60 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a6007682272f5d34e50e23a003070ec.jpg 79391ffe84574002bbe317d0dbc74b1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Samołówki rybackie - mieroża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografia przedstawia samołówki rybackie (mieroża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.8.4_01 Lgiń narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc428e077915d980bf4789b898f82e9a.jpg 7ae25f29f00c45cd96ebaaf8f6f4309b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7b942408eb399e9776d73b167953c64.jpg c06c859638e4e866c9c0ddf3a5a1896c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa352d6a52ef739da91b6fbbb253cefa.jpg 507a3abc0de7d1f113705686394a74e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Samołówki rybackie - wiersza sercowa, więcierz dwuskrzydłowy i kłonia pałąkowatą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Pacew (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają fotografia wierszę - samołówkę rybacką z dwoma sercami typu bębenek wykonaną z siatki drucianej (1), więcierz dwuskrzydłowy (2),usztywnioną kłonię pałąkowatą (3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.25.XIII_F.5.15.5_01 PAE_FNK_28.25.XIII_F.5.15.6_01 PAE_FNK_28.25.XIII_F.5.16.4_01 kłonia narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Białobrzegów Pacew rybołówstwo samołówka samołówki więcierz wiersza wiersza sercowa wiersza wypleciona z wici https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba27d63607aa2be2195c916c5a06f5b6.jpg 8b31e351807f93274802efcd1f934e29 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08bb3c0cf8e5bb28010d241221bf7f86.jpg 732b151f6a307db91749ac26eff0d8e7 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0b89796e2e16397387484e16f25fee9.jpg 849dc09854081573d1aa1065b9da07e6 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea103972cebbe52e1c0fd97117db98bb.jpg f8db913f51fe81c36509d5b4137f31e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Samołówki rybackie (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografie przedstawiają 4 ujęcia samołówek rybackich (mieroża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.9.3_01 PAE_FNK_12.24.I_G.1.9.4_01 PAE_FNK_12.24.I_G.1.9.5_01 PAE_FNK_12.24.I_G.1.9.6_01 Lgiń narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/182bb2ba736ead07a6bb700f48d9a2fd.jpg 5d42d8803cef6364f746a8c63f452361 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Samołówki rybackie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografia przedstawia samołówki rybackie (mieroża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.8.3_01 Lgiń narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89e5b5bd0468f58e870b94da27e16a8e.pdf 78306527bc9a7889026957469bb4a59f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2878 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2683 Title A name given to the resource Samotność Osterwy. Co dalej w badaniach nad Redutą? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.219-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ.' T ak się złożyło, że Reduta i teatr. Artykuły - w y ­ wiady - wspomnienia 1914-1947 Juliusza Oster­ ZBIGNIEW wy, podobnie zresztą jak obszerny, liczący po­ nad siedemset stton d r u k u t o m Duchowość Recenzje teatralne 1901-1940 OSIŃSKI i maestria. Mieczysława L i m a n o w ­ skiego, ukazały się dokładnie czterdzieści cztery lata po śmierci każdego z o b u założycieli Reduty. Osterwa Samotność Osterwy* zmarł 10 maja 1947, a L i m a n o w s k i — 25 stycznia 1948 r o k u ; Reduta a Duchowość i teatr o p u b l i k o w a n a została w 1991, i maestria - w 1992 r o k u . W t e n sposób książki te raz jeszcze nakazują przywołać tak ważnego Co dalej w badaniach dla Limanowskiego i Osterwy, jak i dla powołanej nad Redutą?* przez n i c h Reduty - A d a m a M i c k i e w i c z a i jego „czter­ dzieści i cztery" wraz z całą symboliką tej liczby. Przy­ padek to jedynie, czy też ukrywa się za t y m jakiś głęb­ szy sens i znaczenie? Zadowalającej odpowiedzi na to Pamięci Ireny i Tadeusza Byrskich pytanie nie uzyskamy już chyba nigdy. Ważne jest t o , że a n i Juliusz Osterwa, a n i Mieczy­ sław L i m a n o w s k i nie napisali t a k i c h książek. Zostały one zrobione (w najbardziej dosłownym tego słowa znaczeniu) z tekstów o p u b l i k o w a n y c h wcześniej N i e bez p o w o d u użyłem tutaj określenia „niemal wszystkimi", ponieważ jest prawdopodobne, że jakieś w różnych czasopismach i okolicznościowych d r u k a c h teksty Osterwy i Limanowskiego zostaną jeszcze kie­ przez i c h redaktora i obie oficyny: w w y p a d k u Reduty dyś odnalezione w starych czasopismach. i teatru było to w y d a w n i c t w o Wiedza o Kulturze we niewprowadzonym w t e n rodzaj pracy należy się w t y m Wrocławiu, a w wypadku Duchowości i maestrii - W y ­ miejscu wyjaśnienie, że ptzy b r a k u j a k i e j k o l w i e k b i ­ d a w n i c t w o I n s t y t u t u Sztuki Polskiej A k a d e m i i N a u k . bliografii zawartości p o l s k i c h czasopism sprzed r o k u Osobom 1945 (dopiero o d tego r o k u zaczęły się b o w i e m ukazy­ Także tytuły o b u książek pochodzą ode m n i e . Sześć lat czekał na d r u k Był kiedyś' teatr Dionizosa wać Polska bibliografia literacka i Bibliografia odszukanie interesujących zawartości nas tekstów Mieczysława Limanowskiego, zawierający eseje o te­ czasopism) atrze i dramacie oraz teksty w s p o m n i e n i o w e . T o m t e n przypomina zazwyczaj ptzysłowiowe poszukiwanie igły jeszcze w 1988 t o k u złożyłem w W y d a w n i c t w i e L i t e - w stogu siana. W takiej sytuacji właściwie nigdy nie r a c k i m , które jednak, dokonawszy już składu w D r u ­ można być p e w n y m , że dotarło się już do wszystkiego. k a r n i Polskiej w K r a k o w i e , zrezygnowało z książki Jest to więc praca wymagająca dyspozycji, jakie daw­ z powodów f i n a n s o w y c h . W r o k u 1994 wydał ją Insty­ niej kojarzono z c n o t a m i benedyktyńskimi. W dodat­ t u t Sztuki P A N , dzięki czemu dysponujemy wreszcie k u były to zawsze prace u nas niedoceniane w każdym n i e m a l wszystkimi tekstami związanymi z teatrem, ja­ znaczeniu tego słowa. kie obaj twórcy Reduty przeznaczyli kiedyś do d r u k u . Jeśli chodzi o teksty Osterwy, to ptzypomnę, że do r o k u 1991 znaliśmy tylko jego wydane w 1968 r o k u na­ kładem Państwowego I n s t y t u t u Wydawniczego Listy, zebrane przez Matyldę Osterwę i Elżbietę Osterwiankę * Zarys pierwszej wersji tego tekstu, a może należałoby powie­ oraz zredagowane przez Edwarda Krasińskiego. Dzisiaj dzieć jego wstępny, nieco rozbudowany konspekt ukazał się w wy­ tamtą edycję można by co najmniej podwoić: w r o k u dawnictwie okolicznościowym Państwowego Teatru i m . Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim, opublikowanym w pięćdzie­ 1987 P I W opublikował jako osobną książkę odnalezio­ siątą rocznicę śmierci współtwórcy Reduty i patrona gorzowskiej ną korespondencję między d w o m a twórcami-założycie- sceny: Państwowy Teatr im. Juliusza Osterwy, Wydawnictwo Arty- lami Reduty, niektóre i c h listy do i n n y c h osób ukazały styczno-Graficzne ARSENAŁ, Gorzów Wielkopolski 1997. Niniej­ się w czasopismach, ale wiele spośród odnalezionych szy tekst zawiera jedynie niektóre fragmenty tamtej wersji, został on po r o k u 1968 znajduje się w różnych zbiorach biblio- również zmieniony i dopracowany. teczno-archiwalnych i czeka jeszcze na d r u k . Po raz pierwszy podjąłem rozważania pod tym tytułem podczas promocji książki: Juliusz Osterwa, Reduta i teatr. Artykuły — wywia­ dy — wspomnienia, 1914-1947. Teksty zebrali Zbigniew Osiński i Teresa Grażyna Zabłocka. Opracował i przygotował do druku Zbi­ kę złożoną z rozproszonych tekstów Osterwy: Reduta gniew Osiński, wydawnictwo Wiedza o kulturze Fundacji dla U n i ­ i teatr. Artykuły wersytetu Wrocławskiego, Wroclaw 1991. Promocja odbyła się P u n k t wyjścia dla tej publikacji stanowiła praca magi­ 5 maja 1992 roku w Sali Estradowej Państwowej Wyższej Szkoły Te­ - wywiady - wspomnienia, sterska Teresy Grażyny Zabłockiej Teksty atralnej i m . Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, wprowadzenie Juliusza do dyskusji wygłosił prof. Edward Krasiński, a teksty Osterwy od­ Osterwy, 1914-1947• publikowane napisana p o d m o i m k i e r u n k i e m na Wydziale Polonistyki U n i w e r s y t e t u Warszawskiego czytali Maja Komorowska i Zbigniew Zapasiewicz. Por. Książka w latach 1982-1984.' Zabłocka zebtała 55 tekstów, o Osterwie, Zycie Warszawy 5 V 1992, nr 105 219 I W r o k u 1991 nieistniejące już dzisiaj wrocławskie w y d a w n i c t w o Wiedza o Kulturze opublikowało książ­ �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? książka Reduta i teatr zawiera i c h 83, w której t o licz­ Reduty, 29 bie znajduje się: 20 tekstów autorskich, 48 wywiadów, Związku Artystów Scen Polskich A n d r z e j listopada 1989 r o k u , ówczesny prezes 7 wypowiedzi w a n k i e t a c h , 3 listy do r e d a k c j i czaso­ ogłosił w prasie, r a d i u i telewizji okolicznościowy List pism, 3 omówienia odczytów i 2 teksty z obszernymi otwarty, w którym możemy między i n n y m i przeczytać: Łapicki przytoczeniami w y p o w i e d z i . Siedemdziesiąt sześć tek­ „Dzień dzisiejszy jest dla teatru polskiego w i e l k i m stów zostało o p u b l i k o w a n y c h za życia Osterwy, siedem świętem. Siedemdziesiąt lat t e m u w salach r e d u t o ­ - po jego śmierci. Spośród t y c h o s t a t n i c h wszystkie w y c h Teatru W i e l k i e g o w Warszawie [...] rozpoczęła teksty (z j e d n y m tylko wyjątkiem) ukazały się bądź swoją działalność Reduta, jedno z najistotniejszych wkrótce po śmierci Osterwy, bądź w jej kolejne okrą­ przedsięwzięć artystycznych w dziejach polskiej sceny. 2 głe rocznice: dziesiątą i dwudziestą. Ta prawdziwa ma­ [...] Działalność Reduty dała początek naszemu n o w o ­ nia jubileuszowości, związana z k o l e j n y m i rocznicami, czesnemu t e a t r o w i . [...] W swych peregrynacjach po jest zresztą dla całej polskiej recepcji Osterwy i Redu­ kraju realizowała Reduta postulat teatru ideowego ty f a k t e m charakterystycznym. i artystycznego, którego tradycja jest wciąż żywa i i n ­ W a r t o wspomnieć, że Józef Szczublewski jako autor 5 Pierwszej Reduty Żywota W a r t o przy t y m zauważyć, że przytoczony list okazał Osterwy (1971) znał tylko czternaście tekstów za­ się w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h bodaj j e d y n y m o f i ­ Osterwy (1965), a p o t e m spirująca". mieszczonych w Reduta i teatr, co stanowi około pięt­ c j a l n y m d o k u m e n t e m polskiego środowiska teatralne­ nastu procent. Z a t e m ponad cztery piąte tekstów ze­ go, w którym przypomniano Redutę. b r a n y c h w Reduta i teatr ukazało się po raz pierwszy o d czasu i c h pierwodruków; nie były one znane nawet W Reducie i teatrze Osterwy przyjąłem c h r o n o l o ­ czołowemu h i s t o r y k o w i Reduty. W r o k u 1992 wydaw­ giczny układ tekstów, aby w trakcie l e k t u r y łatwiej n i c t w o Wiedza o Kulturze opublikowało wybór tek­ można było śledzić ewolucję myśli artysty. stów pochodzących z rękopisów O s t e r w y d o k o n a n y A n e k s wypełniają trzy statuty, pochodzące z lat przez Ireneusza Guszpita, w jego również opracowa­ 1923, 1938 i 1946, oraz uwagi O Statucie Reduty z ro­ n i u , a trzy lata wcześniej i n n a wrocławska oficyna w y ­ k u 1937. D o k u m e n t y te, spośród których tylko jeden dała książkę Guszpita Przez teatr - poza teatr. - Statut z r o k u 1938 - został wcześniej ogłoszony d r u ­ 0 Juliuszu Szkice k i e m , pozwalają prześledzić ewolucję założeń, jaka do­ Osterwie. 3 Jeśli zaś chodzi o Mieczysława Limanowskiego, to konała się o d zorganizowania Towarzystwa Polskich dopiero czterdzieści lat po jego śmierci, czyli w r o k u Artystów Teatru „Reduta" do Stowarzyszenia Społecz- 1987, ukazała się odnaleziona wtedy korespondencja no-Artystycznego pod nazwą „Zespół R e d u t y " z siedzi­ z Osterwą (w zamierzeniu o b u autorów nie przezna­ bą w Warszawie, a p o t e m w K r a k o w i e . czona do d r u k u ) , w 1992 - Duchowość cenzje teatralne 1901-1940 i maestria. Re­ Przyjętym i w miarę możliwości konsekwentnie zre­ oraz w 1994 - zbiór Był kie­ a l i z o w a n y m przeze Były to pierwsze w ogóle jego książ­ dyś teatr Dionizosa. m n i e założeniem było: ocalić wszystko, co jest jeszcze możliwe do ocalenia, niezależ­ k i o teatrze, jakie ukazały się d r u k i e m . W a r t o t u wspo­ nie o d literackiej wartości t y c h tekstów. Za klasyczną m n i e ć , że już na początku r o k u 1925 wydawnictwo w t y m względzie można chyba uznać opinię zawartą Towarzystwa Przyjaciół Reduty p o d nazwą „Biblioteka w tekście z r o k u 1984, autorstwa jednego z ówczesnych R e d u t y " zapowiedziało publikacją odczytu N a drogach słuchaczy Wydziału Wiedzy o Teatrze warszawskiej tworzenia nowego aktora, którym 21 grudnia 1924 r o k u PWST, dzisiaj reżysera teatralnego - Krzysztofa K o p k i : L i m a n o w s k i otworzył serię osiemnastu wykładów p u ­ „[...] na czym polegała metoda twórcza Osterwy blicznych z dziedziny t e a t r u , wygłaszanych w niedziel­ i Reduty? Próba odpowiedzi nastręczy t u niemało kło­ ne południa w salach r e d u t o w y c h Teatru W i e l k i e g o potów. Genialny a k t o r i świetny reżyser - w przeci­ w Warszawie. Publikacja nie doszła wówczas do skut­ wieństwie do Stanisławskiego, Brechta czy Craiga - k u , a rękopis uważano za zaginiony, dopiero w latach nie posiadał Osterwa zdolności pisarskich. N i e pozo­ dziewięćdziesiątych odnalazł się o n wśród materiałów stawił po sobie teoretycznych, rozpraw i dzisiaj o jego Mieczysława Limanowskiego znajdujących się w zbio­ metodzie mamy jedynie blade pojęcie, czerpane albo rach M u z e u m Z i e m i Polskiej A k a d e m i i N a u k (wcze­ ze sprzecznych relacji krytycznych, albo z rażących - śniej dysponowaliśmy jedynie sprawozdaniami praso­ raz patosem, raz oschłością - a zawsze nie tykających w y m i z odczytu) . istoty zjawiska wspomnień ludzi, którym dane było 4 z Osterwą współpracować". W latach dziewięćdziesiątych pamięć Reduty, mię­ 6 dzy i n n y m i poprzez publikacje książek, stała się swo­ Powyższy tekst, napisany - j a k dość często zdarza się istym wyzwaniem, n i e m a l prowokacją dla łudzi decy­ to młodym a u t o r o m - z dużą pewnością siebie, intere­ dujących o losach polskiej kultury, w t y m również p o l ­ suje m n i e przede wszystkim jako zbiór obiegowych ste­ skiego t e a t r u . Przy oczywistych różnicach czasy i o k o ­ reotypów na temat Osterwy i Reduty, powtarzanych liczności wydawały się wtedy p o d niektórymi względa­ właściwie do dzisiaj wśród zdecydowanej większości m i zadziwiająco podobne do t y c h , w j a k i c h powstała polskiego środowiska teatralnego. Najprościej 1 działała Reduta. W siedemdziesięciolecie powstania wiąc, stosunek t e n jest oparty na szczególnego rodza- 220 mó­ �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? j u hipokryzji: ogólnikowe i do niczego nie zobowiązu­ Pieiwsza Reduta Warszawska z lat 1919-1925. A dla­ jące czego nie Reduta w W i l n i e , I n s t y t u t Reduty w podzie­ uwielbienie, powtórzone zapewne za którymś z pedagogów („genialny aktor i świetny reżyser"), bez m i a c h przy ulicy Kopernika lub okupacyjne projekty jednak rzetelnej znajomości i przemyślenia tekstów (to b r a c t w t e a t t a l n y c h „Dal" i „Genezja"? I n n y t a k i ste- ostatnie wymagałoby b o w i e m tzetelnego wysiłku i nie­ teotyp to powszechne ptzekonanie, że Reduta grała zależności sądów), czego wyrazistym ptzykładem może wyłącznie polski repertuar. Tymczasem założenie ta­ być zdanie, że żaden ze współpracowników Osterwy kie dotyczyło jedynie Pierwszej Warszawskiej. Osta­ 7 nie dotknął nawet „istoty zjawiska", gdyż wszystkie bez tecznie każda ocena będzie zależała przede wszystkim wyjątku wspomnienia o Reducie grzeszą patosem lub o d ptzyjętych kryteriów. L e k t u r a Reduty i teatru uświa­ oschłością. Stwierdzenie to jest na tyle ogólne, że nie damia, że jedną ze stałych właściwości zespołu Ostet- da się z n i m właściwie polemizować. wy i Limanowskiego była jego gotowość i otwartość na D l a Juliusza O s t e r w y słowo miało być przede wszystkim przekaźnikiem treści, które zamierzał prze­ zmiany, że znajdował się o n w ciągłym statu nascendi. Pokazują to również wspomniane Statuty Reduty. kazać. Trzeba jednak powiedzieć jasno, że jego teksty W tomie znalazły się wyłącznie teksty zaakceptowa­ były i pozostały również i dla nas ważne przede wszyst­ ne przez Osterwę do d r u k u , przeznaczone przezeń do k i m ze względu na rolę i znaczenie i c h autora w histo­ wiadomości publicznej. Wydaje się to szczególnie waż­ t i i polskiej sztuki teatralnej. N i e da się wydestylować ne w przypadku twótcy, który konsekwentnie twierdził: z tekstów Osterwy znakomitej literatury. W moim przekonaniu byłby to wysiłek datemny, a troska o czy­ telnika zupełnie fałszywie pojęta. na 8 Z tego też p o w o d u wcale nie zależało m u na ujaw­ Przyjęte ptzeze m n i e założenie posiada swoje zalety, zwłaszcza dla badaczy. M a również wady, spośród któ­ rych najważniejszą jest btak selekcji materiału, „Wszelki zamiar w y j a w i o n y publicznie t r a c i swej s i l e " . co n i a n i u , a t y m bardziej na p u b l i k o w a n i u wszystkiego. Lektura Reduty i teatru uświadamia raz jeszcze odręb­ ność Juliusza Osterwy w całej histotii polskiego teatru w efekcie nie oszczędza niekiedy pisarstwa Osterwy. i polskiej k u l t u r y teattalnej. Był o n w istocie jedyny i nie N a coś musiałem się jednak zdecydować, zaś — jak do powtótzenia, p o m i m o że można oczywiście wskazy­ w i a d o m o - dążenie do kompletności i selekcja mate­ wać na różne analogie w bliższej i dalszej przeszłości. riału wykluczają się wzajemnie. Podczas akademii zorganizowanej w m a j u 1972 r o k u Teksty zebrane w Reducie i teatrze nie były też nigdy w Państwowym Instytucie Sztuki w Warszawie z okazji podręcznikiem dla aktorów i reżyserów. N i e znajdzie­ ćwierćwiecza śmierci artysty (znów okrągła rocznica m y w n i c h na przykład uwag o charakterze technicz­ i akademia!) Jerzy G r o t o w s k i mówił o t y m , że niektóte n y m a n i zapisu ćwiczeń a k t o r s k i c h . wypowiedzi Ostetwy bardzo łatwo jest wyśmiać, wy­ Książka jest przede wszystkim zapisem śladów dtogi twórczej Juliusza Osterwy, pozostawianych przez niego kpić. Sam twórca Teatru L a b o r a t o r i u m dobrze poznał t e n śmiech w wiele już lat po jego śmierci. 9 samego przez ttzydzieści ttzy lata. Jego przemyśleń, Z obecnej perspektywy zdaje się wyglądać na to, że niepokojów, w a l k i , złudzeń i nadziei, zmęczenia, znie­ podstawową „naiwnością" obu twórców Reduty była cierpliwienia, pasji, cierpliwości, oddania, wierności. i c h głęboka wiata w zespół jako f u n d a m e n t każdego A k t o r , reżyser, współtwórca Reduty i jej przywódca, twótczego t e a t t u . Paradoksalnie wróciliśmy b o w i e m działacz teatralny, w i e l k i rozdział historii i żywej inspi­ w Polsce do e p o k i teatru gwiazd, jakby w międzyczasie racji. W końcu każdy autentyczny polski zespół te­ nie było W i e l k i e j Reformy, a potem „drugiej reformy atralny musi skonfrontować się z doświadczeniem Re­ teatru". d u t y : na „tak" lub na „nie", co na jedno wychodzi. Po k u l t gwiazd w teattze, któremu sprzyja k u l t u r a maso­ prostu nie da się inaczej, jeśli pracę w teatrze t r a k t u j e wa i związane z nią współczesne media, jest również ja­ 10 A może obecny, tak zaskakujący na pozóf się z powagą. Z tego właśnie p o w o d u tak ważne było kąś teakcją na obie reformy teatru? Jeśli tak, to t y m dla m n i e ocalenie możliwie wszystkiego, co Osterwa bardziej n i e m a l wszystkie pytania pojawiające się na napisał czy powiedział w wywiadach, których zresztą k a t t a c h Reduty i teatru wydają się nadal aktualne i ży­ z reguły wówczas nie autoryzowano. N i g d y przy t y m we, nawet jeśli język tej książki należy do czasów nie w i a d o m o , co, kiedy i dla kogo może okazać się Osterwy i może być już dla w i e l u czytelników (zwłasz­ wartościowe. cza nieprzygotowanych do l e k t u r y ) anachroniczny. O t o najważniejsze z t y c h pytań: Miałem pełną świadomość, że na całe dziesięciole­ cia będzie to najpewniej jedyna możliwość wydania t y c h tekstów. Można zresztą grymasić na l i t e r a c k i po­ 1. C z y m jest właściwie twórczy zespół w teatrze? ziom tekstów Osterwy, ale w a r t o sobie uświadomić, że 2. C o t o naprawdę znaczy „etos zespołu"? t e n i c h zbiór jest pracą absolutnie podstawową, nie­ 3. Jaka jest rola przywódcy/przewodnika zespołu teatralnego? zbędną dla wszelkich i n t e r p r e t a c j i . O d n o s i się to rów­ 4. Współpraca reżysera z aktorem? nież do Reduty. Uttwaliły się u nas o d lat pewne ste­ 5. Praca a k t o r a n a d sobą i n a d rolą? reotypy w jej recepcji. Jak na przykład, powtatzana do 6. C o t o dzisiaj znaczy „społecznikostwo" w sztuce, teatr p o j ­ dzisiaj opinia, że najciekawsza i najważniejsza była | 221 m o w a n y i p r a k t y k o w a n y j a k o służba społeczeństwu, r o - �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? d e m z Przepióreczki Żeromskiego, b ę d ą c e j n i e j a k o j e d n y m Za t a k i m odwołaniem t k w i niewątpliwie moje głębo­ z utworów k a n o n i c z n y c h Reduty? kie przekonanie, że zamierzenia O s t e r w y i R e d u t y były n a tle polskiego t e a t r u i polskiej k u l t u r y arty­ N i e przypadkiem mówiono o Osterwie: „brat d u ­ c h o w y Stefana Ż e r o m s k i e g o " . 11 stycznej swoich czasów wysiłkiem w istocie osamot­ Który z teatrów i/lub n i o n y m , co jednak na szczęście nie oznacza, że był t o czołowych polskich aktorów miałby na przykład po­ wysiłek daremny. W p r o s t przeciwnie: j a k okazało się trzebę i odwagę, aby systematycznie (to jest przynaj­ po l a t a c h , był o n ważny, miał niebagatelne m n i e j raz d o r o k u ) jeździć do dzisiejszych Łap i T u r - kwencje. montów z repertuarem t a k i m , jak: Książę Niezłomny, konse­ Dlatego też nie o d rzeczy będzie przypomnienie Przepióreczka, Wesele? w t y m miejscu wypowiedzi ludzi, którzy Osterwę znali naprawdę dobrze. Przywołam t u fragmenty dwóch Wypisałem t y l k o przykładowy zestaw problemów pojawiających się w tekstach tekstów napisanych bezpośrednio p o jego śmierci, Osterwy, zebranych a o p u b l i k o w a n y c h na łamach poświęconego artyście w książce Reduta i teatr lub zainspirowanych przez te n u m e r u „Tygodnika Powszechnego" z 22 czerwca 1947 teksty. Przedstawię teraz propozycje tematów d o opra­ r o k u . Pierwszy z n i c h to obszerny fragment świetnego, cowania przez badaczy: a zupełnie niesłusznie p o t e m zapomnianego przemó­ wienia n a d grobem artysty, wygłoszonego przez księdza 1. R e d u t a W i l e ń s k a 1925-1929. P o m i m o istniejącej już n a Konstantego Michalskiego: t e n t e m a t książki, której krytyczne omówienie zamieści­ „Trzy co najmniej główne myśli głosi mistyka chrze­ ł e m na l a m a c h „Pamiętnika T e a t r a l n e g o " wkrótce po ścijańska o d w i e l u wieków: jedną o podwójnym o b l i ­ jej ukazaniu s i ę . czu duszy, drugą o jej t a j n i , trzecią o c u d a c h łaski Bo­ 12 żej, jakie się w tej t a j n i dokonują. D w a oblicza posia­ 2. I n s t y t u t R e d u t y 1931-1939, nazywany również Drugą R e d u t ą Warszawską. da ludzka dusza, by jednym z n i c h zwracać się do 3. O b j a z d y / W y p r a w y R e d u t y 1924-1939. R e d u t a Objaz­ wieczności, d r u g i m do ziemi i do tego wszystkiego, co 4- 5. 6. 7. 8. 9. dowa. na niej m i j a razem z czasem. Mówi się o powierzchni R e d u t a i r e d u t o w c y . Książka taka mogłaby między i n n y ­ duszy i o jej tajni, bo na jej powierzchni mogą się zmie­ m i twórczo wykorzystać najważniejsze spośród istnieją­ niać bezustannie wrażenia po wrażeniach, emocje po c y c h obecnie prac o t o w i a n i z m i e i t o w i a ń c z y k a c h . emocjach, ale w t a j n i może panować pokój, t e n pokój, 13 R e d u t a j a k o pierwsze w Polsce l a b o r a t o r i u m teatralne co się utrzymuje w głębinach m o r s k i c h , c h o ć t a m i pierwszy p o l s k i t e a t r a l n y zespól a l t e r n a t y w n y , j a k po­ gdzieś u góry szaleją burze. Dzieją się w t a j n i duszy c u ­ wiedzielibyśmy dzisiaj. da łaski bożej, które chyba najpiękniej, a przynajmniej Powstałe podczas o k u p a c j i p r o j e k t y stowarzyszeń arty- najbardziej obrazowo wypowiedział kiedyś średnio­ styczno-społecznych „ D a l " i „Genezja" j a k o w i e l k i e u t o ­ wieczny mistyk, Mistrz Eckhart: jak słońce prowadzi pie Juliusza O s t e r w y . ożywcze soki w drzewie szlachetnym o d jego korzeni, Teatr j a k o przedsiębiorstwo a teatr j a k o „przedsięwzię­ poprzez pień, gałęzie i rózgi, by wreszcie na rózgach cie", zarówno w samej Reducie, j a k i h i s t o r i i t e a t r u wytrysły barwne kwiaty, tak Bóg z dna duszy wyprowa­ i kultury teatralnej. dza siły swej łaski poprzez wszystkie władze, poprzez I w związku z t y m : czym jest poważnie pojęta edukacja wszystkie dyspozycje jakby przez rózgi, by wreszcie poprzez teatr, zaczynając o d małych dzieci, a kończąc na z n i c h wykwitły najpiękniejsze z uczuć l u d z k i c h i zapa­ w i d z a c h dorosłych? liły się najjaśniejsze przędze myśli. Język Reduty. Byłaby t o okazja d o twórczej współpracy Trzy myśli m i s t y k i średniowiecznej urzeczywistniają teatrologa i językoznawcy o zainteresowaniach t e a t r o l o - się w n i e j e d n y m człowieku bez względu na to, jaką po­ gicznych. siada konstytucję i typ psychiczny. Typy psychiczne R e d u t a w teatrze p o l s k i m i e u r o p e j s k i m pierwszej p o l o ­ będą różne, ale w duszy będzie zawsze podwójne o b l i ­ cze, utrzyma się jej głębina czy tajnia i zawsze w głębi­ w y dwudziestego w i e k u . nie będą się spełniały cuda bożej łaski. 10. Tradycje Reduty. R e d u t a j a k o tradycja. Miał śp. Juliusz Osterwa własną konstytucję i wła­ W pierwszej kolejności są to oczywiście zadania dla sny typ psychiczny, ale też u niego uwidaczniały się polskiej teatrologii i teatrologów. I nie są to tylko za­ wyraźniej aniżeli u człowieka przeciętnego trzy główne dania akademickie. O d czasu i jakości i c h wypełnienia myśli z m i s t y k i chrześcijańskiej. Jedno oblicze jego d u ­ będzie szy zwracało się ciągle w wieczność, zwracało się jakby zależał również poziom k u l t u r y teatralnej w Polsce. w świat idei platońskich, w świat bożych myśli, drugie Tytułując niniejszy tekst Samotność łą świadomością nawiązałem z ca­ Osterwy, zwracało się nie tyle do ziemi, ile raczej do synów zie­ ważnego, m i i do i c h losów, zwracało się do teatru, gdzie aktor a dotychczas nieprzetłumaczonego na język p o l s k i ar- na scenie odtwarzał i tworzył ludzkie dramaty. Jakoś tykułu Wsiewołoda M e y e r h o l d a z r o k u 1921: zawsze światła cziestwo Stanisławskogo do tytułu (Samotność Odino- Stanisławskiego) . z oblicza pierwszego przechodziły u Osterwy w oblicze drugie, by sięgnąć aż d o dna jego 1 4 222 �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? duszy, do jej istoty, jej tajni i odbić się t a m , jak się o d ­ arcybiskupa Nowowiejskiego, ale nie to jeszcze cha­ bijają gwiazdy w głębinach czystych wód; w czystych, rakteryzuje d n i i tygodnie, kiedy chłonął w t y m o k r e ­ a nie i n n y c h w o d a c h najlepiej odbijają się czyste sie. Najbardziej mówi do nas jedna, gwiazdy [ . . . ] . wtenczas jego książka, a tą książką jest Mszał. najukochańsza Ciągle N i e był Osterwa doskonałą figurą geometryczną, się w n i m rozczytywał, podziwiał ptzede wszystkim je­ lecz człowiekiem żywym, co miał duszę i ciało, więc też go kolekty, tłumaczył z niego raz po raz wielkie ustępy, nic dziwnego, że ulegał rozwojowi i przemianom. [...] bo byl dlań źródłem radości w życiu. Każde życie ludzkie, przynajmniej bogate życie, spełnia C h ł o n ą ł jeszcze inaczej. Poszedł w j e d n y m W i e l k i m dwie funkcje, bo chłonie i tworzy. Jeden ze współpra­ Tygodniu na rekolekcje zamknięte do klasztoru oo. cowników O s t e r w y z Reduty wileńskiej opowiada, jak Dominikanów k r a k o w s k i c h , a w i n n y m W i e l k i m Ty­ jego ukochany Mistrz miał tygodnie i miesiące, kiedy g o d n i u do klasztoru oo. Benedyktynów chłonął, a inne tygodnie i miesiące, kiedy tworzył. Przede wszystkim W i e l k i Tydzień razem ze swą głębo­ w Tyńcu. Miał Osterwa tygodnie i miesiące, kiedy chłonął, k o wzruszającą liturgią w t y n i e c k i m klasztorze pozo­ zamykał się w sobie, milczał i rozmyślał. Drogą do po­ stawił aż do końca życia w duszy O s t e t w y niezatarte znania człowieka intelektualisty jest jego biblioteka. ślady. Powtarzał często, że się nigdy nie modlił tak, jak N a półkach b i b l i o t e k i O s t e r w y z pierwszego okresu się modlił w Tyńcu. znajdziemy czterech naszych wieszczów, ale nie tylko, znajdziemy t a m Towiańskiego, C h ł o n ą ł i marzył, i tworzył. D l a artysty bez marze­ Hoene-Wrońskiego, nia nie m a n i e m a l twórczości. Marzył Osterwa o t y m , Trentowskiego, bo to wszystko go interesowało, to jakby pierwiastki litutgiczne przenieść w dyskretny wszystko chłonął. C h ł o n ą ł to, co miało minąć, i to, co sposób w twórczość aktorską; marzył o t y m , jakby miało pozostać. Pozostać miały poglądy Libelta na z opowieści Tobiasza stworzyć wielkie m i s t e r i u m , któ­ piękno, pozostać miały myśli Calderona, a przede re by odgrywano na dziedzińcu klasztoru w Szczyrzycu. wszystkim styl wyczuwania i tworzenia C y p r i a n a N o r ­ Marzył i tworzył. Grał rolę Księdza Piotra w D r i a ­ w i d a . W Estetyce Libelta podkreślił w tekście ołów­ dach, а wtedy z głębin jego duszy, z jej dyspozycji jakby k i e m te myśli, gdzie artysta naśladuje Stwórcę i staje z żywych rózg wytryskały najpiękniejsze kwiaty jego na­ się Jego narzędziem. Naśladuje Stwórcę przez to, że tchnienia, wydobywały się potężne impulsy, które m u uzewnętrznia swe myśli w kształtach m a t e r i a l n y c h ; szły w całą jego postać, że aż ludziom się zdawało, jako­ staje się narzędziem Stwórcy przez to, że sztuka ptzez by z Księdzem P i o t t e m w mistyczne zapadał zachwyty. całą swą istotę staje między religią a filozofią, by z re­ ligii wynieść to, co złaknioną piękna duszę najwięcej uderzy i podbije. Z Calderona, a jeszcze bardziej z N o r ­ w i d a wyniósł i c h mistyczne zapatrzenie w Boga przez pierwsze oblicze duszy. Marzył jeszcze o j e d n y m . Wyczytał kiedyś, jak to nadwornego aktora cesarskiego nawiedziła nagle łaska Boża w c h w i l i , kiedy przedrzeźniał obrzędy chrześci­ jańskie dla zabawy Dioklecjana. Z ulubieńca cesar­ skiego stał się oskarżonym więźniem. Wśród t o t t u t po­ Były tygodnie i miesiące, kiedy Osterwa chłonął wtarzał: «Możecie tysiąc razy zabić, a Chrystusa z d u ­ i rozmyślał, a były inne, kiedy tworzył. Tworzył w ży­ szy m i nie wydrzecie». Spodobała się Osterwie posta­ w y m słowie, w geście, we wszystkich wyrazach dostęp­ wa niezłomnego wyznawcy. Zaczął marzyć o swych n y c h dla aktota, ale w całej jego działalności przeja­ d a w n y c h i przyszłych Redutach, zaczął marzyć o t y m , wiało się to, co widziało pierwsze oblicze. Głosił [ . . . ] , żeby piękno w duszach i c h aktorów oddać w opiekę że coś świętego musi spoczywać na dziele l i t e r a c k i m , zapomnianego towarzysza w purpurze na dramacie; coś świętego musi żyć na dnie duszy au­ Było już za późno. męczeńskiej. tora i coś świętego musi się znajdować w całej istocie Nadeszła okupacja niemiecka i już nie mógł grać ja­ aktora, który ma wygrać na scenie losy ludzkich dzie­ ko aktot, ale zaczął uczyć artystycznej d y k c j i w dwóch jów. Czysty byl świat, w który wpatrywał się Osterwa seminariach d u c h o w n y c h , k t a k o w s k i m i częstochow­ i dlatego powtarzał, że czystym musi być piękno aktor­ skim, budząc entuzjazm w tamtejszej młodzieży, bo po­ skie, czystym bez wszelkiej przymieszki niepotrzebnego kazywał naocznie, jak p o t r a f i się wypowiedzieć w ma­ rekwizytu i balastu. [...] terialnych, w i d o c z n y c h ksztattach i r u c h a c h , i głosach Jakim był Osterwa w Reducie wileńskiej, t a k i m był to, co mieszka na dnie duszy i co w c h o d z i w litutgicz­ w warszawskiej. [...] Znał jego usposobienie Żeromski ne teksty. Zapłonęły dusze młodych seminarzystów, i dlatego jakby dla niego napisał Przepióreczkę. a o d n i c h zapaliły się dusze młodych księży, którzy za­ [...] Także w d r u g i m okresie [Reduty warszawskiej z lat czej. Spojrzeć na półki jego b i b l i o t e k i z tego okresu, a zauważy się na n i c h Summę częli przychodzić prywatnie na specjalne rozmowy i komunikacje. 1932-1939] O s t e t w a c h ł o n ą ł i t w o t z y l , c h o ć już ina­ Miał n i e m a l w każdym d n i u Osterwa specjalną św. Tomasza z A k w i n u , chwilę, kiedy chłonął miłość i piękno bezpośrednio [Żywoty świętych, 1579] księdza P i o t t a Skargi, z Boga. Komunikował się z Chrystusem sakramental­ dzieła św. Jana o d Krzyża i autobiografię [Dnieje dusry] nie i wtenczas, kiedy był zdrów i wtenczas, kiedy się Mniejszej św. Teresy [Teresy z Lisieux; 1898, wydanie znalazł na łożu sttasznego cierpienia. C h ł o n ą ł i - t w o ­ polskie 1902], znajdzie się t a m czterotomową liturgię rzył. Jeszcze w cierpieniu tworzył, już nie j a k o aktor, Żywoty 223 �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? lecz jako człowiek o niezłomnym charakterze m o r a l ­ N a koniec przypomnienie kilku mało znanych i w zde­ n y m , jako wierzący i kochający k a t o l i k . Należał już cydowanej większości nieopublikowanych dotychczas jakby do innego świata, ale jeszcze ciągle pozostawał wypowiedzi samego Osterwy — wszystkie pochodzą z tak artystą i patrzał w t a m t e n świat jako w ojczyznę pięk­ zwanego Raptularza kijowskiego. Pierwszą z n i c h wydaw­ n a . Piękną swą duszę oddał ze spokojem w ręce C h r y ­ ca Ireneusz Guszpit datuje na luty 1921 roku: stusa, prosząc tylko o to, aby go pogrzebano na C m e n ­ tarzu Zwierzynieckim [ . . . ] . Juliusz Osterwa, sługa Bo­ „Nie zapowiadaj nigdy n i c ! Jeśliś zmuszony, zapowiedz ga na ziemskim p o s t e r u n k u " . j e d n ą dziesiątą tego, co zamierzasz. 15 N i e ulega wątpliwości, że ksiądz Konstanty M i c h a l ­ N i e zginie c i n i c . ski jako autor tej krótkiej biografii duchowej zdawał N i e patrz na lewo a n i na p r a w o , t y l k o w swój cel i . . . p o d sobie doskonale sprawę z tego, co i o k i m pisze. Znał nogi". 1 9 w końcu bohatera swojej opowieści jak mało k t o . Był wszakże jego spowiednikiem, i to właśnie o n został po­ Po raz pierwszy usłyszałem te słowa o d Grotowskie­ proszony, aby udzielił Osterwie ślubu z jego drugą żo­ go w opolskiej restauracji Pająk w styczniu 1963 r o k u . ną — Matyldą Sapieżanką, bratanicą m e t r o p o l i t y k r a ­ Siedzieliśmy t a m sami przy stoliku. G r o t o w s k i uznał za kowskiego, najmłodszą córką księcia Pawła Sapiehy celowe, aby już podczas mojego pierwszego przyjazdu i M a t y l d y księżnej Sapieha, z d o m u księżniczki węgier­ do Teatru L a b o r a t o r i u m 13 Rzędów powiedzieć m i skiej W i n d i s c h - G r a t z . Ślub t e n odbył się w czerwcu właśnie te słowa Osterwy, dodając do n i c h zresztą swój 1937 r o k u w kościółku przyklasztornym (kaplicy Zgro­ własny komentarz. Zapamiętałem je i p o t e m zapisałem madzenia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej M a r i i następująco: Panny) w Szymanowie pod Sochaczewem - w obecno­ „Jeśli naprawdę musisz i nie masz już żadnego i n n e ­ ści jedynie najbliższej rodziny panny młodej i pana go wyjścia, to powiedz tylko dziesiątą część tego, co za­ młodego. mierzasz zrobić. I tak będziesz o tyle zubożony". 16 Jest oczywiste, że przytoczona biografia O s t e r w y zo­ W r a c a j ą c zaś do Osterwy, to badacz jego twórczości stała ujęta z perspektywy kapłana katolickiego. A l e po i Reduty p o w i n i e n wyciągnąć, praktyczne k o n s e k w e n ­ pierwsze - t r u d n o byłoby oczekiwać i n n e j perspektywy cje z przytoczonego wyżej poglądu samego artysty. od księdza i myśliciela reprezentującego w końcu i n ­ Rzeczywiście jest b o w i e m tak, że znacznie ważniejszym stytucję Kościoła katolickiego, i po drugie - właśnie źródłem niż jego opublikowane artykuły i wywiady, w w y p a d k u Juliusza Osterwy jego religijność i stosu­ w których ogłaszał przeważnie ową „dziesiątą część" n e k do Kościoła wydają się po prostu konieczne dla tego, co naprawdę miał do powiedzenia, są jego pry­ rzeczywistego, możliwie watne listy oraz zapiski w dziennikach. pełnego zrozumienia jego twórczości; w m o i m przekonaniu u n i k a n i e tego pro­ Kolejne wypowiedzi Osterwy odnoszą się do we­ b l e m u byłoby nie tylko równoznaczne z metodologicz­ wnętrznych spraw t e a t r u . 13 maja 1920 r o k u , po d r u ­ n y m r e d u k c j o n i z m e m , lecz oznaczałoby przede wszyst­ g i m pokazie Papierowego k i m ucieczkę o d p r o b l e m a t y k i zupełnie tutaj podsta­ a pierwszym z drugą obsadą do tego przedstawienia, wowej i esencjalnej. Notabene przemówienie n a d gro­ zapisał: kochanka Szaniawskiego, b e m O s t e r w y było o s t a t n i m tekstem księdza Konstan­ „Zeby czar widowiska był pełny, należy zharmonizo­ tego Michalskiego o p u b l i k o w a n y m za jego życia. T e n wać energię wewnętrzną. Wśród maszynistów musi w y b i t n y filozof i zarazem ówczesny r e k t o r A k a d e m i i być t e n sam zapał, co wśród artystów. N i e o d p o w i e d ­ Papieskiej w K r a k o w i e zmarł nagle niespełna dwa mie­ n i c h trzeba bezwzględnie usuwać. siące po śmierci twórcy R e d u t y . Publiczność wtedy tylko panuje n a d sceną, kiedy 17 D r u g i fragment zaczerpnąłem z artykułu Tadeusza Kudlińskiego, zamieszczonego w t y m samym numerze „Tygodnika Powszechnego": sama słabnie [ . . . ] , ale publiczność trzeba też umieć «normować». Którą, jaką publiczność?". 20 Za t a k i m sądem stała, rzecz jasna, wyprowadzona „Dlaczego Reduta nie stała się trwałą placówką w rozwoju naszej sceny. Czemu nie istnieje dziś jako z wielkiego już wtedy doświadczenia praktycznego, świadomość pracy z widownią i n a d widownią. warsztat, ale staje się dla jednych zwolna legendą, dla Kolejna uwaga odnosi się do tego, co o d kilkudzie­ i n n y c h wiarą, w s p o m n i e n i e m młodości, o t u c h ą może? sięciu lat uważa się za jedno z największych „dzi­ - Dlaczego rozsiała swych ludzi szeroko po kraju, a każ­ w a c t w " Osterwy. Było to jego przekonanie, że teatr dy z osobna swój teatr tworzył. Może w t y m właśnie jej p o w i n i e n działać dosłownie wszystkim, co znajduje się powołanie? W i e l k i e g o ożywienia i zapłodnienia? w jego zasięgu, zatem nie tylko muzyką i światłem, ale Powiadają, że to w i n a Osterwy - jako k i e r o w n i k a . również „zapachem, temperaturą i . . . bufetem celowo Ze był zmienny, czasem niezupełnie sprawiedliwy i nie urządzonym". Przytoczę t u fragment t y c h zapisków, zawsze dość zręczny. Zapewne, ulegał błędom l u d z k i m . odnoszący się do tego, czym może i p o w i n i e n stać się A l e każdemu z nas, znających go, pracujących z n i m dla widzów bufet w teatrze: w teatrze — zostawił coś cennego w duszy. I zobowiązał nas niepisanym t e s t a m e n t e m " . „[...] bufet t r a k t o w a n y był tylko z p u n k t u korzyści materialnej, administracyjnej, więc oczywiście nigdy 18 224 �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? Juliusz O s t e r w a , W i l n o o k . 1908 Juliusz O s t e r w a , K r y n i c a 1946 W y p r a w a Zespołu R e d u t y z Księciem Niezłomnym, n a d w o r c u w Poznaniu, pierwszy p o prawej O s t e r w a 225 �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ.' �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? nie był t r a k t o w a n y jako pewien możliwy czynnik wra­ I jeszcze ostatni wypis z tego samego raptularza: żeń artystycznych widza. „Są kwiaty, co wschodzą na wiosnę, p a c h n ą c e w le­ Myślę, że n i k o m u na świecie nie przyszło do głowy, cie, kwitnące w jesieni. = Lao-tse: Tao [Tao-te-king]. + Poremba m i d a ł " . że bufet może mieć podobny wpływ na usposobienie 22 widza, jak na przykład a r c h i t e k t u r a t e a t r u . C o prawda Dwudziestosześcioletni Józef Poremba (krzyż przed my t u w Polsce w ogóle bardzo mało wiemy, co k t o jego nazwiskiem został postawiony po 27 g r u d n i a 1923 zagranicą sądzi o p r o b l e m a c h nie tyle sztuki t e a t r u , co roku) 0 p r o b l e m a c h t e a t r u - p a n Kotarb[iński] uznaje, że to i w j a k i c h okolicznościach? N a j p e w n i e j nie dowiemy 2 3 dał Osterwie książkę Lao-tse. W j a k i m celu n a m niepotrzebne. [...] Uwzględniając własną igno­ się tego już nigdy, a w każdym razie szanse na t o wyda­ rancję na tle teatrologii europejskiej, sądzę, że pierw­ j ą się bliskie zera. Zarazem to, że wybór tej właśnie szy d o t y k a m tego problemu i pozwalam sobie przy­ książki i jej adresata nie były przypadkowe, wydaje się puszczać, że przy lada sposobności mój p u n k t widzenia pewne. Problem zatem pozostaje. zostanie ośmieszonym, ale śmiem twierdzić, że przy la­ Jest to jedna z w i e l u zagadek pozostawionych przez da sposobności dojdzie mój pomysł bufetowy do wia­ Osterwę. N i e bardzo dzisiaj wiemy, dlaczego ktoś kie­ domości Artystów T e a t r u " . Dalej następuje dyś uznał, że wszystko zostało właściwie już powiedzia­ uszczegółowienie tego pomysłu. Z rozważań Osterwy w y b i e r a m t u t a j jedynie fragment: ne o n i m i Reducie. W i e l e przesłanek zdaje się jednak wskazywać na t o , że jest zupełnie inaczej: Juliusz „Podczas sztuk Słowackiego p o w i n n o się krzepić ta­ Osterwa i Reduta kryją jeszcze wiele fascynujących za­ k i m i n a p o j a m i , o w o c a m i lub przekąskami, jakie spoży­ gadek i tajemnic. Zdolność do tego pozostaje niewąt­ wał Słowacki lub jego właśnie widziani bohaterowie. pliwie jedną z trwałych cech żywotności t y c h zjawisk W o d a , owoce, lekkie w i n o , a może miód staropolski w zmieniających się czasach i u w a r u n k o w a n i a c h . w Horsztyńskim i herbatę w Fantazym. W t y m kontekście w a r t o też przypomnieć, że zupeł­ Publika n i e c h nic o t y m nie wie, dlaczego t o , a nie nie niezależnie o d Gurdżijewa t e r m i n „sztuka obiek­ co innego dostaje. Publika nigdy się nie domyśla, dla­ t y w n a " pojawia się w 1921 r o k u w osobistych n o t a t ­ czego Śnieg [Przybyszewskiego] nie r o b i na niej wraże­ k a c h Osterwy, który tak jak Gurdżijew uważał, że: nia w lipcu, tylko w zimie. I n i e c h się nie domyśla; „Architektura... jest Sztuką obiektywną, najobiek- n i e c h nie wie, n i e c h nie rozumie, dlaczego wczoraj na tywniejszą ze wszystkich. Potem muzyka. Potem ma­ Fantazym była herbata, a dziś na Księciu larstwo, p o t e m słowo... l i t e r a t u r a " . Niezłomnym jej nie ma. N i e ma i basta. S ą daktyle. I w konsekwencji postulował: M o g ę to zgłosić w Skamandrze, tytułując Problemy „Niechby teatr działał j a k a r c h i t e k t u r a . [...] A r c h i ­ nowego teatru. Zagadnienia nowego teatru zacznę na t e k t u r a działa najszłachetniej wstępie tak: «Niedawno zastanawiał się t u , w t y m p i ­ u znawców i wrażliwych - na wszystkich zaś oddziały­ - zachwyt wzbudza śmie, p a n Ignacy W i t k i e w i c z n a d reformą t e a t r u . wa tak, iż sobie z tego sprawy nie z d a j ą " . 24 Uwzględniając jego erudycję, pracę, nawet brak talen­ Powiedział m i o t y m G r o t o w s k i wiosną 1988 r o k u t u , jego zdenetwowanie się, szarpanie się, jego nawet w Pontederze we Włoszech. Wówczas jeszcze przyto­ tęsknotę za czymś lepszym i wyższym, m i m o całe uzna­ czone słowa Osterwy nie były nigdzie o p u b l i k o w a n e . nie dla jego wysiłków muszę z żalem stwierdzić, że są Twórca Teatru L a b o r a t o r i u m poznał je dzięki przesła­ one próżne, bo płaskie, płytkie i o d rzeczy. Pan W i t k i e ­ nej m u d o Pontedery kserokopii z rękopisu znajdujące­ wicz nie zna istoty, nie zna duszy t e a t r u , a n i n a t u r y te­ go się w zbiorach M u z e u m Teatralnego w Warszawie. atru nie poznał. N i e podoba m u się garb człowieka Tak właśnie przekazywana jest tradycja, a z nią rów­ 1 słusznie, ale nie rozumie, że żadna ślina a n i nóż nie nież i pamięć. poradzą na to, aby garbu nie było, a trzeba urodzić Maj 1992, styczeń 2002 człowieka bez garbu. To się zaś odbywa przed narodze­ n i e m owego człowieka". 21 Powyższe uwagi Osterwa zapisał w czerwcu l u b l i p ­ cu 1920 r o k u . N i e p u b l i k o w a n o i c h dotychczas zapew­ Pzypisy 1 ne dlatego, że uważano je za w i d o m y znak m a n i a c t w a niłem jej również bibliografię tekstów Ostetwy, którą przez wie­ i/lub grafomanii autora, a zatem - w tak zwanej dobrej le lat pracowicie zbierałem w czasopismach i drukach zwartych. wierze. O w a cenzura w dobrej czy nawet najlepszej Dwadzieścia osiem tekstów odnalazłem jeszcze sam po przyjęciu wierze, pomijając już aspekt pragmatyczny i e w e n t u a l ­ i obronie pracy, dołączając je potem do książki. ne prekursorstwo Osterwy w t y m względzie, spowodo­ 2 O d czasu publikacji udało m i się jeszcze odnaleźć jeden nieumieszczony w niej wywiad Osterwy: Mija Pęczkowska, Oster­ wała jednak interpretacyjny r e d u k c j o n i z m we wszyst­ wa. Twórczy duch redutowych podziemi, „Polska Zbrojna" 1 X I I k i c h dotychczasowych opracowaniach. Po prostu b u ­ fet teatralny jak wszystko i n n e podlegał t u t a j r y t m o m kosmicznym i atmosferze pory r o k u , do której należa­ 1935,s.5 5 Wydawnictwo ELS, Wrocław 1989. Książka jest przeredagowa­ ną wersją rozprawy doktorskiej obronionej w roku 1984 na Wy­ ła przygotowywana sztuka. D l a Osterwy i Reduty m i a ­ dziale Polonistyki Uniwersytetu Wrocławskiego. Byłem jednym ło to zupełnie f u n d a m e n t a l n e znaczenie. z recenzentów tego doktoratu. 227 1 Jako promotor zaproponowałem, autorce temat pracy. Udostęp­ �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY.CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? Por. Maria Wąsik, Materiały Mieczysława Limanowskiego (1876-1948), w: Materiały archiwalne twórczości naukowej 15 połskich w zbiorach Muzeum Ziemi PAN. Inwentarz spuścizn na­ 16 ukowych. Część 1 i 11. Optacowanie pod redakcją Jadwigi Garbowskiej, Muzeum Ziemi PAN, Warszawa 1996, s. 87 (Aneks Ks. Konstanty Michalski, Juliusz Osterwa. Przemówienie nad gro­ bem, „Tygodnik Powszechny" 22 V I 1947, nt 25, s. 1 geołogów Pot. Józef Szczublewski, Żywot Osterwy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Watszawa 1971, s. 431-432 17 28. Sygn. j . 44. Artykuły o teattze: 8). Pot. Ks. Konstanty Michalski. Uczony - filozof - artysta, „Tygo­ dnik Powszechny" 24 V I I I 1947, n t 34, s. 1 Siedemdziesięciolecie Reduty. List Andrzeja Łapickiego, „Zycie 1 8 Tadeusz Kudliński, Niedopełniony żywot. „Tygodnik Powszech­ 19 Juliusz Osterwa, Dziennik rękopiśmienny (tzw. Raptularz), głównie ny" 22 V I 1947, n t 25, s. 4 Watszawy" 29 X I 1989, n t 277, s. 4. Por. także: abc, Siedemdzie­ siąta rocznica Reduty. O przywiązaniu, „Kultura" 24-31 X I I 1989, nt 51-52, s. 12; Juliusz Lubicz-Lisowski, Kochać teatr, „Zycie z okresu Reduty Warszawskiej. Zapiski osobiste, dotyczące pracy, ra­ Rękopis: atramentem Warszawy" 2-3 X I I 1989, n t 280, s. 6; Krzysztof Pysiak, Fluidy chunki, szkice rysunkowe, Reduty, „Życie Watszawy" 2-3 X I I 1989, nr 280, s. 6 i ołówkiem. Katty numerowane do 134- Muzeum Teatralne 1918-1927. Krzysztof Kopka, ]akiś sens, jakiś cel, jakaś czystość, „Przegląd Ka­ w Warszawie, sygn. D. 52 III, karta 106, s. 1. Dalej: Raptularz- Por. tolicki" 15 V I I 1984, nt 4 Juliusz Osterwa, Z zapisków. Wybór i opracowanie Ireneusz Guszpit, wydawnictwo Wiedza o Kułtutze, Wrocław 1992, s. 55 Pot. Bogdan Śmigielski, Reduta w Wilnie 1925-1929, Instytut Wydawniczy PAX, Watszawa 1989, s. 53-59 2 0 Juliusz Ostetwa, Raptularz, karta 34, s. 1 Juliusz Osterwa, Pięć lat Reduty, w: tegoż, Reduta i teatr, s. 31. 21 Juliusz Osterwa, Raptularz, karty 63 s. 1 i 64, s. 1 Jetzy Grotowski, Osterwa po ćwierćwieczu, 2 2 W rękopisie karta 105. Ktzyż postawiony przed nazwiskiem Po- „Dialog" 1972, nr 9, s. 115-117 remby musiał zostać postawiony po 27 grudnia 1923 roku (jest Por. Kazimierz Braun, Druga Re/orma Teatru? Szkice, Zakład Na­ to dzień samobójczej śmierci aktora), chociaż sama notatka jest rodowy imienia Ossolińskich, Wroclaw 1979 niewątpliwie wcześniejsza - znajduje się ona między zapiskami Mija Pęczkowska, Osterwa. Twórczy duch redutowych podziemi. z 5 i 9 lutego 1921, któte wyznaczają jej terminus a quo i termi­ Zbigniew Osiński, Bogdan Śmigielski, Reduta w Wilnie nus ante quern. Pot. Lao Tse, Droga (Tao te king). Ptzeklad z ję­ 1925- -1929, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1989, „Pamiętnik zyka angielskiego Michał Fostowicz-Zahotski, Wydanie I I . Rę- Teatralny" 1990, z. 3-4, s. 539-552 kodzielnia „Athat", Wrocław 2001 Dla ptzykladu: Alina Witkowska, Tówiańczycy, Państwowy I n ­ 2 ł Józef Szczublewski, Żywot Osterwy, s. 252-254 stytut Wydawniczy, Warszawa 1989; tejże, Cześć i skandale. » Juliusz Osterwa, Raptularz, karty 103, s. 2 (3 I I I 1921) i 105, s. O emigracyjnym doświadczeniu Polaków, Wydawnictwo sło- 1 (5 I I 1921). Por. Juliusz Osterwa, Z zapisków, s. 56, otaz opu­ wo/obtaz terytoria, Gdańsk 1997; Dotota Siwicka, Ton i bicz- blikowany ostatnio polski ptzeklad niezmiernie ważnego tekstu Zakład Narodowy imienia Grotowskiego o Gutdżijewie: Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Je­ Mickiewicz wśród towiańczyków, Ossolińskich, Wroclaw 1990; tejże, Obrok duchowy. O Mickie- rzym Grotowskim. (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego [w: ] Balsam i trucizna. 13 tekstów o Mickiewi­ 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i fran­ czu. Pod redakcją Ewy Graczyk, Zbigniewa Majchrowskiego, cuskie Grzegorz Ziółkowski. Konsultacja i redakcja tekstu Mag­ wiczu-towiańczyku, Wydawnictwo ATEXT, Gdańsk 1993, s. 107-124; Ewa Hoff- da Złotowska, [w:] Petet Brook, Jean-Claude Carriere, Jerzy mann-Piottowska, Teatralizacja życia w Kole Sprawy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Ośrodek Badań Twór­ Bożej, „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewi­ czości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kultuto- cza" XXX, 1995, Warszawa 1996, s. 131-150 wych, Wroclaw 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane Por. Wsiewolod Meyerhold, Walerij Bebutow, Tieatralnyje listki. zostało z okazji konfetencji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz I I . Odinoczestwo Stanislawskogo (1921 g.), [w:] W. E. Meyethold, Gurdżijew - oddziaływanie Start, pisma, rieczi, biesiedy. Czast' wtoraja: 1917-1939, Izdatiel- 2001. Redakcja Jarosław Fret, Grzegorz Ziółkowski. stwo „Iskusstwo", Moskwa 1968, s. 30-34 i 517-519. Pierwodruk w czasopiśmie „Wiestnik Tieatta" 1 V 1921, nr 89-90, s. 2-3 228 i znaczenie. Wrocław, 8-10 listopada � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/763bc685e1a6607f01b9d7d9c0704c11.jpg a8ae031453a7b2caaa51940d206439fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie - widok od tyłu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia tył sań Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.8.3_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68d7606919c297ca5ccab384bf1f6fe2.jpg 6b9781f902a02ad2ff1279c72647a8c4 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccae44acd3d885deecdaf0bc9bc96dde.jpg 28ebd74c3265890d9a62d57b5adb34d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie - widok od spodu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; narzędzia ; pojazdy Description An account of the resource dwie fotografie przedstawiają sanie (widok od spodu) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.13.3_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.13.4_01 Korbielów narzędzia okolice Żywca pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc3cb930e85a166264799ed2c3393792.jpg ce414e37a48ed7fc7316ae1be5506361 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baa7179a5d55ea93229e1601c863830e.jpg 72f144ac25cc6004b26fb2f14e3ecaec https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1b17c92f8106b261aabe148fc90932.jpg 5c00931b7ff7b60b54cc2273af7833d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; narzędzia ; pojazdy ;Śląskie Description An account of the resource fotografie przedstawiają (3) sanie w różnych ujęciach i fragmentach : mocowanie dyszla, widok od spodu, widok z góry Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.12.4_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.12.5_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.12.6_01 Korbielów narzędzia okolice Żywca pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0841bc028070a9f49fb3fa8bcf6fbf.jpg 7fcaa38c75459a718fff3fa26e6d655d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/20aa163e831e8597ab08b2117dd62843.jpg 0f670c160934639ab110301a185e939f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a4699f8f50ee98b10c4202c9efeb99d.jpg 88c3fbefc2f39d66ee12ecb0790b0d0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; narzędzia ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają przednią część sań spinanych z włókiem (fragment mocowania nasadu na sanicy) (1) , przednią część sań spinanych z włókiem (2) oraz metalowe kółko do mocowania dyszla (3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.2.18.3_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.2.18.4_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.2.18.5_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d10e7a2f5b67aa7ee6719ae4a87f1e8.jpg 0e56c5dcc2df70b8c2f91bfbc65c1e63 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7129d3b7fb93d434c93581f09d53964c.jpg edf913622dc40bade8f35534938adb60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie letnie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kościelisko (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; narzędzia rolnicze ; pojazdy ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają sanie letnie oraz sposób mocowania w niech dyszla Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIV_K.4.15.5_01 PAE_FNK_24.38.XIV_K.4.15.6_01 Kościelisko narzędzia rolnicze okolice Zakopanego pojazdy sanie sanie letnie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17b40b5d571d4730ee7a71665598041b.jpg cbc53be3ee03a3fbdbc34dc1052e0e87 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/681f4e8592d3bd44637d1599b2a7905c.jpg c97c9807d2799f5842d91d6341cb0933 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie na śniegu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; Śląskie Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia sań (widok od spodu i zbliżenie części przedniej) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.13.1_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.13.2_01 Korbielów okolice Żywca pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d172f8ead1f22a538daa3f25d5286686.jpg 342f372198e55b1810ddb88227fa4443 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55ec3d4927457c6232dab11192b110ca.jpg 0c4acfc56596f05c28866b5424ba459d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie podwójne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Załucze Stare / Załucze (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają przód sań podwójnych przednich Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.27.IV_B.3.6.3_01 PAE_FNK_35.27.IV_B.3.6.4_01 narzędzia okolice Włodawy pojazdy sanie sanie podwójne transport lądowy transport zwierzęcy Załucze Załucze Stare https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f81624631dda863f436f23947b19e5f.jpg 6baf2e1ae04136e987f1850af6599a14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie podwójne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zarzęcin Kolonia / Zarzęcin (woj. łodzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy Description An account of the resource fotografia przedstawia tył sań dwuczęściowych Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.VIII_F.5.9.5_01 narzędzia okolice Opoczna pojazdy sanie sanie podwójne transport lądowy transport zwierzęcy Zarzęcin Zarzęcin Kolonia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25949a2126f90ec03b7dc44fd93cd48f.jpg 9a340d62c41910fc68631100fb43f656 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie robocze / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; pojazdy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie robocze Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.4.18.3_01 Jegliniec narzędzia okolice Sejn Podlasie pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0fdacb29996a584f77af30d5794861a.jpg 9e329a7de7321af2007bbf593d5e4218 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06ee153269bb1c8bd935f4e07502c442.jpg 08b779e84454e0cecfe3c835e550445c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie robocze / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Śląsk Description An account of the resource fotografie przedstawiają sanie robocze - fragmenty mocowania dyszla - widok od spodu i widok z góry Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.14.4_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.14.5_01 Korbielów narzędzia okolice Żywca pojazdy sanie transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f0a1539042a25a7e71ae44505c28e71.jpg 1ea792bd05069f01fb773f3ae3460038 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie robocze / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia przód sań roboczych Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.8.1_01 Krojanty okolice Chojnic pojazdy sanie sanie robocze transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d3bbbceafe349800d9a59ec3294a10e.jpg 3542956c23580e118080335b817be2b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe - widok od spodu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; pojazdy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe (od spodu) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.5.5_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/857935152f68a64dc1fa17a070d5d088.jpg 663d2f648a8b70c417b7ea3374921070 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4b95747b98720f313f2e740402a8d96.jpg 20289bdf1645429f38be055d388f6dc7 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/938aecf6dd9832b09791fca01d51948d.jpg 70ad90c6cada3132a5d809085da8f457 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c51c8a92b1a33a9d3531eb424dbb33d2.jpg e6836c8a738ff9e2d8b28a25296bdd9f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57df6d8d26ecb8b77a31bd531e32a6b3.jpg 73ec19abd8de7e1d553177daa9e86bd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; pojazdy ; Śląskie Description An account of the resource cykl 5 fotografii przedstawiających sanie wyjazdowe, kolejno w ujęciach widok od spodu, mocowanie dyszla (widok z góry), umocowanie dyszla w saniach (widok z dołu), widok sań z góry, widok z dołu i od tyłu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.11.5_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.11.6_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.12.1_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.12.2_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.12.3_01 Korbielów narzędzia okolice Żywca pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b38fa8f0162f43483c0986e5dec35e6e.jpg 63a7126eeb254533ef126022a8742590 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; pojazdy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.4.18.1_01 Jegliniec narzędzia okolice Sejn Podlasie pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/061174933117d9c2db11028ee3c5bdb6.jpg db583a35f0568dc3860d22c6ebe6428e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8d45489024aff72d035e64ef955fd4d.jpg 940e918e1bfd3b0e7b99d4c27510aae5 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6a2f0549dd3cb79ce0c9876113019ca.jpg 8d969c38545f88e9839408afaf18cb6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; pojazdy ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają sanie wyjazdowe (widok ogólny) (1), oraz dwa ujęcia przodu sań (2,3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.2.2_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.2.3_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.2.4_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/976219a74ad39afb53e6414d27e48cb2.jpg 05d4a8a07c7f91994611cc14d2583bf8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe (widoczne płozy i metalowa obejma końca dyszla) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.7.5_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/085d842c368b59573ce7feb7b6007ece.jpg f53f33e2b374840460aeb7f00da37103 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia przód sań (1) - mocowanie dyszla (widok od spodu) oraz tył sań (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.8.2_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ccf5f443e25bd27d5c84c1327229323.jpg 0ffc638d86e04c2337afe63798ead332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; pojazdy ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.10.4_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800d69062278294fee8d1bb4173eeb38.jpg 900f91a0cbe1b4d53ab02520bec8bfb2 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02e67c7446acc3f5f7e4c531153177b6.jpg 9b81d93822bb21dcf418738e5fd95f5d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93807b0fefe879523e71cb716c9e36a7.jpg 48d302d078228e424b54e8aa1ed8fbf5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Załucze Stare / Załucze (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają sanie wyjazdowe : widok z przodu (1), widok z boku (2) i widok z tyłu (3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.27.IV_B.3.7.4_01 PAE_FNK_35.27.IV_B.3.7.5_01 PAE_FNK_35.27.IV_B.3.7.4_01 narzędzia okolice Włodawy pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport zwierzęcy Załucze Załucze Stare https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/088f5ae6b1a88b57ebd9dd8b26949799.jpg 8450cd9b02ff88b68591730d80db4a92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe na drodze leśnej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe widziane od tyłu na drodze leśniej, w tle widać narciarzy i samochody Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.9.6_01 Korbielów narzędzia okolice Żywca pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41fea683242ef4aea5075436cfba3749.jpg 7465a8b9e52c97031e016213275ceb41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanie wyjazdowe stojące przed domem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; pojazdy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.5.3_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38c5fd2232b67b7076ec6e25ba872a50.pdf ce4802c0f98f67ea1ab4acf79bb46b28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:603 Title A name given to the resource Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.63-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA SANKCJA O P I N I I PUBLICZNEJ W POLSKICH OBRZĘDACH I ZWYCZAJACH LUDOWYCH WSTĘP Teoretyczne rozważania na temat opinii publicznej nie wzbudziły dotychczas w polskiej literaturze etnograficznej szczególnego zaintere­ sowania, mimo że materiał ludoznawczy mógłby t u służyć za doskonałe źródło dla empirycznej egzemplifikacji. Skromną ilustracją tego zagad­ nienia, nie pretendującą do całkowitego wyczerpania problematyki, jest podjęta w niniejszym artykule próba spojrzenia na zwyczaj i obrzęd przez pryzmat ich funkcji regulującej określone zachowania. Opinię publiczną traktujemy jako jedną z form sankcji systemu społecznej kontroli, świadomi faktu, że odwoływanie się do uznanych i przyjętych przez grupę ocen, norm i wartości stanowi istotę kształto­ wania zachowań społecznie pożądanych. Skuteczność tego działania zakła­ da między i n n y m i powszechne w danej grupie uznanie jej kultury i własnych kryteriów wartości oraz istnienie odpowiednio dostosowanego do potrzeb regulacji kontrolnej systemu instytucji, które mają możność czynnej ingerencji w zachowania poszczególnych jednostek . Z uwagi na to wybrano jako przedmiot analizy niektóre elementy 1 1 J . S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1966, s. 120 n. R o z r ó ż n i e n i e terminologiczne m i ę d z y z w y c z a j e m a o b r z ę d e m nie jest w literaturze n a u k o w e j o k r e ś l o n e w s p o s ó b jednoznaczny. Zob. К . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 67 n . W p r a c y p o s ł u g u j e m y s i ę s f o r m u ł o w a n ą p r z e z S z c z e p a ń s k i e g o d e f i n i c j ą z w y c z a j u , j a k o u s t a l o n e g o sposobu z a c h o w a n i a s i ę w p e w n y c h s y t u a c j a c h , k t ó r y n i e s p o t y k a s i ę z n e g a t y w n y m i r e a k c j a m i g r u p y (op. cit., s. 120). N i e p r z e c z y to j e d n a k m o ż l i w o ś c i i s t n i e n i a , w ł a ś n i e w z w y c z a j u o c h a r a k t e r z e s a n k c j o n u j ą c y m , e l e m e n t ó w o c e n i a j ą c y c h pewne zachowania. Nieprzestrzeganie bowiem zwyczaju nie spotyka s i ę z n e g a t y w n ą r e a k c j ą grupy, c h o c i a ż w n i m s a m y m zawarta b y ć m o ż e ocena u j e m n a . P o j ę c i e o b r z ę d u k o j a r z y m y natomiast z o k r e ś l o n y m i ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m r y t u a ł e m w r a z z- jego k o n s e k w e n c j a m i r e l i g i j n y m i , m a g i c z n y m i , społecznymi. �64 MARIA WIERUSZEWSKA kultury tradycyjnej, licząc się z faktem, że tego typu przykłady umoż­ liwią wyeksponowanie najbardziej istotnych cech sankcjonującej roli zbiorowej opinii, ze względu na znaczną homogeniczność kulturową wsi tradycyjnej i właściwy jej charakter struktury społecznej. SYSTEM SPOŁECZNEJ KONTROLI NA WSI TRADYCYJNEJ Zarówno zwyczaj, jak obrzęd, wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi, są elementami systemu społecznej kontroli, poprzez który grupa realizuje określony wzór kulturowy przekazywany drogą tradycji między pokoleniami zapewniając mu trwałość w czasie. W odróż­ nieniu od cech normujących, system sankcji spełnia funkcję kontroli sensu stricto. Klasyfikacja sankcji przyjęta w literaturze socjologicznej wyróżnia ich charakter formalny i nieformalny, pozytywny i negatywny . Opinia publiczna, nie negując słuszności tego podziału, stanowi sankcję szcze­ gólnego rodzaju. Z racji bezpośredniego odwoływania się do oceny ogółu (społeczności), nawet mimo braku formalnej organizacji, jest siłą regulującą zachowania w sposób bardzo skuteczny. Lęk przed w y ­ śmianiem, ironią, wyszydzeniem czy publicznym napiętnowaniem decy­ duje w społeczeństwach stosunkowo jednorodnych kulturowo o silnej więzi społecznej, w znacznym stopniu o istniejących konformizmach i uległości wobec postanowień grupowych . Prace etnograficzne dostar­ czają licznych przykładów ogromnej roli opinii zbiorowej, która narzu­ cała styl życia grupom i jednostkom w sposób sztywny i bezkompromi­ sowy. Nie jest ich pozbawiona także literatura piękna opisująca życie wsi, a także niektóre prace historyczne z zakresu prawa zwyczajowego . Różnorodność materiałów potwierdza w całej pełni tezę S. Bystronia, że „gromada ma możność wywierania represji na tych, którzy wyłamują się spod jej prawa" . Sankcje publiczne bez względu na ich surowość noszą zawsze piętno decyzji grupowej, która manifestuje się niekiedy w spontanicznej reakcji tłumu lub realizowaniu wyroku sądowego na 2 3 4 5 2 3 S z c z e p a ń s k i , B. D z i e m i d o k , 4 Zob. В . w Polsce nych J. op. cit., s. 121 w wieku O komizmie, XVII „Chłopach" w u m Etnograficzne S. s. 205. W a r s z a w a 1967, s. B a r a n o w s k i , i XVIII, Sprawy Ł ó d ź 1955; Reymonta, J . В o s s o w s к i , Sądy 6 n. Z o b . rozdz. „ R o l a k p i n y i s z y d e r s t w a w ż y c i u l u d ó w p r y m i t y w n y c h " w Boże obyczajowe na w t e n ż e , Echa „Prace Szkic do ludoznawstwa seria wiejskim zwyczajów VI, Łódź etnograficzno-prawny, Instytutu Z a c h o d n i o - S ł o w i a ń s k i e g o B y s t r o ń, W s t ę p sądownictwie dawnych Polonistyczne", Pomorzu. pracy 138—140. polskiego, U . P . , z. 4: praw­ 1948; Archi­ 1937. Warszawa—Poznań 1939, �65 S A N K C J A O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH oczach zebranych ludzi. Taki charakter miały w dawnej Polsce pokuty kościelne czy publiczne chłosty . Funkcjonowanie opinii publicznej na wsi tradycyjnej określał jedno­ lity system kulturowy i charakter struktury społecznej. Uznane i po­ wszechnie obowiązujące normy i wartości wskazywały ogólnie aprobo­ wany sposób zachowania, nad przestrzeganiem którego czuwał aparat kontroli zbiorowej w postaci zwyczajów, obyczajów i odpowiednich sankcji regulujących postępowanie w myśl pożądanych wzorów. Przewa­ ga bezpośrednich styczności osobistych, typowa dla kontaktów w zwar­ tych grupach społecznych, powodowała silne powiązanie ze zbiorowością, ułatwiając t y m samym możliwość zewnętrznego ingerowania w najbar­ dziej intymne sprawy jednostki, rodziny, gromady . Niski poziom intelektualny, znamienne cechy myślenia magicznego sprzyjały bez­ refleksyjnemu uleganiu szablonom, potęgując szanse formowania się sądów opartych w większej mierze na zasadzie emocjonalnej, aniżeli racjonalnych przesłankach rozumowych. Znaczny konserwatyzm przy t y m i zdecydowanie aktywny autorytet ludzi starych, których zadaniem było przekazywanie dorobku kulturowego następnym pokoleniom, utrud­ niały kształtowanie się sądów indywidualnych. Wszystkie te czynniki w ogromnej mierze ułatwiały oddziaływanie zbiorowej opinii, z jaką mieszkaniec wsi tradycyjnej musiał liczyć się w życiu codziennym . Presja grupowej kontroli uwidaczniała się między innymi w obrzę­ dach, nie tylko poprzez ich konsekwencje społeczne, ale zewnętrzną formę rytualną, w której przy pomocy świadomie wybranego tła dla rozgrywającej się akcji, jakim była najczęściej wiejska karczma lub droga publiczna, a także poprzez odpowiednie teksty piosenek, rekwizyty obrzędowe, przepisowe gesty, manifestowała się zasadnicza wymowa obrzędu, a mianowicie odwoływanie się do oceny grupowej. Sprzyjało temu zresztą liczne uczestnictwo osób bezpośrednio zaangażowanych w akcję i występujących w charakterze widzów. 6 7 8 FORMY MANIFESTOWANIA OPINII PUBLICZNEJ I JEJ SANKCJE SPOŁECZNE Cechy publicznej oceny zaznaczały się szczególnie wyraźnie w cyklu obrzędów o charakterze oczyszczającym. Podczas sobótki dotyczyły one głównie dziewcząt niezamężnych i z racji matrymonialnego wydźwięku 6 pedia 7 Paris 8 B a r a n o w s k i , Sprawy staropolska ilustrowana, H. M e n d r as, 1958, s. 323. Ibidem. Sociologie 5 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 obyczajowe..., s. 21, 31, 40, 94; Z . G l o g e r , t. 4, W a r s z a w a 1903, s. v. p r ę g i e r z . du milieu rural, [w:] Traite de sociologie, Encyklo­ t. 1, �66 MARIA WIERUSZEWSKA obchodów świętojańskich koncentrowały się wokół spraw życia i n t y m ­ nego. „Śpiew przy Sobótce — pisze Gregorowicz — miał wykryć wszyst­ kie tajniki miłosne połączone z sądem o nich wsi całej, naznaczyć przy­ mioty dziewczętom i określić ich wady: więc był niejako cenzorem ich postępowania i wskazówką opinii, jaką każda z nich posiadała między jej mieszkankami" — konkluduje a u t o r . W piosenkach sobótkowych wymieniano także chłopców i miejscowe małżeństwa z pozytywną lub n e g a t y w n ą oceną i , jak wspomina Kolberg, „nie darowano nikomu", nie pomijając służby dworskiej, sąsiadów, a nawet całej w i o s k i . Publicz­ ne napiętnowanie przejawiało się także w akcie wykluczenia jednostki z obrzędu. Dziewczęta o złej opinii lub chłopcy posądzeni o złodziejstwo nie byli dopuszczani do ogólnej zabawy . Trudno uznać fakt publicznego napiętnowania występujący w obrzę­ dzie sobótkowym za jego właściwy element konstruktywny, natomiast uzasadnione byłoby szukanie związku między oczyszczającym znacze­ niem ognia świętojańskiego a publicznym wypominaniem najróżnorodniejszych przewinień w celu ich złagodzenia . Analogiczne znaczenie ma prawdopodobnie popularny dyngus. We­ dług relacji Kolberga podczas niektórych obchodów wielkanocnych chłopcy wywoływali z dachu domu lub karczmy imiona wszystkich, dziewcząt we wsi, dodając przy każdym uszczypliwe docinki w y ś m i e ­ wając ich lenistwo, niezaradność i niegospodarność . Panny pominięte przy tej ceremonii uważały się za wzgardzone poczytując to sobie za ujmę. Do cyklu obrzędów oczyszczających należy prawdopodobnie tzw. ścinanie kani. Zasadniczym momentem jest tu odczytanie aktu o s k a r ż e ­ nia przeciwko ptakowi, a następnie jego ścięcie. Podobną formę posiada zwyczaj ścinania koguta, przy którym sędzia jeszcze przed egzekucją odczytuje grzechy młodości p t a k a . Pewne analogie formy rytualnej każą przypuszczać, że obrzędy te,, niektóre zredukowane do widowiska czy zabawy, mają podobne konses 10 n 12 13 14 9 O. K o l b e r g , mierskie, s. 1 0 Kolberg, 1 1 J. S w i ę t e k , Sobótka 1 2 czące w Dzieła wszystkie, op. cit., t. 24: Mazowsze, Sobótka, Mikułowicach, „Lud", Obrzędowość ogień Kolberg, 1 4 T. polskiego wołają świętojańska, 1 3 1961—1966, t. wybrzeża, cz. I , s. 5: 1899, nosi w y r a ź n i e „wybawiani się s. s. 2; Sando­ 181. 588; oczyszczający od t. 11: Poznańskie, Obrzędy, wierzenia, S. J a s t r z ę b o w s k i , 33. charakter. grzechów". „ W i e d z a i Ż y c i e " , nr 7: 1933, op. cit., G u t t ó w n a , t. „ W i s ł a " , t. 5: 1891, W G r e c j i z w y c z a j ten przez Wrocław—Poznań 108. s. cz. I I I , s. 42. zwyczaje i K. Kobiety ska­ Z a w i s t o w i с z„ 4. przesądy „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. 8—9: wśród 1950/1951, s. rybaków 470. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J 67 W OBRZĘDACH kwencje, co przytoczone przez Frazera przykłady obrzędów oczyszcza­ jących, polegających na przenoszeniu grzechów z człowieka na zwierzę. Charakterystyczny opis zawiera dość typowe elementy. Mężczyźni kładli prawice na grzbiecie kozła, głośno spowiadali się ze swych grzechów, po czym kozła zabijano, a zgromadzonych wieśniaków skrapiano jego krwią . Sceny publicznych sądów i egzekucji przybierające niekiedy udramatyzowaną formę widowisk odnosiły się także do ludzi. Symbolicznie dokonywano ścięcia głowy chłopakowi, który dopuścił się kradzieży w zapusty . Nowicjusza kosiarskiego poddawano między i n n y m i pu­ blicznej spowiedzi, po której otrzymywał od sędziego lub księdza odpo­ wiednią „pokutę". Są to zresztą tylko wybrane przykłady ilustrujące rozbudowaną formę rytualną obrzędu, która prócz istotnych cech publicz­ nej kontroli spełniała wiele funkcji zabawowo-rozrywkowych. Obrzędy o charakterze oczyszczającym, jak wynika z wymienionych przykładów, noszą mniej lub bardziej widoczne znamiona kary. Wiele z nich zachowało się w postaci zwyczaju smagania rózgą, który stoso­ wany wobec dzieci nie u k r y w a ł charakteru nagany, podczas gdy w sto­ sunku do panien wyrażał gest przychylności i u p r z e j m o ś c i Za k a r ę poczytywany był natomiast w czasie chłosty popielcowej. Miał on, podobnie jak zwyczaj ciągnięcia kloca, zredukowany później do formy zabawy, ukarać panny i kawalerów za niewstąpienie w związki m a ł ­ żeńskie. Podobny cel osiągano bieląc okna w domach dziewcząt na w y ­ daniu lub wieszając wianki z chwastów na ścianach domów starych panien, pogardliwie zwanych „ciotami" . Na niektórych terenach Polski sankcje satyryczne w postaci drwin i ośmieszania panien występowały przy okazji obrzędu podkoziołka, który prócz elementów magii wege­ tacyjnej i matrymonialnej zaznaczonych w jawnym kojarzeniu par mał­ żeńskich zawierał wiele cech publicznej ekspiacji dziewcząt zmuszonych do złożenia datku pieniężnego za karę pozostawania w stanie nieza­ mężnym . Momenty wykupywania noszą wyraźne znamiona sankcji publicznej kontroli. W polskiej obrzędowości ludowej występowały w formie ofiary 15 16 17 18 19 1 5 W . M . , Święto z ę r , Złota gałąź, kozła, „ P r z y j a c i e l L u d u " , R . 3: 1836 n r 2, s. 11; por. J . G . F r a ­ W a r s z a w a 1962, s. 443. 1 6 K o l b e r g , op. cit., 1 7 K . Z a w i s t o w i с z, Wielkanocne t. 10; Poznańskie, cz. I I , s. 189 n. wierzenia i obrzędy, „Wiedza n r 4: 1933, s. 5 n. Z w y c z a j s m a g a n i a r ó z g ą n i e o z n a c z a ł w y ł ą c z n i e w sobie frycowin 1 8 elementy miał sprawdzić zabiegu magicznego, wytrzymałość M. W i e r u s z e w s k a , towskiem, 1 9 także Obrzędy a fizyczną recepcyjne stosowany adepta wieku na i kary. przykład Życie", Zawierał podczas kosiarskiego. dojrzałego w Bełcha- „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 8: 1966, s. 77 n. Ibidem. Maszynopis pracy w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U Ł , n r i n w . 31, s. 88 n. �68 MAKIA WIERUSZEWSKA pieniężnej lub darów w naturze, dość często w postaci poczęstunku wód­ ką. Znane są między innymi podczas licytacji dziewcząt i obrzędów o charakterze recepcyjnym. Przez wykupienie wyzwalała się jednostka z przykrych następstw publicznego napiętnowania, które przybierało niekiedy ostre formy złośliwych uwag, przycinków, szyderstwa, a na­ wet bojkotu towarzyskiego. Niestosowanie się do ustalonych tradycją przepisów zwyczajowych narażało mężatkę, która nie wkupiła się do grona gospodyń, na uszczypliwe określenia: chytra, bidna, obojętna, śmierdzi kozami lub wilkiem, które wykrzykiwano za nią nawet na drodze . Zachowania dewiacyjne, niezgodne z opinią ogółu, poddane są zresztą przeważnie sankcjom satyrycznym, których następstwem ma być wywołanie uczucia wstydu. „Na wstyd i srom" oprowadzał ojciec po wsi upadłą c ó r k ę i uczucie wstydu miało wywołać publiczne wypowiadanie wad i obraźliwych przezwisk. Obawa wyśmiania i lęku przed złą oceną wsi decydowała częstokroć o zanikaniu pewnych zwyczajów lub podtrzy­ mywaniu innych. Kazała więc urządzać huczne wesela, prosić na nie licznych gości zyskując aprobatę sąsiadów. W przeciwnym razie po­ wszechne niezadowolenie mogłoby znaleźć wyraz w dokuczliwych przy­ śpiewkach piętnujących chytrość, lenistwo czy niegospodarność kon­ kretnych jednostek: 2n 21 P o s t a w i l i g r o c h n a stole, N i m a ocka w tym rosole... P r o s i l i nas n a w e s e l e , 22 na baranie kiski, Jedlibyśmy, pilibyśmy, nie dali nam 2 3 łyżki . Wesele gromadzące znaczną liczbę osób stwarzało dogodne warunki dla publicznej oceny wad. i zalet, która najczęściej przybierała formę przyśpiewek. Było więc między innymi okazją do krytykowania ła­ komstwa, niezdarności, braku ogłady towarzyskiej. Da o! Bo łakoma wypiła, D a za sto była, grosy, Gorzałki wypiła 2 0 2 1 s. 93. Ibidem, K. s. 69; K o l b e r g , S k r z y ń s k a , „ P u b l i k a " oznacza w s к i, Słowniczek 2 2 1899, Wieś gwary gwarze ludowej W. B u r z e ń s k i , s. op. cit., Krynice Wesele ludu 542. 2 3 Kolberg, 2 4 Ibidem, s. op. 36. cit., t. 2, s. . t. 9: Poznańskie, w cz. I , s. Tomaszówskiem, ziemi sanockiej wstyd. ziemi u 2 4 63. sanockiej, wiejskiego Zob. „ L u d " , s. 4: w 129. „Wisła", t. 4: 1890, L. M a g i e r o w- 1898. sieradzkim, „Wisła", t. 13: �SANKCJA A 69 O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH co m i to z a d r u c h n i s k a ; N i e o ź d z i w i zodno p y s k a , Ani pyska, ani Postanyły, papy, kieby gapy; Lepibyście świnie gnały, N i z za d r u c h n y s i ę 2 5 wprosały . A c ó ż t y z to za d r u z b i s k o , Zamarzło mu kiesynisko, Trzeba by m u wody zwarzyć, Kiesynisko mu odparzyć 2 6 . Wesele było okazją do udzielania młodym moralizatorskich wska­ zówek odpowiednio do aktualnego modelu małżeństwa. N a (oto m a s z ) k ą d z i e l i p r z ą d ź , A zawdy robotną, ochotną, posłuszną swojemu chłopu bądź! 2 7 W piosenkach obrzędowych obok ujemnych cech osobowości podda­ nych ostrej krytyce wyrażano także pochwały, uznanie i szacunek. Pod­ czas chodzenia z gaikiem wychwalały dziewczęta majątek i zaradność gospodarzy, nie szczędząc jednak uszczypliwych uwag leniwym parob­ kom. Podobnie charakter panegiryczny, a zarazem satyryczny, miały przyśpiewki dożynkowe wykonywane przez żniwiarzy przed dworem dziedzica: A nasz p a n e ń k o dobry b y ł , Z e b r a ł p s z e n i c z k ę , nas nie b i ł . A pan sąsiedni leniwy, Stoi pszeniczki dwie 2 8 niwy . Dla obchodu wieńcowego typowe są dowcipne i pełne zjadliwego humoru piosenki pod adresem ludzi dworskich — ekonoma, pisarza, karbowego, na co wskazuje złośliwy dwuwiersz: A n a ł ą c e w i e l k a rosa — N a s e k o n o m k i e b y osa . 2 9 Zwyczaje i obrzędy na marginesie swoich właściwych funkcji kulto­ wych i magicznych są skuteczną sankcją, która w zależności od kon­ kretnej sytuacji przybiera formy: pozytywną lub negatywną. Ilustrują przez to wartości cenione w grupie. Tak np, zręczność nagrodzona zostaje w święcie pasterskim, zwanym na Śląsku Roch wistem , a za30 2 5 2 6 B u r z e ń s k i , op. cit., s. 541. K o l b e r g , op. cit., t. 10, s. 262. 2 7 K o l b e r g , op. cit., t. 9, s. 212. 2 8 K o l b e r g , op. K o l b e r g , op. cit., cit., t. 16: Lubelskie, cz. I , s. 125. t. 2, s. 165; t. 20: Radomskie, cz. I , s. 122. K o l b e r g , op. cit., t. 43: Śląsk, 2 9 5 0 s. 25; t. 3: Kujawy, cz. I , s. 241. �70 MARIA WIERUSZEWSKA radność gospodarska -— podczas obchodów gaika, wieńcowego i obrzę­ dów weselnych. Pochwała sprytu, chytrośei, czasem nawet przebiegłości, stanowi znamienne tło ludowych widowisk, chociaż postacie jasełek czy szopki z reguły nie należą do wiejskiej gromady i dlatego nie podlegają bez­ pośredniej kontroli miejscowej opinii. Publiczna ocena, jaką staraliśmy się zaprezentować w niektórych obrzędach, dotyczy nie tylko osób żyjących. Pogrzeb jest aktem w y k l u ­ czenia zmarłego ze społeczności żywych. Stanowi też okazję do oceny i podsumowania zasług byłego współmieszkańca wsi. W jego imieniu prosiło się więc zebranych o wybaczenie w i n , a mowy pogrzebowe za­ wierają do chwili obecnej wiele cech życzliwej i przyjaznej oceny życia, pracy i postępowania zmarłego. Opinia publiczna manifestowana w zwyczajach i obrzędach ludowych nie ogranicza się wyłącznie do funkcji sankcjonującej. Z naczelnym ele­ mentem kontrolnym wiąże się ściśle jej cecha normująca, właściwa wszelkiego typu regulatorom społecznym oraz funkcja społecznej apro­ baty w stosunku do pewnych nowych sytuacji życiowych, wokół których nawarstwia się r y t u a ł obrzędowy. Taki charakter mają między innymi rites de passage, k t ó r y m Van Gennep przypisuje rolę łagodzenia ewen­ tualnych zakłóceń występujących podczas przełomowych okresów życia jednostki , Fortes zaś nadawania prawomocności określonym rolom społecznym . Zarówno w jednym, jak w drugim rozumieniu nie pod­ lega kwestii społeczny walor obrzędu. 31 32 UWAGI KOŃCOWE Posługiwanie się w artykule terminem opinia publiczna, mimo w y ­ raźnie zarysowanego kontekstu, co ułatwia precyzję rozumienia, nie zwalnia bynajmniej z obowiązku rozpatrzenia charakteru użytego przez nas pojęcia w świetle dosyć różnorodnych definicji, jakie spotykamy w literaturze. Opinia publiczna jest zazwyczaj określana jako opinia grupy, do której przynależność wyznacza jedynie wspólne zainteresowanie przed­ miotem opinii. Kontrowersje dotyczą natomiast: a) stopnia, w jakim dana opinia powinna być wspólna dla pewnej grupy: b) stopnia, w ja­ k i m powinna być ona publicznie ogłoszona. Podział ten można łączyć z odrębnością stanowisk monistycznego i pluralistycznego. Moniści 3 1 M . G l u с k m a n , L e s rites de passage, [w:] Essays on the ritual and social relations, M a n c h e s t e r 1962 (cyt. z a r e c . Z . S o k o l e w i c z , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965). 8 2 M. F o r t e s , Ritual and office in tribal society, ibidem, s. 53 n. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH 71 obejmują nie tylko opinie zadeklarowane, lecz również te, które ogłoszo­ ne nie były. Włączają więc doń powszechne preferencje, inklinacje, skłonności, postawy, zwyczaje i obyczaje. Pluraliści zaś definiują opinię na tle sprzeczności i kontrowersji poglądów. We wszystkich rozważaniach i dyskusjach na temat opinii publicznej występują dwa zasadnicze problemy. Pierwszy dotyczy zakresu pojęcia, drugi zaś pytania: kiedy opinię można określić jako publiczną. Problem ten posiada dwa aspekty: jeden polega na tym, czy opinia ta jest w y ­ głoszona jako „publiczna" , drugi aspekt wiąże się z faktem, czy daną opinię posiadają inni członkowie zbiorowości . Usiłowania naszych rozważań zmierzające do podkreślenia sankcjo­ nującej roli opinii publicznej wiązały się naturalnie w mniejszym stop­ niu z jej walorami treściowymi, które miały ilustrować albo poglądy powszechnie panujące, albo emocjonalne zaangażowanie po stronie pew­ nych sądów natury kontrowersyjnej. Interesował nas bowiem mechanizm opinii regulujący określone zachowania w ściśle i przepisowo wyznaczo­ ny sposób, traktowany jako jedna z form sankcji systemu kontroli społecznej. Ten świadomy wybór poparty materiałem etnograficznym z zakresu tradycyjnych obrzędów i zwyczajów ludowych automatycznie zdefiniował nasze stanowisko wobec problemu zasięgu opinii publicznej i stopnia, w jakim była ona publicznie ogłoszona. Retrospekcyjna ana­ liza danych uniemożliwia natomiast ustosunkowanie się do kwestii, czy określoną opinię posiadali inni członkowie społeczności i w j a k i m sto­ sunku pozostawała ona do ich poglądów prywatnych. Wnioski na ten temat wyciągnąć można jedynie pośrednio, poprzez analizę struktury społeczności tradycyjnej, której cechy w najogólniejszym zarysie umieś­ ciliśmy na początku niniejszych rozważań. 33 34 Analiza strony rytualnej niektórych zwyczajów i obrzędów ludowych uwidoczniła charakterystyczną rolę, jaką odgrywała w nich opinia wsi. Przejawiała się ona na marginesie właściwego sensu obrzędu, w k t ó r y m zbiegały się nieraz różne elementy, ale mimo że nie stanowiła zasadni­ czego z nich, to stwarzała pewien schemat zachowań typowych dla od­ działywania sankcji zbiorowej opinii, na co staraliśmy się zwrócić szcze­ gólną uwagę. Obejmował on fakt publicznego celebrowania obrzędu podkreślany między innymi przez wchodzenie na dach karczmy lub 3 3 P u b l i c z n ą o p i n i ą jest to, „ c o k t o ś m ó w i do k o g o ś obcego", np. z a d a j ą c e g o p y t a n i e , i j e s t t y l k o c z ę ś c i ą jego „ p r y w a t n e j opinii", p r z y t y m t ą c z ę ś c i ą , k t ó r ą d a n y c z ł o w i e k m a o d w a g ę z a w s z e w y g ł o s i ć . T . H a r r i s o n , What is public opinion, " P o l i t i c a l Q u a r t e r l y " , t. 11: 1940, s. 368—383, cyt. z a D . С. W a t t , A dictionary of the social sciences, s. v. p u b l i c o p i n i o n . 3 4 W a t t , op. cit. �72 MARIA WIERUSZEWSKA drzewo i głośne wywoływania stamtąd imion, a nawet nazwisk osób pod­ legających zbiorowej ocenie lub najczęściej poprzez liczne uczestnictwo. Powszechnie stosowaną sankcją jest w nich satyra operująca drwiną, ośmieszeniem w celu wywołania wstydu. Znamienną cechą jest również fakt, iż obrzędy i zwyczaje wymie­ niane w artykule dotyczą przeważnie określonych grup rówieśniczych. To tłumaczy w pewnym sensie posiadanie uprawnień do kontroli postę­ powania osób z tej samej grupy . Wszelkie przejawy odwoływania się do zbiorowej oceny przy okazji obrzędów i zwyczajów ludowych, manifestujące się w formie sankcji, wskazują na silną rolę opinii publicznej, która regulowała zachowania według tradycyjnych norm i w uświęcony tradycją sposób. Stąd nie jest kwestią przypadku, że okazję dla tej swoistej akcji wychowawczej stwa­ rzały szanowane czy tolerowane zwyczaje. Wykroczenie przeciw usankcjonowanym zasadom godziło w powszechnie obowiązujące war­ tości i kara lub nagroda za ich przestrzeganie była sprawą ogółu. 35 3 5 N a z a g a d n i e n i e to z w r ó c i ł u w a g ę m . i n . T h u r n w a l d , p o d k r e ś l a j ą c f a k t s o l i ­ d a r n o ś c i w s p ó ł u c z e s t n i k ó w i n i c j a c j i , k t ó r z y p o s i a d a l i p r a w o swobodnego p i ę t n o ­ wania nawzajem swoich wad, R. T h u r n w a l d , Die menschliche Gesellschaft in ihren etno-soziologischen Grundlagen, t. 2: Werden, Wandel und Gestaltung vor Familie, Verwandschaft und Biinden, B e r l i n 1932, s. 229. C i e k a w e j i l u s t r a c j i do­ s t a r c z a j ą t a k ż e m a t e r i a ł y z t e r e n u A u s t r i i , gdzie c z ł o n k o w i e z w i ą z k ó w r ó w i e ś n i ­ c z y c h p o w o ł a n i b y l i do p e ł n i e n i a k o n t r o l i n i e t y l k o n a d p o s t ę p o w a n i e m w ł a s n y c h t o w a r z y s z y , a l e c a ł e j w s i . E . B u r g s t a l l e r , Allerseelengebacke, Umrittsbrauchtum, Burschenschaften, [w:] Atlas von Oberósterreich, L i n z 1958, s. 146. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c609afc2e28267dfd1fa9f26e49ac91.jpg 0bfd87ed9485ed638342bee9b648923b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39bb0976fba4c232606eff8e0d5ba2d1.jpg 969ea248db0313d89268c6d1e7a89ac1 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e571f97d4a4c7ea09de19fa80a62514.jpg f962de14e6b91a7af92af36a2a4a3a81 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c805b04e18e274a80e92622ee2053a2.jpg db583a35f0568dc3860d22c6ebe6428e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanki włóczne (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; pojazdy ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia przód sań włócznych (1), przód sań włócznych (z boku sanicy widać metalowe oka do mocowania dyszla) (2,3) w ujęciu z boku nosa sanicy widać dyszel zamocowany w metalowej obejmie (4) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.2.5_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.2.6_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.3.1_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.2.2_01 Lipnica Wielka narzędzia okolice Nowego Targu pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki transport zwierzęcy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65e31bfa83bbc99c4b846c9c082fdd10.jpg da9b8f6d8f516bfbc5bebc5f81e4bdb5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sanki włóczne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; pojazdy ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia idącego drogą mężczyznę ciągnącego sanki włóczne za koniem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.V_K.5.16.6_01 Kręgi Stare okolice Wyszkowa pojazdy sanki transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1de3fa5222671e24315426831eb97.pdf e00741bcdc517b0b6d930207ebd4a08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2676 Title A name given to the resource Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.159-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M W ydaje się, że spośród w i e l u najsławniejszych, JACEK ośrodków k u l t o w y c h w Polsce, t a k i c h jak Jasna G o t a czy Skępe, Bardo stanowi m i e j ­ OLĘDZKI sce szczególne, a może wprost wyjątkowe, jedyne. D o ­ k o n a n o w Bardzie rzeczy niezwykłej, a zarazem jakże oczywistej w kategoriach współczesnej świadomości, Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim rozumienia boskiej opiekuńczości, cudów, pobożnych obyczajów i t p . Otóż w k a t o l i c k i c h p r a k t y k a c h religij­ n y c h wszelkie świadectwa chwały czczonych wizerun­ ków (głównie w o t a , ale również rekwizyty, takie jak chociażby kule, kajdany, zegarki) przetrzymywane są w samej świątyni w pobliżu o p r o m i e n i o n y c h c u d a m i postaci. Tylko najcenniejsze ofiary czy dary wyłączane są z t y c h ekspozycji i c h r o n i o n e w odrębnych m i e j ­ scach, skarbcach, skrytkach, jakichś schowkach. N a ­ tomiast w Bardzie, w przylegającym do kościoła b u ­ d y n k u klasztornym, znajduje się m u z e u m . Dominują zrozumiałym, własnym zaintetesowaniem. O obrazach w n i m obrazy wotywne, które wcześniej znajdowały się nie próbuje mówić, zbyt zawiłe kryją one treści. Po­ w kościele, w sąsiedztwie ołtarza głównego. n a d t o opisy przedstawianych zdatzeń c u d o w n y c h zapi­ W k r ó t c e po fascynacjach meksykańskimi sane zostały po n i e m i e c k u . Obecny jest przy zwiedza­ retablos, r o k u znalazłem się p o n o w n i e , po n i u ksiądz w starszym w i e k u , ale nie k w a p i się służyć ćwierćwieczu, w tymże muzeum, aby odświeżyć sobie jakąś informacją. Przez niedomknięte d t z w i obserwuje pod koniec 2001 wcześniejsze wrażenia, a najważniejsze, spojrzeć na zwiedzających, ale jest nas tylko dwóch. Kradną czy n o w o , z perspektywy odległej, bo aż amerykańskiej, na nie kradną, bo fotografować mogą. ów jedyny w kraju zbiór m i r a k u l a r n y c h dokumentów. Figura M a t k i Boskiej z Barda z drewna bukowego, p o l i c h r o m o w a n a na podkładzie k r e d o w y m z początku Szatki X I I I w. ma zaledwie 43 c m wysokości. M a d o n n a ze Skępego jest o o k . 10 c m niższa. Z a t e m są to f i g u r k i . K u l t świętych figur, a właściwie - jak za chwilę po­ D o d a ć należy, przeznaczone p i e r w o t n i e dla k u l t u pry­ w i e m - figurek, między odległymi światami, Polską, watnego, a nie publicznego. Płaszcze królewskie, j a k i ­ M e k s y k i e m czy E k w a d o t e m l u b Peru, łączy pewien po­ m i są okryte, owe szatki albo s u k i e n k i , kształtują o d ­ wtarzający się obyczaj. S t a n o w i go zakrywanie rzeźby, czucia w i e r n y c h i zarazem utrwalają w wyobraźni w i ­ z reguły niezwykłej wartości artystycznej i zarazem h i ­ zerunek czczonej postaci. Rzeźba z Barda to bezcenny, unikatowy, tylko jeden z dwóch w kraju zabytków storycznej, specjalnym o k r y c i e m . Może się o n kojarzyć ' z płaszczem królewskim albo uroczystą kapą. O w e sztuki i okrycia w y k o n a n e z c e n n y c h materii w rodzaju atłasu, padku Skępego niewielka rzeźbka jest gotycka. O k r y ­ romańskiej; rzeźby pełnej w d r e w n i e ! W przy­ b r o k a t u , altembasu, nieraz specjalnie haftowane, bat- cia, sposób ekspozycji, w znacznym o d d a l e n i u i sto­ ; dzo często mają charakterystyczny kształt, a m i a n o w i ­ sownym oświetleniu, w Batdzie za wspaniałą kratą o d ­ cie - stożkowy. D o l n a część tego okrycia jest nader dzielającą prezbiterium o d nawy, kształtują nastrój, szeroka, w górze zaś zwężona do rozmiarów samej gło­ uczucia, pomagają w rodzeniu się wspaniałych przeko­ wy l u b szyi. Ten wzór powtatza się z nieprawdopodob­ nań. W interesującym nas przypadku - przekonań m i ­ ną konsekwencją przez wszystkie dawne kraje k a t o l i c ­ rakularnych. kie na świecie i spotykamy go w ikonografii miejsc k u l ­ N i m przedstawię obrazy z k o l e k c j i w Bardzie, jedy­ t u maryjnego, zarówno Polski, i n n y c h krajów europej­ nej tego rodzaju w kraju i zarazem najdosadniej k o m u ­ skich, jak też w s p o m n i a n y c h miejsc w A m e r y c e Ła­ nikującej o charakterze m i r a k u l a r n y c h uniesień, ko­ cińskiej. nieczne są uszczegółowienia dotyczące samej tzeźby M a t k i Boskiej trzymającej Jezusa przed sobą, a nie W Bardzie owe okrycia, zmieniane na większe świę­ ta, nazywane są szatkami M a t k i Boskiej. W z b o k u na ręce. Ten archaiczny wzorzec ikonograficz­ innych ny ma swoją nazwę oraz teologiczną interpretację. częściach Polski mówi się o sukienkach. Tylko w Batdzie, w o w y m przykościelnym muzeum, pobożny piel­ M a t k a Boska trzymająca przed sobą, na swym łonie, grzym czy tylko zwykły przybysz, dowiedzieć się może Jezusa jest dlań t r o n e m , thronus Dei, będąc zarazem o uroczym obyczaju „ubierania" czczonej postaci. N a „stolicą mądrości", sedes sapientiae, dwóch lub trzech oszklonych tabliczkach pokazane są m a n d o r l i , aureoli. a także rodzajem dawne, dosyć już zetlałe i zszarzałe szatki M a t k i Bo­ M a d o n n a Tronująca jako Królowa z Jezusem błogo­ skiej Bardzkiej Strażniczki W i a r y . D w a razy w r o k u , na sławiącym umieszczonym centralnie, to typ grecko-bi- święta, zmieniano szatki. Są więc dosyć różne. Prze­ zantyjski N i k o p o j i , obdarzającej zwycięstwem. Oprócz wodniczka, miła nastolatka, zwraca na nie uwagę ze Barda, na N i k o p o j i natrafiamy w kraju w t y m p a n o n i e 159 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M zarówno symbol władzy, jabłko królewskie, jak też wła­ dania światem, kulą ziemską. N a t o m i a s t Jezus wznosi prawą rękę w geście Pantokratora, mając wyraziście ukazane trzy pierwsze palce dłoni, która udziela błogo­ sławieństwa światu. Istnieją jednak pewne drobne, ale jakże istotne róż­ nice. Stopki Jezusa w rzeźbie z Monserrat są ukazane w po­ ziomie z palcami lekko wzniesionymi do góry, co może oznaczać wznoszenie się do nieba. Natomiast stopki Je­ zusa w rzeźbach z Barda oraz Ołoboku są opuszczone. Zdaje się to świadczyć o zamyśle ukazania Dzieciątka schodzącego ze swego sedes sapiendae i t y m samym włą­ czającego się w rzeczywistość ziemską. To chyba szale­ nie ważna cecha polskich rzeźb romańskich. Bardo znaczy w staropolskim „góra", „warownia". To pospolite zjawisko wznoszenia wczesnych świątyń na wyniesieniu. Pierwszymi byli j o a n n i c i , kanonicy re­ gularni, następnie cystersi. Obecnie gospodarzami są redemptoryści. Sam obiekt był w i e l o k r o t n i e przebudo­ wywany, obecny należy do jednej z największych w kraju b u d o w l i późnobarokowych. Występuje pod wezwaniem Najświętszej M a r i i Panny. Korzysta jednak z dodatkowego, wiele mówiącego tytułu, N . M . Panny Strażniczki Wiary. To tytuł wyjątkowy. Częstsze są ta­ kie nazwy, jak M a t k a Boska Bolesna, Płacząca, Łaska­ wa czy Miłosierna. Zaskakujące, ale M a d o n n a z Barda, słynąca c u d a m i , mająca od początku wyraźnie okre­ ślone, najwznioślejsze miejsce w kulcie i p r a k t y k a c h religijnych, nie była przez papieży k o r o n o w a n a . D r e w ­ niana k o r o n a na jej głowie to zamysł samego rzeźbia­ rza, wynikający z całości ideowej wyobrażenia. Fakt nieuzyskania p a p i e s k i c h wyróżnień może j e d y n i e świadczyć o cystersach, różniących się o d bernardy­ nów, szczególnie dbałych o koronację. Jednakże w 1966 r o k u , w czasie obchodów tysiącle­ cia państwa polskiego, ks. kardynał Bolesław K o m i n e k dokonał a k t u k o t o n a c j i bezcennej i zarazem wspania­ łej rzeźby. Posłuchajmy Tadeusza Chrzanowskiego, historyka sztuki, autota m o n o g r a f i i o Bardzie Śląskim (Ossoli­ n e u m , Wrocław 1980): (...) Do czasu kasaty zakonu w 1810 r. mieszkali tu zakon­ Obraz wotywny, 1796, olej na płótnie, Bardo nicy cysterscy pełniący funkcję proboszczów (superiorów) i wika­ rych. Później większą część budynku przekształcono Obraz wotywny, polowa XIX wieku, olej na płótnie, Bardo na szkołę, świeckiemu proboszczowi pozostawiając w użytkowaniu jedynie część przyległą do kościoła. Bardzo ważny dla dziejów zespołu romańskiego kościoła św. Stanisława w Starym Z a m ­ był rok 1900, kiedy to biskup wrocławski, kardynał Jerzy Kopp k u , Dolnośląskie oraz w romańskiej świątyni Panny uzyskał zezwołenie na osadzenie tu redemptorystów (był to jeden M a r i i w Goźlicach, Świętokrzyskie. Z zakonów szczególnie zwalczanych w okresie „Kulturkampfu". T e n wzorzec odnajdujemy w słynnej M a d o n n i e Dopiero jednak w 1923 r. zakonnicy przejęli cały budynek z katalońskiego M o n t s e r r a t (Przepiłowana G ó r a ) , do i wkrótce potem dokonali remontu oraz wbudowania w kondy­ której przybywają m i l i o n y pielgrzymów. M o r e n a M a ­ gnację dachową skrzydła poprzecznego piętra mansardowego. donna, albo M o n e r e t a (Czarnulka), czyli Neustra Senora. W p o l s k i m i hiszpańskim zabytku M a t k a Boska Najważniejszy jednak dla naszych rozważań jest dzierży w wysuniętej prawej dłoni kulę, może to być opis kaplicy w o t y w n e j , głównej części m u z e u m . 160 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M Wnętrze kaplicy ma specyficzny, niepowtarzalny nastrój je się skomponowana w 7 „linijkach" statannie wykona­ wnęki na inskrypcja opisująca zdarzenie i wyrażająca wdzięcz­ nie dzięki ołtarzowi, ale przez to, że ściany, a nawet okienne obwieszone są gęsto obrazami wotywnymi. tu 54, a w całym klasztorze ilość tych malowanych czynień przekracza Obraz w o t y w n y n r 344 wisi p o n a d 343, pochodzi dzięk­ ob­ z 1776 r o k u . Przed obrazem w r a m a c h (!) M a t k i Bo­ biegłych skiej z Barda klęczy kobieta w czepcu, trzymając przed liczbę stu. Są w tym zbiorze i duże maleńkie, jedne malowane przez razy, i całkiem ność za c u d ocalenia. 1736 rok, eksponat n t 343. Jest ich Ten sobą dziecko w p o w i j a k u położone na czymś w rodza­ dzielić się zwykło na vota i eks-vota, czy­ j u łóżeczka. To szlachcianka, w p r a w y m d o l n y m rogu li dary składane jako prośba o laskę, oraz na te, które są już znajduje się, starannie namalowany, kartusz herbowy. dziękczynieniem Zamiast godła widnieje na n i m lapidarna notacja o da­ malarzy cechowych, typ przedstawień inne przez naiwnych za spełnienie przytłaczająca większość zów wotywnych Najstarsze próśb. amatorów. Wedle tego zgromadzonych Z po­ m i herbowymi bogatej rodziny, oddającej się p o d opiekę w 1650 r. M a t k i Boskiej z Barda. Świecznik z płonącą świecą na W sąsiedztwie tych obrazów okazałe płótno ze znaka­ kilka: l) fundowany Vilhabera, cesarskiego rządcę Nysy, przedstawia na tle perspektywicznie dworzanina wieloosobową ku); 2) fundowany ra w podzięce nie, inaczej aniżeli poznane w odległych stronach. Z o ­ Głogów­ stały oprawione w czarne, kunsztowne ramy. Czuje się r. przez Waleriana Darthe- tu ślad bardzo dbałej ręki. A l e jest jeden obraz skom­ syna z wy­ ponowany w poziomie. T r u d n o się dziwić, b o w i e m fundowany przedstawia płonące miasto. Płonie kościół, ratusz kościoła niewidomego pod krzyżem; w 1667 r. przez Annę Katarzynę czącą na tle starego kościoła 3) Klink z fundatorką duje się inskrypcja, osiem kobiet. Jedna stoi i rozkłada w." niż sążniste wątki narracyjne: ratującą nastowiecznych. N r eksponatu 333. krajobrazowe. zostali chorzy leżący w w typowych dla tej epoki pomieszczeniach, sto lepszą ilustracją ręce, i n n e siedzą, a jedna leży. Panie w strojach osiem­ interesują szczegółnie te, w sobie pewne elementy Np. w kilku wyobrażeni i wysokie b u d y n k i . N a dole obrazu, gdzie zwykle znaj­ klę­ bardzkiego. Pośród tego zbioru obrazów ktdre zawierają Obrazy, które oglądamy, są k o m p o n o w a n e w pio­ (schemat za uzdrowienie obu klęczących klęczącą w ujętego wnętrza w 165[.]/ t y m obrazie może oznaczać niegasnącą wiarę. i za­ rodzinę, częsty w tej epoce, np. obrazy Oppersdorfów łóżkach, To niebywała kolekcja i zarazem przykład mało czę­ w kraju znanej dbałości, nie mówiąc już o trosce będących „życia codziennego na Słasku w X V I I opisy. Zdarzają się też dość tu przedstawiono się z pożaru, o o c h r o n ę dóbr k u l t u r a l n y c h . W i e l e poznałem w k r a ­ j u klasztorów, w niektórych sypiałem, w Skępem m i a ­ niespodziane łem okazję zmieniać sukienkę tamtejszej M a t c e Bo­ osobę tonącą w rzece, a Elżbietę no w momencie gdy, przechodząc kołkiem cie zdarzenia. To również w o t u m dziękczynne. należy do tej drugiej grupy. łowy X V I I w. Wyliczmy ówdzie obra­ w Bardzie zachowane obrazy wotywne pochodzą przez Urbana obrażeniem podziału Furman skiej, ale spotkanie z t y m , na co się natrafia w Bardzie, pokaza­ przez plot, przebiła przyćmiewa wszelkie i n n e doświadczenia, z Rzeszowa, się O p a t o w a , M i e d n i e w i c , Radomia, Łowicza i z samej Ja­ /1736/. snej Góry. Kolek z płotu W Bardzie po sąsiedzku i zawsze elegancko, z peł­ n y m uszanowaniem występują świadectwa wiary ubo­ gich i bardzo, bardzo bogatych. Salkę M u z e u m z obrazami w o t y w n y m i otwiera tuż za d r z w i a m i szczególnego rodzaju płótno. Jest to obraz Ufność z poł. X V I I I w., już pociemniały, w k o n w e n c j i naiw­ n y c h wyobrażeń, podobnie j a k sąsiadujące dzieła. K o ­ bieta przechodząc przez płot chruściany się przewróci­ Intrygujące wszelako jest podobieństwo w postawach ła. D o obrazu dołączony jest na górze, poziomo przy­ fundatorów obrazów w o t y w n y c h . Chodzi przede wszyst­ wiązany, kołek długości blisko jednego metra. Jest to k i m o fundatorów indywidualnych, prywatnych. Otóż kołek z płotu, który spowodował zdarzenie. N i e trzeba to podobieństwo wyraża się głównie w ufności do posta­ wielkiej dociekliwości, aby domyślić się, że jest to i n ­ ci czczonej i zarazem m o c n e m u przekonaniu, że się pod­ dywidualne w o t u m dziękczynne z tytułu szczęśliwego lega jej opiece. Towarzyszy temu żarliwa wiara w udzie­ pokonania przeszkody. Ofiarodawczyni składa podzię­ laną, natychmiastową pomoc w sytuacji zagrożenia, kę, że oczywiście c u d o w n i e została o b t o n i o n a . Przed niebezpieczeństwa i t d . W y m o g i e m jest tylko przywoła­ czym? Ciężkim zranieniem. Jej suknia długa do kostek, nie nazwy czy imienia postaci opiekuńczej i czczonej. pewnie wplątała się w k o ń c e sterczących kołków pło­ O w o przywołanie - jak można się domyślać - bliskie t u . I pewnie tylko westchnienie do M a t k i Boskiej przy­ jest spazmu, graniczy bądź jest prawdziwą rozpaczą. wróciło nieszczęsnej rozwagę, jak znaleźć się na ziemi Można się jednak zastanawiać, że skoro występuje zdrową będąc. tak wyraźne podobieństwo w postawie fundatorów N a d całością przedstawienia - jak w meksykańskich z naszych stron i tak odległych, jak M e k s y k , dlaczego retablos - znajduje się stereotypowy wizerunek M a t k i w j e d n y m i d r u g i m przypadku pojawia się potrzeba w i ­ Boskiej z Barda. Natomiast na dole obtazu - jak w zna­ zualizacji zdarzenia, nieraz drobiazgowej, uzupełnianej n y c h n a m z odległego świata przedstawieniach - znajdu­ często 161 szczegółowym jej opisem. Wydaje się, że �Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM w o w y c h postawach, jak je ogólnie nazywam, ufności' Odmienności i żarliwej wiary występuje jeszcze element przeżyciaL emocjonalnego, z reguły niezwykle silnego, nieraz Dziwnie rzecz by się miała, gdyby i c h nie było. : obezwładniającego czy może zdecydowanie głębokie­ W go. Współcześni i oświeceni, doświadczający poprzez Polsce o d sanktuariów w części północnej, jak C h e ł m n o , przez środek Czerwińsk oraz dalej na połu­ : przekazy środków masowych przeżyć o skali przerasta­ jącej własne nieszczęścia i jakieś dramaty, zapewne je' tłumią albo osłabiają i c h możliwą o b e c n o ś ć . Retablos ; meksykańskie dowodzą, że wciąż jest żywa postawa,> której poświęcam uwagę. dnie, Kraków i samo Bardo, odnajdujemy wota, wyjątk o w o okazałe, związane z historycznymi dla tych miejsc pożarami. Każdorazowo przyczyną pożaru był, jak się pospolicie mówi, p i o r u n . W Czerwińsku d o k u m e n t e m zdarzenia jest dużych rozmiarów trybowana i repuso- Czy w Polsce jest inaczej? Niezupełnie. Władze ko­ wana blacha srebrna. O b i e k t z Barda już znamy. A l e ścielne, w szczególności sławnych sanktuariów słyną­ jest wart uwagi, trochę podobny, bo też malowidło, c y c h c u d a m i mają nie lada p r o b l e m z wielością d o k u ­ a nie plakietka srebrna. Posiada go Kraków. O t ó ż jest m e n t o w a n y c h świadectw uzyskania przez swych wier­ to w o t u m dziękczynne, za co? Za to, że udało się pożar n y c h bożej laski. N a Jasnej Górze już w latach sześć­ ugasić, albo że dzięki m o d l i t w o m sam wygasł? N i e ! dziesiątych nadmiar srebrnych czy srebrnopodobnych,> współczesnych wotów gromadzono w parcianych w o r ­ traktaty o naszej słabości narodowej do tolerancji. kach, aby ostatecznie uległy przetopieniu, a z uzyska­ Uprzedzam, to w o t u m nieszczęsne, mówiące więcej niż Otóż, dzięki g r o m a d n y m m o d l i t w o m parafian kościoła nego surowca można było wykonać efektowne naczy­ św. Katarzyny i drugiego, sąsiedniego, udało się uprosić n i a na k w i a t y dekorujące ołtarze. Pana, aby pożar zmienił swe miejsce i przeniósł się Powstanie M u z e u m malarstwa w o t y w n e g o przy' s a n k t u a r i u m w Bardzie jest niewątpliwie świadectwem w i n n e . D o pobliskiej dzielnicy żydowskiej. nie tyle wygasłych postaw ufności i m o c n y c h przeżyć jących jakąś zbiorową potrzebę, był fundowany przez 1 ; e m o c j o n a l n y c h w i e r n y c h , ile kłopotu z n a d m i a r e m i c h Ten rodzaj wotów, nie indywidualnych, ale wyrażalicznych zainteresowanych. Wspomagały realizację ta­ 1 potrzeby „dania świadectwa". kiej potrzeby i władze kościelne, i miejskie. Z t y m rodza­ To świadectwo w s a n k t u a r i u m bł. Rafała z Proszo­ j e m zbiorowych wotów w M e k s y k u nie miałem możno­ wic w Warcie mogą w i e r n i wyrażać na k a r t k a c h papie­ ści się spotkać. Również nie ma świadectw na występo- r u (często są to niewielkie karteluszki) i składać do wanie wotów zbiorowych w t y m kraju, dotyczących i n - specjalnej skrzynki w kościele. C o jakiś czas treść t y c h n y c h klęsk żywiołowych. A jak wiadomo, jest to rejon zapisków jest odczytywana przez ojca bernardyna huraganów oraz erupcji wulkanów. Okazuje się więc, że z ambony. Polacy już w przeszłości potrafili być solidarni. 1 1 1 W Warszawie, w kościele Świętego Krzyża, a więc A l e - jak się wydaje - to nie tyle polskie dziedzic - w sercu stolicy, o d okresu międzywojennego rozwija t w o k u l t u r o w e , co zdecydowanie zachodnioeuropej- się i wciąż jest żywy k u l t św. Tadeusza Judy, p a t r o n a skie, stworzone w długich dziejach działalności insty­ spraw beznadziejnych. W ł a d z e kościoła rozstrzygnęły tucji p r o b l e m obecności świadectw tego k u l t u w tablicz­ a z czasem R A T U S Z (na dobrą sprawę u nas o d rene­ 1 1 kościelnych i świeckich. Kościół, kościoły, k a c h niedużych, m e t a l o w y c h , na których intencje zo­ sansu) , to symbole europejskiego pejzażu semiotyczne- stały wygrawerowane. A l e kiedyś, również i dla n i c h go miast. W pejzażu meksykańskim, t y m d a w n y m , zabraknie miejsca na ścianie w keściele. oczywiście kościół odnajdziemy, lecz ratusza nie. C h y ­ 1 Zatem, m i m o wielkiej odległości w przestrzeni, ba że za jego e k w i w a l e n t uzna się w n i e p o z o r n y m d o ­ dzielących katolików różnic w tradycji k u l t u r o w e j , h i ­ m u , j a k i c h w mieście wiele, areszt, albo - też z czasem storii najnowszej, osobliwie i c h świat doznań, przeżyć - w miarę przyzwoite budowle więzienia. religijnych może być bardzo podobny, chociaż wyraża­ ny n i e j e d n a k o w o . I można na koniec tych uwag' stwierdzić, m i m o n i e p r a w d o p o d o b n y c h przeobrażeń o d X V I I I w i e k u na wszelkich p o z i o m a c h życia ludz­ Dziękczynne w o t a z p o w o d u wyładowań atmosferycznych i skutków, jakie mogą one powodować, to iście europejska specjalność. I n n y m n a c j o m raczej nie­ znana i pewnie niedostępna. kiego, t u i t a m , że w duszach katolików i chyba nie t y l k o , t r w a stała ufność, wiara. W Bardzie p o n a d sto • lat t e m u ktoś przez płot przechodził i . . . szczęśliwie. Istota przeżyć m i r a k u l a r n y c h się nie zmieniła. Przez W W a r c i e już w naszych czasach pewna starsza n i e ­ ponad 300 lat powtarza się t e n sam rodzaj ufności, m o ­ wiasta jadła kaczkę. Mogła się udławić c i e n k ą k o ­ że już nie tak powszechny jak niegdyś. Zmieniły się je­ steczką tego ptaka, lecz wezwany n a p o m o c bł. Rafał dynie realia. Pojawiły się nowe choroby i zagrożenia. z Proszowic interweniował, do udławienia „nie d o ­ W Polsce problemy alkoholizmu, w M e k s y k u , a raczej szło". W t y m s a m y m czasie pewnej zacnej M e k s y k a n - w U S A bandytyzmu. Pewnie i one są już obecne w kra­ ce z s y n k i e m udało się przejść szczęśliwie przez tory j u , w skrytych - jak w Warcie - wyznaniach w i e r n y c h . kolejowe, zdążyła wezwać na p o m o c swoją Panienkę U nas sztuka malarstwa w o t y w n e g o wygasła już przy z Jose de los Lagos. końcu X I X w i e k u . W M e k s y k u rozwija się do tej pory. 162 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM Dlatego w porównaniach stylu, fotmy, wystąpią różni­ kanonika oznaczone również analogicznym jak na obrazie ce. Nasze d o k u m e n t y uniesień m i t a k u l a t n y c h są ro­ herbem i monogramem, na którym ukryta była data jego dzajem naśladownictwa dzieł epoki. A więc są w y m u ­ śmierci: sądzić, wyznacza skane, olejne, statannie malowane lasetunkowo. C h o ­ termin a quo powstania owego ciaż nie we wszystkich ośrodkach. Meksykańskie reta- 1508. Cornelius Należałoby Mueller, że data ta malowidła. który opublikował blos z lat sześćdziesiątych-dziewięćdziesiątych X X wie­ stwa XVI wieku na Śląsku, k u , powstały ptzy użyciu nowej fatby, akrylu, farby oddziaływania w o d n e j , ale krzepnącej jak olejna i ttwałej. Najważ­ czym mianem: „Mistrz kręgu Cranacha niejsze, nie ma w n i c h śladu jakichś prób naśladownic­ Pewne cechy stylu weimarskiego t w a w i e l k i c h dzieł, są spontaniczne, zamaszyste, p r o ­ zwłaszcza stota i szczerość z nią związana tzuca się w oczy, jak pokutującym Łukasza w głównej krucyfiksu, esowatym udrapowaniem do którego a także przewiązanego go za nim św. Jana Ewangelistę, klęczącym, z typowym, na węzeł polecany przez a całość zamykają reliefowo opracowane pozłacane zwieńczeń cji d a l e k i c h o d sztuki n a i w n e j , bliskiej l u d o w e j . C h o ­ ślinną pucołowaty tryptykowych. aniołek miastem i górami, do tradycji orna­ masu/erkourych Pod tą ornamentalną dmie w klę­ stojące­ w tle roztacza się rozle­ pejzaż, Z kościołem, włącza kultutę religijną Polski do europejskich trady­ periso- wiarygodnością gły, „romantyczny" menty roślinne nawiązujące W Bardzie przekonuje nas o t y m jeden obraz, który r." znaleźć, przedstawieniu modli się anachoreta, czy w prawym dolnym narożniku, podboju. w w robo­ 1508 mistrza można nium. Kanonik oddany z portretową n y m znacznie wcześniej i nie w w y n i k u z około postaci kompozycji: św. Hieronimie, w tęcznie pisanych na karteluszkach papietu relacjach U nas chrześcijaństwo stało się f a k t e m historycz­ kręgiem Cranacha starszego i określa o cudzie. Dzieje wszelako zasadniczo odmienne katalog malar­ łączy ów zabytek z wicią ro­ trąbę. dzi o obraz również wotywny, jednakże związany nie • z m a l a t s t w e m domorosłym czy nawet c e c h o w y m . Tak oto o t y m obrazie pisze Tadeusz C h r z a n o w s k i , w przy­ taczanej już pracy (s. 108-113): Muzeum. Oczywiście w naszym przeglądzie niezbędne znajdujących jest zasygnalizowanie tym scharakteryzowanie Bardo to miejsce pogranicza między Śląskiem, Cze­ nie sposób omówić się tu eksponatów, najcenniejszych, pewnych z XVIII zabytek to bardzo piękny obraz oznaczonego ten znajdował się przed wojną lifornię. Skala t y c h pogranicznych związków jest oczy­ wiście i n n a . Takie pogranicza sprzyjają więziom mię­ obrazy w. (około dwudziestu). JO] kanonika tuaria M e k s y k u , które łączą obszary o d Teksasu po Ka­ ale a poza zespołów. W dziedzinie malarstwa przeważają zwłaszcza c h a m i , M o r a w a m i , ziemią lubuską, podobnie jak sank­ szczegółowo Jedyny wotywny monogramem starszy mienności religijnej. Poprzez owe więzi kształtuje się [podkr. bogactwo i rozmaitość oryginalnych faktów k u l t u r o ­ Obraz w y c h . Przestrzeń ludzkiego bytowania była i pozosta­ Głogowie, nie do końca c z y n n i k i e m przyjaznym, chociaż nie za­ „LG". w kolegiacie w dzyludzkim, szczególnie jeśli nie dzielą i c h bariery o d ­ barokowe, każ­ wsze zbawiennym. N a t o m i a s t , czy praktyka kompara- dym razie dobrze się stało, że nie pozostał w kościele, dla tystyczna wspierana p r a w e m k o n w e r g e n c j i jest dzisiaj a kiedy przeniesiono go do Barda, trudno ustalić. W którego był przeznaczony, wypaleniu w czasie działań bowiem ten uległ wojennych, metodologicznie w poznawaniu i całkowitemu więc ocalony Datowanie kultur dacz statej daty - ptzywiązalem się do niej dosyć ser­ bytek tym bardziej raduje oczy. decznie. owej kompozycji jest o tyle łatwe, że inwen­ tarz Lutscha wymienia w kolegiacie w Głogowie rozumieniu słuszna, t t u d n o jest powiedzieć, poza t y m że - jako ba­ za­ epitafium 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a5c15f1033655fd99c4c80bf55b3b58.jpg a043217c7b60537c8d473c25730516b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ściana budynku o konstrukcji sumikowo-łątkowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kościelisko (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; konstrukcja sumikowo-łątkowa ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy o konstrukcji ścian sumikowo-łątkowej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource ok.1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIV_B.5.7.5_01 budownictwo wiejskie konstrukcja sumikowo-łątkowa Kościelisko okolice Zakopanego https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238115bcf61601e91d77a08f15318a71.jpg 3cd4918ba8d7245e561b42c11e0b1ce1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ściana o konstrukcji szachulcowej (fragment) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wilczyna (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; konstrukcja ścian ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek o ryglowej konstrukcji ścian (szachulec) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.15.1_01 budownictwo wiejskie konstrukcja ścian okolice Szamotuł ściana ryglowa szachulec Wilczyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ff5a951245b830905ed540e9cce66b.jpg ad6f3834c5003b1c229d37bfa91a9163 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ściana obory z bocianim gniazdem na szczycie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; dekarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia ścianę drewnianego budynku gospodarczego (oborę) z gniazdem bocianim na szczycie i dwoma bocianami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.11.1_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dekarstwo Krajkowo obora okolice Śremu pokrycie dachu słoma strzecha https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/646daed080f4fc66c0318df55f3f8514.jpg 6c2645a16b3215dfc16156cef1a5cb70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ściana szczytowa spichrza / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Leluchów (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; spichrz ; konstrukcja slegowa ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają ścianę szczytową spichrza o slegowej konstrukcji dachu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.38.XIII_G.4.16.2_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dach slegowy konstrukcja dachu konstrukcja slegowa Leluchów okolice Muszyny slegi spichrz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e0b20f87e1c64e14da34057ae047729.jpg 94e26535660d08a0bf5d7e3b8c022443 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ściana szczytowa stodoły o konstrukcji węgłowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia ścianę szczytową budynku gospodarczego o konstrukcji węgłowej. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.18.3_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Radłowa ściana z drewna Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37075c49ac94962dd315ce5803c6353d.jpg d2825f3909e3b3489a9af6820cb47927 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ściana szczytowa z elememtami ozdobnymi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia ścianę szczytową budynku mieszkalnego Uwaga: zdjęcie z usterką techniczną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.3.2_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Jegliniec okolice Sejn ściana z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/463ad773a0e6df1acef9308d744d8828.pdf aaae8906f06b85643f1557a3dfd7c368 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3453 Title A name given to the resource Ściganie horyzontu, czy kontemplacja? O dwóch pojęciach realizmu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.45-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ściganie horyzontu, czy kontemplacja? O dwóch pojęciach realizmu (Tekst wygłoszony na seminarium „Historia i system")* Wiesław Juszczak Wbrew tytułowi naszego spotkania, moja wypowiedź nie będzie ani historyczna, ani - co bardziej naganne - sys­ tematyczna. Prezentowany szkic składa się z bardzo wielu cytatów (z jednego, za to ogromnego tekstu), które mają wyznaczyć pewne drogi i przede wszystkim otworzyć wrota wątpliwościom. Może okaże się po tym, czy cel został, i w jakiej mierze został osiągnięty. Ja sam będę próbował powstrzymać się, w miarę możności, od wniosków (w każdym razie od wniosków zbyt kategorycznych, choć moje założenia, uprzedzić muszę z góry, są chyba kategorycznie skrajne. Będę usiłował je taić na tyle, na ile potrafię). Uwagi moje będą krążyć głównie wokół kilku fragmentów z Schopenhauera Die Welt als Wille und Vorstellung, którego to dzieła życie i, jak sądzę, niebezpieczna (używam tego słowa i ironicznie i bardzo serio) - niebezpieczna aktualność w tej chwili właśnie u nas się zaczyna, dzięki świetnemu prze­ kładowi Jana Garewicza (tom pierwszy opublikowany przed dwoma laty, tom drugi - w zeszłym roku). Świat jako wola i przedstawienie wchodzi zatem do polskiego obiegu języko­ wego na blisko dwieście lat od pierwszego wydania pierw­ szego jego tomu, opracowywanego w latach 1814-1818, i wydrukowanego w rok po ukończeniu. Żeby od razu zamknąć te wstępne informacje, dodam, że wznowienie tomu pierwszego, łącznie z napisanym w ciągu przeszło dwudziestu lat tomem drugim, nastąpiło w 1843 roku, oraz że obie edycje były kompletnym fiaskiem. Recepcja traktatu, w Niemczech samych, rozpoczęła się naprawdę w początku siódmego dziesięciolecia uhiegłego wieku. Nasze spóźnienie można przeto trochę skrócić. Z tym jeszcze, że wpływy tej filozofii wyraźnie zaznaczyły się na przełomie stuleci w polskich kręgach filozoficzno-literackich. Niemniej, jak sądzę, teraz, dzięki publikacji przekładu Garewicza, sytuacja może się diametralnie zmienić, tym bardziej, że Schopenhauer zjawia się w polskiej wersji w momencie bardzo silnego zaintereso­ wania filozofią oraz religią i sztuką Wschodu (zwłaszcza Indii), i że zjawia się już po względnie gruntownym, oczywiś­ cie w dość zamkniętym gronie, przyswojeniu czy przynąj- * Teksty W i e s ł a w a Juszczaka i następny, Waldemara Okonia, przedstawione zostały na Seminarium Metodologicznym Stowarzy­ szenia Historyków Sztuki, które miało miejsce w Nieborowie w dn. 24-26 października 1996 r. Oby teksty ukażą się w książce zawierają­ cej materiały z tego spotkania p.t. Historia a system w wydawnictwie Arx Regia, Ośrodku Wydawniczym Zamku Królewskiego w War­ szawie, pod redakcją M a r y l i Poprzęckiej. Autorom i Pani Profesor Maryli Poprzęckiej redakcja składa podziękowanie za zgodę na opublikowanie tych tekstów w naszym piśmie. mniej orientacji tyczącej filozofii Heideggera, Jaspersa, Gadamera itp. Wszystko to, wolno tu powiedzieć, łączy się w pewną całość, choć jest to całość może bardziej niż pozornie niespójna. W każdym razie całość, kontury której bardzo trudno wykreślić. Jednak tym, co w ogóle o jakiejś całości pozwala w tym przypadku mówić, to traktowanie sztuki jako pewnego sposobu poznania, i stawianie prawdy przed pięk­ nem w upatrywaniu jej celu podstawowego. Taki kierunek, nadany myśleniu o sztuce, mocne uderzenie tego tonu - stosując porównanie wzięte z akustyki - niejako budzi szereg alikwotów, których miejsce, czas i uwikłanie niekiedy by wa zaskakują*, c. Ow szereg jestnie doopanowania i jego rekonstrukcja wymagałaby - żeby posłużyć się najbar­ dziej znanym przykładem - przeczytania ponownie tego wszystkiego, co Tatarkiewicz przeczytał do swej Historii estetyki, robiąc to z innym, niż jego, nastawieniem. Chociaż i w tym kompendium wiele przydatnych naszemu dowodze­ niu tekstów zostało zebranych. Tatarkiewicz jednak nigdy nie poświęca im większej uwagi, i - jak wiadomo - pojęcie „prawdy" nie znalazło się w jego Dziejach sześciu pojęć. Co do prawdy zatem: co najmniej od połowy naszego stulecia, od opublikowania tekstu Heideggera napisanego w latach trzydziestych, Der Ursprung des Kunstwerkes, nie sposób w myśleniu o sztuce tego pojęcia ominąć. Dzięki oddziaływaniu jeszcze wcześniejszemu od samej lej pub­ likacji tego, co Heidegger pisał i mówił, ontologiczne ujęcie twórczości artystycznej i jej „śladów", czyli dzieł, zadało decydujący cios estetycznemu podejściu do sztuki: cios, którego najpełniejszym i bezpośrednio odnoszącym go do całego przed- i pokantowskiego rozwoju estetyki była Wahrheit undMethode Gadamera (1960). Te dwie rozprawy, by się tu do nich ograniczyć, nie pozwalają nam już dzisiaj ominąć kwestii związku sztuki z rzeczywistością, czy raczej Rzeczy­ wistością (przez duże „R"), związku poprzez który każde twórcze działanie zmierzając do prawdy, a siedliskiem owej prawdy czyniąc Rzeczywistość, można luli należy określić jako eo ipso: r e a l i s t y c z n e . Jednym zdaniem: onlologicznie pojmowany cel sztuki, podważając jej estetyczne cele w ogóle, ale umieszczając jena dalszym planie, czyni ją realistyczną w samej istocie. Dys­ kusji, przy takim założeniu podstawowym, podlegać może to jedynie, jak rzeczywistość samą będziemy widzieć, pojmo­ wać, definiować. Wspomniane „odkrycie" Heideggera i myślicieli za nim podążających (wśród których Jaspers wysuwa się na pierwszy plan), jesi w gruncie rzeczy przypomnieniem tego, jak u początków naszej (europejskiej), a może i każdej kultury, 45 �zasadnicze, powszechne rozumienie twórczości związane było zjej odniesieniem do prawdy (dodajmy, że j a k o k a t e g o r i a ontologiczna, prawda stanowiła cci sztuki, zadanie postawio­ ne twórcy, w działaniu, którego wyznaczała zarazem w e k t o r etyczny). Archaiczna poezja grecka każe badaczom zająć stanowisko wobec tego problemu, jako problemu naczelnego, zupełnie nieraz niezależnie od wziętych tu z filozofii przykładów. Żeby nie szukać daleko: w roku 1979 Anna M . Komornicka wydała znakomitą rozprawę, o wiele mówiącym tytule, Studia nad Pindarem i archaiczną liryką grecką. W kręgu pojęć prawdy i fałszu. Mamy tam do czynienia ze sztuką szóstego i piątego wieku. Jeżeli tu pominiemy, z braku miejsca, bardziej złożoną kwestię ekfraz z eposów Homera, oraz jego „teorię sztuki" zawartą w tych fragmentach, gdzie mówi się o poezji wprost, a także w kilku jego inwokacjach do Muz - jeżeli to pominiemy i cofniemy się tylko do początków wieku siód­ mego (czy przełomu ósmego na siódmy), do Hezjoda, znajdziemy we wstępie do Teogonii ustęp mówiący o tym samym. Mamy tam do czynienia z pewnym artystycznoreligijnym toposem, przez niektórych badaczy uznawanym za literacką konwencję, przez innych za opis rzeczywistego doświadczenia o quasi-mistycznym lub po prostu mistycznym charakterze, doświadczenia zwanego epifanią pasterską, po­ świadczanego wcześniej niż w Grecji na obszarach blisko­ wschodnich (m.in. w Starym Testamencie). Samotny pasterz, strzegący swego stada w wysokich górach, doznaje wizji, która go czyni prorokiem lub poetą, albo poetą-wieszezem, ponieważ w owych epokach profecja i poezja bywa czymś jednym. W przypadku Hezjoda jest to „spotkanie" pasterza z Muzami na dzikich stokach Helikonu: niewytłumaczalne wydarzenie, czyniące z prostego wieśniaka wszechwiedzące­ go barda. „Napełniły mnie boskim głosem, bym sławił sprawy minione i przyszłe", śpiewa Hezjod. Muzy, nazwane przezeń K0\)pai UETÓdo-o Aioo a p T t Ś T i e i a i . Przymiotnik apTiETOicj, który Henryk Podbielski, w rozprawie o owym proojmion do Teogonii („Roczniki Humanistyczne KUL", 1974, z. 3), oddaje przez „prawdomówny", bynajmniej tylko do tego znaczenia nie może być u Hezjoda jeszcze sprowadzony. Najbliższy kontekst tego wyrażenia podważa w dodatku tę jednoznaczność. „Córy wielkiego Dzeusa" nie są wyłącznie „prawdomówne", i same to wyznają: \ 5uxv yeuSEo: 7ioŻ./.a l£ytw £Tuu.otoiv o|ioia, \'8m.ev 8', etjc ei3etaou£v, akr\§iu yT\pvaacr&a\. ( w . 27-28) „Umiemy (potrafimy) mówić wiele kłamstw (rzeczy fał­ szywych) podobnych do tego, co prawdziwe (lub: rzeczywis­ te, słowo eTDUOO może mieć tu, jak u Homera, oba te znaczenia), potrafimy też, jeśli chcemy, opiewać (rzeczy) prawdziwe (nie ukryte)". Ostatnie słowo: ict aA,r|i!)ea, trzeba traktować jako właśnie (domyślne „rzeczy") prawdziwe, a nie „prawdy" (różne), tak jak przeciwstawne ij/euSea. Historia słowa apxiE7rrio pokazuje, że do Pindara miało ono sens obojętny lub negatywny względem pojęcia prawdy. Mimo swej etymologii (dcpTioo" = „stosowny, odpowiedni, słuszny, trafny" etc. + E7too = „słowo, mowa, opowiadanie", czasem „pieśń", itd.), u Homera i Hezjoda znaczy przede wszystkim „wymowny", „obrotny w języku", i przez to samo może mieć „sofistyczny" charakter. 46 Wiele napisano o tych dwu wersach z Teogonii. „Czy obie alternatywy odnosi poeta do własnej twórczości, czy raczej przeciwstawiają poezji epickiej Homera, jak twierdzi obecnie wielu uczonych" - pisze Podbielski. Nie byłbym skłonny przyznawać racji tej większości. Z jednej strony można w tym zdaniu upatrywać krytyki jakichś nie zachowanych utworów poetycko słabych, o błahej treści, można w tym dostrzegać ostrzeżeń przed poezją niskiego lotu, można też widzieć tu (właśnie przez ukazanie opozycji) retoryczny chwyt, wzmac­ niający prawdę tego, o czym Hezjod będzie mówił dalej. Bo jemu Muzy objawiają nie tylko jakąś prawdę, ale prawdę najwyższą i zakrytą w zasadzie dla śmiertelnych: prawdę o świecie bogów. W końcu to, co zawiera Teogonia, jest absolutną prawdą o rzeczywistości absolutnej, która obejmuje nie tylko zmysłowe zjawiska, ale rozciąga się daleko poza nie. Ta prawda dostępna jest tylko dzięki łasce Muz mówiących do Hezjoda: potrafimy kłamać, umiemy zwodzić, ale tobie ukażemy prawdę, otworzymy przed tobą najbardziej „strome drogi sztuki" jako mądrość, by się posłużyć tu wyrażeniem późniejszym, pochodzącym od Pindara, który wobec różnych działań artystycznych użył zbiorczego terminu (ń ooĄmi. W pierwszych zatem, w naszej kulturze, wypowiedziach o sztuce odsłania się wyraźnie jej istota, zakrywana coraz mocniej w miarę upływu wieków. Historię można winić o to przed wszystkimi innymi naukami. Ona bowiem pierwsza zadaje cios mitycznemu myśleniu, „archaicznej ontologii", na której tle tworzenie może się naprawdę ukazywać takim, jakie jest, tym czym jest. Dla Schopenhauera historia stanowi model i nazwę zbiorczą wszystkich nauk. „Historia śledzi nić wydarzeń - pisze - jest pragmatyczna, gdy wyprowadza je zgodnie z prawem motywacji, które określa pojawienie się woli tam, gdzie oświetlają poznanie. Na niższych szczeblach jej przedmiotowości, gdy wola działa jeszcze bez poznania, historia naturalna rozpatruje prawa przemiany jej zjawisk jako etiologia, a to, co w nich trwale, jako morfologia, która za pomocą pojęć ułatwia sobie ujęcie swego niemal bezkresnego tematu, zbierając to, co ogólne, by wywieść z niego to, co szczególne. Wreszcie nagie formy, w których w poznaniu przedmiotu indywidualnego pojawiają się idee rozciągnięte w wielość, czyli czas i przestrzeń, rozpatruje matematyka. Wszystkie one, których wspólną nazwą jest nauka, postępują zatem zgodnie z regułą podstawy dostatecznej w jej rozmaitych postaciach i tematem ich pozostaje zjawisko, jego prawa, związki i wyrastające stąd stosunki" (I, 292-293). Słowa wyjaśnienia wymaga to, jak Schopenhauer pojmuje regułę „podstawy" (czy, jak się częściej w filozofii mówi, „racji") dostatecznej. Jest to, jak pisze w Parerga und Paralipomena najzwięźlej, „tylko forma chwytania przez nasz umysł zjawisk, czyli powierzchni rzeczy". Reguła podstawy dostatecznej pozwala jedynie uchwycić zewnęlrzność, nie pozwala więc wyjść poza zjawisko, zjawiskową stronę rzeczy. Jeżeli przy pomocy owej reguły zatem chcemy „uchwycić wewnętrzną istotę natury", popadamy w sprzeczność. Regula la więc umożliwia nam stwierdzenie, że podmiotowi po­ znającemu zjawiają się jakieś rzeczy, „rzeczy w sobie", których istota jest dla nas nieprzenikniona. Tu jest Schopen­ hauer kontynuatorem myśli Kanta, kontynuatorem, jak okaże się, zgoła nieortodoksyjnym. W Die Welt als Wille und Vorstellung czytamy: opisując regułę podstawy dostatecznej �„potraktowałem czas i przestrzeń, o ile rozpatruje się je w postaci czystej i niezależnej od ich treści, jako szczególną i osobną klasę przedstawień. Tak więc choć bardzo ważne jest odkrycie Kanta dotyczące charakteru owych ogólnych form naoczności, a mianowicie tego, że są naoczne same w sobie i niezależne od doświadczenia, i że są poznawalne w całej swej prawidłowości, na czym opiera się niepodważalność matematyki, to niemniej ważną ich właściwością jest to, że reguła podstawy dostatecznej, która doświadczenie określa jako prawo uzasadniania sądów, występuje tutaj w nader szczególnej postaci, którą nazwałem p o d s t a w ą b y t u , a która w czasie jest następstwem jego momentów, a w prze­ strzeni położeniem jej części, określających się nawzajem w nieskończoność" (I, 36). Następuje tu zatem, jeśli tak można to określić, „uzewnętrznienie" apriorycznych form zmys­ łowości. Jeśli zrozumiemy to założenie, kontynuuje Schopen­ hauer, nie będziemy żywili wątpliwości, „jak ważne dla wejrzenia w najgłębszą istotę (lej reguły) jest właśnie po­ znanie najprostszej z jej postaci, a wiemy, że jest nią czas. Podobnie jak każda chwila istnieje w nim tylko dlatego, że usunęła poprzednią [...], by równie szybko zostać usunięta, podobnie jak przeszłość i przyszłość (pomijając skutki, jakie pociąga ich treść) nic mają większego znaczenia niż dowolny sen, a teraźniejszość jest tylko nierozciągłą i nietrwałą granicą między nimi, tak też. odnajdziemy tę samą nicość w każdej innej postaci reguły podstawy dostatecznej i zrozumiemy, że podobnie jak czas, również przestrzeń, a tak jak ona, również wszystko, co jest zarazem w przestrzeni i w czasie, czyli wszystko, co wynika z przyczyn i motywów, posiada tylko względny byt, istnieje tylko dzięki czemuś i dla czegoś rodzajowo podobnego, tj. istniejącego w taki sam sposób. W istocie stary to pogląd: Heraklit opłakiwał wieczny przepływ rzeczy; Platon zdeprecjonował w nim przedmiot jako coś, co wiecznie się staje, lecz nigdy nie jest; [...] Kant to, co tak poznane, przedstawił jako zjawisko jedynie rzeczy samej w sobie; wreszcie prastara mądrość hinduska powiada: 'To M a j a, zasłona utudy, która przesłania oczy śmiertel­ nikom i zmusza ich, by widzieli świat, o którym nic można rzec ani, że jest, ani, że go nie ma, bo jest jak sen, jak odblask słońca na piasku, w którym wędrowiec z daleka dostrzega wodę, albo jak rzucona lina, w której widzi węża'. Wszyscy oni nic innego nie mieli namyśli i oniczym innym nie mówili, niż tylko o tym, co i my teraz rozpatrujemy: świat jako przedstawienie, podległy regule podstawy dostatecznej" (I, 36-37). I jeszcze: „Czas to nic innego niż tylko ta właśnie postać reguły podstawy dostatecznej i innych właściwości nie ma. Postacią reguły podstawy dostatecznej jest następstwo; następstwo jest całą istotą czasu" ( I , 38). Dlatego może pierwszy z przytoczonych tu fragmentów czyni z. historii podstawę wszelkich nauk: przedmiotem nauk bowiem jest to, co należy do sfery przedstawień (Vorstellungen). Wróćmy do lego miejsca: wszystkie formy historii, czytali­ śmy, „których wspólną nazwą jest nauka, postępują zgodnie z regułą podstawy dostatecznej w jej rozmaitych postaciach i tematem ich pozostaje zjawisko". A dalej Schopenhauer pisze lak: „Lecz jakiego rodzaju poznanie rozpatruje jedyną prawdziwą istotę świata, która istnieje poza wszelką relacją i niezależnie od niej. prawdziwą treść wszelkich zjawisk, nie podlegającą żadnej przemianie i dlatego na wieki poznaną w jednakowo prawdziwy sposób, jednym słowem i d e e . które są adekwatną przedmiotowością rzeczy samej w sobie, woli? Jest to s z t u k a , dzieło geniuszu. Powtarza ona uchwycone drogą czystej kontemplacji wieczne idee, to, co istotne i co pozostaje we wszystkich zjawiskach świata, i w zależności od materiału, w jakim je powtarza, są to sztuki plastyczne, poezja lub muzyka. Jej jedynym źródłem jest poznanie idei, jedynym celem - przekazanie tego poznania. Podczas gdy nauka, śledząc wiecznie zmienny i nietrwały nurt wielorako ukształtowanych przyczyn i skutków, skazana jest na dalszą drogę, ilekroć osiąga swój cel i nic znajduje nigdy ostatecznego celu ani pełnego zaspokojenia, podobnie jak nie można biegnąc osiągnąć punktu, w którym chmury dotykają horyzontu, to sztuka, przeciwnie, wszędzie jest u celu. Wyrywa bowiem przedmiot swej kontemplacji z nurtu zda­ rzeń na świecie i dysponuje izolowanym, a to pojedyncze zjawisko, które było znikomo małą cząstką owego nurtu, staje się dla niej reprezentantem całości, ekwiwalentem nieskoń­ czonej wielości w czasie i przestrzeni; pozostaje ona więc przy tym pojedynczym zjawisku, zatrzymuje bieg czasu, znikają dla niej relacje; tylko to, co istotne, tylko idea jest jej przedmiotem. Dlatego możemy ją określić po prostu jako sposób rozpatrywania rzeczy niezależnie od reguły podstawy dostatecznej, w przeciwieństwie do rozpatrywania, które właśnie podąża za nią, a które jest drogą doświadczenia i nauki. Ten ostatni sposób rozpatrywania zjawisk porównać można z nieskończoną poziomą linią, pierwszy natomiast z linią pionową, która przecina tamtą w dowolnym punkcie. Sposób posłuszny regule podstawy dostatecznej jest rozum­ nym sposobem rozpatrywania i tylko on obowiązuje i pomaga zarówno w życiu praktycznym, jak w nauce; natomiast ten sposób, który abstrahuje od treści owej reguły, jest sposobem rozpatrywania genialnym, i tylko on obowiązuje i pomaga w sztuce. Pierwszy sposób rozpatrywania stosował Arys­ toteles; drugi, w całości biorąc - Platon. Pierwszy przypomina potężną burzę, która posuwa się naprzód bez początku ni celu, wszystko gnie, porusza, porywa; drugi - spokojny promień słońca, który przecina drogę tej burzy, zupełnie przez nią nietknięty. Pierwszy przypomina niezliczone krople wody w wodospadzie wprawione gwałtem w ruch. które zmieniając nieustannie położenie nic spoczywają ani na chwilę; drugi -tęczę, która stoi bez. ruchu nad tym szalejącym odmętem" (I, 293-294). Postawienie sztuki lak wysoko w hierarchii poznania (wyżej umieszcza Schopenhauer jedynie filozofię, ale tym problemem nie możemy się już tu zajmować), dokonuje się dzięki przekroczeniu epistemologii Kanta poprzez wprowa­ dzenie kategorii „woli", której naturę i działanie pozwala ostatecznie ogarnąć Platona nauka o ideach. Próba połączenia owych dwu systemów, na pierwszy rzut oka karkołomna, zyskuje u Schopenhauera logiczny i jasny tok. „Rzeczy same w sobie" nie są przed nami tak zamknięte, jak ulrzymywał Kant. Wewnętrzna istota rzeczy pozostanie niepoznawalna i obca nam tak długo, jak długo trwać będziemy na stanowisku cpistemologicznym obwarowanym regułą podstawy dostate­ cznej. W tym bowiem przypadku, powtórzmy, trzymamy się tylko zewnętrznego oglądu rzeczy. Lecz w każdej istocie tym, co istotne i realne zarazem, jest wola. „Wola, która jest, bo chce, a chce, bo jest", jak czytamy w Parergach. Człowiek, będąc sam „rzeczą w sobie", dzięki „bezpośredniej samowiedzy", poprzez to, co nazwać by można introspekcją, odkrywa 47 �w sobie czynnik woli. Czytamy: „ponieważ posiadamy o sobie nie tylko wiedze zewnętrzną (daną w oglądzie zmysłowym), ale również wewnętrzną, zaś wszelkie poznanie zakłada z istoty swej coś poznawanego i poznającego, zatem to, co poznajemy w nas samych, nie jest czymś, co poznaje, lecz czymś, co chce, podmiotem woli, wolą. [...] identyczność podmiotu woli z podmiotem poznającym, dzięki której (i to koniecznie) słowo 'ja' zawiera w sobie i oznacza oba, jest kluczem do świata [lub lepiej: 'węzłem wiążącym świat', Weltknoten] i wobec tego jest niepojęta. Albowiem pojąć możemy tylko stosunki przedmiotów, zaś dwa przed­ mioty o tyle tylko mogą stanowić jedność, o ile są częściami jednej całości. Tutaj natomiast, gdy mowa o podmiocie, nie obowiązują już reguły stosowane przy poznawaniu przed­ miotów, a prawdziwa identyczność poznającego z tym, co zostało poznane jako coś, co chce, czyli identyczność pod­ miotu i przedmiotu, dana jest bezpośrednio" (Über die vierfache Wurzel des Satzes, 1813). Powtarzając w skrócie: świat jest identycznie czymś jed­ nym dzięki woli obecnej w każdej rzeczy, od nieożywionych po ożywione i rozumne, od kamienia po człowieka. Dzięki tej identyczności wewnętrznej każda rzecz może być poznana „w sobie" na irracjonalnym (co, między innymi znaczy: nieempirycznym) obszarze „porozumienia międzypodmiolowego", jeśli tak się wolno wyrazić. Czym jest właściwie wola? Jest tym, na przykład, powiada Schopenhauer, co przyrodnik uzna za wykraczające poza dziedzinę swych dociekań, i nazwie siłą natury. Jest tym, w przybliżeniu, my powiemy z kolei, co Bergson określi wyrażeniem elan vital (zapewne nie bez wpływu autora Die Welt als Wille). Dalej wreszcie, jest tym, co Platon nazywa ideą lub sferą idei. Schopenhauer mówi wprost: „we wszyst­ kich ideach, tj. we wszystkich silach przyrody nieorganicznej i we wszystkich postaciach przyrody organicznej, objawia się j e d n a i t a s a m a w o l a , tj. wchodzi w formę przed­ stawienia, w p r z e d m i o t o w o ś ć . Jej jedność musi więc też dać się poznać w wewnętrznym pokrewieństwie wszyst­ kich jej przejawów" (1,237). I w końcu: idea pojęta na sposób Platoński, jest tym, co Kant nazywa noumenem. W len sposób łączy Schopenhauer te dwa systemy, że w obu dostrzega podobny, lub wręcz taki sam stosunek do świata zjawisk, albo zjawiskowości empirycznie poznawanego obrazu rzeczy. W tym punkcie pozostaje wierny epistemologii Kanta. Ale, podążając dalej za Platonem, nadaje tezie Kanta o fenome­ nach i noumenach charakter czy wymiar ontologiczny. Garewicz ujmuje to w lapidarny sposób: „Przejście do metafizyki okazało się możliwe dzięki przypisaniu waloru ponadczasowości istocie skończonej. Czas jest bowiem tylko formą, w jakiej podmiot ujmuje swe przedmioty. Podmiot poznania nie istnieje w czasie, czas istnieje w nim. Identyczność podmiotu poznającego z podmiotem woli oznacza, że ja występuje jednocześnie w porządku czasu i w porządku wieczności. Kaniowskie wyróżnienie sfery fenomenów i noumenów nabiera tu charakteru tezy metafizycznej. Noumen staje się w interpretacji Schopenhauera odwieczną substancją świata, która w porządku czasu przybiera coraz to nową postać. Tej substancji nadaje on nazwę woli, gdyż jedyną jej właściwością jest dążenie do uzewnętrznienia, do obiek­ tywizacji". Idzie tu więc, ściśle rzecz biorąc, jak dodaje Garewicz nie tyle o samą kategorię woli, ile o „wolę 48 uprzedmiotowioną lub o uprzedmiotowienie woli". „Ta kate­ goria - czytamy jeszcze jedno zdanie z tego komentarza - ma posłużyć do zrozumienia wszelkich zależności występujących w doświadczeniu zewnętrznym, a przede wszystkim ładu lub bezładu panującego w świecie." Noumeny czy idee (w Platońskim sensie) należą do obszaru nie zmysłowej lecz bezpośredniej naoczności (o czym świadczyć może sama etymologia tego drugiego terminu). Na tym obszarze dopiero możemy, jak mówi Schopenhauer, „rozwiązywać zagadkę bytu", albo inaczej - odpowiadać na pytanie: „czym jest życie?". 1 na obszar ten człowiek ma i może wkraczać w dwu jedynie danych mu z ducha rolach: jako filozof, i jako artysta. Wspomniałem, że nie będziemy bliżej rozważać tu różnic, ustalanych przez Schopenhauera między dwiema tymi dzie­ dzinami. Ale ograniczymy się do krótkiego przytoczenia z drugiego tomu Świata jako woli, z rozdziału poświęconego istocie sztuki: „w dziełach sztuki jest wprawdzie zawarta wszelka mądrość, lecz tylko virtualiter i implicite, natomiast filozofia stara się ją dać actualiter i explicite, i w tym sensie pozostaje do nich w takim stosunku, jak wino do gron winnych. Filozofia obiecuje więc realny, czysty zysk, zdobycz trwałą i niezniszczalną, gdy tymczasem osiągnięcia i dzieła sztuki dają tylko coś, co trzeba stwarzać wciąż na nowo" (II, 583). A na marginesie należy zacytować jeszcze to wielkie zdanie, w którym filozof mówi. co właściwie to „stwarzać na nowo" znaczy (II, 583): „Przed obrazem każdy powinien stać jak przed władcą, czekając, czy i jak się on do niego odezwie, ale pierwszemu odezwać się do niego nie wolno, tak jak do władcy, bo wtedy usłyszy się tylko siebie samego." Przejdźmy wreszcie do zagadnienia ostatniego. Jak dokonuje się. jak przebiega, na czym polega poznanie w obrębie sztuki? Jak więc, zarazem, widzi Schopenhauer proces twórczy? Frag­ ment teksiu pochodzi z księgi trzeciej tomu pierwszego: „możliwe, ale wyjątkowo tylko występujące przejście od pospolitego poznania pojedynczych rzeczy do poznania idei następuje nagle; mianowicie, kiedy poznanie odrywa się od woli, właśnie przez to podmiot przestaje być tylko podmiotem indywidualnym i jest teraz czyslym, bezwolnym podmiotem poznania, który nie poszukuje już relacji zgodnie z regułą podstawy dostatecznej, lecz pogrążony w kontemplacji na­ stręczających się przedmiotów leży poza związkiem z jakimi­ kolwiek przedmiotami i w tym się wyczerpuje. [...] Jeśli mocą ducha wznosząc się w górę porzucić zwykły sposób patrzenia na rzeczy, jeśli przestać śledzić tylko ich wzajemne relacje, zgodnie z regułą podstawy dostatecznej, czego ostatecznym celem jest zawsze stosunek do własnej woli; a więc jeśli nie rozpatrywać już w rzeczach ich 'gdzie', 'kiedy', 'dlaczego' i 'po co', lecz jedynie i wyłącznie ich 'co' [...]; jeśli nie pozwalać też, by świadomością władało myślenie abstrakcyj­ ne, rozumowe pojęcia, lecz zamiast tego całą mocą ducha zwrócić się ku naoczności, pogrążyć się w nią całkowicie i pozwolić, by całą świadomość wypełniała spokojna kontem­ placja obecnego właśnie, naturalnego przedmiotu, czy to jest jakiś widok, jakieś drzewo, skala, budynek, czy jeszcze coś innego; kiedy człowiek się całkiem w tym przedmiocie z a g u b i, tj. zapomina o sobie jako o indywiduum, o swojej woli, i istnieje już tylko jako czysty podmiot, niezmącone zwierciadło przedmiotu, tak jakby przedmiot istniał zupełnie sam, bez kogoś, kto go postrzega, i nie można było w ogóle odróżnić tego, kto ogląda, od naoczności, ponieważ stali się �tym samym, skoro cala świadomość wypełniona jest całkiem i opanowana przez jeden jedyny naoczny obraz; skoro więc w taki sposób przedmiot znalazł się poza wszelka relacją z czymś innym, a podmiot - poza relacją wszelką z wolą, wówczas tym, co się poznaje, nie jest już pojedyncza rzecz jako taka, lecz i d e a , wieczna forma, bezpośrednie uprzed­ miotowienie woli na tym szczeblu; i przez to właśnie człowiek pogrążony w naoczności nie jest już jednostką, gdyż właśnie indywiduum zagubiło się w takiej naoczności, lecz jest c z y s t y m , nie posiadającym woli, nie doznającym cier­ pienia, pozaczasowym p o d m i o t e m p o z n a n i a . [...] W takiej więc kontemplacji pojedyncza rzecz staje się za jednym zamachem ideą swego gatunku, a oglądająca jedno­ stka - czystym podmiotem poznania. Jednostka jako taka poznaje tylko pojedyncze rzeczy; czysty podmiot poznania - tylko idee" (I, 283-285). Wyrzeczenie się siebie, tzn. wykroczenie poza indywidual­ ne „parcie" woli, przekroczenie, które Schopenhauer nazywa w pewnym miejscu „negacją woli życia", jest wielką, trudno osiągalną drogą do sztuki. W tym akcie zapomnienia o sobie artysta porównywalny jest ze świętym, którego czyn tylko świadczy o jego powołaniu i spełnieniu powołania: tu „punk­ tem wyjścia czynu, moralnie rzecz ujmując, jest bowiem nie abstrakcyjne, lecz uchwycone intuicyjnie, bezpośrednie po­ znanie świata i jego istoty" ( I , 578). Jednak, nic jest to poznanie ani w takim sensie, jak artystyczne, ani jak filozofi­ czne. Jeśli bowiem to ostatnie w szczególności daje jest względem kategorii woli określić tylko negatywnie, jako jej zaprzeczenie, świętość o tym samym dostarcza nam pewnej pozytywnej wiedzy. Świętość, czyli „stan, jakiego doświad­ czyli wszyscy, którzy osiągnęli pełne zaprzeczenie woli, a który nazwano ekstazą, zachwyceniem, iluminacją, zjed­ noczeniem z Bogiem". Ale „stanu tego nie należy właściwie nazywać poznaniem, bo nie ma już formy podmiotu i przed­ miotu, a ponadto dostępny jest tylko własnemu doświad­ czeniu, którego dalej przekazać nie można" (I, 618-619). W tym zbliżeniu ostatnim, tworzenia i przeżycia mistycz­ nego, Schopenhauer - może głównie poprzez lekcję hinduiz­ mu i buddyzmu, poprzez pisma Mistrza Eckharta, gdy o mistykę chrześcijańską chodzi - zwraca myśl naszą z po­ wrotem ku temu, od czego zaczynaliśmy tutaj. Sztuka, jak w archaicznej myśli greckiej, jest mądrością i poznaniem. Atakuje wprost rzeczywistość w totalnym jej wymiarze. Jest realistyczna zatem. Ale „realistyczna" w jednym z dwu, co najmniej znaczeń, jakie ten termin może w myśleniu o świecie samym i w myśleniu o sztuce mieć. Znaczenia te podpowiada raczej, niż ostrzej definiuje, jeszcze jeden passus z Die Welt als Wille und Vorstellung. Materialny świat, czytamy na początku pierwszej księgi, świat fenomenów, świat refleksji historycznej i wszystkich innych nauk, jest światem działań. „Cala istota materii sprowadza się do przyczyny i skutku: jej bytem jest działanie. Bardzo trafnie nazywa się więc po niemiecku kwintesencję wszelkiej matcrialności r z e c z y w i s t o ś c i ą . Słowo to znacznie lepiej oddaje sprawę niż. 'realność'" ( I , 38-39). Oczywiście Schopenhauer używa w pierwszym wypadku terminu ,4le Wirklichkeif', łącząc go z - czy wyprowadzając od czasownika „wirken" - działać; w drugim przywołuje słowo ,Mie Realität". Po polsku mamy: „rzeczywistość" i „realność". Realizm sztuki odowiada zatem „realnemu raczej, niż „rzeczywistemu" światu. Tam natomiast, gdzie, i wówczas, kiedy sztuka zdradza swą istotę, porzuca istotne swe poznawcze cele, kiedy próbuje zbliżyć się do nauki, pełnić funkcje uboczne, czyniąc z nich swe zadanie główne (np. służąc historycznym lub społecznym potrzebom, wiążąc się ze zmiennym, przemijalnym, akcydentalnym), lam nigdy osiągnąć nie zdoła poziomu o b i e k t y w n o ś c i i d e i , poziomu tego, co r e a l n e . Pojęcie „realizmu", zwłaszcza w swoim dziewiętnastowiecznym znaczeniu i w znaczeniach najbardziej w historii sztuki rozpowszechnionych, odnosi się do czegoś, co sztuką w ścisłym sensie i do głębi nie jest. Odnosi się do eskapizmu artystycznego. Do „twórczości", której brak odwagi wyrzeczenia, której brak ascezy, brak bezwzględnej siły atakowania szczytów. Pindar mówił o stromych zboczach sztuk. Eliot, po wiciu stuleciach, powiada, że ludzki rodzaj zbyt wiele rzeczywisto­ ści znieść nic może. Dałoby się to ostatnie strawestować i tak: nic może szczególnie dziś znieść Rzeczywistości zbyt wiel­ kiej. Dotyczy to przeważającej większości „ludzi sztuki" (w niedookreślonym, mętnym znaczeniu), nie dotyczy artystów, zawsze nielicznych dzięki którym sztuka nigdy nie przestanie trwać. {październik 1996) 49 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24a752b3302c4a3022e149b67399889.pdf 84b4ca7abf7381c1f7d38505af986bef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2266 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2102 Title A name given to the resource Scribo et decoro ergo sum. Uwagi do antropologii znaczeń miejskich napisów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski SCRIBO ET DECORO ERGO SUM. UWAGI DO ANTROPOLOGICZNYCH ZNACZEŃ MIEJSKICH NAPISÓW Kiedy ci życie zbrzydnie i stanie się piekłem w s a d ź g ł o w ę w sedes i trzaśnij się d e k l e m ( 1 9 8 9 , napis w szkolnej t o a l e c i e ) . Napisy są wszędzie. Informacyjna szata miejskiego ś r o d o w i s ­ ka, z b u d o w a n a jest z n a p i s ó w , p i k t o g r a m ó w i całej rozmaitości z n a k ó w . Towarzyszą one c z ł o w i e k o w i stale i uporczywie, w g r u n ­ cie rzeczy w i ę c , c h o ć a g r e s y w n e i natrętne, w p i s a n e są w nasze otoczenie tak skutecznie, że przestają być egzystencjalnym p r o ­ b l e m e m : nie o n e s t a n o w i ą o nadmiarze informacji, k t ó r y c h nie m o ż n a przyswoić. Reakcje na nie b y w a j ą często „ p o d ś w i a d o m e " - o w e z n a k i - n a p i s y stają się „ p r z e z r o c z y s t e " w realizowaniu informacyjnych zobowiązań. Pomysł o p o w i e d z e n i a o działalności n a p i s o w e j w y n i k ł z faktu znalezienia się autora w n o w e j przestrzeni. O t o znane z każdego miasta - n o w e osiedla. W s p a n i a ł e bloki harmonijnej z a b u d o w y , z rytmicznie p o w t a r z a j ą c y m i się układami a r c h i t e k t o n i c z n y m i , i d e n t y c z n y m i ulicami, klatkami s c h o d o w y m i . . . Ta „ b l o k o w a c i z n a " , jak m a w i a ł M i r o n Białoszewski, o w e „ s z u f l a d y d o miesz­ k a n i a " , jak m a w i a l i b o h a t e r o w i e Paciorków jednego różańca Kazimierza Kutza, p o k r y w a j ą się s t o p n i o w o , w r a z z ich suk­ c e s y w n y m zasiedlaniem, z n a k a m i - n a p i s a m i . Ich d w a różne t y p y są o d razu d o zobaczenia - n a z w y ulic, numery, w s k a z ó w k i , informacje, s z y l d y - r e k l a m y i o b o k „ r a d o s n a t w ó r c z o ś ć " , b a z g ­ ranina, o s i e d l o w e graffiti. Opisanie tej n a p i s o w e j sfery osiedla w y d a w a ł o się być zada­ niem p r o s t y m , p r z y j e m n y m i z a p o w i a d a j ą c y m o d r o b i n ę rados­ n y c h przeżyć. Zwłaszcza, że materię zna się dobrze, o b s e r w u j ą c stale nakładanie się na siebie k o l e j n y c h w a r s t w n a p i s ó w w o s i e d ­ l o w y m ś r o d o w i s k u . Księga osiedla - nazywając rzecz nieco patetycznie - zapisuje się na oczach każdego w ę d r u j ą c e g o c o d z i e n n i e w ś r ó d b l o k ó w o b s e r w a t o r a , n i c z y m z graffiti u c z y n i ­ my palimpsest. Same napisy z racji banalności, t r y w i a l n o ś c i , o b s c e n ó w także z w i a s t o w a ł y przyjemne w a l o r y p r a c y . Jak pisał o n e g d a j Stefan K o ł a c z k o w s k i - nic tak nie skłania d o p o e t y c z n y c h i filozoficz­ n y c h uniesień, jak p r y m i t y w i z m p r z e d m i o t u o b s e r w a c j i : o n p r o ­ w o k u j e d o w y n i o s ł e g o i estetycznego dystansu. Szlachetnemu p r o s t a c z k o w i m o ż n a w m ó w i ć d o w o l n e intelektualne głębie. Zwłaszcza, że o n n a w e t nie w i e , c o czyni, g d y bazgrze p o ścianach. 1 2 Próba opisania n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i okazała się, niespodzie­ w a n i e , o w i e l e trudniejsza i bardziej s k o m p l i k o w a n a . Stało się tak nie t y l k o za przyczyną o w y c h szlachetnych i g ł ę b i n o w y c h w m ó w i e ń - p r o j e k c j i . P o w ó d jest o w i e l e bardziej p r y n c y p i a l n y . W t y c h „ a k t a c h w a n d a l i z m u " , jak m ó w i ą niektórzy, pisząc o graffiti, lub „ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , jak t w i e r d z ą inni, zawiera się materiał i p o w ó d d o zasadniczych przemyśleń na temat współczesnej kultury, w a r t o ś c i , p o t r z e b . 3 Napisy, graffiti, ścienne bazgraniny j a k o jeden z p r z y k ł a d ó w kulturowej aktywności współczesnego człowieka, prowokują do s t a w i a n i a p y t a ń p o d s t a w o w y c h . Z a r ó w n o m a s o w o ś ć zjawiska (z d ł u g ą skądinąd t r a d y c j ą ) , j e g o t r y w i a l n o ś ć i natrętna „ o c z y w i s ­ t o ś ć " , zmuszają d o przemyślenia j e g o istoty i natury i n n y c h , a n a l o g i c z n y c h działań. 4 Nie wszystkie w ą t p l i w o ś c i i interpretacyjne szanse zostaną w t y m tekście podjęte, w i ę c e j n a w e t - nie wszystkie pytania zostaną s f o r m u ł o w a n e i nie każdy rodzaj t e k s t ó w z a u w a ż o n y . T o t y l k o w y i m e k p r o b l e m u - pytanie o a n t r o p o l o g i c z n y sens działań napisowych. P r z e d m i o t e m zainteresowań są napisy, nieco u m o w n i e n a ­ z w a n e „ s p o n t a n i c z n y m i " , które odróżnia się o d „ o f i c j a l n y c h " . Te s t a n o w i ć będą t y l k o p u n k t odniesienia a ich c e c h y p o d a n e zostaną w skrócie w e d ł u g ustaleń Janusza Lalewicza i Teresy Skubalanki: „ I n f o r m a c j a pozostaje g ł ó w n y m celem napisu, j e d n a k ż e w a r t o zaznaczyć, że jest t o informacja szczególna, utożsamiająca d a n ą n a z w ę z d e s y g n a t e m i jednocześnie lokalizująca znak j ę z y k o w y w konkretnej przestrzeni. W a r t o ś ć deiktyczna napisu w y n i k a z f a k t u , że jest o n ' k o m u n i k a t e m p r z e d m i o t u lub m i e j s c a ' . " W e d ł u g o p i s ó w Lalewicza, napisy takie mają najczęściej c h a r a ­ kter n o m i n a l n y lub a p e l a t y w n y . Cechami w a ż n y m i dla charak­ terystyki ich k o m u n i k a c y j n e j o s o b l i w o ś c i jest a t e m p o r a l n o ś ć , nabieranie w a l o r u p r z e d m i o t o w o ś c i oraz a n o n i m o w o ś c i , tzn. praktyczne u w o l n i e n i e o d n a d a w c y . Z n a k i - n a p i s y t e g o rodzaju, w y p e ł n i a j ą c f u n k c j e i n f o r m a c y j n e czy perswazyjne, stają się k o l e j n y m i p r z e d m i o t a m i w miejskiej przestrzeni, są „ a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i " . S t a n i s ł a w Barańczak, pisząc o t r a n s p a r e n t a c h - h a s ł a c h k i b i ­ c ó w , zauważył, że „ p o ś r ó d w i e l u g a t u n k ó w współczesnej litera­ tury popularnej należą o n e d o n i e l i c z n y c h , które są a u t e n t y c z n y m dziełem s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i mas. (...) W g r u n c i e rzeczy w i ę c t r a n s p a r e n t o w e hasła są s t o s u n k o w o najbardziej zbliżone d o idealnego m o d e l u f o l k l o r u . " 5 6 7 Transparenty te są s w o i s t y m i k o n t r t e k s t a m i , ich sensy w i e l e zawdzięczają o p o w i e d z e n i u się w o b e c o f i c j a l n y c h , w i ę c - a n o n i ­ mowych, „obiektywnych", przedmiotowych wypowiedzeń: „ ( . . . ) s p o n t a n i c z n a ' o d d o l n a ' t w ó r c z o ś ć r o z p o w s z e c h n i a się w ł a ś n i e za p o ś r e d n i c t w e m środka przekazu, który w n o r m a l n y c h P R L - o w s k i c h w a r u n k a c h kojarzy się z treśćmi ' o d g ó r n y m i ' i naj­ dalszymi o d s p o n t a n i c z n o ś c i : t e n sam c z ł o w i e k , który niechętnie i z p o c z u c i e m przymusu d ź w i g a ł transparent w p o c h o d z i e p i e r w ­ s z o m a j o w y m , niesie z o c h o t ą s w ó j w ł a s n y transparent na piłkar­ ski stadion.(...) Dzięki t r a n s p a r e n t o w i ta w y p o w i e d ź ma zostać a w a n s o w a n a d o rangi oficjalnej i p o w s z e c h n i e o b o w i ą z u j ą c e j prawdy." 8 Zderzenie p o r z ą d k ó w : oficjalności i nieoficjalności, „ p r z y m u ­ s u " i „ s p o n t a n i c z n o ś c i " , staje się w i ę c nie t y l k o k w e s t i ą s w o i s t e j potrzeby, ale także i w a ż n y m ź r ó d ł e m w y t w a r z a n i a znaczeń, c o p o t w i e r d z a j ą liczne o b s e r w a c j e w s p ó ł c z e s n e g o języka polskie­ go. Z obserwacji spontanicznej t w ó r c z o ś c i n a p i s o w e j można w y ­ p r o w a d z i ć w n i o s k i ogólniejsze. A n o n i m o w o ś ć przekazów, apel a t y w n o ś ć , atemporalność n a p i s ó w o f i c j a l n y c h i z w i ą z a n a z nimi apodyktyczność koresponduje z bezosobowością stosunków w społeczeństwie z uprzedmiotowioną wyobraźnią, z instrumen­ t a l n y m i n a s t a w i e n i a m i postkartezjańskiego d z i e d z i c t w a . Transparenty i graffiti t o d o m e n a s p o n t a n i c z n o ś c i i p o d m i o t o ­ w o ś c i . Napis jest mój, czyjś - c h o ć a u t o r s t w o może się zacierać, jest o n o w nim m o c n o podkreślane. N a p i s o w y gest jest znakiem włączenia się d o w s p ó l n o t y , c o w i ę c e j - jest także j e d n y m z gestów współkonstytuujących ową wspólnotę. Podmiotowość a u t o r s t w a o d p o w i a d a także p o d m i o t o w o ś c i o d b i o r u . N a w e t w t a k i m „ a n o n i m o w y m " , bez p o d p i s ó w , d i a l o g u s z k o l n y m : „ K t o nie lubi G r y g l e w s k i e j , niech się t u podpisze. 9 10 - A ja lubię. - Trzeba być idiotą, żeby ją l u b i ć " (Opole, 1 9 8 8 ) . Przy w e j ś c i u d o b l o k u p r z y t w i e r d z o n o tablicę. „ Z a szkody w y r z ą d z o n e przez dzieci ( w y b i t e szyby, m a l o w a n i e za ścianach, zanieczyszczenie otoczenia) o d p o w i e d z i a l n o ś ć ponoszą rodzice. Zarząd S p ó ł d z i e l n i . " Dziecięcymi literami p r z y o z d o b i o n o ją d o d a t k o w o : „Zdzichu to fajfus" „Malina to człowiek" „ I w o n a kocha P i o t r a " „ S z u k a m zony jak s z a l o n y " 29 �Bezduszność a d m i n i s t r a c y j n e g o napisu zostaje „ o d c z a r o w a ­ n a " , j a k b y w z i ę t o w nawias znajdujący się t a m zakaz. Styl u r z ę d o w y zaś t y m bardziej zostaje w y d o b y t y . A k t u a l i z u j e się w t y m zderzeniu tak w a ż n a dla w s p ó ł c z e s n e g o języka polskiego opozycja s t y l ó w o f i c j a l n y c h i n i e o f i c j a l n y c h . Różnice s t y l o w e są zaś zapisem p o d s t a w o w e j waloryzacji a n t r o p o l o g i c z n e j : „ M y " : „ D n i " ; „ I c h " : „ N a s z e " . Spółdzielnia ma być w p r a w d z i e nasza, ale t o „ O n i " w y d a j ą rozporządzenia i przysyłają n o w e r a c h u n k i d o płacenia. istnienie ł a d u , k t ó r e g o sam jestem miarą i o ś r o d k i e m . W utylitarny porządek geometrycznej przestrzeni na p o w r ó t trzeba w p i s a ć a n t r o p o l o g i c z n y , całościujący i w a l o r y z u j ą c y ł a d . Gesty m a g i ­ cznego ś w i a t o p o g l ą d u należy w y k o n a ć raz jeszcze. S ł o w o - z n a k ma tu możliwości wyjątkowe. Na skraju lasu, t a m gdzie z szosy skręca boczna d r o g a , umieszczono b i a ł o c z e r w o n y słup z tablicą o p a t r z o n ą g o d ł e m i napisem: „ L a s y P a ń s t w o w e . N a d l e ś n i c t w o Opole. L e ś n i c t w o T u r a w a " . Nieco poniżej, na drugiej tablicy, g u s t o w n i e o d m a l o ­ w a n y obrazek w y o b r a ż a j ą c y c h o i n k ę z d r a p i e ż n y m skrzydłem z n a c z ą c y m „ o g i e ń " . „ L a s p ł o n i e szybciej niż r o ś n i e " - napis r e d u n d a n t n i e p o w t a r z a przesłanie p i k t o g r a m u . Przy wjeździe d o O p o l a , przy stacji O p o l e - G r o s z o w i c e , w ł a ś ­ c i w i e - p o n a d nią, stoi stara w i e ż a ciśnień: rozpadająca się, p o n u r a , żelazna konstrukcja z w i e ń c z o n a w i e l k ą banią zbiornika, z którego w i a t r i ząb czasu zerwały f r a g m e n t y poszycia. C y w i l i z a ­ cyjny o d p a d e k , p o r z u c o n y „ w s p o r n i k p a m i ę c i " p o z b a w i o n y u t y l i t a r n y c h z a s t o s o w a ń , p u n k t orientacyjny. A na n i m , s w o b o d ­ n y m g e s t e m , m e t r o w y m i literami w y m a l o w a n y napis: „ K o c h a m O l k ę ! " . A p o t e m - niezbyt starannie, b o w c i ą ż napis pozostał czytelny, gest u n i c e s t w i e n i a j e g o przesłania: ślady z a m a l o w y w a ­ nia. Inną farbą p o w y ż e j , z przekorną i zaczepną inwersją d o p i s a ­ no: „ I w o n ę k o c h a m ! " . 11 Napisy i znaki takie same, jak w miejskim o t o c z e n i u . W g r u n c i e rzeczy są t y m s a m y m i umieszczono je w takiej samej g e o m e t r y c z ­ nej, u ż y t k o w e j przestrzeni. Tablica jest napisem n o m i n a l n y m : „ d r z w i d o l a s u " , etykietką naklejoną na przedmiot, pełniącą f u n k c j ę d e i k t y c z n ą - wskazanie w y i m k a przestrzeni. A p e l a t y w z t a b l i c y ostrzegawczej przyczepiony jest d o d e i k t y c z n e g o n a p i ­ su: „ O t o las". Deiktyczność i i n f o r m a c y j n o ś ć są n i e w ą t p l i w e : w i e m y gdzie się z n a j d u j e m y , w j a k i m leśnictwie, w i e m y też - i t o jest najważniejsze - że t o las. Efekt a n t r o p o l o g i c z n y tablicy jest nieco paradoksalny. N i e o s w o j o n ą przestrzeń lasu z t r a d y c y j n e g o i m a g i c z n e g o myślenia zmienia w g e o m e t r y c z n y , u p o r z ą d k o w a ­ ny, utylitarnie postrzegany obszar, który zostaje n a z w a n y i w ł ą ­ c z o n y w eksploratorskie myślenie c z ł o w i e k a . 1 2 Las w d a w n i e j s z y c h k u l t u r a c h był przestrzenią „ o b c ą " - t a m t r u d n o b y ł o p o s ł u g i w a ć się „ n a t u r a l n y m i " , o b r o n n y m i mechaniz­ m a m i w y z n a c z a n i a k i e r u n k ó w , o r i e n t o w a n i a się w e d ł u g w ł a s ­ nego c e n t r u m ś w i a t a . T o był Chaos, w k t ó r y m „ z ł e " m o g ł o w o d z i ć g o d z i n a m i i aż d o zatracenia. N a w e t p r z e d m i o t y przynie­ sione s t a m t ą d miały o s o b l i w e w ł a ś c i w o ś c i : p r z y p i s y w a n o im nie t y l k o z d o l n o ś c i lecznicze, lecz także, o g ó l n i e j - magiczne. Ś w i a t o b c y t o d o m e n a d e m o n ó w , „ i n n e g o " , t o t r e m e n d u m i fasc i n a n a n s - coś, c o budzi lęk i bardzo p o c i ą g a . Opozycja polegała w i ę c nie na operacjach g e o m e t r y c z n y c h ( d a l e k i e - b l i s k i e ) , ale zawsze na w a r t o ś c i o w a n i u : dobre-złe, s w o j e - o b c e , o s w o j o n e -nieoswojone. 1 3 G e o m e t r y c z n e w y z n a c z n i k i u p o r z ą d k o w a n i a przestrzeni spra­ w n i e spełniają s w o j e f u n k c j e u ż y t k o w e i o d p o w i a d a j ą „ i n s t r u m e ­ n t a l n e m u " u m y s ł o w i c z ł o w i e k a . Są nimi tablica informacyjna, lepiej lub gorzej w y t y c z o n e trakty i ścieżki, w i d o c z n e słupki, na k t ó r y c h zaznaczono granice p o s z c z e g ó l n y c h r e w i r ó w lasu. D o t e g o trzeba d o d a ć s p o k ó j w s y m e t r y c z n y m porządku d r z e w , t e r e n ó w w y r ę b u i zalesień... 1 4 Z n a k i , tablice, liczby r e w i r ó w - t o gesty w p r o w a d z a j ą c e ład, który zawsze przepędza d e m o n y . N i e w ą t p l i w i e - coraz trudniej z g u b i ć się w przerzedzonych b o r a c h . A jednak, las - n a w e t z d y s c y p l i n u j ą c y m i w y o b r a ź n i ę znakami - pozostaje C h a o s e m , który trzeba p o w t ó r n i e oswajać; na słupie p o w i a d a m i a j ą c y m o w c h o d z e n i u do lasu, odnaleźć m o ż n a inne jeszcze inskrypcje. Kozikiem w y r y t e serce z zamazanymi inicjałami, o b o k deklaracja - „ K o c h a m K a r i n ę " i jeszcze - „ B y ł e m t u - Ziutek K . " Oto paradoksalna sytuacja: p i e r w o t n y c h a o s boru zostaje okiełznany przez kulturę, a później - p r z y z w y c z a j o n e m u przez nią p r z e c h o d ­ n i o w i zdaje się, że musi mieć z n a k o w e p o ś r e d n i c t w o w w i d z e n i u ś w i a t a - aby m ó g ł d o t k n ą ć „ n a t u r y " , ktoś musi m u p o w i e d z i e ć , że t o w ł a ś n i e czyni. T o paradoksalny efekt a n t r o p o l o g i c z n y n o w o ­ żytnej estetyki - artefakty m o g ą wracać d o porządku natury, jako przedmioty, j a k o jej elementy. 15 I tak d o k o n u j e się ó w paradoks: przestrzeń, c h o ć i n s t r u m e n t a l ­ nie i praktycznie u p o r z ą d k o w a n a , przybiera coraz bardziej na a n o n i m o w o ś c i , coraz w i ę c e j a u t o m a t y z m u w naszych na nią reakcjach. A n o n i m o w o ś ć i a u t o m a t y z m , t o efekt o s o b l i w e g o p o w r o t u d o stanu w y j ś c i o w e g o , taka przestrzeń zdaje się b o w i e m tracić z n a m i o n a w s z e l k i e g o u p o r z ą d k o w a n i a , staje się czymś na kształt „ N i c o ś c i " z f i l m o w e j o p o w i e ś c i dla dzieci Niekończącej się historii. T o także d i a g n o z a s t a w i a n a tracącemu w y o b r a ź n i ę p r a k t y c z n e m u i zaborczemu u m y s ł o w i . Wszystko trzeba roz­ poczynać o d początku - "zaznaczać s w o j ą o b e c n o ś ć , p o t w i e r d z a ć 30 1 6 Co w i ę c znaczy serce z inicjałami? Kto m ó w i ? Kto ma odebrać informację? Czy c h o d z i o posiadaczy inicjałów? Co znaczy gest p o z o s t a w i e n i a inskrypcji? Czy można m ó w i ć o z w y c z a j n y m , a w i ę c i n s t r u m e n t a l n y m , i n f o r m a c y j n y m przesłaniu? Co n a p r a w d ę znaczy t e n tekst? Czy jest p o w i a d o m i e n i e m : „ O z n a j m i a m , że k o c h a m . . . " ; p r ó b ą w y m u s z e n i a o d p o w i e d z i , n i c z y m w ś r e d n i o w i e c z n y m rycerskim w y z w a n i u ; chęcią s p r o w o ­ k o w a n i a działań: „czyż nie w a r t jestem uczucia, skoro..." A może t o deklaracja, licytacja hierarchii? Kto m ó w i , kto jest adresatem? Jaki jest cel? Inaczej - c o znaczy, że m ó w i ę , piszę, maluję znaki i n a w e t nie muszę ich p o d p i s y w a ć ? W e d ł u g Teresy S k u b a l a n k i te w ł a ś n i e s p o n t a n i c z n e napisy w y p e ł n i a j ą przede w s z y s t k i m f u n k c j e ekspresywne. W y d a j e się jednak, że klasyfikacja f u n k c j i m o w y i języka w e d ł u g Buhlera- J a k o b s o n a , nie wystarcza w t ł u m a c z e n i u t a k i c h działań. W y p o w i e d z i , takie jak p r z y t o c z o n e p o p r z e d n i o , d o s k o n a l e ilustrują w a r t o ś c i u j ą c y stosunek d o p r z e d m i o t u i adresata k o m u ­ nikatu. O s o b l i w o ś ć o w e g o w a r t o ś c i o w a n i a polega na j e g o kreacyjnym wymiarze: stwarzania, p o d p o r z ą d k o w y w a n i a , o s w a ­ jania, z a c z a r o w y w a n i a otaczającego Kosmosu i o s ó b w ł a ś n i e dzięki s ł o w n e m u g e s t o w i . „ O b i e k t y w n y " , m e c h a n i c y s t y c z n y świat zamienić się ma w p o z n a w a l n y i bezpieczny lebenswelt: t o ludzki świat, w k t ó r y m u s t a n a w i a się porządek, znaczenia, w a r t o ś c i , międzyludzkie s t o s u n k i . Z n a k i i napisy takie przykleja się d o miejsc przestrzeni. Nie są o n e już jednak, „ n o m i n a l n y m i " , a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i , nie s t a n o w i ą też „ z a s t ę p n i k ó w " d e s y g n a t ó w . Przeciwnie - t o desygnaty, jak L e ś m i a n o w s k a łąka „raz nazwana p o imieniu, rozpozna się w ś r ó d reszty p r z e s t w o r u " , tak i t u w naszym lebenswelt, bo „ d o t k n ą ł e m ich myślą s w ą " ( L e o n a r d C o h e n ) . Pisanie służy a n t r o p o l o g i c z n e m u okiełznaniu świata. Napisy p o m a g a j ą w b e z p i e c z n y m w n i m istnieniu. Krajobraz szkoły - korytarze z obrazami, g a b l o t k a m i i gazetkami ś c i e n n y m i . „Szata i n f o r m a c y j n a " : dziecko ma dobrze się o r i e n ­ t o w a ć , gdzie jest gabinet muzyczny, gdzie p o k ó j nauczycielski i toaleta. M a także p o d l e g a ć p e r m a n e n t n e m u w y c h o w a w c z e m u o d d z i a ł y w a n i u . Trzeba w c i ą ż d o niego m ó w i ć . Żeby jednak usłyszało, musi najpierw samo p r z e m ó w i ć , odnaleźć się w prze­ strzeni. I z n ó w będą napisy: w toaletach, na ścianach, na ł a w k a c h w y r y t e scyzorykiem, w g n i e c i o n e d ł u g o p i s e m . M o ż e t o być trupia g ł ó w k a i napis: „ U w a g a ! s z k o ł a ! " „ W a m p i r szuka h o n o r o w e g o k r w i o d a w c ę k r w i ! " „ D z i e w c z y n y jesteście g ł u p i e ! - A ty jeszcze głupszy! - J a k ty, t o nikt nie jest taki g ł u p i ! " „ С С С Р Cygan Cygance Cyce Pieści" „ D e m p s e j i M e k p i s " „ W o l ę h... orać pole niż się uczyć w takiej szkole" „Erosy na l o s y " Krajobraz w y p e ł n i o n y jest „ o f i c j a l n y m i " inskrypcjami, t o f r a g ­ m e n t y czegoś, c o s w o i m istnieniem p r z e d m i o t o w y m w y p r z e d z a zjawienie się n o w e g o mieszkańca przestrzeni. To n a p i s y - p r z e d m i o t y , f r a g m e n t y Kosmosu. To posłania, które przynależą d o sfery „ i c h " , instytucji. Jak cała przestrzeń świata i ta w y m a g a podjęcia z a b i e g ó w zawłaszczenia, tzn. u p o r z ą d k o w a n i a , w p i s a n i a w nią siebie. Trzeba w niej w y z n a c z y ć s w o j e c e n t r u m , p o s t a w i ć znak istnienia. Z przestrzeni trzeba uczynić „ A n t r o p o k o s m o s " - z c e n t ­ rum i różnymi d r o g a m i . " Inskrypcje układają się w z d u m i e w a j ą c e k o m p o z y c j e . M o ż n a b y ł o b y je k l a s y f i k o w a ć w e d ł u g f u n k c j i , f o r m y p o d a w c z e j , o b e c ­ ności p i k t o g r a m ó w itd. M o ż n a w t e d y b y ł o b y m ó w i ć np. o „ w y - �znaniach m i ł o s n y c h " , b l u ź n i e r s t w a c h , przezwiskach, o b s c e n a c h , n a z w a c h z e s p o ł ó w , s a m o c h o d ó w , d i a l o g a c h , sentencjach. Kla­ syfikacja musi zostać p r z e p r o w a d z o n a , aby s p r e c y z o w a ć dalsze ustalenia, teraz jednak w y p a d a poprzestać na z a r y s o w a n i u jednej z m o ż l i w y c h interpretacji zjawiska. Czasem, na jednej płaszczyźnie znajdują się o b o k siebie teksty r ó ż n o r o d n e i t w o r z ą o s o b l i w e silva rerum, collage, s w o i s t y n o t a t n i k istnienia: ,,Odra P a n y " „Baby do garów - 8 marca" „ J e s t e ś z d o l n y m c z ł o w i e k i e m - t o p o c o ci jeszcze d z i e w c z y n y " ,,Hevimetal" „ S e r c e i strzała t o znak p e d a ł a " „ W r ó ć d o mnie - Lesser" „ Z a b i j policjanta w s o b i e " „ S z k o ł a i kości t o znak miłości ( O p o l e , w i a t a k o ł o szkoły podstawowej, 1989) W większości z n i c h m o m e n t „ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , ulegania w y z w a n i u pustej ściany, w y d a j e się p o t w i e r d z a ć p o w r a c a j ą c e stale intencje. Natura horret vacuum. Horror vacui w y z w a l a potrzebę działania p o r z ą d k u j ą c e g o , o s w a j a j ą c e g o świat. To nie kwestia metafizycznego dreszczu, lecz a n t r o p o l o g i c z n a koniecz­ ność. „ A k t y w a n d a l i z m u " m o g ą o k a z y w a ć się gestami egzysten­ cjalnej afirmacji przestrzeni, c h o ć w y n i k a j ą z o s o b l i w e g o prze­ kształcenia „ l ę k u " tak jak o p i s y w a ł g o w opozycji d o „ s t r a c h u " A n t o n i Kępiński. W o s i e d l o w e j „ b l o k o w a c i z n i e " to strach, a nie lęk jest psychiczną r z e c z y w i s t o ś c i ą . P r z e d m i o t o w y porządek miejskiej przestrzeni, n a w e t z jej a n o n i m o w y m i , o f i c j a l n y m i napisami, można o d c z u w a ć j a k o a n t r o p o l o g i c z n ą pustkę. 18 Osiedle, jak całe miasto, jest przestrzenią skrajnie u p o r z ą d ­ k o w a n ą . To tekst, który s w o j ą sztucznością, k o n w e n c j o n a l n o ś cią, zdaje się być najbardziej nienaturalny i w y p r o d u k o w a n y . J e g o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m o d p o w i a d a kartezjańskiej, i n ­ strumentalnej w y o b r a ź n i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a . O d p o w i a d a także - w kategoriach e p i s t e m o l o g i c z n y c h - „ i n s t r u m e n t a l n e j r a c j o n a l n o ś c i . " N a s t a w i e n i e na s p r a w n o ś ć i praktycyzm t e g o p r o g r a m u znajduje u d o k o m e n t o w a n i e w informacyjnej szacie - p o w i a d a m i a n i e i a p e l a t y w s t a n o w i ą g ł ó w n e przesłanie n a p i ­ s ó w : nazw ulic, g i g a n t y c z n y c h n u m e r ó w na b l o k a c h , z n a k ó w drogowych, szyldów. 19 Przez s w o j ą p r z e d m i o t o w o ś ć i a u t o n o m i c z n o ś ć znaki te w t a ­ piają się w przestrzeń. Gest dzieci m a l u j ą c y c h ściany, d o r o s ł y c h z d o b i ą c y c h m a l u n k a m i b a l k o n y b l o k ó w , jest j a k b y w t ó r n y m zabiegiem o s w a j a n i a , w y z n a c z a n i a „ l u d z k i e g o w y m i a r u " w „ n a ­ t u r a l n e j " , „ u p r z e d m i o t o w i o n e j " przestrzeni miasta. Znaki i napisy „ s p o n t a n i c z n e " służą w i ę c zawłaszczeniu prze­ strzeni. Porządek i granice w y z n a c z o n e zostają przez inskrypcje i z d o b n i c z e i n w e n c j e u ż y t k o w n i k ó w . To j e g o w t ó r n e o s w a j a n i e jest d o k ł a d n y m , f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m działania m a g i ­ c z n e g o . W t y m być może streszcza się j e d n a z p o d s t a w o w y c h f u n k c j i magii. Sama czynność pisania jest realizacją magicznej f u n k c j i m o w y , „ k t ó r a - jak pisał badacz - przejawia się w naszej kulturze najczęściej w postaci r ó ż n e g o rodzaju t a b u i eufemiz­ m a c h , a jej celem jest p o r z ą d k o w a n i e świata na p o d s t a w i e bieżących potrzeb ludzi ( p r z y k ł a d e m k o m u n i k a t ó w , w k t ó r y c h f u n k c j a ta w y s t ę p u j e za znaczącym nasileniem są t z w . w y l i c z a n k i dziecięce)." 20 P o d o b n i e rzecz u j m o w a ł B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i , akcentując r ó w n i e ż emocje, które w t a k i m działaniu są z a w a r o w a n e : „ W c z e ­ sne s ł o w a u ż y w a n e w d z i e c i ń s t w i e są ź r ó d ł e m ekspresji, a c o ważniejsze, s k u t e c z n y m s p o s o b e m działania. Dziecko żyje w ś w i e c i e s k u t e c z n y c h s ł ó w . Podczas g d y dla d o r o s ł y c h , w p e w ­ n y c h sytuacjach, s ł o w a m o g ą stać się realną siłą - w t y m sensie, że ich w y p o w i e d z e n i e jest r ó w n o z n a c z n e z b e z p o ś r e d n i m działa­ niem f i z y c z n y m - dla dziecka są o n e takie zawsze. Dają m u zasadniczą w ł a d z ę nad rzeczywistością i dostarczają s k u t e c z n y c h ś r o d k ó w poruszania, przyciągania l u b o d p y c h a n i a p r z e d m i o t ó w z e w n ę t r z n y c h i w y w o ł y w a n i a zmian w e w s z y s t k i c h elementach otoczenia." 21 W l u d o w y m m a g i c z n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e mieściły się działania p o d o b n e . „(...) d a w n i e j - pisze D o r o t a S i m o n i d e s - w y p i s y w a n o w n i e w i d o c z n y c h miejscach d o m u , o b o r y , magiczne s ł o w a , które miały m o c a p o t r o p e i c z n ą . Były t o następujące brzmienia: Sator, A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s . " A p o t r o p e i c z n y sens umieszczania inskrypcji był o c z y w i s t y . Gesty ośmieszania i o d p o w i a d a n i a na nie w e w s p ó ł c z e s n y c h napisach, umieszczania ich w o k r e ś l o n y c h miejscach, f u n k c ­ j o n a l n i e t a m t y m g e s t o m o d p o w i a d a j ą . Na ł a w k a c h m ł o d s z y c h klas znajdują się np. takie napisy silnie e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a ­ ne, w k t ó r y c h znaczenia s ł o w n i k o w e s ł ó w m o g ą być d z i e c i o m prawie niedostępne: 22 23 „Irena to szmata" „Jacek to dziwkarz" „Kryska t o k u r w a " „ T u siedziałem, t u pisałem, t u s w e życie z m a r n o w a ł e m " . Czarowanie świata d o t y c z y ć może kilku różnych działań. M o ż e c h o d z i ć o w y m u s z e n i e spełnienia się b u ń c z u c z n y c h o ś w i a d c z e ń k i b i c ó w (o czym pisał Barańczak), o p o j e d y n e k na s ł o w a -ośmieszania, przekleństwa. Przede w s z y s t k i m służy w y z n a c z a ­ niu g w a r a n t u j ą c y c h p o c z u c i e bezpieczeństwa granic s w o j e g o , a w i ę c u p o r z ą d k o w a n e g o i r o z p o z n a w a l n e g o świata. Nie można także w y k l u c z y ć , że ostateczny p o z i o m znaczenia k u l t u r o w e g o działań i ś w i a t o p o g l ą d u m a g i c z n e g o s p r o w a d z a się d o u s e n s o w nienia społecznie t w o r z o n e g o ś w i a t a . 21 P o w o d ó w u p r a w i a n i a n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i może być jeszcze wiele. W n o w e l i M r o ż k a Ostatni husarz - bohater o w ł a d n i ę t y jest ideą politycznej w a l k i . A że posiada r o m a n t y c z n e w y o b r a ż e n i e 0 potędze s ł o w a , na c h w i l ę n a w e t nie s p o c z y w a w s w y m niebezpiecznym i służącym także samorealizacji procederze: myląc p r z e c i w n i k ó w , zamyka się w p u b l i c z n y c h toaletach, aby t a m umieszczać s w e p ł o m i e n n e inskrypcje. G d y przez d z i w n ą z m o w ę w r o g a , zamknięto szalety - o d w a ż n i e kreśli napisy na ś n i e g u . M r o ż k o w s k i żart odsyła d o terapeutycznej m o ż l i w o ś c i opisu j ę z y k o w e j działalności, tu c e l o w o pomijanej. R ó w n i e ż d l a t e g o , że posiada o b f i t ą już literaturę. Obscena, w u l g a r y z m y , s t a n o w i ą jeden z g ł ó w n y c h t e m a t ó w „sztuki k l o z e t o w e j " 25 1 w o g ó l e w s z e l k i c h n a p i s ó w n a ś c i e n n y c h . Tak s k o m e n t o w a ł tę s p r a w ę J a m e s Barkę: „ C h a m s k i e f o r m y o r g a n i z o w a n i a przez sztukę ś w i a d o m o ś c i i w r a ż l i w o ś c i seksualnej mają d ł u g i r o d o ­ w ó d . W dzisiejszej Brytanii manifestują się n a j d o b i t n i e j na ścianach ubikacji p u b l i c z n y c h . Czy na w s i , czy w m a ł y m lub w i e l k i m mieście, gdzie t y l k o ubikacje oferują k a w a ł e k w o l n e j ściany, znaleźć można teksty i rysunki wyrażające g w a ł t , n i e n a ­ w i ś ć , obrzydzenie, w s t r ę t i pogardę, uciechę, rozkosz, pragnienie i śmieszność p ł c i . " Jest to „ w e r b a l n a i graficzna ekspresja płciowa." 26 2 7 Napisy łamiące t a b u p r z y w o i t o ś c i t o o c z y w i s t e d o w o d y złego s m a k u , gry i n s t y n k t ó w , mentalności i p o z i o m u kultury. G d y o g l ą d a się p o d o b n e inskrypcje na s z k o l n y c h ł a w k a c h , m a l u n k i w p o d r ę c z n i k a c h i g r y z m o ł y m ł o d s z y c h dzieci, można w n i c h zobaczyć także i inny p o z i o m użycia języka. Ł a m a n i e t a b u p r z y z w o i t o ś c i j ę z y k o w e j , przekraczanie granic w s t y d u - często m e c h a n i c z n e i naśladowcze, służy w istocie d o o b r o n y t a b u o w i e l e ważniejszego, być może o r g a n i z u j ą c e g o p o d s t a w o w e struktury w a r t o ś c i określonej s u b k u l t u r y . Z a u w a ż y ł a t o Hanna S z e w c z y k pisząc o subkulturze m ł o d z i e ­ ż o w e j . O s o b l i w o ś c i jej k o d ó w mieszczą się w s k ł o n n o ś c i d o b u d o w a n i a s y s t e m ó w „ m o w y t a j e m n e j " . Z n a k i - g e s t y znaczą w niej często przez sam fakt p o j a w i a n i a się, a nie przez odesłania d o p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e j semantyki. Szczególna zaś rola przypada pisaniu: „ S ł o w o napisane jest n i e o d w o ł a l n e , nie m o ż n a się g o w y p r z e ć , przekształcić, zmienić s e n s u . " 28 Szacunek d o u t r w a l o n e g o znaku nie w y n i k a z j e g o n o m i n a l n o ści czy d e i k t y c z n o ś c i , t o przede w s z y s t k i m w i a r a w j e g o magiczność. O b s c e n y w m ł o d z i e ż o w y c h tekstach m o g ą w i ę c oznaczać o b r o n ę t a b u amore sacro przez ostentację m ó w i e n i a o amore profano. Ten j ę z y k o w y w y b i e g nie w y c z e r p u j e znaczeń nieprzy­ z w o i t y c h n a p i s ó w : może być, o czym w s p o m i n a n o , także m a g i ­ c z n y m , e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a n y m gestem. S e m a n t y k a o g r a ­ nicza się w t e d y d o e m o c j o n a l n e j aury - b l u ź n i e r s t w o , przekleńst­ w o t o p o r z ą d k o w a n i e świata w e d ł u g magicznej w i a r y w s p r a w ­ cze m o ż l i w o ś c i g e s t ó w . „Sator, A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s " - t o s ł o w a - a m u l e t y , które mają bronić, o b r a ź l i w e - p o w i n n y działać czynnie. S ł o w n i k ( p o s z u k i w a n i e e t y m o l o g i i ) n i e w i e l e t u przesą­ dza. 31 �D w a w n i o s k i w tej materii muszą w y n i k a ć z lektury n a p i s ó w . „naszego ś w i a t a " , granic kompetencji i bezpieczeństwa. Są Ostentacja w p o s ł u g i w a n i u się o b s c e n a m i , o b o j ę t n o ś ć o d r y s o - gestami, które wykreślając s o c j o p s y c h o l o g i c z n e granice, obszar w a n y c h z n a k ó w , n a z w z e s p o ł ó w , znaki agresji, b l u ź n i e r s t w a , w ich w n ę t r z u czynią d o m e n ą s w o j s k o ś c i , miejscem w s p ó l n o t y . m o g ą służyć d o b u d o w a n i a w s p ó l n o t y , społeczności, g r u p y , Radosne i d r a m a t y c z n e eksklamacje p o z w a l a j ą wierzyć we która zna klucz d o języka t a j e m n e g o . Na ścianach powtarzają się w ł a s n e istnienie, są b o w i e m gestami w p i s y w a n i a się w świat, u p o r c z y w i e konstrukcje składające się z serca, i n i c j a ł ó w prze­ p o t w i e r d z a n i a s w o j e j o b e c n o ś c i , w szarym, u t y l i t a r n y m i a n o n i ­ d z i e l o n y c h z n a k i e m d o d a w a n i a i j a k o suma litery W M , czasem m o w y m świecie. w y n i k może być inny - W R M , ale o b o k może p o w s t a ć W S R M . Te Taka była geneza subway graffiti style w sztuce w s p ó ł c z e s n e j : skróty są licytacją i afirmacją m i ł o ś c i : W i e l k a M i ł o ś ć - W i e l k a „ W w y p a d k u a u t o r ó w graffiti najważniejszy jest fakt, że w ich R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć - W i e c z n a Szalona R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć . w ł a s n y c h oczach - p o d p i s y przez nich składane były piękne, że 29 O t o napisy, które p o s t r o n n e m u c z y t e l n i k o w i nie p o w i e d z ą nicze­ były dziełami sztuki. Robiąc jeszcze j e d e n krok w ich kierunku g o , a t y m , którzy znają klucz nie oznajmią nic p o n a d t o , c z e g o m o ż n a p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o to dzieło sztuki p o d p i s a n e , ale wcześniej nie wiedzieli. Znaki a d r e s o w a n e są d o s p e ł n i o n e w s a m y m fakcie p o d p i s u . " p o t w i e r d z a j ą zakorzenienie w n i e j . wspólnoty, 3 1 Napisy, bazgranina na ścianach t o gesty i n d y w i d u a l i z m u , który 30 Rekonesans w ś w i a t n a p i s ó w zaledwie przeprowadził rozpoz­ najbardziej potrzebuje potwierdzenia przez w p i s a n i e się we nanie materii, z której o c z y w i s t o ś c i ą p r z y c h o d z i n a m o b c o w a ć na w s p ó l n o t ę . S w o i m gestem z a c z a r o w u j ę świat, żeby o w a I w o n a c o dzień. Jej niezauważalna, stała natarczywość w y w o ł u j e gesty chciała mnie kochać, żeby „ n a s i " w y g r a l i , a Irka była gorsza, inna, s p r z e c i w u i o d r z u c e n i a . O w e „ a k t y w a n d a l i z m u " m o g ą być dla poza naszą grupą. M a g i c z n o ś ć jest głoszeniem afirmacji g r u p y , o b s e r w a t o r a w a ż n y m i przesłaniami. Zaświadczają o stanie k u l ­ d o której należę i która gest m ó j o d c z y t a i będzie w i e d z i e ć , c o tury, ś w i a d o m o ś c i znaczy konstrukcja z r a d o s n y m serdecznym p i k t o g r a m e m : i mentalności ich a u t o r ó w i c z y t e l n i k ó w . Napisy w y d a j ą się być f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m d a w n y c h g e s t ó w m a g i c z n y c h . J a k w t r a d y c y j n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e - służą I + P = WSRM zawłaszczeniu przestrzeni, jej w a l o r y z a c j i , tj. w y t y c z e n i u granic P R Z Y P I SY Nasze napisy niestety nie są tak bogate, jak przytoczone przez M.F. w „ T y g o d n i k u K u l t u r a l n y m " ( 2 2 maja 1 9 8 8 , s. 1 4 ) . S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Portrety i zarysy literackie. W a r s z a w a 1 9 6 8 . P r e z e n t o w a n y szkic jet pierwszą przymiarką d o w i ę k s z y c h s t u d i ó w . Stąd w y n i k a j e g o o g r a n i c z o n y zakres - przyjęcie jednej t y l k o , a n t r o p o l o g i c z n e j p e r s p e k t y w y i t o w kategorii teorii p o ­ trzeb. Kwestie inne - charakterystyki r o z m a i t y c h o d m i a n , klasyfi­ kacje t e k s t ó w , p r o b l e m y teoretyczne (akty m o w y , k o m u n i k a ­ cja...), p y t a n i a historyczne, f u n k c j o n o w a n i e w ramach „ k o n t r k u l t u r y " , s w o i s t e j anarchiczności n a p i s ó w , p o w i ą z a n i e z tradycjami karnawalizacji kultury - t o t y l k o niektóre p r o b l e m y , które roz­ w i j a n e będą później. J.S. B y s t r o ń , Napisy, ( w : ) tenże, Tematy, które mi odradzano. Warszawa 1980. T. S k u b a l a n k a , Język napisów miejskich na tle polszczyzny potocznej, ( w : ) Miejska polszczyzna mówiona. Metodologia badań, K a t o w i c e 1 9 7 6 , s. 6 7 . J . Lalewicz, Napis i wypowiedź, „ T e k s t y " , 1 9 7 3 nr 1, s. 104. Wiąże się z t y m p e r s p e k t y w a g o d n a o s o b n y c h przemyśleń. Uprzedmiotowienie to przypomina jeden z ważnych dylematów n o w o ż y t n e j estetyki - m i m e t y c z n o ś c i , ale także i t w o r z e n i a a r t e f a k t ó w ( J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków myśli o sztuce. W a r ­ s z a w a 1 9 7 6 , t u : „Barok": styl, epoka, postawa). Kwestia pers w a z y j n o ś c i bądź p r o d u k o w a n i a p r z e d m i o t ó w w ł ą c z a j ą c y c h się w porządek natury, k o r e s p o n d u j e z n a s t a w i e n i a m i racjonalistycz­ n y m i . Tu zaczynają się pułapki i n s t r u m e n t a l n y c h p o s t a w w o b e c K o s m o s u (R. K w a ś n i c a , Dwie racjonalności. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej, W r o c ł a w 1 9 8 7 ) . Barańczak, W kręgu stadionu: „Nasza wola - Polska gola!", ( w : ) tenże, Czytelnik ubezwłasnowolniony, Paryż 1 9 8 3 , s. 4 4 . Tamże, s. 4 5 . T. S k u b u l a n k a , op. cit. R. K w a ś n i c a , o p . cit., K.T. Toeplitz, Kartezjusz, sierota, ( w : ) Kartezjusz, Rozprawa o metodzie. W a r s z a w a 1 9 8 0 . W . Lubas, Badania nad językiem mieszkańców Katowic, ( w . ) Miejska polszczyzna..., o p . cit.; B. D u n a j , Sytuacja komuni­ kacyjna a zróżnicowanie polszczyzny mówionej, „ J ę z y k P o l s k i " LXV ( 1 9 8 5 ) , z. 2 - 3 ; R. Hoggart, Spojrzenie na kulturę robotniczą w Anglii, W a r s z a w a 1 9 7 6 . J , Dorst, Si/a życia. Warszawa 1 9 8 7 . L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. W a r s z a w a 1 9 8 6 ; A. Zadrożyńska, Powtarzać czas początku. W a r s z a w a 1 9 8 5 ; J . L o t m a n , O pojęciu przestrzeni geograficznej w średniowiecznych tekstach staroruskich, „ T e k s t y " , 1 9 7 4 nr 3. 1 2 3 4 5 8 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 32 I R. K w a ś n i c a , o p . cit. J.S. B y s t r o ń , o p . cit. J . Olędzki, Znaki istnienia, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. XXXIX, 1 9 8 5 , nr 1-2. D. S i m o n i d e s , Śląski antropokosmos ludowy, „ K w a r t a l n i k Opolski" (w druku). Jest t o t e n sam p r o b l e m m e c h a n i z m u z d e g e n e r o w a n y c h w a r t o ś c i , c o zamiana kategorii „ k a t h a r s i s " na „ r e l a k s " , które opisał B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1985. R. K w a ś n i c a , op. cit., por. także, Człowiek w nauce współ­ czesnej. Rozmowy w Castelgandolfo. Paris 1 9 8 8 . J . B a n a c h , Konstruowanie irecepcja wypowiedzi językowej, Wrocław 1984. B. M a l i n o w s k i , Ogrody koralowe i ich magia. Język magii i ogrodnictwa, [ w : ] Dzieła, t. 5, Warszawa 1 9 8 7 , s. 115. D. Simonides, Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor G ó r n e g o Śląska, K a t o w i c e 1 9 8 9 , s. 2 7 2 . F. Kotula, Smieciarze, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X I I I , 1 9 5 9 , nr 1-2. P. Berger, T. L u c k m a n , Społeczne tworzenie rzeczywistości. Warszawa 1983. S. Mrożek, Opowiadania, Kraków 1974. Polityczność o w y c h n a p i s ó w także b y w a p r o b l e m a t y c z n a . O t o inskrypcja z k o ń c a XIX w i e k u p r z y p o m n i a n a (?) w d w o r ­ c o w y m szalecie ( 1 9 8 9 ) : Sraj Polaku c o masz siły Niech w i e Europa cała Że ze w s z y s t k i c h w o l n o ś c i jakie były Ta ci j e d n a pozostała. J . Barkę, Pornografia i sprośność w literaturze i społeczeńst­ wie, „ L i t e r a t u r a na ś w i e c i e " , 1 9 7 3 , nr 8 - 9 s. 1 7 8 . H. Szewczyk, O niektórych tekstach subkultury uczniows­ kiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 , nr 3 - 4 , s. 1 9 6 . N a p i s - z n a k staje się p u b l i c z n ą w ł a s n o ś c i ą . M o ż n a g o w i ę c u n i e w a ż n i ć , p r z e l i c y t o w a ć w o d w r a c a j ą c y m geście ośmieszenia. Wystarczy dopisać d o miłosnej deklaracji: „ S e r c e i strzała t o znak p e d a ł a " . Słownikowe znaczenie s ł ó w nie jest t u istotne - w a ż n i e j ­ szy sam gest, zmiana już istniejącego napisu. P o d o b n i e jest z adresatem haseł k i b i c ó w s p o r t o w y c h , S. Barańczak, op.cit. W. J a w o r s k a , Kilka uwag o folklorze plastycznym w środo­ wisku miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 1 9 8 7 , nr 1-4. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2d753dc1dbcea8fdbecce853d7786bf.pdf e8b4ac90645b6be6c31cae393e61fabe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5379 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4999 Title A name given to the resource Seks i wladza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.142-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpakowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z wiązek tytułowych sfer rzeczywistości wydaje się MAŁGORZATA oczywisty. Wskazywano na niego często. Ozna­ czać może jednak nader różne zjawiska. O d ubo­ SZPAKOWSKA lewania p a n i Peachum n a d głupotą M a c k i e M a j c h r a , który przez słabość do dziwek i "seksualną powolność" dał się w b u r d e l u pochwycić p o l i c j i - po władzę seksu "zdyskursyfizo-wanego", którą opisywał M i c h e l Seks i władza Fo­ ucault. I o d prób rozciągnięcia k o n t r o l i n a d ludzką seksualnością, w czym celują systemy totalitarne - po czarodziejski napój, który w y p i l i Tristan z Izoldą i któ­ ry miał zdecydować o całym i c h życiu. Już na podsta¬ wie t y c h k i l k u pierwszych z brzegu przykładów można stwierdzić, że każdy z n i c h , opisując powiązanie seksu z władzą, mówi z całą pewnością o czymś i n n y m . t a m wszechobecną p o n o ć figurę "żelaznego w o j o w n i ­ C h c ę zaproponować p e w i e n sposób uporządkowa¬ ka", prawdziwego mężczyzny konstruowanego w ostrej nia tej p r o b l e m a t y k i . Potrzeba takiego uporządkowa¬ opozycji do kobiety i do kobiecości. nia narodziła się w t o k u seminarium, które prowadzę o d k i l k u lat. N o s i ono tytuł Natura Uczucia w o j o w n i k a koncentrują się na ojczyźnie, Antro­ narodzie, m u n d u r z e , towarzyszach b r o n i , walce, ko­ pologia ciała i płci i seksualność człowieka jest t a m jed¬ niach, b r o n i i i d e i - w i c h imię w i n i e n się wyrzec m i ­ w kulturze. n y m z oczywistych wątków p o d s t a w o w y c h . N o , a jak łości i małżeństwa. W o j o w n i k a otaczają agresywne ko¬ seks, to i władza. N a podstawie naszych l e k t u r udało biety, przeważnie rozwiązłe bolszewiczki, bo k o m u n i z m się, j a k dotąd, wyodrębnić cztery najważniejsze pozio¬ to atak na męskie genitalia; agresywność napastniczek my, na których sytuuje się o m a w i a n a t u relacja. usprawiedliwia gwałty i morderstwa na tle seksual¬ Poziom pierwszy określić by można jako politycz- n y m . " D o b r e k o b i e t y " zaś pozostają bezpłciowe - są to no-ideologiczny, różnicując j e d n a k wyraźnie pojawia¬ zwykle m a t k i i sanitariuszki. Ekstazę w o j o w n i k a wy¬ jące się t u działania na propagandowe i represyjne. Po¬ wołuje karabin maszynowy, jego rytmiczne drganie ziom drugi, chyba najszerzej opisywany, wiązałby się i t e r k o t . Przekaz jest myzogyniczny i homofobiczny za­ z czymś, co o d czasu książki Kate M i l l e t przyjęto nazy¬ razem; jeden ze studentów sprowadził go do prostego wać "polityką płciową" i co oczywiście wiąże się raczej hasła: u m a c n i a j m y w walce męskość - baby zostawmy z pojęciem płci k u l t u r o w e j niż z pojęciem seksualno¬ pedałom! ści. Poziom trzeci - to rozproszona władza dyskursu U r o d a , sprawność i mięśnie to także elementy pro¬ seksualnego, według przywołanego t u już Foucaulta. pagandy socjalistycznej - wystarczy wspomnieć znaną Poziom czwarty wreszcie - to dialektyczna gra miłości wszystkim postać barczystego r o b o t n i k a z kołem stero¬ i władzy, którą opisuje na przykład Slavoj Zizek. w y m . Analizą tego rodzaju przekazów zajął się bardziej szczegółowo W o j c i e c h Tomasik w swoich studiach na temat l i t e r a t u r y socrealizmu. Wskazał na różne sposo¬ 1. Poziom polityczno-ideologiczny. by apelowania do libido, t u również często biseksualnego. A to przez ewokowanie zbiorowych męskich snów, na przykład snów o N o w e j H u c i e . A to przez Jak zapowiedziałam, należy wyraźnie odróżnić dwa wyraźnie falliczny charakter pejzaży przemysłowych sposoby odwoływania się do seksu w dyskursie stricte ( k o m i n y fabryczne!) l u b waginalne skojarzenia związa¬ politycznym. Czym i n n y m b o w i e m jest posługiwanie się ne z k o p a l n i a m i . A to przez eksponowanie par przyja¬ symboliką seksualną dla wzmocnienia skuteczności ciół - przekazu przez jakieś pobudzenie libido (mechanizm, który w najbardziej znanej formie wykorzystywany jest ną głową i gorącym sercem dla dzieci - świetnie się w reklamie), czym i n n y m zaś - k o n t r o l a n a d życiem nadawał na symbol męskości, seksualnym obywateli jako wstęp (albo warunek) roz¬ zarazem aseksualny [dzieci, rewolucja] i biseksualny [męskie przyjaźnie]). ciągnięcia k o n t r o l i n a d wszelką aktywnością człowieka. Różne sposoby apelowania do libido towarzyszy w a l k i : o d M a r x a z Engelsem po Dzierżyńskiego z Rosołem (Dzierżyński zresztą - z zim¬ Element seksualny tkwił także w braterstwie b r o n i najłatwiej (i analogicznym braterstwie pracy) oraz w różnych wskazać w propagandzie krajów t o t a l i t a r n y c h . W pro¬ wątkach nietzscheańskich (jak poskramianie przyrody pagandzie nazistowskiej sygnały seksualne widoczne i ruszanie z posad). są, można powiedzieć, gołym o k i e m . M u s k u l a r n i pół¬ Jawnie erotyczne nadzy młodzi mężczyźni na plakatach; eksponowany figury pojawiały się wreszcie w tekstach, w których fabryka czy sprawa stawała się p e w i e n charakterystyczny rodzaj urody; imponująca rywalem/rywalką w miłości. Nieokreśloność płciowa muskulatura. Słowem: uroda, sprawność i mięśnie. owego rywala jest t u ważna. W Pamiątce Szczegółowa analizę tego przekazu zawiera książka z Celulozy, pi¬ sze Tomasik, bohater rywalizował z "Julianem" - czyli Klausa T h e w e l e i t a o " M ę s k i c h fantazjach" . Z nie¬ 1 maszyną z nielegalnej mieckiej l i t e r a t u r y międzywojennej autor wydobywa 117 drukarni, nazwaną męskim �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE i m i e n i e m dla konspiracji. Z k o l e i kopalnię traktowała nie seksualności może doprowadzić co najwyżej do jako Ścibora-Rylskiego, p r o s t y t u c j i i n a r k o m a n i i . D r o g a zatem prowadzi nie o d rywalkę bohaterka Węgla a hutę - żona Plewy w powieści Bogdana Hamery. Ro­ wyzwolenia seksualnego do wyzwolenia człowieka, ale le kobiece i męskie były w y m i e n n e , obie mogła łączyć przeciwnie - o d wyzwolenia człowieka do wyzwolenia w sobie maszyna czy fabryka - "żelazna androgyne". seksualnego. "Żelazną androgyne" podsuwano człowiekowi przy­ 2. Poziom "polityki płciowej" szłości, który sam także w i n i e n przekroczyć barierę płci. Jego libido w i n n o się b o w i e m skoncentrować przede wszystkim na walce i pracy. 2 A u t o r k a pojęcia " p o l i t y k i płciowej", Kate M i l l e t Tyle o propagandzie. A teraz o represji. Władzę (1970), przez "politykę" rozumie ogół strategii zmie¬ n a d seksem jako drogę do władzy n a d ludźmi wskazy­ rzających do podtrzymania systemu - oczywiście, sys¬ w a l i chętnie krytycy Kościoła katolickiego; ale t y m te¬ t e m u patriarchalnego. m a t e m nie chcę się t u zajmować. W analogiczny spo¬ ły. Funkcjonuje za pośrednictwem odpowiedniej so¬ dobne wątki, j a k w i a d o m o , występują również u O r ­ cjalizacji mężczyzn i kobiet; " M ę s k a supremacja wella, a wcześniej u Z a m i a t i n a i H u x l e y a . M n i e j zna¬ wartości" (str. 63). M e t o d y tej socjalizacji - czyli wła¬ Trzeciej Rzeszy. Pozwolę sobie przytoczyć najbardziej dza p a t r i a r c h a t u - skrajną. roku m n i e ć , że za najsilniejszy i n s t r u m e n t socjalizacji i t u tyka, jednego z w i e l u z b u n t o w a n y c h uczniów Freuda. także uznana zostaje rodzina, a zatem socjalizacja pro¬ się wadzona jest o d najmłodszych lat. Jej rezultatem jest w dziejach ludzkości równolegle z prywatną własno¬ wpojone w dziewczynki poczucie niższości i i n n e ce¬ ścią p r o d u k c j i i rodziną patriarchalną. Zakazy te, sto¬ chy, które utrudniają i m późniejszą walkę o swoje pra¬ sowane o d dzieciństwa, są skutecznym środkiem zmu­ w a . M a to konsekwencje w życiu zawodowym (depre¬ szania ludzi do posłuszeństwa wobec wszelkich autory¬ cjacja zawodów kobiecych, j a k nauczycielskie czy - tetów; "zakaz myślenia o seksualności powoduje ogól¬ u nas - medycyna), na r y n k u pracy (niższe pensje ko¬ ne zahamowanie myślenia i niezdolność do k r y t y k i " (str. 671). biet niż mężczyzn), w dostępie do stanowisk politycz¬ U c i s k ekonomiczny l u b polityczny sam n y c h etc. M a to także konsekwencje w postaci ograni¬ w sobie może doprowadzić do b u n t u ; lecz ucisk seksu¬ czenia prawa kobiety do własnego ciała ( k u l t dziewic¬ alny okalecza osobowość i czyni człowieka n i e z d o l n y m twa, zakaz aborcji, przyzwolenie społeczne na przemoc do o p o r u . Co gorsza, stłumione potrzeby seksualne do¬ w rodzinie i gwałt). M a to wreszcie konsekwencje psy¬ magają się zaspokojenia zastępczego. T a k i m zaś zaspo¬ chologiczne: infantylizuje kobiety i rozwija w n i c h k o j e n i e m może być agresja i sadyzm, może być k u l t skłonność do neurotycznego przywiązywania się do h o n o r u i m u n d u r u - a może być członkostwo w p a r t i i partnerów. nazistowskiej. Ogólnie biorąc, państwo i organizacje D l a Kate M i l l e t seks jest kategorią wyłącznie kul¬ autorytarne rządzą za pośrednictwem a u t o r y t a r n y c h turową, "gender". W społeczeństwie p a t r i a r c h a l n y m ojców, z którymi utożsamiają się równie a u t o r y t a r n i tożsamość płciowa wyznacza człowiekowi synowie. Ostatecznie więc, zdaniem Reicha, drogą do nosi ciężary z urodzenia, niezależnie o d swej w o l i , władzy a u t o r y t a r n y c h rodzin, wyzwolenie seksualne a nawet świadomości. D l a Kate M i l l e t władza oznacza i powszechny orgazm (czemu poświęcił odrębną książ¬ po p r o s t u władzę mężczyzny. Ludzkie zróżnicowanie orgazmu z 1942 r o k u ) . Czyli tak, jak nie­ gdyś śpiewano w Maracie/Sadzie seksualne jest tej władzy f u n d a m e n t e m . Petera Weissa: "Re­ wolucja nie ma racji / bez powszechnej k o p u l a c j i " . Inaczej to w i d z i psychoanalityczka miejsce w systemie władzy; korzysta o n z przywilejów l u b po¬ wyzwolenia politycznego jest wyrwanie dzieci spod kę, Funkcję Kate ne i nie w a r t o i c h t u omawiać. Wystarczy przypo¬ 3 zakazy seksualne pojawiają zostały przez następczynie M i l l e t bardzo dokładnie i na wszystkie sposoby opisa¬ przez W i l h e l m a R e i c h a , marksizujacego psychoanali­ Reicha, [...] zasadza się [...] na zaakceptowaniu pewnego systemu ne, j a k sądzę, są tego rodzaju eksplikacje dotyczące Zdaniem W ł a d z a tego systemu, c h o ć wysoce opresyjna, nie jest sprawowana przy użyciu si¬ sób tłumaczono pruderię obyczajową stalinizmu; po¬ Została ona sformułowana jeszcze w 1933 5 3. Rozproszona władza dyskursu seksualnego szwajcarska, A l i c e M i l l e r , autorka hipotezy, w myśl której ruchy 4 faszystowskie i w szczególności hitleryzm są o w o c a m i Koncepcja władzy rozpro-szonej M i c h e l a Foucaul- "czarnej pedagogiki" rozpowszechnionej w całej Euro­ t a jest znana, przytoczę więc tylko jej najważniejsze 6 pie, a już szczególnie w N i e m c z e c h X I X w i e k u . Jej zda¬ rysy. Rządzi nią, po pierwsze, reguła i m m a n e n c j i : doty¬ n i e m , krótko mówiąc, na tyranów i zbrodniarzy wyra¬ czy ona nie czegoś, co istnieje o b i e k t y w n i e , lecz cze¬ stają osoby bite w dzieciństwie. A l i c e M i l l e r zwraca goś, co wytwarza się między ludźmi, na przykład mię¬ uwagę, że postulowane przez Reicha powszechne wy¬ dzy s p o w i e d n i k i e m a p e n i t e n t e m czy między wycho¬ zwolenie seksualne nie załatwia sprawy. Jeśli dziecko wawcą a w y c h o w a n k i e m . Rządzi nią, po drugie, regu¬ nie zdołało wytworzyć w sobie szacunku do siebie sa¬ ła n i e u s t a n n y c h zmian: władza taka przechodzi z rąk mego - a bite wytworzyć go nie mogło - to wyzwole- 118 �• NEKROKRACJA Ewa Domańska do rąk, raz ją mają lekarze, raz księża, raz kobiety ( t y m dokonuję samounicestwienia przez pełną eksternaliza- przede wszystkim różni się o d władzy p a t r i a r c h a t u cję. Prawdziwa przemoc, z jaką t u m a m do czynienia, u Kate M i l l e t , również rozproszonej, ale przynależnej w ogóle nie jest przeze m n i e uświadamiana jako prze¬ tylko jednej płci - mężczyznom). Rządzi nią, po trze­ moc. cie, reguła mnogiego u w a r u n k o w a n i a : można podle­ W miłości nie istnieje wzajemność, zawsze ktoś gać różnym jej ośrodkom, rodzinie, państwu i Kościo¬ n a d kimś ma władzę, " s t o s u n k i seksualne nie mogą łowi, z których każdy nakazuje co innego. Odznacza być przetransponowane w symetryczne stosunki mię¬ się wreszcie, po czwarte, "taktyczną poliwalencją dys­ dzy czystymi p o d m i o t a m i " (str. 109). W epoce truba¬ kursów": dyskurs o seksie jest pokawałkowany, nie¬ durów uwielbienie D a m y było u w i e l b i e n i e m osoby spójny, nie jest uporządkowaną ideologią. całkowicie niedostępnej, ktore dzięki poezji i rytuałom Władza rozproszona nie m a żadnej centrali, ośrod¬ uzyskało charakter i n s t y t u c j i . Z perspektywy dzisiej¬ ka dowodzącego; a jeśli budzi opór - t e n opór również szego p r o m i s k u i t y z m u to uwielbienie t r a k t u j e m y jako jest rozproszony. Władza taka wytwarza się między na¬ idealizację i sublimację. A tymczasem chodziło przede m i - m y sami podporządkowujemy się jej k o n t r o l i . wszystkim o niedostępność. O d d a j e m y się we władzę medycyny, która narzuca D a m a nie miała być partnerką; była radykalną I n ­ n a m poglad na t o , co jest zdrowe, a co szkodliwe, co nością, była O b c y m , z którym nie da się wejść w rela¬ naturalne, a co perwersyjne (za przykład n i e c h wystar¬ cję empatyczną. To nie była namiętność, lecz etykieta: czy k i l k u s e t l e t n i a w o j n a lekarzy i higienistów z onani¬ D a m a była nicością, Lacanowską dziurą w bycie, w o ­ zmem). W p o d o b n y sposób władzę n a d naszą seksual¬ kół której mogło stukturalizować się pragnienie. Feno­ nością sprawuje rodzina, ale również na przykład bu¬ m e n t e n w wersji ironicznej znamy z filmów Bunuela: d o w n i c t w o (przez oddzielenie p o k o j u dzieci o d sypial­ w Mrocznym n i rodziców), państwo (przez urlopy macierzyńskie, związku odsuwa się w nieskończoność, w Aniele zagla¬ prawo aborcyjne) i oczywiście Kościoły. dy nie można przejść na drugą stronę salonu, c h o ć nie przedmiocie pożądania skonsumowanie istnieje żadna przeszkoda; w Dyskretnym Seksualność istnieje przede wszystkim w dyskursie uroku burżu- azji dwa małżeństwa nie sa w stanie zjeść razem kola¬ - pisze Foucault. Nasza k u l t u r a jest kulturą wyznania, które zrodziło się ze spowiedzi; jest to cały rytuał dys- cji. Rycerz wobec D a m y był tak samo nieskuteczny jak kursywny. N i g d y nie byliśmy " w i k t o r i a n a m i " , którzy bohaterowie tych filmów, a ona stawała się t y m bar¬ nie rozmawiają o seksie; dyskurs na t e m a t seksu trwał dziej cenna jako p r z e d m i o t upodobania bezinteresow¬ zawsze, c h o ć przybierał różne f o r m y i posługiwał sie nego. Jak p r z e d m i o t estetyczny u K a n t a . Można więc różną terminologią. Europejska ars erotica polega na powiedzieć, że D a m a stanowiła uosobienie zachodniej gadaniu. O s t a t n i o - na gadaniu n a u k o w y m , głównie pasji metafizycznej. psychoanalitycznym, na n a z y w a n i u , a n a l i z o w a n i u Ta matryca, stworzona w X I I I w i e k u , okazuje się i o p o w i a d a n i u oraz k o m e n t o w a n i u . C h o d z i o "zwielo¬ niezwykła trwała. Z n a m y ją z dużo późniejszej literatu¬ k r o t n i e n i e i intensyfikację rozkoszy zwiazanych z pro¬ ry: w Niebezpiecznych dukcją prawdy o seksie" (69). wierności markizie de M e r t e u i l , niszcząc swą miłość związkach do prezydentowej; w Cyranie A l e rozkosz, jakiej dostarcza mówienie o seksie, ma V a l m o n t dowodzi de Bergerac bohater wy¬ swoją c e n ę : powiększa władzę dyskursu n a d n a m i . To sługuje się kobiecie, która o t y m nie wie i nie m a wie¬ tak samo, j a k z wyłanianiem się podmiotowości: Fo¬ dzieć, w Dzikości u c a u l t opisuje t e n proces k a l a m b u r e m : "uJArzmianie rezygnuje z gwałtu, gdy bohaterka przestaje sie bronić, w sercu L y n c h a szczerbaty napastnik ciała". Ustanawiając "ja" przez dyskurs, d o k o n u j e m y bo w istocie nie pożądał jej samej, tylko jej symbolicz¬ cięcia, okaleczenia. A l e z k o l e i z drugiej strony dyskurs nego upokorzenia. W Nocy amerykańskiej zwiększa obszar naszych doświadczeń. N a przykład twa zgoda b o h a t e r k i na seks jest z kolei dla kochanka Truffauta ła¬ pragnienia kazirodcze znajdują legitymizację, kiedy zo- obelgą. I tak dalej. Za każdym razem kochający w i d z i stana określone w dyskursie f r e u d o w s k i m jako do¬ w osobie kochanej coś, czym ona nie jest, i chce o d świadczenia edypalne. U plebsu, który nie umie o n i c h niej czegoś, czego ona nie posiada. U k ł a d jest nieule¬ opowiadać, t e n rodzaj pragnień prowadzi do krymina¬ czalnie asymetryczny, tyle że z biegiem czasu przestaje łu; u w y m o w n y c h natomiast medykalizacja zastępuje być przywilejem jednej płci. penalizację. A jednocześnie tego, co nie jest nazwane W X I I I w i e k u , pisze Zizek, rzeczywista sytuacja ko¬ - po p r o s t u nie możemy doświadczać. N i e da się. biety była fatalna. Obraz mężczyzny na usługach Da¬ m y stanowił wówczas pewną rekompensatą, dostarczał 4. Gra miłości i władzy kobiecie dodatkowej tożsamości jako o b i e k t u czyichś pragnień. A dlaczego ta matryca w całkowicie zmie¬ n i o n y c h w a r u n k a c h t r w a do dziś? Ponieważ przetrwa¬ U Slavoja Zizka władza jest tak samo rozproszona 7 ła asymetria. Osoby kochająca i kochana nie są i nie j a k u Foucaulta. Władza rzeczywista - powiada Zizek mogą być p a r t n e r a m i , miłość nie daje się sformułować - nie wymaga Władcy. Tak właśnie panuje n a d n a m i w postaci k o n t r a k t u między równymi. K o n t r a k t moż¬ psychoanaliza: psychoanalityk występuje wobec m n i e na zawrzeć w małżeństwie z rozsądku albo z prostytut- nie jako osoba, lecz jako ktoś, wobec kogo j a - p o d m i o t 119 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE ką. Wszędzie indziej p o j a w i a się m a t r y c a miłości dwor¬ skiej. Pojawia się pożądanie czegoś nieosiagalnego - czyli cudzej podmiotowości. * Tę listę można by oczywiście wydłużyć. Rozważyć n a przykład, ile jest pragnienia władzy w miłości neu¬ rotycznej z opisu K a r e n H o r n e y ; albo zastanowić się n a d władzą, j a k ą p o d o b n o n a d n a m i m a " s a m o l u b n y g e n " zmuszający nas do seksu w celu samoreplikacji. Myślę j e d n a k , że wskazane już możliwości pokazują z grubsza c a ł o ś ć p r o b l e m u : zwiazki seksu z polityką sensu s t r i c t o ; kwestię władzy jednej płci n a d drugą; władzę dyskursu seksualnego n a d n a m i wszystkimi i wreszcie pożądanie celów nieosiagalnych. A każde z t y c h zjawisk m a niewątpliwy związek zarówno z sek¬ sem, j a k z władzą. Przypisy: 1 Klaus Theweleit Männerphantasien, 1973-1977; por. Beata Ko­ zak "Męskie fantazje" Klausa Theweleita", w: "Od kobiety do męż­ czyzny i z powrotem" pod red. Jolanty Brach-Czainy, Trans-Humana, Białystok 1997. 2 Wojciech Tomasik Harmonia ludzi i maszyn. O socrealistycznych obrazach "nowego" człowieka, w: Inżynieria dusz. Literatura reali­ zmu socjalistycznego w planie "propagandy monumentalnej", Fun­ dacja na rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1999. 3 Psychologia masowa faszyzmu, przełożył Roman Werfel. w tomie Faszyzmy europejskie (1922-1945), pod red. Jerzego W. Borejszy, Czytelnik, Warszawa 1979. 4 A l i c e Miller Zniewolone dzieciństwo. Ukryte źródła tyranii (1980), przełożyła Barbara Przybyłowska. Media rodzina, Po­ znań b.d. 5 Kate Millet Teoria polityki płciowej, w tomie: Nikt nie rodzi się ko­ bietą w przekładzie i pod red. Teresy Hołówki, Czytelnik, War­ szawa 1982. 6 Michel Foucault Historia seksualności (1976), przełożyli Bogdan Banasiak i Krzysztof Matuszewski, Czytelnik, Warszawa 1995. 7 Slavoj Ziżek Taking Sides. A Self-Interview, Courtly Love, or Wo­ man as Thing, w: The Metastases of Enjoyment. Six Essays on Wo­ man and Causality, wyd. Verso, London-New York 1995 (cop. 1994). 120 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bacd6ffe953c85a8595f51fdf56918a.pdf 3e48bcedb75d3f10f70d1f5609a89d9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1273 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1175 Title A name given to the resource Semiotyka barw w polskiej kulturze ludowej i innych kulturach słowiańskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.115-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X J : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW L I B E R A (Muzeum Okręgowe w Tarnowie) SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ I W I N N Y C H K U L T U R A C H SŁOWIAŃSKICH Już w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku W. Antoniewicz (1913, s. 186) i A . Fischer (1921, s. 163, 315) postulowali potrzebę powstania pra­ cy dotyczącej semantyki barw. Że te postulaty nie doczekały się realizacji, świadczą np. konstatacje Z . Krzysztofowicza (1972, s. 63) oraz R . Kantora (1979, s. 47-48). O barwach wspominano zawsze „przy okazji" obok problemu najbardziej interesującego danego autora. Brak zainteresowania wraz z nieznajomością „języka" kolorów prowadził do błędnych opisów i fałszywych wniosków. Stwierdzenia, że lud różne barwy myli, a innych nie dostrzega, wynikały z pozytywistycznego przeświadczenia, iż na istniejące w przyrodzie kolory późniejszy w stosunku do nich język po prostu nakłada swą nomenklaturę. Naturalizmem i psycho! ogizmem próbowano tłumaczyć klasyfikację barw i ich symbolikę (m. in.: Udziela, 1889, s. 19-21; Lubecki, 1910, s. 7-11; Fran­ kowski 1932, s. 373-404; Seweryn, 1973, s. 68-70; Moszyński, 1967, s. 77-81). Tymczasem system barw jest systemem arbitralnym i konwencjonalnym: „w tej samej sytuacji istnieje możliwość wielu systematyzacji", a zasada kla­ syfikacji nigdy nie m o ż e być postulowana z góry. „Tylko badania etno­ graficzne, tzn. doświadczenie, m o g ą ją unaocznić a posterior?" (Lévi-Strauss, 1968, s. 143, 192). Oddziaływanie danej barwy na człowieka wynika nie tyle z naturalnych właściwości, ile z przypisanej jej wartości symbolicznej. Same fizyczne właściwości koloru nie tworzą jeszcze jego symboliki, choć tę symbo­ likę w pewnym stopniu określają, tzn. niektóre treści m o ż n a związać z da­ nym kolorem, lecz inne są wykluczone. Symboliczne znaczenia koloru żół­ tego np. bazują na cechach fizycznych złota, „jednak intensywność ich wy­ korzystania w różnych tradycjach nie jest jednakowa, dalej: nie wszystkie jego funkcjonalno-semantyczne możliwości są realizowane w tej albo innej kulturze" (Nekludov, 1980, s. 65). Nie zyskują także znaczenia barwy dzięki skojarzeniom z przejawami ich występowania w przyrodzie. Gdyby treść symboliczna barw wynikała z tak prostej asocjacji, znaczeniem koloru (np. czerwonego) był jego desygnat (ogień, krew), wówczas należałoby stwierdzić. �116 ZBIGNIEW LIBERA że posiadają one transcendentalne: pozahistoryczne i ponadkulturowe znacze­ nia. Aby dotrzeć do semantyki barw trzeba uznać, iż „terminy nigdy nie mają znaczenia wewnętrznego: ich znaczenie, to znaczenie ze stanowiska — funkcji historii i kontekstu kulturowego z jednej strony oraz — struktury systemu, w sklad którego zostały powołane, z drugiej strony" (Lévi-Strauss, 1968, s. 86). Druga część tytułu tej pracy: „w polskiej kulturze ludowej" wskazuje, iż przedmiotem analizy będzie semiotyka barw ograniczona do tej właśnie kultury. Jednakże zostały wykorzystane tutaj dane lingwistyczne i etnogra­ ficzne dotyczące innych jeszcze tradycji słowiańskich. Tymi informacjami po­ sługuję się nie tylko ze względów czysto porównawczych: wobec niepewności, czy dany opis jest poprawny, czy błędny posługiwanie się dużą liczbą źródeł dotyczących podobnych lub nawet różnych tradycji kulturowych pozwala je weryfikować w trakcie analizy (Sokolewicz, 1981, s. 12; Stomma, 1981. s. 130). System barw — jak każdy system semiotyczny — był systemem dynamicz­ nym, nigdy nie istniał jako twór skończony, był nieustannie konstruowany. Niniejszy artykuł przedstawia wybrany aspekt (model) interesującego nas sy­ stemu — jego wymiar statyczny. Dlatego też wykorzystane tutaj źródła nie odzwierciedlają stanu kultury ludowej X I X i pierwszej połowy X X w., mimo że pochodzą one z literatury etnograficznej odnoszącej się do tego okresu, ponieważ w trakcie analizy zostały wyselekcjonowane tak, aby zrekonstruo­ wać system barw. M o ż n a bowiem połączyć semiotyczny opis z historyczną rekonstrukcją (patrz: Ivanov, Lotman, Piatigorski, Toporov, Uspenski, 1973, s. 20). Aby owa rekonstrukcja była możliwa, należy wydzielić późne na­ warstwienia i wpływy — te wiążą się głównie z działalnością Kościoła chrześci­ jańskiego. Właśnie ze względu na tworzący się na przestrzeni wieków synkretyzm, który dotyczył również systemu barw, zostały zestawione w części drugiej tego artykułu barwy funkcjonujące w symbolizmie kultury ludowej z ich symboliką w Biblii, teologii i sztuce sakralnej. Sztuka sakralna Kościoła, zwłaszcza w średniowieczu, była „biblią dla ubogich", swego rodzaju ka­ techizmem wiary, w dużym stopniu dostosowanym do struktur myślowych swych odbiorców, dzięki czemu zwiększała się możliwość przenikania nowych treści do kultury ludowej. Niniejszy artykuł podzielony został na dwie części. Część pierwsza do­ tyczy klasyfikacji barw , natomiast druga omawia ich symbolikę. Taki po1 2 1 Taki zabieg był konieczny, bo znaczna część omawianych tutaj struktur i elementów nie istniała w wielu regionach Słowiańszczyzny X I X w.; w zebranym materiale współwystępują elementy często ze sobą sprzeczne. Omawiając klasyfikację barw korzystam z prac językoznawców. A. Z a r ę b y (1954) i G . Herne (1954). Nie sprowadza się to bynajmniej do ich referowania, ponieważ Zaręba i Herne postawili cele swoim pracom — zupełnie odmienne od moich — i do innych doszli wniosków. Są owe publikacje pracami z dziedziny semazjologii i etymologii oraz geografii wyrazowej, typowymi dla językoznawstwa historycznego. Wykorzystuję także m. in.: Moszyński 2 �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 117 dział pracy wynika jedynie ze względów metodologicznych. Podobnie jak w przypadku systemów pokrewieństwa na system barw składają się dwa po­ rządki rzeczywistości: klasyfikacja oraz system postaw „o charakterze psycho­ logicznym i społecznym, stanowiący dynamiczną integrację systemu nazw" (Lévi-Strauss, 1970, s. 96-97). I. K L A S Y F I K A C J A BARW Nie wszystkie kategorie klasyfikacji są równoważne, tzn. nie wszystkie należą do tego samego poziomu. Tylko niektóre z nich mogły być stoso­ wane bez ograniczeń do wszystkich obiektów Natury i Kultury. Pojęcie „czarnego" (por. synonimy: ciemny, brudny, ponury) obejmowało skalę od pełnej czerni do ciemnego brązu, ciemnej szarości z silną domieszką barwy czarnej (kary, mury, wrony, śniady itd. = czarny). Tak wyznaczoną czerń ogranicza kolor szary (brudnawy, ciemnawy, ćmawy; zob. niżej zna­ czenie końcówki -awy), który rozciąga się między odcieniami szarobrązowymi i ciemnoszarymi (bez silnego zabrudzenia czernią), aż do t o n ó w zbliżonych do bieli, mieszcząc w sobie jeszcze po części kolor brązowy (szary = szady, siwy, bury + popiołkowy, szpakowaty, dereszowaty itd.). Pojęcie bieli w języ­ kach słowiańskich jest bliskie jej fizycznej definicji. Kolorem białym (czysty, światły, błyszczący) jest biel czysta, nie zanieczyszczona domieszką szarości bądź czerni (por. „układanie się" omówionych kategorii w ciąg: czarny, ciemny, brudny — szary, ciemnawy, brudnawy — biały, czysty, jasny). Kolor niebieski był w językach słowiańskich podzielony na oddzielne, ale dopełnia­ jące się pola semantyczne, oznaczone różnymi, w zależności od danego ję­ zyka, nazwami (pn. i zach. P o l s k a : „jasny" — „modry"; wsch. słowiań­ szczyzna: „gołuboj" — „siny"; pd. słowiańszczyzna: „plav" — „modar"). Jed­ nak sądząc po terminologii, proces rozwarstwienia tej barwy na odcienie jasno- i ciemnoniebieskie rozpoczął się nie tak dawno. W różnych słowiań­ skich językach odcienie jasnoniebieskie określane są przez wyrazy, które pierwotnie posiadały inne znaczenia (siwy, jasny, płowy). Prawdopodobnie — jak zgodnie przypuszczają Herne i Zaręba — główną nazwą oznaczającą barwę niebieską w ogóle był początkowo „modry", podczas gdy „siny" określał kolory w związku z pewnymi przedmiotami (głównie barwę morza i ciała). „Modry" znaczył: jasnoniebieski, niebieski, granatowy, fioletowy, czarniawofioletowy (modry =siny, mor, płowy, jasny + chabrowy, fiołkowy itd.). Obszar nasyconej zieleni i seledynu zajmuje „zielony" (jasny, błyszczący, świetlisty). Obok „zielonego" na tym poziomie klasyfikacji znajduje się „żółty", którego zakres stanowią nasze określenia: ciemnożółty, żółty, złoty, jasnobrązowy, żółtoczerwony oraz odcienie graniczące z bielą (żółty = płowy, bułany, jeleni, 3 (1967, s. 77-81), który opierał się na: W. Loewenthal, Die slavischen Farbenbezeichnungen, Lipsk 1901. (Nie udało mi się odszukać tej pracy). W granicach po II wojnie światowej. 3 �118 ZBIGNIEW LIBERA łosi itd.). Pierwotnie barwę czerwoną w językach słowiańskich oznaczał „rudy". Został on wyparty przez „czerwony" w językach północnych i po­ łudniowych Słowian (u Słowian wschodnich jego miejsce zajął „krasnyj") i zepchnięty do roli nazwy określającej maść zwierząt domowych, kolor włosów i skóry człowieka. Nasz pomarańczowy, czerwony, karminowy oraz odcienie graniczące z ciemnym brązem wchodziły w zakres słowiańskiego pojęcia czerwieni (czerwony = rudy, ryży, rysy + ceglasty, malinowy, wiśnio­ wy itd.). W ten sposób „koło" się zamyka: wychodząc od czerni powraca się do niej, albowiem po przekroczeniu granicy koloru czerwonego, którą z jednej strony stanowi nasycony brąz (ale czysty), przechodzi się do barwy czarnej. M o ż n a częściowo zweryfikować dotychczasową rekonstrukcję klasyfikacji. Jeśli będzie się pamiętać wyżej o m ó w i o n e znaczenia barw, staje się zrozu­ miały fakt wyróżniania przez słowiańskich c h ł o p ó w trzech kolorów tęczy: czerwony, żółty i modry (siny) lub zielony (Moszyński, 1967, s. 78). Dla­ czego trzecim kolorem tęczy jest raz modry (siny), innym razem zielony? W rozczepionym świetle (tęczy) duża przewaga natężenia, szerokości i czy­ stości koloru modrego (sinego) nad zielonym (lub odwrotnie) powoduje, iż ten ostatni nie jest brany pod uwagę, staje się nieistotny, tj. pozbawiony znaczenia. Według C z . Pietkiewicza, jeżeli siny styka się bezpośrednio z zie­ lonym, wówczas Poleszucy nazywają te dwa kolory „sinym" (1938, s. 16, przyp. 2). Barwy tęczy pozostają zatem w zgodzie z klasyfikacją z jednej strony oraz wnikają z natury rozczepionego światła z drugiej strony. Na innym poziomie mogły być te odcienie przejściowe, ich nasycenie i jakość określane za p o m o c ą formacji syntaktycznych i słowotwórczych: „z biała czerwony" — jasnoczerwony (polski); „z bieda žlutý" — blado żółty (czeski); „z čorna zeleny" — czarnozielony (górnołużycki) itd.; duży stopień nasycenia wskazywały wyrażenia: bardzo, dobrze, całkiem, mocno, a małe nasycenie: ciut, trochę, lekko, np. modry; końcówki: -any, -asty, -asy, -aty, -awy, -eńziwy uwydatniały istnienie cechy w małym stopniu, podczas gdy -eńki, -uchny, -uczki, -uteńki. -uśki podkreślały duży stopień nasycenia koloru. Modyfikowanie znaczenia za p o m o c ą złożenia przymiotnikowego z tema­ tem -o w pierwszym członie, np. jasnoczerwony, ciemnożółty, nie było znane w językach słowiańskich. Główne kategorie stosowane bez ograniczeń dzielą się na dwie przeciwstawne sobie klasy, według rozróżnienia: jasny — ciem­ ny. Jasnymi kolorami są: biały, modry (siny), zielony, żółty, czerwony (kras­ nyj). Jedynie czerń jest ciemną barwą. Szary zajmuje miejsce pośrednie po­ między tymi opozycyjnymi klasami (zob. wyżej synonimy tych barw). Zasto­ sowanie określenia „jasny" do koloru czarnego i szarego, „ciemny" do barw jasnych zmienia ich znaczenie (np. „jasny czarny" — popielaty, „ciemny bia­ ły" — popielaty, ,Jasny zielony" — całkiem zielony itd.). Kategorie następnego poziomu klasyfikacji mają zastosowanie tylko w od­ niesieniu do maści zwierząt domowych, koloru skóry i włosów człowieka, �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 119 4 np. „rudy", „siwy", „płowy", „ryży" . Dlaczego tymi samymi terminami na­ zywano maść zwierząt domowych i kolor ciała człowieka, a jednocześnie nie obejmowały one zwierząt dzikich? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie trzeba odwołać się do kontekstu etnograficznego. W środowisku wiejskim ściśle rozróżniano maść zwierząt domowych od sierści dzikich zwie­ rząt. M a ś ć to nie tylko kolor — nie odróżniano bowiem koloru od samej „sierści". Z kolei owłosienie jest tą cechą człowieka, która łączy go ze zwie­ rzętami. Normalne owłosienie sytuuje ludzi bliżej domowych, ale nadmierne zbliża człowieka do „dzikich" i „nieoswojonych" (por. zwierzęce owłosienie istot demonicznych). Nadto dość oczywisty wydaje się status zwierząt do­ mowych, tj. ich pośrednia pozycja między zwierzętami dzikimi (Natura) i ludźmi (Kultura) (Lévi-Strauss, 1968, s. 309-312; Zaręba, 1954, s. 61). Nasuwa się więc przypuszczenie, że ten poziom klasyfikacji ma mediacyjny charakter: jego kategorie stosują się do maści („sierści", włosów), która należy do obszaru usytuowanego na pograniczu dwu opozycyjnych światów: Natury i Kultury. Dalszej konkretyzacji ulegają wyżej o m ó w i o n e kategorie poprzez porów­ nania, np. „czerwony jak mak", bądź poprzez przenośne nazwania kolorów, które powstają w wyniku przeniesienia nazw ze świata roślinnego (wiśniowy, bławatny, chabrowy itd.) i zwierzęcego (jeleni, myszaty, wilczaty) oraz ze zjawisk przyrodniczych (mroziasty, niebowy, szronowaty), czyli z Natury. Porównawcze i przenośne nazwania barw znajdują się na samym dole klasyfikacji, poza który nie m o ż n a się już przesuwać. Kierując się „ku górze" systemu — od tego co szczegółowe, do tego co ogólne — dochodzi się do górnej granicy klasyfikacji zamkniętej opozycją jasny — ciemny. Obustronny ruch: w górę i dół, jest możliwy tylko wtedy, gdy bierze się pod uwagę obszary znaczeniowe terminów poszczególnych poziomów. N a te obszary zostały nałożone jednak możliwe obszary użycia, które uniemożliwiają do­ wolne przesuwanie się po drabinie klasyfikacji. Dopuszczalne obszary użycia powodują, iż m o ż n a wprawdzie kolor np. mroziasty i szady nazwać „szarym", szady i szary „mroziastym", ale nazwy „szady" nie daje się zastosować na oznaczenie barwy szarej bez względu na przedmiot, który by ta nazwa mia­ ła określać. Klasyfikacja barw opierała się zatem na dwóch zasadach, według rozróżnienia barw na „jasne" i „ciemne" oraz obszaru ważności, tzn. albo dana kategoria (poziom) klasyfikacji odnosi się do niektórych tylko obiektów, albo stosuje się bez ograniczeń do każdego obiektu bez wyjątku. II. S Y M B O L I K A BARW 1. JASNY - C I E M N Y Światłość i ciemność zajmują centralne miejsce wśród symboli Biblii. Historia biblijna przyjmuje postać konfliktu światła z mrokiem, który odpo4 Niektóre z terminów tego poziomu odnosiły się tylko do krów (np. szady) albo do koni (np. kary, bułany) bądź też jednocześnie do krów i koni (np. cisawy, gniady). �120 ZBIGNIEW L I B E R A wiada walce życia ze śmiercią. Z chwilą narodzenia wszyscy ludzie należą do pogan, czyli do ciemności. Ich umysły pogrążone w mroku oświeca dopiero chrzest, będący początkiem drogi ku wiecznej światłości, ku Bogu. Człowiek sprawiedliwy żyje w świetle, szczęściu i jedności z Bogiem, zły zaś podlega mocy Szatana. Światło służy do przedstawienia każdej teofani. Jed­ nakże w Biblii ciemność nie wyklucza istnienia Boga. „W ciemnościach B ó g widzi, lecz nie jest widziany, jest obecny, lecz nie udziela się nikomu" (Leon-Dufour, 1973, s. 958-963; Zieliński 1960, s. 469-471). Typowy dualizm występuje natomiast w słowiańskiej kosmologii. Mity kosmogoniczne zgodnie potwierdzają odwieczne współistnienie Boga — „pana światłości" i Diabła — „księcia ciemności" (Tomicki, 1976, 1980*). Wypędzenie pierwszych ludzi z królestwa jasności (nieba, raju) na ziemię, gdzie panuje ciemność (Diabeł) jest równoznaczne z przejściem od nieśmiertelności do wiecznej śmierci (Tomicki, 1980, s. 101-103). W ustalonym porządku kosmo­ su niebo (raj) jako siedziba boga jest miejscem nieustannej jasności (por. np. motyw otwierania się nieba). U w i ę z i o n e g o w podziemiach Diabła ota­ czają wyłącznie ciemności nocy . Ziemia, obszar ścierania się antagonistycznych sił, jest tą strefą kosmosu, gdzie na przemian następuje jasność, dzień, wiosna oraz ciemność, noc i zima. Lecz światłość ziemska to tylko część światła B o g a , a ciemności nocy rozjaśniają księżyc i gwiazdy. Cykliczną zmianę jasności i mroku, ich równowagę, zakłócać mogli ziemscy potom­ kowie Diabła. Pokonanie sprawców ciemności, a przez to odzyskanie światła, jest jednoznaczne z uratowaniem istnienia życia, trwania kosmosu. Ludowa wizja świata podkreśla nieustanną walkę światła z mrokiem, dnia z nocą, wiosny z zimą, ich cyklicznego następowania po sobie w mi­ tycznej historii kosmosu. Niezmienna pozostaje pozytywna ocena jasności a negatywna mroku. Odnosi się ta opozycja do takich przeciwstawnych par pojęciowych, j a k : życie — śmierć, konstrukcja — destrukcja, płodność — nie­ p ł o d n o ś ć , dobro — zło, sakralny — świecki, czysty — nieczysty itd. 5 6 7 2. BIAŁY - C Z A R N Y Opozycja biały — czarny jest ściśle skorelowana, a nawet utożsamiona z parą pojęciową jasny — ciemny. Radzieccy semiotycy W. W. Iwanow 5 O ciemnościach podziemi mówią m. in. bajki, w których bohater, aby dojść do piekiei, udaje się na krańce ziemi, najczęściej na północ, przez daleki, ciemny i czarny bór. Północ, krańce ziemi, ciemny bór znaczą w bajce podziemie, tyle tylko, że znaczenie to zakodowane zostało w płaszczyźnie horyzontalnej, zamiast wertykalnej, jak w micie. Za ilustrację powyż­ szych wywodów może posłużyć opowiadanie huculskie, w którym zły duch Pekuń — zupełnie tak samo jak mityczny Diabeł — jest przykuty łańcuchem do skały w ciemnym lesie (zob. W. Szuchiewicz, Huculszcżyzna, t. 3, Kraków 1904, s. 243). Według opowiadania pt. Podróż żołnierza do czyśćca i pieklą siła rajskiej światłości jest taka, że od jej blasku oczy człowieka mogłyby wyciec (Kolberg, t. 7, s. 126). W krakowskiej wersji mitu Bóg mówi do stworzonej ziemi: „ogrzeję cię światłem, ogrzeję słońcem, abyś rodziła i żywiła co urodzisz" (Kolberg, t. 7, s. 4). 6 7 �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 121 i W. N . T o p o r ó w (1974, s. 138-139) rozpatrują tę opozycję jako wariant podstawowej antynomii: jasny — ciemny. Również w tradycji judaizmu i chrześcijaństwa biel jest barwą światła, a czerń ciemności. Kolor biały w znaczeniu symbolicznym stanowi wyraz prawdy, zwycięstwa dobra nad złem, życia nad śmiercią. Jest kolorem Boga, Jezusa Chrystusa jako Syna Bożego, Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, A n i o ł ó w i Świętych, kapłanów — przedstawicieli Boga na ziemi, neofitów, a pierwotnie barwą żałoby Ż y d ó w i pierwszych Chrześcijan. Przeciwieństwo bieli i światła stanowi kolor czarny, kolor Lucyfera, złych aniołów, grzesz­ ników, brzydoty i północy.' Symbolizuje on śmierć i martwotę, błąd oraz nicość (Florenski, 1981, s. 165; Leon-Dufour 1973, s. 72-73; Rzepińska 1966, s. 163-164; Zieliński 1960, s. 469). Przypisanie Stwórcom w słowiańskiej kosmogonii koloru białego i czar­ nego, skojarzonych z takimi bezwzględnymi przeciwstawieniami, jak góra — dół, prawy — lewy, wschód — zachód, ogień — woda, dzień — noc, męskie — żeńskie, śmiertelność — nieśmiertelność, sakralny — świecki itd., jest pierw­ szym wskazaniem opozycji między nimi (Tomicki, 1976). Stworzenia powstałe wyłącznie dzięki Bogu są jasne i czyste (np. biało ubrane anioły) i tylko takie mogą do niego powrócić, por. białe ptaki — zbawione dusze (Moszyński, 1967, s. 549, 552-553, 667; Żółtowska, 1932, s. 4-5). Natomiast wszystkie stworzenia powstałe w wyniku współdziałania pary Stwórców mają — wyrażony niekiedy w kodzie kolorystycznym — ambiwa­ lentny charakter. Człowiek stworzony przez Boga, oszpecony przez Diabła, tak samo jak ziemia (z ziemi powstał) może wybieleć albo sczernieć (Fischer, 1909, s. 327; Kolberg, t. 7, s. 4, 8, 18 - przypis, 27, 127; t. 15, s. 6; t. 31, s. 202; Siewiński, 1903, s. 68)». Ideę metamorfozy materii (ciała, upierzenia) odnajdujemy również w sym­ bolizmie chrześcijaństwa, w średniowiecznych traktatach alchemicznych i sztu­ ce np. H . Boscha (Boczkowska, 1980, s. 51-52 п.). We wszystkich tych przypadkach zmianie barwy towarzyszy zmiana treści, którą najogólniej moż­ na ująć jako utratę lub odzyskanie czystości i kontaktu z Bogiem. Biel, kolor czystości fizycznej i duchowej, umożliwia zbliżenie się do sacrum. Nic więc dziwnego , że ten kolor będący „szatą" Boga jest świątecznym ko­ lorem. Obecność barwy czarnej oznacza całkowite oddalenie się od Boga i znajdowanie się po stronie Diabła, utratę czystości, świętości i człowie­ czeństwa. „Obcy" z powodu utraconej niegdyś czystości przyjęli cechy właściwe „Diabłu". „Obcy" śmierdzą, ślepo się rodzą, są czarni wewnętrznie; żydow4 8 Por. także podania dotyczącekoloru upierzenia bociana, sroki, kruka, plam na księżycu (Fischer, 1909, s. 328; P i ą t k o w s k a , 1898, s. 415; S i a r k o w s k i , 1883, s. 112; Zahorski, 1910, s. 789; Ż ó ł t o w s k a , 1932, s. 5). Zdaniem V á c l a v í k a (1956, *. 26) barwa biała stała się znakiem czystości moralnej i święta pod wpływem Kościoła. 4 �122 ZBIGNIEW LIBERA ski B ó g „tak bił cárny, jak diabeł" (Bystroń, 1947, s. 156-157; Grajnert, 1980, s. 201). „Swoi" dzięki pierwotnemu kontaktowi z Bogiem posiadają cechy przynależne Jemu w kosmogonii. Wizerunek „swojego", tak jak opis „obcego" mimo swej k o n k r e t n o ś c i , jest opisem nie naturalistycznym, lecz symbolicznym. Twory Diabła są ciemne i czarne. Czarne ciała — choćby częściowo — mogły mieć wszystkie demony wodne i domowe, ponieważ te pierwsze zwią­ zane były z ziemią i nieczystą wodą, a drugie posiadały po części chtoniczną naturę (Baranowski, 1981, s. 192-193; Bystroń, 1947, s. 151-153; Moszyński, 1967, s. 605, 614, 615, 618). Jest bowiem ten kolor znakiem istot chtonicznych. Stanowi o przynależności do „tamtego świata", będącego zupełną odwrotnością normalnego, ludzkiego istnienia — koloru białego (por. „czarne msze" parodie mszy świętej, profanacje sacrum). Demony są istotami bytującymi na pograniczu życia i śmierci — żywe trupy. Ten sposób istnienia zapewnia im także kolor szat. Wprawdzie przez związek z ziemią i nieczystą wodą ich atrybutem jest barwa czarna, lecz najczęściej ukazują się i napastują ludzi śmiertelnie blade, biało ubrane de­ mony chorób, śmierć, rusałki, wiły, mamuny, boginki, wiedźmy, płanetnik, duch leśny itd. (Baranowski, 1981, s. 96, 99, 102, 265; Bystroń, 1947, s. 102, 141; Klinger, 1960, s. 307-309; Moszyński, 1967, s. 614, 690; Sumców. 1891. 573-584). Demon tracący swoje atrybuty — np. wile, której ktoś zdołał ukraść białą suknię i skrzydła — powraca do normalnego życia (To­ micki, 1980, s. 96. 97). Pochodzenie i natura d e m o n ó w wodnych tłumaczy biały kolor ich koszul, sukien, kapot itd. Jest ten kolor znakiem rytualnej śmierci — stanu przejścia, a istotę owych d e m o n ó w ten stan właśnie określa. Barwa biała jest więc również barwą rytualnej śmierci i w takim znaczeniu odnajdujemy ją w przełomowych momentach obrzędów związanych z naro­ dzinami dziecka (Biegieleisen, b.r.w., s. 73; Kolberg, t. 27, s. 149; t. 39, s. 78; Smólski, 1901, s. 330: Tarko, 1967. s. 101, 104), w czasie wesela (patrz пр.: Biegieleisen, b.r.w., s. 120 п.), w obrzędach pogrzebowych (patrz пр.: Fischer, 1921, s. 307 n.) oraz w rytualnych obrazach śmierci (por. niżej wyłączenie w czasie przejścia czerwieni), w obrzędach wiosenno-letnich (por. niżej wyłączenie w czasie przejścia koloru czerwonego). l0 3. JASNY - S Z A R Y Jest kolor szary ze swej natury, tj. miejsca w klasyfikacji, kolorem me­ diacyjnym. I być m o ż e ze względu na swój charakter nie występuje w mitach, sporadycznie zjawia się w rytuałach, nie ma go prawie wcale w plastyce ludowej itd. Jego nieobecność w micie kosmogonicznym wydaje się zrozu­ miała, bo pomiędzy Bogiem, światłem, kolorem białym a Diabłem, mrokiem, 1 0 W folklorze mężczyzna, a zwłaszcza kobieta ma twarz, szyję, ramiona, piersi, nogi, kolana, nawet palec, w ogóle całe ciało białe ( M o s z y ń s k i . 1968. s. 725-726). �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 123 czernią nie ma żadnej zasady połączenia, zasady, którą mógłby ten kolor stanowić. Szary staje się niekiedy ekwiwalentem koloru białego — znaku rytualnej śmierci, albo czarnego — znaku przynależności do „obcego" i „dzikiego" świata. Demony mogły być ubrane w szare płachty bądź suknie, np. po­ łudnice (Bystroń, 1947, s. 142; Moszyński, 1967, s. 690). W tej samej prze­ strzeni obok d e m o n ó w wodnych wyobraźnia ludowa usytuowała dzikie zwie­ rzęta. „Stałe określenia stosowane do dzikich zwierząt są m a ł o ciekawe, przeważnie panuje tu szarzyzna [...]" (Moszyński, 1968, s. 725). W folklorze szary jest wilk, niedźwiedź i jeleń, dzika gęś, gołąb, kukułka, skowronek, często sokół itd. Epitet „szary" w odniesieniu do dzikich zwierząt nierzadko zastępuje „czarny". W wielu wyrażeniach myśliwskich „dziki" oznacza czarną zwierzynę (Zaręba, 1954, s. 143). Wystarczy jednak do określeń dzikich zwierząt, ptaków, w ogóle jakich­ kolwiek bytów, przedmiotów i zjawisk dodać epitet Jasny", aby zmienić ich mitotwórczy walor. Na przykład, w pieśniach weselnych pan młody porówny­ wany jest często do „jasnego sokoła" przebywającego na szczycie świato­ wego drzewa (Ivanov, Toporov, 1970, s. 376 п.). Barwa szara wywołuje zawsze negatywne skojarzenia: „szare i corne brzydkie, nie ma wyglądu": po żniwach, kiedy na ziemi coraz mniej zieleni i życia, „robi się saro", przy końcu roku „jakby do grobu wloz" (Olędzki, 1970, s. 29-30; 1971, s. 182-183). Także w średniowieczu odczuwano wstręt do szarości (i czerni). Sztuka tego okresu pomijała ten kolor. W symbolizmie chrześcijaństwa szarość jest barwą tłumiącą światło, przygnębiającą, nieokreśloną i dwuznaczną, będącą wyrazem braku siły, energii i ruchu (Rzepińska, 1966, s. 173; Zieliński, 1960, s. 471). 4. SINY - C Z A R N Y W ludowej wizji świata jest kolor siny (morza), obok białego (Boga) i czarnego (Diabła) kolorem odwiecznym, nie mającym swego początku. Niektóre z tekstów (mity, zamówienia, kolędy) opisujących czasy początko­ we rozpoczynają się od stwierdzeń: „Wtedy nie było nieba, ni ziemi, Nieba, ni ziemi, tylko sine morze" (por. w białoruskiej zagadce: „szto to sine nie siniaczy" — odpowiedź: morze). W kilku mitach (Ukraina, wschodnie Karpa­ ty) świat, słońce, księżyc i gwiazdy, jakby przez analogię do koloru morza, powstają z sinego kamienia wydobytego z jego dna (Afanasiev, 1968, s. 466; Dáhnhart, 1907, s. 59-60; Kasjan, 1976, s. 69; Witort, 1896, s. 211-212). Ze względu na te same skojarzenia: ze słońcem, ogniem, wschodem, dniem, drzewem (górą) kosmicznym sine morze — konkretyzacja pierwotnego chaosu, uosobienie wód kosmicznych (w zamówieniach, zaklęciach, kolędach itd.), żywioł obejmujący także niebo i ziemię występuje w znaczeniu pozy­ tywnym, znacznie częściej jednak w charakterze drugiego członu [—] opo­ zycji (Ivanov, Toporov, 1965, s. 113-117). Święty Jerzy w pieśniach towa- �124 ZBIGNIEW LIBERA rzyszących topieniu Marzanny zamyka sine morze [—] złotymi kluczami [ + ], będącymi metaforą pioruna — ognia niebieskiego, po czym otwiera niebo i ziemię. Wówczas następuje wiosna. D o tego czasu życie, płodność i wege­ tacja były „zamknięte", a klucze znajdowały się u Marzanny — śmierci, zimy, w sinym morzu (Ivanov, Toporov, 1965, s. 106-107, 117, 126; Ivanov, Toporov. 1974, s. 185, 196). W pieśniach sobótkowych wschodnich i za­ chodnich Słowian brat i siostra za to, że przekroczyli zakaz kazirodztwa, zostają przemienieni w żółtosiny kwiat pszeńca (Melampyrum nemorosum L . ) albo bratka (Viola tricolor L . ) . T o złamanie incestu odnosi się — zdaniem Iwanowa i Toporowa (1965, s. 125; 1974, s. 218-231) — do koniunkcji ognia (Kupały, Jana, brata, koloru żółtego lub czerwonego) i wody (Moreny, Marii, siostry, sinej barwy). Sine morze wchodzące w przeciwstawienie z ogniem niebieskim (kolor złoty lub czerwony) zachowuje jednak swój ambiwalentny charakter, przynajmniej wtedy, gdy odnosi się do takich par pojęciowych, jak: życie — śmierć, wiosna — zima, płodność — niepłodność. M a ono bo­ wiem swój udział w tworzeniu i rodzeniu się życia. Zdecydowanie pozytywne znaczenie sinego morza ujawnia się w jego opo­ zycji do czarnego morza [—]. T o ostatnie związane jest np. w zamówieniach ze śmiercią i chorobami. W bajkach stanowi ono drogę na „tamten świat", jest uosobieniem nieczystej siły, podobnie jak czarna woda — „mieszkanie" d e m o n ó w wodnych (Ivanov, Toporov, 1965, s. 114, 115, 117, 151). W średniowiecznych tekstach, sztuce i teologii oraz ikonografii kościelnej symboliczne treści barwy niebieskiej związane były przede wszystkim z nie­ bem. Niebieski płaszcz posiada Matka Boska — królowa niebios, błękit wy­ pełnia aureole świętych, bo pośredniczą między sferą ziemską a niebem, między ludźmi a Bogiem. W teologii kolor niebieski (błękit, ultramaryna) jest wyrazem melancholii, spokoju, zaufania, wierności i wiary. Ale z drugiej strony znaczy także chłód, fałsz i zdradę. Z kolei fiolet oznacza żałobę — w liturgii stosowany jest zamiennie z czarnym — symbolizuje zmartwychwsta­ nie i wyraża „zjednoczenie" Boga Ojca i Syna Jezusa Chrystusa w sprawach zbawienia świata" (Zieliński, 1960, s. 470-471). 5. Z I E L O N Y - CZARNY Semantyka barwy zielonej jest ściśle związana z symboliką drzew i roślin­ ności, ich żywotnością, zdrowiem i siłą. Zawiera w sobie idee wiecznego trwania bądź wiecznego, okresowego odradzania się. Mistycy średniowiecza zieleń, barwę ziemskiej wegetacji i roślinności, ko­ jarzyli z rajskim ogrodem, z o d n o w ą życia, które będzie trwało wiecznie. W sztuce sarkalnej symbolizuje ona odradzanie się życia duchowego i nieba. Jezus Chrystus jest „nadzieją świata" i dlatego w ikonografii Matki Boskiej z Dzieciątkiem przysługuje Jemu zielony kolor. Zielone suknie Najświętszej Marii Panny „przypominają niegasnące życie łaski do danego jej przywileju niezniszczalności jej ciała w grobie" (Zieliński, 1960, s. 471). Zielone drzewko lub gałązka używane w wielu obrzędach i rytuałach �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 125 pobudza do życia, przekazuje żywotne siły, ale również zabezpiecza przed działaniem złych i nieczystych sił. Zieleń pokrywa się z obszarem życia i zdro­ wia, który jest nie do przekroczenia dla istot nie należących do tego obszaru. Czarownice przesiadywały w wierzbach, ale tylko wtedy, gdy te pozbawione były zielonych liści (Szczypka, 1980, s. 74). Opozycja zielony — czarny, wariant podstawowej opozycji jasny — ciem­ ny, dotycząca przeciwstawień: życie — śmierć, płodność — niepłodność, wio­ sna — zima itp., m o ż e sama przybrać kilka wariantów. Miejscem wiecznej jasności i zieloności, dobrobytu, szczęścia i zdrowia był raj — po jego środku rosło wszechświatowe drzewo życia (Tomiccy, 1975, komentarz do ryc. 12). Piekło zaś to „czarny budynek, sadzami okopciały i straszna rudera [...]" (Kolberg, t. s. 26; Nowosielski, 1857, s. 4; Polaczek, 1891, s. 627). Zielone drzewko („gaik", „maik", „nowe latko"), „zielony Jura", „zielony (lub biały) Jan" w obrzędowości wiosenno-letniej są symbo­ lami wiosny, odradzającego się kosmosu, życia i wegetacji. W Białą (Czarną) Niedzielę wypędzano ze wsi biało ubraną (Polska, Czechy, Morawy, Słowa­ cja, Łużyce) Marzannę — uosobienie zimy i śmierci f—], a na jej miejsce wprowadzany był zielony gaik [+] (Ivanov, Toporov, 1965, s. 105; 1974, s. 196; Staszczak, 1964, s. 15 in.). W niektórych okolicach Czech w Białą N i e d z i e l ę chłopcy wrzucali do wody słomianą kukłę — personifikację zimy i śmierci, a dziewczęta strojąc młode, zielone drzewko nadawały jemu postać biało ubranej kobiety, zwanej „Lito" (biały-(-zielony — 0, czyli brak barwy) (Zawistowicz, 1933, s. 202-203). N a Białorusi dziewczyna ubrana w białe szaty i przystrojona zielenią obrazowała wiosnę — przedstawieniem zaś zimy i śmierci u wschodnich Słowian była słomiana kukła (biały + zielony — 0) (Zawistowicz, 1931, s. 249; 1933, s. 202-203). W dniu św. Jerzego Słowianie południowi i wschodni po zniszczeniu słomianej kukły wprowadzali do wsi zielonego Jura (zielony — 0) (Eliade, 1966, s. 306-307). Św. Jerzy przejął funkcje i atrybuty (biały płaszcz, biała lub złota maść konia) od Jaryły, słowiańskiego bóstwa wiosny, płodności i wegetacji. Jeszcze w pierwszej po­ łowie X I X w. Słowianie wschodni obchodzili święto Jaryły (27 I V ) . Ten obrzęd, odnoszący się do opozycji wiosna — zima, życie — śmierć, męskie — żeńskie, biały (lub złoty) — czarny itd., miał na celu rytualno-magiczne za­ płodnienie się ziemi, pobudzenie jej do życia po okresie martwoty — zimy (Ivanov, Toporov, 1965, s. 122-124; 1970, s. 342-351; 1974, s. 180-216). Odradzanie się przyrody jest równoczesne i równoznaczne ze zwycięstwem światła nad ciemnościami, dobra nad złem, życia nad śmiercią. Kiedy zieleni się, „rodzi się", wtedy „świat istnieje", „świat ma wygląd", bo „zima to najgorsza noc, noc, noc", „świat się ogłusa", „jakby do grobu wloz" (Olędzki, 1971, s. 183). 11 11 Na czwartą niedzielę postu, poprzedzającą Wielki Tydzień, przypada w kalendarzu świąt kościelnych Śmiertelna Niedziela, zwana także Czarną. Biała Niedziela (Przewodnia) przypada zaś na pierwszą niedzielę po Wielkanocy i łączą się z nią zupełnie odmienne treści (patrz: Rok..., 1931, s. 308). �126 ZBIGNIEW L I B E R A Kolor zielony występuje również w charakterze drugiego członu opozycji. Zieleń w negatywnym znaczeniu symbolizuje obcy, leśny i demoniczny świat, przeciwstawiony nierzadko światu „swojemu", domowi, barwie czerwonej (Iva­ nov, Toporov, 1965, s. 138 przyp. 226). W bajkach wschodnich Słowian bohater po przekroczeniu granicy „swojego świata" staje się „strasznym, niedobrym, zielonym" (Novikov, 1974, s. 89-90). Demony: rusałki, wiły, wodnice, topielce, wodniki, miały zielone oczy, włosy i stroje (Moszyński, 1967, s. 609, 612). Powierzchowność d e m o n ó w i bohatera bajki określa stan, w którym się oni znajdują: stan pośredni pomiędzy kategoriami życie — śmierć, zapewniający im bardzo długie trwanie w tym „sposobie życia". Przeciwstawna para pojęciowa „ten świat" — „tamten świat", odpowiadająca m. in. opozycji dom — las, swój — obcy, pojawia się także w obrzędach we­ selnych. Przed oczepinami pannie młodej zdejmowano „jej zielone stroje", a wtedy swachy, panny i drużki krzyczały: „oj nasza! oj zielona! oj świeci się!", na co mężatki odpowiadały, kiedy zakładały młodej czepiec: „o nie wasza! o świeci się! oj bieli się!" (Kolberg, t. 9, s. 193, 227, 231; t. 10, s. 92, 98, 106). Zmiana barwy z zielonej f—] na białą [—] odpowiada tutaj symbolicznemu przejściu od „obcych" do „swoich", ze stanu panieńskiego do rodzinnego. Kolor zielony znaczy również to, co surowe, niedojrzałe, m ł o d e (także w symbolizmie chrześcijaństwa). Dominuje on w strojach młodzieży. Ten kolor młodości i niedojrzałości [—] przeciwstawia się czerwieni [-+-], która jest „barwą młodzieży dojrzałej" (Frankowski, 1932, s. 378-379; Vaclavik, 1956, s. 27-28). Tak jak na uschniętym drzewie nie ma „zielonej szaty", tak na „uschnię­ tym" starym człowieku nie może być zielonej barwy strojów. Starym ludziom przystoją tylko kolory ciemne, nie jaskrawe (Kantor, 1979, s. 33-34). Brak zielonej barwy tam, gdzie zbliża się i nastaje śmierć, martwota i bezpłodność. Nie ma zieleni z końcem roku obrzędowego; dopiero wtedy, gdy słońce się rodzi, w okresie G o d ó w pojawia się w obrzędowości zielone drzewko — drzewo życia. 6. ŻÓŁTY (ZŁOTY) - CZARNY Barwa żółta była w środowisku wiejskim kojarzona ze zjawiskami świe­ cenia i błyszczenia, ze złotem. Ze związku złota z ogniem niebieskim (Bo­ giem, słońcem, niebem) wynika znaczenie tej barwy. Jest kolor żółty (złoty) znakiem życia, płodności i wegetacji. Jasność niebieska i ogień znalazły swój najpełniejszy wyraz w złocie. Złoto łączone z Bogiem i Gromowładcą, jasnością i słońcem wchodzi w dal­ sze związki: z ogniem ziemskim (np. w rosyjskich zagadkach), górą (nie­ bem), wschodem> , dniem, wiosną (por. zoomorficzne obrazy wiosny: złota 2 1 2 Por. w formule zamówienia: v vosločnoj storonie stit svjat zolot priestol, na svjatom zololie priestolie šidil Spas ( I v a n o v , T o p o r o v . 1965. s. 110). �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 127 pszczoła, złoty jeleń, tur ze złotymi rogami, złoty k o ń Jaryły lub św. Jerzego itd. - patrz: Ivanov, Toporov, 1965, s. 110, 126-131; 1970, s. 344-346; Nekludov, 1980, s. 79-80, przyp. 19; Moszyński, 1967, s. 663; Tomiccy, 1975, s. 39-40; Vakarelski, 1965, s. 224; Veleckaja, 1978, s. 35). T a seria skojarzeń [ + ] przeciwstawia się — z semantycznego punktu widzenia — ciągowi asocja­ cji: woda (sine morze), dół (piekło), zachód i północ, zima, w który włączo­ ny jest kolor czarny i siny [—]; (por. wyżej złoty lub czerwony — siny oraz niżej czerwony lub złoty — czarny). Złoto —• symbol solarny jest także znakiem „tamtego świata". Demony wodne, np. rusałki i wiły, posiadają niekiedy złote suknie i (lub) złote skrzydła (Baranowski, 1981, s. 96; Veleckaja, 1978, s. 34). Złotą albo srebrną skórę miały węże. Ich król, zwany „złotogłowcem", strzeże skarbów — złota ukry­ tego w ziemi. Wśród ludności wiejskiej istniało przekonanie, iż w głowach węży m o ż n a znaleźć skarby, szlachetne kamienie, złoto i srebro (Majewski, 1982, s. 80 in.; Perls, 1937, s. 138-139). Częściowo złote ciało Smoka, węży, złoto i srebro w ich głowach zdaje się tłumaczyć tym, że połykają oczy, wypijają one światło słońca, które magazynują w sobie lub w ziemi. Prze­ chowywanie światła — złota w ciele albo w ziemi jest jednoznaczne, jeśli się zważy achwatyczno-chtoniczny charakter Smoka oraz węży. W podaniach, w których bohater pokonuje mitycznego potwora, rozbija jego głowę i uwal­ nia słońce, księżyc i gwiazdy m o ż n a widzieć potwierdzenie wyżej przedsta­ wionego przypuszczenia (Gieysztor, 1980, s. 83; Tomiccy, 1975, s. 49). Oprócz powyższych znaczeń złoto zawiera w sobie idee wyższej wartości, bogactwa (z wyjątkiem motywu „przeklętego złota"), które łączą się dalej z pojęciem piękna i czystości, np. w kolędach i zamówieniach, w bajkach — przeciwstawnymi czerni: brudowi, brzydocie i ubóstwu (Caraman, 1933, s. 183, 192, 437, 444; Robotycki, Szpilka, 1983, s. 96-97). R ó ż n o r o d n e aspekty symboliki złota w kulturze ludowej otrzymują prze­ ważnie dodatni walor, podobnie jak w symbolizmie chrześcijaństwa. Teolo­ dzy średniowiecza w hierarchii wartości stawiali najwyżej światło czyste, „blask sam w sobie". Metafizyka światła przetłumaczona na język sztuki znalazła swój odpowiednik w złocie. W umysłowości średniowiecza złoto było od­ blaskiem najwyższego, niewidzialnego światła, uosobieniem jasności, piękna i boskości. Od X I I w. złoty był uważany także za kolor zdrady i fałszu, wrogości i bezwstydu. Stał się znakiem Judasza, prostytutek i Żydów. W sztu­ ce sakralnej, „aby uniknąć pomyłek w nadawaniu znaczeń barwie żółtej, należy przyjąć, że żółta ciepła (chromowa) jest symbolem miłości, stałości i mądrości, a jasna zdrady, zazdrości i cudzołóstwa" (Zieliński, 1960, s. 471). 7. CZERWONY - C Z A R N Y W systemie religijnym Słowian opozycja czerwony — czarny stanowi wa­ riant przeciwstawienia jasny — ciemny, biały — czarny i złoty — czarny. Jed­ nakże odgrywała ona szczególną rolę w ludowej wizji świata. Jakim związ­ kom zawdzięczała swe doniosłe znaczenie? �128 ZBIGNIEW LIBERA Czerwone koguty i demony domowe (skrzaty, krasnoludki, kłobuki) uwa­ żane były za opiekunów dobrobytu domu i jego bezpieczeństwa. Owe de­ mony przybierały postać latających ognistych smug albo karłów, niemal zaw­ sze w czerwonych ubraniach (Baranowski, 1980, s. 174; Bystroń, 1947, s. 142; Moszyński, 1967, s. 669-673). Czerwony kogut uosabiał ogień i po­ żar. W folklorze np. zamówieniach, zagadkach, zwrotach językowych ogień określany jest jako czerwony, rzadziej złoty (Folfasiński, 1975, s. 46, 49, 233; Gajek, 1934, s. 124 п.; Moszyński, 1967, s. 498). „Czerwony kur", ognisty ptak, latająca ognista smuga uchodziły za wcie­ lenia Gromowładcy, istoty ognisto-chtonicznej (Czajka, 1973, s. 42; Gajek, 1934, s. 79; Tomiccy, 1975, s. 40, 79). Jego bronią był czerwony kamień — piorun (por.: bronią litewskiego Perkunasa był czerwony kamień, którym uderzał w swojego przeciwnika ukrywającego się pod postacią czarnego ka­ mienia, psa lub kota: por. też kwiat „perunika" — Irisgermanicus), (Gieysztor, 1980, s. 71; Ivanov, 1974, s. 77-78, 140 - tab. 1; Vakavelski, s. 222). Kolor czerwony przypisany pomocnikowi Boga skojarzony został z górą (por. ostatnia, najwyższa warstwa nieba jest czerwona „z powodu ogromnej masy ognia w nim będącej"), słońcem (np. w zamówieniach, bajkach, iko­ nografii), dniem, latem, ciepłem, wschodem i p o ł u d n i e m , życiem, płodnością i wegetacją (por. w drugi dzień Świąt Wielkanocnych chodzenie z „czerwo­ nym kokotem"), bogactwem i pięknem (np. w zamówieniach oraz w kolę­ dach) (patrz: Caraman, 1933, s. 449, 591; Frankowski, 1932, s. 404; Ivanov, Toporov, 1965, s. 136. 141; Ivanov. Toporov. Łotman. Piatigorski. Uspien­ ski, 1973, s. 22; Seweryn, 1928; Żmigrodzki, 1896, s. 325). Antagonista Gromowładcy, Smok, jest związany z sinym morzem (np. w zamówieniach i bajkach wschodnich Słowian), śmiercią, zachodem i pół­ nocą (opozycja wschód — zachód jest izomorficzna w stosunku do połud­ nie — północ), dolną częścią światowego drzewa (np. w białoruskich zamó­ wieniach leży on na czarnym runie lub na czarnej wełnie, wśród korzeni drzewa) (patrz. Ivanov, Toporov, 1974, s. 31; Novikov, 1974, s. 183). Szereg tekstów, np. zamówienia, opowiadania, zwroty językowe („czarny jak smok"), ikonografia św. Jerzego walczącego ze Smokiem wskazuje na czerń jako barwę mitycznego potwora. Kolor czarny jest znakiem „tamtego świata" i istot chtonicznych, lecz Smok posiada naturę akwatyczno-chtoniczną. Czerń nie mogła być zatem główną barwą Smoka. Była nią barwa sina. Z a tym twierdzeniem przemawia związek Smoka z wodami kosmicznymi, których uosobieniem jest sine morze. Teksty świętojańskie o kazirodczej miłości brata i siostry odnoszące się do walki ognia z wodą (czerwieni lub złota z barwą siną) są transformacjami starego mitu o walce kowala — Gromowładcy ze Smokiem (Ivanov, Toporov, 1975, s. 44-76). Miał Smok ze względu na swą naturę, tzn. poprzez związek z wodą i ziemią, udział w życiu kosmosu 13 l ł Por.: s poludiennoj storonuszki? Tak piek jot da krasno solny szko [...], S podvostočnoj storonuśki. gdie vstajet da krasno solnyško (Ivanov, Toporov, 1965, s. 112). �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 129 i jego płodności. „Woda sama w sobie nie jest płodna; jest wyłącznie ele­ mentem umożliwiającym zapłodnienie" (Tomiccy, 1975, s. 122). Ale ta moż­ liwość tkwiąca w wodzie dotyczy wody „czystej". Woda „nieczysta" — czar­ na nie zawiera w sobie możliwości brania udziału w życiu, zapłodnieniu i wegetacji. Dlatego też barwa sina (morza, wody) bardziej odpowiada na­ turze istoty akwatyczno-chtonicznej. Czerwony kolor stanowi również o przynależności do „innego świata". Czerwone, przenikliwe oczy (lub) włosy miał czart, wodnik, wiły, bogunki, demony chorób, czarownice i wiedźmy (Moszyński, 1967, s. 609-612). W wie­ lu wierzeniach, legendach, bajkach itd. smoki władają ogniem, ale i od niego giną (Tomicki, 1976, s. 75, przyp. 41; Żyranik, 1934, s. 53 in.). Kolory: siny, czerwony i złoty — prócz czerni — w swoich negatywnych znaczeniach są także kolorami mitycznego Smoka (por. tęcza to smok pochłaniający wodę; por. też: na pewnym serbskim obrazie na szkle św. Jerzy walczy ze Smo­ kiem ziejącym ogniem, który tułów ma siny, częściowo czerwony, łapy i skrzy­ dła złote) (Grabowski, 1978, tabl. X I X ) . Barwami Gromowładcy natomiast są czerwony i złoty (wynikające z jego związku z ogniem), biały (z dniem i wiosną) oraz czarny (z ziemią). Piorunowładca (kolor czerwony lub złoty) niszcząc nieczyste siły zagra­ żające istnieniu kosmosu uwalniał zamknięte wody (kolor siny lub czarny) bądź zapobiegał ich niszczycielskim mocom. Poprzez „otwieranie" i „zamy­ kanie" likwidował wszelkie odstępstwa od normy. Tej zachowawczej funkcji Gromowładcy zawdzięcza w dużym stopniu swój mitotwórczy walor — kolor czerwony. Czerwone niebo, chmury, czerwony kogut piejący podczas pogody wróżą deszcz i (lub) wiatr, ale czerwone niebo, chmury i kogut w czasie deszczu zapowiadają p o g o d ę lub (i) posuchę (por. w X I X w. w Niemczech zakneblowywano czerwonego koguta, aby wywołać piękną pogodę) (Gajek, 1934, s. 100; Moszyński, 1967, s. 569; Wierzbicki, 1882, s. 162). Czerwone wstążki, tasiemki, przewiązki, korale itd. posiadały nie tylko apotropeiczne właściwości: czerwoną wstążką przewiązywano (Wielkopolska) łyżkę, żeby uchronić dziecko przed urokami i żeby się nie śliniło [!] (Tarko, 1967, s. 107); krwotoki z dziąseł zatrzymuje czerwona szmatka umoczona w bieżącej wodzie (Kolberg, t. 7, s. 162); gdy wóz ze zmarłym ciągnie źrebna kobyła, trzeba ją przewiązać czerwoną nitką, „bo poronř" (Biała Ruś) (Fischer, 1921. s. 283). Jednakże czerwonych wstążek, ozdób, czerwonej barwy strojów nie moż­ na nosić w każdym czasie. Zakaz używania koloru czerwonego obowiązy­ wał w czasie wesela, a dotyczył wyłącznie pary młodych (Fischer, 1921, s. 99; Kantor, 1979, s. 40; Zawistowicz, 1929, s. 241). Obecność czerwieni w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele, uniemożliwiłoby wyjście ze stanu początkowego — panieńskiego i kawalerskiego (barwa zielona, por. wyżej) do stanu przejściowego — między rozplecinami a pokladzinami i oczepinami (barwa biała — znak rytualnej śmierci), a wreszcie przejście do stanu mał9 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �130 ZBIGNIEW L I B E R A żeńskiego, w którym czerwień „zamyka" młodych (por. jeszcze w X I X w. n o w o ż e ń c ó w wiązano „ d o kupy" czerwoną i białą taśmą; Biegeleisen b.r.w., s. 127). Po pokładzinach, w wypadku braku krwi na ubraniu (białym) mło­ dej, weselnicy zrzucali z korowaja, naczyń, czepka itd. kalinę i niszczyli ją — w jej miejsce zakładali gałąź choiny lub rutę (patrz пр.: Kolberg, t. 33; s. 210-212). Zachowania owe miały na celu symboliczne wyrażenie nieuznania związku (brak „zamknięcia"), oznaczały powrót do sytuacji wyjściowej — do stanu panieńskiego i kawalerskiego (kolor zielony). Identyczny sens ma fakt niewystępowania barwy czerwonej w obrzędach narodzinowych w ubio­ rze dziecka (np. Mazowsze, Mazury) i pogrzebowych w stroju zmarłego (np. Wielkopolska, Mazowsze, pogranicze polsko-ruskie; Bystroń, 1916, s. 138139; Fischer, 1921, s. 152, 314). Możliwa jest także interpretacja zakazu występowania barwy czerwonej w czasie obrzędów przejścia z „punktu widzenia" krwi, która podobnie jak ogień kojarzona była z czerwienią. Brak tej barwy w stanie przejścia — rytualnej śmierci wydaje się zrozumiały, ponieważ krew to znak życia. W konotacjach koloru czerwonego powstałych dzięki skojarzeniom z krwią i ogniem nie ma sprzeczności. Zarówno krew jak i ogień są warunkiem życia, dojrzałości i p ł o d n o ś c i , warunkiem oczyszczenia i usankcjonowania nowego czasu. Ofiarnicze wytworzenie krwi oznacza destrukcję poprzedniego stanu, kreację nowego związku, przejście od śmierci do nowego życia (Stom­ ma, 1975, s. 52-62). Krew i ogień to przeciwieństwa niepłodności, niedojrza­ łości (barwy zielonej), nieczystości, śmierci — czerni i bieli. W ziołolecznictwie ludowym w przypadku braku krwi (anemii, braku okresu — kolor biały) stosuje się rośliny o stygmacie czerwonym, środki zaś o kolorze białym powstrzymują zbyt obfite krwawienia i upławy (Paluch, 1984, s. 296-300). W średniowieczu zwracano uwagę na odcienie koloru czerwonego, po­ nieważ modyfikowały podstawowe znaczenie czerwieni. Czerwień była wyra­ zem sił życiowych i płodności, znakiem krwi i ognia, barwą władzy, cesarstwa i najwyższego kapłaństwa. Jako barwę „ziemską" przeciwstawiano ją bardziej od niej transcendentalnej — niebieskiej. Szczególne znaczenie posiadała pur­ pura. Była symbolem najwyższej władzy i dostojeństwa. W teologii jasna nasycona, ognista czerwień jest wyrazem siły, odwagi i namiętności. Purpura to symbol „przepychu, wzniosłości, majestatu i pewnej siebie potęgi". Barwa różowa znaczy „rozwijającą się Mądrość Bożą", „młodość i wdzięk, radosny nastrój oraz miłość". Czerwień ciemna i brudna konotuje cielesną i zabro­ nioną miłość, egoizm, gwałt, zemstę itp., jest wyrazem złego ducha (Zieliński, 1960, s. 370-371). 14 1 4 Por. o pierwszej menstruacji dziewczyny: „kobieta co miesiąc kwitnie, a ta co nie kwitnie, to nie rodzi" (Tarko, 1967, s. 92); czerwony kwiat bieguńca przyspiesza u młodych i jałowych krów czas rui (Gustawicz. 1882. s. 308). �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 131 System barw dokładnie mieści się w dualistycznym światopoglądzie spo­ łeczności chłopskich. N a reguły klasyfikacji nałożyła się symbolizacja świata, zorganizowana również na zasadach antynomii. T a ostatnia nie powtarza po prostu reguł taksonomii , albowiem w jej ramach zachodzą bardziej skom­ plikowane stosunki. Kolory jasne klasyfikacji w rozmaitych tekstach kultury wchodząc w różne stosunki opozycji i korelacji, podlegając aksjologizacji mogą otrzymać zarówno pozytywne, jak i negatywne — „ciemne" znaczenia. Barwa czarna i szara zaś nigdy nie stają się pierwszymi członami przeciw­ stawień. Należy jeszcze zauważyć, że największą zdolność modelowania świata posiadają kategorie najbardziej abstrakcyjne, tzn. z najwyższych p o z i o m ó w klasyfikacji. Pomimo tego, barwy należą do bardzo konkretnych klasyfika­ torów. Opozycje barw przyjmują abstrakcyjny wyraz odnosząc się do takich przeciwstawnych par pojęciowych, jak: święty (kolory jasne [ + ]) — świecki (ciemne): czysty (jasne [+]) — nieczysty (ciemne i jasne w negatywnych zna­ czeniach); kultura — natura, w ramach tej opozycji występują bardziej szcze­ gółowe kategorie np. dom (czerwony, złoty) — woda (siny, czarny); życie (kolory jasne [+]) — śmierć (czarny, szary, biały i siny [+]); «ten świat" (kolory jasne [+]) — „tamten świat" (czarny, szary oraz barwy jasne [—]), dzień (jasny, biały) — noc (ciemny, czarny); lato (jasny, biały, zielony, złoty, czerwony) — zima (ciemny, czarny, biały i siny [—]; wschód (biały, złoty, czerwony) — zachód (czarny); południe (czerwony, złoty) — północ (siny, czar­ ny); góra (biały, złoty, czerwony) — dół (czarny, siny, „zaklęte złoto"); prawy (biały) — lewy (czarny); suchy (biały) — mokry (czarny); wilgoć (zielony) susza (czerwony, złoty); dojrzały (czerwony) — surowy (zielony); swój (biały — obcy (czarny); męski (biały) — żeński (czarny); młody (zielony, czerwony) — stary (czarny); piękny (czerwony, złoty) — brzydki (czarny, szary), itd. System barw modeluje zatem doznania zmysłowe, przestrzeń i czas, stosunki spo­ łeczne, problem dobra i zła oraz doznania estetyczne. Elementarne struk­ tury: biały — czarny (szary), siny — czarny, złoty (czerwony) — czarny (siny), są wariantami podstawowej antynomii jasny — ciemny wówczas, gdy odnoszą się do takich abstrakcyjnych przeciwstawień j a k : święty — świecki, czysty — nieczysty, konstrukcja — destrukcja, życie — śmierć, płodność — niepłodność. Stanowią warianty podstawowej opozycji w pewnym stopniu, bo niezmienny pozostaje sens ich odniesień, ale owe odniesienia stają się bardziej konkretne. Antynomię jasny — ciemny można więc uważać za fundamentalną w syste­ mie barw. 15 Wiele z tych elementarnych struktur semantycznych okazuje się struktu­ rami długiego trwania, skoro odnajdujemy je, z jednej strony w kulturze ludowej X I X i 1 pol. X X w., z drugiej strony zaś w systemie religijnym przedchrześcijańskich Słowian (patrz: Gieysztor, 1980; Ivanov, Toporov, 1965, 1970, 1974, 1975; Łowmiański, 1979). 15 Podobnie jak w przypadku systemów pokrewieństwa (patrz: L é v i - S t r a u s s , 1970, s. 98, 405-406). �132 ZBIGNIEW LIBERA Niewielki stopień zmian systemu barw powstałych pod wpływem oddzia­ ływań chrześcijaństwa wynikał głównie z dwóch p o w o d ó w : po pierwsze ze zbyt dużych podobieństw, a po drugie ze zbyt dużych różnic. To stwierdze­ nie jest tylko pozornie paradoksalne. Symboliczne treści barw chrześcijaństwa i ludowej kultury w większości pokrywają się. T a uwaga dotyczy koloru białego, czarnego, szarego, zielonego, złotego i czerwonego. Podobna jest rów­ nież symbolika światła i mroku, tyle tylko, że w ludowej wizji świata wy­ stępuje między owymi kategoriami wyraźny dualizm. Najbardziej odbiega sieć skojarzeń związanych z kolorem niebieskim. M o ż n a powiedzieć, że od­ działywania symbolicznych treści barw funkcjonujących w Kościele na „ludo­ wą" ich symbolikę ograniczały się w głównej mierze do rozszerzenia sensów, lecz nie przyczyniły się przez długi czas do zmian znaczeń. N a przykład kolor czerwony, symbolizujący w chrześcijaństwie m. in. zmartwychwstanie, nie przeczy „ludowej" symbolice tego koloru, który znaczy życie, płodność itp. — nałożenie się tych znaczeń powoduje jedynie rozszerzenie sensu. Wydaje się, że kolejność, w jakiej zostały o m ó w i o n e barwy klasyfikacji (biały, czarny, szary, biały, siny, żółty, czerwony), nie była przypadkowa czy arbitralna. Miejsca barw w systemie wskazywały w klasyfikacji zakresy nazw i ich synonimy oraz teksty typu: mity, kolędy, zamówienia, bajki, zagadki, które informowały o czasie pojawiania się barw we wszechświecie. Od po­ czątku istniał kolor czarny (Diabeł), biały (Bóg) i siny (morze — pierwotny chaos), a według niektórych tekstów (mity, kolędy, zamówienia) także zielo­ ny (drzewo kosmiczne). W dalszej kolejności pojawił się kolor żółty — złoty (lub siny), kamień, z którego stworzone zostało niebo, słońce, księżyc, gwiazdy i ziemia (Afanassjev, 1868, s. 123; Dáhnart, 1907, s. 59), i w końcu czerwony (ogień, którym włada Gromowładca). Jeśli będziemy pamiętać zna­ czenia barw. to przejście od pierwotnych trzech (lub czterech) barw do czerwieni okaże się mityczną opowieścią — wyrażoną w „języku" barw — o stopniowym wyłanianiu się kosmosu z pierwotnego chaosu. Kolor czerwo­ ny — ogień — Gromowładca powołany przez Boga na końcu procesu tworze­ nia kosmosu, kultury i życia spełnia rolę „strażnika" strzegącego ustalo­ nego porządku. Łączenie z barwami idei powstawania i rozwoju życia powinny potwier­ dzać kolory związane z zielonym drzewkiem („gaikiem", „maikiem", „nowym latkiem") występującym w czasie obrzędów wiosenno-letnich, które jest zna­ kiem wiosny, życia, odradzającego się kosmosu, ale z drugiej strony stanowi także wyobrażenie światowego drzewa — wszechświata, który się regeneruje (Eliade, 1966, s. 266, 404-409). Na szczycie „gaika" (maika, nowego latka) umieszczany był czerwony lub złoty kogutek, czerwona albo fi] zielona bań­ ka, czerwone i [lub] złote bądź białe jajka, biało ubrane lalki, wstążki w jasnych kolorach (Dekowski, 1967, s. 69-72; Karwicka 1980, s. 213-217; Zawistowicz, 1928, s. 384). Odwołanie się do innych jeszcze transformacji obrazu kosmicznego drzewa (korowaj, rózga weselna, wyobrażenia i przedsta­ wienia światowego drzewa w folklorze i sztuce) potwierdza występowanie �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 133 w przebraniu „gaika'' koloru zielonego i (lub) białego, czerwonego i (lub) złotego. Samo zielone drzewko nie wystarcza do tego, by znaczyć odradza­ nie się kosmosu, powstawanie i rozwój życia. W znaczeniu symbolicznym zieleń jest tylko początkiem życia, życia młodego i niedojrzałego. Zieleń umożliwia jedynie płodzenie i ta możliwość stanowi jej granicę. Dopiero ko­ lor czerwony i (lub) zloty (symbole słońca, kogutki, pisanki, wstążki itd.) w połączeniu z zielonym i białym — znakiem wiosennego świata; źródła i wa­ runku wszelkiego życia, kształtują ogólną ideę zawartą w „gaiku", ideę roz­ woju życia, od jego początku (kolor biały), okresu niedojrzałego (zielony), aż do momentu osiągnięcia dojrzałości i możliwości płodzenia (złoty i czer­ wony). Zawarty w „gaiku" rytualnomagiczny wizerunek rozwoju życia, wraz z jego kulminacyjnym punktem (czerwień), zgadza się z czasem, w którym pojawia się to drzewko we wsi i z przebiegiem wzrostu roślinności: od momentu jej ukazywania się, aż do początków dojrzewania. Połączenie z hierarchią barw, z ich następowaniem po sobie idei pow­ stawania i rozwoju życia, występuje nie tylko w kulturze ludowej: również w traktatach i malarstwie alchemicznym (patrz: Rabinowicz, 1978). Średnio­ wiecze i chrześcijaństwo kolor dokładnie skodyfikowało i sformalizowało. Nie istniał w kulturze ludowej system barw ujęty w system tez i twierdzeń, tak jak w Kościele. Brak werbalizacji przepisów dotyczących klasyfikacji i symbo­ liki barw nie oznacza, że ó w system nie był skodyfikowany. „Specyfiką światopoglądu ludowego jest mały stopień jego werbalizacji [...]. Wyrażało go samo życie społeczne, reakcje na zjawiska naturalne i regularnie podej­ mowane działania o charakterze symbolicznym [...]. Stąd też mamy zazwyczaj do czynienia z olbrzymią ilością drobnych faktów, które jedynie ujmowane całościowo ujawniają swe znaczenie, swój sens" (Tomiccy, 1975, s. 13-14). Te uwagi J . i R . Tomickich dotyczą także systemu barw. LITERATURA Afanasjev, A. 1868 Poetičeskie vozrenia Slavian na prirodu, t. 2, Moskwa. Antoniewicz, W. 1913 Pisanki w Polsce, „Ziemia", t. 4. Baranowski, B. 1981 W kręgu upiorów i wilkołaków. Łódź. Biegeleisen, A. b.r.w. Wesele, Lwów. Boczkowska, A. 1980 Tryumf Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha, Kraków. B y s t r o ń . J. S. 1916 Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków. 1947 Etnografia Polski, Warszawa. Caraman, P. 1933 Obrzęd kolędowania u Słowian i u Rumunów, Kraków. C z a j k a , H. 1973 Bohaterska epika ludowa Słowian, Wrocław. �134 ZBIGNIEW LIBERA D á h n h a r t , О. 1907 Natursagen. Eine Sammlung Naturdeutener Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden, Bd. 1, Sagen zum Alten Testament, Leipzig und Berlin. Dekowski. .1. P. 1967 Obrzędowe obnoszenie zielonego drzewka, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicz­ nego i Etnograficznego w Łodzi", Nr 11. Duhn von, F. 1906 Rot und Tot, „Archiv für Religionswissenschaft", t. 9. Eliade, M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. Fischer, A. 1909 Uzupełnienia Dahnharta, „Lud", t. 16. 192! Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. Florenski, P. 1984 Ikonostas i inne szkice, Warszawa. Frankowski, E . 1932 Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, t. 5, cz. 3. Gajek, J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów. Gieysztor. A, 1980 Mitologia Słowian, Warszawa. Grabowsk i. J. 1978 Sztuka ludowa w Europie, Warszawa. Grajnert. J. 1880 Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. 4. Gustawicz, Br. 1882 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, cz. 2, „Zbiór Wiado­ mości do Antropologii Krajowej", t. 6. Heme, G. 1954 Dieslavischen Farbenbezeichnungen, Publications deTnstitut Slave d'Upsal, t. 9, Upsala. Ivanov, V. V., Toporov, V . N . 1965 Slavianskie jazykowe modelirujuščie semiotičeskie sistemy, Moskwa. 1970 К semiotičeskomu analiza mifa i rituala (na bieloruskom materiale), [w:] Sign. Language, Culture, Warszawa —Haga. 1974 Issledowania v oblasti slavianskich drevnostej, Moskwa. 1975 Invariant i transformacii v mifołogiceskich i folklorističeskich tekstach, [w:] Tipologičeskie issledovania po folkloru, Moskwa. Ivanov, V., Ł o t m a n , J . , Piatigorski, A., Toporov, V., Uspienski, В. 1973 Tezisy к semiotičeskomu izučenju kultur (k primieni к słowiańskim tekstom), [w:] Semiotyka i struktura tekstu, red. M. R. Mayenowa, Wrocław. Kantor, R. 1979 Symboliczna funkcja stroju w społecznościach wiejskich w drugiej polowie XIX wieku i w wieku XX (na podstawie materiałów z terenu Polski), „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie", t. 7. K a r w i c k a , T. 1980 Zwyczaj stawiania „majów" w polskiej kulturze ludowej na tle europejskim, „Polska Sztuka Ludowa", R. 24, z. 3-4. K a s j a n , M. 1976 Poetyka polskiej zagadki ludowej, Toruń. Klinger, W. 1949 Wschodnioeuropejskie rusałki i pokrewne postacie demonologii ludowej a tradycja grecko-rzymska, Lublin. �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 1960 135 Jeszcze raz o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej, „Lud", t. 45. Kolberg, O. 1961-1975 Dzieła wszystkie, t. 1-68, Wrocław. Krzysztofowicz, Z. 1972 O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa. L é v i - S t r a u s s , С. 1968 Myśl nieoswojona. Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. Lubecki, K . 1910 Estetyka ludowa, Kraków. Ł o w m i a ń s k i , H. 1979 Religia Słowian i jej upadek {w. VI-XII), Warszawa. Majewski, E . 1892 Wąż w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła", t. 6. Moszyński, K. 1967-1968 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1-2. Warszawa. Niekludov, S. J . 1980 Zametki o mifologičeskoj i folklorno-épičeskoj simvolikie u mongolskich narodov: simvolika zolota, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1. Novikov, N. V. 1974 Obrazy vostočnoslavianskoj volšebnoj skazki, Moskwa. Nowosielski, A. 1857 Lud ukraiński, t. 2, Wilno. O l ę d z k i , J. 1970 Sztuka Kurpiów, Wrocław. 1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. Paluch, A. 1984 Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław. Perls, H. 1937 Wąż w wierzeniach ludu polskiego, Lwów. P i ą t k o w s k a , J. 1889 Z życia ludu wiejskiego ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3. 1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4. Pietkiewicz, Cz. 1938 Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego. Warszawa. Polaczek, A. 1891 Z podań i wierzeń ludowych zapisanych we wsi Rudawie pod Krakowem, „Wista", t. 5. Pomeranceva, E . J . 1975 Mifologičeskije personaźi w russkom folklore, Moskwa. Rabinowicz, W. 1978 Kolor w systemie średniowiecznego symbolizmu, „Literatura na świecie", nr 5. R o b o t y c k i , Cz., Szpilka, W. 1983 W każdej bajce jest ułamek prawdy (o „funkcji" daru w bajce), „Prace Etnograficz­ ne", z. 18. Rok... 1931 Rok Boży w liturgii i tradycji Kościoła Świętego z uwzględnieniem obrzędów i zwy­ czajów ludowych oraz literatury polskiej, red. ks. Fr. Markowski, Katowice. R z e p i ń s k a , M. 1966 Studia z teorii i historii koloru, Kraków. 1983 Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Kraków. �136 ZBIGNIEW LIBERA Seweryn, T. 1928 Z żywym kurkiem po dyngusie, Kraków. 1937 Polskie malarstwo ludowe, Kraków. Siarkowski, W. 1883 Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. 7. S i e w i ń s k i , A. 1903 Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w powiecie sokolskim, „Lud", t. 9. Ś l i w i ń s k i . J. 1966 Zachodnioslowiańskie opowiadania o inkluzie, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 1. Słownik... 1973 Słownik teologii biblijnej, red. X. Leon-Dufour, Poznań. S m ó l s k i , G. 1901 O Kaszubach nadlebiańskich, „Wisła", t. 15. Sokolewicz, Z. 1980 Rozwój metod analizy w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa. Staszczak, Z. 1964 Śląska forma obrzędu Marzanny i Gaika na tle porównawczym, Opole. Stomma, L . 1975 Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1. 1980 Metoda strukturalna w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa. S u m c ó w . M. 1891 Boginki-Mamuny, „Wisła", t. 5. Ś w i ę t e k , J. 1897 Lud nadrabski, Kraków. Szczypka, J. 1980 Kalendarz Polski, Warszawa. T a r k o , M. 1967 Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań. T o m i c k i , R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1. 1979 Ludowa kosmogonia dualistyczna w świetle samojedzkkh mitów stworzenia, „Etno­ grafia Polska", t. 23, z. 2. 1980 Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Polska", t. 24, z. 2. Tomiccy, J. i R. 1975 Drzewo życia, Warszawa. Udziela, S. 1889 Poczucie piękna u ludu ropczyćkiego, „Wisła", t. 3. V á c l a v í k , A. 1956 Volkskunde und Gewebe, Praga. Veleckaja, N. N. 1978 Jazyčeskaja simvolika slavianskkh archaičeskkh ritualow, Moskwa. Wierzbicki, D. 1882 Meteorologia ludowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 6. Witort, J. 1896 Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów, „Lud", t. 2. Zahorski. W. 1910 Podanie o zwierzętach na Litwie i Żmudzi, „Ziemia", t. 1. Zaręba, A. 1954 Nazwy barw w dialektach i historii języka polskiego, „Prace Językoznawcze", t. 3, Wroclaw. �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 137 Zawistowicz, K. 1928 Zielone Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Wiedza i Życie", R. 3. 1929 O niektórych zabiegach magicznych w polskich obrzędach weselnych, „Wiedza i Ży­ cie". R. 4. 1931 O niektórych zwyczajach wiosennych, „Ziemia", t. 16. 1933 Śródpoście w zwyczajach ludowych, „Wiedza i Życie", R. 8. Z i e l i ń s k i , Ch. 1960 Sztuka sakralna, Poznań. Ż m i g r o d z k i , M. 1896 Ukraina. Theogonia i kosmografia ludu Ukrainy, cz. 1, „Lud", t. 2. Ż ó ł t o w s k a , H. 1932 Ptaki nosiciele dusz, „Ziemia", t. 17. Ź y r a n i k , J. 1934 Przeciwieństwo bóstwa — drzewa i bóstwa —kamienia w wyobrażeniach ludowych, Lwów. Zbigniew Libera T H E SEMIOTIC O F C O L O U R S I N T H E POLISH F O L K C U L T U R E AND O T H E R SLAVONIC C U L T U R E S Summary The paper concerns the reconstruction of the colour system in the Polish (as well as Slavonic) folk culture; the author presents here the static model of the discussed system. The article has been divided into two parts on the methodological grounds. The first discusses the classifications of colours while the seond one concerns the symbolism of colours. I. The cląssincation of colours. In all Slavonic languages there was one group of colour terms referring without limitations to all the objects of Nature and Culture (black, grey, white, blue, green, yellow, red). The transient mood tones and their intensity were termed in syntactic and formative ways. The categories of the next level of classification referred only to the colours of the domestic animals (mainly cows and horses) and human hair and complexion. They didn't comprise the wild animals. The lowest level of classification made the figurative colour terms ("cherry-red", "cervine brown", "sky blue") and the ones based on comparison ("red as a poppy"). The entire colour classification was based on two principles: first, the division of all the colours into "light ones" (white, blue, green, yellow, red) and dark (black only grey was situated in-between). The second principle concerned the areas of relevance — some categories were universal, another referred to the objects of a particular kind only. II. The symbolism of colours. The classification of colours was composed with the second layer — the symbolism of the Universe similiarly basing on the principle of mutual antino­ mies. But the latter doesn't simply repeat the former's rules of taxonomy, its relations are much more complicated. Particular colours in different cultural texts being joined together in different relations of oppositions and correlations and undergoing the process of axiologization obtained either positive or negative connotations. Colours are very concrete classifiers. The oppositions of colours obtain an abstractive aspect referring to the oppositions like: sacred-profane, pure-impure, culture-nature, life-death, day-night, summer-winter, East-West, South-North, upper-lower, right-left, dry-wet, mature-immature, own group-strangers, male-female, young-old, nice-ugly etc. Thus the system of colours modelled the sensual experience, space and time, social relations, the problems of good and evil and esthetic values. The informations analysed in this paper come from eehnographic works concerning the �138 ZBIGNIEW L I B E R A period of the XIX cent, and the first halfth of the X X cent. The sources don't reflect however the exact image of the peasant culture of that period since they have been especially selected with reference to the system of colour terms. For it is possible then to join the semiotic description with historical reconstruction; in such case the later cultural influences should be separated. In the history of folk culture those influences meant above all the influence of Christianity. That's why the folk colour symbolism has been confronted here with the same symbolism in Bible, theology and religious art. It proved that the influence of Christian colour symbolism on the "folk" one ammounts to no more than to broadening of the meanings but for a very long time it didn't contribute to their changing. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501f9b2e67d9d619d39597d457e6a448.pdf 7e27c1ce211a18620ecae64fff754b00 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1232 Title A name given to the resource Semiotyka strukturalizmu. Próba interpretacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.7-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska, Anna; Stuchliński, Józef Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y ..Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA. JÓZEF ANDRZEJ STUCHLIŃSKI (WSPR Siedlce, Instytut Filozofii U W ) SEMIOTYKA S T R U K T U R A L i Z M U . PRÓBA INTERPRETACJI I. WPROWADZENIE 1. O PEWNYCH FORMALNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH S T R U K T U R A L I Z M U CLAUDE LÉVI-STRAUSSA Strukturalizm jako metoda badań etnologicznych Claude Lévi-Straussa jest stanowiskiem interesującym z wielu powodów - zarówno merytorycz­ nych, jak i formalnych. Zainteresowały nas właściwości ostatniego typu, w szczególności zaś sposób formułowania i wyrażania wyników badań i interpretacji strukturalnych w etnologii. Ujmując rzecz obrazowo, sposób ów daje się określić jako swego rodzaju „gra" czy raczej „ekwilibrystyka" poziomów uogólniania i abstrakcji oraz związanych z nimi poziomów wy­ powiedzi językowych. Polega to - przykładowo biorąc — na tym, że LéviStrauss: 1) częściowo tylko prowadzi same badania etnologiczne, w znacznej zaś mierze polemizuje z innymi ujęciami, zajmując się przez to nie tylko zjawiskami kulturowymi, lecz także sposobami ich badania i interpretacji; istotną rolę w jego własnych badaniach odgrywają z reguły bardzo ogólne i abstrakcyjne rozważania nad metodą etnologii, a nawet nad samą • metodologią tej nauki; 2) traktuje badane zjawiska kulturowe w sposób wielowymiarowy i wielo­ poziomowy; zalicza do nich sferę działań ludzkich wykraczających poza język, jak też sam język służący do mówienia o owych działaniach i współ­ tworzących je przez to. Ujęcia obu wymienionych typów przeplatają się ze sobą różnorako i wspólnie nakładają na przedmiotowe badania etnologiczne Lévi-Straussa, dając w efekcie bardzo złożony obraz teoretyczny zjawisk kulturowych. Stanowisko takie jest niezwykle wdzięcznym obiektem analizy semiotycznej. Był to główny powód naszego zainteresowania — przynajmniej w chwili obecnej - strukturalizmem Lévi-Straussa. Zamierzaliśmy bowiem pokazać �8 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI niezwykle złożony charakter teorii naukowych w naukach humanistycznych, odsłaniając ich strukturę semiotyczną. Do tego celu koncepcja Lévi-Straussa nadaje się wyjątkowo dobrze. Za przedmiot analizy obraliśmy jedną z pierwszych rozpraw, składających się na podstawową książkę Lévi-Straussa: Antropologię strukturalną — chodzi o rozprawę zatytułowaną „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropo­ logii" (Lévi-Strauss, 1970 г. I I , s. 89-115). Odsłaniając środkami analizy semiotycznej niezwykle złożoną i ciekawą „grę" i „ekwilibrystykę" poziomów uogólniania i abstrakcji w strukturalistycznych interpretacjach Lévi-Straussa, rychło doszliśmy do wniosku, że nie możemy pozostać w obrębie samych rozważań semiotycznych. Mieliśmy bowiem do czynienia z tak subtelną „grą" czy „ekwilibrystyką" owych poziomów, że wiele z jej istotnych niuansów stawało się w ogóle niezrozumiałymi lub wręcz umykało uwagi — jeśli się nie uwzględniło celu nadrzędnego, któremu wszystko to służy. Cel ten wiąże się zaś z inną formalną właściwością strukturalizmu Lévi-Straussa, a mianowicie z podstawami metodologicznymi tego stanowiska. Nadrzędnym celem metodologicznym badań strukturalnych Lévi-Straussa jest uczynienie etnologii, i w ogóle antropologii, nauką ścisłą. Wzorcem owej ścisłości są dlań nauki przyrodnicze, na czele z fizyką współczesną, oraz nauki matematyczne. Dał temu dążeniu wielokrotnie wyraz w licznych swych pracach, także w wielu rozprawach składających się na Antropologię strukturalną — łącznie z rozprawą będącą przedmiotem dalszej analizy. W na­ szym przekonaniu właściwości semiotyczne strukturalnych interpretacji Lévi-Straussa w etnologii są pewnego rodzaju wyrazem złożoności i trudności reali­ zacji owego nadrzędnego celu metodologicznego. Semiotyka strukturalizmu staje się zrozumiała w ramach jego metodologii. Zgodnie z powyższym, analizę semiotyczną wybranej rozprawy Lévi-Straussa osadzaliśmy w ramach rozważań, interpretacji i wyjaśnień metodologicznych. Zamiast aksjologicznie neutralnej analizy semiotycznej zastosowaliśmy ujęcie, w którym analiza semiotyczną staje się punktem wyjścia — i w pewnym stopniu narzędziem — do krytyki i oceny teorii oraz metod naukowych. Rozważania nasze traktujemy jako pewną propozycję interpretacyjną, o charakterze heurystycznym. Polegają one na cząstkowym sprawdzaniu pewnej hipotezy roboczej, łączącej w określony sposób semiotykę z metodo­ logią. Nie mieliśmy żadnych wzorców w tym zakresie, w pełni więc zdajemy sobie sprawę z możliwości popełnienia licznych błędów. Jesteśmy jednak przekonani, że obrana przez nas droga postępowania może okazać się owocna — nawet jeśli nam się to niezupełnie uda w tym przypadku. Aby uczynić nasze rozważania łatwiejszymi do zrozumienia, przypomnimy pokrótce pewne podstawowe założenia analizy semiotycznej oraz elementarne reguły metodologii nauk ścisłych. Wyczerpujące ujęcie tych problemów wymaga sięgnięcia do odpowiedniej literatury (Ajdukiewicz, 1960, 1965, 1965a; Morris, 1938; Nagel, 1970; Pelc, 1984; Popper, 1977). �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 2. ZAŁOŻENIA A N A L I Z Y 9 SEMIOTYCZNEJ Rozważania nasze będą się koncentrowały wokół zagadnień, których sedno oddaje ogólny termin semiotyczny: „poziom semiozy". W ujęciach bardziej potocznych jego odpowiednikami są wyrażenia: „poziom semiotyczny", „poziom języka" lub „poziom wypowiedzi językowych". Otóż sytuację polegającą na tym, że pewna rzecz lub zjawisko fizyczne funkcjonuje jako znak, określa się mianem procesu semiozy. W procesie tym rolę istotną odgrywają następujące elementy: 1) materialne nośniki znaków (twory graficzne o odpowiednich kształtach lub określone dźwięki); 2) to, do czego znaki się odnoszą, czyli to, czego są znakami poszczegól­ ne desygnaty oraz denotacje, czyli zbiory desygnatów; 3) sami użytkownicy znaków, którzy przyjmując pewną interpretację określonych przedmiotów-nośników nadają im charakter znaków. Każdy proces semiozy jest więc oparty na trojakiego rodzaju relacjach, zachodzących odpowiednio : 1) między samymi nośnikami znaków — relacje syntaktyczne; 2) między nośnikami znaków a desygnatami i denotacjami — relacje semantyczne; 3) między nośnikami znaków a ich użytkownikami, ze względu na przyjmowaną przez nich interpretację — relacje pragmatyczne. Wszystkie trzy rodzaje relacji składają się na pełny zbiór relacji semiotycznych. Znakiem jest zatem każdy przedmiot materialny, jeśli tylko wy­ stępuje w takiej troistej strukturze relacji semiotycznych. znaki: z , , z , . . . z 2 / n \ relacje syntaktyczne / Isyntaktyka) \ interpretatorzy desygnaty i denotacje Każdy język jest systemem znaków określonym przez podanie zasad wyznaczających zespoły relacji syntaktycznych, semantycznych i pragma­ tycznych dla pewnego skończonego zbioru przedmiotów-nośników. Owe trzy zespoły relacji semiotycznych są podstawowymi w y m i a r a m i każdego procesu semiozy. Z kolei każdy proces semiozy może — ale nie musi — mieć wiele p o z i o m ó w . Pojęcie to daje się określić rekurencyjnie w sposób następujący. Jeśli znaki mają desygnaty i denotacje wyłącznie w dziedzinie pozajęzykowej, to mówimy o p i e r w s z y m poziomie semiozy. Poziom każdego procesu semiozy, w którym chociaż jeden znak ma desygnaty w dziedzinie �10 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI samego języka, nazywamy poziomem w y ż s z y m , zgodnie z regułą ogólną: jeśli desygnaty i denotacje znaków są na n-tym poziomie semiozy, to dana wypowiedź jest na poziomie n + 1-szym. W celu uproszczenia rozważań zakładamy, że cała dziedzina rzeczywistości pozajęzykowej należy do zerowego poziomu semiozy oraz przyjmujemy prostą metodę oznaczania liczbowego poziomów semiozy: 0° - zerowy poziom semiozy, czyli rzeczywistość pozajęzykowa; 1 ° — pierwszy poziom semiozy, czyli język, którego wyrażenia posiadają desygnaty i denotacje tylko w sferze pozajęzykowej ( 0 ) ; 2° — drugi poziom semiozy, czyli meta-język, którego wyrażenia po­ siadają desygnaty i denotacje należące zarówno do sfery pozajęzykowej (0°), jak też do języka służącego do mówienia tylko o rzeczywistości pozajęzykowej ( I ) ; 3° - trzeci poziom semiozy, czyli meta-meta-język... itd. Jak z powyższego ujęcia wynika, przyjmujemy założenie, że wyraz największego poziomu semiozy osiąganego przez daną wypowiedź jest jej miarą semiotyczną, ale że co najmniej p o ś r e d n i o każda wypowiedź — na dowolnie wysokim poziomie semiozy - dotyczy zawsze wszystkich pozo­ stałych poziomów niższych, aż do sfery pozajęzykowej włącznie. Oczywiście, może się zdarzyć taka złożona wypowiedź językowa, która należy do relatywnie wysokiego poziomu semiozy, ale także b e z p o ś r e d n i o dotyczy — po kolei lub w dowolnym innym układzie — wszystkich pozostałych lub tylko nie­ których, niższych poziomów semiozy, do poziomu zerowego włącznie. Podstawową trudnością operacyjną rozważań dotyczących poziomów semiozy wypowiedzi formułowanych w językach rzeczywistych, w których wyrażane jest zarówno myślenie potoczne, jak też osiągnięcia nauk, jest brak uniwersalnego kryterium, które pozwalałoby w sposób formalnie jedno­ znaczny ustalać przynależność danej wypowiedzi do określonego poziomu. Z reguły znaczenie decydujące w tym zakresie mają trzy podstawowe wymiary semiotyczne znaków składowych danej wypowiedzi, przede wszystkim zaś ich wymiar semantyczny. Definicja poziomów semiozy mówi wszak wprost o desygnatach i denotacjach wypowiedzi. Jednakże kontekst, w którym dana wypowiedź jest formułowana, ma zawsze mniejsze lub większe — w wyjątkowych przypadkach nawet decydujące - znaczenie przy określaniu poziomu semiozy. Zasada ekonomii myślenia wymaga formułowania wypo­ wiedzi jak najkrótszych. Wobec tego wypowiedź np. na poziomie czwartym, z punktu widzenia wymogów maksymalnej prostoty i jasności, powinna mówić bezpośrednio tylko o czymś, co samo występuje na trzecim poziomie semiozy. Jednakże, aby uniknąć zbędnych powtórzeń, kontekst pozwala niejednokrotnie na takie ujęcia, które - rozpatrywane same w sobie — mogą być zupełnie nie określone co do poziomu odniesienia, a więc też i co do własnego poziomu semiozy; albo też wypowiedź z rozpatrywanego tu przykładowo poziomu czwartego może być sformułowana w bezpośrednim odniesieniu do niższych niż trzeci poziomów semiozy — a więc np. do o �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 11 poziomu drugiego, pierwszego lub nawet zerowego. Wymaga tego częstokroć zwięzłość i celność wypowiedzi w określonym złożonym kontekście — merytorycznie jednak wypowiedź będzie należeć do przyjętego tu przykładowo poziomu czwartego. Rozstrzygnięcie tej kwestii formalnej wymaga zatem uwzględnienia całokształtu rozważań merytorycznych, w ramach których została sformułowana dana wypowiedź. Z semiotycznego punktu widzenia nauka jest niezwykle złożoną „grą" poziomów semiozy. Wypowiedzi z różnych poziomów nieustannie się ze sobą przeplatają, mamy częstokroć do czynienia z gwałtownymi „skokami" semiotycznymi, polegającymi na pomijaniu jednego lub więcej poziomów pośrednich; na przerywaniu toków rozważań z różnych poziomów i podejmo­ waniu ich na nowo w różnych momentach i miejscach złożonego splotu badań naukowych i językowych wyrażania osiąganych w nich rezultatów, itp. itd. Zagadnienia powyższe wiążą się bezpośrednio z jednym z najważniejszych i zarazem bardzo trudnych i złożonych problemów — chodzi o d z i e d z i n ę p r z e d m i o t o w ą nauk i odpowiadający jej j ę z y k p r z e d m i o t o w y . ' Z se­ miotycznego punktu widzenia oba te skorelowane ze sobą ściśle pojęcia mają charakter zupełnie względny. W przypadku każdej z nauk musi to być rozstrzygane oddzielnie, gdy chcemy ustalić, na którym poziomie semiozy występuje ich dziedzina przedmiotowa badań oraz odpowiadający tej dziedzinie język przedmiotowy danej nauki. Jedyną zasadą stałą w tym zakresie jest ta, że język przedmiotowy dowolnej nauki musi zawsze składać się z wypowiedzi występujących na poziomie semiozy d o k ł a d n i e o jeden s t o p i e ń w y ż s z y m niż poziom dziedziny przedmiotowej tej nauki. Nie wszystkie zaś nauki dotyczą wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej, zatem język przedmiotowy nie każdej nauki będzie zbiorem wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy. Na przykład językoznawstwo będzie posiadało dziedzinę przedmiotową co najmniej na pierwszym poziomie semiozy, a zatem język przedmiotowy tej nauki będzie występował co najmniej na poziomie drugim. Metodologia nauk - z wyłączeniem tych, które same zajmują się językiem — będzie miała dziedzinę badań na pierwszym poziomie semiozy, a zatem jej język przedmiotowy będzie na poziomie drugim. W przypadku metodologii nauk o języku będziemy mieli do czynienia z procesami semiozy o jeden stopień wyższymi w obu płaszczyznach w stosunku do poprzedniego przy­ padku. Podobnie będzie z meta-metodologią obu wymienionych rodzajów nauk — w pierwszym przypadku jej wypowiedzi będą na poziomie trzecim, a w przypadku drugim, na poziomie czwartym. Z sytuacją drugiego rodzaju będziemy mieli do czynienia w rozważaniach Lévi-Straussa. Niezwykle szkodliwym poznawczo zjawiskiem, występującym niestety bardzo często w badaniach naukowych, jest nierozróżnianie poziomów semiozy wyższych od pierwszego, a więc od tego, który zawiera wypowiedzi do­ tyczące wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej. Nierozróżnianie owych po­ ziomów pociąga za sobą z reguły ich pomieszanie — to zaś odbija się �12 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI fatalnie na efektach badań i opartej na nich wiedzy naukowej. Przykładem takiej sytuacji może być brak wyraźnego rozgraniczenia rozważań metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. W przypadku pierwszym, racje tych roz­ ważań mają charakter merytoryczny w tym sensie, że wiążą się z rzeczy­ wistymi operacjami poznawczymi danej nauki, którą bada metodolog. Natomiast w przypadku drugim, gdy prowadzimy rozważania meta-metodologiczne, racje istotne czerpane są z reguły z dziedziny filozofii, a nie z samej nauki, na dowolnym jej poziomie semiotycznym. Uwaga ta będzie miała znaczenie istotne w trakcie naszej analizy stanowiska Lévi-Straussa. W punkcie poprzednim daliśmy do zrozumienia, że będziemy badać stanowisko Lévi-Straussa m. in. na podstawie korelowania poziomów semiotycznych jego wypowiedzi z poziomami uogólniania i abstrakcji jego badań naukowych i rozważań metodologicznych różnego szczebla. Nie należy jednak rozumieć naszego ujęcia w sposób zbyt uproszczony. Nie twierdzimy bowiem, że istnieje jakaś jednoznaczna i definitywnie określona oraz stała korelacja obu rodzajów poziomów. Przyjmujemy tylko jako hipotezę badawczą w celach heurystycznych, iż stosunkowo wyraźniejsze powiązania obu rodzajów po­ ziomów dają się odnaleźć, idąc od drugiego poziomu semiozy wzwyż. Natomiast wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy mogą zawierać — i w naukach z reguły tak się dzieje — ujęcie, które z merytorycznego punktu widzenia występuje na wielu różnych poziomach uogólniania i ab­ strakcji. O żadnej korelacji mowy tu być nie może. Rozważania Lévi-Straus­ sa są prowadzone na drugim i wyższych poziomach semiozy. Korelacja obu rodzajów poziomów nie będzie więc przedsięwzięciem zupełnie beznadziejnym, ale poddana zostanie odpowiednim wymogom uzasadniania w stopniu do­ statecznym. Interesujące nas tu poziomy uogólniania i abstrakcji z reguły będą znajdowały wyraz pośredni w rozróżnieniach pojęciowych, mówiących пр. o badaniach przedmiotowych, metodologicznych, meta-metodologicznych itp. 3. ELEMENTY METODOLOGII N A U K ŚCISŁYCH Pojęcie nauki ś c i s ł e j wiąże się z pojęciem w y n i k a n i a logicznego jednych twierdzeń jakiegoś systemu teoretycznego z innych jego twierdzeń. Włączenie jakiegokolwiek twierdzenia — ogólnego lub szczegółowego — w ra­ my całego systemu zależności logicznych nadaje temu twierdzeniu w a r u n k o w o charakter k o n i e c z n y w znaczeniu formalnym. Przy rzeczowej interpretacji teorii naukowych mówi się w takich przypadkach także o tym, że twierdzenia składowe systemu teoretycznego odsłaniają związki konieczne w znaczeniu p r z e d m i o t o w y m . Dotyczy to w szczególności twierdzeń ogólnych, uznanych za prawa naukowe w danej dziedzinie badań. Istnieją dwa odmienne ogólne schematy formalne, stosowane przy kon­ struowaniu naukowych systemów teoretycznych w naukach ścisłych. Jeden z nich ma charakter h i p o t e t y c z n o - r e d u k c y j n y i jest stosowany w naukach �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 13 realnych, do których należą nauki przyrodnicze oraz humanistyczne. Oparty jest na stosowaniu tylko u p r a w d o p o d a b n i a j ą c y c h , bo zawodnych, spo­ sobów rozumowania przy ustalaniu stosunków wynikania między składnikami systemów teoretycznych. Drugi schemat ogólny ma charakter aksjomatyczno-dedukcyjny i jest podstawą nauk f o r m a l n y c h , tj. logiczno-matematycznych. Oparte na pewnych przesłankach i niezawodnych schematach rozumowania, nauki te uzyskują rezultaty ś c i s ł e i konieczne zarówno w sensie formalnym, jak i merytorycznym. Wynika to zaś ze swoistości ich przedmiotu, który pozwala na stosowanie wyłącznie niezawodnych metod poznania. Różni to w sposób zasadniczy nauki formalne od nauk realnych. Te ostatnie mogą i muszą być oparte na metodach i osiągnięciach nauk formalnych — w przeciwnym przypadku nie byłyby naukami ścisłymi — nie mogą się jednak do nich ograniczyć. Szeroko rozumiana dziedzina rzeczy­ wistości materialnej, do której należą przedmioty badań wszystkich bez wyjątku nauk realnych, pozwala uzyskiwać poznanie pewne i ścisłe tylko cząstkowo, fragmentarycznie i całkowicie w a r u n k o w o . Ideał ścisłości osią­ galny jest tylko dla nauk formalnych. Przypomnimy pokrótce elementarne wymogi metodologiczne, umożliwiające osiąganie ścisłości warunkowej w nau­ kach realnych i bezwarunkowej w naukach formalnych. Pojęcie ścisłości w naukach realnych wiąże się z pojęciem t e o r i i n a u k o w e j , dotyczącej określonej dziedziny przedmiotów czy zjawisk. Teoria określonej dziedziny przedmiotowej daje się zbudować po spełnieniu określo­ nych warunków. W sposób mniej lub bardziej dokładny i wyraźny musi zostać sprecyzowana aparatura pojęciowa danej teorii, za pomocą definicji lub zasad, czyli twierdzeń o charakterze postulatów znaczeniowych, normują­ cych sens zawartych w tych twierdzeniach specyficznych terminów danej teorii. Jest to krok decydujący przy konstruowaniu wszelkiej teorii naukowej w naukach realnych, wszystkie pozostałe operacje poznawcze są od niego uzależnione. Ma on charakter arbitralny, ale tylko w znaczeniu względnym — jest bowiem milcząco przyjętą fundamentalną hipotezą metodologiczną danej teorii. Jeśli dana aparatura pojęciowa okazuje się nieadekwatna w stosunku do badanej dziedziny zjawisk, musi być zmieniona, co oznacza nie tylko zasadniczą zmianę samej teorii, ale w ogóle charakteru tej teorii. Zgodnie z przyjętą aparaturą pojęciową prowadzone są badania i obser­ wacje zapisywane w postaci zdań jednostkowych oraz numerycznie ogólnych. Te ostatnie dotyczą wszystkich przedmiotów, ale tylko w ograniczonym obsza­ rze czasoprzestrzennym. Nie są więc prawami w sensie ścisłym, którymi mo­ gą być wyłącznie zdania ogólne w sensie uniwersalnym, dające się prawdziwie orzekać, o określonych zależnościach między przedmiotami czy zjawiskami w dowolnym momencie czasowym i w dowolnym miejscu w przestrzeni. Z reguły jednak bywa tak, iż wstępną postacią praw naukowych są pewne zdania numerycznie ogólne, które następnie przez odpowiednio kontrolowaną generalizację są doprowadzane do postaci zdań ściśle uniwersalnych. Prawa muszą mieć bowiem charakter rejestrujący w stosunku do powtarzalnych �14 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI zależności między obserwowanymi przedmiotami czy zjawiskami, skoro mają służyć za podstawę do wyjaśniania pojedynczych faktów oraz ich przewidy­ wania. Krokiem wieńczącym niejako konstrukcję teorii naukowej jest przyjęcie jak najmniejszej liczby założeń podstawowych danej teorii, przypisujących przedmiotom określonej dziedziny takie zasadnicze cechy ogólne (w znaczeniu ścisłej uniwersalności), że na ich gruncie dają się wyjaśnić zarówno zależ­ ności określane przez prawa, jak też przebieg samych zjawisk oraz właściwości przedmiotów danej dziedziny w całej ich konkretności. Pragniemy jednak zaznaczyć, że przedstawiona przez nas kolejność etapów konstruowania teorii naukowej nie jest obowiązującą regułą. Różne teorie w poszczególnych naukach powstawały w różny sposób - jedynie w ostatecznym ujęciu musiały być uwzględnione wszystkie przez nas wymienione elementy teorii naukowej i dodatkowo jeszcze wiele innych, które tutaj pomijamy. Prawa i założenia podstawowe każdej teorii w naukach realnych są zawsze tylko hipotezami. Jako twierdzenia ściśle uniwersalne dotyczą potencjalnie nieograniczonej liczby przedmiotów czy zjawisk, także przyszłych. Zatem żadne badania czy obserwacje - osiągalne zawsze tylko w skończonej ilości nie mogą ich efektywnie zweryfikować. Mogą je natomiast sklasyfikować. Zatem ta negatywna procedura sprawdzająca jest dla ścisłych nauk realnych ważniejsza metodologicznie, aniżeli procedura pozytywna - właśnie ze względu na swą e f e k t y w n o ś ć i r o z s t r z y g a l n o ś ć . Bez poddania radykalnej kry­ tyce i bezwzględnym procedurom falsyfikującym nie może być w ogóle mowy o jakiejkolwiek ścisłości praw czy teorii naukowych w naukach realnych. Złożony charakter przedmiotów i zjawisk w niektórych dziedzinach badań może zasadniczo utrudniać odkrycie ścisłych praw i sformułowanie teorii naukowych. Jest wówczas rzeczą całkiem naturalną i celową wzorowanie się na metodach innych nauk ścisłych. Można bowiem poprzez rozważania metodologiczne, a nawet meta-metodologiczne, czerpać pomysly badawcze i środki poznawcze z innych dziedzin, niekoniecznie nawet pokrewnych. Wszystkie te zapożyczenia muszą być jednak traktowane wyłącznie jako hipotezy heurystyczne, a nie jako oczywiste prawdy z tego tylko powodu, że dane metody i środki poznawcze już się dostatecznie sprawdziły w in­ nych dziedzinach. Hipotezy metodologiczne czy meta-metodologiczne mu­ szą być poddane standardowym procedurom sprawdzającym w dziedzinie ich aktualnego zastosowania - jakkolwiek będzie to zawsze sprawdzanie tylko pośrednie. Powinno to zaś polegać na wywiedzeniu, z owych zaczerpniętych skądinąd sugestii metodologicznych czy meta-metodologicznych, pewnych hipotez rzeczowych, czyli potencjalnych założeń podstawowych teorii i praw w dziedzinie owych skomplikowanych zjawisk; następnie należy bezpośrednio sprawdzić zasugerowane niejako odgórnie hipotezy rzeczowe, przez co uzyskuje się sprawdzenie pośrednie wyjściowych hipotez metodologicznych czy meta-metodologicznych. Badania stają się w tej sytuacji bardzo złożone i trudne. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 15 są bowiem splotem nakładających się na siebie ujęć z wielu różnych poziomów uogólniania i abstrahowania. Zwiększa się niepomiernie niebez­ pieczeństwo różnorakich błędów czy pomyłek — czasami jednak trud się opłaca pod względem poznawczym. Jednym z błędów w takiej sytuacji może być pomieszanie ze sobą do pewnego stopnia pojęcia ścisłości względnej, właściwej naukom realnym, z pojęciem ścisłości bezwzględnej, charakterystycznej dla nauk formalnych. Na zakończenie uwag wprowadzających przypomnimy zatem w wielkim skrócie najbardziej elementarne warunki owej ścisłości bezwzględnej. Systemy teoretyczne, właściwe naukom formalnym, konstruowane są w sposób zasadniczo odmienny od tego, jaki obowiązywał w naukach realnych. Punktem wyjścia tych systemów są bowiem twierdzenia ściśle ogólne oraz całkowicie pewne - prawdziwe na mocy samego znaczenia użytych w nich terminów, będących terminami pierwotnymi całego systemu. Są to aksjomaty, twierdzenia przyjęte a priori u podstaw całego systemu teoretycznego, które stanowią ostateczne racje logiczne dla wszystkich pozostałych twierdzeń systemu. Wszystkie twierdzenia posiadają dowody ścisłe, oparte na dedukcyjnych, a więc niezawodnych regułach wniosko­ wania, będących po prostu podstawieniami pewnych praw logiki. Bycie aksjomatem lub wynikanie z aksjomatów jest warunkiem wystarczającym prawdziwości każdego twierdzenia w systemach nauk formalnych. Normą i kryterium prawdziwości jest tu niesprzeczność i aksjomatyczna dedukowalność, a więc wyłączenie respektowania praw logiki. Dlatego też mamy tu do czynienia ze ścisłością bezwzględną i z rzeczywistym ujmowaniem oraz określaniem związków koniecznych, mających jednak charakter tylko formalny. Metodą podstawową dedukowania twierdzeń w systemach formalnych jest metoda p o d s t a w i a n i a nowych formuł za zmienne występujące w aksjoma­ tach. Można w ten sposób uzyskiwać dedukcyjnie nowe twierdzenia dowolnie rozwinięte, złożone i bogate pod względem treści. Każda formuła-twierdzenie, które pod względem swej podstawowej struktury jest f o r m a l n i e analogiczne do któregoś z aksjomatów systemu, jest równie ścisłe i pewne, jak sam aksjomat wyjściowy. Większa złożoność lub szczegółowość nowego twierdzenia w porównaniu z aksjomatem nie odgrywa żadnej roli, pod warunkiem, że podstawą owej analogii formalnej jest któreś z praw logiki. Dedukcja logiczna sprowadza się do takiej właśnie analogii formalnej. Jednakże wystarcza ona w zupełności do uzasadniania twierdzeń wyłącznie w dziedzinie nauk formalnych, ze względu na ich specyficzny przedmiot. Należy także pod­ kreślić, że nie każda analogia formalna jest pewną postacią jakiegoś prawa logiki. W gruncie rzeczy niewiele - stosunkowo biorąc — rodzajów analogii formalnych ma taki logiczny charakter. Nasuwa się w tym miejscu pewne spostrzeżenie ogólne o charakterze semiotyczno-metodologicznym, dotyczące różnic w sposobach uzasadniania właściwych naukom realnym i formalnym. Sądzimy, że można się pokusić o sformułowanie pewnych reguł ogólnych w tym zakresie. Otóż, w naukach �16 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI realnych racje uzasadnianych twierdzeń mogą być poszukiwane na tym samym co i te twierdzenia poziomie uogólnienia czy abstrakcji lub semiozy, albo też na którymś z poziomów niższych — w zasadzie jednak nie na poziomie wyższym. Natomiast w naukach formalnych owe racje mogą występować na tym samym poziomie lub na poziomie wyższym — lecz w zasadzie nie na niższym. Wyjaśnia to fakt, dlaczego na ogół systemy logiki, a po części także matematyki, tak często są opracowywane na poziomie meta-logiki czy meta-matematyki. Często bywa tak, szczególnie w logice formalnej, że pewien system zostanie opracowany tylko na poziomie meta-logicznym, bez schodzenia na właściwy dla tej dziedziny poziom przedmio­ towy, czyli po prostu na poziom logiczny. Co ważniejsze jednak, okazuje się, iż właściwą naukom formalnym ścisłość bezwzględną uzyskuje się właśnie dopiero na meta-poziomach. W naukach realnych mamy na ogół sytuację odwrotną. Wiele nauk i teorii nie wykracza w ogóle poza poziom przedmiotowy, pozostając na niskim szczeblu uogólniania i abstrakcji oraz semiozy. Nic też dziwnego, że w stosunkowo niewielu przypadkach uzyskuje się w nich rezultaty ścisłe, a i te mają tylko charakter warunkowy, względny. Błędem byłoby jednak sądzić, że prosty zabieg przejścia na wyższe poziomy rozważań — metodolo­ giczny czy meta-metodologiczny — w sposób niejako automatyczny nadaje ścisłość danej dziedzinie badań. Czy tak się stanie — decydują o tym ostatecznie racje merytoryczne, rzeczowe, a nie czysto formalne. Wyklucza to charakter samej dziedziny przedmiotowej nauk realnych. II. ANALIZA I . PRZYKŁAD STRUKTURALNEJ TEORII W ETNOLOGII - PRZEGLĄD TREŚCI Rozprawa: „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropologii", stanowiąca rozdział I I Antropologii strukturalnej, daje się streścić w następujących punktach : 1. Językoznawstwo jest jedyną nauką sensu stricto wśród nauk społecznych, tzn. nauką ścisłą, określającą ogólne prawa i budującą teorie dziedziny przedmiotowej swych badań. Zawdzięcza to swej metodzie. Pozostałe nauki społeczne są zobowiązane przyjąć lekcję metodologiczną od językoznawstwa (akapit 1, s. 89). 2. Nie chodzi już o dotychczasową, cząstkową i przypadkową współ­ pracę merytoryczną między językoznawstwem i naukami społecznymi, opartą na swoistych i odmiennych metodach wszystkich tych dyscyplin. Metody te, łącznie z metodą dawnego językoznawstwa, miały niewielką wartość poznawczą z punktu widzenia wymogów nauk ścisłych (akapity 2-3, s. 89-91). 3. Dziedziną językoznawstwa jako nauki ścisłej jest powstała stosunkowo niedawno fonologia. Zawdzięcza to swej metodzie, którą wymodelowała �SEMIOTYKA S T R U K T U R A L I Z M U 17 na wzór nauk ścisłych, przede wszystkim przyrodniczych, na czele z fizyką współczesną, stosującą metody formalno-matematyczne. Charakter strukturalny tej metody, gwarantujący zarazem ścisłość poznania naukowego, polega na poszukiwaniu struktury głębokiej za powierzchnią zjawisk, ujęciach całościowo-systemowych oraz na określaniu ścisłych praw ogólnych (akapity 4-5, s. 91-92). 4. Określona powyżej metoda strukturalna fonologii zostaje przyjęta za podstawę etnologii i w ogóle antropologii (akapit 6, s. 92-93). 5. Przeniesienie ścisłej metody fonologii do pozostałych nauk społecznych, w tym także do etnologii i antropologii, musi oczywiście uwzględniać specyfikę poszczególnych dziedzin przedmiotowych. W przekonaniu LéviStraussa, w etnologii metoda ta daje się zastosować bez poważniejszych zastrzeżeń (akapity 7-12, s. 93-96). 6. Uznając zasadność przenoszenia strukturalnej metody fonologii do etnologii, Lévi-Strauss przystępuje do określania założeń ogólnych interpretacji dziedziny przedmiotowej drugiej z wymienionych nauk, zgodnie z zasadami metody strukturalnej. Uwagę swą skupia na zjawisku awunkulatu, stawiając sobie za cel odkrycie i sformułowanie ścisłego prawa strukturalnego, rządzą­ cego tym zjawiskiem (akapity 13-20, s. 96-101). 7. Zgodnie z powyższym, Lévi-Strauss zestawia i odpowiednio interpretuje szereg wyników obserwacji etnologicznych, wiążących się merytorycznie z postawionymi zadaniami badawczo-interpretacyjnymi (akapity 21-28, s. 101-104). 8. Efektem ostatnich z wymienionych rozważań jest sformułowanie po­ szukiwanego, ogólnego i ścisłego prawa awunkulatu, mającego charakter strukturalny (akapity 29-31, s. 104-106). 9. Badania swe Lévi-Strauss kończy wyjaśnieniami terminologicznymi oraz polemiką z rozwiązaniami konkurencyjnymi w zakresie interesujących go zagadnień etnologicznych (akapity 32-45, s. 106-113). Przedstawione streszczenie posłuży nam za klucz wyboru odpowiednich fragmentów, które poddamy szczegółowej analizie semiotyczno-metodologicznej. Streszczenie to ułatwi identyfikację miejsca i roli merytorycznej i formalnej analizowanego przez nas fragmentu w ramach całokształtu rozważań Lévi-Strausa. Zdajemy sobie sprawę z niedoskonałości polskiego przekładu tej pracy i związanego z tym ryzyka jej literalnej interpretacji. Podejmujemy to ryzyko uważając, że w konfrontacji z oryginałem nie narusza to sedna interesujących nas zagadnień, a propozycja nowego przekładu z naszej stro­ ny byłaby w obecnej sytuacji ryzykiem znacznie większym. 2. POZIOMY SEMIOTYCZNE I FUNKCJE METODOLOGICZNE INTERPRETACJI STRUKTURALNYCH W ETNOLOGII Wykład swej teorii etnologicznej, opartej na metodzie strukturalnej, Lévi-Strauss rozpoczyna w sposób bardziej nietypowy z punktu widzenia standardowej praktyki metodologicznej realnych nauk ścisłych. Zaczyna bo2 - Etnografia Polska. I . 32, 7. 2 �18 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŇSKI wiem nie od analizy wyników badań jako punktu wyjścia do konstrukcji teorii naukowej, lecz od analizy meta-metodologicznej, a więc od rozważań na relatywnie wysokim poziomie abstrakcji i semiozy. Fragment 1 (akapit 1, s. 89) Z l : „ W zbiorze nauk s p o ł e c z n y c h , do k t ó r e g o j ę z y k o z n a w s t w o bezsprzecznie należy, ono wszakże wyjątkowe miejsce; nie jest nauką jak inne, lecz tą, która zajmuje osiągnęła największe p o s t ę p y : jest chyba j e d y n ą , k t ó r a m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana n a u k i i k t ó r a z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć p o z y t y w n ą m e t o d ę , a zarazem poznać naturę faktów poddawanych przez nią analizie": 4 ° (meta-metodologiczna ocena w a r t o ś c i poznawczej 3 (rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie dotycząca): podstaw): 2 ° (nauk humanistycznych, m. i n . j ę z y k o z n a w s t w a , b ę d ą c e g o t e o r i ą ) : 1 ° (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 2 : „ T a uprzywilejowana sytuacja n a k ł a d a pewne z o b o w i ą z a n i a : j ę z y k o z n a w c a często spotyka badaczy p r a c u j ą c y c h w s ą s i e d n i c h , ale odmiennych dyscyplinach, k t ó r z y będą czerpać natchnienie z jego p r z y k ł a d u i p o d e j m o w a ć p r ó b y z d ą ż a n i a w jego ś l a d y " : 4 ° (postulat meta-metodologiczny 3' dotyczący): (rozstrzygnięć m e t o d o l o g i c z n y c h . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u zdania Z l ) . Z3: „Noblesse oblige: takie pismo j ę z y k o z n a w c z e , jak „Word", nie m o ż e ograniczać się do przedstawiania ściśle j ę z y k o z n a w c z y c h t w i e r d z e ń i z a p a t r y w a ń " : 5" (odniesienie postulatu meta-metodologicznego 4 ° (rozprawy meta-metodologiczne Z4: „Musi ono również przygarnąć do czasopisma o g ł a s z a j ą c e g o m. in.): d o t y c z ą c e . . . i t d . , j a k przy Z l ) . psychologów, socjologów i etnografów, pragnących d o w i e d z i e ć się od w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a , j a k a droga p r o w a d z i do pozytywnej wiedzy o faktach 5 r społecznych": ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z3). Z 5 : „ J a k to pisał j u ż d w a d z i e ś c i a lat temu Marcel Mauss, Socjologia c z y n i ł a b y na większe p o s t ę p y , gdyby k i e r o w a ł a się wszędzie p r z y k ł a d e m pewno językoznawstwa...": 5 ° (akceptacja twierdzenia s f o r m u ł o w a n e g o w zakresie): 4 ° ( r o z w a ż a ń meta-metodologicznych d o t y c z ą c y c h . . . i t d . , j a k przy Z l ) . Z 6 : „Ścisła analogia metod stosowanych obowiązek 4 C przez obie dyscypliny n a k ł a d a na nie szczególny współpracy": (wniosek-postulat meta-metodologiczny 3 ° (poznawczo p o ż ą d a n y c h dotyczący): rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie 2° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a . . . podstaw): itd., jak w przypadku Z l ) . Komentarz 1 W strukturalistycznych badaniach etnologicznych Lévi-Straussa, w których język jest ujmowany jako część składowa badanych zjawisk kulturowych, rozważania metodologiczne prowadzone są z konieczności co najmniej na trzecim poziomie semiozy, a rozważania meta-metodologiczne — na poziomie czwartym. Sedno rozważań przytoczonego fragmentu można zaś ująć lapidarnie w sposób następujący: Językoznawstwo współczesne, przede wszystkim fonologia, wypracowało pierwszą w humanistyce ścisłą metodę badań, mającą walor uniwersalny w stosunku do wszystkich bez wyjątku nauk społecznych. Stało się przez to wzorcem metodologicznym teorii naukowych — w postulowanych tylko �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 19 na razie — ścisłych naukach humanistycznych. Ową metodą uniwersalną jest oczywiście s t r u k t u r a l n a metoda fonologii. Stanowisko powyższe, rozpatrywane na gruncie zasad metodologii nauk ścisłych, powinno mieć charakter meta-metodologicznej h i p o t e z y heury­ stycznej — a więc powinno tylko p o m a g a ć w poszukiwaniu dróg pro­ wadzących do odkrywania prawdy. W rzeczywistości dzieje się jednak do­ kładnie na odwrót. Mamy tu bowiem do czynienia z meta-metodologicznym rozstrzygnięciem apriorycznym, które decyduje nawet ostatecznie o określeniu granic i charakteru samej dziedziny przedmiotowej etnologii. Teza podstawowa naszych rozważań daje się zatem ostatecznie sformułować w sposób następujący: Swoista „gra", a ściślej mówiąc - „ekwilibrystyka" poziomów semiotycznych w strukturalistycznych uogólnieniach i interpretacjach Lévi-Straussa w etnologii, ma swe ostateczne źródło w wysunięciu na plan pierwszy racji a p r i o r y c z n y c h i czysto f o r m a l n y c h przed racjami p r z e d m i o t o w y m i i m e r y t o r y c z ­ n y m i . W punkcie niniejszym uwypuklimy cechy owej semiotycznej „ekwilibrystyki", wynikające z odwrócenia zasad metodologicznych realnej nauki ścisłej, prowadzące etnologię — w gruncie rzeczy, aczkolwiek wbrew jej naturze - na tory formalnej nauki ścisłej. Omawiana tu „gra" i „ekwilibrystyka" semiotyczną jest zaś po prostu wyrazem zasadniczych trudności, a raczej niemożności dokonania takiego odwrócenia metodologicznego. Żadna z dzie­ dzin wiedzy o kulturze nie może się stać nauką ścisłą w takim znaczeniu, w jakim są nimi nauki formalne, logiczno-matematyczne — podobnie jak nie jest wcale taką nauką fonologia, wbrew temu, co sądzi Lévi-Strauss. Racje czysto metafizyczne takiego stanowiska Lévi-Straussa wyjaśniamy krótko w podsumowaniu naszych rozważań. Są to bowiem racje ostateczne. W tym miejscu sięgniemy jednak do racji bliższych i przez to mniej ogólnych. Analiza semiotyczno-metodologiczna fragmentu 1, w świetle dalszych fragmentów oraz lektury tekstów innych prac Lévi-Straussa, pozwala ujawnić b e z p o ś r e d n i e podstawowe przesłanki enty nema tyczne, motywujące jego strukturalistyczną koncepcję metodologiczną w etnologii. Przesłanki te dają się sformułować w postaci dwóch ogólnych zasad: 1) przedmiot badań i poznania każdej nauki, zarówno przyrodniczej, jak i humanistycznej, ma zawsze dwa poziomy: jawny (zjawisko) i ukryty (struktura); 2) na płaszczyźnie badawczo-interpretacyjnej obowiązują pewne podstawo­ we metody uniwersalne, adekwatne poznawczo na równi dla wszystkich bez wyjątku nauk. Równa się to uznaniu identyczności struktury metodologicznej zarówno nauk humanistycznych, jak i przyrodniczych. Pierwsza z tych zasad ma charakter przedmiotowo-ontologiczny, druga zaś - poznawczo-epistemologiczny. Tylko przy — milczącym w gruncie rze­ czy -• założeniu ich słuszności oraz przyjęciu za podstawę swych rozważań, Lévi-Strauss może w sposób prawomocny dokonać omawianego tu roz­ strzygnięcia meta-metodologicznego zaraz na wstępie swej pracy. W przeciwnym przypadku byłoby zupełnie niezrozumiałe twierdzenie, iż etnologia może �20 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w całości przejąć metodę fonologii, a że z kolei ta jest równie ścisła, jak metoda nauk przyrodniczych oraz logiczno-matematycznych. Ostatnia myśl zostanie wypowiedziana wyraźniej w następnych fragmentach. Okoliczność, iż mamy tu do czynienia nie z heurystyczną hipotezą, lecz z merytorycznie arbitralną decyzją, zostaje uwidoczniona w zdaniu ostatnim - Z6, które jest wnioskiem podsumowującym rozważanie akapitu pierwszego i zarazem postulatem normującym z góry całokształt dalszych rozważań omawianej pracy. Mowa jest w nim o „ a n a l o g i i metod" językoznawstwa i nauk społecznych - równocześnie jednak ma to być „ ś c i s ł a analogia". Kategoryczność tego twierdzenia-postulatu ostatecznie nie pozostawia żadnej wątpliwości, że omawiana tu decyzja meta-metodologiczna została podjęta definitywnie i żadnym dalszym dyskusjom podlegać nie będzie. Analiza dalszych fragmentów w pełni potwierdzi tę tezę. Posługiwanie się metodą analogii jako fundamentalną zasadą wnioskowania jest zaś tą cechą charakterystyczną strukturalizmu Lévi-Straussa, która uwidacznia bezpośrednio w jego poglądach ingerencję założeń metafizycznych. Wyjaśnimy to w rozważaniach końcowych. Fragment Zl: 2 (akapit 4, s. 91) „ N a r o d z i n y fonologii z b u r z y ł y tę s y t u a c j ę " : 4 ° (kontynuacja r o z w a ż a ń 3' meta-metodologicznych, dotyczących sytuacji p a n u j ą c e j w): (metodologii, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ) : 2 ° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest t e o r i ą ) : I o (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 Z2: „Odnowiła nie pozostaje 4' (rzeczywistości ona nie t y l k o pozajęzykowej). perspektywy j ę z y k o z n a w s t w a ; przeobrażenie tych rozmiarów ograniczone do jednej p o s z c z e g ó l n e j d y s c y p l i n y " : ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ F o n o l o g i a musi o d e g r a ć w z g l ę d e m nauk s p o ł e c z n y c h tę s a m ą rolę o d n o w i c i e l s k ą , j a k ą fizyka a t o m o w a o d e g r a ł a wobec c a ł o k s z t a ł t u nauk 4' ścisłych": ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 4 : „ N a czym polega najogólniejszych ta rewolucja, gdy usiłujemy rozpatrywać ją z punktu widzenia jej konsekwencji?": 4" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ O d p o w i e d z i na to pytanie dostarcza nam z n a k o m i t y mistrz fonologii, N . T r u b i e c k o j " : 5' ( o d w o ł a n i e się d o ) : 4 C (stanowiska z zakresu meta-metodologii p o s t u l u j ą c e g o ) : 3 ° ( z m i a n ę zasad metodologii leżącej u podstaw): 2" (wszystkich nauk humanistycznych, m. i n . t a k ż e j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest teorią): Г (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 6 : „ W p r o g r a m o w y m artykule sprowadza on m e t o d ę f o n o l o g i c z n ą do czterech podstawowych k r o k ó w ; po pierwsze, fonologia przechodzi o d badania u ś w i a d a m i a n y c h zjawisk j ę z y k o w y c h do badania ich n i e u ś w i a d a m i a n e j i n f r a s t r u k t u r y ; po c z ł o n ó w j a k o b y t ó w niezależnych, czyni między n i m i relacje; nie ogranicza się do po natomiast trzecie, wprowadza twierdzenia, że fonemy pojęcie drugie, nie chce ona podstawą systemu: swej analizy traktować zachodzące »Współczesna są zawsze c z ł o n a m i pewnego fonologia systemu. �21 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU lecz pokazuje konkretne systemy fonologiczne i unaocznia ich s t r u k t u r e « ; wreszcie, po czwarte, fonologia zmierza do o d k r y w a n i a o g ó l n y c h p r a w b ą d ź znajdowanych i n d u k c j ę , b ą d ź » w y w o d z o n y c h logicznie, co nadaje i m charakter przez absolutny«": 5 ° ( . . . j a k w przypadku Z 5 ) . Komentarz 2 Rozważania Lévi-Straussa mają tu na celu wykazanie, że ekstrapolowana na całą humanistykę metoda fonologii ma charakter strukturalny - i na czym to polega - oraz że ścisłość tej metody jest wzorowana na metodzie współczesnej, zmaterializowanej fizyki teoretycznej. Pozostając na czwartym poziomie semiozy, co jest konieczne ze względu na kontynuację rozważań meta-metodologicznych • z fragmentu 1, Lévi-Strauss przeprowadza w Z l do Z4 charakterystykę metody fonologii jako uznanej już metody uniwersalnej i możliwej do zaadaptowania w antropologii. Z4 jako pytanie retoryczne zawiera charakterystykę pośrednią. Posługuje się w tym celu tekstami prac teoretyka językoznawstwa N . Trubieckiego w Z5 i Z6, co przenosi tę część rozważań, opatrzonych zresztą w pewnym fragmencie cudzysłowem, na poziom piąty. Poszczególne człony zdań wypowiadanych na tym poziomie zawierają informacje o nowej metodzie wyrażone w meta-języku, nie zmienia to jednak płaszczyzny semiotycznej tych rozważań. Charakterystyka strukturalnej metody fonologii w Z6 jest rozwinięciem i konkretyzacją entymematycznych przesłanek ogólnych - odtworzonych w komentarzu 1 - będących racjami bezpośrednimi meta-metodologicznej decyzji Lévi-Straussa. Charakterystyka metody fonologii ma tu charakter semiotycznie pośredni, jest bowiem sformułowana w postaci postulatu skierowanego pod adresem metodologii nauk humanistycznych, czego wyrazem bezpośrednim jest meta-metodologiczne zdanie Z3. Pozostałe zdania tego fragmentu różnorako rozwijają i precyzują treść tego postulatu. Przesłanki opracowania metody strukturalnej fonologii oraz ostateczne racje jej przyjęcia pochodzą zatem z wyższego poziomu semiotycznego niż ten, na którym formułowane są same zasady tej metody. Na szczególne podkreślenie zasługuje dodatkowo fakt, iż schematem podstawowym omawianych tu rozstrzygnięć meta-metodologicznych jest zasada analogii. Znalazło to bezpośredni wyraz w Z3 w postaci następujących wyrażeń składowych: musi... tę samą rolę...". Fragment 3 (akapit 5, s. 91-92) Z l : „ T a k oto, po raz pierwszy, jedna z nauk s p o ł e c z n y c h okazuje się zdolna do ustanawiania koniecznych s t o s u n k ó w " : 4 ° ( w y p o w i e d ź meta-metodologiczna o o s i ą g n i ę c i a c h ) : 3 ° (metodologii w p r o w a d z a j ą c e j nowe metody d o ) : 2 ° (nauk humanistycznych, tutaj j ę z y k o z n a w s t w a , Г 0 Z2: „Taki jest dotyczącego): (języka m ó w i ą c e g o o ) : (rzeczywistości właśnie sens pozajęzykowej). ostatniego zdania Trubieckiego, podczas gdy sformułowane �22 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI poprzednio reguiy p o k a z u j ą , j a k j ę z y k o z n a w s t w o p o w i n n o p o s t ę p o w a ć , aby o s i ą g n ą ć ten rezultat": 5' (wywiedzenie wypowiedzi Z l niniejszego fragmentu z Z6 fragmentu 2 d o t y c z ą c e g o ) : 4 ° (stanowiska z zakresu m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z6 we fragmencie 2). Z 3 : „ N i e jest naszym o b o w i ą z k i e m wykazywanie, że te aspiracje Trubieckiego są uzasadnione; p r z y t ł a c z a j ą c a w i ę k s z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h j ę z y k o z n a w c ó w zajmuje zgodne stanowisko w tej sprawie": 5" ( p o w o ł a n i e się na stanowisko z zakresu): 4° ( m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w Z2 niniejszego Z 4 : „ A l e gdy w jednej z nauk o człowieku zachodzi fragmentu). wydarzenie o tej d o n i o s ł o ś c i , przed­ stawiciele dyscyplin p o k r e w n y c h nie t y l k o m o g ą , lecz w r ę c z p o w i n n i natychmiast s p r a w d z i ć jego konsekwencje oraz jego możliwą stosowalność do faktów z innego porządku": 4 ° (postulat meta-metodologiczny skierowany p o d adresem): 3° ( m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l niniejszego fragmentu). Komentarz 3 Fragment 3 zawiera elementy pewnego typu argumentacji na rzecz podję­ tej uprzednio decyzji meta-metodologicznej, wiążąc się z asekuracyjną próbą złagodzenia arbitralności tego rozstrzygnięcia, poprzez czysto werbalne nadanie mu pozoru hipotezy. W ZA mówi bowiem o konieczności „sprawdzania" meta-metodologicznego postulatu, uniwersalizującego metody nauk ścisłych i przez to unifikującego całą ich metodologię. Kontynuując rozważania zpoprzedniego fragmentu, Lévi-Straussprecyzuje tu swoją koncepcję zapożycze­ nia metody etnologii z językoznawstwa, chcąc zarazem głębiej ugruntować swą decyzję meta-metodologiczną. Poprzednio już omówione założenia, zarówno zwerbalizowane, jak i entymematyczne, uzupełnia dalszymi twierdzeniami z zakresu meta-metodologii - a więc sformułowanymi co najmniej na czwartym poziomie semiozy. Na tym poziomie wypowiedziane jest zdanie pierwsze, dwa następne — ze względu na odwołanie się od poglądów meta-metodologicznych innych badaczy — ulegają przesunięciu na poziom piąty. Zdanie ostatnie — ZA, jako „pomost wiodący do właściwych rozważań metodologicz­ nych", wypowiadane jest ponownie na poziomie czwartym. Przyjrzyjmy się jednak bliżej stronie merytorycznej tych rozważań, aby móc ustalić, czy Lévi-Strauss rzeczywiście zrezygnował z rozstrzygnięć arbitralnych na rzecz postępowania hipotetyczno-sprawdzającego. Zdanie pierwsze jest niezwykle istotne, ponieważ wyłuszcza sedno ścisłości metody fonologii, podając niejako kwintesencję jej charakterystyki, sformuło­ wanej w Z6 we fragmencie 2. Pojęcie „stosunków koniecznych" wyraża bowiem treść metodologicznych ideałów Lévi-Straussa — chodzi oczywiście o konieczność w znaczeniu formalno-logicznym lub matematycznym. Niechimeryczność swego ideału stara się uzasadnić w Z2 i Z3, powołując się kolejno na okoliczności, iż autorytet, a nade wszystko zgoda powszechna, potwierdzają w pełni tak pojmowaną ścisłość i uniwersalność strukturalnej metody metodologii wśród nauk społecznych. Powołanie się w Z3 na „przytłaczającą większość" uczonych jest bowiem odwołaniem się do kryterium �23 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU zgody powszechnej — pomijając zaś jego zawodność jako kryterium prawdy ma ono jeszcze tę szczególną właściwość, iż jako racja i argument na rzecz jakiegokolwiek twierdzenia występuje zawsze na wyższym poziomie abstrakcji i semiozy w stosunku do tego, na którym jest sformułowane twierdzenie uzasadniane. Twierdzeniem uzasadnionym de facto przez Z3 jest zaś zdanie Z4, które z pierwszego z nich po prostu wynika. Jego hipotetyczna formuła jest w gruncie rzeczy myląca — w świetle wcześniejszych rozważań Z3 daje się odnieść nie tylko do językoznawstwa, lecz do wszelkich w ogóle nauk ścisłych, już istniejących czy też dopiero postulowanych. Zatem jeśli chodzi o metodę fonologii, jej „stosowalność do faktów z innego porządku" nie jest tu tylko „możliwą" i nie ma potrzeby, aby to „sprawdzać". Ujęcie to wypada zatem zaliczyć do - bardzo bogatego u Lévi-Straussa, jak to dalej pokażemy - arsenału chwytów retorycznych maskujących zbytnią arbitralność jego stanowiska. F r a g m e n t 4 (akapit 6. s. 92-93) Z l : „ O t w i e r a j ą się wtedy nowe perspektywy": 4 (postulat meta-metodologiczny skierowany pod adresem): 3° (metodologii wyznaczającej p o s t a w y ) : 2" (nauk humanistycznych, w t y m j ę z y k o z n a w s t w a , a więc t e o r i i ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ N i e chodzi j u ż dłużej o p r z y p a d k o w ą w s p ó ł p r a c ę , w t o k u k t ó r e j j ę z y k o z n a w c a i socjolog, p r a c u j ą c y w odosobnieniu o d siebie, p r z e k a z u j ą sobie niekiedy to, co zdaniem k a ż d e g o z nich m o ż e z a i n t e r e s o w a ć drugiego": 4 ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ P r z y badaniu z a g a d n i e ń p o k r e w i e ń s t w a (a zapewne r ó w n i e ż przy badaniu innych proble­ m ó w ) socjolog znajduje się w sytuacji formalnie podobnej do tej, w jakiej znajduje się językoznawca-fonolog". 4 ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ T e r m i n y p o k r e w i e ń s t w a są j a k fonemy, elementami znaczenia; j a k fonemy, zyskują one to znaczenie t y l k o wtedy, gdy są scalone w systemy; wsystemy p o k r e w i e ń s t w a « , jak » s y s t e m y f o n o l o g i c z n e « , są wypracowane przez u m y s ł na poziomie m y ś l e n i a nieu ś w i a d a m i a n e g o ; wreszcie, przejawianie się w oddalonych o d siebie regionach i w r ó ż n i ą ­ cych się istotnie s p o ł e c z e ń s t w a c h form p o k r e w i e ń s t w a , reguł zawierania m a ł ż e ń s t w , po­ dobnych postaw narzuconych p e w n y m t y p o m krewnych i t p . - wszystko to nakazuje p r z y p u s z c z a ć , że z a r ó w n o w j e d n y m j a k w d r u g i m przypadku postrzegane zjawiska wy­ nikają z d z i a ł a n i a o g ó l n y c h , ale u k r y t y c h p r a w " : 2° (twierdzenie z zakresu będące teorią): nauk humanistycznych, do k t ó r y c h należy językoznawstwo, 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ' (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ P r o b l e m m o ż n a tedy s f o r m u ł o w a ć w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : w innym p o r z ą d k u rzeczy­ wistości zjawiska p o k r e w i e ń s t w a są zjawiskami tego samego typu co zjawiska j ę z y k o w e " : 2 ( . . . j a k w przypadku Z4). Z 6 : „ C z y w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę a n a l o g i c z n ą p o d względem formy (jeśli nie treści) do tej, k t ó r ą stosuje fonologia, socjolog m o ż e s p o w o d o w a ć w swej nauce taki p o s t ę p , j a k i d o k o n a ł się w naukach o j ę z y k u ? " 3 ( w y p o w i e d ź z zakresu metodologii określającej podstawy): 2" (nauk humanistycznych, łącznie z j ę z y k o z n a w s t w e m . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z 4 ) . �24 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Komentarz 4 W tej fazie rozważań Lévi-Straussa chodzi o pokazanie, w jaki sposób formuła strukturalnej metody fonologii pozwala wypracować ogólne zasady metody strukturalnej w etnologii — podstawą tego opracowania są oczywiście ustalenia meta-metodologiczne dokonane w poprzednich partiach rozważań. W świetle wymogów metodologii realnych nauk ścisłych powinniśmy mieć tutaj wyprowadzenie heurystycznej hipotezy metodologicznej z wysuniętej uprzednio — również heurystycznej — hipotezy meta-metodologicznej, w myśl właściwych naukom realnym reguł postępowania hipotetyczno-redukcyjnego. Jednakże tak, jak nie mieliśmy do czynienia z hipotezami na poziomie meta-metodologicznym, tak też nie mamy z nimi do czynienia na poziomie metodologicznym — przy przejściu bowiem z pierwszego z tych poziomów na drugi Lévi-Strauss opiera na zasadach postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego. Fragment ten rozpoczyna się od wypowiedzi na czwartym poziomie semiozy, jest bowiem kontynuacją rozważań meta-metodologicznych z po­ przedniego fragmentu, a równocześnie stanowi przejście na poziom niższy, metodologiczny. Przygotowaniem do tego przejścia są zdania Z l i Z2, w zdaniu Z3 określona została natomiast fundamentalna zasada tego przejścia międzypoziomowego — a jest nią zasada analogii formalnej, znajdująca wyraz w sformułowaniu mówiącym o „sytuacji" formalnie podobnej w zakresie metodologii wszystkich nauk humanistycznych. W rzeczywistości Lévi-Strauss nie przechodzi jednak na płaszczyznę rozważań metodologicznych, lecz na płaszczyznę ogólnych ustaleń rzeczo­ wych z punktu widzenia strukturalnej teorii etnologicznej. Wyjaśnia to fakt swoistego „skoku" semiotycznego od rozważań meta-metodologicznych na czwartym poziomie semiozy w zdaniach Z l do Z3 na poziom drugi w zdaniach Z4 i Z5. Te ostatnie zdania wyrażają zaś najogólniejsze założenia teorii strukturalnej, wypracowanej przez Lévi-Straussa w etnologii. Omawiana dalej teoria awunkulatu, podobnie jak i wszystkie inne ogólnienia i interpretacje strukturalistyczne, są tylko przypadkami szczególnymi nakreślo­ nej tu teorii ogólnej. Mamy więc do czynienia z przejściem międzypoziomowym o dwa stopnie, od ujęć meta-metodologicznych do ujęć rzeczowych, z pominięciem poziomu pośredniego, czyli metodologicznego, który na dodatek jest najważniejszy z punktu widzenia charakteru koncepcji strukturalistycznej Lévi-Straussa. Jest to bowiem przede wszystkim stanowisko metodologiczne. Płaszczyzna metodologiczna nie zostaje jednak — bo nie może zostać — pominięta w tym punkcie rozważań. Metodologia dochodzi do głosu w ostatnim zdaniu omawianego fragmentu, tj. w Z6 — ale tylko w formie pytania. Cała ta „gra" poziomów, a raczej „ekwilibrystyka" semiotyczną, kryje w sobie — naszym zdaniem — fundamentalne problemy i trudności oraz charakterystyczne cechy postępowania badawczego LéviStraussa. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 25 Postawienie w decydującym momencie rozważań - bo przy przejściu na fundamentalną dla koncepcji Lévi-Straussa płaszczyznę metodologiczną — pytania zamiast tezy i dalsze postępowanie badawcze w taki sposób, jak gdyby odpowiedź na to pytanie była czymś zupełnie oczywistym, dowodzi jego retorycznego charakteru. Autor tego pytania z góry udzielił na nie odpowiedzi pozytywnej: jedyną ścisłą i naukową metodą etnologii może być tylko metoda strukturalna przejęta z fonologii. Przyjrzyjmy się entymematycznej argumentacji na rzecz tej fundamentalnej tezy strukturalizmu Lévi-Straussa. Racje ogólne tej tezy zostały wypracowane na gruncie omówionych dotychczas rozważań meta-metodologicznych i wyrażone w przesłankach ogólnych, tj. w Z l do Z3. Racje szczegółowe podano w przesłankach mniejszych, tj. w zdaniach Z4 i Z5. Ich słuszność nie była uzasadniona w sposób właściwy dla hipotezy — na warunkach której powinny one zostać wprowadzone początkowo do rozważań. Nie są bowiem poprzedzone groma­ dzeniem i opisami faktów, formułowaniem praw rejestrujących, stosowaniem odpowiednich redukcyjnych procedur sprawdzających itp. Zabiegi te zostaną przeprowadzone w dalszych rozważaniach, ale wówczas omawiane tu zdania, wyrażające podstawowe założenia rzeczowe strukturalnej teorii etnologicznej, będą stanowiły ich racje, a nie konsekwencje. Racje dla tych podstawowych twierdzeń rzeczowych swej teorii Lévi-Strauss znajduje w płaszczyźnie meta-metodologicznej — twierdzenia te są po prostu uszczegółowiającymi podstawieniami, dokonanymi na poziomie rzeczowym, twierdzeń ogólnych, sformułowanych i uzasadnionych w dotychczasowych rozważaniach na płaszczyźnie meta-metodologicznej. Skoro zatem racje z poziomu bezpośrednio „wyższego", meta-metodologicznego, oraz konsekwencje poziomu bezpośrednio „niższego", rzeczowego, mają identyczne implikacje metodologiczne, to jakże można wątpić w to, że jedyną ścisłą i naukową metodą fonologii może być — skoro być musi — metoda strukturalna, przejęta żywcem z fonologii? To pytanie retoryczne jest zarazem znakomitym chwytem retorycznym. W momencie podejmowania decydującego rozstrzygnięcia metodologicznego, Lévi-Strauss pozostawia czytelnikowi zadanie udzielenia odpowiedzi na pytanie sformułowane w taki sposób i w takim momencie rozważań, iż jedyną możliwą odpowiedzią może być ta, której chce sam autor pytania. Poprzez omówione bowiem dotąd sugestywne rozważania meta-metodologiczne, mające ukazać na zasadzie analogii jedność metodologiczną wszystkich nauk humanistycznych, a także przyrodniczych i ścisłych, oraz zarazem w świetle niezbitego faktu owocności metody i teorii strukturalnej w fonologii — czytelnik czuje się niejako zobowiązany do przyjęcia sugerowanych mu wniosków metodologicz­ nych. Ulegając sugestiom analogii w meta-metodologicznych rozważaniach Lévi-Straussa przyjmuje się nieuchronnie — nolens volens — jego sposób myślenia i argumentowania, a wówczas jest się także zmuszonym przyjąć jego wnioski. Ich pozorną słuszność zdaje się potwierdzać — widoczna �26 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w trakcie dalszych rozważań rzeczowych — skuteczność metody i teorii strukturalnej przy wyjaśnianiu faktów i formułowaniu praw ogólnych. Nie zauważa się jednak, iż owe sukcesy wynikają przede wszystkim — jeśli nie wyłącznie — z tego, że sam przedmiot badań został odpowiednio dobrany, a raczej spreparowany, pod kątem założeń teorii strukturalnej. Skoro zdania Z4 i Z5 nie są hipotezami rzeczowymi, lecz rzeczowymi podstawieniami uprzednich ustaleń ogólnych, poczynionych na płaszczyźnie meta-metodolo­ gicznej, to za rzeczywistość przedmiotową etnologii uznane zostaje tylko to spośród zjawisk kulturowych, co odpowiada przyjętym w tych zdaniach kategoriom pojęciowym. Zjawiska nie mieszczące się w tej strukturze po­ jęciowej zostają automatycznie pominięte jako — rzekomo - przedmiotowo nie powiązane ze zjawiskami podpadającymi pod kategorie teorii strukturalnej w etnologii. Trudności walki z tymi sugestiami mają charakter dwojaki. Po pierwsze, z samej swej natury mają charakter ukryty, niejawny. Aparatura pojęciowa — jeśli się na nią zgodzimy i przyjmiemy za narzędzie myślowych operacji poznawczych - nie tylko steruje naszym badaniem, lecz narzuca mu także określoną „optykę". Wszystko, co się nie mieści w jej ramach, umyka naszej uwagi. Po drugie zaś Lévi-Strauss umiejętnie wykorzystuje autorytet fonologii, w postaci jej rzeczywistych oraz doniosłych osiągnięć poznawczych, zarówno pod względem rzeczowym, jak też metodologicznym. Formalne po­ dobieństwo osiąganych w obu dziedzinach rezultatów interpretacji struktural­ nych sankcjonuje konstrukcje etnologiczne Lévi-Straussa niekwestionowanymi osiągnięciami fonologii. Takim zabiegiem uzasadniającym Lévi-Strauss posłu­ guje się bardzo często, i to nie tylko w trakcie rozważań metodologicznych czy meta-metodologicznych, lecz także w trakcie rozważań rzeczowych. Analiza dalszego toku badań Lévi-Straussa w pełni potwierdza poczynione w tym komentarzu różnorakie ustalenia oraz nasze propozycje interpreta­ cyjne. W naszym przekonaniu, omawiany fragment ma decydujące znaczenie dla zrozumienia i wyjaśnienia podjętych w tej pracy zagadnień, zarówno semiotycznych, jak i metodologicznych. Fragment Z l : „ T o , co określa się na ogół dwa z u p e ł n i e r ó ż n e p o r z ą d k i 5 (akapit 13. s. 96-97) mianem »systemu pokrewieństwa«, obejmuje w istocie rzeczywistości": 2"' (rozwijanie z a ł o ż e ń teorii etnologicznej, zawierającej t a k ż e r o z w a ż a n i a n a d ) : 1° (językiem służącym do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości Z2: „Mamy pozajęzykowej). przede wszystkim terminy, w k t ó r y c h wyrażają się rozmaite typy stosunków rodzinnych": 2° (...jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ A l e p o k r e w i e ń s t w o w y r a ż a się nie t y l k o w nomenklaturze: j e d n o s t k i lub klasy jednostek, które używają tych terminów, czują się (albo nie czują się, zależnie od przypadku) z o b o w i ą z a n e do o k r e ś l o n e g o zachowania się względem siebie: do szacunku b ą d ź famil iarności, prawa b ą d ź o b o w i ą z k u , p r z y w i ą z a n i a lub w r o g o ś c i " : 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . �27 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU Z4: „Obok tego, co proponujemy o k r e ś l i ć j a k o system nazw i co stanowi, m ó w i ą c ściśle, system s ł o w n i c t w a , występuje inny system, r ó w n i e ż o charakterze psychologicznym i spo­ ł e c z n y m , k t ó r y o k r e ś l a m y j a k o system postaw": 2° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 5 : „ O t ó ż jeśli p r a w d ą jest, j a k to z o s t a ł o stawia nas w sytuacji analogicznej wyżej co ta, wykazane, w której że badanie s y s t e m ó w znajdujemy się wobec nazw systemów fonoiogicznych, lecz o d w r ó c o n e j — to przy badaniu s y s t e m ó w postaw sytuacja ta ulega niejako » w y p r o s t o w a n i u « " : 3" ( o d w o ł a n i e się od racji metodologicznych w celu dalszego r o z w i n i ę c i a ) : 2 ° (założeń teorii etnologicznej... i t d . , j a k w przypadku Z l ) . Z 6 : „ D o m y ś l a m y się r o l i odgrywanej przez te systemy, a polegającej na zapewnianiu spoistości i r ó w n o w a g i grupy, ale nie rozumiemy natury z w i ą z k ó w z a c h o d z ą c y c h postawami i nie dostrzegamy 2' Z7: C różnymi ( . . . j a k w przypadku Z l ) . „ I n n y m i słowy, tak j a k w przypadku j ę z y k a , znamy funkcję, 2 między ich k o n i e c z n o ś c i " : ale brak n a m systemu": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Komentarz 5 We fragmencie tym Lévi-Strauss rozwija i precyzuje założenia swej strukturalnej teorii w etnologii, sformułowane ogólnie w zdaniach Z4 i Z5 we fragmencie poprzednim. Dlatego też wypowiedzi są w zasadzie formuło­ wane na drugim poziomie semiozy. Nie jest to jednak rozwijanie heurystycznej hipotezy rzeczowej drogą merytorycznej argumentacji, lecz reinterpretacja obserwacyjnych uogólnień oparta na wcześniejszych rozstrzygnięciach metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. Bezpośrednio uwidacznia się to w przypadku zdania Z5. Pośrednio zaś wynika z takiej apriorycznej zależności zdań Z4 i Z5 z poprzedniego fragmentu, opartych - na zasadzie podstawiania na gruncie rozstrzygnięć meta-metodologicznych. Rozważania niniejszego fragmentu stanowią kontynuację tych podstawień na zasadzie analogii (Z5 niniejszego fragmentu). Zdania od Z l do Z4 wyrażają pewne trafne uogólnienia obserwacji etnologicznych, dotyczące co prawda istotnej funkcji języka w kształtowaniu więzi pokrewieństwa, nie narzucone jednak tym razem przez fonologiczne analogie. Strukturalizm Lévi-Straussa nie jest przecież konstrukcją czysto aprioryczną i arbitralną, lecz niezwykle umiejętnym wykorzystaniem trafnych obserwacji i uogólnień w celu stworzenia pewnej jednolitej koncepcji teoretycznej. To tylko jej złożoność zasłania w gruncie rzeczy arbitralność fundamentów, na których została ostatecznie oparta. Analogie fonologiczne wprowadza dopiero zdanie Z5. Znajdują one wyraz w zdaniach Z6 i Z7 oraz w dalszych rozważaniach, a opierają się na znaczeniowym utożsa­ mieniu terminu „system" w twierdzeniach fonoiogicznych i etnologicznych. Czysto formalny „system fonologiczny" i realny „system pokrewieństwa" (w tym ostatnim przypadku chodzi przecież przede wszystkim o psycho-społeczne postawy, a nie o nomenklaturę, która jest od podstaw zależna) mają być wszak systemami w tym samym znaczeniu przedmiotowym. Zostało to wyraźnie wypowiedziane w Z4 we fragmencie 4 i rozwinięte �28 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŇSKI w końcowych zdaniach niniejszego fragmentu. Dalsze rozważania Lévi-Straussa są oparte w sposób istotny na tym ustaleniu terminologicznym. Fragment 6 (akapit 15, s. 98) Z l : „ N a w e t p r z y j m u j ą c h i p o t e z ę funkcjonalnego stosunku m i ę d z y d w o m a systemami (tj. systemem nazw i systemem postaw — aut.) - a o p o w i a d a m y się za nią bez z a s t r z e ż e ń — ma się więc prawo, ze w z g l ę d ó w metodologicznych, t r a k t o w a ć k a ż d y z nich j a k o o d r ę b n y problem": 3 ° (zastrzeżenia metodologiczne d o t y c z ą c e p o p r a w n o ś c i ) : 2° (teorii etnologicznej b a d a j ą c e j t a k ż e elementy): 1 ° (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ W ł a ś n i e takie stanowisko zamierzamy t u zająć wobec p r o b l e m u słusznie u w a ż a n e g o za p u n k t wyjścia wszelkiej teorii postaw; jest n i m p r o b l e m wuja, brata m a t k i " : 3 (na gruncie z a s t r z e ż e ń metodologicznych): 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ S p r ó b u j e m y p o k a z a ć , j a k formalne przeniesienie metody stosowanej przez pozwala spojrzeć na ten p r o b l e m w n o w y m ś w i e t l e " : 3 (racje metodologiczne, w a r u n k u j ą c e w istotny s p o s ó b ) : fonologów 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ S o c j o l o g o w i e p o ś w i ę c a l i m u d o t ą d wiele uwagi t y l k o dlatego, że stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m w y d a w a ł się przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania bardzo licznych s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h " : 3 ( . . . jak w przypadku Z3). Z 5 : „ S t w i e r d z e n i e tej częstości nie jest jednak w y s t a r c z a j ą c e ; trzeba jeszcze o d k r y ć jej racje": 3° ( . . . jak w przypadku Z3). Komentarz 6 Bezpośrednia ingerencja racji metodologicznych — wywiedzionych metodą apriorytyczną w rozważaniach meta-metodologicznych — jest w tym fragmencie widoczna w sposób szczególnie wyraźny. Mamy tu do czynienia z wypowiedziami na trzecim poziomie semiozy, jakkolwiek chodzi o zagadnienia przedmiotowe — w badaniach Lévi-Straussa występujące na poziomie drugim. Ma to znaczenie niebagatelne, ponieważ w tym fragmencie Lévi-Strauss zakreśla ramy osta­ teczne tego przypadku ogólnej teorii etnologicznej, który zamierzał opracować w omawianej pracy. Chodzi o teorię awunkulatu jako szczególnej formy pokrewieństwa oraz o określenie prawa ogólnego, wyznaczającego stosunki międzyludzkie na gruncie tego typu więzi rodzinnej i społecznej. W świetle omawianych tu zagadnień niezwykle ważne i interesujące jest zdanie Z3. Nie można odmówić racji Lévi-Straussowi, gdy twierdzi on, iż „formalne przeniesienie metody stosowanej przez fonologów pozwala spojrzeć na ten problem w nowym świetle". Nie jest to jednak argument rzeczowy na korzyść strukturalizmu w etnologii, a co najwyżej punkt wyjścia do poszukiwania takich argumentów. Tak już bowiem jest, że nawet najbardziej niedorzeczna spekulacja — a za taką wcale nie uważamy koncepcji �29 S E M I O T Y K A STRUKTURALÍZMU Lévi-Straussa - może „rzucić nowe światło" na cokolwiek. Niewiele jednak spośród takich śmiałych konstrukcji pojęciowych uzyskuje dostateczne uza­ sadnienie rzeczowe. Zawsze dzieje się to jednak tylko wówczas, gdy logicz­ ne konsekwencje tych konstrukcji pozostają w zgodzie z opisami obserwo­ wanych faktów, których dobór nie może jednak być narzucany z góry przez założenia sprawdzanej teorii. Zatem omawiane tu zdanie Z3 nie jest nie tylko sygnałem rzeczowej weryfikacji strukturalnej teorii w etnologii, lecz jest wręcz kolejnym uszczegółowiającym podstawieniem przyjętego wcześniej schematu ogólnego z zakresu metodologii i meta-metodologii. Teoria ,i ogólne prawo awunkulatu nie są tu celem rozważań i zabiegów metodologicznych — wprost przeciwnie. Są one tylko okazją do zademonstrowania sprawności metody strukturalnej. Nie chodzi więc o prawdę czy adekwatność twierdzeń, lecz o twierdzenia ilustrujące formalną efektywność określonych operacji pojęcio­ wych, opartych na zasadzie analogii — w Z3 mowa jest bowiem o „formal­ nym przeniesieniu metody" z jednej nauki do innej. F r a g m e n t 7 (akapit 20, s. Z l : „Doniosłość tego wkładu Radcliffe-Browna nie 101) może być zbyt wysoko oceniona": 3" (ocena metodologiczna): 2 ! e (j dnej z teorii etnologicznych, opartych m . i n . na badaniach): 1 (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u 0 C (rzeczywistości o): pozajęzykowej). Z 2 : „ P o bezlitosnej krytyce, jakiej Lowie mistrzowsko p o d d a ł metafizykę ewolucjonistyczną, jest to p r ó b a syntezy p o d j ę t a ponownie, ale j u ż na podstawach p o z y t y w n y c h " : 3 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z3: „Stwierdzenie, że próba ta nie wyczerpała czci, j a k ą należy o k a z a ć wielkiemu od angielskiemu razu tematu, nie uchybia bynajmniej socjologowi": 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ P r z y z n a j e m y zatem, że r ó w n i e ż rozprawa Radcliffe-Browna pozostawia w stanie o t w a r t y m w a ż n e i trudne p y t a n i a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ P o pierwsze, awunkulat występuje nie we wszystkich systemach patrylinearnych i matrylinearnych, a znajdujemy go czasem w systemach, k t ó r e nie n a l e ż ą do żadnej z tych kategorii": 3 L ( p o w o ł a n i e się w przypisie 2 na): ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą etnologii dotyczącą m. in.): 1° (języka służącego do m ó w i e n i a 0 Z6: „Po r (rzeczywistości drugie, stosunek o): pozajęzykowej). wujostwa zachodzi nie między dwoma, ale między czterema c z ł o n a m i : wymaga on brata, siostry, szwagra i s i o s t r z e ń c a " : 2' (argumentacja rzeczowa z zakresu etnologii, d o t y c z ą c e j m. i n . ) : I (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0" (rzeczywistości Z7: „Interpretacja pozajęzykowej). taka, j a k przedłożona przez Radcliffe-Browna, arbitralnie izoluje s k ł a d n i k i globalnej struktury i trzeba j ą tak właśnie t r a k t o w a ć " : 3' ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 8 : „ K i l k a prostych p r z y k ł a d ó w unaoczni tę p o d w ó j n ą 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z6). trudność": pewne �30 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A, STUCHL1ŃSKI Komentarz 7 Postulując strukturalną interpretację awunkulatu, Lévi-Strauss przechodzi do porządkowania i interpretacji nagromadzonego matariału obserwacyjno-faktogralicznego. Założenia teorii strukturalnej, zarówno rzeczowe, jak też metodologiczne i meta-metodologiczne, nie służą tu za hipotezy podlegające sprawdzaniu, a więc zarówno weryfikacji, jak też falsyfikacji, lecz za podstawy i ramy wyznaczające sens i granice dziedziny przedmiotowej teorii etnolo­ gicznej. Punktem wyjścia do analizy materiału rzeczowego nie są kwestie przedmiotowe, lecz metodologiczne — dlatego też rozważania prowadzone są przeważnie na trzecim poziomie semiozy. Chodzi bowiem nie tylko — a raczej nie tyle — o wykazanie słuszności strukturalizmu, ile o swoistą monopolizację dziedziny etnologii na rzecz koncepcji strukturalistycznej. Zarzuciwszy charakter metafizyczny i nieadekwatność przedmiotową kon­ kurencyjnym teoriom awunkulatu w zdaniach Z l do Z4 oraz Z7, Lévi-Strauss podejmuje w pozostałych zdaniach strukturalistyczną reinterpretację obserwacji etnologicznych, cudzych i własnych (Z5, Z6 i Z8). Rozwija ją w pełni w dalszych fragmentach rozważań. Arbitralność uogólnień struktu­ ralnych w stosunku do danych obserwacyjnych nie jest ani widoczna, ani uchwytna bezpośrednio. Daje się natomiast wywnioskować z ogólnych cech sposobu postępowania przy przeglądzie danych faktograficznych — nie tylko nie ma tu nawet śladu operacji, które prowadziłyby do próby sfalsyfikowania teorii strukturalnej, lecz nie ma nawet znaku, że coś takiego w ogóle mogłoby być potrzebne. Ta ostatnia okoliczność wiąże się ściśle z oparciem metody strukturalnej etnologii na zasadzie wnioskowania przez analogię. Zostanie też krótko wyjaśniona w podsumowaniu naszych rozważań. Fragment Z l : „Organizacja filiacją społeczna matrylinearna, z swobodnymi oraz w y r a ź n y m antagonizmem 3 8 (akapit 21, s. tubylców wysp 101-102) Trobriandzkich w i familiarnymi stosunkami Melanezji między odznacza ojcem a się synem m i ę d z y wujem i s i o s t r z e ń c e m " : ( p o w o ł a n i e się. zaznaczone w przypisie, na): 2 ° ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą z zakresu entologii d o t y c z ą c ą m . i n . ) : l r (języka służącego do m ó w i e n i a o ) : 0 C Z2: „Natomiast występuje (rzeczywistości pozajęzykowej). u Czerkiesów z Kaukazu, w r o g o ś ć , podczas gdy k t ó r z y są patrylinearni, między ojcem wuj wspomaga u nich swego s i o s t r z e ń c a a synem i ofiaruje mu konia, gdy ten się ż e n i " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ J a k d o t ą d , pozostajemy w granicach schematu Radcliffe-Browna": 3° (ocena metodologiczna przytoczonej poprzednio): 2 ° (argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii d o t y c z ą c e j m. i n . ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0' (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 4 : „ A l e rozpatrzmy inne w c h o d z ą c e w grę stosunki r o d z i n n e " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z5: „Malinowski pokazał, że na Trobriandach mąż i żona żyją i n t y m n o ś c i , a ich stosunki nacechowane są przez w z a j e m n o ś ć " : w atmosferze czułej �31 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z6: „Stosunki między bratem a siostrą są natomiast obłożone przez niezmiernie surowe tabu": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 7 : „ J a k a jest z kolei sytuacja na K a u k a z i e ? " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 8 : „ T u t a j stosunek m i ę d z y bratem a s i o s t r ą jest tak czuty, że u P s c h a v ó w jedyna córka » a d o p t u j e « sobie » b r a t a « , k t ó r y b ę d z i e o d g r y w a ł w z g l ę d e m niej z w y c z a j o w ą rolę brata cnotliwego towarzysza l o ż a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z9: „Ale stosunki między małżonkami są biegunowo przeciwstawne: Czerkies nie śmie u k a z a ć się publicznie ze swą ż o n ą i o d w i e d z a j ą z zachowaniem tajemnicy": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z10: „ W e d l e M a l i n o w s k i e g o , na T r o b r i a n d a c h największą o b e l g ą jest powiedzenie m ę ż c z y ź n i e , że jest podobny do swej siostry; K a u k a z dostarcza o d p o w i e d n i k a tego zakazu, gdyż nie wolno tam p y t a ć m ę ż c z y z n y o zdrowie jego ż o n y " : 3° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Komentarz 8 Fragment niniejszy jest ilustracją typowego sposobu przeprowadzania analizy danych obserwacyjnych przez Lévi-Straussa. Jako argumentacja rzeczowa z zakresu odniesienia teorii etnologicznej, powinna zostać sformuło­ wana na drugim poziomie semiozy — i tak też się dzieje w ujęciach źródłowych, na które się tu Lévi-Strauss powołuje. Zdania wypowiedziane przez Lévi-Straussa jako ukryte cytaty występują zatem na trzecim poziomie semiozy. Nasuwa to, zupełnie autonomiczny i ogólny, problem zasadniczej pośredniości przeważającej części badań z zakresu szeroko rozumianej humanistyki. Zagadnieniem tym nie będziemy się tutaj jednak zajmować. Powoływanie się na innych badaczy jest w naukach o kulturze rzeczą nieuchronną. Jeśli zaś chodzi o rozważania Lévi-Straussa, może tu sugerować bezstronność i obiektywność postępowania przy wprowadzaniu metody struk­ turalnej do etnologii. Pozostaje jednak nadal niezbitym faktem metodologicz­ nym powoływanie się wyłącznie na przykłady zgodne z założoną interpretacją strukturalną i widoczny brak nawet chęci wzięcia pod uwagę ewentualnych kontrprzykładów. Nie mamy zatem powodu, by przypuszczać, że Lévi-Strauss akurat w tym momencie zrezygnował z dedukcyjnej metody pod­ stawiania, wyznaczającej z góry zasady doboru uwzględnianego materiału badawczego. Fragment 9 (akapit 22, s. 102) Z l : „ G d y rozpatruje się s p o ł e c z e ń s t w o typu „ c z e r k i e s k i e g o " b ą d ź typu „ t r o b r a i n d z k i e g o " , nie wystarcza, j a k w i d a ć , zbadanie korelacji postaw ojciec/syn i wuj/siostrzeniec": 2 ° (wniosek z przyjętej uprzednio argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j także): I" (język O' służący do m ó w i e n i a o ) : (rzeczywistości pozajęzykowej). �32 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Z2: „Korelacja ta jest tylko aspektem globalnego systemu, w którym organicznie zespolone stosunki: bral/siostra, m ą ż / ż o n a . ojciec/syn, 2 występują cztery wuj/siostrzeniec": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ D w i e grupy, k t ó r e posłużyły nam za p r z y k ł a d , d o s t a r c z a j ą z a s t o s o w a ń pewnego prawa, k t ó r e m o ż n a s f o r m u ł o w a ć n a s t ę p u j ą c o : w obu grupach stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m ma się tak do stosunku m i ę d z y bratem a siostrą, j a k stosunek m i ę d z y ojcem a synem — do stosunku m i ę d z y m ę ż e m a ż o n ą " : 2'" ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ W y s t a r c z y zatem z n a ć t y l k o j e d n ą p a r ę s t o s u n k ó w , by zawsze m o ż n a b y ł o w y d e d u k o w a ć pozostałe": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Komentarz 9 Fragment ten ma znaczenie wprost kapitalne w ramach omawianej przez nas problematyki semiotyczno-metodologicznej. Ujawnia bowiem w płasz­ czyźnie rzeczowej sedno strukturalizmu Lévi-Straussa. Umiejętne zabiegi interpretacyjne - poczynając od pierwszych ujęć meta-metodologicznych aż do rozważań rzeczowych w poprzednim fragmencie — pozwalają na dokonanie decydującego kroku w strukturalnych badaniach awunkulatu w sposób zupełnie poprawny pod względem formalnym, czyli semiotycznym i metodologicznym. Owym krokiem jest oczywiście wywiedzenie, w zdaniu Z3, charakterystycz­ nego dla awunkulatu prawa rejestrującego. Przyjrzyjmy się zatem podstawom formalnej poprawności tego wywodu. W świetle dotychczasowej analizy nadal nie ulega najmniejszej wątpli­ wości, że Lévi-Strauss nie zrezygnował także w tej sytuacji z metody postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego na rzecz metody hipotetyczno-redukcyjnej. Staje się zatem jasne, w jaki sposób założenia teorii struktural­ nej - wywiedzione z racji meta-metodologicznych — wyznaczyły odgórnie dobór materiału obserwacyjnego w poprzednim fragmencie. A z tego to właśnie materiału rzeczowego wywodzone jest tutaj - za pomocą zdań Z l i Z2 niniejszego fragmentu - strukturalnego prawo awunkulatu Z3. Dobrane zostały po prostu takie dwa przypadki, które reprezentują sytuacje diametralnie przeciwne, jeśli chodzi o charakter stosunków wzajemnych między osobami powiązanymi ze sobą tą „częścią" pokrewieństwa, jaką jest awunkulat. Co ważniejsze jednak, dobór został dokonany przede wszystkim pod takim kątem, aby wszystkie dwuczłonowe relacje składające się na awunkulat chodzi oczywiście tylko o cztery relacje wyróżnione przez Lévi-Straussa, bo formalnie relacji może być sześć: nie uwzględniono relacji między matką i synem oraz między szwagrami — dały się ułożyć w całość opartą na zasadzie strukturalnej o charakterze logiczno-matematycznym, a właściwie algebraicznym. Zdanie Z3, formułujące podstawowe prawo strukturalne awunkulatu, sprowadza realne tej więzi pokrewieństwa do formalnej, logiczno-algebraicznej zasady prostej proporcjonalności między parami stosunków �33 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU izomorficznych. Daje się ono wręcz zapisać w postaci jednoznacznej i nie­ zwykle prostej formuły logiczno-algebraicznej: wuj ojciec siostrzeniec syn brat mąż siostra żona Formuła ta jest kwintesencją strakturalizmu Lévi-Straussa we wszystkich omówionych jego aspektach — od rozstrzygnięć meta-metodologicznych do interpretacji rzeczowych. Sedno metody strukturalnej w etnologii sprowadza się bowiem bez reszty do wyławiania tego typu formalnych, logiczno-matematycznych relacji. Formuła taka daje się skonstruować z tego prostego powodu, że metodologia strukturalizmu została z góry niejako nastawiona na poszukiwanie i ujawnianie wyłącznie zależności tego typu. Sądzimy, iż cała nasza dotychczasowa analiza uzasadnia powyższe twierdzenia w sposób dostateczny. Zdanie Z3 jest jednak twierdzeniem ogólnym tylko w sensie numerycz­ nym — zostało bowiem sformułowane jako uogólnienie dwóch przeciwstawnych przypadków, reprezentowanych przez dwie konkretne społeczności. Nie jest więc prawem w sensie ścisłym, o który Lévi-Straussowi chodzi. Stawia on jednak i pod tym względem kropkę nad i , po dokonaniu strukturalnej interpretacji przytoczonego wybiórczo w dalszych rozważaniach materiału obserwacyjnego. Z l : ,.Ze wszystkich a t y p a m i filiacji F r a g m e n t 10 (akapit 29, s. 104-105) tych p r z y k ł a d ó w wynika, że korelacja m i ę d z y nie wyczerpuje p r o b l e m u " : formami awunkulatu 2" (wniosek oparty na argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : 1 (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ R ó ż n e formy a w u n k u l a t u m o g ą w s p ó ł i s t n i e ć z t y m i samymi t y p a m i filiacji patry linearnej b ą d ź matrylinearnej": 2 ( . . . jak w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ Z a w s z e jednak znajdujemy tę s a m ą f u n d a m e n t a l n ą relację m i ę d z y czterema parami opozycji, n i e z b ę d n y m i dla zbudowania systemu": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ U k a z u j ą to lepiej przedstawione o b o k schematy, k t ó r e ilustrują nasze p r z y k ł a d y ; znak + przedstawia tam stosunki wolne i familiarne, a znak — stosunki nacechowane przez w r o g o ś ć , antagonizm lub r e z e r w ę " : r 3 ° (ocena i charakterystyka metodologiczna t w i e r d z e ń z zakresu): 2 ° (etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : I o (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ U p r o s z c z e n i e to nie jest z u p e ł n i e prawomocne, ale m o ż n a je tymczasowo w y k o r z y s t a ć ; n i e z b ę d n e r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z i m y dalej": 3° ( . . . jak w przypadku Z4). 3 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �34 ANNA MALEWSKA. JCZEI A. STUCHLIÑSKI K o m e n t a r z 10 We fragmencie tym Lévi-Strauss generalizuje sformułowane poprzednio prawo awunkulatu na podstawie uwzględnienia pełniejszego niż we fragmencie 9 zbioru wyników obserwacji etnologicznych, poddanych oczywiście uprzedniej interpretacji strukturalnej. Wyrazem tej generalizacji - implikującej z koniecz­ ności uniwersalność, skoro mamy tu mieć do czynienia ze ścisłym prawem jest zdanie Z3. Rozpoczyna się ono od słowa „zawsze", które kryje za sobą duży kwantyfikator, tak jak przystało na rzetelne prawo naukowe. Na gruncie retorycznie wyrafinowanego stanowiska Lévi-Straussa - przysła­ niającego umiejętnie pozamerytoryczne racje podstawowe strukturalizmu w etnologii za pomocą „ekwilibrystyki" poziomów abstrakcji i semiozy cała operacja generalizacji została dokonana wyłącznie na płaszczyźnie ujęcia rzeczowego etnologii. Znalazło to wyraz w drugim poziomie semiozy, zarówno jeśli chodzi o zdania prowadzące od empirii do generalizacji (tj. Z l i Z2), jak też w przypadku sformułowania wyrażającego samą generalizację prawa awunkulatu (tj. Z3). Pozostałe zdania tego fragmentu (tj. Z4 i Z5) zawierają już tylko komentarz pomocniczy, objaśniający ową generalizację, i jako ujęcia metodologiczne zostały wyrażone na trzecim poziomie semiozy. Ich dołączenie w tym finałowym punkcie badań Lévi-Straussa nie zmienia w niczym ogólnego obrazu jego stanowiska. III. PODSUMOWANIE W rozważaniach części I I staraliśmy się pokazać, w jaki sposób swoistość semiotyki strukturalizmu Lévi-Straussa jest uwarunkowana bezpośrednio przez charakterystyczne założenia meta-metodologii tego stanowiska. W naszym przekonaniu o czym parokrotnie wspominaliśmy - owe założenia meta-metodologiczne strukturalizmu mają ostatecznie źródło w pewnych milcząco przyjętych, choć zarazem wyraźnie czytelnych, założeniach metafizycznych. Założenia te wiążą się bezpośrednio ze stosowaną przez Lévi-Straussa metodą wnioskowania przez analogię w charakterze ostatecznej podstawy opraco­ wania metody strukturalnej w etnologii. Zagadnieniom tym poświęcimy na zakończenie naszych rozważań kilka uwag. W metodologii nauk realnych analogia jest mało cenionym rodzajem wnioskowania (Ajdukiewicz, 1965a, s. 149-152; Ziembiński, 1974, s. 198-199). Nie ma prawie żadnej wartości uzasadniającej - a to jest kryterium pod­ stawowe oceny jakichkolwiek metod wnioskowania w naukach. Jest to wnioskowanie wysoce zawodne i bardzo mało uprawdopodabniające uzasadnia­ ne za jego pomocą twierdzenie. Ma ono wartość poznawczą w zakresie uzasadniania równą tej, jaką posiada zwykły odruch warunkowy, znany doskonale z obserwacji świata zwierząt w ogóle. Znakomite wręcz usługi analogia oddaje natomiast w przygotowywaniu dziedziny badań naukowych oraz jako narzędzie inwencji odkrywczej w trakcie �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 35 ich realizacji. Im bardziej bogate i paradoksalne mamy skojarzenia, tym więcej okoliczności możemy wziąć pod uwagę w trakcie badań a to łatwiej naprowadza na właściwy trop odkryć naukowych, ich uogólnień, wyjaśnień itd. Jest to sfera heurezy, która nie ma żadnych odgórnych norm ani kryteriów - w przeciwieństwie do fazy uzasadnienia, następującej po zwerbalizowaniu wyników poznania naukowego. Osiągnięcia Lévi-Straussa, rozpatrywane z tego punktu widzenia, mają walor ogromny. W istocie jednak chodzi mu nie tylko - a raczej nie tyle - o analogię jako narzędzie heurezy, lecz jako podstawę uzasadniania uzyskanych wniosków poznawczych. Biorąc za podstawę analogię formalną, Lévi-Strauss przyjmuje określone założenia meta-metodologiczne, następnie zaś drogą kolejnych podstawień uszczegółowiających (założenia metodologiczne, rzeczowo-teoretyczne i obserwacyjno-interpretacyjne) dochodzi na ich gruncie do sformułowania ogólnego prawa. W formule tego prawa znaczenie istotne mają aspekty czysto formalne, a nie merytoryczne. Formuła ta jest prawem dlatego, że określa układ zależności o charakterze logiczno-algebraicznym: prostą proporcjonal­ ność między dwoma parami relacji izomorficznych. Empirycznie powtarzalne, realne związki międzyludzkie w ramach awunkulatu mają już znaczenie w gruncie rzeczy - drugorzędne. Są swego rodzaju pretekstem - podobnie jak wszelkie inne badane zjawiska kulturowe na gruncie strukturalizmu do ujawnienia takich lub innych zależności abstrakcyjnych, byleby tylko owe zależności dawały się ująć w pewne formuły logiczno-matematyczne. Powód, dla którego analogia - będąca relatywnie najsłabszym narzędziem argumentacji uzasadniającej twierdzenia naukowe - służy za podstawę tak daleko idących rozstrzygnięć, leży w przyjętej przez Lévi-Straussa koncepcji umysłu ludzkiego. Zgodnie z tą koncepcją umysł funkcjonuje w dwojakim wymiarze. Jeden z nich to działalność jawna, uświadamiana przez ludzi, konkretna i merytoryczna. Wymiar drugi to działalność głęboko ukryta, niejawna, nieuświadamiana przez ludzi, mająca charakter czysto formalny i zupełnie abstrakcyjny. Ta druga - w przeciwieństwie do pierwszej - ma charakter absolutny, jest to bowiem niezmienna, ponadczasowa, niezależna od warunków historycznych, społecznych i indywidualno-psychologicznych. Jest zasadniczo pokrewna, jeśli nie wręcz tożsama ze sferą operacji logicznych i matematycznych, ma więc charakter aprioryczny i konieczny. Ta właśnie sfera dyktuje naczelne prawa działań jawnej sfery ludzkiego umysłu, a poprzez nią wszystkim wytworom tych działań, a więc także całej szeroko rozumianej sferze kultury. Ze względu na swój charakter logiczno-matematyczny, owa niejawna sfera działań umysłu ludzkiego ma też z góry zagwarantowaną zgodność z całą pozostałą sferą rzeczywistości materialnej. Zrozumiałe stają się zatem sukcesy przyrodniczych nauk ścisłych i całkiem racjonalny okazuje się postulowany przez Lévi-Straussa program uściślenia wszystkich nauk humanistyczno-społecznych za pomocą czysto formalnych metod logiki i matematyki. W świetle przyjętej tu koncepcji umysłu ludzkiego nauki ścisłe - a takimi mogą i powinny stać się wszystkie bez wyjątku nauki �36 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIÑSKl teoretyczne — mają ten sam charakter czysto formalny. Omówiony na wstępie podział nauk na realne i formalne traci właściwie sens — metodologia nauk ścisłych jest przecież jedna i ta sama. Stosowanie analogii formalnej utożsamia się z operacją podstawiania, która w logice i matematyce jest jedną z prawomocnych reguł uzasadniania twierdzeń, a nawet ich ścisłego dowodzenia. Koncepcja nieuświadamianej działalności umysłu jako sfery zupełnie odrębnej i autonomicznej oraz nadrzędnej ma jednak u Lévi-Straussa charakter czysto metafizyczny, a nie naukowy. Nie jest bowiem hipotezą heurystyczną, nie daje się ani potwierdzić, czyli zweryfikować, ani obalić, czyli sfalsyfikować, i to zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Ingerencja metafizyki jest w nauce dopuszczalna, ale tylko jako heureza, nigdy jako dogmat aprioryczny. Wszystko niestety wydaje się wskazywać na to, że meta­ fizyczna koncepcja umysłu ludzkiego, leżąca u podstaw strukturalizmu Lévi-Straussa, ma jednak charakter wyłącznie aprioryczno-dogmatyczny. Nie tyle pomaga nauce w odkrywaniu nowych dróg wiedzy, ile je narzuca. Nie oznacza to jednak, że osiągnięcia Lévi-Straussa są bezwartościowe. Nie mają one tylko tego znaczenia, jakie im przypisuje czy stara się nadać ich autor. Nie zrealizował po prostu swego celu głównego — nie przekształcił bowiem etnologii i antropologii w naukę ścisłą w znaczeniu teoretyczno-nomologicznym w duchu nauk logiczno-matematycznych, fizyczno-przyrodniczych czy chociażby na wzór fonologii. Wypracował natomiast cały szereg niezwykle cennych ujęć heurystyczno-badawczych i interpretacyjnych. Zjawisk kulturowych nie wyjaśnił w sposób ścisły, wzbogacił natomiast niepomiernie sposoby ich widzenia i ujawnił zupełnie nieoczekiwane ich aspekty i wymiary. Nasze uwagi podsumowujące wykraczają poza materiał będący przedmiotem naszych rozważań. Należy je zatem traktować jako ewentualną hipotezę — punkt wyjścia do odrębnych rozważań ogólnych nad podstawami filozoficzno-metodologicznymi strukturalizmu Lévi-Straussa. LITERATURA Ajdukiewicz 1960 K. Język i poznanie, Warszawa, t. 1. 1965a Język i poznanie. Warszawa, t. 2. 1965b Logika pragmatyczna. Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. M o r r i s Ch. W. 1938 Foundations of the Theory of Signs, Chicago. N a g e l E. 1970 Struktura nauki. Warszawa. P e l c J. 1984 Wstęp Popper К . R. 1977 Logika Ziembiński 1974 do semiotyki. odkrycia Warszawa. naukowego, Warszawa. Z. Logika praktyczna, Warszawa. �SEMIOTYKA 37 STRUKTURALIZMU A n n a Malewska, Józef Andrzej Stuchliński SEMIOTIC O F STRUCTURALISM. AN ATTEMPT O F INTERPRETATION Summary Our concern with the formal aspect of the works of Claude Lévi-Strauss considered on the instance of his particular chosen text issued from our conviction that it is the aspect that may be of great importance if we apply the structural method in ethnological studies. It is important as well that the Lévi-Strauss' structural method has been modelled according to the method of modern phonology. The evidence of this fact remained in the substantial level of the studies of Lévi-Strauss. We were interested in analyzing the semiotic score of his studies and that is why we aspect of the have applied here theoretical-methodological the elementary means of semiotic analysis. T h e analysis has been, however, established on some of the methodological considerations and explanations without which the semiotic peculiarities of the works of the discussed author can not be understood. We apply essential terms of the semiotic analysis. As a process of semiosis we define the situation when an object or a physical phenomenon functions as a sign. This process — and thereby the object's character of a sign — is based on the relations of three kinds: syntactic, semantic and pragmatic ones which make the three dimensions of every process of semiosis. The semiotic level of a sentence is appointed depending on the sphere in which it has (as a sign) its denotations. In case the referents of signs belong to the non-linguistic sphere we acknowledge the first, primary level of semiosis, if they belong to the lan­ guage, that means the upper level. A n utterance pronounced m natural language is always one degree above the level in which it has its denotations. The general thesis of our deliberation can be pronounced as follows: if the levels of language utterences are not distinguished by the authors of scholarly dissertations, especially in human inroads sciences upon the it usually results of leads the to the researches confusion of and the upon these levels knowledge and makes based on bad them. Those are the errors made by Lévi-Strauss. The semiotic of structuralism becomes conceivable in its focal critical points first after taking into consideration the methodological side of that approach. Especially important here and seems to be formal ones. the discrimination I n the first type to of sciences into which natural two methodological types: as well as human sciences real belong the hypothetic-reductionistic method is applied by researches, by discovering the rules and by building explanatory theories. The conclusions of the reasoning are, at most, highly probable. Formal, that means logical-mathematical sciences are based on the axiomatic-deductory method giving the results always infallible "and wholly dependable. The above conceptual distinction allows for revealing the extremely complicated character of human sciences which is especially evident on the instance of the Lévi-Strauss' theory. Semiotic analysis appears to that in turn, ethonology. be reversibly, allows Such a procedure useful to by explain makes it methodological the semiotic possible, first composing of this reasoning peculiarities of structuralism in of all, to define the essential assumptions upon which Lévi-Strauss builds his theory. One of them is the ascertainment that on sciences the level without of interpretation exceptions and of that data some universal methods may allow us to are valid transmit the methods for all formally from discipline to discipline. It is with this element -methodological proceedings of the Lévi-Strauss' are connected which approach that some of his theoreticalwe at least poorly justified, maybe even quite unfounded speaking the point of the matter think to be too and therefore is that he transmits the infallible venturesome defective. or, Generally axiomatic-deductory �38 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI method of belongs to real sciences. L é v i - S t r a u s s makes it by applying the reasoning which, By formal from the sciences logical proving with into point reasons ethnology o f view it has no which, is the value. It being one of the weakest method of can valuable a be human per sciences analogiam scientific c o g n i t i o n . heuristic instrument only under certain conditions. The m a i n part o f our paper consists o f a semiotic analysis based u p o n the assumed methodological conceptual distinctions. The aim o f the analysis is a concrete and at the same time sufficient justification o f our thesis. The analysis consists i n a particular semiotic characteristics o f the essential fragments o f a chosen structural theory in ethnology, the characteristics basing o n the methodological interpretation explaining the reasons that caused Lévi-Strauss to undertake a particular research procedure and to present the results o f his investigations i n a defined f o r m . It turned out that the errors o f L é v i - S t r a u s s had their origin i n the w r o n g , unscientific approach to his basic theoretical and methodological verbal assurances and different reservations as heuristic hypotheses, but as axioms so they appear based on the decisions substantially arbitrary. Such way i n the quick semiotic semiotic structure "leaps" o f the assumptions. In spite L é v i - S t r a u s s treats his initial be aprioric a procedure reveals Lévi-Strauss' made by h i m when to texts, let us his not ascertaimments itself i n a take he passes directly from o f all assumptions for formal example very general the meta- -methodological deliberation to the factual analysis o m i t t i n g the intermediary methodological level. I t meant itself to points the the apparent. namely passing analysis errors and I n the directly from o f empirical data defectiveness the consideration with of the methodological aspect the use of Lévi-Strauss' it meant an o f data o f observation according to the assumptions o f the the procedure arbitrary accepted structural same method. becomes selection method In these especially and assortment a p r i o r i and the theoretical constructions established u p o n them. We are convinced that there are after all certain reasons m a k i n g L é v i - S t r a u s s to regard his initial fact, assumptions since as axioms. They he takes certain general are the conception extra-scientific reasons, metaphysical o f the human mental equipment in strictly speaking the idea o f the unconscious activity o f the m i n d as the sphere quite autonomous and superior to all the mental and especially cognitive activity o f a h u m a n being. This conception has been accepted by L é v i - S t r a u s s as a tacit assumption, thus assumed in the entimematic way in all his considerations and researches. Nevertheless that it is this conception makes the very basis o f applying the cognitively questionable per analogiam method in the most crucial moment, namely by t r a n s m i t t i n g the of reasoning infallible method o f formal sciences into ethnology. We regard the discussed reason: it can be neither it is no heurustic of a it impresses dogma. It hypothesis not them. so L é v i - S t r a u s s ' conception as metaphysical for a very verified and much And we n o r falsified by any real empirical argument can one. not helps to acknowledge be discover the On new the other ways ingerention hand essential and it plays thus a role in scientific procedures o f metaphisics in science as as permissible only in the function o f an auxiliary cognitive instrument. Our of his criticism researches attached to them. o f the Lévi-Strauss' any value. It He simply has is errors only not does not that achieved mean they have his goal - that not we deny this the meaning m a k i n g ethnology an fomal science. Nevertheless he evolved many valuable research and interpretation He has ways not explained cultural phenomena o f approaching to them and in a strictly revealed quite exact unexpected Translated way but aspects by Anna results which methods. he enriched and he exact, the dimensions. Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53d399b82ea0b14fcba0264ee791374d.pdf e17bf203f03ba4886ca870b06ab4e1e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2267 Title A name given to the resource Semiotyka w lustrze kultury masowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.22-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Helman, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Semiotyka w lustrze kultury masowej Alicja Helman Z w i ą z k i twórczości literackiej U m b e r t a Eco z k u l t u r ą m a s o w ą to jeden z bocznych, przyczynkarskich t r o p ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h jej analizę. Z w i ą z k i te nie są szyfrowane w g ł ę b o k i c h warstwach powieści, przeciwnie, ujawniają się w s p o s ó b tak manifestacyjny, że na p o z ó r nie zachęcają do interpretacji, gdyż w y d a j ą się nie mieć nam do powiedzenia nic więcej ponad to, co z o s t a ł o j u ż expressis verbis powie­ dziane. Z a r ó w n o Imię róży, j a k i Wahadło Foucaulta to na pierwszy rzut oka powieści kryminalne, czy też przynajmniej w y p o s a ż o n e w rozwinięty w ą t e k kryminalny, k t ó r y angażuje mniej wyrobionego czytelnika i uruchamia p r a c ę jego wyob­ r a ź n i . Z tego oczywistego spostrzeżenia w y n i k a , że i w t y m przypadku funkcjonuje coś takiego j a k pierwszy poziom lektury, na k t ó r y m teksty powieści Eco d o s t ę p n e są dla wszystkich, oraz, rzecz prosta, kolejne, coraz to głębsze poziomy, k t ó r e d o m a g a j ą się subtelnej egzegezy z n a w c ó w , a w lekturze d o s t ę p n e są czytelnikom bardziej w y r o b i o n y m . 1 Przyznaje to sam Eco, k o m e n t u j ą c w ł a s n e dzieło w Dopis­ kach na marginesie Imienia róży, k t ó r y to komentarz przynaj­ mniej w t y m , co dotyczy p r o b l e m a t y k i semiotycznej, wyręcza badacza nastawionego na analizę w tej właśnie warstwie. Eco informuje, że umieścił akcję swojej powieści w wieku X I V (ściśle w 1327 roku) p o n i e w a ż dopiero w ó w c z a s m ó g ł p o w o ł a ć do życia detektywa — A n g l i k a o w i e l k i m zmyśle obserwacji i szczególnej wrażliwości na interpretowanie znaków. W to zdanie w t r ą c a Eco nawias z d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą „ c y t a t intertekstualny". A n g l i k , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i i n ­ trygi kryminalnej, m i a ł przy t y m i n t e r p r e t o w a ć znaki w szczególny s p o s ó b — taki, k t ó r y k i e r o w a ł „ k u poznaniu rzeczy p o s z c z e g ó l n y c h " . Eco, znawcy średniowiecza, bliższy był wiek X I I i X I I I , lecz w ó w c z a s „ i n t e r p r e t a c j a z n a k ó w b y ł a albo typu symbolicznego, albo przejawiała s k ł o n n o ś ć do widzenia w znakach idei i p o w s z e c h n i k ó w " (s. 601-602). U m i e j ę t n o ś c i , k t ó r y m i d y s p o n o w a ł bohater-brat W i l h e l m z Baskerville m o ż n a b y ł o znaleźć w ś r o d o w i s k u franciszkań­ skim, po Rogerze Baconie i Ockhamie. Bohaterowie Imienia róży sami p o w o ł u j ą się na tych a u t o r ó w . Eco dodaje, że teoretycznie brat W i l h e l m m ó g ł być uczniem lub zwolen­ nikiem Ockhama, a co najmniej go znał: sam bohater m ó w i w powieści o Ockhamie j a k o swoim przyjacielu. Jak dalece semiotyczna koncepcja Imienia róży stoi pod znakiem Ock­ hama i o c k h a m i s t ó w świadczy wyznanie Eco, iż p o c z ą t k o w o z a m i e r z a ł uczynić detektywem samego Ockhama. „ Z n a k i kierujące k u poznaniu rzeczy p o s z c z e g ó l n y c h " wykorzystuje j e d n a k ż e nie t y l k o semiotyka ś r e d n i o w i e c z n a , lecz i „ t e o r i a semiotyczna" leżąca u podstaw klasycznej powieści kryminalnej, najpełniej i najbardziej konsekwentnie wykorzystywana przez A r t h u r a C o n a n Doyle'a i A g a t ę Christie. W z m i a n k a , że detektyw-Anglik to „ c y t a t interteks­ t u a l n y " w pełni potwierdza d o m y s ł czytelnika, k t ó r e g o Baskerville via Pies Baskervillow prowadzi p r o s t ą d r o g ą do Conan Doyle'a i Sherlocka Holmesa. 22 Christian Slater w filmie Imię Róży Konwencja powieści kryminalnej służy Eco j a k o swoiste alibi t ł u m a c z ą c e sukces czytelniczy Imienia róży, bowiem s k ł o n n y jest on ulegać p r z e ś w i a d c z e n i u , iż jeśli n a p i s a ł o się bestseller znaczy to zarazem, że nie n a p i s a ł o się książki wybitnej (i dlatego t ł u m a c z y nam, że tak nie jest). Dlaczego model fabularny powieści kryminalnej? P o n i e w a ż dostarcza intrygi najbardziej metafizycznej i filozoficznej — odpowia­ da autor i wyjaśnia swoją m y ś l bliżej. „ R z e c z w t y m , że p o w i e ś ć kryminalna przedstawia w sta­ nie czystym historię d o m y s ł ó w . Ale r ó w n i e ż w przypadku diagnozy medycznej, b a d a ń naukowych, a t a k ż e p y t a ń metafizycznych m a m y do czynienia z d o m y s ł a m i . W gruncie rzeczy podstawowe pytanie filozofii (podobnie j a k psycho­ analizy) brzmi tak samo j a k powieści kryminalnej: kto zawinił? C h c ą c się tego d o w i e d z i e ć (chcąc z y s k a ć przekon­ anie, że się wie), trzeba p r z y p u ś c i ć , że wszystkie fakty m a j ą j a k ą ś logikę, logikę, k t ó r ą narzucił i m winowajca." (s. 612) Z a r ó w n o Imię róży j a k i Wahadło Foucaulta przynoszą nam na pierwszym planie „ h i s t o r i ę d o m y s ł ó w w stanie czystym", cokolwiek by się w tych p o w i e ś c i a c h nie d z i a ł o i nie p r z e k a z y w a ł o poza t y m . Powieści Eco są czytane, przez z n a w c ó w i przez m i ł o ś n i k ó w tego gatunku, w w i ę k s z y m stopniu j a k o powieści kryminalne niż to zamierzył i życzyłby sobie autor. Pisze przecież, iż p o z ó r powieści kryminalnej łudzi do k o ń c a tylko naiwnego czytelnika Imienia róży. Zaczyna się ona j a k p o w i e ś ć kryminalna, ale nie jest nią, p o n i e w a ż o d k r y w a się w niej raczej niewiele, a detektyw ponosi klęskę. Lecz tak przecież dzieje się w późniejszej powieści czarnej u H a m m e t t a i Chandlera, co sam Eco wykorzysta w Wahadle Foucaulta. Jeśli w Imieniu róży m a m y Wilhelma z Baskerville, Casaubon — bohater Wahadła �Foucaulta najchętniej p o r ó w n u j e siebie do Sama Spade'a {Sokół maltański) lub Philipa M a r l o w e ' a detektywa z c y k l u p o w i e ś c i o w e g o Raymonda Chandlera. P o m y s ł nazwania bohatera Imienia róży „ b r a t e m W i l h e l ­ mem z Baskerville" nie pozostaje jedynie ż a r t e m - c y t a t e m s u g e r u j ą c y m , iż p o s t a ć ta jest sui generis ś r e d n i o w i e c z n y m Sherlockiem Holmesem. Eco przydaje m u przecież odpowie­ d n i k d o k t o r a Watsona, przyjaciela Holmesa i narratora powieści Conan Doyle'a. Jeśli Eco pisze, że Adso z M e l k u , narrator Imienia róży, podopieczny i u c z e ń W i l h e l m a z Baskerville, staje się dla czytelnika (tego mniej wyrobionego) o ś r o d k i e m identyfika­ cji, to w ten sam s p o s ó b o ś r o d k i e m identyfikacji jest dla c z y t e l n i k ó w Conana D o y l e ' a d o k t o r Watson. W obu przy­ padkach cała historia opowiedziana jest „ g ł o s e m k o g o ś , k t o p r z e ż y w a w y p a d k i , rejestruje je z fotograficzną w i e r n o ś c i ą m ł o d z i e n i a s z k a , ale ich nie pojmuje (i nie pojmie do głębi nawet j a k o starzec)" (s. 605). Osiemdziesięcioletni Adso opowiada to, co przeżył j a k o c h ł o p i e c osiemnastoletni starając się z r e k o n s t r u o w a ć swoją ó w c z e s n ą ś w i a d o m o ś ć , czy raczej jej brak. T y m , k t ó r y m u o b j a ś n i a znaczenie biegu z d a r z e ń i podstawy snutych przez siebie d o m y s ł ó w jest brat Wilhelm. D o k t o r Watson t a k ż e relacjonuje wydarzenia ex-post, gdy j u ż wie t o , czego nie wiedział, gdy z d a r z a ł y się sprawy, o k t ó r y c h opowiada. Rekonstruuje stan swojej ówczesnej niewiedzy, by p o s t a w i ć czytelnika na miejscu niegdyś przez siebie zajmowanym, d o k ł a d n i e tak j a k czyni to Adso z M e l ­ k u . Watson opisuje to, co widzi i czego nie rozumie, a co stopniowo wyjaśnia m u , czasem ubawiony, a czasem znie­ cierpliwiony jego niewiedzą i brakiem d o m y ś l n o ś c i , Sherlock Holmes. Zacytujemy wszelako nie Watsona, lecz A d s o , k t ó r y z kolei cytuje Biblię: „ A l e videmus nunc per speculum et in aenigmate, a prawda n i m staniemy z n i ą t w a r z ą w twarz, w p r z ó d pokazuje się nam po k a w a ł k u (jakże nieczytelnym) w b ł ę d a c h tego świata, w i n n i ś m y zatem o d c z y t y w a ć z mozo­ łem jej wierne znaki r ó w n i e ż t a m , gdzie j a w i ą się n a m j a k o niejasne i prawie p o d s u n i ę t e przez w o l ę bez reszty o d d a n ą z ł u . " (s. 15) W i l h e l m z Baskerville nie jest oczywiście tout court wzorowany na Sherlocku Holmesie, ale posiada j e d n ą z d e t e r m i n u j ą c y c h cech tej postaci: d u m ę , a nawet p r ó ż n o ś ć , k t ó r a domaga się usatysfakcjonowania i k t ó r ą ł a t w o z r a n i ć . Jej ź r ó d ł e m jest z d o l n o ś ć do p o s ł u g i w a n i a się logicznym rozumowaniem i u m i e j ę t n o ś ć interpretowania m o t y w ó w psychologicznych p o w o d u j ą c y c h ludzkie d z i a ł a n i a . Adso uwielbia swego mistrza, ale przecież dostrzega i odnotowuje tę jego s ł a b o s t k ę [pisze o Wilhelmie iż „ f o l g o w a ł przywarze p r ó ż n o ś c i " (s. 30)], podobnie j a k Watson nie omieszka p o d k r e ś l a ć podobnej „ s k a z y " uwielbianego przezeń H o l ­ mesa. Z a r ó w n o Watsona j a k i Adsona ( p r o s z ę zwrócić u w a g ę na foniczne p o d o b i e ń s t w o nazwiska d o k t o r a i imienia nar­ ratora Imienia róży) cechuje pewnego rodzaju prostoduszn o ś ć , skutkiem k t ó r e j zawiłość p o r z ą d k u rzeczy, niejasność pozostawionych t r o p ó w , sprzeczności ludzkiego myślenia p o z o s t a w i a j ą ich bezradnymi. Po latach stary Adso pisze w s p o m i n a j ą c Wilhelma: „ N i e rozumiem do k o ń c a , w j a k i s p o s ó b m ó g ł t a k i m zaufaniem d a r z y ć swojego przyjaciela Ockhama i przysięgać j e d n o c z e ś n i e na słowa Bacona, j a k to zazwyczaj czynił. T o jednak prawda, że żyjemy w mrocznych czasach, skoro człowiek m ą d r y musi s n u ć myśli, k t ó r e są m i ę d z y s o b ą sprzeczne." (s. 23) T o , co A d s o n o w i o d s ł a n i a się i ujawnia po k a w a ł e c z k u , a czego nie pojmuje, o b j a ś n i a cierpliwie etap po etapie W i l h e l m z Baskerville. Adso jest ś w i a d k i e m r o z m ó w - p r z e s ł u c h a ń prowadzonych przez Wilhelma, ale bez jego o b j a ś ­ nień nie potrafi z r o z u m i e ć sensu przekazywanych infor­ macji. „ C o chciał n a m p o w i e d z i e ć ? " (s. 146) — pyta po rozmowie ze starym A l i n a r d e m , i podobnie po doniesieniach Bencjusza: „ p o w i e d z m i , co m a m y myśleć o t y m , c o ś m y usłyszeli?" (s. 161). N i m odpowie, W i l h e l m nie omieszka zganić c h ł o p c a : „ M ó j drogi A d s o , winieneś n a u c z y ć się p o s ł u g i w a ć w ł a s n ą g ł o w ą . " (s. 161) Eco pisze, że Adso nie pojmuje tego, co przeżył do k o ń c a , nawet z perspektywy osiągniętej przez lata m ą d r o ś c i . A l e nie pojmuje r ó w n i e ż i Watson, w momencie, gdy bieg z d a r z e ń dobiega k o ń c a , a morderca zostaje o d k r y t y i pojmany. Klasyczna powieść k r y m i n a l n a (nowsza czasami t a k ż e ) k o ń c z y się rodzajem k o d y , w k t ó r e j Holmes, lub j a k a ś inna p o s t a ć znajdująca się w miejscu w s z e c h w i e d z ą c e g o autora, o b j a ś n i a i dopowiada to wszystko, czego Watson, b ą d ź czytelnik nie zdołał sam złożyć, z o d s ł a n i a n y c h m u stop­ n i o w o k a w a ł k ó w mozaiki. Eco nie stosuje tego rodzaju r o z w i ą z a n i a s t w a r z a j ą c wsze­ lako czytelnikowi m o ż l i w o ś ć wejścia na inne poziomy inter­ pretacji niż ta, k t ó r e daje m u zajęcie pozycji Adsona z M e l k u . Podobnie Conan D o y l e i Agata Christie zdają się zachęcać czytelnika, by p r z e k r o c z y ł ograniczenia pozycji i stylu rozu­ m o w a n i a Watsona, a zaczął m y ś l e ć i d o c i e k a ć j a k Holmes, samodzielnie znajdując o d p o w i e d ź na pytanie: „ k t o zawi­ nił?", co nie musi o z n a c z a ć r ó w n i e samodzielnej interpretacji wszystkich z n a k ó w p o d s u w a j ą c y c h r o z w i ą z a n i e . J u ż w pierwszym rozdziale Imienia róży W i l h e l m z Basker­ ville daje w y k ł a d swej metody interpretacji z n a k ó w u d e r z a j ą ­ co podobnej do metody śledczej i dedukcyjnej Sherlocka Holmesa. Obaj w p r a w i a j ą swych słuchaczy w zdumienie i podziw. N i k t nie pojmuje j a k Holmes na podstawie, np. odcisku buta, szczypty p o p i o ł u i n i t k i z tweedowej maryna­ r k i m o ż e o d g a d n ą ć z a r ó w n o wygląd domniemanego mor­ dercy, j a k i pewne cechy jego psychiki. G d y W i l h e l m i A d s o zbliżają się do Opactwa s p o t y k a j ą g r o m a d k ę zaaferowanych m n i c h ó w i sług. W ó w c z a s W i l ­ helm odgrywa swoją pierwszą p o p i s o w ą scenę a la Holmes u s p o k a j a j ą c witający go o d d z i a ł e k co do l o s ó w k o n i a , k t ó r e g o p o s z u k u j ą . Rzecz w t y m , że W i l h e l m nie wie, iż słudzy szukają k o n i a , o k r e ś l o n e g o , szczególnego konia, i oczywiście samego k o n i a r ó w n i e ż nie widział. A l e istotnie za chwilę poszukiwacze p r z y p r o w a d z a j ą k o n i a zgodnego z opi­ sem d o k o n a n y m przez Wilhelma i to z tego miejsca, k t ó r e i m wskazał. N a pytanie podnieconego c h ł o p c a W i l h e l m odpowiada sentencjonalnie: „ M ó j poczciwy Adso [...]. W ciągu całej p o d r ó ż y uczę cię r o z p o z n a w a ć znaki, przez k t ó r e świat do nas przemawia niby wielka księga. [...]. Prawie w s t y d z ę się, że m u s z ę p o w t a r z a ć Ci to, o czym winieneś w i e d z i e ć . " (s. 30) Dalej n a s t ę p u j e szczegółowe objaśnienie w n i o s k ó w wycią­ gniętych ze ś l a d ó w na śniegu, ich k s z t a ł t u i rozmieszczenia, p o z i o m u u ł a m a n e j g a ł ą z k i , pozostawionego czarnego w ł o s a itp. K i e d y Adso pyta o dalsze szczegóły i niepojęte podstawy rozumowania Wilhelma ten reaguje p e ł n y m zniecierpliwie­ nia krzykiem: „ O b y D u c h Święty wlał ci więcej oleju do głowy, niż masz w tej chwili, m ó j synu!" Dociekliwy A d s o pyta jednak dalej cytując znamienitych t e o l o g ó w , k t ó r z y uczą, że „ k s i ę g a przyrody przemawia do nas jedynie przez esencje" (s. 34), a t y m samym ślady m o g ł y m ó w i ć W i l h e l m o w i jedynie o wszystkich koniach o k r e ś ­ lonego rodzaju, a nie z a ś t y m szczególnym, Brunellusie. W d ł u g i m w y k ł a d z i e W i l h e l m o b j a ś n i a m u d r o g ę rozumowa­ nia p r o w a d z ą c ą od pojęcia k o n i a do wiedzy o k o n i u p o s z c z e g ó l n y m . A d s o komentuje później t o , co usłyszał, o p i n i ą , iż W i l h e l m ze sceptycyzmem o d n i ó s ł się do uniwersaliów, a cenił rzeczy p o s z c z e g ó l n e , co zdaniem c h ł o p c a , b y ł o z a r ó w n o brytyjskie, j a k i franciszkańskie. 23 �P o d o b n y m rozumowaniem p o s ł u ż y się W i l h e l m wobec opata na wieść o tragicznej śmierci Adelmusa z O t r a n t u . Przedstawi m u gotowe wnioski z f a k t ó w , o k t ó r y c h na p o z ó r n i k t m u nie powiedział, na p o z ó r , bowiem z dostarczonych przez samego opata informacji m ó g ł w y w n i o s k o w a ć tę b r a k u j ą c ą , a d o t y c z ą c ą z a m k n i ę t e g o okna. Ten prosty szczegół p o z w a l a ł m n i e m a ć , iż Adelmus nie p o p e ł n i ł samo­ b ó j s t w a , ani nie w y p a d ł przez o k n o przypadkiem. W dalszym t o k u powieści W i l h e l m podejmuje klasyczne śledztwo w taki s p o s ó b j a k detektywi z klasycznych powieści kryminalnych, k t ó r z y m a j ą do czynienia z tzw. z b r o d n i ą z a m k n i ę t e g o k r ę g u , to znaczy, że nie m ó g ł jej p o p e ł n i ć n i k t spoza m i e s z k a ń c ó w zamku, wyspy etc, w t y m przypadku opactwa. A zatem W i l h e l m przepytuje kolejne osoby i bada miejsca, gdzie spodziewa się znaleźć w s k a z ó w k i naprowa­ dzające go na ślad zbrodni. Tajne pismo (notatka s p o r z ą d z o n a przez Wenancjusza), to t a k ż e znany chwyt powieści kryminalnej, gdzie detektywi z m a g a j ą się b ą d ź z szyframi b ą d ź z zapiskami fragmentarycz­ n y m i , niekompletnymi, np. z listami nadpalonymi, pisanymi atramentem sympatycznym, o d c i ś n i ę t y m i na bibularzu etc. Przy okazji Adso rozczarowany t y m , co W i l h e l m z d o ł a ł o d c z y t a ć , r a n i p r ó ż n o ś ć mistrza, by usłyszeć r i p o s t ę , w której W i l h e l m p o d k r e ś l a , iż w ciągu k r ó t k i e g o czasu o d c z y t a ł n o t k ę całkowicie h e r m e t y c z n ą w mniemaniu jej autora, rzucając pod adresem Adso u w a g ę : „ a ty n ę d z n y nieuk i ł a p s e r d a k pozwalasz sobie twierdzić, że j e s t e ś m y w punkcie wyjścia?" (s. 243) M y tymczasem j e s t e ś m y w p o ł o w i e dzieła, a m i ł o ś n i k powieści kryminalnej otrzymuje kolejną satysfakcję p ł y n ą c ą z odkrycia znanego m u modelu zbrodni seryjnej, k t ó r a realizowana jest w e d ł u g planu m a j ą c e g o swoją u k r y t ą lo­ gikę. P r z y j e m n o ś ć czytelnika płynie stąd, że zazwyczaj jest on w posiadaniu informacji, k t ó r ą nie dysponuje detek­ tyw, i t y m samym szybciej odgaduje regułę kształtującą se­ rię. Informacji tej d o s t a r c z a j ą m u j u ż same tytuły powieści (a więc coś co pozostaje na z e w n ą t r z ś w i a t a przedstawio­ nego), np. A g a t y Christie А, В, С lub Dziesięciu małych Murzynków czy Sebastiana Japrisota Przedział morderców (błąd w t ł u m a c z e n i u — chodzi o zamordowanych). Serię tworzy alfabet, dziecinna wyliczanka, fakt bycia p a s a ż e ­ rem o k r e ś l o n e g o p r z e d z i a ł u w p o c i ą g u etc. Seryjny p o r z ą ­ dek z b r o d n i w Imieniu róży wyznacza Apokalipsa wg św. Jana. Czytelnik — znawca powieści kryminalnej m o ż e o d k r y ć tę regułę wcześniej niż Adso, a nawet sam W i l h e l m z Baskerville. T r o p ten podsuwa bowiem bohaterom mamrotanie stuletniego starca; nie l e k c e w a ż ą oni tego co A l i n a r d ma i m do powiedzenia, lecz też nie p r z y w i ą z u j ą do jego słów tego samego znaczenia i wagi, j a k i n a d a j ą i n n y m wypowiedziom. Niemniej W i l h e l m zastanawia się, czy w s ł o w a c h mnicha nie ma szczypty prawdy, m i m o że pierwsza śmierć „ n i e pasuje" do wzoru, na co zwraca u w a g ę Adso. „ T o prawda — rzekł W i l h e l m — ale ten diabelski albo chory u m y s ł m ó g ł z a c z e r p n ą ć natchnienie ze śmierci A d e l ­ musa, by p r z e d s t a w i ć w s p o s ó b symboliczny p o z o s t a ł e dwie." (s. 297-298) Komplikacje samego śledztwa, n a r a s t a j ą c a groza wyda­ rzeń, a wreszcie i sama z ł o ż o n o ś ć w y w o d ó w Wilhelma przyprawia Adsona o konfuzję. W i l h e l m p r ó b u j e m u przeka­ zać myśl, iż r o z w i k ł a n i e tajemnicy nie jest t y m samym, co dedukcja z pierwszych zasad, ani zbieranie j a k największej liczby danych p o z w a l a j ą c y c h o d k r y ć prawo o g ó l n e . Po­ szczególne odkrycia m o g ą p r o w a d z i ć p o c z ą t k o w o do r ó ż ­ nych hipotez, z k t ó r y c h żadnej nie należy o d r z u c a ć przed­ wcześnie. Adso nie potrafi w n i k n ą ć w s p o s ó b rozumowania mistrza i dochodzi do wniosku, że W i l h e l m o w i nie zależy na tej prawdzie, k t ó r a jest z g o d n o ś c i ą rzeczy z u m y s ł e m , lecz 24 jedynie zabawia się „ w y m y ś l a n i e m większej liczby m o ż l i w o ­ ści, niż jest to m o ż l i w e " (s. 356). Adso ma to wprawdzie sobie za złe, ale przyznaje, że z w ą t p i ł w Wilhelma i z zadowoleniem przyjął przybycie inkwizycji. Oto p u ł a p k a , w k t ó r ą wpada naiwny u m y s ł , gdy staje wobec k o n i e c z n o ś c i przeprowadzenia w y w o d u m y ś ­ lowego, k t ó r y przerasta jego m o ż l i w o ś c i . W Wahadle Foucaulta funkcjonują inne reguły, nowszej powieści kryminalnej, a odniesienia intertekstualne są nie t y l k o sygnalizowane, j a k to ma miejsce w Imieniu róży, lecz w y k ł a d a n e i o b j a ś n i a n e expressis verbis. Bohater, j a k się r z e k ł o , p r z y r ó w n u j e sam siebie do Sama Spade'a, a t a k ż e , c h o ć rzadziej, do Philipa M a r l o w e ' a . Samo osadzenie „śledz­ t w a " w odległej przeszłości historycznej m o g ł o b y w y d a w a ć się n o v u m , nie wykorzystywanym przez p o w i e ś ć k r y m i n a l n ą (śledztwo po latach u A g a t y Christie np. dotyczy co najwyżej historii, k t ó r a r o z e g r a ł a się d w a d z i e ś c i a lat wcześniej; chwyt ten jest wykorzystywany często w t y m celu, by wyśledzić m o r d e r c ę w ostatnim momencie, tuż przedtem n i m zbrodnia ulegnie przedawnieniu), ale o t y m , że jest inaczej przekonuje nas p o w i e ś ć a u t o r k i szkockiej, piszącej pod pseudonimem Josephine Tey Córka czasu (Warszawa 1974). A u t o r k a , k t ó r a n a p r a w d ę n a z y w a ł a się Elizabeth M a c K i n t o s h pisała też sztuki historyczne, t y m razem pod pseudonimem G o r d o n D a v i o t . W i d a ć , j a k Eco, była r ó w n i e ż m i ł o ś n i c z k ą ś r e d n i o ­ wiecza, bowiem k a z a ł a swemu bohaterowi, inspektorowi A l a n o w i G r a n t o w i , zająć się ś l e d z t w e m w sprawie do­ mniemanych zbrodni Ryszarda I I I . Eco nie czyni nigdzie aluzji do Josephine Tey, c h o ć Wahadło Foucaulta jest bogate w cytaty intertekstualne, k t ó r y c h d o s t a r c z y ł a sztuka popu­ larna. Nie m u s i a ł wszelako z n a ć Córki czasu, by w y k o r z y s t a ć ten sam p o m y s ł . Jak u t r z y m u j ą znawcy powieści k r y m i n a l ­ nej, w t y m g a t u n k u nie da się wymyślić niczego n a p r a w d ę nowego. P o m y s ł Tey jest oczywiście prostszy niż Eco, j a k też jego realizacja przebiega stricte w e d ł u g reguł policyjnego śledzt­ wa, tyle że jego przedmiotem są dokumenty historyczne. Inspektor G r a n t jest amatorem w tej dziedzinie, a jego pomocnik, Brent Carradine, to A m e r y k a n i n o z a m i ł o w a ­ niach historycznych, k t ó r e m u nieobce są techniki „ s z p e r a ­ nia", lecz daleko m u do bycia z n a w c ą epoki. Obaj d o c h o d z ą do tego, co od dawna wiadome h i s t o r y k o m , c h o ć d o w o d y wysuwane przeciw b ą d ź w obronie Ryszarda I I I , m a j ą raczej charakter poszlakowy. Niemniej ź r ó d ł e m potocznej wiedzy o Ryszardzie są dzieła literackie, nie naukowe, dramat Szekspira i dzieło sir Tomasza M o r e ' a b ę d ą c e dla Szekspira ź r ó d ł e m informacji, a — j a k w i a d o m o — sam M o r e korzys­ tał ze ś w i a d e c t w a biskupa M o r t o n a , wroga Ryszarda. Ten poziom wiedzy ( b ą d ź z g o ł a poziom zerowy) z a k ł a d a Tey u czytelnika, a ź r ó d ł e m m o ż l i w o ś c i rozwijania dramatycznej intrygi jest n i e z g o d n o ś ć p o r t r e t u psychologicznego Ryszar­ da, z a ś w i a d c z o n e g o przez ź r ó d ł a , oraz tego portretu, k t ó r y uwiarygodnia p o p e ł n i o n e przezeń zbrodnie (przede wszytk i m zamordowanie b r a t a n k ó w ) b ę d ą c e g o efektem literac­ kich p o c z y n a ń z w o l e n n i k ó w T u d o r ó w , k t ó r y m śmierć Ry­ szarda o t w o r z y ł a d r o g ę do t r o n u . Nie inaczej, bo r ó w n i e ż na s p o s ó b powieści kryminalnej, wprowadza Eco do Wahadła Foucaulta informacje na temat historii templariuszy, tej rzeczywistej, ź r ó d ł o w o udokumen­ towanej, j a k i fantastycznej, będącej efektem spekulacji, d o m y s ł ó w , konfabulacji d o k o n y w a n y c h przez tzw. „ d i a b o l i s t ó w " , m i ł o ś n i k ó w wszelkich odmian wiedzy tajemnej. Jego bohater, Casaubon, ma jednak tę p r z e w a g ę nad G r a n t e m , że jest zawodowcem. N a p i s a ł p r a c ę d o k t o r s k ą o templariu­ szach, a szperanie po bibliotekach i archiwach oraz analiza d o k u m e n t ó w historycznych to jego specjalność, ale t a k ż e z a m i ł o w a n i e , a wreszcie ź r ó d ł o pracy zarobkowej. Z a r ó w n o jednak G r a n t , j a k i Casaubon, w swych po- �szukiwaniach u w i k ł a n i są w mechanizm nazwany przez Tey „ T o n y p a n d y " . Jest to nazwa miejscowości w p o ł u d n i o w e j W a l i i , gdzie w r o k u 1910 r z ą d j a k o b y n a k a z a ł strzelać do walijskich g ó r n i k ó w . Wydarzenie to, dla celów politycznych rozdmuchane do monstrualnych r o z m i a r ó w , w istocie wy­ g l ą d a ł o zupełnie inaczej, a d z i a ł a n i a Winstona Churchilla, ó w c z e s n e g o ministra spraw w e w n ę t r z n y c h , p o l e g a ł y na wstrzymaniu interwencji wojskowej i z a r z ą d z e n i u pogotowia nieuzbrojonej policji. K a ż d y wie, k t o tam był, że k r w a w a wersja w y d a r z e ń w T o n y p a n d y to bzdura, ale n i k t nigdy temu nie zaprzeczył. Nieprawdziwa o p o w i e ś ć o b r o s ł a legen­ d ą , k t ó r a z czasem zaczyna f u n k c j o n o w a ć na prawach historycznej prawdy. Casaubon i jego przyjaciele Jacopo Belbo i Diotallevi nie t y l k o u w i k ł a n i są w ś l e d z t w o w o k ó ł swoistego „ T o n y p a n ­ d y " , lecz są jego k o n t y n u a t o r a m i a nawet do pewnego stopnia, inicjatorami. P r o w a d z ą swoje ś l e d z t w o właściwie dla zabawy (podobnie j a k Grant, k t ó r y p r z y k u t y do szpital­ nego ł ó ż k a nie m o ż e z a j m o w a ć się j a k i m ś ś l e d z t w e m „ p r a w ­ d z i w y m " ) , t r a k t u j ą c w s k a z ó w k i rodem z „ T o n y p a n d y " tak j a k b y były wiarygodnymi d o k u m e n t a m i historycznymi. T w o r z ą więc historię na s p o s ó b „ T o n y p a n d y " , lecz c h o ć sami w nią nie wierzą, w y m y k a się i m ona spod k o n t r o l i . Nie m a j ą w p ł y w u na to, by i n n i nie wzięli jej serio, co powoduje splot dramatycznych komplikacji i śmierć b o h a t e r ó w . Tutaj tropiciel ś l a d ó w powieści kryminalnej w dziele Eco napotyka na Dashiella H a m m e t t a i jego Sokola maltańs­ kiego. J u ż na str. 33 Casaubon powiada o sobie expressis verbis: „byłeś Samem Spade'em edytorstwa [...], znajdź więc sokoła maltańskiego". T y t u ł o w y s o k ó ł m a l t a ń s k i przewija się przez w i ę k s z ą część powieści H a m m e t a na p o d o b i e ń s t w o „ m a g o f f i n u " (o czym za chwilę), w i a d o m o jedynie, że to czarna figurka ptaka poszukiwana przez r ó ż n y c h ludzi dla j a k i ś p o w o d ó w nie­ znanych ani czytelnikowi, ani n a r r a t o r o w i , k t ó r y m jest detektyw Sam Spade. W rozmowie z j e d n y m ze swych p r z e c i w n i k ó w Spade powiada jedynie: „ P a n wie, co to jest. Ja wiem, gdzie to j e s t . " C z y m jest s o k ó ł m a l t a ń s k i dowiadujemy się mniej więcej w p o ł o w i e książki. O t ó ż z opowieści Caspara G u t m a n a w y n i k a , iż zakon rycerski z Rodos, wygnany z wyspy przez Sulejmana W s p a n i a ł e g o w 1523 r o k u , osiedlił się p o c z ą t ­ k o w o na Krecie, a potem u z y s k a ł od cesarza K a r o l a V z g o d ę , by osiąść na Malcie. Zgoda b y ł a obwarowana d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , m . i n . że rycerze b ę d ę corocznie s k ł a d a ć j a k o haracz jednego s o k o ł a , po prostu dla formy, na znak, że M a l t a wciąż należy do Hiszpanii. Bogaty zakon szukając sposobu w y r a ż e n i a wdzięczności przysłał nie ptaka, lecz jego figurę ze szczerego z ł o t a inkrustowanego najwspanialszymi klejnotami. G u t m a n opowiada h i s t o r i ę s o k o ł a z a ś w i a d c z o n ą j a k o b y d o k u m e n t a m i historycznymi. W pewnym momencie ślad się u r w a ł i trzeba b y ł o siedemnastu lat p o s z u k i w a ń , by figurkę ptaka, p o m a l o w a n ą dla zabezpieczenia na czarno odnaleziono ponownie, w K o n s t a n t y n o p o l u . Dowiaduje się 0 t y m jednak zbyt wielu ludzi i w wyścigu do s o k o ł a p a d a j ą kolejne ofiary. G d y tajemniczy przedmiot zostaje znaleziony okazuje się k i e p s k ą imitacją p o z b a w i o n ą jakiejkolwiek war­ tości. A l e G u t m a n wierzy nadal, że legendarny s o k ó ł istnieje 1 zamierza p r o w a d z i ć swoje poszukiwania... W Wahadle Foucaulta figurkę s o k o ł a zastępuje Plan (naturalnie przez d u ż e P), tajemnica templariuszy, k t ó r a ma z a p e w n i ć jej posiadaczom w ł a d z ę nad ś w i a t e m . Plan został z m y ś l o n y , wykreowany dla ż a r t u z komputerowej zabawy (narrator powie jednak — j u ż na str. 29, że w c i ą g n ą ł ich ponad w s z e l k ą m i a r ę , poza granice zabawy), a inicjujący go szczątek d o k u m e n t u , z d r o w o r o z s ą d k o w o m y ś l ą c a L i a , zwią­ 2 zana z Casaubonem, odczytuje j a k o rachunek z pralni. A l e raz wprawionego w ruch mechanizmu nie daje się j u ż p o w s t r z y m a ć , a mityczny Plan staje się dla d i a b o l i s t ó w faktem s k ł a n i a j ą c y m do podejmowania nader radykalnych d z i a ł a ń . T r u d n o aby b y ł o inaczej, skoro sami t w ó r c y Planu nieomal zaczynają w e ń wierzyć. K o n k l u z j a narratora ( s f o r m u ł o w a n a na str. 168, ale o d n o s z ą c a się do ostatniej fazy przedstawionych z d a r z e ń brzmi: „ T a m t e g o wieczoru m u s i a ł e m wierzyć, że Plan jest prawdziwy, w przeciwnym bowiem razie przez ostatnie dwa lata b y ł b y m wszechmocnym t w ó r c ą złośliwego koszmaru. Lepiej żeby koszmar o k a z a ł się rzeczywistością, bo rzecz prawdziwa jest prawdziwa i nie ma na to r a d y . " A l b o inny, znamienny p r z y k ł a d , t y m razem z dialogu między wspólnikami: „ O s t a t e c z n i e byli to Niemcy — z a u w a ż y ł e m . — Czytali manifesty r ó ż o k r z y ż o w c ó w . — A l e sam pan p o w i e d z i a ł , że b y l i fałszywi — p r z y p o m ­ niał Belbo. — I co z tego? Przecież my też rekonstruujemy falsyfikat. — T o prawda. Z a p o m n i a ł e m . " (s. 396) W j e d n y m i drugim przypadku i u H a m m e t t a i u Eco, m a m y do czynienia z przedmiotem, k t ó r y u i n t e r p r e t a t o r ó w o t r z y m a ł n a z w ę „ m a g o f f i n u " , a k t ó r y m o ż e być byle czym; sam w sobie bywa pozbawiony w a r t o ś c i i znaczenia, ale uruchamia d z i a ł a n i e rywalizujących b ą d ź k o n k u r u j ą c y c h ze s o b ą grup p r o w a d z ą c do ukonstytuowania, z jednej strony — zagadki do r o z w i ą z a n i a , z drugiej — dramatycznych perypetii ludzi w n i ą u w i k ł a n y c h . „ M a g o f f i n " jest specjal­ nością powieści szpiegowskich, o czym przecież doskonale wie Eco, k t ó r y a n a l i z o w a ł swego czasu powieści lana Fleminga z ich superagentem Jamesem Bondem. Fleming nie jest w y n a l a z c ą magoffinu, ale r o z w i n ą ł reguły p o s ł u g i w a n i a się n i m do perfekcji. Wahadło Foucaulta idzie w tej dziedzinie jeszcze dalej, zasada magoffinu (dla czytelnika, k t ó r y nie w n i ­ ka w o r g a n i z u j ą c e całość reguły k a b a ł y ) zdaje się r z ą d z i ć nie t y l k o Planem, ale c a ł y m ś w i a t e m przedstawionym powieści. Rekonstruowana przez Casaubona, Belbo i Diotalleviego historia templariuszy — autentyczna i mityczna k o n t r a p u n ­ ktowana jest stale j a k b y na zasadzie przebitek odniesieniami do świata k u l t u r y popularnej, głównie by p r z y p o m i n a ć 0 jednej z funkcji Casaubona — detektywa i narratora jednocześnie. J u ż w d r u g i m rozdziale Casaubon zwraca się do siebie: „ N u ż e , b ą d ź ż e Samem Spade'em. Masz po prostu r u s z y ć na o d k r y w c z ą w y p r a w ę m i ę d z y m ę t y społeczne — to twój fach." (s. 19) I niewiele dalej, gdy r o z m y ś l a j ą c nad p r z e s ł a n i e m Belba pali papierosa za papierosem, Casaubon powiada imitując b o h a t e r ó w powieści kryminalnej: „ P o s z e d ł e m do kuchni 1 n a l a ł e m sobie ostatnie krople whisky do jedynej czystej szklaneczki, j a k ą znalazłem, w r ó c i ł e m do p o k o j u , r o z p a r ł e m się na krześle, p o ł o ż y ł e m nogi na stole (czyż nie tak r o b i ł Sam Spade — a m o ż e nie, m o ż e to Marlowe?) i z a c z ą ł e m r o z g l ą d a ć się d o k o ł a . " (s. 34) P o r ó w n a n i e to wraca regular­ nie, zawsze w konfiguracji istotnej dla d e t e r m i n u j ą c y c h cech czarnej powieści. N p . na str. 392: „Alepopelicans to fakt, nie zaś skojarzenie, a fakty są s p r a w ą Sama Spade'a. P r o s z ę więc o k i l k a dni z w ł o k i . " L u b na str. 403: „ Z n a l a z ł e m t r o p , z p o z o r u wprawdzie n i e w y r a ź n y , ale tak przecież p r a c o w a ł Sam Spade, dla jego d r a p i e ż n e g o spojrzenia nie b y ł o rzeczy b ł a h y c h . " I jeszcze pod sam koniec, gdy narrator jest j u ż j e d y n y m z trójki b o h a t e r ó w , k t ó r y p o z o s t a ł przy życiu: „ R a z jeszcze s t a ł e m się Samem Spade'em, k t ó r y szuka ostatniego j u ż t r o p u . " (s. 623) 25 �I Bohaterowie często s p o t y k a j ą się w starym barze Piladego, gdzie p r o w a d z ą długie r o z m o w y i gdzie m a j ą miejsce w a ż n e spotkania. Zaraz zostaje p r z y w o ł a n y najsłynniejszy z filmo­ wych b a r ó w „ R i c k ' s Cafe A m e r i c a i n " z Casablanki Curtiza (s. 58), tyle że tu p a m i ę ć zawodzi autora, g d y ż konsekwentnie nazywa go po prostu Rick's Bar. U Ricka spotykali się bojownicy R u c h u O p o r u i kolaboranci, u Piladego ludzie, k t ó r y c h dzielić m o ż e wszystko, a niewiele łączyć. G d y narrator opowiada swym p r z y j a c i o ł o m historię temp­ lariuszy, przerywa sam sobie s p o s t r z e ż e n i e m : „ B y ć m o ż e z a b r z m i a ł o to za bardzo j a k z westernu." (s. 86) Potwierdzi to komentarz Belbo na z a k o ń c z e n i e relacji: „ A l e w sumie k i m właściwie byli templariusze? Najpierw p r z e d s t a w i ł ich pan j a k o s i e r ż a n t ó w z filmów Johna For­ da..." Specyficzna stylizacja narracji przypomina nieustannie, że opowiada człowiek współczesny, k t ó r y m i m o swego wy­ kształcenia, a m o ż e właśnie dlatego, m ó w i tak j a k b y stresz­ czał film lub p o p u l a r n ą powieść [o św. Bernardzie — „ O d razu zostaje świętym, gdyż p o d l i z y w a ł się w ł a ś c i w y m l u ­ d z i o m " , s. 87; „niezłe k o m a n d o białych n a j e m n i k ó w z tych twoich templariuszy" i „ M n i e przychodzi do g ł o w y Tom and Jerry" (Disney) — s. 93]. A tak przedstawia Casaubon h i s t o r y c z n ą relację Joinville'a: „ P o d p i ó r e m pana na Joinville wiele z tych bitew albo raczej potyczek staje się miłymi baletami, przy czym czasem toczy się p a r ę głów, wiele b ł a g a ń wznosi się do dobrego Pana Boga, k r ó l r o n i łzę nad k o n a j ą c y m wiernym sługą, ale wszystko jest j a k b y w b a r w n y m filmie, w ś r ó d czerwonych c z e r p a k ó w , z ł o c o n y c h u p r z ę ż y , błyszczących h e ł m ó w i mie­ czy, pod ż ó ł t y m s ł o ń c e m pustyni i nad morzem tureckim; i k t o wie, czy nie tak właśnie przeżywali templariusze swoją c o d z i e n n ą r z e ź . " (s. 96) P u ł k o w n i k A r d e n t i , k t ó r y przynosi n a p i s a n ą przez siebie a p o k r y f i c z n ą historię templariuszy i od jego o b ł ą k a ń c z y c h interpretacji rzekomo autentycznego d o k u m e n t u wszystko się zaczyna, powiada: „ t e stronice zawierają m a t e r i a ł do opowieści [...] lepszej niż a m e r y k a ń s k i e powieści k r y m i n a l ­ ne" (s. 124). T o on z a k ł a d a , że templariusze chcieli p o d b i ć świat i znali tajemnicę ogromnego ź r ó d ł a mocy, ale swój plan rozłożyli na stulecia. Studia nad wielce uczonymi dziełami odległych stuleci są komentowane uwagami w rodzaju, że ich długie tytuły m u s i a ł a w y m y ś l a ć Lina Wertmuller (reżyserka w ł o s k a znana z długich t y t u ł ó w ) , a piszący o r ó ż o k r z y ż o w c a c h F l u d d ( p o c z ą t e k X V I I w.) p u b l i k o w a ł więcej niż Barbara Cartland (współczesna autorka kilkuset bestsellerów), p ó k i r ó ż o k r z y ż o w c y nie znudzili się j a k Beatlesi. Sprawy n a b i e r a j ą wartkiego biegu po powrocie Casaubona z Brazylii, k t ó r y postanawia wymyślić s p o s ó b zarabiania na życie. I z n ó w stylizując swoją w y p o w i e d ź pod M a r l o w e ' a powiada, że założy agencję d o s t a r c z a j ą c ą informacji z za­ kresu k u l t u r y . Z g r o m a d z i ł b y książki, kartoteki, fiszki, a po­ tem „ s i e d z i a ł b y m sobie w biurze, z nogami na stole i whisky w k a r t o n o w y m kubeczku przyniesionym ze sklepiku na r o g u " (s. 228). Potem d z w n o n i ł b y klient, t ł u m a c z , k t ó r y n a t k n ą ł się w tekście na niejakich m u t a k a l l a m i n ó w . Casau­ bon p o s t a w i ł b y piwo w barze asystentowi z orientalistyki i u z y s k a ł i n f o r m a c j ę darmo, a klientowi oznajmił, że praco­ wał nad t y m trzy d n i z finałem „ p a n ustala s t a w k ę " . Belbo podchwytuje myśl i okazuje zainteresowanie. „ W gruncie rzeczy to b y ł o b y zajęcie dla mnie, być Samem Spade'em kultury, dwadzieścia d o l a r ó w dziennie plus kosz­ ta." (s. 231) P r a c u j ą c dla Wydawnictwa „ I z y d a O b n a ż o n a " d o s t a j ą 26 dziennie dziesiątki m a s z y n o p i s ó w relacjonujących fantas­ tyczne historie a to o migracji greckiej na Y u c a t a n , a to 0 K o l u m b i e p e ł n i ą c y m o b o w i ą z k i wielkiego mistrza temp­ lariuszy na wygnaniu, a to o tajemnicy A r k i Przymierza zdolnej w y t w a r z a ć w y ł a d o w a n i a elektryczne r z ę d u pięciuset voltow. N a marginesie wymiana z d a ń : „ W i d z i a ł e m to j u ż na j a k i m ś filmie" — „ I co z tego? Jak pan myśli, s k ą d czerpią p o m y s ł y s c e n a r z y ś c i ? " (s. 278) O t y m , że bohaterowie są fanami kina dowiadujemy się z k r ó t k i e j informacji, iż „ B e l b o zwykle lubił p r z e j a w i a ć zdumienie, p r z y b i e r a j ą c wyraz twarzy, k t ó r e g o n a u c z y ł się w filmotece" (s. 290). Belbo m ó w i ą c o sobie c h ę t n i e u ż y w a k i n o w y c h aluzji w rodzaju np. „ c z u ł e m się niby Oscar Levant podczas pierwszej p r ó b y na B r o d w a y u z Gene K e l l y m " (s. 334). A narrator doda nieco p ó ź n i e j : „ O d d a l i l i ś m y się (krokiem R ó ż o w e j Pantery, j a k określił to Diotallevi, dosko­ nale poinformowany, jeśli chodzi o perwersje w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a ) . . . " (s. 358) D r o g ą losowego wyboru do p r o g r a m u komputerowego, k t ó r y ma d a ć „nie p u b l i k o w a n y r o z d z i a ł historii m a g i i " , trafia t a k ż e Myszka M i k i . - Kulminacyjna faza prac nad Planem p r z y r ó w n a n a zostaje do filmu. N a r r a t o r pisze: „ K i e d y p r z y p o m i n a m sobie te tygodnie, cała sprawa wydaje m i się g r o ź n a , szaleńcza j a k film Larry'ego Semona (jeden z mniej znanych t w ó r c ó w burleski p r a c u j ą c y dla Vitagraphu — przyp. A . H . ) , gdzie wszystko odbywa się zrywami i skokami, drzwi otwierają się i z a m y k a j ą z ponadd ź w i ę k o w ą s z y b k o ś c i ą , w powietrzu latają ciastka z kremem, widzimy j a k i e ś gonitwy po schodach puszczane do przodu 1 tyłu, zderzenia starych s a m o c h o d ó w , w a l ą c e się półki w sklepie i kaskady p u d e ł , butelek, serów, rozbryzgi wody sodowej, t r z a s k a j ą c e w o r k i z m ą k ą . " (s. 465) Casaubon staje się więźniem swej metody i obsesyjnych s k o j a r z e ń . Rose — C r o i x , R.C., a więc Rene Clair, R a y m o n d Chandler, Rick z Casablanki. W i e ż a Eiffla j a k o astralna sonda i R e n ć Clair (R.C.), k t ó r y j a k o pierwszy d a ł jej p r z e r a ż a j ą c y obraz (Gdy Paryż śpi). U m b e r t o Eco sam poddaje racjonalizacji swoje wycieczki w świat powieści kryminalnej, odcinkowej czy filmu. W k ł a d a tę kwestię w usta Belbo, k t ó r y powiada: „ W tandentnej literaturze udaje się, że wszystko jest ż a r t e m , ale potem ukazuje nam świat t a k i , j a k i jest, albo przynajmniej, j a k i będzie. K o b i e t y są podobniejsze do M i l a d y niż do Łucji Mondella. F u M a n c h u jest prawdziwszy od Nathana M ę d r c a , a Historia bardziej przypomina his­ torię o p o w i e d z i a n ą przez Sue niż tę z a p l a n o w a n ą przez Hegla." (s. 496) Tragiczne umieranie Diotalleviego w relacji Belbo zostaje przedstawione j a k b y w k r z y w y m zwierciadle: „ I wtedy Diotallevi, s a p i ą c j a k T o C o ś z filmu science fiction, zaczął m ó w i ć . Był przezroczysty j a k T o C o ś , tak samo niedostrzegalna nieomal była granica m i ę d z y t y m , co z e w n ę t r z n e , a t y m , co w e w n ę t r z n e . . . " (s. 562) G d y do muzeum w c h o d z ą diaboliści u k r y t y narrator reaguje przede wszystkim na styl, w j a k i m j a w i m u się ta sytuacja. „ O Boże — p o w i e d z i a ł e m sobie — sabat na Łysej G ó r z e w wersji W a l t a Disneya." (s. 579) Niepewny tego, czy w istocie przeżył czy wyśnił to, co z d a r z y ł o się w muzeum (śmierć Lorenzy i Belba) b ł ą k a j ą c y się po mieście narrator udaje się do kina i o g l ą d a Damę z Szanghaju Orsona Wellesa. Dlaczego właśnie ten film? Jest tam słynna scena strzelaniny w gabinecie luster, gdzie ani bohaterowie, ani widz nie r o z r ó ż n i a j ą postaci rzeczywistych od ich o d b i ć . R o z s ą d n a L i a zwraca n a r r a t o r o w i u w a g ę , że bawił się j u ż �ten, k t o rzekomo serio p o d s u n ą ł pierwszą w s k a z ó w k ę . Jego tekst daje się o d s z y f r o w a ć kluczem zastosowanym przez Arsena Ł u p i n a o d k r y w a j ą c e g o W y d r ą ż o n ą Iglicę. Z r e s z t ą i Belbo bawi się j a k Arsen L u p i n p r o w a d z ą c swoją grę z tajemniczym panem Aglie i pewien swej przewagi cytuje Aiguille creuse: „ B y w a j ą chwile, że moja p o t ę g a przyprawia mnie o z a w r ó t głowy. Upaja mnie moja moc i w ł a d z a . " (s. 551) M o j a wyprawa tropiciela ś l a d ó w powieści kryminalnej i o d w o ł a ń filmowych w dziełach Eco d o b i e g ł a k o ń c a . Czy prowadzi do j a k i ś w n i o s k ó w i o d k r y ć ? Była przede wszystkim celem samym w sobie, z a b a w ą , do k t ó r e j sam autor z a c h ę c a , w y z n a j ą c w cytowanych j u ż Dopiskach..., że pisze dla czytelnika, k t ó r y zgodzi się na p o d j ę t ą g r ę i między i n n y m i zechce się bawić. Odniesienia, k t ó r e cytuję stale p r z y p o m i n a j ą , że mamy do czynienia z s z a r a d ą , k r z y ż ó w k ą , u k ł a d a n k ą , puzzlem, g r ą u m y s ł o w ą , k t ó r a przynosi satysfakcję wraz z k a ż d y m znaleziskiem. W Dopiskach... Eco wspomina j a k pisał Imię róży k o m ­ p o n u j ą c całe partie, w t y m scenę m i ł o s n ą , sięgając do r o z ł o ż o n y c h karteczek z m n ó s t w e m c y t a t ó w , k t ó r e łączył ze s o b ą i zestawiał w s p o s ó b odmienny niż w o r y g i n a ł a c h . Zazwyczaj jego krytycy zarzucali m u „ u w s p ó ł c z e ś n i e n i e " tam, gdzie p r z e m a w i a ł j ę z y k i e m c y t a t ó w z epoki. N a kartecz­ kach przygotowanych do Wahadła Foucaulta sporo było c y t a t ó w z powieści a m e r y k a ń s k i e j i o d w o ł a ń do filmów, k t ó r e być m o ż e u z n a ł za właściwy kontekst dla powieści tak przewrotnie s z a r l a t a ń s k i e j . W przypadku rozpatrywanych przeze mnie odniesień Eco operuje aluzją, paracytatem i cytatem w ł a ś c i w y m , k t ó r e w y ł u s k a n e z bogatego kontekstu, a s t a n o w i ą c e jego niewielki procentowo s k ł a d n i k , t w o r z ą w ł a s n y w z ó r . Znajduje się on na samej powierzchni, lecz p o w t ó r z o n y zostaje w głębszych warstwach, w k t ó r y c h ustami kolejnych b o h a t e r ó w ujawni się p r z e s ł a n i e powieści i jej sui generis negatywny m o r a ł . Z n a l a z ł a m p r z y s ł o w i o w y „ k o n i e c ucha k r ó l i k a " , lecz w p o w i e ś c i a c h o strukturze centonu (przynajmniej n i e k t ó r e partie Imienia róży i Wahadła Foucaulta są tak właśnie pisane) ma on swoje ściśle wyznaczone miejsce w konstrukcji całego wzoru. P R Z Y P I S Y 1 Uberto Eco, Imię róży; przełożył Adam Szymanowski, PIW, War­ szawa 1987; Tenże, Wahadło Foucaulta; przełożył Adam Szymanowski, PIW, Warszawa 1993 Dashiell Hammett, Sokół maltański, Iskry, Warszawa 1963, s. 111 2 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c62900fc4bab8b5ef154758c7b6d9d2.pdf bd711c2cf351f77309bde434e1c7cf56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5326 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4947 Title A name given to the resource Semioza pamięci w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARCIN BROCKI o ♦ ♦ ny mechanizm kulturotwórczy, gwarantujący trwałość kodów i tekstów kultury. „Określenie kultury jako pa­ mięci zbiorowej nasuwa problem systemu reguł semiotycznych, zgodnie z którymi życiowe doświadczenie ludzkości przekształca się w kulturę, a które można by­ łoby uznać za program. Samo istnienie kultury zakła­ da zbudowanie systemu reguł przekształcania do­ świadczeń bezpośrednich w tekst. Aby jakieś wydarze­ nie historyczne zostało umiejscowione w określonej klatce, powinno ono być uświadomione przede wszyst­ kim jako istniejące, tj. należy je utożsamić z określo­ nym elementem w języku urządzenia zapamiętującego. Następnie powinno ono być ocenione w stosunku do wszystkich związków hierarchicznych tego języka, tj. powinno zostać zapisane, a więc stać się elementem tekstu pamięci, elementem kultury. Tak więc, wpro­ wadzenie faktu do pamięci społeczeństwa ma wszelkie cechy przekładu [podkr. M. B.] z jednego języka na inny, w tym zaś wypadku - na «język kultury»” [Łotman, Uspieński, 1977, s. 151]. Co więcej, tylko przy założeniu, że pamięć nie jest prostym odzwierciedle­ niem przeszłości, lecz jej twórczym przekładem, warto w ogóle się nią zajmować. Jak pokazuje bowiem Łotman [1999, s. 31-42], tylko przy założeniu o nieidentyczności nadawcy i odbiorcy możliwa jest sensowna komunikacja, założeniu notabene obecnym w każdym normalnym użyciu języka. W przypadku „tekstu pa­ mięci”, nie może być on utożsamiany z prawdą o jego „autorze”) - gdy nadawca i odbiorca są identyczni (te same kody), komunikacja jest bezprzedmiotowa (za­ tem nie byłaby utrwalana, nie byłaby pamięcią, nie by­ łoby etnograficznego problemu), gdy natomiast są to­ talnie różni (niewspółmierność kodów) - wtedy nie­ możliwa. Stąd pamięć niesie informację, znaczenie, je ­ dynie gdy nie jest powieleniem „rzeczywistej historii”, lecz narracją. Oczywiście w sferze świadomego użycia „tekstu z pamięci” przez etnograficznego informatora (dostar­ czyciela danych w tekście etnograficznym), jest pa­ mięć tożsama (lub przystająca) do rzeczywistości, któ­ rej dotyczy, jest niemal jej podwojeniem (odtworze­ niem). Wg Łotmana [1999, s. 113] to właśnie mecha­ nizm podwojenia jest najprostszym sposobem wprowa­ dzania organizacji kodowej do sfery konstruktów świadomości.2 Dopiero badacz dostrzega to podwojenie ja­ ko takie - z naturalnego porządku rzeczy (dla informa­ tora) mechanizm pamięci przechodzi na pozycję two­ ru kulturowego, posiadającego swój własny język mo­ delowania przeszłości. Jak pisze Paul De Man [2000, s. 108]: „[...] przedsięwzięcie autobiograficzne może sa­ mo tworzyć życie, decydować o nim i że wszystko, co autor czyni, podyktowane jest technicznymi wymoga­ mi portretowania samego siebie, a zatem że określają to - we wszystkich aspektach - możliwości obranego przezeń środka wypowiedzi. [...] Przyjmujemy, że ma­ my tu do czynienia z mimesis (tak się dzieje w przypad­ ku opisywanych poniżej etnografii, M. B.), a przecież ♦ Semioza pamięci w etnografii ainteresowanie autonarracją (autobiografią, pa­ miętnikiem, quasi-dziennikeim, dziennikiem, historiami życia), w której podstawową funkcję nośnika znaczeń odgrywa pamięć, nie jest w etnogra­ fii zjawiskiem nowym. Współcześnie jednak dopisano do dotychczasowych zainteresowań nowy kontekst (choć i utwierdzono stare nieprawdy, m.in. przez nadwartościowanie „słowa i relacji badanego”), podpo­ wiedziany przez przemiany teoretyczne wewnątrz tej dyscypliny: chodzi o przesuniecie autonarracji z roli dowodu do roli materiału etnograficznego. W niniejszym artykule interesować mnie będzie pamięć jako semiotyczny mechanizm porządkujący doświadczenie, a przedmiotem opracowania będzie sposób wykorzystania różnorodnych „tekstów z pamię­ ci” w konstruowaniu danych i dowodów w etnografii i wpływ praktyki badawczej na status pamięci w etno­ grafii. Na ogół nie budzi obecnie sprzeciwu twierdzenie, że wcale nie jest oczywiste, kto co i w jaki sposób re­ prezentuje w autonarracji. Jednak wciąż istnieją takie sposoby uprawiania etnografii, w obrębie których „teksty z pamięci” uchodziły/uchodzą za bardziej au­ tentyczne niż te, które są dziełem rekonstruującego etnografa. Sytuacja zmieniła się (powinna zmienić) ra­ dykalnie, gdy zaczęto przyglądać się pamięci jako na­ rzędziu semiozy przeszłości, w dodatku operującym po obu stronach badania-interpreatcji, czyli po stronie badanego i badacza. Autentyczność, w sensie wyraża­ nia prawdy, tak pojętej pamięci staje się problematycz­ na. Zatem przyjmując wyjściową tezę, że etnografia jest tworzeniem tekstów na temat tekstów, można przyglądać się mechanizmom autobiograficznej rekon­ strukcji przeszłości, owym „tekstom z pamięci”, zarów­ no jako sposobom jej tekstualizacji (tym samym operacjonalizacji),1 jak i w celu odsłonięcia procesu kre­ owania świata przedstawianego w praktyce badawczej etnografii. Aby tego dokonać, należy najpierw uświa­ domić sobie (tymczasem założyć), że pamięć jest ty­ pem narracji, przekładem, w którym dokonuje się se­ lekcja i hierarchizacja treści. Bazą teoretyczną dla takiego ujęcia pamięci może być semiotyka kultury (szkoła tartusko-moskiewska), która właśnie z pamięci (tu: zbiorowej) uczyniła głów­ Z 92 �Marcin Brockt ♦ SEMIOZA PAMIĘCI W ETNOGRAFII człowieka do określonych miejsc, o ich wartości. Brak będzie dynamiki, zmienności, dźwięków, zapachów. Żaden film nakręcony na podstawie wspomnień okre­ ślonych osób nie zdoła uchwycić i oddać w pełni tego, co zapisane zostało w ludzkiej pamięci” [Kabzińska 2000, s. 7].3 W takich wypadkach opowieść etnogra­ ficzna przestaje tłumaczyć. Można powiedzieć, że jest asemiotyczna, bo motywacje działań wyrażane w pa­ miętniku (tekście z pamięci) nie są traktowane jako dyskurs symboliczny, lecz literalne odtworzenia, kopie czegoś, co istnieje niezależnie od konkretnego odtwo­ rzenia (te nie mają wartości semiotycznej - nie niosą wartościowej informacji). Dodatkowo traktuje się treść pamiętnika jako „pamięć” historyczną (metonimiczną), dla której charakterystyczna jest konwencja ciągłego i chronologicznego przedstawienia, gdzie ist­ nieje związek ciągłości czasowej między przedstawia­ nymi wydarzeniami [por. Hastrup 1997, s. 25], gdy tymczasem jest ona narracją metaforyczną. Etnograf, który tego nie zauważa, zaczyna opowiadać o trybie metaforycznym jako metonimicznym - tym samym mityzuje „tekst pamięci”. Wczytując się w tekst Kabzińskiej, zauważyć moż­ na, że z zamieszczonych tam fragmentów pamiętników można wysnuć zupełnie odmienne wnioski na temat ich „prawdziwości”, łatwo bowiem dostrzec narracyjny charakter wspomnień. Już fakt szczególnego uprzywi­ lejowania przestrzeni w opowieściach wspomnienio­ wych, zachowywania silnie nacechowanej emocjonal­ nie i semantycznie topografii, obecność wielu detali i fakt, że przestrzeń w ostateczności organizuje wypo­ wiedź, powinny być sygnałem dla etnografa o poten­ cjalnym, semiotycznym charakterze całej opowieści. Jeszcze wyraźniejszym dowodem na semiozę przeszło­ ści, jaka dokonuje się w pamięci, jest konfrontacja tej zapamiętanej topografii z tym, co po latach zastają wracający do stron „dzieciństwa” / „młodości” autorzy wspomnień. Przewija się w ich opowieściach (w przy­ padku pamiętników kresowiaków, które stanowią bazę dla niniejszych rozważań) motyw „wyobcowania”, „po­ czucia obcości”. Zmiana topografii określana bywa ja­ ko zniszczenie, destrukcja [Kabzińska 2000, s. 13-14]. Ale należy to odczytywać w kategoriach destrukcji przestrzeni z opowieści, ze wspomnień, niedosłownie. Przecież ci sami kresowiacy, „urządzając” się na zie­ miach zachodnich dokonali podobnej przebudowy/do­ stosowania (właśnie) przestrzeni, która z kolei jest od­ czytywana przez byłych właścicieli jako destrukcja. Zresztą ci, którzy pozostali na kresach (świadkowie zmian) wcale nie jednoznacznie rysują obraz zmian, jakie się u nich dokonały - najczęściej nie ma tu mo­ wy o totalnej destrukcji i zniszczeniu. Jako narracja pamięć nie jest już koronnym dowo­ dem w sprawie kulturowej przeszłości, lecz przynależy do danych na temat teraźniejszości. „Pamięć nie za­ chowuje przeszłości, lecz dostosowuje ją do obecnie panujących warunków, [...] zawsze zaczyna się od od­ mimesis to tylko jeden z wielu trybów figuratywności; czy więc to odniesienie decyduje o figurze, czy też mo­ że odwrotnie: złudzenie odniesienia jest nie korelatem struktury figury, inaczej mówiąc, już nie wyraźnie i po prostu odniesieniem, lecz czymś bardziej pokrewnym fikcji, która jednak sama może do pewnego stopnia stwarzać odniesienia?”. „Autobiografia to [...] pewna figura odczytywania albo rozumienia, z jaką mniej lub bardziej wyraźnie mamy do czynienia we wszystkich tekstach. Polega ona na połączeniu dwóch podmiotów uwikłanych w proces lektury, w którym zastępując się wzajemnie i odbijając w sobie, określają się one na­ wzajem” [De Man 2000, s. 110]. Niewątpliwie jest więc pamięć typem narracji, a „pomiędzy przedstawiającym światem realnym a światem przedstawionym w utworze przebiega ostra i zasadnicza granica. [... ] nie wolno mylić, jak to wielekroć robiono i robi się niekiedy do dzisiaj, świata przedstawionego ze światem przedstawiającym (błąd naiwnego realizmu), mylić autora-twórcę utworu z autorem-człowiekiem (naiwny biografizm), odtwa­ rzającego i odnawiającego słuchacza-czytelnika róż­ nych (i wielu) epok z biernym słuchaczem-czytelnikiem swojej współczesności (dogmatyzm w rozumie­ niu i ocenie)” [Bachtin 1983, s. 313]. Bez zrozumienia istoty dialogicznego (powiedział­ bym raczej „narracyjnego”) charakteru tekstu pamię­ ci, jawi się ona jako prosta rejestracja, jako dublet rze­ czywistości. Właśnie tak pojmowana staje się podsta­ wowym dowodem na istnienie bądź nieistnienie pew­ nych elementów kultury opisywanych przez etnografa. W monografii Jacka Olędzkiego Murzynowo... czyta­ my: „Zdaję sobie też sprawę z tego, że trudne założenia naukowe ujęć monograficznych sprawniej były rozwią­ zywane przez niektóre dzieła prozatorskie. Autorzy najwartościowszych pozycji literatury nurtu wiejskiego wywodzą się wszak z opisywanych środowisk. W sto­ sunku do wielu studiów etnograficznych czy socjolo­ gicznych stwarza to układ zwiększonej kompetencyjności, wszechstronności, do jakiej prawie nigdy nie dochodzi w pracach naukowych, wreszcie autentycz­ ności - prawdy, wynikającej z posługiwania się kryte­ riami zaczerpniętymi z tej samej rzeczywistości kultu­ ralnej. Stąd też dokonania literackie traktuję jako za­ sób ważnych, inspirujących treści, a jednocześnie jako przestrogę przed uleganiem sztucznej, pretensjonalnej uczoności” [Olędzki 1991, s. 23]. Zdarza się i tak, że struktura opowieści o wspomnieniach wygląda jak ich powielenie, dublet. W tym wypadku na ogół przemy­ cona zostaje także presupozycja dotycząca statusu wspomnienia (tekstu z pamięci) jako „dublera” rzeczy­ wistości: „Miejsca te pozostały w pamięci, utrwalone na niewidocznej, niemożliwej do wywołania kliszy. Nie potrafimy ukazać ich głębi, wielowymiarowości, żadną z dostępnych nam technik. Zawsze będzie brakowało jakiegoś elementu: niektórych postaci, niepowtarzal­ nej atmosfery, zdarzeń, które decydują o stosunku 93 �Marcin Brocki ♦ SEMIOZA PAMIĘCI W ETNOGRAFII K a b z i ń s k a I ., bicia teraźniejszości i biegnie w tył czasu” [Hatsrup 1997, s. 24]. Prawdę mówiąc, znaczna część opracowań etnogra­ ficznych sytuuje pamięć (na ogół w formie autobiogra­ fii lub wspomnień) po stronie etnograficznych danych. Wtedy też etnografowie starają się prześledzić fakt do­ boru określonych treści do konstruowania ważnej hi­ storii z dzisiejszego punktu widzenia dla uczestników danej kultury (tu tak samo ważne stają się treści wyra­ żone w opowieści wspomnieniowej, jak i pominięte [por. np. Robotycki 1996; Shaw 1980, s. 228]). W tekście dotyczącym specyficznej formy pamięci, jaką jest nostalgia, K. Stewart zauważa, że jest ona praktyką kulturową, której formy, znaczenia, efekty zmieniają się wraz z kontekstem - „zależy od pozycji mówiącego w krajobrazie współczesności”. Nostalgia w sytuowaniu „dawniej” w relacji do „teraz” tworzy ra­ mę interpretacyjną dla wyrazu pewnych aspektów płyn­ nego życia społecznego tu i teraz, porządkuje wydarze­ nia z przeszłości tymczasowo i dramatyzuje je jako „rze­ czy, które miały miejsce” czy „które mogły mieć miej­ sce”, jednocześnie oczyszczając, reifikując i miniaturyzując obecny świat społeczny [Stewart 1992, s. 252]. Na tak zarysowanym tle podmiotowość autora tekstu nostalgicznego jest wyolbrzymiona, zatem w pewien sposób wykreowana. Staje się on podmiotem w tekście [por. np. De Man 2000; Mayenowa 2000, s. 302]. We współczesnej antropologii również pamięć ba­ dacza, a co za tym idzie - dowody na to, co „napraw­ dę zachodzi w terenie”, stały się takim samym rodza­ jem danych jak i inne.4 Jednocześnie utraciły swą moc zarówno twierdzenia, że tam, gdzie osobiste doświad­ czenie i pamięć w niewielkim stopniu uczestniczą w konstruowaniu danych, tam otrzymamy lepsze da­ ne, jak i twierdzenia przeciwne, że otrzymamy je tam, gdzie pozwolimy im (doświadczeniu osobistemu i pa­ mięci, również tej tubylczej) w pełni przemówić, prze­ mówić samodzielnie (nie tylko naiwne, ale i błędne). Co, niestety, nie oznacza, że taka praktyka badań zo­ stała współcześnie zarzucona. 2 0 0 0 Przestrzeń-Pam ięć-Tożsam ość, „Literatura Ludowa”, nr 2, s. 3-23 Ł o t m a n J., 1 9 9 9 K ultura i eksplozja, Warszawa. Ł o t m a n J . , U s p i e ń s k i B ., 1977 O sem iotycznym m echan izm ie kultury, [w:] Sem iotyka kultury, E . Janus, R . M ayenow a (red.), W arszawa, s. 1 4 7 -1 7 0 M a y e n o w a R ., 2 0 0 0 P oetyka teoretyczna. Z agadnienia języ k a , W rocław (wyd. 3). O l ę d z k i J ., 1991 M urzynow o. Z naki istnienia i tożsam ości kulturalnej m ieszkań ców w ioski N adw iślań skiej X V III-X X w ., Warszawa. R ob otycki C ., 1 9 9 6 J a k op isa ć społeczn ość lokaln ą —przykład W ojnicza, [w:] W obec kultury. Problem y antropologa, G. E. Karpińska (red.), Łódź, s. 2 3 -3 0 S h a w B ., 1 9 8 0 L ife H istory W riting in A nthropology: a M ethodological Review, „M an kind”, vol. 12, no 3, s. 2 2 6 -2 3 3 S t e w a r t K ., 1992 N ostalgia — A Polemic, [w:] R ereadin g C ultu ral A nthropology, G .E . M arcus (ed.), London, s. 2 5 2 -2 6 6 Przypisy 1 W tym przypadku pam ięć opisuje się na ogół jako elem en t tw o­ rzenia i utrzymywania tożasm ości zbiorowej, a au tonarracje d o­ tyczące przeszłości, jako wizje m oralne wytworzone na bazie płynnej re lacji między autorem , czy raczej podm iotem tekstu pam ięci, a społecznością, z wnętrza której przemawia, na poczu­ ciu wspólnej „tradycji m oraln ej” [Fisher 1986, s. 197]. 2 Coś, co nie jest tekstem (doświadczenie), w łączając się do te k ­ stu (kultury), staje się częścią tego tekstu, a gdy dodatkow o wy­ posażone zostaje w elem enty m etatekstow e (jak w przypadku „tekstu z pam ięci”), wzm acnia się poczucie realn o ści pierwsze­ go tekstu, uwiarygadnia go i reifikuje [por. Ł otm an 1999, s. 1 12]. „Pow tórzenie” przeszłości nie jest zatem je j kopią, lecz złudzeniem kopii. 3 A u tork a m a rację, że przekład w spom nień n a inny język (np. fil­ mu) oznacza redukcję i zniekształcenie, zatem pow inna się zgo­ dzić n a narracyjny ch arakter wszelkiego przekładu. Jed n ak jej opowieść przybiera postać „opowieści nostalgicznej”, która upo­ dabnia się do swojego przedmiotu. Znów mamy tu do czynienia z efektem „podwojenia”, który uprzywilejowuje i uwiarygadnia („argum entuje” na rzecz m im etycznego charakteru) pierwszy (źródłowy) tekst wspomnienia. Bibliografia 4 B a c h t i n M ., Pam ięć badacza i pam ięć badanego na rów ni traktow ane są ja ­ ko m etateksty porządkujące dośw iadczenie, gdzie sposób po­ 1983 Z naczenie czasoprzestrzeni, [w:] B a ch tin . D ialog-Język-Literatu- rządkowania je st pochodną, n ajk rócej m ówiąc, właściwego im ra, Czaplejewicz E ., Kasperski E. (red.), Warszawa. systemu kulturowego. Jak zauważa Fisher [1 9 8 6 , s. 2 3 2 ], autor D e M a n P., „tekstu z pam ięci” jest n arratorem w tekście (figurą), który n a ­ 2 0 0 0 A u tobiog rafia ja k o od -tw arzan ie, [w:] D ekon stru kcja w b a d a ­ kłan ia czytelnika (odbiorcę) do uczestnictw a w procesie wytwa­ niach literackich, R . Nycz (red.), Gdańsk. rzania znaczeń. F i s h e r M ., 1 9 8 6 Ethnicity a n d the P ost-M odern A rts o f M em ory, [w:] Writing C ulture. T h e Poetics an d Politics o f E thnography, J. Clifford, G .E . M ar­ cus (ed.), Berkeley, s. 1 9 4 -2 3 3 H a s t r u p K ., 1997 Przedstaw ianie przeszłości. U w agi n a tem at m itu i historii, „K on­ teksty. Polska Sztuka Ludow a”, nr 1-2, s. 2 2 -2 8 94 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a92e121b8b9ef3f9f3de86a0669047a2.pdf f12d84b2d2d7a6fb07d96e86c10c70a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3596 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3373 Title A name given to the resource Sen - brat śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.110-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Sen - brat śmierci Agnieszka Pokropek Śmierć j a k o opuszczenie ciała przez d u s z ę , przeniesienie się na „tamten ś w i a t " , bywa w r ó ż n o r a k i s p o s ó b kojarzona ze snem. W Biblii, w Księdze Jeremiasza, we fragmencie, w k t ó r y m Bóg p o p r z y s i ę g a odwet za zburzenie Jerozolimy, w odniesieniu d o przyszłej zagłady B a b i l o ń c z y k ó w użyte jest określenie: „ Z a s n ą wiecznym snem, by się j u ż nie przebu­ d z i ć " (Jr 5 1 , 39). Wiara w sen z m a r ł y c h obecna jest w średniowiecznych legendach, czy też w sztuce sepulkralnej. Philippe Aries za Jakubem de V o r á g i n e podaje p r z y k ł a d legendy o 7 śpiących z Efezu, zgodnie z k t ó r ą B ó g , by Doanebić h e r e t y k ó w obudził 7 m ę c z e n n i k ó w spoczywają­ cych w grocie kilkaset lat W e d ł u g słów legendy- święci powstali i pozdrowili się przekonani ze p r z e s p a l i ' t y l k o jedna noc" (Aries 1989 s 37) W inskrypcjach nagrobnych ak podaje Aries- często c z y t a m y śpi spoczywa - hic pausa, hic reauiesch hic dormit \ V (Aries 1989 s 36) W a r t o również zwrócić u w a g ę na ikonografie sztuki sepulk­ ralne! - na przedstawienie z m a r ł y c h na nagrobkach i sark o f S a c h C ^ ^ ^ o ^ ^ ^ ^ ^ ^ á ^ s klęczących postaci spotykamy c z ę s t o p r z e d sta wiciela zmar r y ^ ^ w n o z y c ü leżach w uśnienh^ Sen hyl '^^S^T^¡^^Z\ w r n b o l e m Z^^^^ n i e T e n m r i o í ^ Tsen ^ S á e r á - U l S 14, 2 3 ^ ^ określenie. " Zacznijmy od znanej i powtarzanej na wsi opowieści 0 Zaśnięciu i W n i e b o w s t ą p i e n i u M a t k i Boskiej. W opowia­ daniu t y m śmierć M a r y i jest wydarzeniem szczególnym. Nie d o ś ć , że M a t k a Boska zostaje wzięta do nieba z d u s z ą 1 ciałem, w dodatku nie tyle umiera, co właśnie zasypia. Przytoczmy fragment wypowiedzi jednej z informatorek: „ O n a nie u m a r ł a , ona była zasnewszy. M n i e tak opowiadali i j a z pisania czytała, że to M a t k a Boska w zaśnięciu b y ł a " (1). Zaśnięcie M a r i i , j a k o forma przeniesienia się na „ t a m t e n ś w i a t " , jest uznane za lepszą, łagodniejszą formę umierania. D o podobnego wniosku dochodzimy również p o r ó w n u j ą c ikonografię śmierci z w y k ł e g o człowieka i zaśnięcia M a t k i Boskiei O t o bowiem w ś r e d n i o w i e c z n y c h w y o b r a ż e n i a c h u c h o d z ą c ą z ust duszę człowieka zabierają b ą d ź a n i o ł o w i e , b ą d ź też szatani, duszę M a t k i Boskiej natomiast przyjmuje sam Chrystus. M a t k a Boska została w związku z tym obdarzona w trady­ cyjnych wierzeniach funkcją patronki dobrej śmierci, opie­ kunki dusz. W dniu Wniebowzięcia dobrze jest u m i e r a ć , bo j a k m ó w i ą : „ T o ż wtedy M a t k a Boska d o nieba idzie. T o też dobrze u m i e r a ć , bo to j u ż M a t k a Boska ta dusza bierze d o nieba" (2). R ó w n i e ż inne święta M a t k i Boskiej, w t y m sobota - dzień Maryjny, to potencjalne daty szczęśliwej śmierci. Świadczy o t y m w y p o w i e d ź : „ S o b o t a t o jest szczęśliwa śmierć. Ż e M a t k a Boska w niedzielę dusze prowadzi d o nieba"(3). Maryja lituje się nad grzesznymi duszami. M ó w i o t y m fragment śpiewanej na wiejskich pogrzebach pieśni Wyszła wyszła dusza z ciałaDobre stali zaśpiewali a grzesznicy zapłakali. M a t k a usłyszała, d o Jezusa z a w o ł a ł a : 110 O m ó j Jezu, m ó j kochany, ulituj się nad duszami" ( i Najświętsza Panna wyprowadza r ó w n i e ż dusze z czyśćca Przytoczmy fragment jednej z r o z m ó w : „ A m i się też śniło taka dolina, r ó w n i n a taka wielka. 1 na tej r ó w n i n i e bardzo d u ż o o s ó b stało [...]. Słyszę - j a k a ś niewiasta stanęła na moje ramiona z tylu. [...] I ona nachyla się i bierze po jednym z nich. I daje w y ż e j " . Na pytanie o znaczenie tego snu informatorka odpowiada: „ N o czyściec. Zatrzymanych tam b y ł o ludzi. 1 to M a t k a Boska była co ich w y c i ą g a ł a " (4), W a r t o t a k ż e z a u w a ż y ć , że przy k o n a j ą c y m człowieku stawia sie gromnice świecona właśnie w święto maryjne (2 lutego na Ofiarowanie M a t k i Boskiej), z m a r ł e m u z a ś kładzie się do poduszki ziele świecone w dniu W n i e b o w z i ę c i a Najświętsza Marii Panny G d y człowiek umrze to te kwiaty trawy kladnie się do trumny pod głowę Dla'tego z m a r ł e g o \ 11 już z dawna to Bo to znaczy jeszcze jak b y ł a m m a k w dziectwie ksiądz o p o w i a d a ł że jak M a t k a Boska wsteS w a ł a do nieba [...] 1 tam, gdzie ona leżała, gdzie była zmarłszy w t y m miejscu byli k w i a t y " (5). D o M a t k i Boskiej kierowane są również p r o ś b y o szczęśliwy zgon. Przykładem tego jest modiitewka Sen Maiki Boskiej, odmawiana zwykle • na co w a r t o zwrócić u w a g ę przed snem. P r o ś b a o spokoj­ ny sen występuje łącznie z p r o ś b ą o lekkie skonanie. W z a k o ń c z e n i u tekstu modlitewki czytamy: „ s a m BÓG miły, p o k ą d my żywe, zbaw nas czuwających a strzeż nas zasypia­ j ą c y c h , a b y ś m y czuwali, przez Chrystusa wieczny pokój �powiedział, że zmartwychwstanie jak ten kogut z p ó ł m i s k a wstanie i zaśpiewa, aż tu kogut z miski hop! i zaśpiewał. A Judasz wtedy chodu i uciekł" (11). Zatem kogut, k t ó r e g o pianie budzi zwykle ze snu, zapowiada jednocześnie zmart­ wychwstanie Chrystusa, powstanie z martwych. O z w i ą z k u snu i śmierci świadczy r ó w n i e ż fakt, ż e w tradycyjnych wierzeniach oba te stany interpretowane są j a k o opuszczenie ciała przez duszę: „[...] M ó w i ą , że człowiek jak umiera, to dusza wychodzi. D o 40 d n i dusza jeszcze nie odchodzi tam nic. U nas msza po 30 dniach bywa. Wtedy j u ż dusza idzie do swego miejsca, tam gdzie ona j u ż będzie [ . . , ] " (10). Podobnie m ó w i się o śnie: „ P a n i zaśnie - wyjdzie dusza. T y l k o śni pani, a dusza idzie gdzie to w świat. Jak człowiek śpi, to dusza wychodzi i człowiek śni to. A potem odetchnie sie i znowu żvie T o wychodzi dusza a później wróci sie nazad i człowiek wstaje" (12). Inna r o z m ó w c z y n i stwierdza N o tak opowiadali że kiedy człowiek zasypia że to dusza opuska że to k a ż d a dusza wychodzi - t y l k o nie odchodzi z d o m u " (13). Między snem a śmiercią nie ma zatem wvraźnei srranicy C z ę s t o n o d k r e ś l a sie w r ę c z śmiertelny charakter snu- Legenda laka test że ,ak c z ł o l i e k śot to iuz DółmartwT^^n«T^h^^^S^oZ śmiertelność t y l k o pierwszej fazie H H » T X ] K * r w ^ y S - martwy sen. Człowiek jak śpi i on m a r t w y , i on, bywa. z m a r t w y m i rozmawia [...] a drugi sen to j u ż nie. pierwszy sen to godzina j a k z a ś n i e s z " (15). otrzymali, przy zgonie życia by przvbyta Najświętsza Maryja na godzinę śmierci ze swoim Synem Panem Jezusem i z J ó z e ­ fem, wszystkimi a n i o ł a m i , żeby zawsze była z n a m i " (5). Podobne w ą t k i znajdziemy w tekstach modlitewek zapisa­ nych przez F. K o t u l ę na terenie Rzeszowszczyzny. Teksty te. odmawiane przed zaśnięciem, k o ń c z o n e są f o r m u ł ą w rodza­ ju: „Czego Cię p o ż ą d a m miły Panie? Ż e b y ś m i d a ł szczęśliwe spanie od p ó l n o c k a do ś w i t a n i a . Jezu m ó j p r z y b ą d ź do skonania!" ( K o t u l a 1976. s. 112). Na p o k r e w i e ń s t w o snu'i śmierci m o ż e w s k a z y w a ć również powszechny zwyczaj budzenia śpiących w czasie czyjegoś konania. W e d ł u g słów i n f o r m a t o r k i należy b u d z i ć śpiących, -bo jak śpią, a człowiek umiera, to wtedy oni b ę d ą mieli taka śpiączka. I idąc on będzie s p a ć [...] Bo ten, k t ó r y śpi, to potem nieszczęśliwy całe życie. Będzie s p a ć i s p a ć " (7). Inny rozmówca stwierdza, że czyni się tak „[...] żeby ten, co śpi. nie był taki ociężały" (8). Podobnym znaczeniem nacechowany jest także zwyczaj budzenia pszczół DO śmierci gospodarza-1 pszczoły obudzaja żeby ożyli żeby nie byli m a r t w e " (9) Według innej wersji należy także o b u d z i ć wszystkie zwierzęta domowe: Ż y w i o ł k a czy pszczółki jakie jest to trzeba Pobudzić [ 1 N o żeby nie z m a r ł , Żeby nie było upadku skaciny" (10). , Budzenie ze snu j a k o p o w r ó t do życia, zrywanie więzów Wierci, obecne jest w symbolice chrześcijańskiej. D . Forstpowołując się na interpretację koguta j a k o Chrystusa - budziciela dusz, z a w a r t ą w hymnie l a u d e s ó w w t o r k o w y c h , zauważa że sen jest symbolem śmierci i grzesznego uśpienia, * którego budzi nas Chrystus - ptak zwiastujący światło orstner 1990, s. 235). Na p o d o b n ą s y m b o l i k ę natrafiamy * udowej opowieści o Judaszu: Kiedy Chrystus był na L g o c i e . Judasz przyszedł wtenczas do domu i ż o n a p o d a ł a J e ś ć . Podała jemu jeść kure z a r ą b a ł a że to pieluch On je Poczęła na niego narzekać- Ty. taki człowiek był, ludzi ^"bu podejmował, dlaczegoś ty go wydał! A on: Tak O n też <h mu W tym miejscu warto o d w o ł a ć się do demonologii. M o t y w opuszczania ciała przez duszę oraz w ę d r ó w e k duszy pojawia się w opisie upiora. W e d ł u g informacji podanych przez Kolberga, upiory „ s ą to ludzie mający w sobie d w ó c h d u c h ó w : dobrego i z ł e g o " ( K o l b e r g 1967. s. 270). Jedna z dusz, czy też jedno serce upiora, wędruje po jego śmierci (Kolberg 1974, s. 31). Inny natomiast demon, zmora, j a k o moment swojego działania często ś m i e r c i o n o ś n e g o , wybiera sen. W e d ł u g jednego z r o z m ó w c ó w zmora to c o ś takiego że na człowieka we śnie nachodzi ciężar taki c o ś jego jakby dusi d ł a w i " (16) Poza t y m w przypadku zmory t a k ż e mamy do czynienia z opuszczeniem ciała przez dusze M o s z y ń s k i podaje że zmory to przedzierzgaiace się w ' p r z e d m i o t lub zwierzę dusze ludzi, k t ó r y c h ciało tymczasem leży u ś p i o n e we własnej chacie. Sen i śmierć są r ó w n i e ż f o r m a m i k o n t a k t u z „ t a m t y m ś w i a t e m " . Po śmierci dusza przenosi się na „ t a m t e n ś w i a t " , podlega S ą d o w i B o ż e m u , kierowana jest na p o t ę p i e n i e do piekła, b ą d ź na oczyszczenie d o czyśćca lub też do nieba W innych wersjach dusze czekają w o t c h ł a n i aż do chwili S ą d u Ostatecznego. Zwykle u w a ż a się, że przed pójściem w zaświaty dusza przebywa jeszcze j a k i ś czas przy d o m u : „[...] póki pójdzie tam na S ą d Boży, ona w swoim otoczeniu tam przy d o m u , w d o m u k r ą ż y " (1). Jedna z r o z m ó w c z y ń w ten s p o s ó b opisuje p o ś m i e r t n e dzieje duszy: „ N o to po śmierci p r o w a d z ą d u s z ę , w j e d n y m miejscu widzi ona p o k ó j , gdzie m o d l ą się, a w d r u g i m gra muzyka, t a ń c z ą tam, i prowadzi anioł, czy tam k t o , i m ó w i : Gdzie chcesz? A on patrzy się: tu m o d l ą się, a tam t a ń c z ą , s k a c z ą . Tutaj lepiej, tu, gdzie t a ń c z ą . A anioł: Tu? N o to do smoły go!" (17). W czasie snu człowiek również wędruje po z a ś w i a t a c h , ale w nieco innej formie: „ J a k człowiek śpi, to dusza wychodzi i człowiek śni t o " (12). W tym miejscu n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć o zjawisku p o ś r e d ­ nim między snem a śmiercią, a mianowicie o tzw. letargu, nazywanym na wsi t a k ż e „ z a c h w y c e n i e m " . Powszechne są opowieści o ludziach, którzy b ę d ą c j a k i ś czas w letargu, p o w r a c a j ą do życia i o p o w i a d a j ą swoje, otoczone a u r ą tajemnicy, przygody na „ t a m t y m świecie": „[...] czasem człowiek jest w letargu. Ż e dusza spaceruje. U nas był taki 111 �stary człowiek [...]. O n z a p a d ł w letarg. Trzy d n i on nie p a m i ę t a ł nic. W y g l ą d a ł tak j a k nieboszczyk. 1 byliby go j u ż pochowali, ale czekali trzy d n i . Tymczasem okazuje się, że on wziął i o b u d z i ł się. [...] I on widział takie c o ś , że c h o d z i ł t a m i p r o w a d z a ł go tam j a k i ś m ę ż c z y z n a " (18). N i e k t ó r z y „ w ę d r u j ą c y " po z a ś w i a t a c h w letargu o p o w i a d a j ą d o k ł a d n i e swoie przygody - p r z e k a z u j ą otrzymane w ó w c z a s przepo­ wiednie Dowiadujemy się na p r z y k ł a d o człowieku k t ó r y z a p a d ł w letarg z polecenia" M a t k i Boskiej P r z y n i ó s ł on z z a ś w i a t ó w tajemnice ale- [ 1 wszystko mu potem było pozwolono p o w i e d z i e ć , a trzy rzeczy [nie w o l n o - A . P . ] Hwie t v l k n mrlznnei matce a trzecia w o s ó l e n i k o m u f 1 A i Dowiedzieli mu tam że ożeni sie ze starsza kobieta o d s i e b i e i : ż w teie umraJ M I tak D o t e r r b y ł o r C " (13) snem a ś m S d ą * o c i e r a n i a s.ę granicy m . ę a z y P K o l e j n y m aspektem z w i ą z k u tych d w u s t a n ó w jest ich stosunek do innej rzeczywistości czasowej, do czasu za­ ś w i a t ó w . Czas „ t a m t e g o ś w i a t a " płynie inaczej niż czas ziemski: „ J e d e n o p o w i a d a ł , że był na t a m t y m świecie trzy d n i . A t o było trzysta l a t " (19). Znana jest o p o w i e ś ć 0 człowieku, k t ó r y zaprosił na swoje wesele l u d z k ą kostecz­ kę, po czym zjawił się u niego nieznajomy, tajemniczy gość 1 o d w z a j e m n i ł m u się zaproszeniem do siebie. Kiedy j u ż pan m ł o d y , zażywszy gościny, chciał p o w r ó c i ć do d o m u , o k a z a ł o się, że z a s t a ł z u p e ł n i e inny świat. Podczas jego p o b y t u w z a ś w i a t a c h na ziemi m i n ę ł o kilkaset lat. M ó w i się bowiem, że „ t u dzień to tam tysiąc l a t " (1). Czas „ t a m t e g o ś w i a t a " to bezruch, bezczas. W e d ł u g Jerzego S. Wasilewskiego, ten stan symbolizują r ó ż n o r o d n e formy o b r z ę d o w e g o „ u n i e r u c h o ­ m i a n i a " , jak na p r z y k ł a d zwyczaj zatrzymywania zegara Drży u m i e r a j ą c y m Jak Disze Wasilewski- Bezruch to bezczas a zatem śmierć" (1989 s 265) Sen również m o ż e b y ć rozpatrywany w k o n t e k ś c i e k o n t a k t u z innym czasem. W tvm iednik nrzvnadku na nlan nierws7v wvsuwa sie w r ó ż e b n y i wizjonerski charakter snu k t ó r y p r z e n o s z ą c człowieka w ¡ ^ 1 ^ * 1 8 1 0 « czasowa doTtarcS S rnaciic^przyszłości Przeoow ad^wydarzeniaożyciaczłowie ^ śmierĆ zama^ noiawTa S S ^ ^ r r S 3 f ^ T n v 3 T i * « E 1 W d n i u sw /Z^TK^^^fnL^S nSn£ » r i knpnz-iśni Ttefnll n«* « S S » 3 8 " RAwnlp n 7 ™ , 1 J l l nf, Z ! w ń ™ o ś ć zl ™ v r z 3 v m 1 1 , T » wrAż^mi tiTlZJ^nZ ez. Jezel ł o z k o p i ę k n e sn.sz p o s ł a n e to niedobrze A jezel. takie n i e ł a d n e - to dobrze (21). Sen bardzo c z ę s t o wrozy rychłą smierc: „ C z a s a m i sen m o ż n a p r z y ś n i e , bywa tak. Jak juz m ą z m i a ł u m r z e ć to j a trzy razy stuła ze on ode mnie o d s z e d ł w ta strona, gdzie cmentarz (22). Sen j a k o wizja przyszłość, pojawia s.ę r ó w n i e ż we wspomnianej j u z m o d l.tewce o sme M a t k i Bosk.ej. Tresc tego tekstu dotyczy wizji, j a k ą miała M a t k a Boska „ z a s n e w s z y na G ó r z e Ol.wnej . Przyśniła ona bowiem m ę k ę swego Syna. M o w . ą o t y m słowa modhtewkr. „ Z a s n e w s z y była Panna Maryja na g ó r z e Bet­ lejem. Przyszedł do niej miły Pan Jezus i z a p y t a ł : M a t k o moja miła, czy śpisz, czy o czym myślisz? Zasnewszy b y ł a m , mój Synku, ale we śnie w i d z i a ł a m sen straszliwy, gdy Cię w O g r ó j c u pojmano, poprowadzono z w i ą z a n e g o do Kaj. fasza, do Heroda poprowadzono, a ręce, nogi rozbite, krew płynie j a k woda i ciecze j a k moje łzy p a d a ł y . R z e k ł Syn miły że to jest sen sprawiedliwy" (6). K o l e j n ą c e c h ą u p o d a b n i a j ą c ą sen do śmierci jest kontakt ze z m a r ł y m i . Przed śmiercią zmarli p r z y c h o d z ą do domu u m i e r a j ą c e g o człowieka, aby go z a b r a ć na „ t a m t e n ś w i a t " do siebie. C z ę s t o p o w t a r z a ł y się wypowiedzi t y p u : „ N o , jak j u ż człowiek p r ę d k o ma u m r z e ć , p r z y c h o d z ą zmarłszy z rr> dżiny. P r z y c h o d z ą i m ó w i ą : I d ź m y ! " (1). Inny zaś rozmówca stwierdza: „ J a słyszałem, że staruszek t a k i , co za niedługo już z m a r ł s z y , m ó w i : Chyba j u ż koniec, b ę d ę u m i e r a ć . Oni m ó w i ą : Dlaczego? J u ż p r z y c h o d z i ł a moja mama i wołała mnie: C h o d ź do mnie, c h o d ź ! T o j u ż czas p r z y s z e d ł " (14) Z m a r l i p r z y c h o d z ą r ó w n i e ż we śnie. Pojawiają się, aby p o p r o s i ć o pomoc w postaci m o d l i t w y czy zakupionej mszy p o k a z u j ą się też dusze p o t ę p i o n e , na p r z y k ł a d wisielcy Kiedy człowiek śpi, „ w t y m momencie m o ż e r o z m a w i a ć a z m a r ł y m i " (14). „ N o m ó w i ą tak: Że j a k d u ż o ś n i się, znaczy że czegoś potrzebuje. T o trzeba m o d l i ć się, na m s z ę świętą d a w a ć , żeby ta dusza była spokojna i zadowolona" (5). U k a z u j ą się r ó w n i e ż bliscy zmarli, służący r a d ą i pomocą żyjącym krewnym. Jedna z r o z m ó w c z y ń o p o w i a d a ł a o swej nieżyjącej matce, k t ó r a we śnie d a w a ł a jej rady i polecenia: „ M i mamusia przez długi czas p r z e d s k a z y w a ł a " (5). Zmarli r e w a n ż u j ą się p o m o c ą za p a m i ę ć i m o d l i t w ę : „ J a k idziesz i msza zakupisz, i zapłacisz, i ludzi p o m o d l ą się. tam obiad [...] t o m ó w i ą , że duszy bardzo l e k k o i wtedy j u ż dla tego d o m u będzie c o ś k o l w i e k dobrze z tego ś w i a t a " (10). Z a r ó w n o poprzez sen, j a k i śmierć możliwy jest kontakt z osobami nadprzyrodzonymi. T o właśnie po śmierci, jak opowiada pogrzebowa pieśń Wyszła, wyszła dusza z ciała, dusza spotyka Pana Boga, Św. Piotra s t r z e g ą c e g o bram raju, anioły, Św. M i c h a ł a , M a t k ę B o s k ą . Osoby nadprzyrodzone m o g ą u k a z a ć się t a k ż e we śnie. W tekstach r o z m ó w często pojawiają się opisy w ę d r ó w e k w czasie snu po zaświatach: po piekle l u b czyśćcu, gdzie zwykle „ z w i e d z a j ą c e g o " oprowa­ dza a n i o ł . Pan Jezus lub inna istota nadprzyrodzona. Przytoczmy j e d n ą z wypowiedzi: „ P i e k ł o to j a we śnie widziała [...]. Jakim sposobem j a j u ż do piekła, to j a me wiem, t y l k o że dziewczynka mnie s p o t k a ł a m a l u t k a , dziewczynki w białej sukience i r ó ż o w ą w s t ą ż e c z k ą przepasawszy % mnie za liewa r ę k a wzięła i szedła do p i e k ł a . " Na pytanie kun była ta dziewczynka, r o z m ó w c z y n i odpowiada: „ N o anioł. A n i o ł mnie p r o w a d z i ł " (19). We śnie m o ż e się również objawić M a t k a Boska czy też u k a z a ć się diabeł. Skojarzenie snu ze śmiercią występuje zatem w tradycyj-1 nych wierzeniach w wielu aspektach. Z a r ó w n o poprze śmierć, j a k i sen nawiązuje sie kontakt v „ t a m t y m światem' ze z m a r ł y m i , z istotami nadprzyrodzonymi, z inną rzeczywis­ tością c z a s o w ą . Sen jest r ó w n i e ż łagodniejszą, pokrewi* formą śmierci. Wszystko to sprawia, ze m o ż e m y mów* o płynnej granicy m i ę d z y t y m i d w o m a stanami. L I T E R A T U R A Aries P. 19X9 Człowiek i śmierć. Warszawa Forstner D . 1990 Świat symboliki chrześcijańskiej. ml™Iliada Wrocław ^lowskie-Rzeszowskie, ław 112 Warszawa (w:) Dzieła wszystkie, , 48, Wroc¬ 1974 Sanockie-Krośnieńskie, (w:) Dzieła wszystkie, t. 49. Wroctt* | Kopaliński W . 1985 Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa Kotula F . 1976 Znaki przeszłości. Warszawa Smoleń W. 1987 Ilustracje świat kościelnych w sztuce. Lublin Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/098416daa1c70c88885f9e9fe69e7c9d.jpg 8654ef752ca6f975fe5df65eeac1c71d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ser owczy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska [dawna hala Kominy Dudowe] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource jedzenie regionalne ; serowarstwo ; rzemiosło ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia serek w formie jelenia Uwagi: - lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.13.4_01 Dolina Chochołowska jedzenie regionalne nabiał naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny rzemiosło ser serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a2df293f776677f9a93abfa83e8addb.jpg 259334885858cf688ca9ccb38669d619 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sieci do połowu ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają sposób mocowania ciężarków na dolnej krawędzi sieci (1) i sposób mocowania grzęzów (ciężarków) u dołu sieci matniowej (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.16.4_01 grzęzy narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Jarosławia rybołówstwo sieć sieć matniowa sieci Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a43ba4bce9e01294f310b1e95c522d1.jpg edd98d1afc6789bb3d9f3e54bdb9ecdf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sieci rybackie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia sieci suszące się nad jeziorem Wiżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.3.16.2_01 jezioro narzędzia i urządzenia rybackie okolice Suwałk rybołówstwo sieć sieci Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7c2cd78388e02941bd24f5fb3cb8630.jpg d261751a04d7ddf32b3ebe7c6756a44f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sieczkarnia / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; żywienie zwierząt ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia sieczkarnię Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.9.5_01 hodowla zwierząt Lipnica Wielka maszyny rolnicze odżywianie okolice Nowego Targu pasza przygotowywanie sieczkarnia żywienie zwierząt https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9cc0059ccc4c649c7ce4cf3bf760f57.pdf 494002116fe2f8feb23a9ee1f4be6685 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2687 Title A name given to the resource Siedzi baba na cmentarzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.242-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Może służyć do rozumienia zagadnienia uniwersalne­ JACEK OLĘDZKI go, i n t e r p r e t o w a n i a przez nieoświeconych treści Sta­ rego i N o w e g o Testamentu, z czym spotykamy się na całym świecie. I o d razu d o d a m , nie jest to i n t e r p r e t a ­ cja gorsząca, ale wzbogacająca Siedzi baba na cmentarzu judeochrześcijańską doktrynę. Pośrednio zaś może służyć - w najlepszym tego słowa r o z u m i e n i u - do uszanowania wszelkich synkretyzmów, poczynając od h i n d u i z m u i buddyzmu, kończąc na islamie. Deus otiosus Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 2000 Jak przystało na pracę wysokiej próby, autorka nie pomija, więcej, akceptuje bez słowa l u b oszczędnie k o ­ mentuje poprzedników w u j m o w a n i u przedmiotu jej dociekań. Śródtytuł to - jak w i a d o m o - t e r m i n w p r o ­ W wadzony do wiedzy przez M i r c e a Eliadego - pogłębia dalszej części tej zamierzchłej wierszowanki go w części I I Bóg i światy... dziecięcej jest: trzyma kałamarzu. lu rodzimych badaczach z B r u c k n e r e m na czele. Z b l i ­ baba żając się do naszych czasów zapytuje: Przyszedł duch, babę nogi w w brzuch, fik, a duch znikł. Powiedziała m i o t y m Magdalena Z o w ­ Wcześniej powiada o wie­ Dlaczego etnolodzy, tak otwarci na myślenie mityczne czak w batdzo szczególnej c h w i l i . Skończyliśmy zwie­ czy magiczne, kiedy dochodzi do opisu tzw. ludowej rełłgij- dzanie cmentatza żydowskiego na Bródnie, który zo­ ności, wciąż powtarzają stał „przerobiony" n a . . . park wypoczynku. To się wy­ nia, zapożyczone darzyło w czasie stanu wojennego. Poszliśmy na t e n ryzm, socjomorfizm, cmentatz pewnie dlatego, aby mieć świadomość peł­ wią niejszą absurdu i grozy. Parę lat wcześniej po zwiedze­ przeciw katolicyzmowi przez protestantów n i u skansenu p o d Sierpcem wdrapała się na jakieś nych? Dlaczego czynią to wybiórczo drzewo i ttzymając dłonie przy ustach pohukiwała po­ ry chłopskiej, godnie udając puchacza. czenie, iż „osobiste" Powiedziałem o t y c h pozornie mało znaczących pejoratywnie od socjologów powtórzenie zabarwione rytualizm, sensualizm, odwiecznych zarzutów doświadczenie które utylitastano­ kierowanych czy prawosław­ właśnie wobec jakby wciąż jeszcze pokutowało na najwyższych określe­ z minionej epoki: kultu­ przeświad­ sacrum jest dostępne stadiach rozwoju? „O ile można sądzić zdatzeniach, ale są one dla m n i e istotne dla rozumie­ podstawie dość skąpych nia d e t e r m i n a c j i w osobowości, obecnie uczonej, au­ problem Hioba t o r k i Biblii ludowej, dzieła niezwykłego, w i e k o p o m n e ­ istniał". na danych — pisze Ryszard Tomicki w środowisku ludowym praktycznie nie go, do którego powstania mogło dojść dzięki zachowa­ W t y m fragmencie książki (s. 33) można dopattzyć n i u zdolności posiadania bezcennej cechy dystansu, się założenia badawczego a u t o r k i , albo - mówiąc i n n y ­ a także poczucia h u m o r u . m i słowy - tezy rozprawy n a u k o w e j . I chyba całe dzie­ Już na d r u g i m r o k u studiów e t n o g r a f i i na UW w 1974 r o k u - prowadziłem wówczas grupę prosemi- ło wskazuje na t o , że się w pełni udała odpowiedź na przyjęte założenia. naryjną - udało się m i wyczuć, że Magda jest najlep­ Podzielam stanowisko Magdaleny Zowczak z nastę­ sza z nas. Chodziło o wybrane zagadnienia k u l t u r y re­ pującą uwagą: Wydaje się, że myśl starotestamentowa ligijnej w Polsce. Wyczułem, że jest objawieniem. jest wyłącznością j u d a i z m u . A n i w protestantyzmie, Wcześniej, o d l a t pięćdziesiątych, obsetwowałem obja­ ani w prawosławiu, a t y m bardziej katolicyzmie nie wienia w osobach Izy Cywińskiej czy Jetzego S k o l i ­ mogła zagościć dogłębniej. I już nie chodzi tylko o śro­ objawienia dowisko ludowe, ale w ogóle o całość k u l t u r y religij­ w niczym nie wskazywały na to, że pozostaną w dyscy­ mowskiego. Wszelako owe wcześniejsze nej, jaka kształtowała się w Europie. Myślenie H i o b a , plinie badawczej, a t y m bardziej w tak szczególniej jej Koheleta, Daniela i w i e l u i n n y c h , nie stało się zrozu­ dziedzinie, jaką jest synkretyzm religijny. Oczywiście miałe, d u c h Jana Stanisława Bystronia na ulicy Hożej 74 oświeconych, jak nieoświeconych. Jest to dziedzictwo, wciąż dawał się odczuć. A to w osobie Ryszarda To­ własność wybrańców. D o n i c h należą tylko statoza- mickiego lub Zbigniewa Benedyktowicza otaz Jerzego k o n n i , a więc sami Żydzi. Wasilewskiego... Dzisiaj sławnych i znaczących w na­ uce postaci. Wymiar a t y m samym ptzyswojone, zarówno przez W swych rozważaniach n a d istotą rozumienia przez l u d B i b l i i korzysta uczona o d pierwszych s t r o n swego znaczenia dzieła M a g d a l e n y Zowczak, dzieła (8,51,478) z czasownika nakłada się. Nakłada się o którym dalej pragnę mówić szczegółowo, nie spro­ palto, czapkę albo jedzenie. N a t o m i a s t „porządki ty­ wadza się do kwestii lokalnej czy zgoła europejskiej. pologiczne" w b i b l i i ludowej taczej się łączą, przenika- 242 - �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU ją, współistnieją i t d . A l e jest to uwaga bez większego t c h e m . W W i l n i e autorka dotarła do przechowywane­ znaczenia, jak w odniesieniu do słów wypadek i przy­ go w miejscowym A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m rękopisu padek. W M . Dowojna-Sylwestrowicza. Jakim jest ów tekst rary­ pracach n a u k o w y c h wolę spotykać się z przypadkami, a nie z w y p a d k a m i . tasem, łatwo się przekonać. Przejdźmy jednak do rzeczy. Deus otbsus to Bóg o d ­ Gdy już byl ulepiony, poszedł legły. Zatem, nie — jak tego sam sobie życzę - obecny, duszę człowiekowi. istniejący we m n i e i drugiej osobie, lecz ło człowieka trwający w rzeczywistości empirycznie niesprawdzalnej, wszela­ ko rozumianej, i n t e r p r e t o w a n e j . pozostawił. bel (Vemis) poklólje wspomnianej s. 5 1 . Pochodzi o d mieszkanki Wileńsz- przynieść Bełzebub (Bełzebuba) ałbo cale palcem. Gdy pszyszedł ducha w nie wetchnąl I z pierwszą taką interpretacją spotykamy się na Bóg do nieba Podczas gdy Bóg tę glinę czyli też cia­ znalazł je pokłóte palcem. Bóg za­ pytał szatana (Velnis): Czy ty to zrobiłeś przez swoją godziwość? dja- Bóg aby Djabeł zaś odpowiedział: zapomni ciebie żadnego Boże, ów czyzny. C h o d z i o potop, który sprawił Pan Bóg z p o w o ­ człowiek d u nieugoszczenia G o przez... gospodynię. D l a narra- jest moich pokłuć, t o r k i Bóg to Bóg. Sprowokowana przez prowadzącą u Sylwestrowicza w y m i e n i o n e są owe cierpienia, mię­ rozmowę, będzie w y m i e n n i e mówiła Pan Jezus i Pan dzy i n n y m i , kołtun, parchy, wrzody, choroby rozma­ Bóg. Ponownie nasuwa się uwaga bez większego zna­ ite, tudzież kłopoty życiowe bez k o ń c a oraz nędza. czenia. O t o z ową przemiennością spotykamy się dosyć I dalej już w oryginale. Wtedy Bóg odpowiedział, powszechnie, chociażby w Warszawie, głównie pośród uważa kobiet, wierzących i niewierzących. Z byle p o w o d u przyklęknąwszy wołają albo o Boże!, śmiertełną albo - chociaż częściej - o Jezu!, nie cierpiąc nie- stworzony bółu. Ile tu to tyle będzie miał bólów i cierpień. za słuszne i za to djabla nie karał. Tu że to Później na j)rawe kolano tchnaj człowiekowi Bóg nie- duszę swoje. W oryginale nie m a spacji, ale czy o Jezusie. Ponadto, jak dalej w dziele Zowczak bę­ tak przepisałem ów fragment z pracy M a g d a l e n y Z o w ­ dzie o św. Piotrze, postaci w l u d o w y c h przypowie­ czak, a l b o w i e m , wydaje m i się, że jest t u definicja nie ściach komicznej, tak Jezus Pantokrator (co każdy wie t y l k o duszy, lecz tożsamości człowieka. M i m o m a ­ z ikonografii średniowiecznej) może nagle w naszych tactw diabelskich powstało istnienie ludzkie n a wzór d o b r y c h czasach służyć za szyderczo wykrętne jezusik. i podobieństwo. Pan to taki jezusik, usłyszałem o d górala z Zakopanego, bacy, kiedy zapytałem go w Bieszczadach, ile liczy jego stado owiec. Oczywiście, baca w s p o m n i a n y m określe­ n i e m , wykręcił się o d podania liczby zwierząt, jakie przygnano z odległych stron. Tę część niezwykle ważną w Bibłii... autorka zaty­ tułowała - zgodnie ze swym p o g o d n y m n i e m - Pechowy demiurg. usposobie­ Poprzedza o n rozważania dalsze w relacji między d o b r e m i złem. Bóg, djabeł, Matka Boska. M i e l e t i n s k i , o którym jest w książce, ową relację (strukturę m i t u ) dobra i zła, badał w po­ wiązaniu mądrości i głupoty. Takie opozycje, w rodza­ Na wzór i podobieństwo własne j u prawda i kłamstwo, piękno i brzydota, o d k r y w a każdy, k t o wkroczył n a ścieżkę naszych zaintereso­ wań. Zdjęcie Michała W części dzieła Zowczak, o stworzeniu człowieka, w stosownej zbroi Archanioła, ów kardynalny aspekt Genesis nie występuje. W i a d o ­ rycerza, ale z twarzą p a n i e n k i (niczym wyraz na twa­ m o zaś, że ikonografia nie tylko chrześcijańskich l u ­ rzy samej a u t o r k i ) , zwyciężającego dów świata pozwala orientować się, jak wizerunek Bo­ ny na płótnie, z X V I I I - X I X w i e k u w., znakomicie i l u ­ szatana, obraz olej­ ga jest ukazywany. A l e nie można się dziwić, że autor­ struje t e n f r a g m e n t w i e l k i e g o d o k o n a n i a M a g d a l e n y ka ów aspekt pominęła. W świetle b o w i e m przekazów Zowczak. ustnych, jakie analizuje, człowiek - mówiąc krótko nie jest dziełem Stwórcy. To realizacja zespołowa, nie­ Zdrada albo zgroza dołężnego starca oraz bardzo sprawnego, więcej, oso­ bliwie przebiegłego szatana. O t a k i c h w środku kraju powiadają c h a c h m ę t . I tak m a m y w tej niezwykłej pracy. K o n s t r u k c y j k a O w e przekazy ustne, jakie zgromadziła w kraju i po­ tego dzieła składa się z wielu cząsteczek. Posłuchajmy: za jego granicami, są rewelacyjne. Może podobne błą­ Diabeł zawsze stawał na poprzek i np. jak kają się t u i t a m , lecz giną jak u Kolberga czy Federow- stworzył pszczołę, skiego w ogromie wszelkich i n n y c h kwestii k u l t u r o ­ tworzył i zaczął ten diabeł dokuczać w y c h . N a t o m i a s t w przypadku Zowczak podziwiać na­ wtedy Pan Bóg zepchnął leży jej niezwykły talent skupienia się na kluczowych dziesz tworzył, będziesz w tej kulturze zagadnieniach. Czy tylko ludowej? bie naśladować, Boże dzieło to fuszerka, to jeden pech. A l b o akt przyzwalający na zepsucie, grzeszność, okropieństwa najgorsze, to diabeł muchę, Pan Bóg ale jak tak dużo na- też Panu Bogu, więc go do otchłani że: już nic nie bę­ tylko cierpiał i ci, którzy będą cie­ tak samo będą cierpieć. Ale na początku to diabeł tak samo tworzył, tworzył [•••] jak Pan Bóg kro­ wę - diabeł kozę. cierpienie. Takie rodzą się stwierdzenia O j , bardzo dociekliwa jest nasza badaczka. Tekst po­ w kontekście wypowiedzi zgromadzonych przez nie­ chodzi z płockiego. Wiele lat tam buszowałem i m i się nie zwykłą badaczkę. Czyta się je w książce z zapartym udało podobnej wypowiedzi zanotować. Niesamowite! 243 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Przemiana światów Już nie żyją Jan Małkowski Dziadek i H e n r y k G u r dziński z M u r z y n o w a . A l e Magdalena Zowczak u t r w a ­ liła i c h pamięć w i m i o n a c h swego synka. To śródtytuł w t y m dziele. Po T o m i c k i m mamy N i e w i a d o m o , o d jakiej damy pochodzi cytowana Greimasa. K t o by się spodziewał takiej erudycji. C h o ­ wyżej wiadomość, ale czytajmy dalej. Może się uda dzi wszak o rolę Trójcy Świętej w dziejach, waloryzację rozgryźć to dzieło. N i e w i e m , czy podołam. Erudycja trzech różnych jej epok. O d czasów starożytnych zna­ a u t o r k i sprawia kłopoty. Po Sylwestrowiczu pojawia na jako postępujący upadek, aż po zagładę. Zowczak się A . L . Greimas, La quete de la peur (1970). dostarcza t u sporo n o w y c h i wielce poruszających, nie­ Intrygująca, zgodnie z zapowiedzią, staje się w t y m znanych d a n y c h . O d razu d o d a m , że z t a k i c h oryginal­ dziele, relacja M a t k a Boska i diabeł. Otóż, jak udało n y c h d a n y c h zbudowana jest ta cała, frapująca anali­ się dociec autorce, po pierwsze: po powodziach oraz za badawcza. Posłuchajmy, to dopiero s. 90, a całość, upałach, które nawiedziły Polskę (bratowa w czasie bez d o d a t k u b a r w n y c h ilustracji, to s. 527: t y c h upałów zapomniała wyłączyć pralkę i mieszkanie Miłżyny [wielkoludy...] na Górskiej 44 zalało). dzie do łasu, największe A teraz po drugie: anioł się nie pokłonił Matce Boskiej i stał się diabłem. I to by było na tyle. Czytajmy dalej. sie. A mówi: Co tam za robak po połu łazi? 1 na rękę człowieka świat będzie. A pośłe nas będą krasnołudki, nastu człowieka Edukację seksualną A d a m a w raju autorka zatytuło­ Rozpoczyna o d przedstawienia nauczycieli. Pierwszy owad to anielski, pozostałe diabel­ że będzie dwu­ jednego koguta kroić [ zarzynać - M . Z. J. Na but powiedzą: Co to za wieża? ]ak gdzie zostanie but [rej. solecznicki, 1992]. nasz. Drugi świat powstanie... M i t o degradacji rodzaju ludzkiego znają Pigmeje skie. Wszystkie trzy stosują tę samą metodę (od Przemy­ śla po Troki) kaszą A d a m a w tyłek. Pikantność, niczym u Rabelais'go czy Diderota, ujawniają teksty cytowane w dziele, teksty polskich i litewskich wieśniaków. A f r y k i Środkowej. Z materiałami z Biblii ludowej k o r e ­ spondują wiadomości z północnej części k r a j u o p u b l i ­ kowane przed laty przez Tadeusza Baraniuka. Wertykalną budowę wszechświata - piekło w otchła­ Kiedyś wyszedł Adam z Ewą w podróż, przyszli do rze­ czułki. Ewa wzięła chustkę wziął z koniem. To jak ten świat zamykał się. A wyszła kobieta, matka czy Żona, mówi: ]ak my pomrzemy, to taki Pszczoła, osa albo bąk wała Kłopoty z jabłkiem. wielkie i silne dawniej były, pój­ drzewo, sosnę, na grzbiecie przynie­ n i ziemi, zaś niebo ponad nią - bliską w szczególności do nosa i pomyła jemu, a po­ buddystom, a n a d czym się rozwodził onegdaj Ryszard wiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że coś u tego Adama T o m i c k i , nasza autorka, niespodziewanie wzbogaca i za­ jest. A bąk był w postaci diabełskiej. nadoja- razem uzupełnia o bliskie jej pojęcie zaświatów: A Adamowi dło i przytulił się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego po­ szedł [rej. t r o c k i , 1991]. I jak t u się nie cieszyć, że są badacze tacy jak Magdalena Zowczak. Pozornie s k r o m n i u t k a , a okazuje się, że to istota ścichapęk. 0 rany, o niebiosa. Bywa też - pisze - że układ trójdzielny traci ność w związku światom; z przeciwstawieniem wówczas łokałizuje rze*, to oryginalna wypowiedź ze święciańskiego, z 1992 łach rzadziej niż „wertykalna", N o więc chodzi o jabłko, symbol występku wobec Pana. A u t o r k a tak rzecz relacjonuje. mistrz Twardowski, się w naszych materia­ tłumaczy jednak, dlaczego porzucony przez diabła przed progiem piekła, zawisł na niebie bądź wylądował Zeszli aniołowie d o Edenu. Jeden grał na flecie pro­ Na stym, d r u g i na skrzypcach, a trzeci m u wtórował, też za­ się «piekło koło nieba, w gó­ r o k u . Ta interpretacja, pojawiająca Czytajmy dalej. wertykał- naszego świata na księżycu. początku swego dzieła, za Marią Ossowską, Magdalena Zowczak najskromniej, jak można, mówi, na skrzypcach. Po prostu jak w kapeli żydowskiej. A l e że jej „biblia l u d o w a " , to kwestia (w oryginale k a n o n ) spójrzmy do tekstu. C o się okazuje? rolniczego etosu. A l e już w części przed chwilą cyto­ N a razie zostawmy sprawę jabłka na b o k u . wanej, należy się dopatrywać czegoś znacznie więcej. Przed n a m i obrazek na szkle ukazujący A d a m a Myślę, że zapewne uniwersalnej dla w i e l u kultur, rów­ 1 Ewę (jako dzieci) p o d drzewem, którego konar spowi­ nież pozaeuropejskich. Nasuwa się również myśl, że jał wąż. Dookoła różne zwierzaki. Jest i kogut, i na koń­ Słowianie - być może — rodzajem wyobraźni przecho­ cu, tego dziełka z 1835 г., kto? Ślimak, który wylazł ze wują pamięć o swym pasterskim rodowodzie. Łagodne swego d o m k u i się przygląda zdarzeniom gorszącym. słowo krojenie - jako uśmiercanie zwierzęcia - to nie Noe chodził kilka lat do jakiejś pracy z siekierką, na nie wiedziała wiedziała. praktyka rolników, lecz pasterzy. B u t jak wieża, to nie a żo­ łapeć z łyka, ale bucisko z cholewą, odpowiednie do dokąd chodzi- Diabeł ją kusił, żeby się do­ Ukręcił z nosa wódki i powiedział Żeby mu się dała napić, to jej się przyzna. jego jazdy na k o n i u . N o i jest też jeździec, a nie człek z m o ­ żonie, To tekst spisa­ tyką czy z płachtą i ziarnem. ny ptzez E. K l i c h a , pochodzi spod L i m a n o w e j , 1910 r. Bliny, kasza, zacierki Same precjoza w tej książce. O t o po K l i c h u E. R. Leach i R. Stichel. Swobodnie porusza się nasza pani w literaturze, o d francuskiej po angielską oraz niemiecką. Zadziwiające. To niewątpliwie atrybuty etosu rolniczego. Wszela­ ko w j a k i c h się pojawiają kontekstach i jak swobodnie 244 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU można je bezcześcić. O t o baba b l i n e m podtarla dziec­ bzzz, bzzz, brzęczy. Wąż zagniewał ku tylek. Powoduje to zrozumiały gniew boży. Często­ i chciał jaskółkę wanie Boga lub Pana Jezusa, kiedy chodzili po ziemi żył ją ukąsić i wykąsić b l i n e m „spostponowanym". Jest m o w a o czorcie (pa­ ski, 1992, zjeść, ale jaskółka się bardzo na uciekła jaskółkę i tylko on zdą­ ogon w taki trójkąt [ rej. poniewie- Litwinka]. sterze do dzisiaj się go szczerze w M o n g o l i i , nawet M o w a jest dalej o i n n y c h wersjach r a t o w a n i a a r k i . w stolicy, więcej niż lękają). Otóż ów czort w orańskim N i e wąż, lecz żmija lub żaba zatyka dziurę. K i e d y zaj­ rejonie, bogatemu gotów zlotem okrasić kaszę. A l e mowałem się samą żabą w k u l t u r a c h świata, zwróci­ b i e d n e m u „w zacierki nasra" (s. 95). Jeśli mamy tu łem się d o M a g d a l e n y Zowczak z prośbą o k o n s u l t a ­ symbole rolnicze, toć o w o r o l n i c t w o chyba nie m a pra­ cję. Dowiedziałem się wówczas niebywale więcej, ani­ starej m e t r y k i . I b y m się wahał przed użyciem t e r m i n u żeli w 3 przypisach zamieściła a u t o r k a w swej książce, „etos" rolniczy. Wydaje m i się, że czegoś brakuje. M o ­ to t y l k o dowód jej wielkiej skromności. Zaba nagro­ że słów na poły? Jak je zwał, tak zwał, nie ma to więk­ dzona została za swoje poświęcenie. Jej ciało nie roz­ szego znaczenia. Przedstawione uwagi to mądrzenie kłada się mądrali. Faktem jest, że autorka wśród imponują­ u znawców p r z e d m i o t u . Udałem się do I n s t y t u t u Zoo­ cego bogactwa i rozmaitości d a n y c h , jakie zgromadzi­ logii P A N . D w ó c h najlepszych w Warszawie znawców ła, porusza się z gracją i sobie właściwym wdziękiem płazów przyjęło m n i e z życzliwością. Jeden z l a p t o p e m się. K o n t y n u o w a ł e m zbieranie wiadomości w i e l k i m . Jest w n i m między i n n y m i coś, co można by przed sobą, d r u g i o b o k księgozbioru. Długo się zasta­ nazwać archaizmem, z cicha pęk. n a w i a l i , osoba z l a p t o p e m patrzyła w m o n i t o r . Wresz­ potop cie się dowiedziałem. Zaba dlatego się nie rozkłada po i kłosy. Zasadniczą część wywodów p o m i j a m , w szcze­ śmierci, że nie tylko oddycha płucami, ale również gólności kwestię zredukowania kłosów zbóż (drzewa „przez skórę" Jesteśmy w części zatytułowanej: Kataklizmy, kosmicznego) d o rozmiarów obecnych. Dosyć o t y m Wyjechałem wkrótce do M u r z y n o w a i pierwszego wydarzeniu pisano. I . K . Kubiakowie (1980), d o p a t r u ­ napotkanego mieszkańca jąc się drabiny Jakubowej, J. S. Wasilewski (1989), al- 0 to samo. Odpowiedź była natychmiastowa: oddycha lomorfy. W świetle istniejących d a n y c h , zboża ( i c h całym t a m t y c h stron zapytałem ciałem. kłosy) były niebotyczne, albowiem miały wykarmić o l ­ Przywołałem te zdarzenia dlaczego? Otóż dlatego, brzymów. Zatem niczym las się pieniły. Dopatrzyć się że dzieło Zowczak aż k i p i o d błyskotliwości i n a t y c h ­ w tej wielkości axis m i m d i , pojedynczej k o l u m n y nie­ miastowości, więcej - życzliwości, wypowiedzi a n o n i ­ bios, niełatwo, trzeba mieć pomyślunek giganta. N a t o ­ m o w y c h osób. A l e aby do n i c h dotrzeć, trzeba się bar­ miast nowe, i jak w całej książce oryginalne, są dane dzo natrudzić, no i mieć talent badacza. Badacza d o ­ z rozległych badań terenowych a u t o r k i oraz kierowa­ świadczonego i niezłomnego. Redakcja, która zechce n y c h przez nią grup s t u d e n c k i c h . Zainteresowały mnie t e n tekst drukować, może już w t y m miejscu go skró­ szczególnie wiadomości o zwierzętach i owadach. Rejestr otwiera pies i k o t , których krzywdzić nie można. I na szczęście, stereoty­ cić. Wszelako nie odmówię sobie radości pisania o Bi­ blii dalej, a jest o czym. N o więc o psie i kocie, kotce. p o w y c h chłopskich ocen nie spotykamy. Jak chociaż­ by wobec kota, że to bestia fałszywa. N a w e t komar jest Wilk i kołowate p o t r a k t o w a n y życzliwie: Noe wszystkich zwierząt i ptaków po parze bral, żeby (zdumiewa t e n d e m i n u t y w , JO) nie zginęły. I myszka Oprócz dwóch gadów w losie a r k i N o e g o m a rów­ wąż nież swój udział k o t k a . A u t o r k a na całej stronie o p i ­ i ogon wsunął do tej dziury, żeby woda nie szla suje, jak się rzeczy miały. I chociaż mówi „także w źró­ Noe dłach współczesnych", w o l i odwołać się do istnieją­ Pan Bóg, czym cych, głównie d r u k o w a n y c h , o d k o ń c a X I X i począt­ będą żywili się. A wąż nie podpelzl, dlatego, że byl ogon do k u X X w i e k u . A to wielka szkoda. A l b o w i e m f a k t przedrapala zobaczył łódź i na pewno ta łódź potonęlaby, dalej i potem, kiedy potop skończył wszystkich po parze i każdemu ale się, wypuszczał powiedział tej dziury wsunięty, to pyta się dlaczego. „Dlatego, że mam trwałych do dzisiaj w świadomości prastarych legend, ogon wsunięty do tej dziury, trzyma łódź". To w nagrodę bajek i t d . , które pottafiła „wywołać", to najcenniejsza pożywie­ warstwa w jej d o k o n a n i u , po prostu rzecz sama w so­ dla niego powiedzieli: Co ty chciałbyś jeść, jakie stwo­ bie. I już obecnie sugeruję wydanie tych materiałów rzonko. On chciał usłużyć, że czyja smaczniejsza krew, to j a k o właśnie rzeczy osobnej, już bez uczonego wykła­ stworzenie, będzie pożywieniem węża. On teraz na d u , natomiast, w całym tego słowa znaczeniu, literac­ nie? /.../. On nie wie co, wówczas komar, malutkie go siada, wiadomo jak komar, i krew kosztował człowieka i wiadomo najsmaczniejsza leciał powiedzieć, jaskółka zapytała niejsza. Mówi do niego: pokaż języki zyk, jaskółka wyciągnęła krew człowieka, k i m przedstawieniu osób, okoliczności i t p . Sukces i on gwarantowany. Nadrealistyczny g a t u n e k literatury najsmacz­ w uszczegółowionych realiach lat osiemdziesiątych Komar pokazał ję­ 1 dziewięćdziesiątych Polski, L i t w y , Białorusi. Kogo jego, jaka język, jemu urwała. leciał do węża, ale bez języka każde­ i usiadł na Komar przy­ i nie może mówić, z zawodowych pisarzy współczesnych stać byłoby na tylko tak: coś podobnego? 245 �Jacek Olędzki * SIEDZI BABA NA CMENTARZU Możemy dalej mówić o kotce. Mysz stworzona przez Zapytałem wybitnego znawcę zagadnienia dr. A n ­ diabla gryzie d n o b a r k i . C h u s t k a a l b o . . . rękawiczka drzeja Goryńskiego dlaczego psy afrykańskie nie szcze­ stają się p o m o c n e . D o zatkania dziury? B y n a j m n i e j ! kają? Odpowiedź była natychmiastowa i krótka, bo nie W c u d o w n y sposób - w zależności o d pochodzenia re­ zostały do tego przyuczone. lacji - Prokurimas, Łajma, Pan Bóg, N o e czy M a t k a Można by jeszcze dalej rozwijać temat. Po co wyją Boska powołują do istnienia kotkę. I dlatego koty l u ­ psy w i l k o w a t e . A l e to już za daleko byłaby rozwinięta bią ciepło (rękawiczka) i się stale myją (chustka). dygresja. Dlatego w śródtytule jest słowo w i l k . D o w i a d u j e m y się, jak niesłychaną życzliwością l u d Napisałem na początku tego tekstu, że dzieło M a g ­ litewski, ale również chyba Polacy na L i t w i e , obdaro­ daleny Zowczak m a charakter uniwersalny, b o w i e m wują swych w i e r n y c h przyjaciół, k o t a i psa. W i ę c e j dotyczy synkretyzmów wszelkich religii światowych. oczywiście zaskarbia serca pies. O n b o w i e m , ale w i n ­ O b e c n i e d o d a m , że ów uniwersalizm wyraża się rów­ nej wersji również k o t , przyczynili się aby coś pozosta­ nież w t y m , że dzięki tak rewelacyjnym z L i t w y wiado­ ło z kosmicznego kłosa. Poznajemy świadectwa wiesz­ mościom, jak o psie i kocie, pobudza, a nieraz zmusza czych cech obydwu zwierząt. Pies gromadzi i c h więcej. do pogłębionej refleksji n a d kulturą ojczystą i prowa­ A u t o r k a u n i k a jak ognia socjologicznej czy m e n t a l ­ dzi do poszukiwania analogii. W systemach wartości nej, albo też s t r u k t u r a l n e j , k o m p a r a t y s t y k i . Daje t y m B Y Ć , a do n i c h należą Indie, wiele jest zwierząt szano­ samym świadectwo bezwzględnej metody. W przypad­ w a n y c h , a nawet czczonych. W M o n g o l i i d o t a k i c h k u przedmiotu swych zainteresowań nawiązuje do zwierząt należy owca. Chociaż jest chłebem powsze­ folklorystycznych p r a k t y k , jakie wykształcił Julian d n i m pasterzy, uzyskała przywileje, j a k i c h i n n e zwie­ Krzyżanowski i jego pierwszy asystent Jan S a d o w n i k . rzęta nie mają. Przede wszystkim zabija się ją bezbole­ Jako etnołog, który świadomie, bardzo wcześnie uznał śnie i bez przelewu k r w i . konieczność poszukiwania sensu, istoty, poprzez szero­ k i i zarazem bardzo odległy o d k r a j u kontekst k u l t u r o ­ wy (azjatycko-afrykański), nie zrezygnuję w t y m tek­ ście z sięgnięcia do faktów z o d m i e n n y c h niż nasza Święta Anna Samotrzecia s t r u k t u r k u l t u r o w y c h . N i m to uczynię, dla osłabienia W przerwie kontemplowania dzieła Magdaleny Zow­ znaczenia użytych stwierdzeń przedstawię zdarzenie, czak za namową dobrego przyjaciela poszedłem zoba­ które odnosi się d o pierwszej osoby w podziękowaniu czyć nowe prace W i k t o r a Gajdy w galerii Belłotto pro­ na końcu książki. wadzonej przez Jadwigę Dzierwę w pobliżu placu Zam­ Spędzaliśmy wakacje w d o m k u k l u b u żeglarskiego kowego w samej stolicy. Zachwycony oglądałem nowe w Jadwisinie. Była już jesień, żeglarze opuścili przystań. wcielenie Gajdy, odkąd znalazł się po opuszczeniu War­ Byliśmy sami i kotka, porzucona przez yachtsmanów. szawy na bezludziu w Stroniu Śląskim w Sudetach. Ze Wygłodniała i domagająca się pomocy. Obecny prof. złoconych brązów, które każdy nowobogacki chętnie Lech Mróz sypiał z nią na wznak, trzymając drapieżni­ chciałby mieć na k o m i n k u , rzeźb porażających perfek- ka na piersi, blisko gardła, grdyki, czyli jak t o jest szcze­ cjonizmem, artysta sięgnął po k l o c k i bukowe, suche ze- jabłka A d a m a . włoki żab, zwykłe gwoździe czy karteczki, czyłi rekla­ Oczywiście nie podzielam poglądu powszechnego u l u ­ mówki agencji towarzyskich. M i m o tej wzruszającej po­ du naszego, że k o t potrafi udusić śpiące dziecko, zain­ etyki myślałem uparcie o t y m , co jest w Biblii gółowo objaśnione w Biblii ludowej, ludowej. teresowany czymś poruszającym się m i a r o w o . Miałbym W komercyjnej galerii sztuki znajdują się stałe roz­ jednak wiele oporów, chociaż wychowywałem wiele maitości różnego pochodzenia i wartości. Zaintereso­ kotów, by spać w podobnej pozycji, w d o d a t k u z k o t e m , wała m n i e bardzo udana kopia znanej p o n a d t o nieznanym. Podziwiałem mego przyjaciela. z Dzieciątkiem z Krużlowej. Pani prowadząca galerię Madonny życzliwie powiedziała m i , że t o dzieło ucznia K u l o n a , Zdolności głosowe psów, których k o t y nie mają, powodują, że w kręgu k u l t u r y M I E C , uzyskują pozy­ który potrzebuje pieniędzy, i dlatego za tak niską cenę cję d o m i n a n t a . Inaczej jest w kręgu k u l t u r y B Y Ć , można u niej kupić jego pracę. Pokazała m i obrazeczek p r z y n a j m n i e j , w obszarze w i e l u miejsc Środkowej przedstawiający jakąś rzeźbę gotycką Świętej A n n y Sa- A f r y k i . O t ó ż rodzime psy afrykańskie nie szczekają. motrzeciej. Prawidłowo wypowiedziała o w o słowo sta­ M o ż n a przemierzyć s a m o c h o d e m tysiące kilometrów ropolskie, zarazem t e r m i n , j a k i dotyczy owego wzorca przez t e n k o n t y n e n t i nie zdarzy się c h o ć j e d e n przy­ ikonograficznego. Pokazała m i przedstawienie świętej pojazdem, aby powiedzieć, że artysta, którym się opiekuje, rzeźbi a cóż d o p i e r o , j a k t o w naszej ojczyźnie, jego oszalały właśnie o w o wyobrażenie. I t u k u m e m u zadziwieniu bieg za pojazdem. I co się okazuje? - że w t y m obsza­ dowiaduję się, że Samotrzecia, to św. A n n a z d w o m a rze świata k o t , a nie pies, może być d o m i n a n t e m na rękach Dzieciątkami Jezus. Już nie pytałem, dlacze­ w zagrodzie, r o d z i n i e . N o c ą w y c h o d z i się z k o t e m , go tak uważa, a było, oj było w a r t o . padek ujadania psa za przejeżdżającym a nie psem, bo pierwszy przed wężem się zatrzymuje, My, badacze, stale powtarzamy to uchybienie. Jeste­ a d r u g i go o m i j a , nie ostrzegając t y m samym o nie­ śmy tak zadziwieni, a nieraz olśnieni osobliwością uzy­ bezpieczeństwie. skanej wiadomości, że zapominamy o próbie pójścia 246 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU nieco powstała 0 c h ę ć powiedzenia sobie, j a k i charakter mają analizo­ z c h u s t k i czy rękawiczki. Wystarczająca pozostaje sama dalej, zapytania, dlaczego kotka wane wątki, a dalej podjąć próbę oceny owej k u l t u r y wiadomość. I t a k i jest charakter p u b l i k o w a n y c h w Bi­ ludowej, w której dokonał się wybór t a k i c h , a nie i n ­ blii tekstów. N i e odnalazłem prób nękania rozmówcy n y c h treści. A l e przed t y m pojawia się pytanie, czy był do końca. Oczywiście z góry można przewidzieć, że to wybór. W w i e l u przypadkach tak, lecz również czę­ w przeważającej ilości przypadków nic konkretnego sto nie. Stworzenie przez Pana Boga A d a m a i Ewy czy i oczekiwanego nie pojawi się. D o w i e m y się tylko, że kara p o t o p u to wątek biblijny. N a t o m i a s t wędrówki tak mówili poprzednicy i już. A l b o że jest, jak mówię, Pana Jezusa z św. P i o t r e m po ziemi i towarzyszące te­ bo w i e m . Wszelako może się zdarzyć, że coś dodatko­ m u zdarzenia to licentia poetica d a w n y c h narratorów wego nastąpi. D o niewiarygodnej konfabulacji czy zgo­ rodzimych w swej oryginalnej twórczości słownej ko­ ła zmyśleń i fantazjowania stającego się dziedzictwem, rzystających ze skarbnicy plebejskiej czy chłopskiej r u - tradycją ustną, na koniec zaskakującego fałszowania baszności, m u l t i p l i k a c j i , dygresyjności, w najlepszej wierze treści, chociażby b i b l i j n y c h lub tyl­ niezwykłości przekazu. Jeśli widzieć w t y m wpływy sa­ ko ewangelicznych, zdolni są zarówno niekształceni, mej B i b l i i , to - j a k się wydaje - w warstwie moraliza­ jak też kształceni. Jednakże ci pierwsi, osadzeni w k u l ­ torskiej, a może też dydaktycznej. sprzyjających turze opowieści przekazywanych z pokolenia na poko­ W opowieściach l u d o w y c h akceptowana jest Świę­ lenie, mogą cieszyć się wśród nas, etnografów, więk­ ta Rodzina, bywa, że aż do granic przeniewierstwa. szym i w pełni uzasadnionym zainteresowaniem. Nazywano ją jeszcze na początku X X w. w niektórych Pana Boga, w jednej z dalszych części częściach Polski Świętą Trójcą! N a u k i Jezusa zawarte swej pracy, autorka zamieściła na s. 328 fotografię obra­ w Ewangeliach osobliwie nie stanowią poważniejszego W Towarzyszu po jeziorze Genezaret. O t y m obrazie tworzywa s n u t y c h niegdyś z zapałem opowieści. To wystawianym raz do r o k u na Boże Ciało w Rokiciu, chyba mroczny cień, j a k i pada na ludową percepcję a będącym własnością wsi M u r z y n o w o , obrazie replice świętego Słowa. Z dwunastu apostołów tylko dwóch wcześniejszych, o d poł. X V I w., pisałem onegiś w „Kon­ spotkało się z większym zainteresowaniem. Należą do zu: Jezus chodzący tekstach"; Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego. t y c h wybrańców św. Piotr oraz Judasz. Pierwszy stał się Zamieściłem w t y m tekście wypowiedzi dotyczące per­ prawdziwym ulubieńcem prześmiesznych anegdot je­ cepcji przedstawienia wizerunku Jezusa ratującego św. m u poświęconych. N a w e t jego imię nie zostało oszczę­ osób. dzone. M i e ć pietra. N a z w a n o obecność w l u d o w y c h Wśród n i c h tylko dwie kobiety potrafiły prawidłowo, opowieściach ulubionego apostoła k o m i z m e m św. Pio­ Piotra. Rozpoznanie dotyczyło kilkudziesięciu w nawiązaniu do przekazu ewangelicznego, powiedzieć tra. Znane są od dawna owe zabawne przypowieści o rzeczywistej, zgodnej z t y m , co jest, treści obrazu. Po­ związane ze świętym, kiedy towarzyszył Panu Jezusowi zostałe interpretacje były nieprawdziwe. Redaktor jed­ w wędrówce po ziemi. W każdej z tych opowieści ko­ nej z gazet płockich, urodzony i mieszkający w M u r z y ­ miczny bohater zbiera cięgi albo osobliwie wzbogaca nowie, upierał się, że obraz przedstawia Jezusa w łodzi świat przyrody - to o grzyby, to o ryby. „Sum z j a j a m i " łowiącego ryby. Można by poprzestać na t y m wzruszają­ pod p o d n i e b i e n i e m albo w żołądku to nie k t o inny, jak c y m zafałszowaniu. Jednakże miałem cierpliwość nękać sam św. Piotr. W Biblii ludowej znalazły się jednak nie­ rozmówcę. I dowiedziałem się, że dlatego taki, a nie i n ­ znane d y k t e r y j k i . A u t o r k a odkryła je na L i t w i e : ny temat jest treścią obrazu, że wieś była kiedyś rybac­ ka. Najważniejsza jednak część tej wypowiedzi to samo jej zakończenie: Ten obraz jest apoteozą pracy. Sin. Piotr wszystkich wpuszcza do nieba, ale już ślepy 1 głuchy. Jakimś on cudem przepuścił nego. W niebie zrobili awanturę, Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że szukali księdza Zyda nie ochrzczo­ że trzeba go ochrzcić, i nie znaleźli. N i g d y nie przypuszczałem, po wielu latach, kiedy już d a w n o m n i e nie będzie, że tak niegościnne jest niebo dla księży. I jeszcze jedna a nasza dyscyplina uzyska nową nazwę, n p . scientolo- z w i e l u przypowiastka: gii k u l t u r o w e j , jakiś nawiedzony badacz doszpera się d o owej wypowiedzi o apoteozie pracy. I można rów­ Sw. Piotr deszczami rządzi, grzmotami i jeździ na ko­ niach w wozie, skry się sypią, to na obrazie widziałem sta- nież przyjąć, że nie p o t r a k t u j e jej jako w i e r u t n e j bzdu­ rinnym, jak zacznie padać Bóg ry, ale będzie nią oczarowany. Odnajdzie związki mię­ powiedział: dzy fałszem wypowiedzi a wieloletnią edukacją osoby leje gdzie popadło w k r a j u k o m u n i s t y c z n y m . N i e w s p o m i n a m już o b u d u ­ deszcz, to leje i leje. Pan Lej tam gdzie pyl, a on usłyszał: gdzie był. 1 on (s. 3 2 9 ) . W części zatytułowanej Dziwne sądy boże o d n a j d u ­ jącym aspekcie zatrudnienia Pana Jezusa w ciężkiej jemy dosyć dwuznacznie ukazywaną postać Chrystusa pracy rybaka, w d o d a t k u łowiącego samemu, niczym w wypowiedziach zgromadzonych na L i t w i e w latach hemingwayowski Stary człowiek. 1990 i 1992. Wątki Gorzka percepcja Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. To podtytuł omawianej t u książki. Można już pokusić się o podstęp niegodny osoby boskiej, a ostatecznie o zła- 247 A u t o r k a nie próbuje wprost powiedzieć, że chodzi �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU manie 5. przykazania. Rzecz z zakresu złowieszczej ety­ czynie dawnego Zairu. Siedzimy przed kościołem. D o ­ k i nazywa pseudoracjonalizacją. Posłuchajmy: okoła elegancko ubrani w i e r n i , skupieni uroczyście. Li ojca był jeden syn. A Pan Jezus przechodzi, chłopczyk a ten mówi, dziecko, pokazy! I ten chłopczyk Jezusem i na kładce poleciał Pan Jezus jego utopił /.../. Nagle p o n a d głowami postrzegam, jak z plantacji bana­ ten nów wychodzi rząd przygarbionych Pigmejek, dźwigają z Panem pełne kosze i gdzieś znikają. Poza m n ą n i k t nie patrzy Dzieciaka na tych, któtzy i n n y m pozwalają dzień święty święcić. sobie lata. Jak to mnie przez rzekę przejść, mi utopił! A Pan Jezus tak mówi: Co chcesz? Ten twój syn W U n i e j e w i e jeden z najbogatszych gospodatzy byłby straszny zbój i ty prosiłby jego śmierci. A teraz u cie­ z całą rodziną odświętnie i dostojnie udaje się do Ro- bie urodzi się syn i będzie wielkim doktorem. kicia na mszę. Jego parobek zostaje w gospodarstwie /.../. Skóra cierpnie, c i a r k i przeszywają ciało, gdy zasta­ n a w i a m się n a d zdolnościami l u d u sąsiedniego, ale również pewnie niegdyś naszego, wzbogacania obrazu i oporządza, a także k r o w y d o i . . . Hipokryzja? Znieczulica? Kłamstwo i bigoteria? Może jeszcze coś, czego nie czujemy albo czuć nie Boga. W Ewangeliach źródłem mogłoby stać się u w o l ­ chcemy. Sam już nie w i e m , a w omawianej książce o d ­ nienie o p ę t a n e g o . . . , strącenie z urwiska stada świń. powiedzi nie znajduję. I , broń Panie Boże, nie obcią­ Wszelako ów akt, chociaż napawający grozą i również żam t y m b r a k i e m a u t o r k i . etycznie niezbyt dzisiaj pojętny, dokonał się w szcze­ W tej części dzieła ujawnia się najwyraziściej p o w o ­ gólnym systemie wartości, pielęgnowanym i szanowa­ łanie z prawdziwego zdarzenia Magdaleny Zowczak, n y m . A m i a n o w i c i e k u l t u r o w e g o ostracyzmu w sto­ a także jej zdyscyplinowanie, jak ptzystało na uczone­ sunku do zwierząt nieczystych. Wydaje m i się jednak, go (uczoną). N i e wdaje się w jakieś oceny i nie poka­ że źródło jest i n n e zupełnie. Należy chyba dopuścić t u zuje po prostacku palcem ptzyczyny, w sposób ptzed- rolę p o b i e r a n y c h n a u k w kościołach, w których księ­ stawiony przeze ża l u b o w a l i się w swych kazaniach korzystać z „budu­ z w i e l k i m poświęceniem i doskonale uporządkowany j ą c y c h " ptzykładów. Mogę oczywiście się mylić, j e d ­ ogromny zbiór wiadomości niechaj służy pogłębione­ m n i e nieco wyżej. Zgromadzony nakże próbuję zrozumieć o w o zjawisko przyzwalania m u zastanowieniu, samodzielnemu myśleniu. W t y m na okrucieństwo. N i e pomaga d u c h u skonsttuowana jest cała książka i , oczywiście, t e m u zrozumieniu, ptzy analizie patalelnego wątku z A n i o ł e m Stróżem i dziećmi na m o s t k u , przywołanie wypowiedzi „tak so­ bie", nieocenionej, przewspaniałej A n n y Kunczyń- skiej-Irackiej. Podobnie, jak autorka, potrafiła żarto­ wać (s. 3 3 7 ) . jej partie końcowe. Pojawia się pytanie retoryczne: C Z Y ISTNIEJE T E O L O G I A „ L U D O W A " ? Istnieje synktetyzm r e l i ­ gijny, o którym mówiłem na początku. I chyba okolicz­ ności, sposób przekazywania o f i c j a l n y c h racji określo­ Przyjmuję więc, że twórcy o k r u t n y c h ptzypowieści, nej religii, powoduje, że przetworzenia mogą być gor­ nie oszczędzających Jezusa Chrystusa czy Anioła Stró­ szące lub nie. M o g ą uwznioślać sens objawienia albo ża, są n i e w i n n i , więcej, podziwiać i c h wypada za zdol­ go - przykro to powiedzieć - profanować. ności kreowania oryginalnych tekstów. Przyczyny na­ Z wdziękiem pojawia się zakończenie, w którym nie leżałoby poszukiwać poza osobami, które wprowadziły ma - tak jak to bywa w i n n y c h n a u k o w y c h dyscypli­ w obieg społeczny owe porażające opowieści. Sadzę, że n a c h - jakichś b a n a l n y c h k o n k l u z j i , natomiast jest unikamy w t y c h przypadkach powiedzenia o mizerii P O D Z I Ę K O W A N I E , między i n n y m i księdzu M a t k o w i katechezy, o wątpliwych sposobach głoszenia Dobrej Statowieyskiemu za... udostępnienie domowej biblio­ Nowiny. teczki. Zbliża się październik, i j a k co r o k u zobaczę z mego W dziełach powstałych w pracy badawczej zespoło­ o k n a tłum wyelegantowanych mężczyzn - to myśliwi. wej, będących skarbnicą wiadomości, p o w i n i e n znaj­ Uzyskają błogosławieństwo w Katedtze Polowej. Będą dować się bezwarunkowo indeks rzeczowy! A u t o r k a w niej nawet nie rozgrzeszeni, ale przeciwnie, zachęce­ mówi, że to jej w i n a . N i e - w y d a w c y ! , d o d a m , wielce n i do łamania 5. przykazania. Tylko garstka studentów czcigodnego. O b y się pojawiło drugie wydanie z i n ­ pojawi się z transparentem naptzeciw i n i k t z kościoła, deksem. ani z pokrzepionego na d u c h u homo necans, nawet nie raczy spojrzeć na o w y c h narwańców. Kiedy to piszę, staje m i przed oczyma to, co ogląda­ Warszawa, 18 września 2001 łem daleko o d kraju. Msza niedzielna w jakiejś wiosz­ tydzień p o . . . 248 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb0792835e66e7396fc8b6ab38769645.jpg 843b41f0a4f65653194e61d41b3d9d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Siekiera / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; narzędzia drewniane ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia siekierę. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.14.3_01 Dolina Starobociańska drewno narzędzia drewniane Rówień za Wodą rzemiosło siekiera