6 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a72dcab91674525535c426cca8fbde0.pdf 1e640400d39abb7d8e78488f1130a25c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6525 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Fellini, Federico- twórczość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6097 Title A name given to the resource Fellini's Wandering / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.232-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TERESA RUTKOWSKA Fellini’s Wandering Art consists in making what is, in fact, artificial appear real (Filippo B ald in u cci, critic o f B a ro q u e art, in: The Life of Bernini) i love movement around. This is certainly the main reason why I make films. To me the cinema is an excuse to make things move (...) I don’t like being just a tourist. I don’t know how to be one. Rather, I’m a vagabond, curious about everything, entering everywhere, and all the time running the risk of being thrown out by the police (...) I dislike travelling, and am ill at ease on journeys. In Italy I can manage it: cu­ riosity is aroused, I know what there is behind all those faces, voices, places. But when I’m abroad this bores me: I no longer know what anything means, I can no longer make anything out, I feel excluded. All the same, there is always an atmos­ phere of travel around me. Arrivals and departures, farewells and welcomes. I love movement about me. My friends are my fellow travellers.1 This is what Fellini wrote in a book that rather be­ ing an autobiography is a collection of loose confessions about his creativity, recalling the author’s childhood and characterising the people who played an essential part in his life. Fellini returned to moments from the past, of inn portance from the viewpoint of his later artistic choices, and revealed to the reader and the hypothetical viewer the meanders of his convictions, predominantly artistic and consequently existential and religious. This presenta­ tion, however, has nothing in common with exhibition' ism. Telling us so much about himself as an artist Fellini simultaneously warned against the illusion that we are becoming familiar with him as a person. Nor did he com ceal that over and over again he had imposed successive mystifications, and consistently repeated: I have invented myself entirely: a childhood, a personality, longings, dreams and memories? Fellini carefully cultivated this fictional self-portrait as evidenced not only by his films but also by the numer­ ous interviews he gave so willingly, various articles, and the above-mentioned book. This image - full of contra­ dictions (Only fanatics or fools are free of doubt 3) - re­ 232 mains in its way cohesive when we look at it through the prism of successive creative undertakings. A meaningful inclination towards confessions and the construction of one’s own likeness for the sake of the public is not a common phenomenon among film directors. We be­ come aware, therefore, more profoundly and distinctly than in any other case just how apt is Fellini’s convic­ tion that as a film artist he has been in the course of his whole life making a single long film, while successive titles possess for him, in contrast to the critics and the audience, a purely conventional and technical mean­ ing. Fellini remains one of those artists of the cinema, scarce among contemporary filmmakers, whose oeuvre bears such an unusual imprint of personality and indi­ vidual style. This statement, obvious for everyone who has watched at least some of his films, conceals a great variety of phenomena difficult to distinguish according to the principle of a simple register, and even more dif­ ficult to interpret. All attempts at enclosing them within an assumed interpretation scheme are doomed to fail. This is why writing about them we are compelled to concede to fragmentariness. It is quite possible that the most honest solution would be to admit that we treat Fellini’s oeuvre as a reservoir of problems from which we extract that, which at a given moment appears to be interesting or useful. This holds true also upon this particular occasion. The motif that we shall render the theme of our re­ flections does not dominate either from the viewpoint of meaning or stmcture. It does, however, feature a certain persistent repeatability, which inclines to recognise it as an essential component of Fellini’s style. This is the motif of wandering, transition in space. Peregrination became the most universal parabola of human existence, ex­ ploited, it would seem, to the limits of possibilities and yet - as in art - it still contains considerable cognitive and aesthetic forces because it expresses man’s eternal need, namely, the intensification of contact with surrounding reality and other people. �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING The space within which we move has a physical, sen­ sually discernible character on par with a psychic one. This psychic aspect of spatial relations has been thor­ oughly analysed by Georges Matoré in his L ’Espace hu­ main. L ’expression de l’espace dans la vie, la pensée et l’art contemporains: contemporary space resembles man, its re­ cipient. It has assumed the form of a certain historical en­ tity, whose symptom continues to encompass literature, art, institutions and language.4 A t the crossroads of collective and individual experi­ ences there assumed form in the contemporary civilised world a certain type of space, to which Matoré ascribed the attributes of motion and discontinuity. Man acts (and thus moves and sets things into motion) in an environ­ ment that itself remains in constant motion. Motion also marks creation since in accordance with Henri Bergson’s interpretation (a view shared by Jean Epstein, a film theo­ rist) form is registered motion. A reflection on this situa­ tion contains conceits and metaphors that we use while wishing to express our thoughts and emotions. If this motion of thought has a target, then the latter is mutual communication. The Cartesian-Newtonian model of the world sanc­ tioned by Eurocentric culture delineated the norms and principles of conduct. This disproportion between indi­ vidual tension and unrest and the above-mentioned order has been always alleviated by art. How does film fit into his context? Among all the means of artistic expression film appears to be most destined to manifest and generate the feeling of discontinuity in the contemporary world. Film space, as a rule, features heterogeneity and is a succes­ sion and sequence of numerous and varied spaces consti­ tuted and modified by the camera, which accepts variable points of view and perspective and moves with different speed in all directions. Each of those spaces vanishes in order to make room for a successive one. Their selection and sequence are determined by authors in the course of editing according to certain perception rules and recep­ tion conventions as well as an accepted artistic principle. If this course is realized correctly then the viewer does not experience the afore-mentioned variability and succumbs to illusion. The outcome of the above-described opera­ tion is the depicted space in which the plot takes place or, as Pierre Francastel described it, three-dimensional diegetic space. In this manner, out of such a spatial mosaic there emerges a certain entity whose characteristic fea­ tures include a differentiated degree of cohesion or non­ cohesion. The problem of artistic space had to be tackled by all coherent theories of film. I mention this because I treat space as an element of reality least resistant vis a vis film procedures. Similar creative potential is enrooted in the element of time although it cannot be examined in the film as separate from reality; this does not diminish its role in the holistic structure of the work. Fellini captured time-space in an absolute and arbi­ trary manner. It is fascinating to observe how in his suc­ 233 cessive films, from I Vitelloni and La Strada to And the Ship Sails On, Ginger and Fred, and even Intervista there takes place gradual subjectivisation, how it assumes specific fea­ tures and succumbs to the voracious visual imagination of the author. Dreams, phantasmagoria, illusion, recollec­ tions - the latter most often and in the most ostentatious manner - become part of the course of narration. The past and the future permeate the present since - the artist seems to be saying - the child that we once were and the dreams about our future selves are embedded in different storeys of our consciousness and by coexisting in us deter­ mine all our activities. It could be said that Fellini’s films oscillate increasing­ ly distinctly towards thematic structure. 5 This means that a certain number of elements comprising the main theme (the town of Rome in Roma, the process of growing up in Amarcord, the creativity crisis in 8 1/2, the degrading power of television in Ginger and Fred) become organized into a chain of sequences (variations on a theme). The criteria of their selection and orderly arrangement are di­ verse and the decisive ones may include: - analogies and associations, as in Roma (the artist validated this arbitrariness by giving the film the title: Fel­ lini’s Roma); - episodic construction of a literary work, as in Satyri­ con (in this case, the pictorial justification of the choice is the content of the frescoes appearing in different se­ quences); - reminiscences of youth, due to their very essence fragmentary and incomplete, as in Amarcord (with a dis­ tinction of points “significant” in the life of the protago­ nist); - construction of the interview in Intervista (in which responses to consecutive questions gradually fill Fellini’s artistic “self-portrait”). The number of such possibilities is endless. The motif of the journey and roaming thus functions in Fellini’s oeu­ vre in a dual fashion. Either as an element (more or less clear-cut) of the thematic core (wandering across Italy in La Strada, the journey in search for a remedy against the impotence of one of the protagonists in Satyricon, the sea trip to the island shores in And the Ship Sails On, mean­ dering around the city of dreams - Cinecitta - in Intervista, or the obsessive pursuit of erotic experiences in Casano­ va), or else as a construction principle, when wandering consists of transition from image to image, sequence to sequence, and episode to episode. A geometric indicator of this quest is, as a rule, a circle, an ellipse or a labyrinth together with the whole symbolic baggage of those fig­ ures. The construction scheme of wandering is, moreover, intensified by travelling, applied with extraordinary predi­ lection. In this fashion, a journey becomes a way of per­ ceiving reality, with the member of the audience invited to take part in the imaginary voyage. His consent to co-participate, however, is an indispensable condition for recep- �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING tion and in no case guarantees reaching all the meanings even in those cases when we have a guide who- as in And the Ship Sails On - speaks to us directly from the screen or - as in Roma - addresses us off screen. Fragments regis­ tered on the film tape of reality, oneiric scenes, acts of im­ agination and retrospection - all pass in front of our eyes in linear order. We cannot tell to which we should ascribe the status of truth and in which we should perceive mysti­ fication. Apparently, the ultimate solution is unattainable or assorted interpretations are authorised since this men­ tal landscape is by the very nature of things ambivalent. So often non-verbalised ciphers remain unclear, outright esoteric. We are concerned not only with the value of the mystery due to every masterpiece, or the ontological ambiguity of artistic symbolism. We also keep in mind the ultra-personal mythology of the artist, inscribed into the image. The objects, persons, and events comprising it and arranged into visual configurations can be treated as a call number infallibly indicating the author, although their function does not end here. We are dissatisfied with aesthetic contemplation and feel provoked to delve into meanings. Fellini - the demiurge, the creator - builds his film universe, and with each successive film proves that his creative power is growing and becomes unlimited. He thus multiplies the secrets of film “being”. We seek explanations in personal experiences, in our “museum of the imagination”. We follow closely connections and af­ filiations in order to understand (?), feel (?) and experi­ ence (?). This process consists to a great extent of placing the work within tradition, but not in order to deprive it of its independent being but to perceive it in its entire multidimensionality. It is unique but does not exist as an isolated island. It becomes a place for a crossing of multi­ ple paths, one of which leads to Baroque aesthetics. It is one of many but remains highly promising. Not without reason whenever there is mention of the significance of the Baroque in contemporary culture the name of Fellini must appear next to such names as Claudel, Ghelderode, Genet, Gombrowicz and Arrabal. 6 This is why it seems that we may hazard an analysis of the "eternal theme” of wandering within the context of Baroque tradition. If, however, we speak about Baroque tradition in the case of Fellini then we do so exclusively in such an interpreta­ tion as the one proposed by Michał Głowiński: Tradition is not an emulation of the shapes that phenomena assumed in past epochs but it is the past seen through the eyes of people of the succeeding period, the future actively continued and trans­ formed. 7 It is towards a thus comprehended tradition that we turn while seeking a solution for the dilemmas of our epoch. Gerard Genette noticed that contemporary reflec­ tion about art applies the Baroque as a mirror, seeing in it also our anxieties, tastes, and experiences, and render­ ing it a sui generis bridge between the present and the past. 8 This does not take place without a certain reason. After all, it was the Baroque that produced archetypical characters on which twentieth-century mythology con­ centrated: Faust, Don Quixote, Don Juan, and Hamlet, all rebelling against the reality and society that gag them. The heart of the matter does not involve illusory albeit attractive analogies to the situation of the contemporary man by drawing the Baroque away from its social, philo­ sophical and historical roots. Such an approach would be just as barren from the viewpoint of cognition as it would be futile owing to the dissimilarity of the old perception models of time and space as well as different principles of comprehending and expressing causal-effective relations. For this reason, systems of references and associations set into motion while deciphering assorted works can differ in various epochs and cultures. A t the same time, some of these elements are deeply enrooted in collective memory while others possess a more fleeting character; some be­ long to collective experiences while the rest constitute an expression of creative individuality; some are perceived by means of simple references to a sensually tangible reality while the characteristic feature of others is a less or more complicated symbolism. In this manner the status of an artwork is never determined conclusively and certain as­ pects of its meaning are replaced by new ones. Reference to tradition always takes place upon the basis of selectionschematization from the angle of assumed purposes. If we speak, therefore, about the continuum of culture then we have in mind the fact that an artwork contains both the past and an anticipation of the future. This thesis is rather paradoxically illustrated by Ar­ nold Hauser in: The Social History of Art and Literature: The artistic outlook of the baroque is, in a word, cinematic; the incidents represented seem to have been overheard and spied out; every indication that might betray consideration for the beholder is blotted out, everything is presented in apparent ac­ cordance with pure chance. The comparative lack of clarity in the presentation is also related to this quality of improvisation. The frequent and often violent overlappings, the excessive dif­ ferences in the size of objects seen in perspective, the neglect of the directional lines given by the frame of the picture, the incompleteness of the material and the unequal treatment of the motifs are all used intentionally to make it difficult to see the picture as a lucid whole [...] The more cultured, fastidi­ ous and intelligently interested in art a public is, the more it demands this intensification of artistic stimuli. But apart from the attraction of the new, the difficult and the complicated, this is once again an attempt to arouse in the beholder the feeling of the inexhaustibility, incomprehensibility and infinity of the representation —a tendency which dominates the whole of ba­ roque art. 9 Let us add the emotional striving, omnipresent in Baroque visual arts, towards capturing motion in all of its symptoms, the predilection for trompe-l’oeil, and the ability to obtain astonishing optical effects. The Baroque vision of the world, the product of the imagination of art­ ists and dreamers, finds strong support in precise scientific models devised by the astronomers, physicists, engineers and philosophers of the epoch. Anamorphic and illusionistic painting, laternae magicae, theatrical machinery and 234 �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING stage design applied paradoxes of perspective, the break­ down of space, the phenomena of reflections in lenses and mirrors, the game played by shadow and light. This particular technological factor functioning on the border­ line of reality and illusion creates new visual transfigura­ tions endowed with metaphorical dimension and outright cinematic features. This manner of treating a work of art as a domain of a multi-directional permeation of assorted tendencies and traditions as well as various periods is not a rarity. Today, both literature and other fields of the arts are the scene of meetings much more surprising and paradoxical than the one with which we deal in our reflections. On the other hand, post-World War II fascination with the Baroque was so conspicuous that some critics were inclined to distinguish it as barocchus postabellicus, neo-Baroque or post-Baroque. Actually Baroque inspira­ tions may reveal themselves at assorted levels of an art­ work. As a rule, especially in literature, such reference is purely superficial and formal. At times, it involves the use of certain motifs or the exploration of “Baroque” emo­ tional states, intellectual associations, and sensitivity. Their presence in the very tissue of a contemporary work is subjected, naturally, to other philosophical or artistic premises, different styles and outright dissimilar art, but the very ascertainment of this presence exerts a great impact on the reception of the artwork since it outlines a particular context of deciphering the meanings. We could say that in the same artwork or situation of the re­ cipient there exist particular stimuli provoking the use of Baroque rhetoric. A conglomerate of artistic, intellectual, ethical and emotional phenomena encompassed by the term: “Baroque culture” simmers with inner contradic­ tions and tension. The vanitas vanitatis motto is accom­ panied by lush sensuality and violent passion. Man’s fate is envisaged as an irresolvable antinomy of body and soul. The tragic perspective of the disintegration and destruc­ tion of material leading towards death thus coexists with the cult of life together with all its symptoms. The inces­ sant antagonism between Thanatos and Eros, despair and joy, suffering and laughter, darkness and light, the apotheosis of youth and the fear of physical annihila­ tion, the rent between a vision of paradise lost and the infernal abyss, between heroism and the insignificance of human deeds - these elements are perennially present in the temporal existence of the Baroque man, fully aware of this duality. He thus treats life as a game, an assump­ tion of successive roles and a process of putting on masks. He is an actor in the grand spectacle of the world. Those few whose intellectual predispositions permitted them to assume the position of a spectator - Descartes, Pascal, Spinoza or Leibniz - could, from a distance, find certain regularities in this chaos. only metaphysics brings order and comfort. States of rapture, ecstasy, and slumber open for a moment the gates of the mystery and restore sense to temporal strife. Omnipresent unrest provoked quests 235 and the posing of questions. Art of the period reveals the whole diversity of eschatological imagination. The Baroque - as Lichański wrote - encourages to Travel, to become acquainted with the Universe, is a journey from evil towards goodness, from ignorance towards awareness, from a biological being towards becoming conscious of human vo­ cation. 10 It is at that precise moment that the metaphor of life as roaming, a pilgrimage, gains an unprecedented distinctness that remains exciting even today. Those motifs were accompanied by certain formal fea­ tures distinguished during the nineteenth century in an opposition to Classical art, a feat accomplished by Hein­ rich Wolfflin in such an apt manner that up to this day his antonym constitutes a point of departure for all reflec­ tions about the Baroque. Wolfflin declared that Classi­ cism is linear and visual, while the Baroque is painterly. The Classical vision was cast upon a plane, while the Ba­ roque vision developed inwardly. The Classical composi­ tion is static and closed, while the open Baroque compo­ sition develops dynamically in all directions and is filled with mobile and active forms. Classical forms tend to lean towards the Earth, while those of a Baroque composition soar upwards. 11 Classicism seeks unity - particular ele­ ments retain their autonomy but are closely connected with each other within a uniform rhythmic system. The Baroque astounds with its diversity, but all elements of an artwork are co-dependent and together create an ef­ fect that cannot be reduced to a sum of constitutive el­ ements. Classicism aims at lucidity, while the Baroque work is ambiguous. Obviously, this highly schematic and general contents-form characteristic of the Baroque has numerous faults. First and foremost, it does not take into account the immense variety of the artistic phenomena, some outright incomparable, that took place at the time. On the other hand, as Jan Białostocki noticed, it renders the Baroque a category much too wide and capacious for it to be useful to an historian of art. 12 For our needs, how­ ever, it seems totally satisfactory and justifies the gradual rehabilitation of the Baroque that could be observed for the last half a century after years of rejection. The predominance of the kinetic factor over the static one, so typical for the Baroque, as well as the discovery of motion, animation, and the fluidity of space once again bring to mind film. Just as the Baroque, according to Hauser, contained an encoded film quality as regards the manner of transmitting the contents, so film, or at least some of its styles, could be described as Baroque. This opinion is shared by Jean Bouquet, an outstanding expert on the Baroque, the film expert Charles Pozzo di Borgo13 as well as many other researchers who deal with film from the viewpoint of the history of art and who notice the greatest saturation with Baroque qualities in films by Max Ophüls, Orson Welles and Federico Fellini. The affilia­ tion of the Baroque and film art is demonstrated in an inclination towards gathering curious and astonishing ef­ fects, a predilection for opulence, artificiality and illusion, �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING a deformation of reality so as to reveal its multi-dimen­ sional character, a special fondness for oneiric poetic and, finally, a neo-Heraclitean vision of the world conceived as a non-permanent set of mobile signs. We assume that an artist’s set of convictions concerning reality implicates the selection of certain artistic media, the narration struc­ ture, and the manner of using the categories of time and space. Finally, in order to ultimately legitimate our reflections here is a statement made by Jan Białostocki who despite all fundamental doubts concerning attempts at expand­ ing the conceit of the Baroque beyond its epoch wrote: Probably the greatest dose of the Baroque can be found in films by Fellini. In his works a special combination of natural­ ism, expression and dynamic together with deep and intense poetry is disclosed in colourful and lush forms, whose richness irresistibly brings to mind the tradition of the Roman Baroque, so close to this artist. 14 Presumably, this statement does not pertain solely to the formal aspect of the director’s oeuvre. The very es­ sence of the Baroque contains a concurrence of the po­ etic and thematic conception. We thus assume that the Baroque qualities of Fellini’s films are not restricted to narrowly comprehended style but reach much deeper and assume an existential dimension. As the earlier cited Genette wrote so movingly: the Baroque existential idea is but intoxication, albeit conscious and, one might dare say, orderly. 15 Fellini declared that in his opinion we are immersed in a decadent epoch that is the end of a certain phase in the development of mankind, a time when principles endowing our existence with meaning are being toppled; nevertheless, this situation did not fill him with horror but offered hope because it promises new life. 16He believed that decadence is conditio sine qua non of renascence, and lived not awaiting the death of civilisation but joyously anticipating its transformation. The decadent movement shatters three categories: the category of truth based on the order of logical ration­ alism, the category of spatial (with a distinctly outlined centre), political, and socio-cultural unity, and the cat­ egory of purposefulness, comprehended as the existence of a certain eschatological order contrasted with the cat­ egories of ambivalence, differentiation and doubt. 17 This is, at the same time, the quintessence of the “Baroque” situation. Such historians of art as Elie Faure or Henri Focillon perceived the Baroque as a closing phase in the evolution of each style whose character is if not eternal (as d’Ors envisaged it) then at least supra-temporal. Fel­ lini matches this tradition of thinking perfectly. such symptoms of Baroque qualities appear in his films sufficiently clearly for us to hazard rendering the Ba­ roque tradition an interpretation key to, e.g. an analysis of the spatial structure of Fellinis films, even contrary to the director’s demonstrated animosity towards all labels of this sort. Asked outright about his opinion about the 236 “Baroque roots” attributed to him Fellini snorted: what is not Baroque in contemporary art? 18 Since, however, he did not negate the suggestion categorically we may as­ sume that he regarded himself as a co-participant of this current. It is precisely space, across which the protago­ nists of his films roam, and in a certain sense Fellini too, as long as he marks his presence, that with the passage of time evolve from quasi-realistic (never realistic) to in­ creasingly conventional, artificial, and invented. space assumes Baroque traits and its disillusion is undoubtedly an intended undertaking. Setting things into motion - or the beginning of a journey In a small seaside town a careless, irresponsible and useless life is being led by a group of friends - good-fornothings, i vitelloni, i.e. perennial bullocks fearing inde­ pendence. They share an existential situation, a wish to flee the hemmed in small town, and an unwillingness to embark upon any sort of activity that could actually make their wishes come true. Their enclosure is not geographi­ cal. The town borders on the sea, still real and magnificent (later it too will become artificial), that the protagonists see as a symbol of a link with the world, a premise of hopes that are to be achieved, an impulse for hazy dreams about the future. The sea is eternal motion, element and en­ ergy. A train track also delineates a path towards a better, happier, and more complete existence. This is a real road and thus the only to create the opportunity chosen in the closing sequence by Moraldo. Only he musters sufficient courage to cross the enchanted circle of psychic inertia. The state of anticipation for something that is to transpire, the awaiting for a paroxysm, an enlightenment that would set free a force capable of transforming exist­ ence bring to mind not only Chekhov but also Beckett and Buñuel. We know little about the protagonists but it remains obvious that the source of their feeling of being trapped is to be found in the psyche - they are prisoners of their own device. The world together with its prob­ lems follows its course somewhere next to them, without their participation, while they wander aimlessly between a seedy restaurant, a billiard hall, a beach, a theatre, a cinema and their family homes treated only as a source of subsistence and a place for some respite. Night-time roaming along the labyrinths of streets and on the border­ line between slumber and vigil, carnival fun that makes it possible to forget one’s identity, moments of reflection on the beach - all introduce a special emotional climate conducive for presenting not so much the social-ethical aspect of events as the metaphorical-ethical one. Just as grotesque is the contrast between the aspirations of the protagonists to “levitate” and the trivial, mundane exist­ ence from which they carefully eliminate all that could possess any sort of spiritual significance. Attempts at soar­ ing have a pitiful finale. Finally, an angel stolen from a religious-articles shop partly as a form of revenge, partly �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING out of sheer boredom, becomes the “angel of doom” who shatters the pleasantly unruffled purposelessness. The narcissistic, infantile egoism of the protagonists does not, however, possess unambiguous moral classifica­ tion. Fatal for those who remain behind and those dearest to them, it can become a form of salvation for Moraldo planning to escape. Characteristically, nothing in his ex­ perience with the exception of a brief meeting with a boy working at a train station foretells the awakening that will take place. The significance of this encounter cannot be interpreted in the categories of a simple causal-effect re­ lationship. The encounter and the conversation between the boy and Moraldo, a brief stereotypical exchange of opinions, appear to be deprived of a sub-text. The boy answers an ordinary question by saying that he is on his way to work and is afraid of being late; in addition, he is excited by the task that he is expected to perform. Noth­ ing else takes place. But the same boy reappears in the finale. Now, it is his turn to ask Moraldo about the des­ tination of his voyage. Moraldo, however, is incapable of answering - it is still much too early. For the time being, the main objective is to leave. The boy becomes a mes­ senger of fate, preparing the protagonist to set off for a journey. Just as in life, we learn what is really important much too late. Moraldo or someone resembling him will make an appearance in Dolce Vita, 8 1/2, Roma, or Intervista. Fel­ lini liked to say about himself that he was an eternal, spiritual vitellone. He admitted to an affiliation with his protagonists since he too tried to exploit everything that he encountered in life for his own good. This, naturally, pertains predominantly to the sphere of creativity. Fellini used the psychological archetype of the artist in accord­ ance with which he passes through life in the manner of a thief and brings to Cinecitta all that he manages to steal. 19 Years later, in Amarcord he returned to the small town of his childhood. But this homecoming to a past even more distant possesses already a perspective entirely dif­ ferent than 1 Vitelloni and in no case is a “remake” of the latter. The young protagonists are still not leaving on a journey but continue being firmly enrooted in family life and that of the small town community. Although their feeing of security inevitably vanishes as adulthood looms they are still capable of dreaming. Here, the quintessence of their dreams is the sea together with an unattainable transatlantic liner - the promise of a great and magnifi­ cent world. The sea, enveloped in a hazy mist, is poign­ antly beautiful and the liner is as enormous as the world and its might so spellbinding that is seems unreal. Is it then an illusion? The whole allure of immaturity, after all, is contained in the fact that one can succumb with impu­ nity to illusions, which in Amarcord resemble a metaphys­ ical experience or a state of ecstasy, as in the sequence of getting lost in the mist swathing familiar places or in the scene of a dance performed in front of an empty hotel, with certain features of danse macabre evoking phantoms 237 that long ago became part of the past. Here, the film is an art of setting the past into motion. In the case of Fellini one can never be certain to the end whether that, which took place actually occurred or was only a dream. L a Strada - or light at the end of the tunnel We are now living in a kind of dark tunnel of suffering, un­ able to communicate with one another, but I already feel I can see a glim in the distance, a sense of new freedom; we must try to believe in this possibility of salvation. 20 La Strada is in its entirety a parable about roaming. Just as in the Baroque picaresque novel, the journey across the geographic space of Italy in rain, mud, heat and freezing weather is actually spiritual, an individual quest for oneself within an escha­ tological perspective. Among all of Fellini’s films this one has the most concise and closed construction, and starts and ends along the seashore. Here, the sea is encumbered with archetypical meanings, including a symbol of free­ dom and an opening towards liberty. Gelsomina’s farewell to the sea is also addressed to the word of Nature to which she belongs. Entering the path of the wanderer in the company of Zampano means the acceptance of captivity that will last to the moment when Gelsomina discovers her calling. For the protagonists of the film the journey is a compulsion, a way of winning means to subsist, and they can only move forwards. Along the road, on both its sides, there stretch enormous empty spaces, which just as in I Vitelloni reflect the spiritual condition of the given char­ acter. Emptiness is of great significance in every Fellini film. In this state of temporal-spatial suspension the pro­ tagonists experience their loneliness. The tightly closed, inner world of the human being is an anti-thesis of the empty infinite space depicted in the film. These vacant places belong to intermediate spaces (Zwischenräume). Luzius Keller wrote that the term suggests assorted mean­ ings. The spaces are empty predominantly as physical phenomena. They include, however, also borderlands be­ tween dream and awakening, where the intellect and the eye still fulfil their normal function but already set off for an unrestrained voyage. 21 Such roaming, as has been said earlier, takes place also upon the level of consciousness. In La Strada the beast and the saint, endlessly inflicting pain on each other, also walk towards each other. In the Pascalian manner they are drastically contrasted and comprise two opposite sides of human nature. Assuming the pose of a tree Gelsomina merges with Nature. Planting along the roadside tomatoes, the fruit of love that she will never see ripen, listening to inner music, isolated from the world by a barrier of silence and starved for emotion she has no chances for establishing understanding with the cruel, strong, degenerate Zampano, whose life is to a consider­ able extent reduced to physiological reactions. Contrary to the profound solitude accompanying people in their peregrinatio vitae none remains isolated. They constitute �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING parts of a whole, i.e. the world in its spiritual and material complexity. A network of unclear and unpredictable ties connects everyone and everything. Gelsomina experiences rapture for the first time when, lost among the participants of a procession, she notices a figure of the Virgin Mary. Then she visits a sick child. An essential function in her spiritual crystallisation is also ful­ filled by music. Finally, there is the meeting with II Matto - the Fool. At the key moment it is he who in a parable about a pebble explains to her that everything that ex­ ists has a certain role to play. This tightrope walker, an angel with artificial wings, a carrier of poetry and mystery, suspended between heaven and earth, has a prominent part to perform in the metamorphosis of Gelsomina and Zampano. During a stopover at a monastery Gelsomina is already capable of verbalising the sense of the task to which she feels a calling, namely, to accompany Zampano on his way regardless of circumstances. A t the end, un­ der the impact of a shock of Il Matto’s death caused by Zampanó, her bonds with the real world grow looser. A sacrifice is being made, albeit without the participation of her will and awareness. Now starts the process of chang­ ing Zampanó into a human being. When some time later he hears a tune once played by Gelsomina on a trumpet he recalls what actually took place as if under the spell of angelic trumpets. News about her death kindles a mo­ ment of revelation. A purifying bath in the sea, liberating cries and tears cause the beast to show a human face. A ray of light illuminates the kneeling man. A sign of grace or simply the glare of the rising Sun? Oscillation, the per­ meation of reality and metaphysics produce this Baroque image devoid of conflicts, albeit ambivalent and dual. The world being created In Fellini-Satyricon (1969), featuring stylistic qualities totally different than those of his preceding films, the art­ ist had already achieved complete visual independence. He built ancient Rome by referring to his imagination and historical knowledge. Paradoxically, the literary source was Petronius’ Satyricon libri, the first realistic novel con­ taining detailed descriptions of Roman customs and sites. It has survived only in fragments and thus the motives and intentions of the protagonists’ journey are not quite clear. We only know that they incurred the wrath of Priapus, the phallic god of bountiful harvests, who probably punished Encolpius, one of the protagonists, by causing sexual impotence for which he seeks a remedy. Fellini pre­ served the episodic construction without undue concern for a logical connection between particular fragments, which means that the film is dominated by an oneiricastral ambiance. The characters move as if in a dream. The resources of the means of expression they apply are slight, the facial expressions - theatrical and limited, and the lines they exchange are not always understand­ able, since they use Latin or outright incomprehensible onomatopoeias whose rhythm and sound resemble the 238 Latin of Cicero. Fellini accepted that the only accessible ancient reality is an idea that we had created upon the basis of its extant fragments. At the same time, he did not want to emulate the stereotype of “Roman qualities”. The places where the protagonists: Enclopius, Ascylto and Giton appear are not topographically recognized, but since each episode starts with a detailed, meticulous descrip­ tion such identification does not pose greater difficulties: a theatre, a brothel, a pinacotheca, baths, the temple of Hermaphrodite, a patrician’s residence. Not a single his­ torical building, with the exception of insula Felicles, a gi­ gantic residential edifice whose description has survived in documents from the epoch. This is one of the most Baroque sequences in Fellini’s entire oeuvre. The inner walls of the building contain, all the way to the top, cells and caves crammed with human offal. Spiral stairs lead to the abodes and the space in the centre is a monstrous well. The image brings to mind depictions of the Tower of Babel and a series of engravings titled Carceri d’Invenzione (The Imaginary Prisons) by Giovanni-Battista Piranesi. This graphic artist and engraver lived in the eighteenth century, but many researchers, such as Marguerite Yourcenar, 22 consider him to be a master of the Baroque who, just like Fellini, spent his whole adult life in Rome. Carceri is a gloomy vision of wooden and stone con­ structions. A repetitively recurring motif consists of all possible variants of stairs, bridges and spans along which human figures move laboriously and in a state of frenzy. U. Vogt-Goknil wrote that they never rest and always strive at something. Using the remnants of their strength, they stagger along the bridges and climb stairs so as to reach new bridges and new stairs. Tormented by an infin­ ity of possible repetitions they move from one transitory situation to another. Paradoxically, their prison consists of eternal wandering. 23 In Hamlet, Rosencrantz declares that the whole world is a prison and Hamlet adds: A goodly one, in which there are many confines, wards, and dungeons. 24 This cosmic dimension of Piranesi’s prisons is intensi­ fied by the size of the wandering figures, microscopic in proportion to the space they traverse. A truly infernal and evocative vision. One of the reasons is that this is an image of inferno in the shape of a monstrous crater rendered permanent in European culture by Dante in The Divine Comedy or by Michelangelo in The Last Judgement. But only filtered through Piranesi’s Baroque consciousness did it become universal and appears as the plight of man, his eternal destiny. In Fellini’s film too Hell becomes a reality accessible to human experience and obtains the dimension of a meta­ phor of life. This image recurs in many films and numer­ ous variants. Sometimes it attains great impetus and its dimensions become outright striking, as in the sequences of feasts, orgies and spectacles in Satyricon and Casanova, in the scene of an excursion to the bottom of a steamship in And the Ship Sails On, and during a television show in �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING Ginger and Fred. Elsewhere, as in II bidone in the scene of a New Year’s Eve ball or in Juliet of the Spirits in the scene of a reception, it assumes a smaller-scale character but its distinguishing features include great intensity suffused by a claustrophobic atmosphere. Fellini’s films do not have a strict boundary between those three visual spheres - life, Hell and spectacle, which remain in a state of constant permeation. The episode in insula Felicles in Fellini-Satyricon pos­ sesses a special symbolic dimension due to its distinctive iconographic connotations. The Felicula tenement house soared above Rome in the manner of a skyscraper and was deciphered in those categories already by Tertullian. Writing about the megalomania of the Valentinians, he noted, that they transformed the universe into a large, fur­ nished apartment house, in whose attics they have planted their god under the tiles (ad summas tegulas) and accuses them of “rearing to the sky as many stories as we see in the Insula of Felicula in Rome. 25 After an earthquake, Hell topples both in Fellini’s film and in the Apocalypse. The already home­ less protagonists set off into the world, but the “labyrinth experience” will accompany them throughout their meanderings. They roam while feeling that they are being constantly threatened, and despite their common plight they remain dreadfully alone. They traverse lands popu­ lated by monsters and freaks. Labyrinths, spirals, ruins and deserts create a sui generis psychological reality and are the figures of the human interior. The scene in a villa of sui­ cide victims, suffused with idyllic peace and cheerfulness, contrasts with this background. Such beauty must be an­ nihilated. The cruel laws of the Empire have reached the residents condemned to death. This is the way in which the last bastion of humanity becomes annihilated. When Enclopius finally attains his objective and is cured it turns out that he is now alone. In the closing scene he boards a ship moored along the coast in order to sail to Africa. He will continue the peregrination on his own. such a solution would be, however, much too simple. Already an earlier scene in a pinacotheca made us aware that we are dealing with a specific time knot, a paramensia of sorts, when the illusion of déjà vu or déjà vecu takes place. The frescoes studied by Enclopius feature charac­ ters known from previous episodes and recurring on fres­ coes and mosaics in other fragments and, ultimately, on pieces of walls in the last frame. Did the events really oc­ cur or were they a figment of the imagination, and if they did take place, then when? History repeats itself inces­ santly. such recurrence and entry into history à rebours is the crossing of the Rubicon by school students during an on-the-spot lesson in the opening sequence of Roma. This time Federico Fellini wanders across Rome alone. His roaming is based on the same principle as the one proposed by Jung: We have to describe and explain a building, the upper sto­ rey of which was erected in the nineteenth century; the ground floor dates from the sixteenth century and a careful examina­ tion of the masonry discloses the fact that it was reconstructed from a dwelling-tower of the eleventh century. In the cellar we discover Roman foundation walls, and under the cellar a filled-in cave in the floor of which stone tools are found and remnants of glacial fauna in the layers below. That would be the sort of picture of our mental structure. 26 Could Fellini have found a better terrain for seeking his identity than Rome? The title: Fellini's Roma clearly expresses his intentions. The artist presents a personal vi­ sion of the town. The spiral along which he walks is hem­ ming in. He abandons wide spaces and embarks upon a journey to innermost recesses, across successive strata of time; he withdraws and then returns. But time can­ not be totally tamed. The gentle coexistence of numer­ ous epochs, with which Fellini so evocatively charms us by applying all the potential of film technology, is mere illusion. The supremacy of the present is an essential feature of our world. Its destructive force is shown in a startling sequence of the disappearance of the frescoes and the disintegration of works of art turning into dust. The destruction is caused by a stream of air invading a buried patrician home through an opening made during the construction of a city subway. Material substance suc­ cumbed to annihilation, but an antidote to the feeling of the passage of time could be found in the intensity of ex­ periencing a moment, since it is the sum of such moments that is decisive for the value of human existence. Fellini’s oeuvre resembles amassed moments of such insight. The majority are an illusion, a mystification revealed increas­ ingly vividly by each consecutive film. Upon certain occasions this state of ecstatic rapture, one of the prime themes of Baroque painting and sculp­ ture, assumes in Fellini’s interpretation the features of derision without losing its mystic aura. This is the case in the closing sequence in Roma, with an ecclesiastical fashion show, or the meeting with a medium in Juliet of the Spirits. Roma is the director’s first film in which a mixture of the illusion of reality and the reality of illusion fulfils such an essential artistic function. Thanks to this interference there comes into being a special rhythm of the work, a pulsating of sorts. An apogee of oneiric intoxication is fol­ lowed by a fluent return to existential reality, but the im­ age always retains its ambivalent, hyperbolic properties. In Roma the secret of illusion is still preserved. Totus mundus agit histrionem, as in the known Baroque motto. The boundaries constantly grow blurred. There is no division between spectators and actors. A film lacking a traditional plot does not have a tradi­ tional protagonist. The wanderer and, at the same time, the cicerone is the author, whose commentary guides us through successive spheres. From among the thousand ways of showing the town Fellini selected the one that in certain respects remains connected with the mode in which reality was constructed in previous films. In Fellini’s Roma the prevailing feature are enclosed places: narrow 239 �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING lanes, twisting corridors, an old, gloomy palace, subter­ ranean interiors; part of this labyrinth is a highway. The same highway that in American films is a symbol of open­ ing towards infinite space here becomes a substitute of an infernal circle with no exit, crowded to the limits of possibilities. The film ends with a motorcycle cavalcade along streets deep in slumber. Turn after turn, deafening modernity conquers the Eternal City. The artist has one more refuge - Cinecitta, the dream factory, where it is still possible to create a world more genuine than the real one. The expansive present day, however, makes its presence known. In Intervista we see clearly how the walls of a con­ crete housing estate encroach upon the film studio. As his artistic personality underwent crystallisation Fellini assumed the position of an observer. He was not, however, a moralist, a philosopher or a theoretician of culture. He remained a storyteller, who for the sake of art seized increasingly large domains of reality. With the assistance of the magic media offered by film he trans­ formed the macro-cosmos of the universe into the micro­ cosmos of his imagination. Ilusory journey Had Fellini agreed to pose to a portrait of a Baroque artist he would have probably chosen for his protagonist Don Juan, whose complicated personality reveals the whole profundity of the existential, metaphysical and eth­ ical determinants of rebellion expressed in fervent erotic activity. The Casanova character is totally devoid of such features. Felicien Marceau consistently contrasted the two figures, 27 describing Don Juan as a monk of love whose determination and absorption have something of an apos­ tle. This, however, would be an apostle-Antichrist, bat­ tling against God and the whole system of values borne by religion. He considers bliss to be a measure for conquering and subjugating the soul. He is interested only in women who are a personification of the ideas that, like columns, support the foundations of social order. He becomes ex­ cited by the struggle waged with them, the overcoming of obstacles, and, finally, the spectacular victory won while aware of his dignity and supremacy. Finally, he possesses the strength of a demon. This conception of a protagonist does not match the structure of the film world construed by Fellini. The characters in his films do not gain such a degree of independence. Even director Guido from 8 1/2 is embroiled in a whole network of relations that bind him as much as they constitute him as an artist. While real­ izing their life message the Fellini characters, concerned with their place in the world, exert an impact on its fate but in a way that is never conscious. They function like cogs in a gigantic mechanism, the homunculi in Piranesi’s illustrations. Fellini’s films are mobile frescoes, multi-stra­ ta paintings. The artist chose Casanova because the latter harmo­ niously blends with the image of the world on its way to­ wards annihilation. As a hypocrite and a liar he matches 240 perfectly the social order of eighteenth-century Italy. It is not his intention to topple any principles. Casanova proves to be a master in arranging situations that permit him to bypass those principles in such a way so that the surrounding would not feel threatened. Don Juan was a great recluse rejected by society, and his outbursts were observed with leniency. He was a perfect technician of sensual love, but his avid climbing to the pinnacles of erotic perfection is by no means heroic. Fellini pitilessly robbed his protagonists of all signs of greatness. In the film, Casanova’s existence is subjected to a single pur­ pose - seduction. The objective of his conquests is pleas­ ure treated as a ritual and a duty. Just like time, however, it demonstrates a destructive force. We watch gradual physical and mental deterioration. From the first scenes of the film Fellini portrayed the proximity of eroticism and death, their presence in the theatre of life. The open­ ing sequences take place in Venice, a town branded with the stigmata of death and disintegration, but also the site of orgiastic carnival fun. The film starts with a ceremony of drowning a gigantic skull in the water of the lagoon to mark the commencement of the carnival. Now, it is possible to briefly forget about inevitable destiny. Death, however, is ever present in the narrow streets with mist enveloping canals and mysterious palaces full of nooks and hidden passages. A feeling of vague menace accompanies the protago­ nist during his journeys across Europe. This is a strange tour, conducted to flee from oneself and in search of ever-new ways of satisfying an obsession - a journey to nowhere. As Fellini stated ironically: He has travelled all over the world, but it is as if he never left his bed. 28 Casanova focuses his whole energy on a laborious and mechanical repetition of pursuits whose outcome is always the same sexual act. This routine-like character of activity, stressed by Fellini, discloses the marionette nature of the protago­ nist. Casanova resembles a puppet steered by a directorpuppeteer. Inside the puppet - under the wig, the powder, the rouge and the white caftan - there is nothing, the puppet is empty. Casanova is just as artificial as his latest partner, a mechanical doll. The reality in which he lives is also pretence from beginning to end. In the last frame a stagecoach drives off to the film props room across a plastic lagoon. Lights slowly go out. Fellini - the author of this masquerade - personally reveals the fleeting nature of illusion brought to life. Hic transit gloria mundi On the eve of Wold War I the ship Gloria N sets sail on a trip so that the friends and admirers of the famous opera singer Edmea Tetua could in accordance with her last will scatter her ashes near the island of Erimo (E mori?). And the Ship Sails On is full of symbols, figures and emblems. Out of their tangle there emerges a vision of the end of a certain epoch, forecasting the downfall of West­ ern civilisation. Here, Fellini discloses fully his Janus-like �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING face. Janus - one of the oldest Roman deities - was wor­ shipped first as the god of beginnings, steering the creation of deities, the cosmos, people and their deeds; 29 then he became the god of all transitions: from the past to the fu­ ture, from one state to another, from space to space, from vision to vision. Two-faced, he supervises the entrance and the exit, the interior and the exterior, the up and the down. The film world of Fellini is subjected to precisely such control and expresses boundless imperialism. Entire reality in the story of And the Ship Sails On is the product of film technology. An artificial sea created in the studio carries a model of a ship rocked on artificial waves. Over the horizon there stretches an artificial sky, and at the bottom of the steamship there reclines an enormous artificial rhinoceros. In this auto-ironic gesture the author was concerned with revealing film illusion, and just as in Casanova he embarked upon this task in the last frame. First, the audience cannot ignore the fact that the real­ ity seen on screen is totally the product of the author’s imagination. Second, the metaphorical-symbolic features of the image become considerably intensified once we become aware that each element, even the most strange and amazing, has been introduced purposefully and thus can be, although does not have to, a carrier of some sort of meaning. As a rule, the film image contains alongside presented reality also elements of a reality absorbed by the film naturally and as if by accident. In And the Ship Sails this is present only in the physiognomy of the actors, while all the rest is mere imitation and an esoteric magical emulation of Nature. The mystification is highly perverse. The film functions at three time levels. The first sequenc­ es - in sepia, as in old photographs or film newsreels carry us into the past. More, the documentary conven­ tion suggests that we are dealing with authentic events reported by an eyewitness. When the time machine is set into motion and the plot starts to develop, the image and the documentary convention assume natural colours. This is the level of the filmed present, by no means uni­ form and continuous but built of separate episodes albeit not without a certain narration scheme. Finally, after the surprising ending, when it becomes obvious that reality had been created by the author there remains only the re­ ality of the film studio with the exhausted director. Each time stratum is, therefore, absorbed and appropriated by the next one. The last consequence of the mentioned mystification, the disclosure of the mechanism of illusion, is an inter­ pretation of the artistic vision. The world appears to be a glass globe without an exit. Just as frescoes by Giambattisto Tiepolo or Pietro da Cortona create the impression of figures floating towards an endless sky, which ultimately proves to be a beautifully painted ceiling, so in the case of Fellini the infinite space of the ocean and the blue sky are pieces of colourful plastic stretched on scaffolding. Wandering, sailing is the destiny of man, but it would be futile to expect an explanation of this motion’s mean­ 241 ing. Fellini wrote: Yes, I haven’t yet lost faith in the journey, even though it often seems dark and desperate. 30His belief in art offers uplifting proof. In And the Ship Sails On we are dealing with the same pulsating rhythm of narration as in Roma. At the same time, as if confirming what had been said, the apogee of ecstasy and intoxication, extremely evocative since it radiates also beyond the screen, comes at those moments when true art is heard. These are the sequences of a Gypsy dance or a spellbinding concert performed with wine glasses in a galley. There comes a time when the whole ship, together with the passengers cultivating their spiritual qualities, explodes. The only creatures left alive are the narrator-journalist and a fe­ male rhinoceros, which will provide him with sufficient food. But we must not treat this ending too seriously. If everything is pretence and deceit then final annihilation too does not have to be ultimate. Intervista is ultimate testimony of Fellini’s faith in the journey. The ride in a fantastic blue tram from the centre of Rome to the Cinecitta studios is an opportunity for pre­ senting views concerning the cinema and art in general as well as for a self-analysis of the director’s creative and life stand. Memory is the motor force that sets the mechanism of time into motion. Fellini draws attention to the rather essential difference between recollections and memory. In his opinion, reminiscences possess the features of an anecdote, while memory is like breathing - constant, un­ interrupted and independent of will 31. It is also unques­ tionably the direct reason for his works. In this particular film such a reason for roaming memory is an interview given to a Japanese television crew concerning a film ad­ aptation of Kafka’s Amerika made in Cinecitta, a decision explained by the fact that Kafka actually never visited America. Intervista contains two time spheres: the present and Fellini’s youth or, more exactly, his first contact with the cinema and the studio. In the film, however, time has been compressed, while both spheres overlap and in the visual stratum possess an identical distinctness. only one moment in Intervista displays vivid features of the past: the black-and-white scenes from La Dolce Vita screened in the “visible” presence of Marcelo Mastroiani and An­ ita Ekberg, both a quarter of a century older. The spatial structure in this film is perhaps even more complex than in earlier works. There are several journeys, the first being a tram ride. Originally staged, it turns into an imaginary trip across jungles full of wild animals and prairies - enter­ ing the world of film. The actors, whom we previously saw putting on their make-up and choosing costumes, now assume their parts and once the tram arrives at the studio they have already become characters from an era half a century earlier. There follows a tour of Cinecitta. These three temporal-spatial levels: real - the present (although also incessantly “falsified” and subjected to modification), the past, and the fantastic-imaginary, function simultane­ ously within the range of Cinecitta. Action takes place both outside and in the studio, but of all films made by �Teresa Rutkowska • FELLINI’s WANDERING Fellini in the last years of his life this one is certainly the most “open” towards natural, real space. For the first time for very long, sunlight and rain are employed to fulfil their natural dramatic function. The forces of Nature, however, resist the author and do not succumb to his pressure; they comprise an undesirable obstacle that the Director, the prime protagonist of Intervista, must tackle. The essence of Fellini’s cinema is the magic of arrangement, “orderly enchantment”. Fellini believed in the cinema. Provocative divulging of film illusion does not annul the magic of Fellini‘s films just as elementary familiar­ ity with physics does not destroy the magic of the vision evoked in Barque anamorphoses, whose structure is in certain respects close to that of his works. As we change the vantage point we face increasingly new meanings and mysteries of this dynamic-spatial configuration, fluid and elusive. Their status is always uncertain and am­ bivalent. We can ignore this aspect, but if we succumb to the impact of ambiguous excess, so typical for Fellini’s films, it turns out that one-dimensional reception is in­ sufficient. Although ultimate comprehension consists of a selection of accessible meanings according to our key we are inclined to watch these films once again or out­ right many times. This procedure, otherwise quite normal and indispensable for someone whose target is analysis, in this concrete case permits more than a relatively precise recognition of the contents of images and the principles of their construction. Recurring symbols and visual con­ notations remembered in this manner make it possible to perceive Fellini’s works as a process. The spatial utopias created by him start to blend to such an extent that each of his works treated as isolated appears to be incompara­ bly poorer than when they are inscribed into a continuum of artistic visions that fit into each other in the manner of Chinese boxes. Each film possesses fragments of previ­ ous ones interwoven into its tissue and conceals the em­ bryo of the next film. This principle of inclusion functions upon different levels in order to become realised in a ma­ ture creative conception. It attains infinity and appears to be the artist’s unique striving towards the absolute in the belief that there is a reason for each thing. It is he, the creator-magician, who sets into motion film reality and commands it to parade in front of our eyes so that a moment later he may in a self-ironic gesture show us its mechanism. The journey is illusion, but the metaphysi­ cal component present in each of Fellini’s films, even if only for the blink of an eye, opens up domains that evade all control; it appears insignificant that their foundation is composed of a magic trick or optical illusion. The Ba­ roque of Fellini’s oeuvre is not a hollow ornament - it ap­ pears to be embedded in his cosmology. 242 Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Federico Fellini, Fellini on Fellini, London 1976, p. 51, 52-53. Federico Fellini, op. cit., p. 51. Federico Fellini, (interview) “Forum”, no. 26, 1987. Georges Matoré, L'Espace humain, Paris 1962, p. 35. Cf. Gerard Genette on novels by A. Robbe-Grillet, in: Figure III, Paris 1966, p. 84. Cf. Jeanyves Guérin, Errances dans un archipel introuvable. Notes sur les résurgences baroques au XX s., in: Figures du baroque, Paris 1983 and Baroque et cinema. Etudes cinematographiques, 1960, fasc. 1-2. Michał Głowiński, Tradycja literacka, in: Problemy teorii lite­ ratury, Wroclaw 1987, p. 342. Gerard Genette, Figures I, Paris 1966, p. 20 Arnold Hauser, The Social History of Art: Renaissance, Mannerism, Baroque, vol. 3, Routledge, London 1999, p. 176. Jakub Zdzisław Lichański, Barok i dzień dzisiejszy, “Poezja”, fasc. 5/6, 1977. After: Germain Bazin, in: Le language de style, Paris 1977. Cf. also: Jadwiga Sokołowska, Spory o barok, Warszawa 1971. Jan Białostocki, Barok, styl, epoka, postawa, “Biuletyn Historii Sztuki”, no. 1, 1958. Cf. Baroque et cinema, op. cit. Jan Białostocki, Refleksje nad barokiem, “Poezja”, fasc. 5/6, 1977. Gerard Genette, Figures I, op. cit. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 157. Cf. Jean François Lyotard, The Postmodern Condition, New York 1984. Cited after: Jean-Yves Guérin, op. cit., p. 339. Federico Fellini, (interview) “Le Messager européen”, Paris 1988, fasc. 1. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 158. Luzius Keller, Piranesi czyli mit spiralnych schodów, “Pamiętnik Literacki”, fasc. 1, 1976 (French edition: Piranèse et les Romantiques français. Le mythe des escaliers en spirale, J. Corti, Paris 1966). Marguerite Yourcenar, Sous benefice d’inventaire, Paris 1980. U. Vogt-Göknil, cited after: Luzius Keller, op. cit. William Shakespeare, Tragedy of Hamlet, Sparklesoup Studios, Irving 2004, p. 39. Cited after: Jerome Carcopino, Daily Life in Ancient Rome, transl. E. O. I., George Routledge and sons, London 1943, p. 26. Carl Gustaw Jung, Mind and the Earth, in: idem, Contribution to Analytical Psychology, transl. H. G. and F. Baynes, London 1928, pp. 118-119. Felicien Marceau, Casanova, Paris 1948. Federico Fellini, (interview) “Première”, fasc. 12, 1987. Dictionaire des Symboles, Paris 1969, p. 427. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 158. Federico Fellini, (interview) “Première”, fasc. 12, 1987. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bba258eaac552e98c000fc88270ac3a2.pdf affe8afd8edd464e6f0c148c3eee8944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6522 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6094 Title A name given to the resource The Shadows of Europe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.211-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. The initiation story says: On a beach in Sidon a bull was aping a lover’s coo. It was Zeus. He shuddered, the way he did when a gadfly got him. But this time it was a sweet shuddering. Eros was lifting a girl onto his back: Europa. Then the white beast dived into the sea, his majestic body rising just far enough above the water to keep the girl from getting wet. There were plenty of witnesses. 1 Just as every mythical tale so this one too has a number of variants; this is the reason why Roberto Callasso tells it in several ways, but the most essential appears in the above-cited fragment. This expressive image leaves an imprint upon memory. From the catalogue of symbolic figures comprising a graphic abbreviation of Europe, the greatest career, as is known, was made in Western imagination by the vision of a comely girl seduced and raped by a virile bull. The narrative base for this image was provided by Greek mythology. Western iconography is full of as­ sorted versions of the “rape of Europe” and likenesses of a young woman forcefully abducted by a zoomorphic deity. True, this image is revived in contemporary fine arts or political publicistics, but its power seems to have deteriorated somewhat. Texts relating to Eu­ ropean identity, its boundaries and inner divisions sometimes mention: “raped Europe”, but this figure is clearly treated metaphorically, a discernible signal of mental distance towards a once living image. 2 In turn, in the visual arts the topic of raped Europe ap­ pears relatively more often, albeit one may readily no­ tice that in this particular case we are dealing with individual statements, many of which are proposed in ironic travesties that disclose a certain distance, while the range of their impact is narrow. Apparently, in col­ lective imagination this symbolic image “giving food for thought” has lost the ability to describe and ex­ press contents that involve us. Nature, as is widely known, does not tolerate a vacuum. The same holds true for culture. If the like­ ness of Europe as an alluring woman and a victim of perfidious rape is slowly fading and receding into an old curiosities shop, then in accordance with the above-mentioned rule some other image should take its place. Does there exist today a vital and impres­ sive symbolic likeness in which contemporary Euro­ pean sensitivity could recognise itself? Are we capable of discovering a metaphorical expression that would cumulate European experience in such an ingenious way? Do such metaphors still appear in the contempo­ rary discourse? After carrying out a source survey (ad­ mittedly fragmentary) I would like to propose two can­ didates that in my opinion would have a great chance to assume the position vacant for some time. They are the words-images: “home” and “spirit”. Both possess enormous cultural rank and a rich metaphorical-sym­ bolical potential. 3 It still has to be tested whether the 211 DARIUSZ CZAJA The Shadows of Europe. History and Metaphor slogans: “House of Europe home” and “Europe-soul” are promising from the cognitive point of view. Consequently, take a closer look how the mirrors of those two capacious metaphors reflect a portrait of contemporary Europe, and if so, then what sort of knowledge about its inhabitants they disclose. Yes - I use the word: knowledge. In the domain of science no one any longer questions the cognitive value of the metaphor. Actually, the metaphor is almost univer­ sally recognised as a useful albeit non-discursive in­ strument of cognition. 4 Ortega y Gasset, one of the first spokesmen of the epistemological values of the metaphor wrote that it simply serves the process of bringing closer that, which shines mysteriously on the horizon of our intellectual capacities. 5 This sugges­ tion was confirmed several decades later by Ricoeur: A metaphor is not an ornament of discourse. It has more than emotive value because it offers new information. A metaphor, in short, tells us something new about reality. 6 In other words, it sometimes makes it possible to bet­ ter grasp that, which in the space of thought is barely sensed or only assumed. It embraces as if in a single flash that, which the conceptual discourse is not al­ ways capable of noticing, aptly naming, and describ­ ing. If this is the case then it is worthwhile to immedi­ ately accentuate a fact of special importance for our analysis. Examples cited further in the text, in which the afore-mentioned metaphors fulfil a revealing func­ tion, are, apart from their serious intellectual contents, fascinating also because they do not passively continue existing semantics with which language associates by force of habit, but achieve their creative and enhanc­ ing reinterpretation. It so happens that the metaphori­ cal mirror in which we would like to observe the es­ sential features of Europe possesses a special property, namely, its registers chiefly dark colours, as we shall soon see. It is worth keeping in mind that this cer­ tainly peculiar mirror (it has to be proved whether it is actually “crooked” !) certainly does not lie and at most shows with great intensity the most vivid elements of �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR the reflected image. In other words, it undoubtedly refers to that, which r e a l l y exists and is the living matter of actual history. 2. It is probably not an overly innovative thesis to maintain that in the political publicistics of recent years or, more widely: in discursive space encompass­ ing texts referring in particular to the present-day shape of Europe and its problems, the most frequent has been the figure of the Home. In the wake of the fall of the Berlin Wall, upon the tide of the unification of Europe but also in the course of the still continuing expansion of the European Union by including new member states, political publicistics repeats ad nause­ am phrases about the “common house of Europe”, the construction of a "new house of Europe”, a return to the “house of Europe”, and so on, and so forth... The metaphor of the European home is con­ spicuously present in the excellent book by Thérèse Delpech: Savage Century: Back to Barbarism, which should not come as a surprise but, and this is much more symptomatic, it appears in invariably dark hues. Delpech is a French politologist, director of strate­ gic problems at Commissariat à l’énergie atomique, researcher at Centre d’études et de recherches inter­ nationales, and member of the Institute for Strategic Studies and RA N D Europe Advisory Board. The list of her posts indicates clearly that her analyses and expert opinions are conspicuously pragmatic and di­ rectly connected with current political praxis. Even more interesting within this context is the fact that Delpech has also proved herself to be a sophisticated scholar interested in culture and specially sensitive to the value and power of the symbol. I accentuate those two sides of the rhetorical strategy applied by Delpech because her book is a rare and actually bril­ liant example of the productive unity of contradic­ tions. Excellent familiarity with facts from the realm of political history is supplemented time and again by symbolic tropes. The author readily resorted to them, and this sort of hermeneutic praxis is always justified cognitively: Delpech is concerned with a reconstruction of the anatomy of European identity, with particular apprehension for the catastrophes suffered by the twentieth century. On the one hand, there are perceptive political realism, historical eru­ dition, and harsh facts, and on the other hand - a sphere of the imagination and literary fiction. Here politics and art overlap, creating a curious mixture of events from most recent European history. The “real” is viewed from the perspective of the “unreal” and the two cast a light on each other. This blend of two orders produces the outlines of a convincing in­ tellectual construction. The outstanding study also credibly connects two qualities rarely encountered 212 under a single book cover: analytical aloofness and emotional rage. Another feature worthy of accentuation is the cognitive attitude demonstrated by Delpech, free of facile simplifications and ideological superstitions. Sober perception, so strong in this case, is not tanta­ mount to a catastrophic vision of history. The French author did not for a single moment assume the pose of a demented contemporary Cassandra. She merely attempted - and did so with rare honesty - to take an­ other look at the European Continent and its blood­ stained twentieth-century plight. More, she did so not only due to historical motives, but chiefly in order to carefully follow the symptoms of impending future. In other words, we are not dealing with fortune-telling but with a thorough and careful analysis of the symp­ toms of that, which c o u l d take place in the future and more or less lucidly emerges on the horizon of the contemporary historical moment. Her comments are supposed to incline the readers to once again embark upon a thorough reflection about twentieth-century history, with particular concern for signs delineating the outlines of the possible future. The metaphor of the Home appears in the reflec­ tions pursued by Delpech already in one of the initial chapters. We immediately become cast into a discourse that is far from emotionally lukewarm. It has to be said distinctly - the expression: “the house of Europe” does not resound with pride or excessive warmth: The history of the last century showed the ease with which historical transformations of unprecedented violence could follow without warning on the heels of the best of times. As in Greek tragedy, crime engendered crime in the house of Europe, which twice set the rest of the world ablaze. From the experience, lessons were drawn for the reconciliation of the European nations. But what is now at stake is Europe’s capacity to assume international re­ sponsibilities in a deeply troubled word. And from that point of view, the i n t e r n a l lessons just mentioned are insufficient. The unprecedented historical eruption from which the entire twentieth century arose does not speak only of the madness of Europe and of national passions. It is evidence of a wider adventure concerning humanity as a whole: the sudden appearance of storms whose warning signs on the horizon we Europeans have too long pretended to ignore, storms no one can control once they have been unleashed. When such sudden acceleration of history oc­ curs, it signals the defeat of political action, which can do nothing but run after political events until it is swallowed up by them. If Europe has any message to transmit to the word, it is truly this one. 7 In other words, together with Delpech’s politological reflection we rapidly depart from positive conno­ tations usually associated with the metaphor of the home. 8 The “House of Europe” described by the au­ thor is certainly not a safe space. It is neither haven �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR nor a refuge or asylum for its residents. True, it is still a family home, but its foundations rest on unexpired crime. It is, first and foremost, a space full of risk, un­ certainty, fear, and anxiety. This is a home encum­ bered with its dirty family history, which it is incapa­ ble of getting rid of and with which, in the opinion of some, it is impossible to battle. Finally, it is a place in which phantoms appear and which brings to mind the image of the haunted house with its exemplary reali­ sations by Walpole (The Castle of Otranto), Poe (The Fall of the House of Usher), or Dickens (The Haunted House), so frequent in the English Gothic novel. This is a house full of the ghosts of the past returning at night. A house, which on the outside is imposing and noble but actually is in a state of advanced ruin. A house that conceals unresolved dark secrets. In one of the subsequent paragraphs Delpech went on to expand this image of the European home. Once again she was assisted by literature, whose fic­ tional products sometimes possess the amazing power of condensing historical experiences into a symbolic abbreviation. Together with successive close-ups the image of the “house of Europe” assumes a concrete form. Now, it becomes the familiar, gloomy castle from Shakespeare’s Hamlet, the Danish Elsinore, the castle haunted by the Ghost of Ham let’s Father. R e­ call, however, that this is also space that turns into the scene of consecutive tragedies, set into motion as if by accident. More: the titular character becomes an extremely credible porte parole of the European spirit: apathetic, listless, and immersed in acedia. European mentality seeks its reflection in the soul of Hamlet: capacious, ambiguous, and a puzzle even for him: If one has to define the twentieth century with a single word, Herzelend, the German for 'sick at heart", would be the most accurate. It designates a form of melancholy and a debilitation of the emotional side of human nature. Twentieth-century man finds a natural companion in the most universal of tragic heroes, Prince Hamlet, whose pa­ ralysis of will he shares. The century’s tragedies all arrived without having been willed just as Hamlet never willed the death of anyone, except for Claudius. The detour down which the human species began to travel early in the last century resembles a storm, whose causes and ultimate con­ sequences it remains ignorant of. Those consequences are still washing upon our shores, like the belated waves of a great catastrophe of which we have not heard the last. Elsinore thus possesses exceptional symbolical power for the Europe of the twentieth century. By chance, the two world wars were the occasion for many studies of Shakespeare’s play: like the Elizabethan hero, cultivated Europeans found themselves engulfed in barbarism with no time to understand what was happening to them. In a sense the mystery of Hamlet’s character held up a mirror to them: the more he was examined the more there was to elucidate. Death was the theme of the play, as it was of the century. 9 Delpech regarded this inability to conduct (the admittedly) difficult self-reflection to be the mortal sin of the European spirit. The titular l’ensauvagement, barbarity or, more literally, savagery of twentiethcentury history is only rarely the object of thorough reflections. After all, the heart of the matter does not involve a simple registration of the phenomenon (this has been already performed by school textbooks!), but a meticulous and multi-strata analysis of the po­ litical, mental and, possibly above all, spiritual condi­ tions that turned the “house of Europe” into a space of ghouls, death, and cruelty. The crux of the matter is a lively, emotional response but also a wise examination of the historical trauma on an individual and group scale. Apparently, the absence of such reflection is the reason why bloody history keeps on repeating itself. Add some sort of an organic (Hamletic?) unwilling­ ness on the part of Europe towards embarking upon deeds, a clear-cut opposition towards barbarity. Exam­ ples from our recent past only confirm the aptness of this finding: While Europeans sleep, others become aware of the power of ideas. But the ideas that are spreading most wide­ ly are very much contrary to European values. Contempt for human life, the refusal to distinguish civilians from combatants, assassination presented as a duty - these are direct challenges to the values that our societies are sup­ posed to defend. What price are we ready to pay to do that? Considering the E U ’s reaction to the appalling massacre in Beslan, South Ossetia, in September 2004, we may conclude that the price must not be very high. Apart from The Netherlands, not a single Western government dared question Putin about his incompetent and ambiguous han­ dling of the tragedy. It seems, however, that more than one question would be relevant, since information about the attack was available beforehand and not provided to South Ossetia, since the explosives and the weapons came from the Russian Interior Ministry, and since at least one of the hostage takers belonged to the Moscow police internal af­ fairs service. 10. The “House of Europe” in the descriptions formu­ lated by Delpech is also a museum full of junk from the past, of little value and submerged in the stultifying smell of mothballs. This is the source of the helpless­ ness of its residents and their frequent conviction evidently, quite correct - about the relegation of the “old Continent”, which not so long ago ruled over the whole world, to the margin of history. The “House of Europe” is not only haunted - it is simply lifeless, a space of vanishing vitality, and it seems that its inhab­ itants manage to move only thanks to the force of in­ ertia and are devoid of a firm substrate. They resemble bloodless shadows from the Elysian Fields, wandering listlessly and without a purpose: 213 �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR Europe is at once turned too much toward the past (...). Like other Western societies, it lives in the moment and prevents it from adapting its present to its past and from imagining a future for itself. The reason it does it have a politics based on its thought is because that thought has ceased living. European democracy has become ab­ stract like its values, unable to exercise the kind of influ­ ence in the world that the world needs. In a period of great international stability, this might have no consequences. In an era of profound transformations and exasperated passions this exhaustion is charged with danger. It is time for Europeans to interrupt the subterranean ruminations about history and start thinking about the future. Other­ wise, others will do it for us. 11 The paradox formulated at the beginning of this statement must be understood correctly. W hat does it mean that Europe looks towards the past and, at the same time, is cut off from it? This turn towards the past, a source of negative consequences for European awareness, should be understood as a ritual celebra­ tion by Europe of its former glory. The process of being cut off from the past is a traumatic burden, the result of the absence of reflections on the more profound in other words, not only, and not predominantly po­ litical - reasons for its historical decline. Both gestures are the cause, increasingly often stressed by analysts, of the weakness of Europe as a space of ideas, the fra­ gility and meagreness of the civilisation project called “Europe”, which, one has the impression, has exhaust­ ed its creative power and can be interred. European ideas no longer constitute a model for the rest of the world or even a source of inspiration. The most strik­ ing consequence of this state of things is the absence of a clearly outlined vision of the future. Europe is a home drifting helplessly on the sea of history, a leaking raft full of castaways with an obscure identity. What sort of a future awaits this “house of Eu­ rope”, haunted and with quaking foundations? In the epilogue of her book, nota bene titled: The Human Soul Torn to Pieces (naturally, from our point of view it is impossible to ignore the fact that in the heart of this gloomy “home” metaphoric there appears and is ex­ cellently exploited its “ghostly” supplementation!) 12 Delpech stressed that our present-day situation resem­ bles the one in 1905. The whole second part of the publication (whose protagonists include, i.a. Nicholas II and Wilhelm II, but also Blok, Bely, Einstein, D e­ rain, Freud, et al.) is a brilliant analysis of forecasts of future misfortune, whose symbolic onset was the year 1905. The French original version of Savage Cen­ tury... appeared precisely a hundred years later, as if to strongly accentuate spiritual affiliation with that period. We know that history never repeats itself ex­ actly, but it is possible to capture analogies between distant moments. The author insists that an earnest identification of certain signs of time is not only an essential cognitive task but can protect us from the realisation - quite feasible - of a black scenario, from historical recidivism. What is it that we are concealing in the basement of our European home that we do not want to - or do not know how to - adapt? What is most peculiar about our age is the conviction that evil is installed at the core of history and our frenetic rejection of that conviction. Twenty-first-century man bears a strange resemblance to primitive man seeking to drive evil outside the known world and transform it into a taboo. For us as for him, evil brings misfortune, and we want it out of our sight. But the world no longer has any borders beyond which we might cast it. The experience of evil has such force in contemporary consciousness, and the disorder of minds and things is so evident, that what seems most pressing is restoring vigor to whatever might allay the ubiquitous anxiety. 13 Our situation resembles the mood prevalent in 1905 - similar to the inhabitants of that world we have eyes full of fear and anxiously await something that we foresee with a sixth sense but which we are incapable of defining and describing. This anticipation is con­ nected in a mysterious way with traumatic memory relegated to the unconscious (the basement) regions of the European soul: The history of the last century, that hortus inclusus, of which we remain unconscious prison­ ers, is so full of misfortunes on which to meditate that we sometimes feel the weight of the dead mowed down by wars and revolutions, wandering like ghosts through our cities demanding justice. 14 As long as we do not adopt that ominous heritage (at this point, I supplement the au­ thor’s reflection) the European home will be haunted by phantoms of the past. There is no doubt that we have to start thinking by considering that dark back­ drop still present in the cellars of our European sub­ conscious, because only such a strategy will enable us to discover once again the promise of the future, dim on the distant horizon. Crimes of the twentieth cen­ tury are to a great measure committed by the subcon­ scious, and this is why they remain so mysterious and menacing. Delpech cited with unconcealed emotion the words of François de Menthon, the French chief prosecutor at Nuremberg, who was certain that he was adjudicating “a crime against the spirit”, i.e. un­ dermining the foundations of every civilisation. This is the sort of crime that leads towards a decline of the human race into barbarity: More than fifty years later, those remarks are moving not only because they evoke the atrocities committed but because of the strangeness of the words used by the French prosecutor, particularly the deeply unfashionable expression "crime against the spirit”. We no longer understand what it designates: the loss of that which constitutes humanity itself. 15 The characteristic of the European home deline­ ated in the discussed book certainly does not emanate excessive optimism. The “house of Europe”, it turns 214 �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR out, is not merely a pleasant and friendly place, and its residents do not feel comfortable in it. Its twenti­ eth-century portrayal brings to mind a collapsing ruin with a dirty past leaning time and again out of its base­ ments. Apparently, Delpech toppled thoroughly our naive optimism born on the tide of a Union-oriented and very much ad hoc Euro-enthusiasm. She does not startle us but merely warns. By placing an analytical probe into the not so distant past of the Continent she pointed out the hidden sources of a possible repetition of the past. I looked upon the scene before me - upon the mere house, and the simple landscape features of the domain upon the bleak walls - upon the vacant eye-like windows - upon a few rank sedges - and upon a few white trunks of decayed trees - with an utter depression of soul which I can compare to no earthly sensation more properly than to the after-dream of the reveler upon opium - the bitter lapse into everyday life - the hideous dropping off of the veil. There was an iciness, a sinking, a sickening of the heart an unredeemed dreariness of thought which no goading of the imagination could torture into aught of the sublime. 16 Is it so difficult to recognise in this great evocative fragment of The Fall of the House of Usher a repulsive (but credible) portrait of our “house of Europe”? Are we to such a degree under the spell of the unification project that we are incapable of feeling any sort of af­ filiation with it? Remember upon this occasion that a metaphor sometimes assumes a concrete form and does so with brutal literalness. Is the recently announced and widely commented case of the Austrian Josef Fritzl, who in the very centre of merry Europe (Aus­ tria felix!) for years imprisoned and raped his daugh­ ter in the basement of her family home, not - apart from moral revulsion accompanying this discovery - a painful confirmation of the aptness of remarks about a European home with an underpinning of horror? A house that is haunted, continuously and always 17. 3. It was probably Edmund Husserl who was the first twentieth-century philosopher - and certainly the first to propose such a strong formulation - to conceive Eu­ rope not as a geographical, national or political space but as a spiritual being. In his Viennese lecture titled evocatively: The Crisis of European Sciences and Tran­ scendental Phenomenology Husserl proposed to compre­ hend Europe not in topographic categories but men­ tal ones or, in more risky albeit exact terms, spiritual ones: Clearly the title Europe designates the unity of a spiritual life and a creative activity - with all its aims, inter­ ests, cares and troubles, with its plans, its establishments, its institutions. Therein individual human beings work in a variety of societies, on different levels, in families, races, nations, all intimately joined together in spirit and, as I 215 said, in the unity of one spiritual image. This should stamp on persons, groups, and all their cultural accomplishments an all-unifying character. 18 Husserl wrote outright about the “spirit of Europe” and its serious crisis, which in his opinion was closely connected with a re-orientation of Western thought into a naturalistic and objectivising current. I refer to the example of Husserl not for analytical purposes since tracing the “theology of the history of the W est”, outlined so acutely therein, and “shaping the idea of European humanity” are not our supreme objective. I recall Husserl’s observations, which, on the margin, resound with the rhetoric of yore (“spirit”, “soul”, “spiritual Europe”) for two fundamental reasons. First: his comments comprise a solid intellectual base for all those thinkers who will perceive the canvas of Eu­ rope in “spiritual” categories and are sufficiently bold to write about the “European spirit”. Secondly: curi­ ously, the reflections of two Czech authors - philoso­ pher and theologian - about the “spirit of Europe”, at which I would like to take a closer look, owe much to the reconnaissance performed by the author of Logical Investigations. The first, the outstanding Czech thinker Jan Patocka - a student and to a certain extent an heir of Husserlian phenomenology - deliberating on the condition of Europe embarked upon certain mo­ tifs indicated by the master, although the course of his thoughts runs in a slightly different direction. The second, the Czech theologian Tomás Halik - in turn, a student and to a certain degree an heir of patocka - already considered directly the phenomenon of the “spirit of Europe”, checked by Husserl. In this intel­ lectual rally race it was necessary to determine the point of departure for historiosophic thought. In our case, therefore, such a point of departure is Husserl and his musings, and the goal - those of Halik. Here, contemplations by patocka play the role of a keystone between the two, and thus we shall start with them. Just like Husserl, the philosopher from prague strongly accentuated the metaphor of the soul as a useful tool for understanding the essence of European culture. In order to describe the basic core of Europe­ anness the Czech philosopher evoked the Greek idea of “concern for the soul” (epimeleia tes psyches), per­ ceiving it as a foundation of the European existential, cultural, and political idiom. Man is just and righteous owing to concern for the soul, which is the legacy of classical Greek philosophy. This means that truth is not given once and for all, nor due to its comprehension and acceptance, but that it is a lifelong self-controlling and self-unifying intellec­ tual-life praxis. In Greek philosophy concern for the soul assumes two extreme forms: we care for the soul so that it could transverse the world via the eternity of the universe and in this fashion attain at least for a short time a form of existence fitting for the gods (De­ �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR mocritus, then Aristotle); or, on the contrary, we think and learn to render our soul a hard crystal of being, a steel crystal tempered in the perspective of eternity. It is one of the possibilities of being which contains the source of motion, decisions about its existence and non-existence, i.e. dissolution in the indefiniteness of the instinct and unenlightened tradition (Plato). 19 This conceit of the spirit as the foundation of Eu­ rope possessed for Patocka foremost importance, and he returned to it upon multiple occasions, both when he stressed the breakthrough nature of the introduc­ tion of this category (psyche) into the philosophical dic­ tionary of the ancient Greeks, and when he emphasized the existential and cultural relevance of the conceit of "concern for the soul”, 20 or when he distinctly marked a demarcation line between "spiritual man” and “the intellectual”. 21 Jacques Derrida, in a penetrating com­ mentary on Plato, this time assuming the role of an analyst of famous fragments of Plato’s Phaedo - nota bene, in the French philosopher’s text a prominent role was performed by the entries: “spirit” and “Europe” accentuated predominantly the mysterious and evasive nature of psyche, features so strongly indicated by the Czech philosopher. 22 The inclusion by Patocka of the “spirit” into the European genotype was certainly not accidental, but a well conceived gesture. In his theological and philosophical reflections H a­ lik often referred to comments made by Patocka, but in this context something else is relevant: one could have the irresistible impression that the whole time his thoughts contain the philosophical legacy of the Prague phenomenologist. The constant point of refer­ ence, which for Halik is Patocka’s oeuvre, is disclosed in a lecture given in Berlin in May 2003. Its modest title: What Binds Europe? seems to announce a rather routine set of banalities about “European values”, but the Czech theologian turned out to be the winner of this intellectual confrontation. As is almost always the case he tried unconventional solutions, and his lan­ guage is free of theological-catechetic newspeak. It is noteworthy that both in the study by Delpech and in her writings political reality enters into close relations with the rebirth of art. In his, let us recall, nominally theological deductions Halik referred to real facts of twentieth-century history but often, in order to render them more expressive, he cited aptly chosen literary examples that are always more than mere rhetorical ornaments. Halik started his reflections by question­ ing a certain disseminated and obvious view: In connection with the progressing integration of Europe we frequently hear Christians demand: “give Europe its soul”. I cannot help myself, but the longer I listen to this initially justified slogan that more it ap­ pears to be a superficial and outright arrogant cliché. Is Europe really soulless? And if this were the case, does anyone have at his disposal such power as to be 216 capable of proposing and offering a soul for Europe? Is the person offering a soul not actually proposing ex­ clusively ideology? No man and no institution - even the Church - is able to give a soul: we know from Goethe’s Faust that it is even quite difficult to take a soul, since at the very last moment such an endeavour can be crushed by the One who is the only capable of granting and redeeming a soul. 23 One way or another, there are no doubts that the concept and metaphor of the spirit comprise the point of departure of Halik’s considerations about the phenomenon of Europe. In doing so, he creatively ap­ proached the concept of dualistic anthropology, well embedded in European thought. If, according to it, man is composed of “soul” and “body” then such in­ gredients will be easily found in European identity: In the process of the transformation and expansion of the European Union prime interest is focused certainly on the “body of Europe” - its political, economic and ad­ ministrative structures; it could appear, therefore, that the spirit of Europe has remained slightly in the shade. Is, however, the courage that leads towards presentday radical operations and changes affecting the body of Europe not based on some sort of non-verbalised conviction about the existence of a unifying princi­ pium, which lends “Europe” its meaning, that some sort of a force of inner attraction is at work here and merges Europe at the time of all those changes? Per­ haps this is why we could use the “spirit of Europe” metaphor for describing this force? 24 The point is not, therefore, to once again whine about the soullessness of Europe or produce yet an­ other publicistic pamphlet maintained in rather wellworn elegiac poetics. By following the example of Patocka cited verbatim in the successive paragraph Halik wished consider the rich contents of ”the spirit of Europe” metaphor. In doing so, he drew attention to the need for a constant awareness of the fact that we are dealing with a metaphorical expression, i.e. a multi-motif product with extensive meaning. He was particularly concerned with avoiding an overly rapid identification of metaphorical contents and replacing “the spirit of Europe” metaphor with concepts most frequently evoked within this context: culture, reli­ gion, spirituality, and philosophy. Let us first allow the whole diverse scale of associations produced by this image be heard. 25 By emulating classical differentiations of meta­ physical anthropology Halik mentioned three ’’powers of the spirit”: memory, intellect, and will. In turn, by referring them to European history he showed in detail what each of those components means in reference to the collective organism, whose cryptonym was created by the metaphor in question. Analysing the phenomenon of memory, Halik and this is significant - was more willing to write about �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR forgetting. He showed that thanks to the eschatologi­ cal heritage still alive in Christian science Europe fre­ quently turned towards the future, a dimly outlined perspective of salvation. The revolutionary and uto­ pian spirit intensively permeating European thought denoted a sometimes violent turn towards the future and contributed to rewarding the process of forgetting about one’s past. To put it in stronger terms: towards sacrificing the past for the sake of the future. Seculari­ sation and nationalisation only assisted this attitude. Halik proposed an interesting combination of the con­ ceit of memory with that of the conscience. He argued that not only did they refer to identical domains but, on the contrary, they belong to each other inseparably and enter into the reaction of a hermeneutic circle. To possess knowledge about oneself, to possess one’s iden­ tity is tantamount to knowing one’s history and being able to tell it to others, both on a personal level and a group one. Nonetheless, memory without conscience is mute. Only the light of the conscience is capable of penetrating the nooks and crannies of our memory. In turn, to prevent conscience from being susceptible to ideological poisons it must graduate from an exact­ ing school of historical memory. Seduced by promising visions of European integration we cannot forget the past of Europe and in particular its dark sides. This means a readiness to show compassion and “solidarity with the victims”, as was put so poignantly by the Ger­ man theologian Johann Baptist Metz. 26 The slogan that Europe places most often on its coat of arms is the intellect. In a brief recapitulation of the adventures of the intellect in European history Halik stressed the diversity of its comprehension. Nous and logos, intellectus and ratio, Vernunft and Verstand are not necessarily semantically equivalent concepts. Events with greatest effects in the history of the Eu­ ropean intellect include an alliance of Greek intellect and Christian faith. One of the consequences, with a negative impact upon European thought, was the application of the Greek instrumentarium for the pur­ pose of describing divine reality. Due to a thoughtless error the living God of the Old Testament became identified with the Aristotelian supreme being, the Unmoved Mover. This onto-theological hybrid was to haunt for centuries to come. Modern emancipation of the intellect and liberation from this theological su­ pervision had two consequences. On the one hand, the intellect retrieved the rights due to it, and on the other hand there took place its distinction, resulting in the emergence of a current of dogmatic rationalism. The intellect freed from religious concessions started to brilliantly play the role of a harsh critic of assorted religious and ideological delusions. A t the same time, there appeared within European space a new protago­ nist: the intellect blind in one (metaphysical) eye. This intellect does not understand itself and is incapa­ 217 ble of excusing itself. Halik perceived one of the ways of leaving this cul de sac in expanding the conception of the rational, restricted to unambiguous Logos, and in opening the intellect towards the mythical founda­ tions from which, after all, it originates. Nothing probably characterises the European Con­ tinent and its spiritual identity as satisfactorily as the concept of the will. In his long history the European is constantly permeated by the will of power. “Euro­ pean will” time and again enters a state that Halik de­ scribed as “European messianism”: the truly essential features of European history include the urgent wish to convince the rest of the world, a tireless willing­ ness to offer (...) always that, which in a given period Europe did not regard as its greatest gift, entrusted for the sake of a universal dissemination of goodness: Hellenic and Roman civilisation, Christianity, the emancipation of women, human rights, the protec­ tion of the natural environment... .27 From time im­ memorial the European readily assumed the role of a missionary converting others to his “infallible convic­ tions”, whose excess he always possessed, or the role of a travelling salesman trading in ideas that were sup­ posed to be - and this is a premise with all the qualities of an axiom - forever superior. Europe performed a catechesis, imposed, urged, and handed out, perceiv­ ing in this process the fulfilment of its supposed spir­ itual mission. In front of our eyes the European will of might (and will of power) fell apart, leaving behind a shadow of its former splendour. Does Europe still have something to offer? The last question, referring to the “post-messianic” status of Europe, does not sound very convincing when asked by Halik (assuming that I cap­ tured his tone correctly): Who shall present, and what part of the European heritage to the new inhabitants of our Continent today and tomorrow? 28 A t the same time, there is clearly no mention of “aliens” but of “our continent” ; thus Halik accentuated the thought about the offer that Europeans can make. Old dreams about European might seem to have vanished irretrievably. Having followed the basically “positive” (although, as we have seen, slightly contested) and culture-cre­ ating dimension of the European “spirit” Halik also mentioned and underlined its “dark” foundation. As an expert on psychoanalysis he was well aware of the fact - which he particularly stressed - that the will is always directed by motives. The latter could be situ­ ated on the surface, open and discernible, but they are also just as often concealed and embedded in the sys­ tem of the unconscious. A t the same time, and this is essential, hidden motives are beyond the range of our reflections, although this is not to say that they are absent. Halik thus postulated that while speak­ ing about ”the origin of Europe” one should speak not only about open phenomena, Europe’s visible “bright consciousness”, but also to fathom intensively and �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR earnestly the European “subconsciousness”. Since much of that, which affects Europe is concealed be­ neath the stratum of consciousness should we not ex­ amine also the “dreams cherished by Europe” and its “flawed undertakings”? Should we not study its myths and "archetypes? 29. Halik suggested that gauging the archaeology of mythical narrations about Oedipus, Odysseus, Merlin, Ahasver, Faustus, Hamlet or Don Quixote could fulfil a revealing role and disclose the hidden - and not necessarily positively evaluated - as­ pects of impulses steering European projects, plans, and dreams. We recall that in the reflections pursued by Delpech the metaphor of the “house of Europe” ultimately re­ sulted in that of the “fragmented spirit”. In the case of Halik the opposite is true: the metaphor of the “stratified soul” together with its dark, low, and drivefocused foundation overlaps in a very natural fashion the familiar image of the “haunted house”: a house whose subterranean parts conceal wicked secrets. Apart from the notorious European longing for “light” mention is also due to the poets, philosophers and mystics of the night. Europe stores many most val­ uable treasures in its dungeons. Once we examine the place held by European rationalism it seems appropri­ ate to descend to the cellars of mysticism, esotericism and gnosis; since we tour the cathedral of faith we should not overlook the crypts of heresy, superstition and secret cults. A fragment of the spirit of Europe consists of vi­ sions and fantasies concerning “the others”, who ini­ tiated their missionary, discovery-buccaneer or war expeditions beyond the boundaries of our Continent. To become acquainted with Europe means to see its relation towards other cultures and civilisations since it frequently transfers to them its hopes and fears as well as its shadows. A bold project for European unity and a joint Eu­ ropean home spanning from the Atlantic to the Ural Mts. is not built on unknown and unploughed soil. It is, however, erected on a foundation composed of a multi-storeyed arrangement of forgotten treasures and charred ruins, the burial ground of deities, heroes and felons, rusty ideas and unexploded bombs. We do not have to grant our Europe a spirit but from time to time we have to follow it towards “the mothers”, the under­ ground, in the manner of Orpheus following Eurydice or the slayed Christ following Adam and the Old Tes­ tament fathers, depicted on old icons. 30 Halik persistently reminded us, his contemporary readers, of this simple truth, empirically tested by psy­ choanalysis: sometimes the repressed returns to the surface and does so with even greater force. He tells us about the traumatic lesson of twentieth-century to­ talitarianisms, a lesson, which we either did not com­ prehend or which we refused to deliberate on: The 218 conflagration of evil and violence, which swept across Europe during two world wars and under the rule of two inhuman “substitute religions”, i.e. Nazism and communism, destroyed, in the opinion of many peo­ ple, both trust in the might of goodness as the foun­ dation of the world (the metaphysical conception of God) and the Enlightenment-era trust in the intellect and the goodness of human nature capable of creating an ideal society with the assistance of the instruments of its rationality - the power of science and technol­ ogy. A confrontation with the evil of two world wars, the secular regimes of the twentieth century, and such phenomena as Auschwitz and the Gulag demonstrat­ ed that an uncritical lay-humanistic belief in the om­ nipotence of human rationality was at the very least as illusory as uncritical dependence on divine authority from “the netherworld”. “The divinity of man” proved to be incapable of occupying the throne emptied after “the death of God”. 31 alik demonstrated that the spirit possesses a number of bright powers, which play their games in the day. A t the same time, he stressed the importance of the exploration of the subconscious, the nocturnal and dark sphere that conceals everything that for assorted reasons we do not disclose or want to reveal to the outside world. Here we store our feelings, desires, and dreams that produce embarrassment and shame. It is here that elements of psychic life described as repul­ sive, rejected, and unwanted are to be found. Finally, it is here that contents repressed from the space of con­ scious life exist. Halik did not express this firmly, but I believe that completing his thought will not constitute abuse on my part. As was mentioned, it is in the na­ ture of the repressed that it likes to resurface. If this is the case, then the analogy between the individual soul and that of the group is basically apt, and reflection on the “sprit of Europe” metaphor leads to a conclusion close to the diagnosis formulated by Delpech - that for the sake of our spiritual wellbeing we should become acquainted with the nature of this dark space. Europe must descend to “the Mothers”, those enigmatic per­ sonae from the second part of Faust, and their dark kingdom in order to establish direct contact with the horror of this world of chaos. One has to pass through such initiation, known in Jungian terminology as “the integration of the shadow“. It is precisely the accept­ ance of the actual existence of the “’shadowy spheres” and their subsequent inclusion into conscious life that is (could be) a condition for spiritual rebirth. Any oth­ er path is at best the maintenance of illusion, and in the worst case - of self-deceit. Interestingly, those two distinctions, at first glance radically different both as regards the profession of their diagnosticians and the points of departure accepted by them, share fundamental conclusions. Delpech ac­ centuated not the peace, warmth, and security of the �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR “house of Europe” but, on the contrary, its terrifying, concealed spaces. She revealed the horror of dark cel­ lars haunted by phantoms of the past and brought to the surface dangerous and spiritually toxic places. Just as Edgar Allan Poe showed the symptoms of the disin­ tegration of the house of Usher so she traced cracks on the walls of the once solid European construction. In a similar vein, Halik first stressed the possibilities and opening outlined in a ”positively” comprehended met­ aphor of the soul. Interestingly, he ultimately concen­ trated on its dark ”interior”. In doing so, Halik stressed and brought forth elements of the dark subconscious of the Europeans, the enormous and still pulsating re­ gions of horror and wilderness. These are the cursed terrains, which we, as a rule, do not wish to know and maintain a safe distance, because subconsciously we experience their toxic power. Both texts, with their careful forecasts and far from optimistic, leave us in a state of uncertainty. There is, however, a single leg­ ible suggestion: reality will not change by itself, and, as always, everything is up to us. A transformation of the world has (must have!) a transformation of our interior as its foundation and an inalienable condition for potential. 32 A book must be an ice-axe to break the seas frozen inside our soul. This motto taken from Kafka and opening the book by Delpech could be engraved on the façade of the renascent “house of Europe”. 4. A t the end of his comments about the “European spirit” Edmund Husserl, sharing his fears with the readers, recalled yet another symbol from the dis­ tant mythological European past: the symbol of the phoenix undergoing rebirth, a strong and spectacular source of food for further thought. Described by the great phenomenologist it becomes the figure of future reborn Europe. Europe’s greatest danger is weariness. If we struggle against this greatest of all dangers as ‘good Europeans’ with the sort of courage that does not fear even an infinite struggle, then out of the destructive blaze of lack of faith, the smoldering fire of despair over the West’s mission for humanity, the ashes of great weariness, will rise up the phoenix of a new life-inwardness and spiritualization as the pledge of a great and distant future for man: for the spirit alone is immortal. 33 Husserl wrote those words in 1935. As we all know too well, they were never heeded. Because they were not loud enough? Because no one wanted to hear them? Because they were said much too late? The catastrophe came almost on the next day. The phoenix turned to ashes in the death camps. It seems, however, that more than seventy years from the time when they were writ­ ten the above remarks - with the possible exception of their pathos and messianic hype - have not lost any of their therapeutic force. One could add: unfortunately. 219 Today, we know for certain that the European Phoenix is not strong enough to rise on its own. We have to as­ sist it. To put it differently: we must help ourselves and extract ourselves from the quagmire around us. “His­ tory” is a hypostasis and no one will perform our task for us. The problem lies in the fact that no one knows, or is capable of knowing, whether matters have not gone too far. The fact that the spirit is essentially immortal does not necessarily comfort us in this situation. The sober voices of the two cited intellectuals, de­ prived of illusions but also far from barren pessimism, propose a difficult lesson, an ominous memento, and cautious hope. Those two tones resound very clearly, a circumstance that renders their identification ex­ tremely credible. Endnotes 1 R. Calasso, Zaślubiny Kadmosa z Harmonią, transl. S. Kasprzysiak, Kraków 1995, p. 14. 2 M. Kundera, Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, “Zeszyty Literackie” no. 5:1984. An acute polemic with the theses proposed by Kundera was con­ ducted by Joseph Brodsky: Why Milan Kundera Is Wrong About Dostoyevsky, in: idem, Pendulum’s Song, Paris 1989, pp. 99-106; an excellent reconstruction of the ideological and mythological foundation of Kundera's reflections combined with a critical analysis of the omis­ sion of the Balkans in his concept of Central Europe is to be found in a chapter in the book by Maria Todorova: Bałkany wyobrażone, transl. P Szymor, M. Budzińska, Wołowiec 2008, pp. 301-344. 3 An extensive set of symbolic associations connected with the “home” (a reconstruction based on Polish literary and belief material) is contained in the publication by D. and Benedyktowicz, Dom w tradycji ludowej, Wrocław 1992; on linguistic stereotypes and symbolic aura surro­ unding the “spirit” (an analysis based on the contempo­ rary vernacular) see more in: D. Czaja, Anatomia duszy. Gry językowe i figury wyobraźni, Kraków 2006. 4 Texts about the cognitive role of the metaphor total hundreds and reference to even the basic corps would take up several pages. Metaphor and Thought, ed. Andrew Ortony, Cambridge 1993, still remains an instructive anthology of texts on this topic. Owing to the holistic epistemological project directed against the philosophy of concepts let us note by way of example the study by Hans Blumenberg: Paradigmen zu einer Metaphorologie, Bonn 1960. 5 J. Ortega y Gasset, Dwie wielkie metafory, in: idem, Dehumanizacja sztuki i inne eseje, transl. P Niklewicz, introduction S. Cichowicz, Warszawa 1980, p. 223. 6 P Ricoeur, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism, transl. P Graff, K. Rosner, Warszawa 1989, p. 133. 7 Th. Delpech, Powrót barbarzyństwa w XXI wieku, transl. W. Dłuski, Warszawa 2008, p. 41; my emphasis - D. C. Nb. The translation into the Polish is slightly more “nar­ rative-oriented”, while the original has the brief and ambiguous: Uensauvagement. 8 J. Bartmiński, Dom i świat - opozycja i komplementarność, in: idem, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006, p. 168. 9 Delpech, op. cit., p.145. �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR 10 Ibid., pp. 104-105. 11 Ibid., p. 105. 12 Analogisation between the image of the house and that of man is a frequent motif in symbolic imagination. Cf. Cirlot's remarks about symbolic oneirism: [...] in dreams we employ the image of the house as a representation of the different layers of the psyche. The outside of the house signi­ fies the outward appearance of Man; his personality or his mask. The various floors are related to the vertical and spa­ tial symbols. The roof and upper floor correspond to the head and the mind, as well as to the conscious exercise of self­ control. Similarly the basement corresponds to the uncon­ scious and the instincts (just as sewers do in symbols perta­ ining to the city), J. E. Cirlot, Słownik symboli, transl. I. Kania, Kraków 2000, p .112, s. v. House. 13 Delpech, op. cit., p. 296. 14 Ibid., p. 297. 15 Ibid., p. 304. 16 E. A. Poe, Zagłada Domu Usherów, transl. B. Leśmian, in: idem, Opowiadania niesamowite, transl. B. Leśmian, S. Wyrzykowski, Warszawa 1976, pp. 319-320. 17 From this viewpoint it is worth reflecting on the state­ ment made by Elfriede Jelinek, who without any illu­ sions explained the origin of the history of the "monster from Amstetten": The terrible crime committed against Natascha Kampusch or the Fritzl family in Amstetten do not surprise me (and I would no want to know how many similar cases, about which no one will ever find out, still exist). (...) History allowed Austria to feel like a victim without any greater acts of penance, and to always hide behind a beauti­ ful façade its active participation (for instance, in Nazi atrocities). Nonetheless, the repressed returns with doubled force. In Austria, both in concealment (as in the basement in Amstetten) and in public (the economic scandals of the recent period) things take place that could not be imagined elsewhere, at least in comparable countries. Perhaps the reason lies in the fact that, e.g. in Germany the press is much more varied and more critical. I am particularly interested in the paradigmatic nature of such horrible stories as those from Amstetten, and am not surprised by the crimes committed in Austria, Elfriede Jelinek talks to Magdalena Miecznicka, “Dziennik", 16 August 2008. 18 E. Husserl, Kryzys europejskiego człowieczeństwa a filozo­ fia, transl. and introd. J. Sidorek, Warszawa 1993, p. 16. 19 J.Patocka, Europa i dziedzictwo europejskie do końca XIX wieku, transl. J. Zychowicz, in: idem, Eseje heretyckie z filozofii dziejów, transl. A. Czcibor-Piotrowski, E. Szczepańska, J. Zychowicz, Warszawa 1988, p. 111. 20 The question, which we shall pose, will be as follows: is concern for the soul, located at the very source of European legacy, capable of creatively attracting our attention today, when amongst general weakness and coming to terms with decline, we need support to such a great extent, J. Patocka, Sytuacja człowieka - sytuacja Europy, transl. J. Kłoczowski, p. 191. 21 J. Patocka, Człowiek duchowy a intelektualista, “Logos i Ethos", no. 1:1993, pp. 125-134. I cite one of the closing paragraphs from this excellent text whose topicality appears to be constantly growing: spiritual man, capable of sacrifice and seeing its sense and significance (...) cannot be afraid. Naturally, spiritual man is not a politi­ cian in the commonplace comprehension of that term: he is not a side in the dispute conducted by this world but he is political in a different manner (...) because he compels society and all those around him to face that 220 unobvious nature of reality, ibid., p. 134. 22 J. Derrida, Secrets of European Responsibility, in: idem, The Gift of Death, Chicago-London 1995, p.15. 23 T Halik, Co zespala Europę? Wykład berliński, in: ide­ m, Wzywany czy niewzywany Bóg się tutaj zjawi. Europejskie wykłady z filozofii i socjologii dziejów chrześcijaństwa, transl. A. Babuchowski, Kraków 2006, pp. 129-130. 24 Ibid., p. 130, emphasis: D. C. 25 Ibid., p. 131. 26 J. B. Metz, Teologia wobec cierpienia, transl. J. Zychowicz, Kraków 2008, cf. in particular reflections on “theology after Auschwitz", pp. 31-59. 27 Halik, op. cit., pp. 140-141. 28 Ibid., p. 143. 29 Ibid., p. 144. 30 Ibid., p. 145, my emphasis - D. C. 31 Ibid., p. 237. 32 32. One more thing. Both analytical studies can be inc­ luded into the wide and truly “unclear" category of texts from a domain of, so to speak, historical anthropology (in the case of Delpech with an accent on the political sphere, and in Halik's writings - on the cultural-religious one). Apart from the contents they possess, in my opi­ nion, yet another methodological value: they demon­ strate how within the space of a single text it is possible to readily encounter symbolic anthropology (examining contents in abstracto) together with engagée anthropolo­ gy (stressing the necessity of referring research conclu­ sions to the real world). This benefits both approaches. At any rate, studies by Delpech and Halik prove that between these two attitudes towards research into cul­ tural reality there does not have to exist an insurmoun­ table obstacle. 33 Husserl, Kryzys...., p. 51. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dff0ae93d39bad439e0763928f8fc066.pdf 6772d3c62a952c5be31fa716f49502a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny film - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6095 Title A name given to the resource Living Monuments / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.221-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The art of sense memory (...) does not make a claim to represent originary trauma —the cause of the feeling —but to enact the state of experience of post-traumatic memory. Jill Bennett The inaccessible can only be approached by being staged. Wolfgang Iser T he story about the discovery of the art of remembrance, evoked by Frances Yates (1999|1966), in certain respects brings to mind the one shown by Jana Sevcikova in the motion picture Gyumri (2008).1 Similar, albeit decidedly sim­ pler and told from a distance of years, enveloped in the mist of a myth and transformed into a parable about (also) obligations towards the deities, it excludes (and even outright dismisses) the tragedy and trauma in­ separably connected with the story conveyed in the film. In the first, disrespect for the gods and a gesture of pride precedes the tragic events, while in the other the element of protest and dissent sometimes appears after the fact. The first story offers us a simple anecdo­ te about the way in which the poet Simonides of Ceos connected memory with place, and in this fashion allowed relatives to recognise the bodies of the mas­ sacred participants of a banquet after the celling col­ lapsed in an interior in which they forgot that respect is due also to the gods. Simonides, who in the opinion of the person commissioning the panegyric needlessly revered Castor and Pollux, was invited outside, were he was supposed to have been awaited by two unfami­ liar youths. The young men were not there, but they managed to perform their task well: the catastrophe took place immediately after his exit (1999, 1-2). The second story also says that it is impossible to live in a cemetery without creating a subtler and, at the same time, more complex art of memory ... Gyumri is one of the oldest Armenian towns. T o­ day, it has a population of about 170 000 and its ori­ gins go back to seventh century B.C. On 7 December 1988 at least 25 000 of its residents perished in an earthquake. Certain data mention as many as 80 000 victims. 2 One-third of the dead were children. Jana Sevcikova devoted four years to research and seeking witnesses, interviewing them, and shooting a film com­ memorating the tragedy or rather the way in which the survivors managed to tackle the ensuing situation. An important part was also performed by those who were born "after the fact” - some were already adults at the time of work on the film. Sevcikova thus examined also post-trauma experience. Actually, the film is about as­ sorted variants of the art of memory. It is also about history - the way in which film (and photography?) can successfully tackle it. Gyumri is proof that sometimes it is capable of achieving this feat, and very well to boot. 221 SŁAWOMIR SIKORA Living Memorials. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyumri History, memory, the media Naturally, one may ponder the way in which the existence of such literal traces and records as the photograph and the film influenced history. Thomas Elsaesser noticed that the purpose of Siegfried Kracauer’s book: From Caligari to Hitler was not so much the history of the film as social history; at the same time, he suggested that the cinema could actually supplant history: Suppose (...) that cinema was the beginning of the end of history, the apparatus that would contrib­ ute decisively to the suspension of history (after: Willis, 1995, 80). This declaration - taken out of its context - could probably be compared to famous announce­ ments predicting the death of painting after the inven­ tion of photography. A similar view, although slightly different, about photography and history was voiced by Roland Barthes maintaining that the invention of photography could inaugurate history. Perhaps we have an invincible resistance to believing in the past, in History, except in the form of myth. The Photograph, for the first time, puts an end to this resistance: henceforth the past is as certain as the present, what we see on paper is as certain as what we touch. It is the advent of the Photograph —and not, as has been said, of the cinema —which divides the history of the world. (Barthes 1981, 87-88, see also: 93­ 94). These ostensibly contradictory and mutually ex­ cluding opinions can, paradoxically, be close and even enhance each other. Both indicate that the appear­ ance of photographs (still and motion) was the onset of a different comprehension of history and comprises a social caesura in its pursuit. Kirsten Hastrup (1987) noticed that memory and history can be treated as two kinds of art of memory - separate but also mutually penetrating. The former appears to be older, closely connected with the oral, emotions, and corporeality, while the latter places trust more in writing and the logical, the linear, and the rational. The first is closer to the myth, while the second is often inclined towards ideology (understood widely as belief in certain procedures and premises). The former thus retains a human perspective (the ex­ �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI perience of an individual), while the latter frequently places itself within the range of the outer, objectivising perspective, the outer (imposed, objective) percep­ tion. Finally, and this is extremely significant, the first can be a perspective of the conquered (also, one may add, those vanquished by fate - as in this particular case), while the second usually serves the victors.3 Ob­ viously, today we see decidedly clearer that it is impos­ sible to easily and distinctly outline a border between the two. History increasingly frequently resorts to the perspective of memory, whose setting into motion ap­ pears more purposeful not only in the case of such sen­ sitive and controversial topics as the Holocaust, where the traumatic nature of events excludes to a certain extent their objectivisation and outside perception. 4 Pierre Nora (1989) proposed the capacious term: “site of memory”, comprehended already not as an actual place linked with events (as in the earlier mentioned anecdote connected with Symonides and the partici­ pants of the feast) but as a place constructed and cre­ ated intentionally. This perspective was put to amazing use in Sevcikova’s Gyumri, a composite essay not so much about tragic events as about the complex art of mem­ ory devised by those who survived and those who were born immediately afterwards. In this case, the film ap­ pears to be a peculiarly well-selected medium for tell­ ing a story. It also possesses an extremely interesting construction: we move from external to “internal” images, from objectivised history (documentary shots) to contemporaneity (the time of shooting the film), from recollection (the remembered image) to the present-day situation and, finally, from the visible to the invisible. The film starts with detached takes of bleak moun­ tains seen from a distance. Snow capped peaks, mead­ ows with grazing sheep. (It is worth adding right at the onset that the ambiance and rhetoric of the film are brilliantly co-created by the music). A boy declares off screen: When I last dreamt about my brother and sister, we were at home on the couch. We watched video of the earthquake and they saw their own death. (Cut). A black screen features the date: 7 December 1988. (Cut). A tower clock shows 11.40 a.m. Successive black andwhite takes. People carving (restoring) an ornament in some sort of an interior, with a fragment of an old church (market place?) visible through an open door. Blackout. Sepia shots taken from a helicopter (?) of a town totally in ruins. A shot of an inner wall of a house, with a photograph of a married couple hanging on the wallpaper. Zoom. The upper storey of a building: the inside wall has become the outside one... Homeless people wearing coats amidst the ruins, bonfires, in­ fants in cradles in the o p e n . People busy among the r u b b le . People carrying c o ffin s. Hundreds of cof­ fins lying in the streets... A picture of a catastrophe. 222 A take of the face of a young woman: I will show you my daughters ( . ) — she searches for the photo­ graphs and displays them —ViyanaBorisovna (...) They were at home with my mother. I believe they left before it began (...). Cut. The same woman twenty years later - a close-up of her face, still attractive but decidedly older: slight ticks could indicate a nervous condition and an undying memory of tragic experiences (interior of the home in colour). My friend’s mother consoled me. She said: Your children have become angels. Don’t look for them. Next, statements made by successive persons: archival takes of destruction interspersed with like­ nesses of the narrators. When I become conscious, I was buried. Everything was lying on top of me. The school had collapsed. There was darkness. I couldn’t breathe. (...) I heard voices. My schoolmates were dying one after other. He sings. I sang this song under the rubble to comfort my schoolmates. 5 One of the mothers describes the bad premonitions she experienced that day. She even in­ tended to stop the children from going to school, but when she turned around she suddenly experienced emptiness all a r o u n d . Documentary images (film records), contrasted with those retained in memory from the day of the events, subsequently become a record linked with the present. One of the women opens a wardrobe full of ”souvenirs” of the children. The bed linen ironed by her daughter Armina just before death is arranged exactly the same. The mother takes the clothes that Tiran (the son) wore during the earthquake out of a box and shows them while speaking in an emotion­ less, impassionate voice. I changed him and saved them like holy objects. She kisses the garments and displays the shoes brought for her son from France. After the earthquake, I took them off to save in his memory. From a purse she extracts a letter addressed to her daughter by a boy in love with her. Here’s a pen. A comb, a mir­ ror... The enumeration is totally devoid of emotion. We are touring a crypt full of relics. Here, memory remains untouched and closely guarded, one of the possible types of reaction. When I cleaned this room that time, I had a dream that night. Armina appeared to me in the dream. She came in and lay down like so. The cam­ era shows high heel shoes and a dressing table, moves around the room and finds a hanging photograph of the girl, while another large photograph over the bed is reflected in a mirror. (Off) I believe she comes daily, and she’s pleased with her room. The cut is followed by a photograph of the younger son, Tiran, on display in another room. Gentle close-up centralising the per­ spective. Off screen, the mother says: I declared war on the whole world and on God. Because he didn’t leave me at least one of them. Cut. A vivid sixteen-eighteen year-old girl dances (loud music) and is shown interchangeably reflected in an old, damaged wall mirror and then directly en face. �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI When looking at the reflection in the mirror we see on the wall opposite a large photograph of another girl. Filmed in an exterior scene, she says: My parents gave me the name of my sister. They felt it was right. I also think this name is good for me. I lost a great sister. They told me a lot about her. I’m proud my name is hers. I must do eve­ rything so my parents don’t feel sorry my sister died. Another woman speaks in a similar tone: When the little one was born we gave him his brother’s name. Maybe it was right that way. Every time we say Araik’s name, it seems to us he’s home. And nothing happened to him. Living memorials The successively shown similar albeit distinctive stories indicate that children were frequently given the names of their tragically deceased siblings. Some­ times, the birth of those children was planned, upon other occasions - not. Occasionally, as in the last cited statement, we begin to doubt whether this practice was appropriate (perhaps our uncertainty is the de­ rivative of consecutive questions). A t other times, the surviving child “forces” the parents to provide siblings. This “substitution mechanism” also possesses a strong cultural dimension: the identity of a name appears to be an extremely significant and often conscious way of dealing with memory and, as a consequence, with forgetting. One of the women described the idea of a monument commemorating her children and her sub­ sequent disillusionment with its emotionless nature: At that moment, I decided to have more children. So these children would be living, walking memorials. Due to an interesting selection of the statements made by assorted persons Sevcikova managed to outline a whole spectre of attitudes associated with tackling a traumatic situation. One of the most intriguing appears to be the phenomenon of the “living memorial”. Biologi­ cal succession must obtain its cultural dimension - such is the meaning of the process of granting names ”in memoriam”, in honour, as a replacement of the deceased siblings. The process appears to be particularly signifi­ cant in certain traditional cultures - as in the discussed instance - in which names possess essential importance. The beginning of the text by Jala Garibova and Betty Blair (about the importance of names in Azerbaijan) could act as a commentary on the socio-cultural phe­ nomenon of giving the names of dead children to their ”posthumous” brothers and sisters: Names are the DNA of the social organism we call community. One tiny strand of letters carries an incred­ ible amount of vital information in terms of a person’s so­ cial heredity. From a single word, it is often possible to determine a person’s gender, education level, social and economic status, language, religious preference, sense of aesthetics and values, political inclinations, nationality, age (in terms of historic period), and sometimes even birth sequence. 223 Like DNA, names not only reflect the inheritance of the past, but in a general sense, they map out expectations and possibilities for the future (Garibova and Blair 1996; see also: Lotman and Uspienski 1998). Such a socio-ontological dimension of memory en­ coded in the name (DNA) appears to be an extremely adequate metaphor. The idea of the “living” and the “dead” monument recalls somewhat the dilemma men­ tioned by Plato, who in Phaedo deliberated about writ­ ing as a measure for improving memory (Plato 1975). Apparently, in this case, the “natural” and “self-gen­ erated” (?) measure is special mediation (the question is: to what extent is it always fully intentional?) also between memory and forgetting.6 Memory appears to be deposited in younger brothers and sisters; in this manner, it is always present. Those children become a special "photograph” of the absent siblings, which can be constantly looked at; they are a peculiar tab­ leau vivant with “double reference” and we are enti­ tled to presume that the first, ”earliest” one becomes increasingly enigmatic and in time vanishes and then they start to ”represent” primarily themselves. The stories presented in the film show that this could be a complex process that does not easily succumb to lin­ ear time. A t this stage, it is difficult to cite all the nu­ ances and idiosyncrasies. The above-quoted mother of Araik declares that saying aloud the name of the “new” child is the reason why the deceased one seems to be still present (it seems to us he’s home. And nothing happened to him), while another mother admits that she was unable to use the name of the dead son given to a successive child. When the latter reached the age at which the older son died, the mother, in a strange ritual arranged in front of the camera (but probably not only for the sake of the camera?), named him as if once again. From that moment, he would be able to use his name ’’legitimately”.7 Differences in treating the ”new” children best demonstrate problems linked with attempts at a typification of the phenomenon and stress the impossibility of discovering unity even within the range of a “given type”. This special mimesis brings to mind problems as­ sociated with the idea of reorientation envisaged by Michał Paweł Markowski. A new child “performative­ ly represents” the deceased one, renders him present (and replaces him). He represents but, at the same time, this relation remains flexible and variable in time - the second child becomes increasingly separate and “individualised”, a representative only of himself.8 This rather mechanical comparison and schematisation appear to be in their way inappropriate, since they objectivise the relation in question. Quite possibly, the metaphor of the “graft”, analogous to the way it was applied by Paul Ricoeur, would be more suitable.9 Such a solution could be a particularly interesting way of making possible the work performed by mem­ �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI ory. Edouard Claparède indicated the difficulty en­ countered whenever we try to refer to emotions from the past: It is impossible to feel emotion as past (...). One cannot be a spectator of one’s own feelings; one feels them, or done does not feel them; one cannot imagine them with­ out stripping them of their affective essence (after: Ben­ nett 2006, 27). Presumably, the successive child be­ comes simultaneously an embodiment of the deceased one and makes possible constant contact with "living emotions”. The fact that this is not an easy task is mentioned in the statement made by the mother who recalled a living monument and, at the same time, de­ scribed how throughout her whole pregnancy she suf­ fered from extreme emotions and thoughts. This “living memory”, however, also has a sec­ ond aspect: the children born afterwards, as if “a re­ placement” , who bear the burden of "the memory of another”, become an embodiment of the memory of their deceased siblings. Following the example of Julia Kristeva one could probably say - although she did so in slightly different context - that siblings born af­ ter a tragedy become identified with a special tomb concealing the dead (2007, 150). That, which accord­ ing to Kristeva can be perceived as a singular burden conducive for the emergence of depression apparently does not always have to be comprehended as an “al­ ien body”, a yoke borne against one’s will, at least in those cases with which we are becoming acquainted. This attitude towards deceased siblings, that peculiar alter ego, which no longer exists (in this world), can be composed and spans from pride (the afore-mentioned dancing girl) to greater ambivalence in which we may seek even certain complaints expressed indirectly: She has always compared me to my brother. There is nothing she wouldn’t compare. Everything I’ve done, she’s always compared.10 (Tiran II) The camera as mediator and catalyst Sevcikova managed to skilfully blend images show­ ing that despite wounds and scars life goes on. Brief inserts of school (pre-graduation ball?) and family events, boys playing computer games, etc. Nonethe­ less, in various ways this ”normal life” has become strongly and inevitably involved in the past and mem­ ory. This is a true burden. A girl dancing in front of a mirror confesses directly to the camera: I’m so different from my sister (...) When I look at her photo I ask her how I should do things. I think she always gives me good advice. Every moment, every second, I feel her next to me, even though I only speak to a photo. Mariam, I’d like you to come once into my dreams just as you were, just as you were. (...) And if you can hear me now, Miriam, come for a chat. I would like that very much. A boy admits that he always goes to the cemetery alone and wonders if he and his brother constitute a “single soul”; if so, then he is actually sitting next his own grave. Further on, he adds: When I look at brother’s photo I know that it’s only a photo. There is nothing beyond the picture. Our soul is the same. I don’t know if it’s believable, but I believe his soul is in me. I don’t know how it happened, but I think it. T i­ ran II, on the other hand, declares that sometimes his dead brother walks up to him from the back and places a hand on my shoulder and embraces me. As if I was shiv­ ering. The first time this took place he was frightened, but no longer. The past with which he is doomed to live is present constantly - it has left behind scars and marks: visible ones about which it is sometimes pos­ sible to speak, and those that do not reveal themselves directly. One of the fathers became ill after his son’s demise: he now suffers from a wound that refuses to heal (a sticking plaster placed at the level of his eyes almost totally blinds him). A son born already after the tragedy confesses while facing the camera: Why aren’t you with me? If you were here, father wouldn’t be ill. When our parents found you, it was horrible stress for father. He didn’t eat for more than a week. (...) Father has this wound since. (...) If you were with us, none of this would have happened. And I wouldn’t even be here. Sevcikova did not seek credibility by means of simple mimesis; it is to be supplied by archival pho­ tographs from the catastrophe, comprising an impor­ tant context albeit one that deals only with a single dimension of the past. She did, however, manage to discover “inner history”, the way in which it lives on in memory, as well as an “inner landscape” left behind by the historical event. History is palpable, which does not mean that it is always visible. The author has been capable of avoiding the process of seeking refuge in the dubious visualisations and reconstructions some­ times used in films. When persons born “after” tell their stories (sometimes we hear them also off-screen) they are filmed en face and frequently in an exnterior scene. This approach could be treated as a very special extraction of a given person from the context of his place and an even greater focus of attention on the personal perspective. They speak/confess directly to the camera, thus stressing even more that if we are dealing with history then this the sort of history that is e x p e r i e n c e d at present, in other words, we are witnessing not so much representation as presentation, disclosure, and revelation close to the Heideggerian comprehension of aletheia - truth as disclosure and unconcealment. This is an experience of the ereignis of another reality into which we may take a partial look. Those who survived the tragedy as a rule refer to memory, narration about e x p e r i e n c e s and feelings, and rarely mention the present. Those who were born “after” speak almost exclusively about the present, ”express the consequences of events” that, it might seem, do not have to affect them directly (and this is probably what takes place) but affect them to­ tally; sometimes, such awareness comes close to the 224 �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI question about the reason for one’s existence (And I wouldn’t even be here), or dilemmas concerning a sin­ gle, shared soul (standing over “one’s grave”). The camera, that special transparent/non-transparent me­ dium, takes part in those direct contacts; at times, it attempts to conceal its existence and in this particular case it becomes a special catalyst 11 not so much (not solely) of meaning (which ultimately must be recon­ structed by the viewer) 12 as the expression of direct experience. 13 I am well aware of the certain abuse carried by those words. And yet ... Sevcikova lucidly constructed and evoked meanings, ”performatively” created an inner group portrait made up of particular stories. This is more of a Cubist portrait showing a sin­ gle “phenomenon” in numerous reflections. If invis­ ible things are involved, then one of the more interest­ ing ways of tackling the problem could be the game, conceived as a serious game (Gadamer 1993; van der Leeuw 1991; Turner 1988). In the film, particular “levels” of reality merge and in tertw in e.. It is the camera that plays the part of mediator and catalyst. No longer is history the only to merge with the present. Thanks to the camera (via the camera) particular figures communicate with the living and the dead. Sons speak to a father who for years has been living in America, younger brothers and sisters turn directly to their dead siblings (Mariam, I’d like you to come once into my dreams just as you were. (...) And if you can hear me now, Miriam, come for a chat), a taxi driver appeals to his son, for whom he has been search­ ing for nearly twenty years: I searched the world for you. You are my sacrament. You’re my most precious thing. I want you to know wherever you are, even if you don’t want to live with us, make yourself know. Then you can return to them. I am waiting for you. I have your name engraved on my ring, son. Written right here. I don’t know what else to say. We live in hope and wait. Paradoxically, the last family is dealing with the existing situation the worst. The child survived the catastrophe and was taken to hospital but then vanished. He was never found either among the living or the dead, and was probably abduct­ ed by other parents who had lost a child in the quake. Certain traces led to neighbouring Georgia, but despite a search the father did not manage to find his son. The family still waits and hopes that the boy will return, that he remembers his real parents, and for many years has been living in a state of suspension. 14 Finally, the camera mediates between the pro­ tagonists and the viewer. I have in mind in particular those takes in which the (predominantly) young pro­ tagonists speak directly towards the camera. Thanks to this trick Sevcikova overcame distance. From the point of view of the protagonists, we, the spectators, gain the same ontological status as their dead brothers and sisters. How far and, paradoxically. how close. It is worth drawing attention to the motif of the con­ 225 versation with the dead via photographs, mentioned upon several occasions 15. It would be difficult to classify Sevcikova’s film unambiguously. She has made use of elements - es­ pecially when she touched upon a sphere that is both present and absent (invisible) - that should be regarded as performative. In doing so, she applied special evocations and avoided attempts at represen­ tation, always dubious in such cases. As a result, we reach the invisible centre - truth revealed albeit not shown. By resorting to this operation she managed to touch the truth of ever living emotions. In the case of older people (the survivors) those emotions are, as a rule, supported by images of memory. Among the young such memory is living presence and not an im­ age. This extremely interesting film possesses the fea­ tures of constructed and evoked truth that ostensibly would never come into being without the filmmaker and her camera. The story told by Simonides of Ceos implicates the offended gods into the birth of the art of memory. In the case of Gyumri other forces also become engaged in the explanatory and justifying story. A universally held version links the Armenian tragedy with an explosion of an enormous arms cache stored underground, the supposed cause of the secondary and most powerful quake. This belief is mentioned by several persons, and the story starts and ends with Tiran II. The last words in the film are: My mom hasn’t set foot inside any church to this day. She promised when this church is repaired, she will have us baptized in it. I won’t be baptized until then. *** Bibliography: Barthes Roland, 1981, Camera Lucida: Reflections on Photography, New York. Bennett Jill, 2006 (2003), The Aesthetics of Sensememory. Theorising trauma through the visual arts, w: S. Radstone i K. Hodgkin (red.), Memory Cultures. Memory, Subjectivity and Recognition, Transaction Publishers, New Brunswick (USA) i London (UK) Gadamer H.-G., 1975, Truth and Method, Continuum, London and New York. Garibova Jala and Betty Blair, 1996, History in a Nut­ shell. 20th Century Personal Naming Practices in Azerbaijan, “Azarbaidjan International” Autumn (4.3). (Wersja inter­ netowa: http://azer.com/aiweb/categories/magazine/43_ folder/43_articles/43_names.html; pobrane: 18.01.2010) Hastrup Kirsten, 1987, Presenting the Past. Reflections on Myth and History, “Folk. Journal of the Danish Ethno­ graphical Society”, vol. 29. Kristeva Julia, 2007, Czarne słońce. Depresja i melan­ cholia, przeł. M.P. Markowki i R. Reziński, wstęp M.P. Markowski, Universitas, Kraków �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI Leeuw G. van der, 1986, Religion in Essence and Mani­ festation, transi. J. E. Turner, Princeton University Press, Princeton. MacDougall David, 1998, Transcultural Cinema, red. i wstęp L. Taylor, Princeton University Press, Princeton Markowski Michał Paweł, 2006, O reprezentacji, w: Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, M. P. Markowski, R. Nycz (red.), Universitas, Kraków Nora Pierre, 1989, Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire, “Representations” nr 26, Spring Plato, Phaedo, 1975, Clarendon Press, Oxford. Tyler, S., 1986, Post-Modern Ethnography: From Docu­ ment of the Occult to the Occult Document, in: J. Clifford and G. Marcus, Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Willis Anne-Marie, 1995, Photography and Film. Fig­ ures in/of History, in: Fields of Vision. Essays in Film Studies, Visual Anthropology and Photography, L. Devereaux and R. Hillman (ed.), University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Yates Frances A., 1999 (1966), The Art of Memory, Ark Paperbacks, London, New York. Zakowski Jacek, 2002, Epoka upamiętniania. Rozmowa z Pierrem Nora, w: J. Zakowski, Rewanż pamięci, Sic!, Warszawa Endnotes 1 I saw the film for the first time at the Dialektus Festival in Budapest (2009), where it won first place in the "Deep Description” category. It was also shown at Planet Doc Review (Warsaw 2009), and then on the Planète TV chan­ nel. 2 The estimates are probably exaggerated, but in those years the population of the town declined by 100 000: in 1984 it totaled 222 000, and in 1989 - barely 122 587 (source Wikipedia, entry: Gyumri, http://en.wikipedia.org/wiki/ Gyumri#cite_note-3; access: January 2010). 3 One could ask whether the film, which brings to mind Memory (MacDougall 1998, chapter 12), is not a form of evoking reality more suitable than writing (see: Tylor 1986). 4 Cf., e. g. Frank Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświad­ czenie. Studia z teorii historiografii (2004). This change of the perspective from objectivising to one closer to particular individuals or groups is heard increasingly often; it appears vividly and enigmatically in an interview held by Jacek Zakowski and Pierre Nora: J. Z.: You can write history. / P N.: For whom? Who is still interested in history? / J. Z.: Everyone is somehow interested. / P N.: «Somehow» is an apt word. Actually, today people are concerned with reminiscences, Zakowski (2002, 67). On the change of the perspective from outer to inner cf. also Sikora 2009a; the memory disco­ urse appears to be decidedly important especially when we touch upon traumatic history. 5 Here, the status of the statement changes, narration (story­ telling) becomes performance, and we enter the domain of performativity. 6 I am far, however, from reversing this perspective, as was done by, e.g. Marc Augé in: Les formes de l’oubli when he 226 7 8 9 10 11 12 13 14 15 noticed that a return to the time of the beginning is connec­ ted with rituals and festivities and associated with the obli­ teration (forgetting) of all that occurred on the way. This observation can be encountered in the writings of Mircea Eliade, although the Romanian expert on religion placed emphasis elsewhere (nonetheless, it remains a fact that such an intellectual provocation on the part of Augé makes it possible to take a different look at those problems). Cf. Augé 2009. Today at 11:40 you have reached the age of your brother at the moment of his death. From now on, son, I will try to say your name. I have to. I gave you his name so that we would always hear it, but I couldn’t manage to say it. You also wanted it this way, Tigram? Do you know how much responsibility you have? Not only a name, but also lost dreams to become reality. You have to try to realize your own dreams as well as his. You are not only his continuity, but you are your own person, son. Starting today, you and Tigram both exist. Michał P Markowski cited Wolfgang Iser: Representation and mimesis have therefore become interchangeable notions in litera­ ry criticism, thus concealing the performative qualities through which the act of representation brings about something that hitherto did not exist as a given object. (...) The inaccessible can only be approached by being staged. (2006, 289) Certain words-metaphors appear to be suitable when they concern people and the world of difficult emotions. The mother of Tiran (who appeared in the earlier described room-crypt) admitted: A year or two ago I was still looking in my children for the first ones. I compared everything - eyes, movements, words... I loved the dead ones through the living ones. I tried to stop missing them this way. The camera as a catalyst of events is a conception present in anthropological reflections at the very least from the time of Jean Rouch. It is often said that film images-narrations are in this respect more polyvalent than the text: the text communicates/stores meaning while images are illusions/depictions of events. In the second part of the film in particular we deal not so much with representations as with attempts at evocation interestingly favoured by the camera. It is the latter (the cameraman) that becomes the catalyst of recollections, and thus also of emotions and meanings. The very role/function of the camera in the film succumbs to change and from registration/representation of external reality it gradually undergoes a transformation to become an instrument of evocation; it seems to be conducive for reflection and cer­ tainly for the verbalisation of emotions and thoughts (on the term: evocation cf. Tylor 1986). From the anthropological point of view such suspension can be compared to staying in the liminal sphere, on the border of life and death, the impossibility of ”getting out” of it or transition to any other side. The grandmother of a lost boy says: Dear Pula, I’m waiting for you. I won’t die until I see you. Sevclkova conducted an interesting differentiation: those who survived the earthquake are, as a rule, interviewed at their homes but the young - those who were born already ”after” - often speak directly to the camera outside the home (the sole exception being a girl who although familiar with the story of her parents and older siblings for all prac­ tical purposes lives “outside” it). We are entitled to assume that Sevclkova, wishing to hear the young people, was com­ pelled to leave the site “suffused” with memory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe5f28f8bacd9bf113207303f3224991.pdf fefd467bc28876820f82c870250ae7d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5605 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5211 Title A name given to the resource Głodomór w krainie pieczonych gołąbków/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.34-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat doktorantka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka studiów I p o d y p l o m o w y c h z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje | się pozyskiwaniem środków na działalność organizacji pozarządowych. Głodomór w krainie pieczonych gołąbków - o k u l t u r o w y c h znaczeniach j e d z e n i a D ostarczanie składników pokarmowych to najbardziej podstawowa i oczywista funkcja jedzenia, a w potocznym rozu­ mieniu odżywianie się jest czynnością natural­ ną. Szeregi znaczeń wykraczających poza sferę związaną z fizjologią przenoszą jednak banalną czynność spożywania w szerszy system komuni­ kacji : „Jedzenie jest czymś więcej n i ż odżywką [...], jego wytwarzanie, przygotowywanie i kon­ sumowanie stwarzają rytuały i zachowania ma­ giczne, w miarę jak czynność jedzenia staje się aktem irracjonalnym albo nadracjonalnym" . 1 2 Obfitość jedzenia to nieodzowny element ziemskiego raju . Dostarczanie czy obdarowy3 1 Por. B. Bednarek, Kwalifikatory uczty. Przyczynek do sympozjologii, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty urok wanie pożywieniem ma być demonstracją uczuć, sympatii, oznaką bliskości: „Ciężkie, słodkie po­ karmy kojarzą się z miłością, troskliwością i cie­ płem. W wyobraźni babunie i przyjęcia wiążą się z ciasteczkami i tortami, nie z marchewką. Stra­ wa uczuciowa jest związana ze strawą w sensie fizycznym" . Jedzenie łączy się z matczyną opie­ ką, spożywanie przez osobę obdarowaną sym­ bolizuje wzajemność: „Zaopatrzenie w żyw­ ność jest w naszej kulturze podstawową oznaką troski, dzielenie się jedzeniem podczas posiłku uważane jest za jedną z głównych form kontak­ tu społecznego. Nakaz kulturowy nakłada na matkę obowiązek zapewnienia wystarczających 4 historia jedzenia, tłum. M . Ryńska, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2003, s. 15. biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 3 Ibid., s. 189. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 10-11. 4 M . Pipher, Ocalić 2 F. Fernandez-Armesto, Wokół tysiąca stołów, czyli Ofelię, tłum. B. Horosiewicz, Media Rodzina, Poznań 1998, s. 223. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków 35 ilości jedzenia, a na jej kochająca córkę czy syna obowiązek spożycia tego pokarmu" . Jedzenie może wywoływać skojarzenia z uro­ czystą atmosferą, radosnymi wydarzeniami, aurą spokoju i odprężenia. Odwieczna idea biesia­ dowania, gdzie dzielenie się jedzeniem ma być podstawową formą wymiany darów i głównym spoiwem wspólnoty, w dalszym ciągu pełni swoje funkcje - g ł ó w n i e rekreacyjną i towarzyską. Spo­ żywanie jedzenia w pewnych okolicznościach, np. przy świątecznym stole, wyraża przynależ­ ność do określonej grupy manifestuje przywią­ zanie do konkretnej tradycji i wartości, wiąże się z prestiżem, pozycją społeczną czy gościnnością. 5 Owo kolektywne jedzenie [ ] nie stanowi aktu biologicznego zwierzęcego lecz jest wydarzęmem społecznym" . Słowem kluczowym dla analizy sensów zo­ gniskowanych wokół jedzenia jest pojęcie „die­ ty". W dawnych czasach rezygnacja z doznań zmysłowych miała zabarwienie religijne i zwią­ zana była z ascezą , spożycie niektórych pokar­ mów prowadziło z kolei do zażyłości z bogami . W latach dwudziestych X X wieku, kiedy pro­ dukcja żywności nabrała szczególnego tempa, a jedzenie coraz częściej kojarzyło się wyłącznie z przyjemnością, termin „dieta" po raz pierw­ szy został odniesiony do regulacji stanu zdro­ wia i kontroli wagi ciała. Wraz z poszerzeniem asortymentu produktów spożywczych określenie 6 7 8 5 S. Abraham, D . Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, należące wcześniej do dyskursu medycznego, z w i ą z a n e z leczniczym czy profilaktycznym sposobem odżywiania się , zostało wchłonięte przez kulturę masową. Odtąd „bycie na diecie", które jest szczególnym przypadkiem szerszego zjawiska - dyscyplinowania ciała staje się jed­ nym ze sposobów budowania wizerunku i kre­ owania własnej tożsamości . Dyskurs diety idzie w parze z dyskursem szczupłej sylwetki i stanowi podłoże dla kulturowo uwarunkowa­ nych „afektywnych panik" . 9 10 11 12 Odwołując się do założeń społecznego kon­ struktywizmu, można wskazać, jak informacje dotyczące sposobów konsumowania współtwo­ rzą powszechnie obowiązującą wiedzę o rzeczy­ wistości. Popkultura, pełniąc funkcję metanarracji, „naturalizuje" - posługując się terminologią P. Bourdieu - określoną wizję kulinarnych za­ chowań, która narzucona w procesie symbolicz­ nej przemocy, uzyskuje status tego, co oczywiste i normalne. Jedzenie pozbawione swych pier­ wotnych biologicznych konotacji staje się osią, wokół której narastają kolejne ciągi skojarzeń i z n a c z e ń żywieniowe ograniczenia zostają włączone w system kontrolowanych mikrozwyczajów dnia codziennego . W ten sposób dieta analizowanie składu pokarmów czy spożywanie syntetycznych produktów staie się swoistym emblematem kultury i znaczy samodyscyplinę oraz zdrowie Swobodne przyjmowanie darów 13 10 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. tłum. W Rolski, M . Rolska, Pruszyński i S-ka, Warszawa A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2002, s. 145. 2001, s. 55. 11 6 M . Bachtin, Twórczość ludowa średniowiecza Franciszka Rabelais'go a kultura i renesansu, tłum. A. i A. Goreniowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 395. 7 Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne, EDYTOR, Poznań, Toruń 1996, s. 153. 8 F. Fernandez-Armesto, op.cit., s. 67. 9 Por. W Kopaliński, Słownik wyrazów obcych, Rytm, Warszawa 2006. 1 ( 1 4 ) nn Pojęcia „dyskursu" używam tutaj w rozumieniu, które zaczerpnęłam z pracy Z. Melosika Tożsamość, i władza. Wykorzystuję także następujące sformułowania tego autora: „dyskurs diety", „dyskurs szczupłej sylwetki", „dyskurs użycia", „dyskurs ascezy". 12 Z. Melosik, op.cit., s. 139-140. 13 Por. A. Gromkowska, Kobieta w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 6. BARBARZYŃCA ciało Teksty kulturowe jako (Kon) teksty pedagogiczne. �Katarzyna K u b a t 36 natury" stanowi natomiast dowód braku woli i zdecydowania. Jednocześnie dietę propaguje się jako bardzo atrakcyjny sposób konsumpcji, który nie ma nic wspólnego z fizjologicznym głodem; teksty kulturowe wywołują wręcz wra­ żenie, że restrykcje mogą być wyrafinowaną formą przyjemności . W kulturze Zachodu obecne są paradoksal­ ne postawy związane z kwestią jedzenia. Obok dyskursu diety funkcjonuje też dyskurs użycia, który zachęca do ulegania cielesnym rozko­ szom i czerpania z nich maksimum zadowole­ nia - co kwestionuje dyskurs ascezy. Ilustracją mogą być kolorowe pisma, w których reklamy środków odchudzających oraz informacje o die­ tach przeplatają się z ilustracjami kalorycznych potraw i przepisów kulinarnych. Jedzenie to pokuszenie, dieta w tym momencie ma być wybawieniem . Ponadto - przenosząc się na poziom mitu - niejedzenie należy potraktować iako symboliczny powrót do czasu początku kiedy to człowiek wolny był od jakichkolwiek biologicznych uwarunkowań Post woisuiac sie w sekwencję pur yfikacyi n vch rytów ma umozliwiać obcowanie ze sferą zaświatowi odtworze­ nie porządku in Mo 14 15 Z dwu sprzecznych typów przekazów wyłania się wizerunek osoby, która je bez ograniczeń, a jed­ nocześnie pozostaje szczupła. Odbiorca zostaje więc uwikłany w grę sprzecznych komunikatów „jedz - nie jedz", skazany na ciągłą oscylację po­ między hedonizmem i ascezą : „Obok książek kucharskich, jak ich cień nieodłączny, recepty na cudowne diety odchudzające, rzeczowe i drobia­ 17 zgowe przepisy na autotresurę i ascezę - inwen­ tarze rozkoszy, jakich należy ciału odmówić. Te drugie książki pouczają, jak zaleczyć rany zada­ ne przez pierwsze i usunąć z ciała nieczystości przez nie pozostawione. Drugie książki powiadają o tym, jak samoumartwiać się w imię tego, by ciało zdolne było przeżyć zachwyty, jakich wywołaniu służą książki pierwszego typu" . Istotną kwestią jest różnica pomiędzy „ko­ biecym" i „męskim" stosunkiem do problemu jedzenia oraz diety. Posługując się Goffmanowską metaforą teatru, można przyjąć, że powściągliwość w okazywaniu apetytu jest standardowym środ­ kiem wyrazu, służącym kobiecie do budowania fasady podczas scenicznego występu. Przedsta­ wienia, które utożsamione jest ze stałą obecnością grupy obserwatorów wyposażonych w określoną, ujednoliconą wiedzę o tym, jak to przedstawienie ma wyglądać. Umiarkowanie w jedzeniu i kon­ trolowanie gestów związanych z odżywianiem, manipulowanie ekspresją są nieodłączną częścią społecznie tworzonei stereotypowei roli kobiety - w odniesieniu do cobowiązującego s posobu my ślemai oczekiwań publiczności 18 19 Biesiadowanie mężczyzn jest rzeczą zwy­ czajną . Brak ograniczeń i ogromny apetyt ko­ jarzą się z męskością oraz ekspansywnością, dlatego postrzegane są jako naturalne i oczy­ wiste. Jedzenie jest czystą przyjemnością, a nie stresem, mężczyzna je wszystko to, na co ma ochotę, i posiada społeczne przyzwolenie na ostentacyjne zachowania . Można obecną sy­ tuację porównać z epoką wiktoriańską, kiedy to mężczyźni z wyższych warstw społecznych 20 21 14 Z. Melosik, op.cit., s. 150-153. 19 15 Ibid., s. 153-157. tłum. H . Datner-Śpiewak i P. Śpiewak, Wydawnictwo 16 P. Kowalski, Kilka uwag o poszczeniu. Wprowadzenie do Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Warszawa 2000, problematyki biesiadnej, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty Por. E. Goffman, Człowiek w natrze życia codziennego, s. 52-65. urok biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 2 0 Z. Melosik, op.cit., s. 145. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 20-23. 21 S. Bordo, Unbearable Wright: Feminism, Western Culture 17 Z. Melosik, op.cit., s. 156-157. 18 Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, and the Body, Berkeley, Los Angeles, London 1993, s. 108. U M K , Toruń 1995, s. 99. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków bezkarnie oddawali się kulinarnym uciechom, a kobiety - wciąż kontrolowane i strofowane jadły tylko tyle, ile niezbędne było do przeżycia: „Od czasów najdawniejszych przez cały okres trwania kultury patriarchalnej przygotowywanie i podawanie tych zbytkowych potraw i napojów było obowiązkiem kobiet, a konsumowanie ich przywilejem szlachetnie urodzonych mężczyzn [...]. Kobieta jako rzecz należąca do właściciela powinna konsumować tylko tyle, ile to jest po­ trzebne do utrzymania się przy życiu" . 22 37 już wiele r a z y u s i ł o w a ł a ś z r z u c i ć z b ę d n e kilogra­ my, ale p o z a l i c z e n i u k o l e j n e j d r a k o ń s k i e j w s z y b k i m t e m p i e d o c h o d z i ł a ś do wagi" , 2 4 „Pamiętasz, jak wadze kilka kilogramów, głodziłaś ale diety poprzedniej się, t r a c i ł a ś na wal­ uczucie radości c z y ł o z c o r a z w i ę k s z ą c h ę c i ą z a s p o k o j e n i a apety­ tu" . Bohaterkami p r a s o w e g o a r t y k u ł u pt. Jedze­ niejak narkotyk^, są k o b i e t y Bożena c o d z i e n n i e od 20 lat jada c z e k o l a d ę : „Kiedy nie mam jej w z a s i ę ­ gu r ę k i , r o b i ę się n e r w o w a " . Anna, u z a l e ż n i o n a od s ł o d y c z y , o b j a d a ł a się, by u s p o k o i ć nerwy po pracy i p o d k r a d a ł a s ł o d y c z e c ó r c e . „Raz z d a r z y ł o mi się s t r a c i ć f i l m [...], to b y ł o t o t a l n e o b ż a r s t w o lody ciasteczka batoniki Dla Magdy z k o l e i 25 2 6 To właśnie do kobiet skierowana jest bogata dietetyczna oferta, pojęcie kuracji odchudzającej oraz problemy z odżywianiem w sposób oczywi­ n a r k o t y k i e m j e s t ser o b ż e r a ł a się nim i u t y ł a dwa sty łączą się z wizerunkiem kobiety. Świadczą o tym nie tylko kolorowe magazyny dla p a ń k i l o w c z t e r y dni Urzędniczka z d u ż e i f i r m y oraz portale internetowe, w których informacje Dorota n a i o i e r w e ł o d u i e a potem sie opycha Nieraz o r z e z m i e s i ą c i a d e t y l k o na t w a r o ż k a c h o zabiegach wyszczuplających zamieszczane i k e f i r z e A potem p r z y c h o d z i k r y z y s — c h o ć b y ob są w działach „kobieta" (Interia/Kobieta, Onet/ l a n y e g z a m i n na n r a w o i a z d y Wówczas w y s t a r c z y Kobieta itp.). Smukła kobieca sylwetka widnieje i m n u l s Ktoś n o c z e s t u ie m n i e c u k i e r k i e m i i u z na opakowaniu płatków śniadaniowych w wersji w p a d a m w c i ą g Jak a l k o h o l i k ! detalu przecho „fitness" znanej firmy. Wizerunek płaskiego ko­ dze na h u r t dwa t a l e r z e b i g o s u 4 k a w a ł y ciasta 3 biecego brzucha pojawia się na pudełkach prepa¬ ratów wspomagających odchudzanie. Kampania J L f n r a wędlin Ch\eh L n r h l e h . " ^ M n t ™ reklamowa dietetycznego pieczywa wykorzystu- z r a z y , r u r a w ę o n n . ^ n i e o , a u z o c n i e n a . M o t y w ie motyw kobiecego niezadowolenia zwiazaneeo ż a r ł o c z n o ś c i m r o ź n a . t u t a j p o t r a K t o w a c j a K o o d w o ­ z koniecznością pokazania sie na plaży- Nad¬ ł a n i e s i ę stery z w i e r z ę c e j c z t o w i e K a , K u l t u r o w o chodzi lato - nie da się ukryć! Zresztą jakuikryć ujarzmianej natury do c h r o n i c z n e g o a s p e K t u coś bez okrycia? Jeśli obawiasz się o swój wydad K o b i e c o ś c i , K t ó r y , r e p r e s j o n o w a n y i t ł u m i o n y , m u s i w stroi u kąpielowym zastosui nasza metodę Od p o z o s t a ć w u k r y c i u . razu zrobi Ci się l ż e j ' - me tylko na duszy" . Kobieta m o ż e c z a s e m p o t a j e m n i e u c z t o w a ć , p r ó b u j ą c w ten s p o s ó b r o z ł a d o w a ć stres i frustra­ Większość tekstów dotyczących odchudzania cję. Natychmiast j e d n a k p o j a w i a się motyw w i n y odnosi się bezpośrednio do kobiet, w tych pozornie i w s t y d u . Amanda, b o h a t e r k a f i l m u Woodyego „neutralnych" płeć odbiorcy można ustalić choćby na podstawie rodzaju czasownika: „Wprawdzie Allena Życie i cała reszta, g r a n a p r z e z Christinę Ricci, p o n i e u d a n y m castingu u r z ą d z i ł a s o b i e ku2 7 28 Z - 23 2 2 T. Vehlen, Teoria klasy próiniaczej, tłum. J. Frentzel- -Zagórska, Muza, Warszawa 1998, s. 58-59. 2 3 2 4 „JOY", 4/2007, s. 1. http://zdrowie.onet.pl/147,„„szczescie_sprzyja_ wytrwalym,psychozabawy.html 28.06.08. 2 5 http://www.odchudzanie.beep.pl/ 28.06.08. 2 6 ,VITA", 6/2006, s. 115. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 27 Ibid., s. 117. 28 Ibid., s. 117. 2 9 „Claudia", 2/2007, s. 46. 3 0 Por. S.B. Ortner, Czy kobieta ma się tak jak„natura do kultury"?, rodzi się kobietą, d o mężczyzny [w:] T. H o l ó w k a (red.), Nikt nie Czytelnik, Warszawa 1982, s. 118-124. �Katarzyna K u b a t 38 linarną sesję, którą przypłaciła chandrą: „Mam zły humor, nie poszło mi dzisiejsze przesłuchanie... sama jestem sobie winna... nie złość się, ale j u ż jadłam... byłam strasznie głodna po tym przesłu­ chaniu, więc zjadłam kawałek sernika, a potem jeszcze jeden. Kiedy j u ż zacznę, nie mogę prze­ stać. W końcu zjadłam cały. A potem pomyślałam «co tam»i zjadłam spaghetti z lodówki, potem ho­ mara, potem podgrzałam kurczaka. - Meble też zjadłaś? - Jestem taka gruba i obleśna... byłam taka zła, że zawaliłam, nie mogłam się powstrzy­ mać" (cytat z filmu). Podobny problem ma boha­ terka książki Smażone zielone pomidory Evelyn Couch: „. .nie mogę przestać jeść [...]. Próbuję i próbuie codziennie budzę sie i myślę sobie że tym razem będę się trzymać diety i codzienniemi się nie udaje Chowam batoniki po całym domu i garażu. Nie wiem co sie ze mna dzieje r n Szkoda że me mam odwari zupełnie sie roztvo i mieć to z głowy albo na tyle silnei woli zeby stracić na wadze i n anrawde schudnąć Czúie ze utknęłam, dokładnie pośrodku" . ' Zapełnianie emocjonalnej pustki jedzeniem, szukanie zapomnienia w biesiadowaniu dotyczy prawdopodobnie w równym stopniu mężczyzn i kobiet, niemniej jednak to właśnie kobieta przy­ łapana na obżarstwie jest szczególnie ekspono­ wana. Z jednej strony sugeruje się, że to problem ściśle związany z płcią, z drugiej zaś wskazuje dobitnie, że jest rzeczą naganną i wstydliwą. I podczas gdy kobiece obżarstwo przywołuje mo­ ralne czy estetyczne skojarzenia, to w przypadku mężczyzn zwraca się uwagę przede wszystkim na zdrowotne konsekwencje nieumiarkowanego jedzenia i picia. Potwierdzeniem tej tezy może być film Super Size Me Autor i bohater paradokumentu przez miesiąc żywił się jedzeniem serwowanym w amerykańskich fast foodach 31 31 F. Flagg, Smażone zielone pomidory, tłum. A. Biała, Zysk i S-ka, Warszawa 2004, s. 63. 32 problemy (otłuszczona wątroba, wzrost pozio­ mu cholesterolu i soli, spadek kondycji), które pojawiły się w wyniku eksperymentu, zostały z a u w a ż o n e i zdefiniowane przez dietetyków oraz lekarzy. Należy zaznaczyć, że w dominu­ jącym dyskursie pojawiają się komunikaty do­ tyczące męskiej diety, niemniej to kobieta jest odpowiedzialna za przeprowadzenie oraz efekt końcowy przedsięwzięcia. Relacja idealnie wpi­ suje się w koncepcję matriarchatu domowego będącego obszarem władzy „gastronomicznej matki", która decydując o tym, co i kiedy będzie można zjeść, w niezauważalny sposób instrumentalizuje m ę ż c z y z n ę . 1 tak jedno z pism dla 32 pań w artykule pt Menu dla twoiego Casanovy doradza iak odchudzić partnera nie odbieraiac mu przyjemności iedzenia- Mv proponujemy dietę o obniżonei iczbie kalorii ale pełna DO traw bez których O N nie wyobraża sobie życia W menu iest nawet przekąska która można sie delektować o dowolnej porze dnia" 33 Kobieta, która oddaje się kulinarnym rozko­ szom, jest przede wszystkim sfrustrowana i żało­ sna - taki wizerunek jest kreowany i utrwalany przez kulturowe komunikaty. Ewa, która bierze udział w akcji odchudzającej jednego z dzienni­ ków, przyznaje, że nie jest łatwo zgubić zbędne kilogramy. Stale liczy kalorie, co wieczór sieka warzywa na sałatkę, prawdziwą próbę charak­ teru przeszła podczas świąt: „Jak zwykle mama z siostrą upiekły na Wielkanoc przepyszne mażurki, babki, serniki. Ślinka mi cieknie na samo wspomnienie. Złamałam się i spróbowałam. Dręczyły mnie potem straszne wyrzuty sumie­ nia. Śniło mi się, że przytyłam 20 kilogramów i nie mieszczę się w żadne ciuchy" . 34 Niektóre media z upodobaniem przedsta­ wiają informacje o dietetycznych porażkach bo- 3 3 „Claudia Diety", 1/2007, s. 88. 3 4 „Fakt/Kobieta", 41/2007, s. 12. S. Walczewska, Damy, rycerze i feministki, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999, s. 164-165. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków haterek popkultury, podkreślając w ten sposób ogromną wagę problemu. Demaskując i obna­ żając słabości, jednocześnie oceniają i kpią. I tak np. piszą o Chelsea Clinton: „Ona płacze i tyje, tyje i płacze. 26-letnia córka byłego amerykań­ skiego prezydenta Billa Clintona ciężko przeżyła ubiegłoroczne rozstanie z synem kalifornijskie­ go milionera łanem Klausem, łan [...] uznał, że miłość na odległość nie ma sensu. Chelsea nie potrafiła tego zaakceptować. Wróciła do dawne­ go stylu życia i dawnej diety. Co, niestety, widać na załączonym obrazku" . Brytyjska piosenkar­ ka Geri Halliwell peka w szwach" bo wróciła juz do rozmiaru sprzed kuracji odchudzającej i nie zdążyła ieszcze zainwestować w nowa gar­ derobę. Wizerunek szczupłej i wysportowanej Geri pora włożyć do lamusa" . Emma Bunton którei nowy solowy album nie odniósł sukcesu „wróciła do jedzenia ulubionych pączków i na' brała ciała" 35 36 37 Informacje zamieszczone w pismach, poradni­ kach i dodatkach mają niewątpliwie perswazyjny charakter. Pozornie niezaangażowany i referencyj­ ny język, oparty na powszechnych wyobrażeniach i popularnych mitach, w istocie zawiera element emotywności i ewokacyjności - tego typu strategie i środki, znane ze studiów nad rytuałem czy magią, są typowe między innymi dla propagandy . Rady, informacje, sugestie, odnosząc się do sfery norm i wartości, wpływają na stan mentalny adresatek, oddziałują na emocje i mają stymulować pożądane 38 39 postawy. Komunikaty opisujące wybrane wycin­ ki rzeczywistości konstruują jednocześnie wokół nich określone sensy, wyrażają kategoryczne sądy, a tym samym w sposób finezyjny i zakamuflowany n a r z u c a j ą - u z n a n ą za jedynie słuszną i oczywistą - wizję porządku, manipulują i wywierają presję na odbiorcy . Przede wszystkim należy podkreślić fakt, że teksty zwracają się wprost do czytelniczki, wy­ powiedzi sformułowane są w drugiej osobie, co stwarza wrażenie bliskości odbiorcy z nadawcą i wzmacnia siłę komunikatu : „Jedz to samo, ale w wersji mniej kalorycznej. Wybierz to, co nie odłoży się na biodrach czy udach" . „Żeby spalić dwa jajka sadzone i dwa tosty (czyli ok. 350 kalorii) musisz przez 60 minut pływać w basenie stylem klasycznym" , „Kupuj tylko małe porcje ciasteczek czy lodów. Nie przesadzisz nawet wtedy gdy zjesz całe opakowanie" . C ó ż pew­ nie wpadłaś w jedną z żywieniowych pułapek. Zanim więc wvruszvsz w podróż przeczytaj nasze porady. Dzięki n i m wrócisz z wakacii bez « n a d b a g a z u » Dodatkowo zwrot może orzvi ać postać pytania retorycznego — to ieszcze bardzie, notesie i e moc wywołuiac efekt podporządkowania i wrażenie bycia obserwo wana : Wiecznie eiodna i wściekła. Znasz to skądś?'" - sadzisz że odstawiaiac alkohol 39 40 41 42 43 44 TO 45 46 łatwiei wriśniesz sie w hikini?" - A mnze od lar hez.knterznie w , l r z v , z z t ł n 4 r v v 1 d e m ?" 47 48 M CIb J. Bralczyk, język bl na sprzedaż, 3 5 http://gala.onet.pl/7,1318911,gwiazdy.html 28.06.08. 40 3 6 http://gala.onet.pl/5,1146130,gwiazdy.html 28.06.08. Gdańsk 2004, s. 19, 101. 3 7 http://gala.onet.pl/5,1128785,gwiazdy.html 28.06.08. 41 „Filipinka", 5/2006, s. 48-49. 3 8 J. Barański, Socjotechni\a, między 42 „Dziewczyna", 6/2006, s. 26. magią a analogią, " 43 „VITA", 7/2008, s. 17. 2001, s. 26. 44 „Uroda", 7/2008, s. 106. 45 J. Bralczyk, op.cit., s. 113. 46 ..Cosmopolitan", 5/2007, s. 225. Por. B. Kudra, A. Kudra, Między a perswazją manipulacją (o funkcjonowaniu antroponimów w tekście prasowym), [w:] P. Krzyżanowski, P. Nowak (red.), 47 „VITA", 6/2006, s. 14. Manipulacja w języku, 48 „Przyjaciółka", 11/2007, s. 20. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004, s. 95. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA y^ m > Wydawnictwo Gdańskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 3 9 u s z c z �Katarzyna K u b a t 40 bie górę kanapek? Po sprzeczce z mężem obja­ dasz się lodami?" ; „tęsknisz za pizzą, frytkami albo kawałkiem szarlotki?" . Ważnym zabiegiem manipulacyjnym jest uży­ wanie kwantyfikatorów czy wreszcie odwoływanie się do wyników badań : „Odkrycie australijskich dietetyków nie jest dietą męczarnią, a raczej no­ wym stylem życia, dzięki któremu cała Australia chudnie" . „Jakim cudem bogate kobiety są za­ wsze szczupłe? Odpowiedź na to pytanie znala­ zła lekarka Jana Klauer z Nowego Jorku [...]. Jej klientami są zamożni ludzie sukcesu. Zabiegani, bardzo zajęci, a jednak - szczupli. Dzięki jej pora­ dom schudniesz o j eden rozmiar w trzy dni" . „Ni­ gdy więcej liczenia kalorii i drakońskich diet! Nowa teoria dietetyczna głosi, że jeśli chcesz pozbyć się nadmiaru kilogramów, powinnaś zwracać na ładunek ghkemiczny tego co iesz"^ Do magii iezykowei zaliczyć można również eufemizmy i zdrobnienia- Nadużywanie słodyczy od których brzuszek szybko obrasta w nieestetyczne «oponki». Może sie iednak zdarzyć że nie będziesz iadła ani 49 50 51 52 53 Jorku gwarantuje piękne ciało w dwa tygodnie: „Sezon plażowy nieubłaganie się zbliża, a ty myślisz, jak zrzucić kilka kilo i poprawić wygląd strategicznych miejsc?" . Wrogiem numer jeden jest nadmierny apetyt: „Przyjemność, z jaką po­ chłaniasz kolejne przekąski, z czasem zamienia się w przymus jedzenia, bo czynność ta, podob­ nie jak np. praca, potrafi uzależnić. Stan taki wy­ maga kompleksowego działania oraz specjalnej strategii. [...] Zadaniem diety jest zmniejszenie ilości zjadanych przez ciebie kalorii, okiełznanie nadmiernego apetytu który nie jest głodem i podkręcenie przemiany materii" . Rozwiąż nasza psychozabawe a przekonasz sie czy j u ż wpadłaś w sidła uzależnienia od słodyczy" (podkreślenia autorki) 61 62 63 Monstrualnym i szczególnie eksponowanym problemem jest nagły i mimowolny powrót do wagi sprzed kuracji odchudzającej, zwany często efektem jo-jo: „Wokół jest dużo pokus, z który­ mi musisz walczyć. Nie oznacza to jednak, że do końca życia powinnaś odmawiać sobie wszyst­ l ^ : „ . , 'u he enadery kiego, na co masz ochotę. Ale też nie oznacza, iak balon" Ich ziarenka pobudzaia przemianę że teraz możesz sobie na wszystko pozwolić. Głównym wrogiem, z którym musisz się zmie­ materii i owarantnia nłasld hrzmzek \ 1 nw, rzyć po kuracji odchudzającej, jest tzw. efekt jon e n a n o f l hrJrnKnhnś" Tesz iak L . z e k jo. [...] Jeśli ciężar ciała utrzymuje się na stałym a mimo to wciąż przybierasz na wadze?" O perswazyjności tekstów mogą świadczyć poziomie prowadź normalne życie ale nie trać hiperbole oraz metafory związane z grą czy czujności" . Stosowanie diety to dla Ciebie jazda ekstremalna. Gdy zrzucisz trzy kilogramy walką , np. Dieta Strażników Wagi , Kaloryczne pułapki . Rewolucyjna metoda prosto z Nowego uważasz walkę za zakończoną. Jednak na razie m m J a d k o 7 m j m J o 55 ra7 5 6 57 64 58 59 60 49 http://zdrowie.onet.pl/2658,1234838„„dlaczego_ciagle_ jem,dartykuly.html 28.06.08. 58 Por. J. Bralczyk, op.cit., s. 33. 5 9 „Twist", 4/2006, s. 42. 50 „JOY" 4/2007, s. 18. 6 0 51 J. Bralczyk, op.cit., s. 33. html 28.06.08. 52 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 139. 61 „Claudia", 5/2007, s. 80. 53 „Uroda", 4/2007, s. 56. 62 http://dlazdrowia.pl/index.php?dzid=38&did = 686 54 „Claudia Diety", 1/2007, s. 18. 55 http://www.boutique.com.pl/tekst_archiwum. php?id = 593 28.06.08. http://kobieta.wp.pl/kat,26381,wid,8232301,wiadomosc. 28.06.08. 63 http://zdrowie.onet.pl/149,„„slodkie_ zycie,psychozabawy.html 28.06.08. 56 „Bravo Girl", 25 V 2006, s. 24. 64 57 „Fakt radzi", 1/2007, s. 8. schudlam-i-co-dalej/ 28.06.08. http://www.kobieta.pl/zdrowie/diety/zobacz/artykul/ BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków wygrałaś tylko bitwę. Teraz gra toczy się o to, by znowu nie utyć" . „Efekt jo-jo (...) to zmora odchudzających się" (podkreślenia autorki). Popularnym i często stosowanym trikiem jest powoływanie się na autorytety - tutaj gwiazdy popkultury, które swoimi postawami mają za­ świadczać o prawdziwości i słuszności przed­ stawianej wizji świata: „Dietę amerykańskiego kardiologa pokochały gwiazdy, m.in. Catherina Zeta Jones" . Na pytanie o to, czy czuje się pod presją, by być szczupłą, młoda gwiazdka Hilary Duff odpowiada: „Kiedyś przeczytałam w ma­ gazynie «Star», że jestem pulchna! Przestraszy­ łam się: « 0 rany, czy jestem gruba? Może jestem brzydka?» [...] Nie jadłam makaronów, pieroż­ ków ani chleba" . Doskonała sylwetka ciemno­ skórej gwiazdy Halle Berry - o czym donosi ma— . gazyn Fakt" - nie iest wyłącznie' darem natury „Halle Berry stosuje rygorystyczną dietę" . 65 66 67 68 69 Podobnie jak wszelkie wpadki, z wielką skru­ pulatnością odnotowuje się starania oraz osiąg­ nięcia, co - zdaje się - ma wzmocnić motywację u adresatek komunikatów. Zakamuflowane sądy wartościujące zawarte w tych pozornie informa­ cyjnych tekstach mają wywołać określoną reak­ cję. I tak dzięki odpowiednim zabiegom notka 0 aktorce Melanie Griffith staje się bardziej suge­ stywna: „kolejna dieta uchroniła przed nieszczę­ ściem smukłą figurę [...]. Jak wiele sławnych 1 całkiem zwyczajnych kobiet, Melanie znacznie przytyła podczas ciąży i miała duże problemy ze zrzuceniem tej nadwagi. Dlatego też postanowi­ ła całkowicie zmienić swój sposób odżywiania. Przestała jadać tłuste mięsa: baraninę, wieprzo­ winę, skórkę z drobiu" . 70 41 Modelka Heidi Klum dwa miesiące po uro­ „Brzu­ d z e n i u syna p r z e c h a d z a się po wybiegu: szek po d z i e c k u z n i k n ą ł j a k zaczarowany! Jed­ nak to n i e m a g i a , l e c z t w a r d a d y s c y p l i n a [ . . . ] David Kirsh «trener z do walki bezlitośnie wykreślił z jadłospisu (cukier, m a k a r o n , r y ż i chleb) " Lopez z n a 7 1 . Z kolei Jennifer n a p a m i ę ć tabele k a l o r y c z n e o b u d z o n a w ś r o d k u n o c y potrafi wartości tluszczem», węglowodany „i nawet wyrecytować 1000 p r o d u k t ó w ! ! ! " . Pączki d w i e „sekretne s ł a b o s t k i " Beyonce ponad 7 2 i b a t o n i k i to Knowles - c o j a k i ś c z a s u w i d a c z n i a j ą s i ę n a jej biodrach piosenkarka pociąga wtedy za hamu­ bezpieczeństwa i b ł y s k a w i c z n i e p o z b y w a s i ę 10 k i l o g r a m ó w . Szybkie rezultaty t o e f e k t d i e t y South Beach" . Aktorka Elizabeth Hurlev z w v k l a m a w i a ć ż e z a b i l a b v s i e e d v b v b v l a tak" g r u b a i a k Marilvn Monroe W c i ą ż y i e d n a k s o o r o przytyła w i e c PO u r o d z e n i u s y n a lec nawet do 73 1 1 ż y w i ł a sie n i e m a l w y ł ą c z n i e na narze rybami i b r ą z o w y m kilku mieslcy zanhiła nonad notowanymi ryżem 75 W ciL, kilogramów Od tej p o r y o s t r o p i l n u j e w a g i . Nie p r z y t y ł a a n i grama" 7 4 Komunikaty dotyczące jedzenia generowane p r z e z Kulturę m a s o w ą w p i s u j ą się w całą siatKę z n a c z e ń sKupioną woKol cielesności i Kobiecości. KestryKcje ż y w i e n i o w e są j e d n y m z w i e l u spo­ sobów dyscyplinowania ponowoczesnego spo­ łeczeństwa, elementem zaplanowanego i wyratinowanego przymusu, który w n i k a j ą c w k a ż d ą częsc ciała jednostki, wyrabia o k r e ś l o n e nawyki oraz automatyczne przyzwyczajenia, kontroli wszystkie naturalne c z y n n o ś c i jest z b i o r o w y m w y t w o r e m , k s z t a ł t e m poddaje Ciało odcismę- 6 5 „Samo Zdrowie", 7/2008, s. 70. 7 1 6 6 „Kwartalnik Super L i n i i " , 1/2007, s. 48. 7 2 „Twist", 4/2006, s. 41. 6 7 „Dobre Rady", 5/2007, s. 58. 7 3 „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 8. 6 8 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 25. 7 4 http://gala.onet.pl/5,1112203,gwiazdy.html. 28.06.08. 6 9 „Fakt radzi", 1/2007, s. 46. 7 5 M . Foucault, Nadzorować 7 0 http://zdrowie.onet.pl/200,9392„„dieta_melanie_ griffith,diety.html 28.06.08. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 4. i karać, dum. T. Komendant, Aletheia-Spacja, Warszawa 1998, s. 131-137. �Katarzyna K u b a t 42 tym przez obowiązujący dyskurs. Zwłaszcza ciało kobiece, przeżywane i doświadczane „dla innego", będące emblematem kobiecości utożsa­ mionej z byciem widzianą . Zewnętrzność staje się powierzchnią zdarzeń, wygląd, wizualność są nie tylko najprostszym i najczęściej stosowanym kryterium oceny, ale przede wszystkim podsta­ wowym elementem tożsamości . Atrakcyjność fizyczna skojarzona ze szczupłą sylwetką konotuje siłę woli i dyscyplinę, sukces, zdrowie i brak kompleksów . Ponieważ instru­ menty do walki z nadwagą są łatwo dostępne, otyłość przywodzi na myśl lenistwo i brak samo­ kontroli. Szczupłe ciało ma być ponadto wyrazem „męskiego" panowania nad apetytem i żądzami . Utrzymanie ciała w ryzach wymaga czujności i samozaparcia, restrykcje żywieniowe dominują w kobiecym arsenale, a to potwierdza przekonanie Susan Bordo o romantycznej mistyfikacji diety będącej jednym z elementów sztuki kobiecości . Jedzenie jest zakazaną rozkoszą. Przeciętna ko­ bieta bombardowana informacjami na temat diet i środków dietetycznych je niewiele - przynaj­ mniej publicznie dumienie apetytu postrzega jako normę głód traktuie iako obca natarczywa sileKobieta nie może DO Drostu sie najeść gdy jest głodna, lecz powinna okazać, ze me m i apetytu i że wcale go nie zaspokaja" 76 77 78 79 80 81 Ograniczając jedzenie i kontrolując dietę, kie­ ruje się głównie strachem przed przybraniem na 76 Należy podkreślić, że „praktyki tresury cielesnej", wadze, co według komunikatów dostarczanych przez kulturę masową jest równoznaczne z klę­ ską i kompromitacją. Monitorowana przez siebie samą, równocześnie obserwowana jest z zewnątrz, przez nadzorców, którymi są inne kobiety oraz mężczyźni, dysponujący wiedzą o tym, jak powin­ no wyglądać idealne ciało. Sytuacja przywodzi na myśl koncepcję panoptyzmu, wedle której niewie­ lu poddaje kontroli wszystkich, a spojrzenie ma dyscyplinujący charakter . Kobiecość manifestuje się przede wszystkim przez urodę, sugeruje się, że piękna kobieta „jest bardziej" kobietą niż kobieta brzydka Celem kobiety jest bycie pożądana a ponieważ panuje powszechne przekonanie, że każda kobieta może rzeźbić" swoją fizyczność i mieć w dużym stopniu takie ciało iak chce ta która me spełnia określonych standardów, musi pozostać na marginesie Ma się wrażenie że kobieta która nie iest niekna młoda szcziinła i wysoka powinna sie tego wstydzić. A kiedy iei 82 83 - sie to nie udaie nowirma mieć «noczucie nieade kwatności»" 4 8 P Szczupły wygląd był do niedawna wyłącz­ nym atrybutem modelek, dziś jest to dominujący image j u ż na poziomie szkoły średniej. „Zawsze byłam na diecie. Od kiedy poszłam do 6. klasy szkoły podstawowej" - zwierza się piosenkar­ ka Gwen Stefani. W jednym z magazynów dla osób chcących skutecznie schudnąć, pani ekspert proponuje specjalna „dietę 1500 kcal dla dziew85 78 N . Etcoff, Przetrwają najpiękniejsi, tłum. D . Cieślak, w tym nacisk na modelowanie sylwetki, dotyczą Wydawnictwo Cis, Warszawa 2002, s. 68-69. również mężczyzn. Obecnie obserwuje się wzrost 7 9 zainteresowania męską cielesnością, odgrywa ona coraz 8 0 S. Bordo, op.cit., s. 99. większą rolę w kontekście kulturowego konstruowania 81 E. Kaschak, Nowa psychologia kobiety. męskości. Głębsza analiza zjawiska, a także znaczeń P. Bourdieu, op.cit., s. 80. przypisywanych męskiemu ciału wykracza jednak poza Gdańskie, Gdańsk 2001, s. 109. ramy niniejszego tekstu. Por. S. Bordo, The Male Body: 82 A New Look At M e ni n Public and Private, Nowy Jork 1999. 77 P. Bourdieu, Męska dominacja, tłum. L . Kopciewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 79-82. Podejście psychologiczne, tłum. J. Węgrodzka, Wydawnictwo M . Foucault, op.cit., s. 191. 83 Z. Melosik,o/>.«V.,s. 79. M Ibid., s. 81. 85 http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ plotkiiploteczki_artykul&cmn_id = 10003010 28.06.08. BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków czyn" . „Brokuły wysmuklają sylwetkę - taką informację podaje pismo skierowane do nasto­ latek - zjadłabyś coś słodkiego? Zjedz brokuły. Występujący w nich chrom zmniejsza ochotę na słodycze. Dodatkowo ogranicza odkładanie się tłuszczów i - co za tym idzie - przeciwdziała powstawaniu otyłości" . Specjalny jadłospis dla osób niepełnoletnich, które pragną wyszczupleć, pojawia się w kolejnym kolorowym magazynie, 86 87 dietetyczny informator Nastolatka kontra kilo­ gramy opatrzony jest zdjęciem smukłej, młodej, kobiecej sylwetki . 88 Wskazuje się, że wizerunek kobiecego cia­ ła traci krągłości i masę wówczas, gdy kobiety uzyskują niezależność oraz swobody polityczne czy obywatelskie . Wyzwolone z kieratu mał­ żeństwa i macierzyństwa kobiety mają urządzać sobie nowe więzienie, tym razem we własnym ciele: „Dzisiejsze kobiety odrzuciły wprawdzie paraliżujące restrykcje [...] poprzednich poko­ leń, ale dawną tyranię zastąpiły nową - ścisłą dietą. Przeprowadzając nienaturalne kuracje odchudzające, redukują obwód w pasie poprzez « k a n i b a l i z m » popełniany na własnej tkance tłuszczowej" . 89 90 Warto zwrócić uwagę na fakt, że wokół proble­ mu jedzenia koncentrują się objawy niektórych zaburzeń, niekonwencjonalne zachowania ży­ wieniowe są środkiem ekspresji dla anoreksji, bu­ limii - aberracji psychicznych uznanych za typo­ wo kobiece. Wszelkie ambiwalencje, powszechne obsesje, sprzeczne komunikaty dostarczane przez kulturę masową związane z pozornie banalną kwestią jedzenia znajdują swoje odzwierciedlenie na poziomie patologii. Teksty kulturowe dostar­ czają wątków, za. pomocij których manifestują 43 się intrapsychiczne problemy. Pierwotnie fizjo­ logiczna czynność otoczona systemem znaczeń, przeniesiona z poziomu natury na poziom kul­ tury, przybiera postać monstrualnego problemu, a w końcu chorobowego symptomu . Niespójność komunikatów na temat jedzenia znajduje odbicie w mechanizmach tworzących tzw pograniczną strukturę osobowości - border¬ line, występującą m.in. u osób z zaburzeniami łaknienia. Wśród wielu obserwowanych tutaj tzw. rozszczepień - obok ambiwalencji związa­ nych z recepcją własnego ciała oraz jego relacji do umysłu - pojawia się rozszczepienie doty­ czące pokarmu. Pożywienie przed zjedzeniem go jest obiektem dobrym, natomiast po wchło­ nięciu staje się czymś złym i wymaga usunięcia z organizmu . Najbardziej czystą ekspresją tej sprzeczności jest zjawisko bulimii, która z jednej strony wyraża pragnienie nieskrępowane konsumpcii z drugiej zaś głęboka potrzebę kontrolowaniaciała 91 92 93 A n a l i z u j ą c system kulturowych z n a c z e ń związanych z czynnością jedzenia, nie sposób pominąć zjawiska, jakim niewątpliwie jest N i gella Lawson. Gwiazdę brytyjskiej telewizji, autorkę wielu kulinarnych książek, które oku­ pują listy bestsellerów, oglądać można w kil­ ku polskich stacjach. Nigella ucztuje, który jest kontynuacją emitowanego wcześniej programu Nigella gryzie, cieszy się ogromną popularnością i jak się powszechnie uważa, międzynarodowy sukces nietuzinkowa kucharka zawdzięcza spe­ cyficznemu stylowi bycia. W każdym odcinku przedstawia przepisy na nieskomplikowane da­ nia których przyrządzanie może być wspania¬ łą zabawą, pokazuje, jak celebrować jedzenie 8 6 „Super Linia/wydanie specjalne", 1/2007, s. 22. 91 8 7 „Bravo Girl", 9 I V 2007, s. 47. „ALBO - albo. Problemy psychologii i kultury", 4/2004, 88 „Claudia Diety", 1/2007, s. 72. s. 45. 8 9 Z. Melosik, op.cit., s. 164. 92 9 0 D . Morris, Magia ciała, tłum. B. Ostrowska, Split „pogranicznej" Tranding, Warszawa 1993, s. 191. BARBARZYŃCA antropologicznym, A. Jakubczyk, C. Żechowski, Anoreksja jako przejaw (borderline) struktury osobowości, Medycyna", 17/1996, s. 19. 93 1 (14) P009 K. Moskwa, Zaburzenia w ujęciu Por. Z. Melosik, op.cit., s. 144-157. „Nowa �Katarzyna K u b a t 44 i cieszyć się ze wspólnych posiłków z rodziną czy przyjaciółmi. Absolwentka Oxfordu, żona milionera, przykładna gospodyni i matka uwiel­ bia gotować, mimo iż nie zna wyrafinowanych technik kuchennych i jak się często podkreśla, nie potrafi wypatroszyć ryby, a podczas gotowa­ nia nieomal demoluje kuchnię . Z antropologicznego punktu widzenia Nigella, określana często mianem „domowej bogini", jest postacią intrygującą ze względu na sposób, w jaki porusza się w kuchennej przestrzeni i na to, jak bardzo lekceważy kulturowe nakazy oraz ograniczenia nakładane na kobiety. Najbardziej lubi pieczonego kurczaka z tłuczonymi ziemnia­ kami, obce są jej wyrzuty sumienia spowodowa­ ne nadmiernym łakomstwem. Nigella, podkre­ ślając, jak bardzo kocha jeść i jak wielki wpływ na jej życie wywiera dobre jedzenie, zadaje kłam teoriom, wedle których kobiecy apetyt musi być nieustannie monitorowany i tłumiony. Deklaru­ je otwarcie, że gotowanie i jedzenie są jej pasją: „po prostu jedzenie wzbudza we mnie zbyt wiele emocji, za bardzo lubię jeść (i gotować)" - tym samym podając w wątpliwość łańcuch skojarzeń przypisanych czynności jedzenia oraz koniecz­ ność ciągłego kontrolowania apetytu i dyscy­ plinowania ciała. Wydaje się, że ma całkowity dystans do swej powierzchowności, potrafi być autoironiczna i nie widzi nic niestosownego w zakradaniu się nocą do lodówki . Można się zastanawiać, czy Nigella jest tym wyjątkiem, który potwierdza regułę, czy może w dyskursach diety i kobiecości są szczeliny, w któ­ rych mogą się pomieścić zjawiska na pierwszy rzut oka nielogiczne. Pani Lawson jest niekwestiono­ 94 95 96 94 Por. http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ znaniilubiani_artykul&cmn_id = 10002178 28.06.08. 95 N . Lawson, Nigella Gryzie, dum. J. Hodyńska, Wydawnictwo Filo, Warszawa 2006, s. 7. waną gwiazdą kultury masowej, ajej popularność wciąż rośnie. Niewątpliwie bezpretensjonalność, sposób, w jaki przyrządza potrawy, a także warto­ ści, które wyznaje - kult macierzyństwa i domo­ wego ogniska - sprawiają, że spotyka się z ogrom­ nym uwielbieniem i jest wzorem dla wielu kobiet. Niemniej jednak jest jeszcze inny element, który może się przyczynić do wyjaśnienia tego fenome­ nu. Wystarczy zwrócić uwagę na sposób, w jaki utalentowana kucharka jest opisywana i odbierana przez wielbicieli. To wysoka, atrakcyjna brunetka o ponętnych kształtach i obfitym biuście. Podkreśla się, że na liście najpiękniejszych kobiet Wielkiej Brytanii zajęła trzecią pozycję, magazyn „People" z kolei zaliczył ją do grona pięćdziesięciu najpiękniej­ szych osób na świecie. Jest osobą bardzo zmy­ słową, sposób, w jaki przesypuje mąkę i zagniata ciasto, może działać na wyobraźnię. „New York Times" napisał: „Oglądanie, jak Nigella gotuje, to jak obserwowanie preludium orgii" . W tym miejscu warto ponownie przywołać słowa Susan Bordo, która po szczegółowej analizie popkulturowych przekazów stwierdziła, że kobiecy apetyt nabiera pozytywnego znaczenia jedynie wtedy, kiedy zostaje skojarzony z seksualnością - zachłanność staje się wówczas metaforą sek­ sualnej żądzy . Przypadek Nigelli Lawson jest dobrą ilustracją tej koncepcji. Apetyt urodziwej kucharki gubi swoje negatywne konotacje, zosta­ je dowartościowany przez odniesienie do sfery seksu. Wykonywane przez Nigellę gesty wywo­ łują niemalże erotyczne napięcie: „Stała się bo­ ginią jedzenia, ale również boginią seksu, choć o seksie nie pada w jej programach ani słowo. 97 98 9 6 C. Brunsdon, The Feminist in the Kitchen: Martha, Martha and Nigella, [w:] R. Mosley (red.), Feminism in popular culture, Oxford, New York, s. 51-52. 9 7 Za: L . Talko, Bogini oblizuje palce, „Gazeta Wyborcza/ Wysokie Obcasy", 7 I V 2007, s. 27. 98 S. Bordo, op.cit., s. 110. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków Ale w tym, jak Nigella oblizuje palce, jest więcej seksu niż w całym filmie erotycznym" . Afirmacja jedzenia czy seksu jest w rzeczywi­ stości ekspresją radości i pochwałą życia._Gryząc i przełykając, próbując wszystkiego z lubością, reprezentuje ten aspekt kobiecości, który wydaje się nieobecny w dominującym dyskursie. Tym samym demonstruje - jakby powiedział Bachtin - najważniejsze przejawy życia „groteskowego ciała". Ciała, które w kontekście potocznych wy­ obrażeń i kulturowych konstrukcji płci wydaje się zarezerwowane: dla mężczyzn: „Właściwości tego ciała to jego otwartość, niewykończenie, współ­ oddziaływanie z otaczającym światem. W akcie jedzenia uwidacznia się to w sposób całkowicie namacalny i konkretny: ciało przekracza swe gra— nice połyka pożera i szarpie świat wchłania eo w siebie/bogaci się, rośnie jego kosztem" . 99 100 Można zaryzykować stwierdzenie, że powo­ dzenie Nigelli wynika z tego, że jej wizualność idealnie spełnia wymogi wzrokocentrycznej kul­ tury, a sposób, w jaki krząta się po kuchni, per­ fekcyjnie realizuje kulturowe zapotrzebowanie na spektakl. Pasja i radość jedzenia dzięki połą­ 45 czeniu z nieprzeciętnym seksapilem i urodą nie tylko znajdują swoje uzasadnienie, ale przede wszystkim ustanawiają nową jakość. Apetyt ko­ biecy dowartościowany przez odniesienie do sfe­ ry seksu staje się zjawiskiem pozytywnym i jak najbardziej pożądanym. Można się zastanawiać, na ile działania te są wystudiowane i konstru­ owane świadomie, w jakim stopniu mogą być grą czy pozą. Jest faktem, że miła dla oka go¬ sposia przełamuje pewien stereotyp, wskazując, jak dalece można ignorować sztywne społeczne zalecenia. Swoją postawą udowadnia, że ciężar kulturowej presji i siła kulinarnego terroru są raczei przeszacowane W rzeczywistości i ednostki zachowuia własna'podmiotowość i decyduia samodzielnie o tym które ze standardów chcą realizować - świadomie współkonstruuj ąc czy modvfikuiac obowiazuiacvdyskurs Nip-ellaoo trafi ł a c J ć t o co nainieknieisze w kuchni- zmv słowość i praktyczność Ponadto, w tym zwano- wanvm świecie k t ó r v c a ł v c z a s noddaie sie coraz hardziei uaruzaej hezsen'sownvm uez.seiisowiiyin trendom ireiiuoin i fohiom louioin dietę uiclc rvrznvm ipst tn ndważnv crłos m ó w i a r v ipm bn The article presents the question of nourishment in cultural perspective as a phenomenon which is shaped and constructed by pop culture text which plays the role of dominant discourse. The basic aim is to point at different patterns of eating behaviour related to gender and to put emphasis on a women's model of being on a diet and reducing weight as a part of the stereotypical women's image. The analysis of magazines, advertisement and films proves the existence of women's pattern of eating and moreover leads to the conclusion that it is based on persuasive strategies characteristic of rituals and propaganda. However, the most important issue is a woman as a subject who, despite of symbolic restrictions, stays an aware and independent being and is able to select information and make her own decisions whether to follow the imposed rules. 99 100 L . Talko, op.cit., s. 27. M . Bachtin, op.cit., s. 394. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 101T. Capponi-Borawska, op.cit., okładka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec7cc4a61be386654e5de2e9cadf8ad5.pdf cac95f3b9f557629fa353d5899d569d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5604 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5210 Title A name given to the resource Szminka i krew/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.19-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stańczyk, Xawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text X aw ery Stańczyk alias Legendarny Xawery - ur. w I 985 r., student stosowanych nauk społecznych - socjologii oraz kulturoznawstwa na UW. Współzałożyciel i przez kilka lat sekretarz Koła N a u k o w e g o Kultury Ulicznej, w ramach którego organizował m.in. w 2 0 0 7 r. na U W urodziny Pomarańczowej Alternatywy. Publikował teksty naukowe w kwartalniku „op.cit," oraz wiersze w miesięcznikach „Lampa" i „Traktor Królewski". Interesuje się kulturą młodzieżową i niezależną oraz literaturą i sztuką awangardową. Szminka i krew 1. Poguję, więc j e s t e m P od koniec lat siedemdziesiątych, gdy na­ rodził się punk rock, świat nie był zbyt przychylny młodym ludziom. Korzenie punk rocka sięgają połowy tej dekady, gdy mło­ de, amatorskie kapele, znudzone wirtuozerią ówczesnych muzyków rockowych oraz ich peł­ ną przepychu oprawą, zaczęły grać po gara­ żach w całej Ameryce szybkiego, melodyjnego rocknrolla. Często byli to ludzie niemający większych umiejętności, ich muzyka była prosta i brudna. Bo nie mistrzowskie panowanie nad gitarą się liczyło - chodziło o to, żeby coś robić, grać w klubie czy garażu dla siebie i swoich zna­ lom ych którzy m o d i szaleć tańczyć i śpiewać Podział'na aktywnych wykonawców i pasywna publiczność został odrzucony. Tak narodził się punkrockowysznyt. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Nowy styl muzyczny powstał w Ameryce, ale to Wielka Brytania stała się jego siedzibą. Co ciekawe, niemal równie szybko jak na Wyspach punk rock zyskał wielu fanów w Polskiej Rzecz­ pospolitej Ludowej. Pierwsze polskie kapele punkrockowe powstały niedługo po brytyjskich. W dużych miastach pod koniec lat siedemdzie­ siątych istniały j u ż spore załogi. Zarówno w Pol­ sce, jak i w Wielkiej Brytanii punk był nieroze­ rwalnie związany z pojęciem kryzysu. W obu krajach dorastające pokolenie wyżu demogra­ ficznego spotkało się z brutalną rzeczywistością. Angielska młodzież z rodzin robotniczych nie moda znaleźć pracy na skutek kryzysu naftowe¬ go i recesji Polska młodzież coraz częściej spoty kała się z przerwami dostaw prądu czy brakami mięsa w sklepach choć po pierwszei połowie lat siedemdziesiątych wydawało sie zehospodar ka nabiera rozpędu. „Początek dorosłego życia �Xawery Stańczyk 20 mojej generacji przypadł na okres światowej recesji, która i na Polsce odcisnęła swoje piętno. Byliśmy pokoleniem bez perspektyw, bo życie w tym kraju było właściwie uwarunkowane po­ stawą polityczną. Wszelka kariera wiązała się z przynależnością do partii albo którejś z reżi­ mowych organizacji młodzieżowych. Żeby się do tego podłączyć, nie trzeba było być komunistą, tylko totalnym oportunista, dupodajem. Ja się na to nie pisałem. Można było wyemigrować albo żyć poza społeczeństwem" . Pod wpływem rozczarowania i bezsilności swobodna zabawa w gronie znajomych (z któ­ rej wywodził się amerykański punk rock/garaż) przeobraziła się w rozpaczliwy bunt przeciwko wszelkim normom. Oczywiście nie chodzi tu tylko o kryzys ekonomiczny. Młodzi buntowali się przede wszystkim przeciwko kryzysowi w re­ lacjach międzyludzkich. Pesymizm wywołany był przez zanik różnicy i pojawiającą się w jego konsekwencji nużącą monotonię. Życie stało się męczącą rutyną, zmechanizowanym katalogiem czynności, jednostajnym ruchem trybiku w ma­ szynie. „Wszystko jest gówno oprócz moczu" - to hasło wyrażało przekonanie o braku jakichkol­ wiek perspektyw. Marzeniem punkowców było uczynić swe życie radykalnie innym od tego, które prowa­ dziły ich rodziny i znajomi, a w szerszej per­ spektywie - całe społeczeństwo. Punkowiec musiał wyglądać inaczej. Pierwsi polscy punkowcy poruszali się po omacku: „Chodziliśmy w podartych, starych garniturach, malowaliśmy włosy plakatówkami i wpinaliśmy we wszystko dużo agrafek" . Jednak szybko pojawił się bardzo sformalizowany styl. Pod koniec lat siedemdzie­ siątych Kazik chodził w podartych garniturach, inni ubierali się w robotnicze kombinezony czy 1 2 1 M . Lizut, Pun\ Roc\ Later, Sic!, Warszawa 2003, s. 47-48. 2 Ibid., s. 44. kolorowe stroje służb oczyszczania miasta. Ale byli j u ż tacy, którzy znali punkowy mundurek. Bohun, Ptyś i Tomków z KSU wyglądali zda­ niem Kazika bardzo ortodoksyjnie, chociaż nie byli z Warszawy czy Gdańska (gdzie rodził się polski punk rock), lecz z maleńkich Ustrzyk. „Ci goście wyglądali j u ż bardzo punkowo. Mie­ li skóry, czapki pocztowe, łańcuchy" . Także Krzysztof Grabowski z Dezertera mówi, że wy­ glądali „na początku normalnie. Z czasem za­ częliśmy funkcjonować w punkowym światku, więc przyjęliśmy punkowy sposób ubierania się. Nosiliśmy skóry, ćwiki, pieszczochy" . Szybko ukształtował się jeden uniform i odstępstwa od niego były silnie piętnowane przez samych punków. Tomasz Budzyński z zespołu Siekiera opowiadał, że broda basisty Tomka Adamskiego doprowadzała publiczność do szału, gdyż punk nie mógł nosić brody . Elementy w y g l ą d u punka miały bardzo określone znaczenie. Miały też swoją hierar­ chię - najbardziej „prestiżowe" były te związa­ ne z przemocą dokonaną na ciele (rany, blizny, siniaki), za nimi były dziary, sznyty, tatuaże, które wykonywano celowo (siniak nabywało się w bójce) i w miarę bezboleśnie, wreszcie fry­ zura (najlepiej irokez) oraz ubranie (ramona, glany lub trampki, opuszczone szelki, agrafki). Ogólnymi zasadami były niechlujstwo i inność w stosunku do „zwyczajnych" ubrań oraz ścisłe przestrzeganie własnego modelu. Punk swój wizerunek budował z tego, co odrzucone, znisz­ czone, brudne i niedopasowane. W tym zesta­ wieniu łatwo się dopatrzyć liminalnych symboli świętości. Według Victora Turnera liminalność (charakterystyczny dla okresów kryzysowych stan przejściowy między odrzuceniem jedne­ go a przyjęciem drugiego statusu społecznego) 3 4 5 3 Ibid. 'Ibid., 5 s. 121. Ibid., s. 73. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 21 „często przywdziewa szaty ubóstwa ze względu na jego repertuar symboli, zwłaszcza symboli stosunków społecznych. Podobnie, jak widzimy, dobrowolni autsajderzy, którzy opuścili nasze społeczeństwo, [...] także nawiązują do symbo­ licznego słownika ubóstwa i niedostatku" . Wy­ nikał stąd ambiwalentny odbiór punków przez społeczeństwo. Z jednej strony uważano ich za groźnych i niepożądanych innych, z drugiej liminalne ubóstwo (które może, ale nigdy nie musi się pokrywać z rzeczywistym ubóstwem) zjednywało im pewną przychylność; podróżu­ jący stopem czy koleją do Jarocina punk mógł liczyć na okazywaną pielgrzymom pomoc i tro­ skę, lecz zarazem był świadomy, że jako element antystrukturalny może się spotkać z niechęcią czy jawną wrogością. O ile agrafka wpięta w odzież symbolizowała ubóstwo, o tyle np. ramoneska czy glany odsyłały do brutalnej siły, walki, a nade wszystko stano­ wiły typowe emblematy męskości. Cały ruch punków robi wrażenie świata bez kobiet. Punk to zawsze On. On, który jest biedny, stłamszony i pognębiony przez los, ale nie może się zła­ mać, musi być twardy psychicznie i fizycznie, musi nieustępliwie walczyć o samego siebie. Udowadnia swoją podmiotowość, r y z y k u j ą c życiem - w bójkach ulicznych, libacjach i pogo. Wartości, wokół których zogniskowany jest ten świat ( w a l k a - c h o ć b y b e z n a d z i e j n a , autentyzm, spontaniczność, wolność i wspólnota), urze­ czywistniają się w pogo, brutalnym tańcu potu i krwi, zamierzonym szaleństwie i ekstatycznym rytmie j u ż nie osób, nie ciał nawet, lecz jednej masy mięsa. W pogo również nie ma miejsca dla Niej. Ona może tu wejść, a nawet w pełni uczestniczyć, ale na Jego prawach. Emancypa6 6 V Turner, Gry społeczne, poła i metafory, tłum. W Usakiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 207. cyjna rola ruchu punk - wyrażana w piosenkach wielu zespołów lub zaangażowaniu w działal­ ność społeczną - jest więc pozorna. W gruncie rzeczy mamy tu do czynienia z podwojeniem opresji, gdyż w tej niemal idealnie męskiej kul­ turze nie ma wydzielonego miejsca dla kobiety - jest tu ona bezdomna, musi funkcjonować na zasadach, które są jej obce. Tak więc równe z pozoru prawa (dziewczyna może pogować, może też - wręcz powinna - nosić skórę, glany i irokeza) zderzone z praktyką (w pogo tańczą w znakomitej większości m ę ż c z y ź n i , to oni są nieformalnymi przywódcami załóg, to oni uczestniczą w zadymach i pijatykach) okazują się znacznie bardziej perfidne wobec kobiet niż porządek, przeciwko któremu zostały utworzone pod hasłami nieskrępowanej ekspresji i swobody obyczajowej. Punk jest być może światem brater­ stwa, lecz z pewnością nie siostrzeństwa. Pogo to typowa dirty play, gra polegająca na zrytualizowanej przemocy i popisywaniu się brawurą . Okazja do czystej afirmacji męskości. To przemoc, która służy przedstawianiu gniewu, buntu, wartości moralnych. Jej funkcją jest „wy­ rażanie głębi, wnętrza, natury, których miałaby być językiem pierwotnym, dzikim, niesystemowym" . W tym szaleństwie jest metoda: udowod­ nić swoją sprawność fizyczną, siłę i wolę walki. Ten, kto w czasie koncertu ani razu nie wyszedł z kotła i nie został przy tym kontuzjowany, zy­ skuje sobie szacunek. Na przekór potocznemu rozumieniu pogo jako niezorganizowanego, ekstatycznego doświadczenia, w tańcu ujawnia się aspekt agoniczny: w tłumie dochodzi często do pojedynków jeden na jeden, swoim zachowa­ niem przeciwnicy przypominają rzucające się na siebie koguty. Taka walka, często między dobry7 8 7 E. Badinter, ATY- tożsamość 8 R. Barthes, Imperium znaków, Warszawa 1999, s. 170. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA mężczyzny, tłum. G. Przewłocki, WAB, Warszawa 1993. tłum. A. Dziadek, KR, �22 mi przyjaciółmi, jest elementem zabawy i na ogół nie powoduje poważnych obrażeń - jej funkcją jest ustalanie hierarchii i solidarności, zwycięzca podaje rękę słabszemu, pomaga mu wstać. 2. Marilyn M o n r o e a l b o Marilyn Manson Spośród wielu sensów dających się wyczytać z pogo interesuje nas jeszcze jeden: taniec ten zawsze stanowi reprezenta- Xawery Stańczyk że tylko ułatwiło oglądanie tańca). Punk jest też nierozerwalnie związany z przestrzenią miejską, przestrzenią spojrzenia. A także - przestrzenią sensu, materialnym odbiciem ontologicznych podstaw zachodniej cywilizacji. „To w nim zbie­ rają się i streszczają wartości cywilizacji: du­ chowość (kościoły), władza (urzędy), pieniądz (banki), handel (wielkie sklepy), słowo (agory, kawiarnie i promenady); iść do centrum - to spotkać «prawdę» społeczną, to uczest­ niczyć we wspaniałej pełni «rzeczywistości»" . Wyrażaną implicite strategią punków stał się skandal, a skandal musi być widoczny. Celem było zburzenie rzeczywistości zastanej. Punkowcy nie tworzą wiejskich komun, lecz sąuaty 9 cję siły i jedności punkowców, jest do oglądania. Rozgrywa się zwykle w centralnym punkcie sali, pod sceną (w Jarocinie było wyznaczone specjal­ ne pole do pogowania, ale można powiedzieć, 9 Ibid., s. 82. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i k r e w 23 w opuszczonych budynkach w środku miasta. Umieszczają się w centrum rzeczywistości spo­ łecznej, czyli centrum sensu, aby jedno i drugie zmienić. Nieprzypadkowo w Warszawie ostatnie punkowe dinozaury do dziś najłatwiej spotkać na Chmielnej - jednej z najdroższych, repre­ zentacyjnych ulic. Punk istnieje o tyle, o ile jest zauważony, skupia na sobie uwagę, pojawia się tam, gdzie tłum. Skandal niewidoczny nie jest skandalem, wszystkie symbole umieszczone na powierzchni ciała punka (jego dusza w rozu­ mieniu Foucaultowskim, jego tożsamość outsi­ dera, nieustannie budowana i podtrzymywana przez szereg działań dyskursywnych) zaczynają pracować dopiero w relacji ze społeczeństwem, zwyczajnymi ludźmi, w których oczach punk jest abject. Szalejąca fizjologia pogo, brud, smród i ubóstwo, z którymi obnosi się punk, jego nie­ określenie, nieczytelność jego pozycji w struk­ turze społecznej - wszystko to wywołuje reakcję obrzydzenia, lęku, zażenowania. Punk w swej próbie odpowiedzi na pytanie o własną obecność, w swym histerycznym pożą­ daniu tożsamości grzebie w śmietniku i w rzeźni. Fundamentów swojej egzystencji poszukuje na podstawowym poziomie silnych, realnych, niezapośredniczonych doznań cielesnych w pogo. „Mięsność jest właśnie autentycznością bez­ pośredniej obecności przeciwstawioną złudom pojęć, idei, sublimacji. A jednak ona nie tylko przeciwstawia się naszym wyobrażeniom, lecz także stanowi ich jedyne prawomocne źródło. Niezmiernie ważne jest to, by wszelkie nasze konstrukcje intelektualne odnoszone były do mięsności jako ich przeciwstawienia i źródła" . Źródło i przeciwstawienie, a dla punka także cel, trop, po którym dąży do samego siebie. Brutalne pogo nieubłaganie kieruje naszą uwa­ gę na aspekt mięsny naszego istnienia, pogo w swej istocie jest tańcem mięsa, w którym pod 10 10 J. Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, eFKa, Kraków 2006, s. 165. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA wpływem niezwykle silnych, nieopanowanych doznań fizycznych traci znaczenie świadomość ujarzmionych ciał, panowanie podmiotu nad ciałem. Docierając do mięsności bytu, punk jest nie do zniesienia dla społeczeństwa, które o tym podstawowym mianowniku naszego istnienia chciałoby zapomnieć, g d y ż żyje z ł u d z e n i e m transcendencji własnego ciała. Fascynujące, że wiele fragmentów opisu po­ rodu u Brach-Czainy można odnieść także do pogo: „Ekstatyczny, krwawy obrzęd przygotowuje ofiarę do życia. [...] Kto przetrzyma inicjację, na zawsze wie, co go czeka. Będzie szarpać więzy, przeciskać się przez szczeliny, nie bacząc na niebezpieczeństwo utknięcia, nie zważając na towarzyszące parciu zranienia, deformację własną i kaleczenie otoczenia. Komu brak sił, niech lepiej zginie na początku. W każdym ra­ zie został uprzedzony. Nie może zasłaniać się niewiedzą. Nikogo nie wprowadzono w błąd. Nie znaczy to, że komukolwiek dano wybór. Lecz ofiarowano zapowiedź losu w akcie wta­ jemniczenia. Zarazem zauważamy, że ruch inicjalnego wyłaniania zapowiada istnienie jako wyprawę obfitującą w zaskoczenia, które powodować muszą erupcje naszej aktywno­ ści i brawury. Wtajemniczenie wyjścia jednak dynamizmem, odwagą, cl OCZCkiwaną radość uniesienia uczy łączyć z wysił­ kiem" . 11 Sęk w tym, że pogo, inaczej n i ż poród, nie jest naturalną koniecznością każdego ludzkiego organizmu, lecz wytworzonym przez kulturę rytuałem. Dwa razy własnego porodu przeżyć się nie da. Pogo jest kontaktem z cielesnością, z mięsnością, ale poprzez filtr czy peryskop kul­ tury. To spotkanie zainicjowane przez kulturę. Nie jest daną nam do oglądu cząstką świata jak 11 Ibid., s. 31. �X a w e r y Stańczyk 24 wisienka, z której Brach-Czaina piecze ciasto, rozwijając jednocześnie swą koncepcję filozo­ ficzną, co jej zresztą nie degraduje, lecz podno­ si znaczenie czynności kuchennych. Prąc pod prąd kultury, ku ciału, punk staje się abject, lecz choćby do upadłego szalał i zatracał się na kon­ certach, poznaje swe ciało zawsze na gruncie kulturowym. Stawia wszystko na jedną kartę i przegrywa. Punk " dead. Pogo, podobnie jak inne zjawiska cywilizacji znaku, opiera się na iluzji semiotycznej natu­ ralności. Jest marzeniem o powrocie do źródła, uwolnieniu się od własnej znakowości, sztucznej i historycznej. Nie sugeruję, że punkowiec prze­ kłuwający sobie na żywca uszy agrafkami nie czuje swego ciała, twierdzę jedynie, że sposób, w jaki je odczuwa, nie jest bez znaczenia, że j u ż na poziomie odczuć mamy do czynienia z kul­ turą i zawartymi w niej wyobrażeniami. Tak zatem etykietka „punk" służy podtrzy­ mywaniu systemu. Za możliwość manifestowa­ nia swojej skandalicznej tożsamości punkowcy płacą jakże wysoką cenę - własną wolność. Funkcjonowanie w przestrzeni publicznej to w tym wypadku poddanie się ujarzmiającym praktykom władzy/wiedzy, to właśnie zgoda na tę sztywną tożsamość, która nie pozwala pun­ kowi nosić brody i która nakazywała nieustanne węszenie w każdej załodze zdrajców, sprzedaw­ czyków, kapusiów. Z tej perspektywy cały ruch jest produktem dyskursu, który „każe mu wie­ rzyć we własna autonomie wolna wole biernie realizować założenia i normy ze świadomością, że realizacja to jego osobista głęboka po¬ trzeba. [...] Dusza nadzoruje ciało zawsze tak wiec działanie władzy niedy nie ustaie nie ma początku i końca" 13 Powiedzieliśmywyżej,żestrategiąruchupunków była wizualność działań. Skomercjalizowa­ „Kategorie tożsamości, jakkolwiek rozumianej, nej, skonwencjonalizowanej i zmechanizowanej stanowią produkt systemu władzy, a zatem ich rzeczywistości punkowcy przeciwstawiali auten­ użycie może mieć zarówno pozytywny efekt tyzm, spontaniczność, solidarność. Porządkowi - to znaczy umożliwić walkę pod wspólnym przeciwstawiali chaos, modom - antyestetykę, sztandarem, jakim jest jasno określona tożsa­ grzeczności - obsceniczność. Zatem w żadnej mość grupy, jak też negatywny — czyli kontro­ mierze nie wydostali się poza fundamentalny lowanie tej walki przez dominujący system. Te dla cywilizacji Zachodu układ binarnych opo¬ same kategorie, po które się sięga w nadziei, że zycji. Dokonali jedynie szeregu symetrycznych przyniosą emancypację, służą kontrolowaniu odwróceń. Przyczyn takiego rozwoju wydarzeń i normatywizowaniu pewnych zachowań. Twonależy upatrywać w swoistej schizofrenii wy­ rZc|c czy wręcz mnożąc nazwy, system władzy/ nikającej z platonizmu, a twórczo rozwiniętej wiedzy umieszcza mniej poprawne z punktu przez Guya Deborda . Michał Paweł Markow­ widzenia normy zachowania na marginesie. ski z a u w a ż a że iedyna różnica miedzy DeborPrzeznacza dla nich odpowiednią przestrzeń, dem a Platonem polega na tym ze Platon nie sprowadzając do «pewnvch miejsc» w których znał Marksa" . Sam Debord twierdził że życie łatwiej jest uzyskać nad nimi kontrolę" . społeczeństw w których królują nowoczesnewa14 15 12 12 J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004, s. 160. 13 Ibid., s. 200. 14 G. Debord, Społeczeństwo 15 M.R Markowski, Pragnienie obecności. Filozofie reprezentacji od Platona do Kartezjusza, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1999, s. 18. spektaklu, tłum. A. Ptaszkowska przy współpracy L . Brogowskiego, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 1998. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 25 runki produkcji, zapowiada się jako gigantyczne nagromadzenie spektakli", przy czym spektakl jest „konkretnym odwróceniem życia, autono­ micznym ruchem nie-życia" . W chwili gdy obraz oddzielił się od rzeczywistości, w świecie zaczyna panować pozór i alienacja. Spektakl jest negacją, degradacją życia i przeciwieństwem dia­ logu, gdyż wprowadza element zapośredniczenia, oddala realny świat w obrazy, a obrazy czyni realnymi bytami. „Jedy­ ne, co łączy w i d z ó w - t o ich istotny, nieodwracal­ ny, wzajemny stosunek, który utwierdza ich od­ osobnienie" . Spektakl zaciera granicę między mną a światem, a po­ przez to - granicę mię­ dzy prawdą a fałszem. „W książce Deborda pod p o w i e r z c h n i ą rewolucyjnych argu­ mentów żyje ta sama tęsknota za pierwot­ ną niezłożonością i bezpośrednio­ ścią, która wszyst­ kim ikonoklastom, mniej lub bardziej radykalnie uspo­ STR. MARIUSZ SZALIŃSKI sobionym, kazała niszczyć haniebne wizerunki, z a k a z y w a ć wstępu do teatru lub potępiać wytwórców obrazów, umieszczając ich w jednym szeregu z prostytutkami" . W postępowaniu punkowców łatwo dostrzec konsekwencję takiego myślenia. Za schizofre­ nicznym postrzeganiem świata jako spekta16 17 IUJ klu nakładającego się na rzeczywistość idzie praktyka życia codziennego. Jeśli w opozycji „mieć" i „być" doszło do ześlizgnięcia się „mieć" w „wyglądać", to (tak jak dawni asceci odrzu­ cający „mieć") punk odrzuca „wyglądać", tzn. postanawia „nie wyglądać". Efekty są oczywiście komiczne, gdyż nie da się „nie wyglądać". Ob­ rany przez punków antyestetyczny styl ubioru, wykorzystujący symbole ubóstwa, szyb­ ko stał się częścią mody. Konwencja (!) zinów została błyskawicznie wykorzystana przez media. Wartości formu­ łowane przez punkow­ ców sprowadzono do chwytliwych sloganów. Wywołało to oczywiście przygnębienie: no futu­ rę, punk is dead. Stało się jasne, że ze spektaklu nie ma ucieczki, wszelkie „re­ wolucyjne" kroki punko­ wej subkultury są właśnie spektakularne i nad wyraz pożyteczne dla systemu, ist­ nieje tylko alternatywa: Ma¬ rilyn Monroe albo Marilyn Manson. Chyba że porzu­ cimy refleksję nad światem społecznym jako spektaklem i przyznamy mu całkowitą realność. 3. M t o d y W e r t e r w d y s k o t e c e 18 16 G. IVh.mU/>. iii., s. 11. 17 Ibid., s. 19. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Jeśli historia rządzi się dialektyką, należy jej podziękować przynajmniej w jednym wy­ padku: za new romantic, ruch ukształtowany M.P. Markowski, op. cit., s. 18. �Xawery Stańczyk 26 wyraźnie w opozycji do punka. Fenomen new romantic jest frapujący: przeminął niemal w tej samej chwili, w której się pojawił, swój zasięg ograniczał do Europy Zachodniej, a w zasadzie do samej Wielkiej Brytanii (w Polsce muzyka ta była niemal nieznana i mylona z disco, zaś spotkanie na ulicy n owc^o romantyka graniczy­ ło z cudem). Muzyka new romantic powstała na Wyspach pod koniec lat siedemdziesiątych swój rozkwit przezywała na początku lat osiem' dziesiątych a około roku 1983 chyliła sie j u ż ku upadkowi który nastąpił w momencie idy czołowe ^wia'zdv t L nurtu przerzuciły sie na granie electropopu soulu lub innvch "rodzaiów muzvki rozrvwkowei Co nie znaczv ze new romantic niehvlo rozrywkowe - wręcz nrzeciw nie na nrzełomie lat siedemdziesiatvrh i osiem dziesiątych zdominowało parkiety brytyjskich _ Ten styl w muzyce narodził się właśnie w klu­ bach, gdzie grano dawne przeboje disco i glam rocka, jedyne dźwięki do tańczenia w czasach, w których przemysł muzyczny zalany był przez hałas i zgiełk punk rocka, amerykańską tandetę i odgrzewane czary wirtuozów gitary. W lon­ dyńskich klubach Blitz, Billy's czy Hell stawia­ no na Davida Bowiego - który stał się niefor­ malnym patronem new romantic - Roxy Music czy Kraftwerk i z twórczości tych wykonawców czerp3.no wzory muzyczne i estetyczne Przede wszystkim jednak chodziło o przeciwstawienie się punk rockowi, co znalazło wyr*iz w odrzuce­ niu gitar i rehabilitacji znienawidzonego przez punków syntezatora To dzięki niemu powstała muzyka rytmiczna i taneczna a iednocześme chłodna sztuczna. Zamiast wrzasków o bez­ nadziei krvzvsie bezrobociu nowi romantvcv smutnv'm sookoi'nvm czvstvm płosem śpiewa li nostalgiczne tekstv'o nieszczęśliwe! miłości Śniewali też dużo u o braku nrzvszłości ale ich opiewali icz. uuz.u uraKU prz.ysz.iusci, niosenki hvlv nierzerzvwiste hrzmialv iak echo Pnnkow, w l i e k ł o ś ć z L t . n i f , delikatni mel.n ' cholia^bunt dekadencja T ę s l Z kolorowym ż y c i e m w y r a ż a ł a się w dbałości 0 wygląd, wrzaskliwych strojach i kosmicznych fryzurach, a także m a k i j a ż u i dystyngowanych ruchach. Koncerty grup noworomantycznych miały w sobie coś z pokazu mody - niektóre gwiazdy szybko stały się wieszakami prezentu­ jącymi najnowsze trendy. Myliłby się jednak ten, kto myślałby, że taki styl musiał trafiać do próżnej młodzieży z do­ brych domów. New romantic słuchali głównie młodzi ludzie z nizin społecznych, warstw ro­ botniczych wielkich angielskich miast. Zamiast rozpaczać - bawili się, tańcząc do białego rana, odgrywając na parkiecie swoją życiową klęskę przy Fade to Grey grupy Visage, jednym z ów­ czesnych hymnów. Barwne, wyszukane stroje 1 przesadna elegancja zachowania pozwalały zapomnieć o codziennej szarości. „Jeśli uwa­ żasz, że twoje ciuchy są zbyt krzykliwe, to je­ steś po prostu za stary" - brzmiało ich hasło. Dodajmy do tego iście glamrockową oprawę koncertu, nieznośną modę na francuszczyznę (choćby w nazwach zespołów: Visage, Classix Nouveaux, Dépêche Mode, Spandau Ballet) i androgynizm w stylu Boya George'a - oto trójwymiarowy szkic, który przechodzi od pełnych patosu i dostojności obrazów upadku do kiczo­ watej kopii minionych arcydzieł niezdarnego epigonizmu i infantylnej or*łz ná dłuższą metę - nużącej zabawy. Ruch new romantic cechuje przede wszyst­ kim nieokreśloność, niemożność z a m k n i ę c i a w jakichkolwiek ramach. Kontrkultura czy pop­ kultura? Powaga, poza, żart? Wydaje się, że to nieokreśloność i brak punktów granicznych oraz czytelnych wyznaczników są źródłami krytyki. Sami twórcy new romantic utrzymywali czę­ sto, że takie punkty i wyznaczniki istnieją, co miało służyć odparciu krytyki. Ale czy właśnie sztuczność, formalna elegancja nieprzystająca do rzeczywistości na ulicy, przesadna dbałość o szczegóły wyglądu i zachowania poza ^vyniosła i nieszczęśliwa - nie były w całej tej hecy BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 27 najbardziej pociągające? I nie chodzi tu o to, że „sztuczność nie upiększa brzydoty i może służyć tylko pięknu. Któż odważyłby się przypisywać sztuce bezpłodną funkcję naśladowania natu­ ry?" . Argument efektowny, ale nieprzekonu­ jący, przynajmniej w przypadku muzyki new romantic, która wprawdzie nie chce konkurować z punk rockiem o bardziej ekspresyjne oddawa­ nie stanu ducha swych młodych słuchaczy, lecz trudno ją rozpatrywać w kategoriach estetycz­ nych, gdyż często wkracza w obszar kiczu. 19 Sztuczność new romantic miała raczej słu­ żyć zdystansowaniu się od niszczejącego świa­ ta. Najwyższa dystynkcja, przesadny rytualizm i konwenans pełniły funkcję komunikacyjną w świecie rozpadu, kryzysu, kresu. Nowy ro­ mantyk to współczesny dandys obojętny na otaczający go świat, subtelny i delikatny, a jed­ nocześnie nieodgadniony. Wykwintny, wręcz próżny, czerpiący niedostrzegalną radość z włas­ nego wywyższenia, zarazem chłodny, skrywają­ cy swe namiętności za maską elegancji, maską, która niepostrzeżenie przechodzi w twarz, tak więc jego myśli i uczucia pozostają meodgadnione. Nieprzypadkowo dandyzm new romantic narodził się w okresie kryzysu, w nieokreślo­ nych, liminalnych czasach. „Dandyzm pojawia się przede wszystkim w epo­ kach przejściowych [...]. W zamęcie tych epok kilku ludzi zdeklasowanych, zniechęconych, bezczynnych, lecz obdarzonych wrodzoną siłą, może powziąć myśl stworzenia nowej arysto­ kracji, tym trudniejszej do złamania, że opartej na zdolnościach najcenniejszych, najbardziej niezniszczalnych, na darach niebios, których dać nie fflogą. precel i pieniądze. Dandyzm jest ostatnim błyskiem bohaterstwa w dekadencji 19 Ch. Baudelaire, Malarz życia nowoczesnego, tłum. J. Guze, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1998, s. 46. 20 Ibid., s. 40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA [...]. Dandyzm to zachodzące słońce; jak spa­ dająca gwiazda jest wspaniały, bez żaru i pełen melancholii" . 20 Nowy romantyk to dandys przegięty, dan­ dys na opak, zielony, niedojrzały. Dandyzm to dla Baudelairea przede wszystkim ćwiczenie ducha. Prawa, które ograniczają dandysa, są znacznie surowsze n i ż te, które wiążą innych ludzi. Choć dandys „ma jedno tylko zajęcie: biec tropem szczęścia", to jest ono specyficznie rozu­ miane, np. miłość „nie jest szczególnym celem dandysa" , podobnie jak nie są nim pieniądze czy piękna, oryginalna odzież. Wprost przeciw­ nie - powierzchowność jest dla prawdziwego dandysa najmniej ważna, a jego stroje winny się cechować prostotą. Dandys jest bowiem oso­ ba uduchowiona dla którei stokroć ważnieisza mz cały świat materialny iest wewnętrzna wyiatkowość i wielkość Czernie przyiemność z wypełniania twardych niemal ascetycznych żelaznei dyscypliny która sobie narzucił Dandysi w kazdei kulturze ożywieni sa tym sa' mym duchem onoru i buntu- wszyscy renrezen J a t o co nadensze w ludzkie, d u r n i i nazhvt rzadka dzisia notrzehe zwalczania i niszczenia nn.nnlitnśri"^ B . n d e L r e W k i d,ndv, a.rd.i pospolitości . muaeiaire OWSKI aanays gardzi w istocie ciatem tym, na jego powierzeniu, sprowadza je do Konwenansu, elegancji, pro­ stoty, gdyz jego istotą jest ducn, celem pięKno i wzniosłość wewnętrzna, a w żadnej mierze przepych i uroda. Zupełnie inaczej mz dandys japoński (w ujęciu Barthes a), który posiada tyl­ ko piękno zewnętrzne len pierwszy wpisany jest w metahzykę Zachodu, celowości; ten drugi, kultywując nadmierną ceremonialnosc, ćwiczy się w braku sensu. Dla pierwszego signijiants są tak nieistotne ze pozostawia je regułom mody, by samemu oddać się sigmjie, drugi nie ma nic 21 2 1 Ibid., s. 38. 2 2 Ibid., s. 40. �Xawery Stańczyk 28 pozasigmfiants, w których odblaskach się pogrą­ ża. Wynika z tego, że obaj nie wierzą w styczność między tymi dwiema sferami, a przynajmniej postępują tak, jakby nie wierzyli. Nowy romantyk idzie swoją drogą. A w za­ sadzie tańczy. Idzie się zawsze do jakiegoś celu, w j akimś kierunku - nowy romantyk tańczy w klu­ bie, jego ruchy są swobodne, pozwala swemu cia­ łu kierować się wyraźnemu rytmowi i chłodnej melodii melancholijnie płynącej z syntezatorów. Spotykające się na parkiecie ciała rozpoczynają dialog w tej sztucznej i pustej konwencji. Ich pisana gestami i krokami rozmowa od początku pozbawiona jest znaczenia, nie przekazuje idei ani uczuć. Ich teksty niezauważalnie splatają się i rozchodzą. Słowa piosenki, którą nucą usta, odnoszą się do jakiegoś gdzie indziej, którego prawdopodobnie nie ma. Zresztą te dywagacje są niepotrzebne, tańczący nie zastanawiają się nad słowami, nie wykrzykują ich z zaangażowaniem jakna punkrockowych koncertach, lecz powtarza­ ją, by podtrzymywać i pogłębiać kontakt, którego treścią jest jednak brak treści. Taniec służy więc podważaniu porządku społecznego. New romantic to dandys na opak, dzieciak przebierający się w matczyne sukienki. Cygan, który bardziej ceni sobie paczkę papierosów niż jakiekolwiek pieniądze. Dresiarz, którego naiwne marzenia o awansie społecznym nie wykraczają poza złoty łańcuch, pitbulla i czar­ ną beemkę. Nie można powiedzieć, że „jest zblazowany lub udaje zblazowanie w imię po­ lityki i racji klanu" , raczej nie jest zblazowany lub udaje zblazowanie w imię zabawy. Młoda osoba z robotniczej dzielnicy Londynu śni o ży­ ciu bogatym, wygodnym, kolorowym. Ten sen spełnia się w czasie bezsennych nocy przetań­ czonych w dyskotece. Nowy romantyk odrzuca całą duchowość dandysa, jego najgłębszą istotę, 23 23 Ibid., s. 19-20. 24 Ibid., s. 44. a odnajduje niewysłowioną przyjemność w ze­ wnętrznych oznakach dandyzmu, doprowadza­ jąc je do kiczowatej przesady. Pstrokacizna i wy­ myślność strojów, mocne makijaże, zakręcone fryzury, ruchy niczym z telewizyjnych fdmów kostiumowych o XVII-wiecznej arystokracji, duchowe cierpiętnictwo - oto przewrotna gra w dekadencję, źródło szczęścia. New romantic dokonuje niepoprawnego cytowania dandyzmu, wprawiając struktury społeczne w niebezpiecz­ ne zachwianie. Oto zabawa znakami pozbawio­ nymi signifie, wypłukanymi z treści, wyrwanymi z piramidy znaczeń - niebezpieczna jak okrzyk: „Król jest nagi!". Zabawa, która niepostrzeżenie przechodzi w nie-zabawę, przekracza kulturowo ustanowione podziały i burzy system binarnych opozycji europejskiego myślenia. Ozdoby, które dla romantycznego poety sta­ nowiły „jedną z oznak pierwotnej szlachetności duszy ludzkiej" , spadły nagle na poziom bły­ skotek sprawiających radość migotaniem światła. Albowiem nowi romantycy niczym „człowiek dziki i dziecko, pragnąc naiwnie błyszczących przedmiotów, pstrokatych piór, mieniących się tkanin, wspaniałości sztucznych form", wcale nie „dają świadectwa niechęci do tego, co rze­ czywiste, i nieświadomie dowodzą w ten sposób niematerialności swojej duszy" . Raczej dają świadectwo niechęci do tego, co u w a ż a się za rzeczywiste, czyli związku łączącego znaczące i znaczone, a w ten sposób nieświadomie dowo­ dzą, że ich właściwym środowiskiem jest kultura, język. 24 25 Marks zauważył, że „złoto i srebro są nie tylko przedmiotami zbęd­ nymi, tzn. niepotrzebnymi w sensie negatyw­ nym, lecz ich własności estetyczne czynią z nich naturalny materiał przepychu, ozdób, blasku, 25 Ibid., s. 44. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 29 odświętnych potrzeb, słowem - pozytywną formę zbytku i bogactwa. Zjawiają się one w pewnym stopniu jako samorodne światło wydobyte z podziemnego świata, gdyż sre­ bro odbija wszystkie promienie świetlne w ich pierwotnym zmieszaniu, a złoto odbija jedynie barwę o najwyższej potędze - czerwień. A od­ czuwanie barw jest najpopularniejszą formą zmysłu estetycznego w ogóle. Jakub Grimm dowiódł, że w różnych językach indogermańskich istnieje etymologiczny związek między nazwami kruszców szlachetnych a stosunkiem barw" . 26 Claude Lévi-Strauss uważa, że w powyższym fragmencie Marks „nakazuje nam odsłaniać sys­ temy symboliczne tkwiące u podstaw języka oraz stosunków, jakie człowiek utrzymuje ze świa­ tem" . Sam zaś stwierdza, że „myślenie mityczne i cała obrzędowość polega na zreorganizowaniu doświadczenia zmysłowego w łonie pewnego sys­ temu semantycznego" . Nowi romantycy poprzez lubość w otaczaniu się błyskotkami i świecidełka­ mi stanowią egzemplifikację tego spostrzeżenia, doprowadzając obrzędowość do przesady, chwy­ tając znakw jego czystej znakowości, pozbawiając myślenie mityczne mitu. Dla myślenia mityczne­ go złoto musi być złotem, aby stanowiło „jedną z oznak pierwotnej szlachetności duszy" swojego posiadacza. W przypadku new romantic sedno tkwi nie w obiekcie, lecz krótkim momencie jego błysku, odbicia barwy. Cały ruch new romantic można w sumie sprowadzić do tego chwilowe­ go błysku, odbicia światła, które pochodzi nie wiadomo skąd, przez bezwartościowy materiał, lśnienia ślizgającego się po gładkiej powierzchni pozbawionej fałdów czy zagłębień sensu. Warstwy 27 28 2 6 K. Marks, cyt. za C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. K. Pomian, KR, Warszawa 2000, s. 156. 2 7 C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. K. Pomian, KR, Warszawa 2000, s. 90. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA robotnicze Anglii wykazały zaskakującą żywot­ ność wobec europej skiej ontologii, i to ona właśnie, a nie Debordowski spektakl, okazała się autono­ micznym ruchem nie-życia. 4. Błazny trzeciej ptci Na niepoprawnym cytowaniu zasadzała się także noworomantyczna gra tożsamością sek­ sualną. Symbolem tej gry stał się Boy George, artysta schyłkowej fazy nurtu, twórca rzewnych, a przy tym tanecznych piosenek (słynne Do You Really Want to Hurt Me?), o cokolwiek tan­ detnym wizerunku łączącym elementy męskie i żeńskie. Boy George pojawił się w trzecim szeregu muzyków new romantic cechującym się z jednej strony odejściem od ortodoksji, a z dru­ giej przerostem wcześniejszych motywów Transwestytyzm Boya George'a ucieleśnił zatarcie różnic seksualnych, od początku charaktery­ styczne dla new romantic, androgynizm, pro­ wokacyjne pomieszanie cech tradycyjnie przypi­ sywanych mężczyźnie lub kobiecie. W klubach grających jego muzykę królowały „frenetyczne tańce błaznów trzeciej płci (nigdy kpiące słówko Balzaka nie było tak trafne jak w tym wypadku, w drżeniu bowiem tych migocących świateł, w ruchu szerokich szat, pod gorejącą na policz­ kach, oczach i brwiach szminką, w gestach histe­ rycznych i konwulsyjnych, w długich włosach, powiewających wokół bioder, trudno byłoby, by nie rzec niemożliwe, odgadnąć męskość)" . Do naszego opisu nie pasują tu tylko histeryczne gesty i włosy powiewające wokół bioder. Mamy tu do czynienia z ciałem nieodseksualizowanym, ale i nieokreślonym przez pry­ zmat płci. C i a ł e m przede wszystkim bardzo 29 28 Ibid., s. 89. 29 Ch. Baudelaire, op. cit., s. 33. �Xawery Stańczyk 30 zmysłowym, poruszającym się zgodnie z lekką i przyjemną linią muzyczną. I podobnie jak ta muzyka, ta beznamiętna melodia, ciało w grun­ cie rzeczy wykonuje ruch bez celu, „istnieje, rozpościera się, działa, oddaje się bez histerii, bez narcyzmu, ale zgodnie z czystym zmysłem erotycznym - choć subtelnie dyskret­ nym. Nie głos (z którym kojarzymy «prawa» osoby) komunikuje (komunikować co? duszę - na pewno piękną - szczerość? autorytet?), ale całe ciało (oczy, uśmiech, kosmyk włosów, gest, ubranie) ustanawiając między wami coś w rodzaju paplaniny, z której mistrzowskie opa­ nowanie kodów usuwa wszelki charakter regresywny, infantyl­ ny. [...] pojawia się całe ciało in­ nego, które zo­ stało poznane, posmakowane, zaakceptowane i które rozwinęło (bez prawdziwego kresu i celu) włas­ ne opowiadanie, własny tekst" . 30 W swoim przero­ ście komunikacyjnym fenomen new roman­ tic pomieszał nadmiar znaków, przerysował je, pogmatwał ich ścieżki, poprzestawiał wektory. Francuszczyzna popu­ larna była j ako j ęzyk wy­ tworny, elegancki, miły dla ucha. Posługiwano ¡0 R. Barthes, op. cit., s. 57-58. ^ " T R . MARIUSZ bZALIŃSKI się nią często, lecz jak emblematem, nie zwa­ żając specjalnie na treść. Zespół Depeche Mode zaczerpnął swoją nazwę z tytułu czasopisma o modzie, co nie bardzo pasowało do wizerunku grupy. Chodziło o to, żeby dobrze brzmiało z francuska, uwodzicielsko i tajemniczo. Chaos wykorzystywanych przez new romantic znaków sprawił, że przestawały one cokolwiek znaczyć, a wypowiedzieć się mogło samo ciało. Wypo­ wiadało się w tańcu poddanym muzyce poprzez gesty narzucone konwencją, łagodne, zrówno­ ważone, beznamiętne - „powrót do spontanicz­ ności byłby powrotem do stereotypów, z których zbudowana jest nasza «głębia»" . Ciało Boya George'a łączyło w sobie ele­ menty płci kulturowej przypisywane kobie­ tom lub mężczyznom. Elementy te współgra­ ły z sobą w sposób za­ skakujący, a przy tym pozbawiony wymiaru perwersji czy wulgar­ ności. Różnice biolo­ giczne nie mają tu nic do powiedzenia, nie są ani wstydliwie za­ tajane, ani podstęp­ nie eksponowane, lecz wciągane do gry, która ujawnia za­ równo arbitralność różnic na poziomie gender, jak i brak uzasadnienia tych różnic w budowie anatomicznej. 31 31 Ibid., s. 109. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 31 Ruch new romantic traktował gender i sex raczej jako konstrukty społeczno-kulturowe n i ż trwałe przeznaczenie człowieka. W istocie ciała nowych romantyków były nieznaczące, były nieciałami, które czasem przyjmowały jedno zna­ czenie, czasem inne, albo te znaczenia plątały. Były efektem ubocznym w procesie produkcji i materializacji płci ciał. Jako takie stanowi­ ły świadectwo iluzji jakiejkolwiek tożsamości wytwarzanej w tym procesie, który normalnie prowadzi do produkcji podmiotów (męskich lub kobiecych) poprzez nieustanne cytowanie norm kulturowych, gestów, zachowań i słów Zaczyna się więc wraz z powstaniem podmiotu, a konty­ nuowany jest przez cały okres trwania podmiotu; jakakolwiek przerwa mogłaby wytrącić podmiot z jego wrażenia posiadania spójnej tożsamości. „Podmiot staje się w ogóle zdolny do życia, rozpoznany jako jednostka społeczna, dzięki performatywnemu powtarzaniu norm społecz­ nych, realizacji ideałów kulturowo określonej «kobiecosci» bądź «męskości». Jednakże powtó­ rzenie, cytowanie danej normy nigdy nie jest jej idealną repliką. To właśnie owa możliwość niedokładnego bądź niewiernego zacytowania normy daje nadzieję na pewne przesunięcia i resygnifikacje w obrębie systemu wiedzy/wła­ dzy. Otwiera pole możliwości innego zacytowa­ nia, interwencji w dziedzinę dyskursu" . 32 Tę możliwość innego zacytowania wykorzy­ stali właśnie nowi romantycy. Dlatego stali się abjects, nie-podmiotami wypchniętymi na mar­ gines widoczności, poza dyskurs. Ceną wolności jest kulturowe nieistnienie. Gdyby ich obecność została dostrzeżona, mogłaby podważyć system władzy/wiedzy. Dla bezpieczeństwa lepiej więc, aby pozostała w ukryciu. Unikając samookreś- 32 J. Mizielińska, op. cit., s. 199. 3 3 J. Baudrillard, O uwodzeniu, tłum. J. Margański, Sic!, Warszawa 2005, s. 11. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA lenia, ustanowienia jakiejś tożsamości, oddając się oszałamiającemu żonglowaniu elementami znaczącymi i stawiając na pozór, ruch new ro­ mantic naraził się na wielką krytykę i nieistnie­ nie, ale wygrał obszar wolności. Zniewieściałości nowych romantyków - męż­ czyzn - odpowiadało częściowe przejęcie przez kobiety typowo męskich atrybutów, takich jak krótkie włosy, metalowe ozdoby, skórzane kurt­ ki i inne elementy ubioru. Jednak w kontekście współczesnych noworomantycznych wzorów kulturowych nurt ten okazuje się zaskakują­ co otwarty na kobiecość czy też, innymi słowy, sytuuje się w porządku kobiecości, poza opo­ zycją męskie/żeńskie, niezdolną uwolnić się od paradygmatu seksualności. Boy George nie jest znaczącym kobiecość japońskim transwestytą, który może być jednocześnie zwyczajnym ojcem i mężem. On dyskretnie uwodzi, jego kobiecość „nie jest przeciwieństwem tego, co męskie, lecz tym, co męskość uwodzi" , jest zasadą niepew­ ności. Fallocentryczna władza dotyczy wyłącz­ nie przestrzeni rzeczywistej, uwodzenie pozwala zaś zdobyć przestrzeń symboliczną. Nie stanowi poszukiwania prawdy w cielesności, lecz raczej sztuczne eksponowanie tej ostatniej, gdyż ciało użyte zostaje tu jako pozór podważający kró­ lestwo prawdy. Inaczej n i ż w Barthesowskiej utopii Japonii jako krainy wolnej od agonizmu, a przez to blokującej pracę systemu produkcji sensu, uwodzenie wyraża się „w kategoriach gry, wyzwania, relacji właściwych pojedynkowi i strategii pozorów" . Gra pozwala wykroczyć poza pożądanie, wokół którego koncentrowała się budująca swe własne mity psychoanaliza. Transwestytyzm Boya Georgea czerpie swój urok z seksualnego rozchwiania, wzniesienia się ponad biologiczne cechy dystynktywne. „Warun33 34 34 Ibid. �Xawery Stańczyk 32 kiem istnienia płci jest bowiem podwajanie przez znaki bytu biologicznego. W tym zaś przypadku znaki funkcjonują osobno, nie można więc mówić w sensie ścisłym o płci, transwestyci zaś lubują się właśnie w owej grze znaków, roznamiętnia ich możliwość uwiedzenia samych znaków. Wszystko u nich jest makijażem, teatrem, uwodzeniem" . Właśnie makijaż jest tu kluczowy, gdyż nie pod­ kreśla on naturalnych rysów twarzy, nie jest też ich prostą negacją. Makijaż ustanawia inny porządek, wskazując na arbitralność znaków nanoszonych na ciało i parodiując związane z nimi sensy. Twarz obarczona głębią oczu i czerwienią ust staje się polem gry, której stawką jest uwolnienie się od biologicznego determinizmu. 35 5. Rewolucja na parkiecie Ruch punk był abject wskutek wykorzysty­ wania w swojej strategii sfery tego, co odrzucone jako zbyt związane z ciałem, brudne, odrażające. Można tu mówić o pewnej afirmacji fizjologii. Reakcja abjection wywoływana przez nowych romantyków wynikała z ich nieokreślonej tożsa­ mości seksualnej, która świadczy o wyrwie mię­ dzy znaczeniami a ciałem. Kultura chce szukać źródła znaczeń w ciele, a jedynie nanosi znacze­ nia na ciało. Ta kluczowa różnica znalazła wyraz chociażby w przestrzeni obecności: punkowcy pojawili się całymi załogami na ulicach w cen­ trach miast, w dużych salach koncertowych, wszędzie stanowiąc przedmiot oglądania; nowi romantycy w oczy rzucali się raczej pstrokacizną swego ubioru i makijażu, swoją przestrzeń ogra­ niczając do ciemnych wnętrz dyskotek. Punk znalazł swą tożsamość w tym, co od­ rzucone; new romantic odrzucał wszelką toż­ samość. Było w tym drugim sporo niechęci do otaczającej rzeczywistości, szarego, codziennego 35 życia, monotonnej pracy w fabryce lub marudze­ nia w kolejce po z a s i ł e k - ale ta niechęć do świata rzeczywistego nie oznaczała ucieczki do świata duchowego, lecz radosną zabawę signifiants, oddanie się uwodzicielskiemu urokowi pozoru. Zejście nie do groty pustelnika, lecz tętniącej życiem klubowej piwnicy. W platońskiej jaskini ktoś niepostrzeżenie ustawił stroboskop. Kultura noworomantycznych angielskich k l u b ó w z przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pozostała jednak niemal nie­ zauważona, jej przedstawiciele zostali zlekce­ ważeni, jej gwiazdy szybko zmieniły styl, by zyskać szerszą publiczność. Cała ta efemeryda trwała około pół dekady i w społecznej pamię­ ci zapisała się raczej jako szczeniacki wygłup niż wyraz kontestacji. Daleko jej do legendy heroizmu punkowego buntu. Ta jest żywa do dziś, w przeciwieństwie do samego ruchu punk, który od lat jest skamieliną, nie żyje, lecz trwa. Ruch new romantic, o wiele bardziej wywrotowy, wolność przynosił jedynie swoim przedstawicie­ lom. Zepchnięty w niewidoczność nie miał siły przebicia, nie mógł stać się motywem subwersji społecznej. Podważając dychotomie stanowiące paradygmat myślenia Zachodu, był zaledwie błyskiem, chwilą, a w oczach społeczeństwa infantylnym bezguściem. Punkowiec, rozpaczliwie szukając swej toż­ samości, chwyta się (dosłownie) brzytwy, za po­ mocą której robi sznyty na ciele - i ostatecznie nawet tutaj nie dociera do swej prawdziwej i nie­ zmiennej tożsamości, co najwyżej stwarza sobie jej pozór. Nowy romantyk przekracza pragnienie obecności, ucieka od jakiejkolwiek opresyjnej podmiotowości, znajdując przyjemność w pa­ rodiowaniu aktów performatywnych, w braku określoności, w swym chwiejnym i zmiennym statusie outsidera. Ibid., s. 15. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i k r e w 33 Jeszcze inaczej: punk stał się niewolnikiem własnego mitu, kolejnym symulakrem. Cała obłędna symbolika wryta głęboko w ciało, wszystkie te dziary i blizny, z których prze­ mawia mięsność bytu, miały zasłonić otchłań niebytu. Pragnienie obecności pozostaje nie­ spełnione, jeszcze bardziej frustrując co by­ strzejszych właścicieli irokeza. Punk kaleczy swe ciało, g d y ż go nienawidzi, a nienawidzi go, g d y ż nie może w nim odnaleźć samego siebie, potwierdzenia iluzji, którą żyje. Ten rozpacz­ liwy gest ucieczki od ciała w ciało (bynajmniej nie prostego poszukiwania własnej cielesności, lecz wiary w zmaterializowaną w ciele duszę, psyche, osobowość itd.) ostatecznie spycha go w nieobecność, której tak szaleńczo pragnął u n i k n ą ć . Powiedzmy sobie szczerze: punka nigdy nie było. Stworzony przez media oraz socjologów jako pozorne zagrożenie dla stabil­ ności społeczeństwa i oddolna, spontaniczna subkultura młodzieżowa, do dziś łudzi mło­ dych idealistów aurą prawdy. New roman¬ tic, przeciwnie, aurę prawdy odrzucił w imię deszczu brokatu, będąc od początku dziełem właścicieli, menedżerów, m u z y k ó w i didżejów. Niemal n i e z a u w a ż o n y zaistniał zaskakująco witalną siłą swej nierzeczywistości. New ro¬ mantic to coś z nieswój ego czasu, co się nigdy nie wydarza - coś niewydarzonego. Raoul Vaneigem twierdził, że rewolucję na­ leży robić nie na ulicach, lecz w łóżkach . Myśl w pierwszym wrażeniu pomysłowo przewrotna. Jednak za dużo w niej niegrzeczności, sponta­ niczności, nade wszystko zaś nużące tropienie w rozporku kota w worku, fikcja czystej i praw­ dziwej seksualności, seksualności, która mogłaby przemówić swym własnym językiem. Rewolucja zdarzyła się na parkiecie. 36 The aim of this article is to juxtapose two popular styles among youngsters: punk and new romantic. Punk is often depicted as one of the last classic subcultures of modernity, which, by means of homology, reflects the problems of underprivileged people and class conflict in the visual style of punk rockers. Some elements of punk culture may be easily deducted from the ritual dance called pogo - full of aggression and auto-destructive power. In spite of the claims of situationists who inspired punk, this style was not really subversive. In fact, it was just negative and as such it could not destroy or even disturb social system. On the contrary, new romantic movement was an example of a not easily definiable post-subculture. New romantics epitomized artificial, splendid and unserious attitude to life. Moreover, new romantic's androgyny and elegant style create a kind of a contemporary dandyism, which occurred to be very subversive in early 80s. 3 6 R. Vaneigem, Rewolucja życia codziennego, tłum. M . Kwaterko, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c4da1e8a06336a1acdc14a96b3fe60.pdf 547a7032b0c31856368daa706f8f466a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5607 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5213 Title A name given to the resource Kiedy pan i jego pies słuchają Mozarta/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.57-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bomba, Jacek Fac-Biedziuk, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kiedy pan i jego pies słuchają z Jackiem Bombą Katarzyna Fac-Biedzm{: ]a\ określiła to Kata­ rzyna Janowska, psychiatra grzebie w ludzkich duszach, umysłach, a ja przychodzę rozmawiać o ciele. . . Prof. Jacek Bomba: Mój nauczyciel jeszcze sprzed czasów studiów medycznych, biolog, farmakolog, profesor Vetulani, wypowiadał się ostatnio na ten temat w telewizji. Mówił, że współczesny badacz życia psychicznego, pa­ tologicznego czy nie, właściwie nie ma innego wyjścia niż przyjąć jedność. Na tym ogólnym poziomie sprawa jest jasna, na bardziej szcze­ gółowym zaczyna się komplikować. Nie można dzisiaj myśleć o funkcjonowaniu psychicznym człowieka w oderwaniu od jego ciała, ale psy¬ chiatrii przez ciało rozumie się bądź m ó z g 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Mozarta rozmawia Katarzyna Fac - B i e d z i u k zamknięty w czaszce, bądź pojmowany tak, jak go rozumiał amerykański neurolog i psychiatra Damasio - jako całość układu nerwowego, to, co nami steruje, zarządza żyjącym organizmem. Jednak j ak rozumiem, to wszystko to nie jest cia­ ło, o którym mowa w fdozofii, psychologii czy antropologii. Te dyscypliny, mówiąc o ciele, mają na myśli jego zewnętrzny ogląd - to, co widzimy, to, co prezentujemy sobą, i to, co postrzegamy jako nasz wygląd. Z tym postrzeganiem sprawa jest niezwykle za­ wijana. Ot, choćby z tego powodu, ie pewnych części własnego ciała nigdy nie widzimy w sposób bezpośredni, na przykład własne twarz moiemy ogłądaćgłównie za pośrednictwem lustra. �Katarzyna Fac-Biedziuk 58 Lustro ma jeszcze tę słabość w porównaniu z portretem malarskim albo rzeźbiarskim, że jest dwuwymiarowe i płaskie. Malarstwo, przy­ najmniej w tym okresie, w którym korzystało z perspektywy i budowało przestrzeń dzięki operowaniu światłocieniem, dawało możliwość obejrzenia własnej twarzy w przybliżeniu. Istniał obraz rzeźbiarski, portretowy, ale inne techniki tego nie umożliwiały. Poza tym zawsze widzimy odbicie odwrócone. Zawsze zobaczymy twarz inaczej niż ci, którzy na nas patrzą. Stojąc przed lustrem, mimowolnie robi się miny. Patrząc w lustro, widzimy siebie w pewnym określonym stanie, w pewnej gotowości. Jeśli wiem, że zaraz spojrzę w lustro, to robię minę. Nie każdy, przystępując do poznawania, wyma­ zuje swój j u ż wcześniej posiadany obraz całko­ wicie. Może to jest m o ż l i w e . . . Może można się oczyścić ze wszystkiego jakimiś procedurami. Nie wiem. Znane jest też zjawisko, że niespo­ dziewane ujrzenie siebie w lustrze wywołuje szok. Wyobraźmy sobie, że ktoś jest w łazience, lustro jest zaparowane. W pewnym momencie pod wpływem ciepła powierzchnia zwierciadła się odparowuje i nagle ten ktoś, wychodząc spod P r o f , d r h a b . J a c e k B o m b a - c e n i o n y w kraju i zagranicą lekarz psychiatra, p s y c h o t e r a p e u t a , k i e r o w n i k K a t e d r y Psychiatrii W y d z i a ł u Lekarskiego C o l l e g i u m M e d i c u m UJ. Brat udziat w p o ­ w s t a w a n i u Kliniki Psychiatrii D z i e c i i M ł o d z i e ż y - p i e r w s z e j t e g o r o d z a j u placówki w Polsce, o b e c ­ nie k i e r u j e jej działalnością. Jest u c z n i e m l e g e n d a r n y c h postaci polskiej psychiatrii - A n t o n i e g o Kępińskiego i Marii O r w i d . Z a j m u j e się m i n . b a d a n i e m r o z w o j u i zaburzeń ludzkiej seksualności, zaburzeń odżywiania, z a g a d n i e n i e m d e p r e s j i i n e r w i c , p r o b l e m a m i d o r a s t a n i a i n i e p r z y s t o s o w a ­ nia społecznego. R ó w n o l e g l e d o badań n a u k o w y c h z a j m u j e się praktyką psychoterapeutyczną, pracując głównie z młodymi ludźmi. Jest a u t o r e m p o n a d I 5 0 prac n a u k o w y c h , w s p ó ł a u t o r e m r o z m ó w z D o r o t ą Terakowską Być rodziną. C z ę s t o z a b i e r a głos w dyskusjach na łamach p i s m opiniotwórczych. U w a ż a n y jest za a u t o r y t e t w s p r a w a c h dotyczących najaktualniejszych zjawisk i p r o b l e m ó w środowisk m ł o d z i e ż o w y c h . O s t a t n i o ukazała się k o l e j n a książka w f o r m i e w y w i a ­ d u rzeki Kim jesteśmy czyli o seksie ( t y m r a z e m pytania zadawała Katarzyna Janowska). Pisze się o n i m : „ N i e z w y k ł o ś ć Jacka B o m b y j a k o psychiatry p o l e g a na t y m , że potrafi o n , j a k o j e d e n z n i e w i e l u , połączyć p o z o r n i e niemożliwe d o p o g o d z e n i a p o s t a w y : lekarza wyrastającego z naj­ lepszych tradycji k r a k o w s k i e j szkoły p s y c h o t e r a p i i h u m a n i s t y c z n e j przyjaciela ludzi znającego ich p r o b l e m y z autopsji —i 7n,prize m w y b i t n e g o n a u k o w c a t e o r e t y k a nadającego k i e r u n e k r o z w o j u współczesnej psychiatrii" Z a w s z e m a p r z y s o b i e fajkę SARBARZVNCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta prysznica, widzi swoje odbicie i doznaje szo­ ku. To wstrząsające, spojrzeć na siebie, będąc nieprzygotowanym, i znienacka zarejestrować swój własny obraz. Nie miała pani takiego do­ świadczenia, że zobaczyła się pani w lustrze, nie spodziewając się, że ono tam jest? Miałam. Inie poznałam siebie. Mnie też się to zdarzyło i bardzo dobrze to pamiętam. Stałem w windzie, światło padało z góry, byłem ocieniony - w kapturze. W pew­ nym momencie odwróciłem głowę. Tam było lustro, takie szarawe, i nagle zobaczyłem zu­ pełnie innego człowieka. Nie poznałem siebie. W psychiatrii opisano inne zjawisko związane z obcością własnego ciała, które nazywa się dysmorfofobią albo depersonalizacją somatyczną. Polega na poczuciu, że ciało się zmienia, że coś się dzieje z twarzą, że nos się wydłuża. W nie­ których sytuacjach zdarza się nawet, że człowiek ma poczucie, iż zmienia się jego płeć, zmieniają się genitalia. Częściej zresztą mężczyźni mają poczucie że stają się kobietami n i ż odwrotnie I weryfikacja w lustrze to potwierdza. Siła zmia ny wewnętrznego obrazu ciała jest tak duża że informacia z zewnątrz me iest orzyimowana nie koryguje tego poczucia zmiany. Podobnie jest chyba z osobami cierpiącymi na anore\sję, które widzą w lustrze ogromny brzuch, zwalistą, ociężałą postać, mimo tego, że drastycz­ nie tracą na wadze. Trzeba sobie uświadomić, że lustro tu nie istnieje, ono jest j u ż w głowie. Zaburzenia po­ strzegania ciała są zaburzeniem bardzo ważnej funkcji. Niezależnie od tego, czy człowiek w i ­ dzi się w lustrze tak, jak widzą go inne osoby, czy nie, to i tak każdy ma obraz własnego ciała. Ten obraz nie zawsze jest do końca uświado­ miony i konsekwencją tego są choćby zjawiska fantomowe: gdy człowiek straci nogę albo rękę, 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 59 to może wciąż ją czuć, ponieważ nie została usunięta z obrazu wraz z amputacją. Obraz pozostaje. Nie do końca wiemy, gdzie i jak to się dzieje, ale ten obraz jest.. Bywa, że ulega zaburzeniu także bez obcięcia ręki czy nogi. To, o czym pani mówi, obserwuje się zwłaszcza w zaburzeniach anorektycznych typu restrykcyj­ nego. Osoby wychudzone, nawet wyniszczone, 0 bardzo niskim wskaźniku masy ciała, mają subiektywne poczucie, że są większe i pełniej­ sze. To można sprawdzać, nie w ten sposób, że się słucha ich wypowiedzi, gdy obserwują siebie w lustrze - „O, patrz, jaka jestem gruba!" - ale prosi, żeby narysowały swoją sylwetkę na ścianie lub na kartce. Rysują ją o wiele większą, szerszą, grubszą n i ż ich rzeczywista sylwetka. Abstrahując od zaburzeń postrzegania własnego ciała, niekiedy zdarza się tak, że możemy czuć zdziwienie własnym wyglądem. Patrzę w lustro 1 myślę sobie, że przecież ja wyglądam inaczej. zupełnie Jest tak dlatego, że proces oglądania swoje­ go odbicia czy swojej postaci na fotografii jest związany z tym, jak ja sobie siebie, mówiąc naj­ ogólniej, wyobrażam. Ale wyobraźnia nie jest dobrym określeniem, ponieważ wyobraźnia to coś, czego jestem świadom. Mam jednak jakiś wewnętrzny obraz siebie i potrafię zidentyfiko­ wać się na zdjęciu albo w lustrzanym odbiciu. Na ogół jest tak, że kiedy idę do fotografa, by zro­ bić sobie zdjęcie do paszportu, i je odbieram, to wiem, że to jest moje zdjęcie, lecz nie wydaje mi się wielce nieprawdopodobne, że ktoś wcisnąłby mi zdjęcie kogoś innego. A ja przyjąłbym je poJY & & • ) f 1)1 1 )•>f nieważ wydawałoby mi się, że to zdjęcie musi tak wyglądać: bo jest zrobione bez retuszu bo musi być pokazane lewe ucho profil trzy czwarte itd Na ogół rzadko siebie oglądamy w ten sposób i nie mamy takiego obrazu. Mogę sobie wyobra zić sytuacl ze orzyimuie zdiecie mężczyzny w podobnym wieku i podobnej budowy nie �60 rozróżniłbym tego, podobnie jak mam kłopoty ze zidentyfikowaniem się na zdjęciach zbioro­ wych. Jeżeli potrafię się wówczas rozpoznać, to najczęściej po tym, że pamiętam, gdzie stałem, albo po tym, że rozpoznaję właściwy sobie układ ciała: stoję lub siedzę w taki czy inny sposób. Natomiast układ twarzy znam znacznie gorzej. To inni rozpoznają mnie po twarzy. Kwestia rozpoznania siebie jest związana z obrazem wewnętrznym. I teraz pojawia się drugi problem, który jest już na pograniczu psychologii i psychiatrii - mamy obrazy realny i idealny, życzeniowy. Odnosząc się do obrazu idealnego, jako nie swoje odrzu­ camy zdjęcie, na którym wyglądamy inaczej. W tym wypadku - tak j ak wyglądamy rzeczywiście. Malarz namalował mnie zupełnie niepodobnie nie dlatego, że zrobił obraz kubistyczny czy w inny sposób odległy od realizmu, tylko dlate­ go, że on nie odpowiada mojemu wyobrażeniu i mojemu życzeniu. To jest konsekwencja naszej współczesności kulturowej. Pewna dowolność, autorstwo własnego obrazu, jest cechą naszej cywilizacji. Ponowoczesność umożliwia nawet kompletną, autorską kompozycję tożsamości. Jest trochę tak, że j esteśmy przekonani od co naj mniej pięćdziesięciu lat, że możemy być wiecz­ nie młodzi, gładcy, niepomarszczeni, że nic nie będzie się garbiło, nie będzie nic zwisało spod szyi itd. Proces starzenia się tkanek i wynikające z tego zmiany aparycji są trudne do przyjęcia. Pewnie dlatego tak szalenie popularna jest chi­ rurgia plastyczna („estetyczna"), kształtowanie siebie (body sculpting), dowolność budowania różnych elementów własnego ciała i tworzenia swojego wyglądu na nowo. Możemy znaleźć na świecie przykłady osób, które całkowicie się konstruują za pomocą chirurgii. Chodzi tu o dostosowywanie się do jakiegoś idealnego wyobrażenia. Nie jest to bynajmniej nowe zjawisko, lecz obecnie ma cechy nurtu, który, jeśliby go nazwać religijnym, stanowiłby Katarzyna Fac-Biedziuk religię bez Boga. Opiera się na założeniu, że wszystko można osiągnąć: smukłą sylwetkę, wieczną młodość... Wszystko mogę mieć. Kie­ dyś cechą kultury była zgoda na to, że trzeba zaakceptować pewne rzeczy i trzeba przyjąć to, na co się nie ma wpływu, czego się nie zmieni. Dziś powoduje to frustrację i nie jest częścią po­ wszechnej świadomości. Interesuje mnie kwestia pana kontaktu z pacjen­ tem. Zapewne pana pacjenci często doświadczają stanów, \tóre są trudne i do zwerbalizowania, i do zrozumienia, również przez lekarza. Czy ciało bywa tu pomocne? Ja nie lubię pojęcia „rozumieć". Dlaczego? Pracuję głównie z młodzieżą, a młodzież, zwłaszcza ta adolescencyjna, u ż y w a pojęcia „rozumieć" w znaczeniu akceptacji, zaś akcep­ tację pojmuje jako zgodę na wszystko, łącznie z całością zachowań. To nie zawsze jest moż­ liwe. Staram się być otwarty na dialog, na do­ strzeganie reakcji i sposobu myślenia, percepcji, przeżywania drugiego człowieka. Bez osądza­ nia, formułowania swoich poglądów, sterowania sprawą. Natomiast poznanie kogoś innego, także pacjenta, to niezwykle istotna kwestia. Jaki we mnie powstaje obraz drugiego człowieka, to jest sprawa zawsze niezwykle skomplikowana, po­ nieważ moje rozumienie kogoś innego składa się zawsze w ogromnej mierze z tego, czym ja sam jestem, co sam do tej relacji wnoszę. Staram się nie popełniać takich błędów, ja­ kie popełniali pierwsi antropolodzy kulturowi. Doświadczenie Malinowskiego jest dla mnie doświadczeniem znaczącym. Gdy Malinowski siedział na Trobriandach i rozmawiał ze swoimi informatorami, nie znając dobrze ich języka, zbudował bardzo interesujące koncepcje, które BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta ja bardzo lubię i często się nimi posługuję. Ale jestem świadom tego, że on nigdy nie rozstrzy­ gnął problemu, czy jego rozmówcy informowali go w sposób rzetelny. A przez rzetelność rozu­ miem tu pełnię wiedzy. On miał bardzo małe możliwości oceny, gdzie jest granica prawdy. Gdzie jest granica tego, o czym Trobriandczyk mógł z Polakiem czy Anglikiem rozmawiać. Są rzeczy, o których nie m o ż n a r o z m a w i a ć z powodów tabuistycznych. Każdy ma swoje tabu. Jestem świadom tego, że człowiek, który wchodzi ze mną w interakcję i przedstawia mi swoją opowieść, konstruuje ją w sposób wynika­ jący z jego możliwości werbalizacji, rozeznania własnych stanów, ale także szeregu osobistych tabu, których nie mogę znać, bo nie mam takiej możliwości - to jest zawsze indywidualne. Przez tabu rozumiem zakaz, którego przekroczenie rozwala konstrukcję niezbędną dla rozumienia świata. Powinienem o tym wiedzieć i poruszać się w przestrzeni, którą wyznacza wypowiedź pacjenta. Rozmowa może przebiegać w rozma­ ity sposób. Bywa, że pacjent j u ż na pierwszym spotkaniu ma jakiś obraz tego, po co przyszedł, ma jakąś motywację albo antymotywację: został nakłoniony albo mama go przyprowadziła, choć nie chciał, itp. Bywa, że sam zaczyna mówić. Ta wypowiedź może służyć porozumieniu, przy­ bliżeniu siebie i swoich problemów osobie, do której się zwraca. Ale bywa i tak, że jest zasłoną. To też jest informacja, którą mogę wykorzystać do nawiązania kontaktu, i tak się najczęściej dzieje. 61 gradowa, tak że wszystko dookoła ciemnieje, to może być albo wściekły, albo depresyjny, cho­ ciaż o tym nie mówi. Opowiada, że dzisiaj czuje się znakomicie i wydaje mu się, że jest piękny dzień. Można zobaczyć też elementy, które są w pewnym rozdźwięku. Istnieje coś takiego jak spójność ekspresji i treści - brak takiej spójności albo pewne szczególne zestawienia też są dla mnie informacją o stanie psychicznym człowie­ ka, którego badam. Najtrudniej jest wtedy, kie­ dy kontaktu nie ma, kiedy jest to, co psychiatria nazywa stuporem - człowiek wchodzi, staje jak słup soli, w ogóle się nie odzywa, nie ma eks­ presji werbalnej, mimicznej, ruchowej i wtedy badanie jest wyłącznie ograniczone do badania przedmiotowego. Można poznać sytuację, moż­ na poznać człowieka, można poznać jego stan. To jest inna jeszcze kwestia psychiatrii: są róż­ nice albo granice, albo wzajemne przeplatanie się ocen stanu, bo stan trzeba ocenić. Jest tak, że oczywiście psychiatria ma za zadanie - odwołam się do terminu, którego użył Kępiński - poznać chorego. Poznanie jest procesem, który trwa. Kępiński twierdził, że proces poznania każdego pacjenta pozwala mu także poznać lepiej siebie. I ciało też ma w tym oczywiście swój udział. Kusi mnie, ieby w kontekście tych rozwaiańporu­ szyć jeszcze jeden wątek- Chodzi o pierwszy człon nazwy dyscypliny, \tórą pan profesor się zajmuje - o psyche. Czy dzisiaj w ogóle wypada pytać o du­ szę? Ja\ to wygląda z pańskiej perspektywy? Czy rzeczywiście jest tak, jak twierdzi M. Geier, że du­ sza jest obecna jedynie jakp etymologiczny siad? A to, o czym rozmawiać się nie da? Jestem wychowany w takiej psychiatrii, która uważa, że badanie prócz rozmowy zawiera też to, co się nazywa badaniem przedmiotowym, to znaczy obserwację zachowania, czyli komuni­ kację pozawerbalną. Zatem biorę pod uwagę, że gdy ktoś wchodzi do mnie zgarbiony, jak chmura 1 (14) P009 BARBARZYŃCA To jest bardzo trudne pytanie, nie podejmę się odpowiedzi. Mogę jedynie rozważać. Nie sądzę, aby psychiatria miała w tym względzie jedną odpowiedź. Nieprzypadkowo u ż y w a m terminu „funkcjonowanie psychiczne" czy „czynności psychiczne". Robię to, żeby mieć jasne i wyraźne określenie przedmiotu swoich działań. Chociaż �Katarzyna Fac-Biedziuk 62 i tak, gdy weźmiemy do ręki współczesne pod­ ręczniki, to m o ż n a z a u w a ż y ć , że angielskie pojęcie mental - większość międzynarodowych uzgodnień redaguje się w języku angielskim jest tłumaczone na język polski jako „psychicz­ ne", a powinno być „umysłowe". Jeszcze 50 lat temu różnica w myśleniu pomiędzy północ­ ną szkołą psychiatrii polskiej, reprezentowaną przez profesora Bilikiewicza, a szkołą południo­ wą, reprezentowaną przez profesora Kępińskie­ go, wyrażała się tym, że klinika psychiatrycz­ na w Gdańsku nazywała się Kliniką Chorób Umysłowych, a klinika krakowska nazywała się Kliniką Psychiatryczną - w odwołaniu się do psyche i tatros- lekarz. Profesor Kępiński zaczy­ nał swoje wykłady od takiego etymologicznego wyjaśnienia. Natomiast trzeba również zdać sobie sprawę z tego, że pojęcie duszy w języku polskim jest tożsame z jednej strony z tym, co spirytualistycznie czy też religijnie rozumiane jako część tchnięta przez Boga w akcie stworze­ nia opisanym w Księdze Rodzaju, a z drugiej strony z czynnościami umysłu, ale także i inny­ mi aspektami mózgu. Chodzi tu o coś, co Freud nazywał aparatem psychicznym człowieka sto lat temu. W angielskim i niemieckim jest inny termin językowy na określenie duszy w rozu­ mieniu spirytualnym, w polskim jest to zatarte. Angielski jest dziś wszechobecny... galimatias i zamieszanie. Natomiast psychiatria wyraźnie ustaliła - co znajduje wyraz w odpo­ wiednim oświadczeniu wydanym przez W H O - że możemy mówić o czterech wymiarach funk¬ cjonowania człowieka: cielesnym, społecznym, psychicznym i duchowym. Zastrzega się, że zdrowie wymaga dobrego funkcjonowania we wszystkich tych wymiarach bądź też, w innym ujęciu, wymaga wykorzystania swoich możli­ wości i zaspokojenia potrzeb rozwojowych na tych czterech płaszczyznach. Traktuje się je na równi. Myślę, że nie da się uniknąć redukcjonistycznych spojrzeń, lecz dusza nigdy nie znik­ nęła z myślenia całkowicie. To pojęcie mogło być mniej modne, mogło mniej przebijać się do pojawiających się publikacji, mniej funkcjono­ wać w książkach będących aktualnie w obiegu, ale zawsze istniało. Przeczytałam niedawno w którymś z pism po­ pularnonaukowych, że neurobiologiczne metody badania ośrodkowego układu nerwowego wyka­ zały, iż psychoterapia powoduje takie same zmiany biologiczne w mózgu i całym ośrodkowym dzie nerwowym pacjenta jak leki psychotropowe. Ciekawe... Co w tym wydaje się pani takie ciekawe? Dochodzenie do obserwowałnych zmian w mó­ zgu, w ciełe za pomocą dwóch zupełnie To jest przyczyną jeszcze większego termi­ nologicznego zagmatwania. Biorąc pod uwagę poważny wpływ języka angielskiego na polski, obecnie wszędzie tam, gdzie wcześniej była mowa o „psychicznym", teraz za angielskim pojawia się przymiotnik „psychologiczny". No, to w ogóle nie ma większego sensu. Ponieważ psychologiczne nie istnieje w naturze, psycho­ logiczne to jest to, co opisuje nauka zwana psychologią. Natomiast psychic w angielskim oznacza po prostu szaleństwo. Powstaje słowny ukła­ odrębnych dróg. Tu farmakologia, tu rozmowa - specyficzna co prawda, ale rozmowa. To może moje postrzegan le świata - ajednaki - za pomocą dualistycznych kategorii. To, co na ten temat zostało powiedziane, dotyczy depresji i konkretnie odwołuje się do określonego konstruktu teoretycznego wyja­ śniającego jej biologiczny mechanizm. Ta kon­ cepcja mówi, że depresja jest wyrazem deficytu serotoniny w pewnych określonych częściach BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta mózgu i leczenie farmakologiczne jest ewident­ nie nakierowane na to, aby tę ilość serotoniny podnieść. No i udało się stworzyć takie leki, któ­ re docierają tam gdzie trzeba i wywołują efekt, który można zobaczyć. M o ż n a wówczas powie­ dzieć, że wiąże się z tym także pewna zmiana w ogólnym obrazie - depresja się zmniejsza. Badania, do których się pani odwołuje, są rze­ czywiście ciekawe, bo mówią, że określone postępowanie psychoterapeutyczne, specjalnie opracowane do leczenia depresji (psychotera­ pia poznawcza), rzeczywiście nawet szybciej n i ż leki powoduje wzrost serotoniny w tych okolicach mózgu. Jednak nadal bez odpowie­ dzi pozostaje pytanie o zależności pomiędzy przekaźnictwem, (szybkością przekazywania informacji czy poziomem aktywności ośrodka mózgowego) a stanem psychicznym i o kie­ runki tej zależności. Może jest to, jak zakłada podejście systemowe, zależność cyrkularna? To znaczy nie przyczynowo-skutkowa, jedno­ kierunkowa ani nawet zwrotna - jak w ujęciu Newtona. Wracamy teraz do ciała. Umysł ludz­ ki z trudem pojmuje cyrkularność; albo nam wygodniej, albo po prostu mamy taką strukturę mózgu, że prościej pojmujemy zależność jed­ nokierunkową n i ż złożoną. Byłoby to ograni­ czenie wynikające z naszego ciała. A gdzie jest dusza? Nie ma jasnego rozstrzygnięcia z perspek­ tywy nauki - a w każdym razie medycyna nie powinna zajmować stanowiska w tej sprawie, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 63 bo nie ma dostępu do metod pozwalających zaj­ mować się zagadnieniem - czy życie psychiczne pozostaje w j akimkolwiek związku z wymiarami metafizyczno-nadprzyrodzonymi, to znaczy czy dusza warunkuje istnienie życia psychicznego, czy nie. Można tylko dowodzić, że życie psy­ chiczne odbywa się za pośrednictwem mózgu (czyli ciała). I tu zaczyna się robić ciekawie, bo badania z zakresu tak zwanej neurobiologii rze­ czywiście to potwierdzają. Trzydzieści lat temu Eccles mówił, że nie da się samoświadomości wyśledzić za pomocą badań obrazowych czyn­ ności mózgu i można uważać, że jest ona taką aktywnością, która może być uznana za dowód na istnienie duszy. Ale badania posunęły się do przodu i te obserwacje, na które powołuje się Eccles, są wysuwane dzisiaj jako argument, że samoświadomość nie ma ośrodka (to znaczy, nie udaje się znaleźć jąder samoświadomości albo też układu samoświadomości). Obrazowy przykład Ecclesa polegał na przed­ stawieniu wyników badań aktywności mózgu psa i jego pana, kiedy obaj słuchają Mozarta. Można zidentyfikować wówczas aktywność ośrodków rejestracji, analizy, przyjemności. Okazuje się, że są takie same. Nic nie wskazuje na aktywność ośrodków odpowiadających za - zakładaną tylko u człowieka - świadomość słuchania Mozarta i świadomość przeżywanej przy tym przyjem­ ności. To wspiera hipotezę, że samoświadomość jest wyrazem aktywności zorganizowanej cało­ ści. Mózgu. Dziękuję z a rozmowę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c51db1d7f8c07dc03007327475ea4a.pdf 1d06743dbc3b6e2fc0bebef94eb7c9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5606 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5212 Title A name given to the resource Ludzie progowi / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.46-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczmarczyk, Anita Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anita Kramarczyk Ur. w I 985 r. Ukończyła studia licencjackie z socjologii w Bielsku-Białej (AT-H). Aktualnie studentka drugiego roku studiów uzupełniających magisterskich, specjalizacja - społeczno-kulturowa tożsamość płci (UJ). Interesuje się socjologią rodziny socjologią płci kulturowej, antropologią społeczno-kulturowa, studiami związanymi z seksualnością (sexuality studies). Ludzie progowi Transgenderyści, transseksualiści, t r a n s w e s t y c i Aby móc przełamać barierę między płciami, musimy ją najpierw stworzyć Alicja Strzelecka Atrybuty liminalności czy też liminalnych person („ludzi progowych") muszą być ambiwalentne, ponieważ ten stan i te osoby wymykają się, wyślizgują z siatki klasyfikacji, która zazwyczaj wyznacza stany i pozycje w przestrzeni kulturowej. Byty liminalne to ni to, ni owo; me są ani tu, ani tam, ale znajdują się między stanami definiowanymi i ustanawianymi przez prawo, obyczaj, konwencje i ceremoniały. Victor Turner N ienormatywne tożsamości seksualne podważają takie dychotomie, jak kobie­ ta - mężczyzna, męskość - kobiecość, które budują porządek społeczny. Niewątpli­ wie do takich tożsamości można zaliczyć osoby transgenderowe, transseksualne, transwestytów Nie będę zajmowała się tutaj seksualnością tych­ że osób, ich homoseksulanością, heteroseksualnością czy też biseksualnością. Celem niniej­ 1 A. van Gennep, Obrzędy przejścia. szego artykułu jest zaprezentowanie stanowisk: antropologicznego, socjologicznego i teorii qu­ eer oraz próba odpowiedzi na pytanie, czy nie­ normatywne tożsamości seksualne stanowią fazę liminalną w drodze rytuałów przejścia, które zaprezentował Arnold van Gennep . Słowa Alicji Strzeleckiej stanowią nieja­ ko istotę niniejszego artykułu. Trudno mówić o przekraczaniu pewnych barier, o łamaniu 1 Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 47 porządku społecznego bez uprzedniego ich zde­ finiowania. Należałoby w tym miejscu zazna­ czyć, że rzeczywistość społeczna jest bezustan­ nie konstruowana w oparciu o ciągłe negocjacje prowadzone między aktorami życia społeczne­ go. Niekończąca się debata dotycząca wspól­ nych definicji różnych wymiarów świata życia codziennego mieści w sobie również ścieranie się światopoglądów tych wszystkich podmiotów, które podejmują dyskurs w zakresie definiowa­ nia płci. Wypracowane i uzgodnione wspólne kategorie kobiecości i męskości oraz kobiety i m ę ż c z y z n y są utrwalane w społeczeństwie za pomocą socjalizacji i instytucjonalizacji. Tym samym stanowią o porządku społecznym, który jest uprawomocniany przez te praktyki . Kiedy pojawiają się jednostki niemieszczące się w obowiązujących kryteriach, rozpoczyna się debata. Pytanie jednak brzmi, czy dotyczy ona zmiany porządku, czy też tego, jak się w ów porządek wpisać? Niewątpliwie odpowiedzi na to pytanie będzie wiele. Również ja podej­ m ę próbę odpowiedzi na nie, powołując się na stanowiska antropologów i antropolożek, ale również osób zajmujących się socjologią i teo­ rią queer. Otóż myślę, że te rozważania warto roz­ począć od zaprezentowania krótkiej historii ewoluowania kategorii seksualności, tożsamości seksualnej w kontekście antropologii. Ma to na 2 2 P. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, tworzenie 3 4 natury i kultury, które w równym stopniu wpływają na tłum. J. Niżnik, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983. 3 celu również przybliżenie pojęć płci biologicz­ nej, płci kulturowej (będę się posługiwała na­ przemiennie pojęciami płeć kulturowa i gender), które pozwoli zrozumieć (nie)umiejscawianie jednostek posiadających tożsamości seksualne klasyfikowane poza normami obowiązującymi w danym społeczeństwie. W latach 70. pojawiło się rozróżnienie na płeć i gender w praktycznie wszystkich naukach społecznych (prócz filozofii), w którym to gen­ der stanowiło nadbudowę nad płcią biologiczną. Warto w tym miej scu - w kontekście niniej szych rozważań - odnieść się do argumentacji teo­ retyków i teoretyczek antropologii społecznej, którzy twierdzili, że płeć nie musi decydować 0 genderze, podając przykłady trzecich płci 1 innych form transgenderyzmu. Dziesięć lat później nie poprzestawano j u ż tylko na zajmo­ waniu się antropologią kobiet, a podjęto szereg studiów na temat stosunków między kobietami i mężczyznami (antropologia płci kulturowej) i badano relacje między ciałem, przedstawie­ niem tychże ciał a świadomością. To rozszerze­ nie analizy doprowadziło - paradoksalnie - do z a w ę ż e n i a kategorii w ramach antropologii płci kulturowej z powodu odrzucenia biologii. W późnych latach 80. teorie antropologiczne poszły w kierunku zaniechania używania kate­ gorii płci biologicznej, przyjmując tym samym, że ta nie istnieje . życie człowieka. Wydawałoby się, że elementem stałym będzie biologia, z kolei częścią zmienną kultura, jednakże Ann Oakley w następujący sposób definiuje płeć i gender. Według niej płeć biologiczna „określa w kontekście niniejszych rozważań okaże się, że nawet biologia może stać się kategorią płynną. biologiczny podział na mężczyznę (samca) i kobietę 4 H . L . Moore, Co stało się kobietom i mężczyznom? (samicę)", natomiast płeć kulturowa oznacza „równoległy, Pleć kulturowa i inne kryzysy w antropołogii, lecz społecznie odmienny podział na kobiecość A. Kościańska, M . Petryk, [w:] M . Kempny, E. Nowicka i męskość": G. Marshall (red.), Słowniksocjologii społecznych, i nau\ tłum. M . Tabin, PWN, Warszawa 2005, s. 234. Definicja ta zwraca uwagę na trwały związek 1 (14) P009 BARBARZYŃCA tłum. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, PWN, Warszawa 2004, s. 402-403. �Anita Kramarczyk 48 Sylvia Junko Yanagisako i Jane Fishburne Col­ lier pokazały, że ujmowanie gender jako kulturo­ wego rozwinięcia „naturalnej" dystynkcji płci jest modelem społeczeństwa zachodniego (ponieważ teoretyczne rozważania nad zagadnieniami do­ tyczących definiowania kategorii gender prowa­ dzone były przede wszystkim przez analityczki i analityków reprezentujących kulturę zachodnią i opisujących inne kultury przez jej pryzmat) - owo spojrzenie oparte jest na różnicach płcio­ wych dotyczących reprodukcji. W związku z tym proponują odrzucenie kategorii płci biologicznej z powodu nadawania jej specyficznych znaczeń kulturowych . Shelley Errington, wychodząc od teorii Yanagisako i Collier, proponuje trzy ka­ tegorie: płeć biologiczną (sex) - ciała obdarzo­ ne płcią, innymi słowy kategoryzacja ciał, np. po narodzinach człowiek jest definiowany jako mężczyzna bądź kobieta . Drugą kategorią jest Płeć biologiczna (Sex) - szczególna konstrukcja ludzkich ciał ujmowana w kontekście zachodnim, oraz gender - stanowiąca nadbudowę nad płcią biologiczną (różnie definiowaną w zależności od kontekstu kulturowego). Tym samym sex oka­ zuje się być również konstruowana, dlatego też ani gender, ani sex nie są j u ż kategoriami stałymi i stabilnymi. Henrietta Moore zadaje w związku 5 6 5 Ibid., s. 404. z tym pytanie, czy klasyfikacja do płci biologicznej wystarczy by określić gender? Otóż nie, jak twier­ dzi, o czym świadczą badania na temat trzecich płci. Dlatego też gender staje się dyskursywnym źródłem płci biologicznej, która jest produktem owego dyskursu . W związku z takim pojmowaniem seksual­ ności staje się ona rdzeniem rozważań na temat płci i jako taka pojawia się w kręgu zaintereso­ w a ń m.in. Judith Butler i jej teorii performatywności, czyli najprościej rzecz ujmując, teorii stawania się płci kulturowej (powtarzanie, cyto­ wanie normy, ale w świadomy sposób; imitacja ideału tożsamości heteroseksualnej). Według Butler dychotomiczne kategorie „kobiecości" i „męskości" stanowią fałszywą stabilizację, jednocześnie wzmacniając normę heteroseksualizmu i kontrolę seksualności w ramach repro­ dukcji. Skoro systemy gender/sex normalizują różnice płci, należy je odrzucić. Alternatywą ma być performatywność, dzięki której przekształ­ canie gender pozwala odrzucić heteronormatywność . Jako że teoretyczka nie wywodzi się z kręgu antropologicznego, należałoby się w tym miejscu odnieść do teorii queer , której Judith Butler jest - jak się powszechnie u w a ż a - jedną z matek, 7 8 9 9 „Queer" to termin „odzyskany". Wyraz pochodzenia 6 Ibid., s. 404. germańskiego, j u ż od X I V w. używany w angielszczyźnie 7 Analizy dotyczące kategorii trzeciej pici prowadzą z pejoratywnym zabarwieniem (w znaczeniu do wniosku, iż to, co do tej pory wydawało się trwałym „podejrzany" lub „dziwaczny"), przyjął się jako wulgarne podziałem na biologiczną płeć męską i żeńską, zostało i obraźliwe określenie homoseksualisty. Jednak w latach zakwestionowane i zaczyna funkcjonować jako językowe 90. X X w. nastąpiła niespodziewana nobilitacja tego konwencje służące do opisu zdekonstruowanych kategorii terminu, którym zaczęto określać teoretyczną refleksję płci. Patrz: ibid., s. 405. nad konstruowaniem nienormatywnych orientacji 8 seksualnych w kulturze. Zob. J. Kochanowski, Fantazmat Por. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity, Routledge, London 1999; zróżnicowany. J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości. gejów, Podmiot feminizmu a problem wykluczenia, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004; J. Mizielińska, Pleć, ciało, seksualność Od feminizmu do teorii queer, Universitas, Kraków 2006. Socjologiczne studium przemian tożsamości Universitas, Kraków 2004, s. 129; J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy odmieńcami. Przyczynki do społecznej teorii queer, [w:] Basiuk, Ferens, Sikora (red.), Parametry pożądania. Kultura odmieńców wobechomofobii, Universitas, Kraków 2006, s. 37. Mizielińska zwraca BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 49 gdyż jej praca Gender Trouble zapoczątkowała tę teorię . Teoria ta , czerpiąc między innymi z pism Butler właśnie, wysuwa na pierwszy plan hasło, że kategoria gender jest niepotrzebna, w takim sensie, iż nie jest ona czymś, co jednost­ ka „posiada", ale czymś, co „uprawia". Skąd takie definiowanie? Otóż zdefiniowanie podmiotu prowadzi zawsze do jakichś wykluczeń, a po­ przez dekonstrukcję podmiotowości otwiera się drogę dla wykluczonych . W związku z tym „kategoria queer powinna na zawsze pozostać miejscem kolektywnej kontestacji" .1 c h o ć - j a k twierdzi Jacek Kochanowski - wszyscy jeste­ śmy odmieńcami , to zdaniem Tima Edwardsa w rzeczywistości wielu ludzi postrzega swoją seksualność jako coś stałego, gdy tymczasem teo­ ria queer mówi zupełnie coś innego . Edwards zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz: teoria queer jest utopijna, gdyż w rzeczywistości nie ma ona zastosowania w praktyce. I wbrew temu, co pisze Butler, twierdzi on, że w polityce queer nie ma miejsca na kolektywne działanie . Na ten sam problem zwraca uwagę Joanna Mizielińska, odnosząc się do kontekstu polskie­ go. Otóż według autorki w Polsce istnieje obok siebie wiele dyskursów (np. feminizm i queer) oraz istnieją pewne przeszkody, aby wprowadzić ową teorię w życie. Pierwszy problem stanowi uwagę na to, że słowo „queer" stało się synonimem dotychczasowego kształtu. W związku z tym, że charakter różnych mniejszości seksualnych, które były wcześniej podmiotu stanowi wstępny warunek działania -dlatego wykluczane, jednak pozostaje ono kategorią otwartą, nie powinien być jeden i niezmienny - należy przekraczać przekraczającą wszelkie granice grupowe, innymi słowy, najbardziej niesprawiedliwe normy i tym samym używać każdy może włączyć się do owej „grupy". J. Mizielińska, kategorii „kobiety" (Butler pisze o lesbijkach, dlatego Płeć, ciało, seksualność.., pojawia się kategoria kobiety) w bardziej świadomy 10 11 12 13 14 15 s. 116. 10 J. Kochanowski, Fantazmat zróżnicowany..., s. 129. 11 We wczesnych latach 80. dominowała polityka 16 17 sposób. J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości..., s. 242-244. afirmatywnej tożsamości budowanej w oparciu o pojęcie 13 J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości..., „prawdziwej lesbijki/kobiety" i „prawdziwego mężczyzny/ 14 Ibid., s. 223. s. 221-222. geja". Nie zwracano uwagi na różnorodność, a w centrum 15 Kochanowski zwraca uwagę na problemy zainteresowań znajdowało się gender. W związku z tym metodologiczne w socjologii, które polegają miedzy centrum zainteresowań przesunęło się z płci kulturowej innymi na tym, że socjologia tworzy uproszczenia, na seksualność. Co za tym idzie, w późnych latach 80. poszukuje „typów idealnych", przez co mocno wikła pojawia się teoria i praktyka queer, która była reakcją na się w procesy przemocy kulturowej. W związku etniczno-mniejszościowy model polityki ruchu gejów z tym proponuje nową perspektywę, która miałaby się i lesbijek Pojawiła się również ze względu na krytykę ze charakteryzować ujęciem inności jako alternatywy, strony marginalizowanych grup, między innymi takich sposobu, w jaki się różnimy od siebie, oraz jako jak kolorowi, biseksualiści, transgenderyści. W centrum procesu (de/re)konstruowania. Zmiana sposobu zainteresowań teorii queer mieszczą się społeczne uprawiania socjologii miałaby między innymi polegać czynniki kategoryzujące zachowania jednostek zgodnie na demaskowaniu wszystkich procesów normalizacji. To z ich seksualnymi preferencjami, analiza dychotomii interesująca teoria, ale niestety, nie miałaby zastosowania homo/hetero (komu służy i czy możliwa jest jej w praktyce, gdyż w odniesieniu do tego, co pisał destabilizacja), tożsamość jako podstawa opresji - dlatego Edwards, ludzie odczuwają potrzebę stabilizacji. Patrz kluczem do wyzwolenia staje się odrzucenie kategorii J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy tożsamości. J. Mizielińska, Płeć, ciało, 16 seksualność..., s. 111-121. 12 „Sexualities", 1, s. 472. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Butler nie postuluje odrzucenia kategorii podmiotu, ale proponuje zmianę jego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 17 odmieńcami..., T. Edwards, Queer fears. Against the cułturał Ibid., s. 478. s. 37-50. turn. �Anita Kramarczyk 50 brak polskiego odpowiednika na słowo queer, które przeszłoby odpowiednią drogę (od pogardy po afirmację). Drugi polega na słabości polskie­ go ruchu LGBT, co między innymi związane jest - ponownie - z brakiem przełożenia teorii na praktykę, która w dalszym ciągu odwołuje się wyłącznie do studiów gejowsko-lesbijskich. Z kolei trzecią przeszkodą jest brak zaplecza instytucjonalnego . Te przeszkody stanowią istotny problem w przełożeniu owej teorii na praktykę, a sama Mizielińska zwraca uwagę na jeszcze jedną ważną rzecz. Mianowicie teoria queer nie definiuje, uka­ zuje jedynie płynność i wieloznaczność takich pojęć, jak seksualność i tożsamość. Henrietta Moore twierdzi, że jeśli kategorie te stają się nieokreślone i niejednoznaczne, wtedy miejsce uprzywilejowane zajmuje ciało . Czy w związ­ ku z tym można pokusić się o stwierdzenie, że osoby transseksualne - twierdząc, że urodziły się w niewłaściwym ciele - chcą tak naprawdę wyjść poza to ciało, zapanować nad nim, nadając mu formę, którą same zdefiniują, wybiorą? Czy pragną zawieszenia pomiędzy płciami? A może chcą być ponad nimi, albo wręcz odwrotnie wpasować się w „męskość"/„kobiecość" bezre­ fleksyjnie? Jeśli tak, to czy można je włączyć w teorię queer, skoro powracają do esencji? Czy też paradoksalnie stają się queerowe z samej racji tego, iż narodziły się w „niewłaściwym" ciele? 18 19 (Nie)świadomość ucieleśnienia Bryan S. Turner wskazuje, że ciało może być rozpatrywane z dwóch perspektyw. Z jednej stro­ 18 J. Mizielińska, Płeć, ciało, seksualność..., 19 20 21 s. 126-132. ny kulturowe analizy nad ciałem stanowią sys­ tem znaczeń definiowanych jako pewna struk­ tura odseparowana od świadomości. Z drugiej strony celem fenomenologicznych studiów nad ucieleśnieniem jest zrozumienie ludzkich prak­ tyk i przedstawień ciała. Jednakże nie oznacza to, że obie kategorie są rozłączne i niekompaty­ bilne . Z kolei dwa stanowiska stojące w opozy­ cji do siebie przedstawia Debra Gimlin. W pew­ nym sensie łączą się one z teorią Turnera. Otóż po pierwsze, można mówić o „ciele jako projek­ cie", czyli o zarządzaniu ciałem, zmienianiem, kontrolowaniem go - można odnieść to stano­ wisko do drugiej perspektywy przyjętej przez Turnera. Tym samym staje się ono - według Giddensa - głównym przedmiotem tożsamości, a według Shillinga centralną częścią samoświa­ domości . Jednak w kontekście moich rozważań bardziej istotne będzie drugie podejście, stojące w opozycji do wymienionego powyżej. Leder formułuje kategorię „nieobecności ciała". Ciało jest nieobecne w świadomości, istnieje jedynie w cielesności. Natomiast pojawia się ono w świa­ domości w momencie, w którym fizjologiczne lub społeczne doświadczenie czyni je proble­ matycznym . Na pewno problematyczne staje się dla osób transseksualnych, które potrzebują zmiany płci, gdyż obecne ciało stanowi dla nich „więzienie". Adam Buczkowski podkreśla, że „ciało jest podstawą odgrywania/przedstawia­ nia płci społeczno-kulturowej, jest warunkiem koniecznym funkcjonowania modelu męskości/ kobiecości" . Dlatego wydaje się być słusznym twierdzenie, mówiące o ciele jako „więzieniu". Osoby transseksualne pragną wpisać się w po20 21 22 23 22 Ibid, s. 701-702. H . Moore, op. cit., s. 411. 23 A. Buczkowski, Społeczne B.S. Turner, Body, „Theory, Culture, Society", 23, s. 223. kulturowa i płeć biologiczna, Universitas, Kraków 2005, D . Gimlin, The Absent Body Project. Cosmetic Surgery s. 236. tworzenie ciała. Płeć as a Response to Bodily Dys-appearance, „Sociology", 2006, 40, s. 700. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 51 rządek społeczny, a mogą tego dokonać tylko poprzez zmianę płci biologicznej. Odczuwają tę potrzebę bardzo silnie, gdyż dzięki temu ich ciała staną się na powrót „niewidzialne", bo będą postrzegane jako „normalne". Pomimo tego, że w kontekście ponowoczesnym „granice ciał" kobiet i mężczyzn są ciągle przekraczane - nie tak jak w społeczeństwie no­ woczesnym, gdzie ciała te stanowiły dwa binarne porządki - to są osoby, które nie chcą przekra­ czać tych porządków . Ich pragnieniem jest po­ nowne włączenie do społeczeństwa. Należałoby nadmienić również, że istnieją jednostki, które - wręcz przeciwnie - „bawi" owa sytuacja. Są to kategorie osób, które przekraczają granice, mają świadomość swojego ciała i „grają" nim. 24 Stan psychiczny a i d e n t y f i k a c j a tożsamości seksualnej 25 D . Dzido, Kulturowe kody pici, [w:] J.M. Kurczewski (red.), Praktyki cielesne, Trio, Warszawa 2005, s. 220. 25 A. Kusiak, Pamiętniki 26 27 ń r 7 V Alicja Kusiak zwraca uwagę na to, że począt­ kowo psychologia i seksuologia umieszczały transwestytyzm w ramach homoseksualizmu, a pro­ blemy z uchwyceniem genezy oraz przyczyn tego zjawiska spowodowały, że zdefiniowano je jako „perwersję homoseksualną" . Dopiero począt­ kiem ubiegłego wieku transwestytyzm, transsek24 sualizm i transgenderyzm zaczęły być ujmowane niezależnie od kategorii homoseksualizmu, a to za sprawą Magnusa Hirschfelda oraz Havelocka Ellisa . Kategorie te są tak różne, choć w pew­ nym sensie się przenikają. Jeśli analizowane są z punktu widzenia teorii queer, to można pokusić się o stwierdzenie, że nie do końca ma znaczenie to, jakiego typu jest się „trans". Jednak wydaje mi się, że nie jest ono całkowicie słuszne. Otóż skoro transgenderyzm jest zakwestionowaniem podziału na dychotomie, wychodzeniem poza dystynkcje granice atransseksualizm wręcz odwrotnie iest próba ponownego weiścia" w binarność umiejscowienia siebie w" granicach to czy można mówić o braku różnicy? Nie próbuje tworzyć w tym mieiscu koleinvch nodziałów a e ukazać ze wnolskim kontekście adzie obok ńro hlemów łączenia teorii nneer z nraktvka istnieia nrnblemv InH.i W L i ś ć . limen , p r o D i e m y mazi, K t ó r z y pragną wyjsc z nmenu. U l a t e g o tez skoncentruje swoje rozważania na pojęciu transseksualizmu. Jak zdążyłam j u ż zaznaczyć, popularna defi­ n i c j a transseksualizmu o d n o s i się do pragnienia b y c i a osobą płci przeciwnej, posiadaniem ciała owej płci. Myra J. Hird wskazuje na dwa s t a n o ­ w i s k a ujmowania tej kategorii. Z jednej strony przywołuje psychiatryczne argumenty, k t ó r e Pani de Sancy przebranej za A. Strzelecka, Trudne słowa, n r a m a czyli kilka definicji, http:// transfuzja.org/pl/artykuly/trudne_slowa_czyli_kilka_ definicji.htm, 30.05.2008. Natomiast transseksualizm opata. Transgenderyzm na dworze Ludwika XIV, [w:] oznacza sprzeczność między płcią biologiczną a stanem T. Basiuk, D . Ferens, T. Sikora (red.), Odmiany psychicznym jednostki, która identyfikuje się z płcią Mniejszościowe odmieńca. orientacje seksualne w perspektywie gender, Śląsk, Katowice 2002, s. 25. 2 6 Najszerszym pojęciem jest transgenderyzm - termin, który „zosta! rozciągnięty na wszystkie osoby, które przeciwną. Dopełnieniem ma być operacyjna zmiana płci biologicznej, czyli „uzyskanie" ciała płci przeciwnej. Najwęższą kategorię stanowią transwestyci, którzy tylko czasowo identyfikują się z płcią przeciwną, „przebierając przekraczają granice pici, w jakiej się urodziły, dlatego się" i zachowując się w określony sposób. A. Strzelecka, też w szerszym ujęciu transgenderyzm można rozumieć ibid., A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu jako praktykę przekraczania norm związanych z płcią. O transseksuałistach i toałetach pubłicznych W takim ujęciu transgenderysta to osoba, której A. Zakrzewska (red.), Queerowanie feminizmu. prezentacja płciowości przynajmniej czasami jest polityka czy cos więcej?, odmienna od oczekiwań kultury, w jakiej ta osoba żyje". I (14) P009 BARBARZYŃCA 27 wysikać. w Polsce, [w:] Estetyka, Konsola, Poznań 2006, s. 79. A. Kusiak, op. cit., s. 25-26. �Anita Kramarczyk 52 sięgają X I X wieku i odnoszą się między innymi do tego, że transseksualizm w sytuacji „zmiany" mężczyzny w kobietę miałby wynikać z upadku mężczyzny, a „przeobrażenie" kobiety w m ę ż ­ czyznę byłoby efektem inteligencji i niezależ­ ności kobiet. Kilkadziesiąt lat później zaczę­ to szukać przyczyn transseksualizmu w dysfunkcjonalnej rodzinie, rozwodzie rodziców, zbyt póź­ nym rodzicielstwie, a w latach 80. uzna­ no go za psycholo­ giczne zaburzenie i chorobę, wpisując do American nią, a nie nią/nim czy też nim/nią. Otóż przed operacją zmiany płci osoby transseksualne po­ stępują według wzorów przypisanych do płci, którą odrzucają, ale również do płci, z którą się identyfikują. W związku z tym - jak pisze Mał­ gorzata Bieńkowska-Ptasznik: „dokonują więc na własny użytek pewne­ go połączenia tego, co w kulturze jest na ogół sobie przeciwstawia­ ne. To połączenie cech męskich i żeńskich po­ zwala im funkcjono­ wać w społeczeństwie do momentu podjęcia decyzji o operacyjnej zmianie płci, tak by cia­ ło odpowiadało tożsa­ mości danej osoby" . Psy­ chiatric Association's Diagnostic and Stati­ stical Manual. Z dru­ 29 giej strony wskazuje się na somatyczne argumenty, które miałyby sprowadzić się do twierdzenia, że transseksualizm nie jest chorobą psychiczną, a wy­ nika raczej z bólu, gniewu i depresji, jaką odczuwają oso­ FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI by transseksualne w związku ze społeczną dyskryminacją . Dla­ tego moje pytanie w tym miejscu brzmi nastę­ pująco: Czy samo społeczeństwo nie umieszcza osób transseksualnych pomiędzy kategoriami? Wykraczają oni/one poza normy, przez co od­ czuwają dyskomfort i pragną stać się nim albo 28 28 M.J. Hird, For a Sociology of Transsexualism, „Sociology", 36, s. 579-581. To zdanie niech posłuży za argument za tym, i ż osoby transseksualne znaj­ dują się w fazie liminalnej, w procesie ry­ tuałów przejścia, tak jak są one rozumiane na gruncie antropo­ logii kulturowej. Między opozycją w o b e c dominującego porządku a podporządkowaniem się n o r m o m Teorią, która ma konstruować ramy dla n i ­ niejszego artykułu, jest trójfazowa koncepcja 2 9 M . Bieńkowska-Ptasznik, Transseksualizm - wyjście poza normę, http://www.unigender. org/?page = biezacy&issue = 02&article = 03, 30.05.2008. BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 53 rym osoba znajduje się w kolejnym stanie, oczekuje się od niej, że będzie się teraz zacho­ wywała zgodnie z obowiązującymi normami i standardami etycznymi" . rytuałów przejścia wypracowana przez Arnolda van Gennepa. Według niego obrzędy przejścia dotyczą wszelkich sfer życia, w których wystę­ puje zmiana, 32 „poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macie­ rzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystę­ powanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem gra­ nic terytorialnych i wszelkich innych [...]. Zda­ niem van Gennepa cykl ten składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, rozpoczyna¬ jąc się od rytuałów wyłączenia jednostki z jej dotychczasowego stanu, jej separacji (rites de separation), okresu przejściowego, marginal- Według Turnera w społeczeństwie istnieją jakby dwa modele związków międzyludzkich, które występuj ą obok siebie. Pierwszy j est strukturalizowany - można powiedzieć, że repre­ zentuje hierarchię i strukturę władzy, z kolei drugiemu brak formalizacji, a charakteryzuje się on bliskością współtowarzyszy. Ten drugi model pojawia się w obrębie fazy liminalnej, podczas której jednostki marginalizowane od­ czuwają podobnie i „jednoczą się w bólu". Faza liminalna (w opozycji do stanu statusowego) charakteryzuje się między innymi takimi cecha­ mi jak: przemiana (stan stały), homogeniczność (heterogeniczność), communitas - wspólność (struktura), równość (nierówność), minimali­ (rites de marge), gdy jednostka zacja różnic płciowych (maksymalizacja róż­ jest pozbawiona statusu kończy zaś rytuałami włączenia inteeracii (rites aJegation) p ole- nic płciowych), milczenie (mowa), akceptacja raiacvmi na Drzvsoosobiemu sobie nowego bólu i cierpienia (unikanie bólu i cierpienia) . Powyższe dystynkcje zwracają uwagę na jedną statusu "30 zasadniczą kwestię: te z nich, które związane i nowej tożsamości. By jeszcze bardziej przy­ Si| z limenem, jednocześnie stoją w opozycji do bliżyć ów proces, odwołam się do tego, co w tej porządku społecznego - określonego choćby kwestii pisał Victor Turner. Zaznacza on, że przez jakieś osobę znajdującą się w fazie liminalnej norniy którym muszą podporząd­ „charakteryzuje dwuznaczność: przemierza kowywać się wszyscy. Tym samym można za­ kulturową rzeczywistość, mającą jedynie nie­ ryzykować stwierdzenie, że w fazie liminalnej liczne, albo i żadne, atrybuty przeszłego lub nadchodzącego stanu . W momencie, w któ- jednostki stoją poza. prawem poza władzą po za kryteriami prostych i tradycyjnych klasyfikacji Mary Douglas dowodzi, ze „wszystko, co nie 33 34 31 3 0 J. Tokarska-Bakir, wstęp do: A. van Gennep, przejścia. Obrzędy Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, s. 7-8. 31 Victor Turner używa pojęcia „stan", aby zwiększyć 33 Warto zaznaczyć w tym miejscu, że w fazie liminalnej jednostki zostają w communitas „wyzwoleni od struktury tylko po to, by potem do niej wrócić, odnowieni dzięki doświadczeniu communitas. Pewne jest, że bez tej dystans między kategoriami zarówno owego „stanu", jak dialektyki żadne społeczeństwo nie może funkcjonować i „przejścia". „Stan" w tym ujęciu będzie szerszą kategorią we właściwy sposób". V Turner, Proces rytuałny, niż „pozycja" czy „status". V Turner, Od I . Kurz, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia rytuału tłum. do teatru, tłum. M . Dziekan, J. Dziekan, Volumen, widowisk Zagadnienia i wybór Warszawa 2005, s. 121. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 131. 32 V Turner, Odrytuału 1 ( 1 4 ) nn do teatru..., s. 121-122. BARBARZYŃCA 34 V Turner, Odrytuału tekstów, Wydawnictwo do teatru..., s. 122-125. �Anita Kramarczyk 54 może zostać wyraźnie zdefiniowane w katego­ riach tradycyjnych kryteriów klasyfikacji albo co mieści się pomiędzy granicami klasyfikacji, jest niemal wszędzie uznawane za «nieczyste» i «niebezpieczne»" . Marginalizowane grupy domagają się swoich praw, chcą osiągnąć wyższą pozycję, akceptację, co w istocie przeczy ich walce o własne prawa. Pragnienie zaistnienia w społe­ czeństwie jest jed­ noznaczne z pod­ porządkowaniem się m u (nie m o ż ­ na f u n k c j o n o w a ć w świecie bez w a ż ­ nego dokumentu tożsamości). Hen¬ ri Bergson zwraca przy tym uwagę, że grupa marginali­ zowana „zachowu­ je swoją tożsamość w opozycji do człon­ ków innych grup, chroni się przed za­ grożeniami swojego sposobu życia i bez­ ustannie odnawia wolę utrzymywania FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI norm, na których opiera się rutynowe zachowanie niezbędne w jej życiu społecznym" . Z jednej zatem strony oso­ by transseksualne stoją w opozycji do dominują­ cej części społeczeństwa. S t a n o w i ą - j a k k o l w i e k by było - grupę marginalizowaną. Jednakże z drugiej strony, pragną zostać w nią włączeni i dlatego poddają się zabiegom zmiany płci. 35 36 Niepewność bodźcem do dopasowania W niniejszej części artykułu opiszę badania, które prowadziła Alicja Strzelecka, Małgorzata B i e ń k o w s k a - P t a s z n i k oraz Agnieszka Wese­ li. Trudno orzec, czy badania były repre­ zentatywne, ale za­ k ł a d a m , ż e nie. W z w i ą z k u z tym nie jest moim zamiarem tworzenie jakichkol­ wiek nieuprawnio­ nych generalizacji, lecz ukazanie kilku głównych wątków jednych i drugich ba­ dań, których wyniki identyfikują istotne kwestie, jakie towa­ rzyszą osobom trans^59b*ti seksualnym, w tym ^fc przede wszystkim • problemy z w i ą z a n e z niepewnością i chę­ cią dopasowania. Jak pisałam wcze­ ś n i e j , transseksualizm jest przekra­ czaniem płci, ale nie wiąże się to z ocze­ kiwanym stanem. Alicja Strzelecka pisze, że „w wewnętrznym doświadczeniu osób transseksualnych nieokreśloność, bycie poza tą dy­ chotomią nie jest czymś pożądanym czy i n ­ tencjonalnym, ale chorobą, cierpieniem, «złym losem»" . Dlatego też nie dziwi w tym kon­ tekście podkreślanie swojej „nowej" płciowości Ł 37 35 Ibid., s. 127. 3 7 36 Ibid., s. 127. w procesie przekraczania barier pici, http://transfuzja. A. Strzelecka, Rola zjawiska transseksualizmu BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 55 kontrastowaniem i uwydatnianiem atrybutów przypisanych danej płci. Oznacza to również odrzucenie wzorów uniseksualnych, jako że j u ż w swej definicji nie mają one zaostrzonych granic płciowych, a właściwe „postulują" coś, co wykracza poza granice . Osoby transseksualne potrzebują pewności określenia siebie w jakichś kategoriach, dlatego nie dziwi fakt, że „dopiero operacja zmiany płci, odpowiadający identyfika­ cji płciowej wygląd czy dokumenty nadają pew­ ność i spokój w codziennym obcowaniu z ludź­ m i " . Jednak nim dokonana zostanie operacja zmiany płci, owa niepewność staje się bardzo bolesna. Wydawałoby się, że jedynym sposobem, w jaki można od niej uciec, jest ciągłe manifesto­ wanie swojego poczucia płci kulturowej, a tym samym uleganie stereotypom dotyczącym płci . Otóż jak pisze Strzelecka, 38 39 40 „z jednej strony można więc mówić o transseksualizmie jako o kulturowym zjawisku burzenia czy zamazywania stereotypów, z drugiej - w pe­ wien sposób je umacniającym. Transseksualizm pojawia się jako możliwość przekroczenia ba­ rier płci, jako podważenie oczywistości dychotomicznego podziału męskość - kobiecość, ale jednocześnie stwarza tę opozycję" . 41 Wbrew pozorom ta opozycja pozwala się „odnaleźć". Przed operacją osoby odczuwają niepewność tego, k i m są, inni ludzie wokół nich również odczuwają lęk przed niemożliwo­ ścią zaklasyfikowania osób transseksualnych. W związku z tym dychotomiczne, normatywne kategorie niejako wymuszą na osobach trans­ seksualnych podporządkowanie się im. Wynika to między innymi z odczuć, jakie towarzyszą osobom transseksualnym w publicznym, intym­ nym miejscu, jakim jest toaleta, o czym pisała Agnieszka Weseli . Aby uniknąć problemów, osoby te często dopasowują się i korzystają z to­ alet, do których „prowadzą" je/ich inni . Osoby uczestniczące w badaniach negatywne reakcje współużytkowników na osoby nieodpowiadające stereotypowym wyobrażeniom kobiety bądź m ę ż c z y z n y argumentują tym, że Polacy po­ sługują się stereotypami - charakteryzuje ich brak zrozumienia, wścibstwo, ignorancja i lęk przed odmiennością, a w związku z tym żyją we względnie heteronomicznej polskiej kultu­ rze, większej otwartości doświadczają w innych krajach. Uprzedzenia wiążą się również z niską świadomością zjawiska transseksualizmu oraz są wynikiem istniejącego tabu wokół seksu. Weseli jedyne rozwiązanie tej sytuacji widzi w rzetelnej edukacji, poszerzaniu świadomości i zapozna­ waniu społeczeństwa z problemami osób trans­ seksualnych . 42 43 44 Wbrew ponowoczesnym teoriom mieszania się kodów ptci Osoby transgenderowe (w tym transwestyci) pragną zacierać granice, wychodzić poza nie, wychodzić ponad kulturowe kody płci i cia­ ła. Dlatego nie dziwi teza postawiona przez Moore, że osoby mieszczące się w tej kategorii chcą zawładnąć ciałem, przekształcać je. „Gra­ nie" ciałem pozwala im być poza kategoriami, poza granicami. Tym samym oznacza to, że nie pragną oni/one „włączenia". Są zawieszo- org/pl/artykuly/artykuly_i_opracowania/rola_zjawiska_ 41 transseksualizmu_w_procesie_przekraczania_barier_plci. 42 Ibid. htm, 30.05.2008. s. 90. A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu 3 8 M . Bieńkowska-Ptasznik, op. cit. 43 Ibid., s. 90. 3 9 A. Strzelecka, op. cit. 44 Ibid., s. 90-95. 40 Ibid. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA wysikać..., �Anita Kramarczyk 56 ne w stanie „wyłączenia", g d y ż wychodzą poza schematy. Dlatego też śmiem postawić tezę, iż osoby transseksualne znajdują się w fazie liminalnej, w której oczekują na przyjęcie do społe­ czeństwa, do którego chcą należeć, a z którego są w ich uciążliwej „antystrukturalnej" sytuacji wykluczone . Osoby transseksualne chcą przy­ jąć ciało drugiej płci, dlatego są „ludźmi pro­ gowymi". Pragną „włączenia", akceptacji, chcą, by ich ciało stało się niewidzialne. Bo gdyby 45 nie dystynkcje „rządzące" naszym porządkiem społecznym, czy potrzebowaliby zmiany płci biologicznej ? Czy nie pozostaliby właśnie tacy niedookreśleni, płynni? Dlatego też debata dotycząca konstruowania porządku społecz­ nego nie dotyczy jego zmiany, ale możliwości wpisania się w niego. Ten brak struktury może oznaczać cierpienie, które znieść można jedy­ nie dzięki wpisaniu się w strukturę, od której nie ma ucieczki. Social reality sets up norms and rules while at the same time forms barriers and borders. Members of the society continually negotiate norms, especially ones concerning sexuality, identity and gender. To show the process of transformation of the above mentioned concepts the article begins with a short history of their evolution, mainly in the anthropological context. It shows the attitude of cultural relativism, psychological essentialism, gender anthropology and queer theory towards the problem. The queer theory is essential here, as it shows fluctuation, ambiguity, or even indefiniteness of the sexual identities. It seems that body, being visible, became a "prison". The only way to escape it, and at the same time to incorporate transsexual people to the society, is to change sex. That is why transsexuals can be compared to the people being at the liminal phase. They live on the margin, longing for sex change in order to be incorporated into the society, because being between or outside categories is difficult in everyday life. As it is not clear to which category transsexuals belong, an impulse arises to "adjust", or incorporate them to the society, so they could leave the liminal phase. Postmodern theories of gender codes interference cannot be used to explain the phenomenon of transsexuals, as they want to adopt other sex. That is why they can be called threshold people. 45 V Turner, Proces rytualny. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3766034fa085df334447e80149d489a2.pdf 4bff46074ffb0a2b19c82e28760fce3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5215 Title A name given to the resource "Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.73-91 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cyganik, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FiMp Cyganik doktorant w Katedrze Bliskiego i Dalekiego W s c h o d u Instytutu Studiów Regionalnych I UJ. A b s o l w e n t studiów na kierunkach: kulturoznawstwo w zakresie studiów I blisko- i dalekowschodnich oraz archeologia śródziemnomorska i Bliskiego | uwzględnieniem Islamskiej Republiki Iranu. - W s c h o d u . Obszar zainteresowań: problematyka krajów islamskich ze szczególnym „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne P rzystępując do opisywania polityki za­ granicznej któregokolwiek z państw arabskich, należy najpierw zwrócić uwa­ gę na ogólną charakterystykę arabskiej polityki zagranicznej. J u ż sam przymiotnik „arabska" wskazuje na występowanie pewnych różnic między nią a tym, co zwykliśmy nazywać za­ chodnią polityką zagraniczną. Trzeba jednak zaznaczyć, że różnice te nie mogą przekraczać pewnej granicy, poza którą nie byłaby możliwa 1 jakakolwiekkomunikacja czy interakcja. Każdy rodzaj polityki zagranicznej musi się mieścić w ramach ogólnie przyjętego międzynarodo­ wego systemu, inaczej nie będzie mogła ona spełniać swoich podstawowych celów. Oczy­ wiście taki globalny system nadal nie wyklu­ cza istnienia regionalnych jej odmian. Politykę zagraniczną tworzą bowiem ludzie i dlatego poważny wpływ na jej kształt mają uwarunko­ wania kulturowe i społeczne . 1 M.C. Hudson, Democracy and Foreign Policy in the Arab World, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), Democracy, War and Peace in The Middle East, Indiana University Press, Bloomington 1995, s. 195-196. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 74 1. Historia - z b i o r o w a pamięć n a r o d u Wiele przyczyn obecnej arabskiej polityki za­ granicznej leży w historycznej spuściźnie regio­ nu. Dla mieszkańców Bliskiego Wschodu wiek X X był okresem frustracji, wielu niespełnionych oczekiwań i klęsk. Czasy kolonializmu odcisnęły wyraźne piętno na Arabach i postrzeganiu przez nich europejskich państw . Wspierając wojska Ententy przeciw Turkom, liczyli na uzyskanie niepodległego państwa. Po fiasku tych planów poczuli się oszukani przez Europejczyków . Skutki podziału Bliskiego Wschodu po upad­ ku kolonializmu są widoczne do dzisiaj. Nie do końca przemyślane granice wielokrotnie były przyczyną różnych konfliktów. Problem uwi­ docznił się szczególnie podczas inwazji Iraku na Kuwejt w 1990 roku, kiedy to Saddam Husajn zakwestionował w ogóle prawo Kuwejtu do sa­ modzielnego istnienia . Historia ma poważny wpływ na podstawy pro­ cesu formowania się polityki zagranicznej. Należy sobie uświadomić, że nie wszystko w polityce jest lub może być racjonalne. Polityka nakierowana jest na przyszłość bliższą lub dalszą - opiera się bezpośrednio na pamięci, na którą składają się historia, tradycja, doświadczenie życiowe, a co ważniejsze sposób, w jaki zostały zapamiętane dane zdarzenia. Czynniki te kształtują ludzkie nadzieje i oczekiwania, a także wpływają na re­ alizacje planów. Odnosi się to zarówno do poje­ dynczych osób, jak i całych społeczeństw. Dobrym przykładem może być wspomniana wcześniej 2 3 4 2 R.M. Coury, Who Jnvented" Egyptian Arab Nationalism? Part I, „International Journal of Middle East Studies", vol. 14, Issue 3 (Aug. 1982), s. 249-281. 3 R.S. Humphreys, Between Memory and Desire. The Middle East in Troubled Age, University of California Press, Berkeley 1999, s. 23-25. 4 wciąż żywa pamięć o czasach kolonializmu, któ­ ra nadal odgrywa dużą rolę w kształtowaniu się światopoglądu - nie tylko arabskich polityków, ale również zwykłych ludzi . Analizując politykę arabskich przywódców, należy zadać pytanie, czego nauczyła ich histo­ ria. Nie chodzi o to, co obiektywnie się wyda­ rzyło, ale o to, co oni sami pamiętają lub myślą, że pamiętają. Pamięć historyczna Arabów bar­ dzo się różni od pamięci Europejczyków czy Amerykanów. Fakt ten w zasadzie nie powinien wymagać uzasadnienia, lecz często się o nim za­ pomina. Historyczna pamięć jest zróżnicowana nawet w obrębie cywilizacji zachodniej. Inaczej pamięta historię I I wojny światowej Francuz czy Niemiec, a inaczej Polak . 5 6 Zbiorowa pamięć narodu jest jednym z czyn­ ników kształtujących postrzeganie rzeczywisto­ ści, a co za tym idzie, ma wpływ na działania podejmowane przez społeczeństwo lub jego reprezentantów . Polityka zagraniczna USA czy krajów europejskich w niewielkim stopniu uza­ leżniona jest od balastu przeszłości - zwłaszcza tragicznej. Amerykańscy i europejscy przywódcy potrafili całkiem dobrze poradzić sobie z tym ciężarem. Nawet jeśli sięgają po odwołujące się do przeszłości hasła, nie spotykają się one z większym odzewem. Problem ten w większym stopniu dotyczy krajów Europy Środkowej, acz­ kolwiek argument historyczny odgrywa coraz mniejszą rolę w polityce regionu . 7 8 Na Bliskim Wschodzie pojawiają się odnie­ sienia nawet do tak odległych czasów jak okres 5 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83-84. 6 L . Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa 1999, s. 221-237. 7 J.D. Green, Are Arab Politics Still Arab?, „World Politics", vol. 38, Issue 4 (Jul., 1986), s. 611-625. 8 L . Moczulski, op. cit., s. 238-253. M . Barnett, Institutions, Roles and Disorder: The Case of the Arab State System, „International Studies Quarterly" vol. 37 (1993), s. 271-296. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e krucjat. Mimo że przeciętny Arab niewiele wie na ten temat, mit wojen krzyżowych nadal ma pewien wpływ na postrzeganie rzeczywistości. Nie jest to jedyny obraz historii zachowany w pa­ mięci zbiorowej Arabów. Część z nich dotyczy Gamala Abd El-Nassera i jego polityki, zdra­ dy Anwara es-Sadata oraz poczucia oszukania przez kraje mandatowe . Obraz zachowany w świadomości jednej osoby czy całego społeczeństwa nie musi być obiektywnie prawdziwy. Nabiera cech prawdziwości już przez sam fakt swojego istnienia. Z czasem staje się na­ rodową prawdą, której nie ma potrzeby weryfiko­ wać. Dla badacza analizującego arabską politykę zagraniczną nie ma większego znaczenia, jakie były przyczyny zaistnienia danego obrazu i czy mają oparcie w faktach. Ważne, aby pamiętano sam fakt istnienia tego problemu oraz zdawano sobie sprawę z jego znaczenia . 9 10 2. Brzemię k o n f l i k t u z Izraelem Wydaje się, że nad każdą kwestią polityczną na obszarze Bliskiego Wschodu unosi się widmo konfliktu palestyńsko-izraelskiego. Większość decyzji podejmowanych przez państwa arabskie na arenie międzynarodowej, nawet dotyczących spraw, które są odległe od kwestii palestyńskiej, nosi jego piętno. Sami Arabowie przestali za­ uważać, iż wszystko sprowadzają do tej kwestii. Problem palestyński stał się dyżurnym tema­ tem podczas wszystkich spotkań przywódców arabskich. Każde wydarzenie, które ma miejsce w regionie, jest rozpatrywane pod kątem jego relacii do sytuacji palestyńskiej Często argumentuie sie iż dzieje sie tak dlatego ze Drobiem Palestyńczyków jest w rzeczywistości jednym 9 10 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . F. Aj ami, Szejkowie, myśliciele, terroryści, Fakty, Warszawa 2000, s. 187-191. 11 H . Khashan, Are the Arabs Ready for Peace with Israel?, „Middle East Quarterly", March 1994, vol. I , Number 1. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 75 z aspektów relacji arabsko-izraelskich i napięć, które występują pomiędzy tymi nacjami. Jednak zbyt często sami Arabowie rozdzielali kwestie relacji arabsko-izraelskich od palestyńsko-izraelskich i argument ten w dużej mierze się zdewaluował . Doprowadziło to do pojawienia się zarzutów, częściowo prawdziwych, iż przywód­ cy arabscy traktują tę sprawę jako rodzaj tematu zastępczego. Nastawienie Arabów wymusza na innych pań­ stwach określoną politykę, w której wszystkie de­ cyzje odnoszące się do Bliskiego Wschodu siłą rzeczy splatają się z kwestią Palestyny. Doszło do takiej sytuacji, że każdy uczestnik bliskowschod­ niej polityki świadomie lub nie zwraca się ku tej sprawie. Wielu polityków i badaczy podkreśla, że problem palestyński wyrwał się spod kontroli i z biegiem czasu coraz trudniej go rozwiązać. Kolejne próby wyjścia z impasu kończą się niepo­ wodzeniem z winy jednej lub drugiej strony. Ma to jak najbardziej niekorzystny wpływ nie tylko na losy Palestyńczyków Sami Arabowie zbyt często uzależniają Jakiekolwiek zmiany od jego pozytyw­ nego rozwiązania poważnie utrudniaiac nawet najmniejsze reformy w regionie 11 12 3. Rola silnych j e d n o s t e k W każdym systemie władzy, czy to demokra­ tycznym, autorytarnym czy totalitarnym, ogrom­ ną rolę w kształtowaniu się polityki zagranicznej odgrywają silne jednostki. Na Bliskim Wscho­ dzie widać to szczególnie wyraźnie. Nie chodzi tu tylko o osoby dzierżące władzę państwową, ale także o liderów grup religijnych, organizacji zbrojnych lub, co jest specyficzną cechą regionu, przywódców plemiennych . 13 12 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 13 T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie - systemy - uczestnicy, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2006, s. 203. �Filip Cyganik 76 Na tym gruncie powstał mit, który często pojawia się przy opisywaniu arabskich przy­ wódców przez europejskich lub amerykańskich obserwatorów. Postrzega się ich jako szaleńców u w ł a d z y (Middle East Madman), eksponu­ mniej racjonalna od polityki ich zachodnich od­ powiedników . 15 4. Panarabizm i tożsamość n a r o d o w a jąc ich nieracjonalną politykę. Te wyobrażenia przyjmują różną formę: dyktator w wojskowym mundurze (pułkownik Muammar Kadafi); bro­ daty bojownik kojarzony z obalonymi w Afga­ nistanie Talibami czy fundamentalistyczny du­ chowny pokroju Umara Abd ar-Rahmana bądź szejka Ahmada Jasina, duchowego przywódcy Hamasu. Postacie te bardzo silnie oddziałują na zachodnie wyobrażenia islamskiego świata i jego liderów . Powstawanie tożsamości narodowej wśród Arabów związane jest z narodzinami państw, które de facto nigdy wcześniej nie istniały. Pro­ cesy te zapoczątkowały poważne przewartościo­ wanie arabskości i poczucia kultury arabskiej. Z początku społeczeństwo arabskie nie zdawało sobie sprawy ze zmian, jakie w nim zachodziły. Młode państwa starały się przede wszystkim utrzymać niepodległość nie tylko budować swo¬ ją tożsamość Faktem jest, że na Bliskim Wschodzie często słyszy się ekstrawagancką retorykę i argumenty całkowicie dla nas niezrozumiałe. Z drugiej stro­ ny podobne zarzuty można wysunąć wobec wie­ lu polityków z krajów powszechnie uważanych za demokratyczne. Jeśli spojrzymy dokładniej na polityczną arenę Bliskiego Wschodu, okaże się, że za tą wręcz teatralną fasadą funkcjonują pragmatyczni politycy, którzy doskonale wiedzą, jakie cele chcą osiągnąć. Na dodatek potrafią je osiągać metodami nieodbiegającymi w zasadni­ czy sposób od metod powszechnie stosowanych na Zachodzie Politycy ci zdaia sobie sprawę z w y m o t ó w iakie narzuca system międzynaro­ dowa polityki zagraniczna Potrafią sie do nieeo dostosować Zdaia sobie sprawę ze aby o s i a d a ć niektóre cele, muszą starannie zakamuflować swoie motvwv Większość ich apresvwnei reto Do tego czasu istniała idea jednego wielkiego narodu arabskiego, który swoimi korzeniami sięgał epoki Proroka i kalifów, a nawet dalej. Przywoływano wizję państwa, które rozpoście­ rało się od Indii do Hiszpanii. Była to wizja urzekająca, lecz jej realizacja we współczesnej dobie nie mogła się powieść. Bardzo wcześnie wielu arabskich polityków i myślicieli zdało sobie z tego sprawę. Podział regionu na zawsze przekreślił to, co i tak było niemożliwe. Po­ szczególne państwa rozpoczęły swoją politykę i istnienie osobno . 14 ryki nie iest skierowana bezpośrednio n zeciw Zachodowi mimo ze raki nada,a ,a kszlałr lecz ma za zadanie zwiększenie nonarcia dla danei nolirvki wśród n ł J L t e l i arahddrh Pnlirvka Na3a ^ A t J ^ A A , ^ ^ n ' Z I a ejnTecósz^ a 16 17 Wraz z podziałem zaczęła się nieuchronna zmiana w świadomości Arabów. Obok siebie zaistniały dwie tożsamości: panarabska i na­ rodowa. Ich wzajemne relacje zmieniały się w czasie. Najpierw przewagę miała tożsamość panarabska. Świadomość przynależności do na­ rodu irackiego, syryjskiego czy egipskiego była niewielka i nie brano jej pod uwagę. Kształ­ towanie się władzy i systemów wewnętrznych poszczególnych państw zainicjowało powolny proces zmian. Mieszkańcy zaczęli się utożsa­ miać z otaczającą ich rzeczywistością. Zaczęły 14 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83. 16 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 15 Ibid., s. 111-113. 17 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e się pojawiać więzi, które stały się zaczątkiem świadomości narodowej . Po ugruntowaniu się struktury wewnętrznej danego kraju proces ten znacząco przyspieszył. Obie tożsamości stały się równorzędne i współ­ istniały na jednym poziomie. Ludzie, którzy wcześniej uznawali się za Arabów, a dopiero potem obywateli któregoś z krajów arabskich, zaczęli jednym tchem mówić o swojej podwój­ nej narodowości. Obecnie tożsamość narodowa wypiera abstrakcyjną tożsamość panarabską. Za­ miana ta nie oznacza jednak całkowitego zaniku poczucia wspólnoty wszystkich Arabów . 18 19 Część badaczy twierdzi, że na Bliskim Wscho­ dzie od pewnego czasu dochodzi do podobnych zmian, jakie występowały w Europie w X I X i na początku X X wieku, a miały swoje ukoronowa­ nie w postanowieniach konferencji wersalskiej . Z drugiej strony, pomimo lansowania idei eu­ ropejskości w Europie nastąpiło także nasilenie się poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to są przede wszystkim powstanie niepodległych narodowych państw z byłych republik radziec­ kich, rozpad Jugosławii, a wcześniej Czechosło­ wacji. Te zmiany nie dotyczą tylko Europy. Po­ mimo tego, że zachodzą procesy globalizacyjne, problem nie znika - można wręcz powiedzieć, że się nasila. Powstało wiele nowych państw, np. Timor Wschodni, a co najmniej kilkanaście in­ nych narodów walczy o niepodległość . 20 21 Jeśli spojrzeć z tego punktu widzenia, okaże się, że to, co dzieje się na Bliskim Wschodzie, a co swoimi korzeniami sięga okresu powstawa­ nia pierwszych niepodległych państw, nie jest 18 C D . Smith, Palestine and the Arab - Israeli Conflict, niczym niezwykłym. Procesy bliskowschodnie mają oczywiście swoją regionalną specyfikę, ale nie odbiegają w zasadniczy sposób od trendów globalnych . Analizując kształtowanie się narodowej toż­ samości Arabów, można wyróżnić kilka zasad­ niczych elementów, które wpłynęły na jej postać. Pierwszym z nich były przede wszystkim oko­ liczności powstawania poszczególnych państw. Są one bardzo podobne: wszystkie lub prawie wszystkie kraje stały się niepodległe po dra­ matycznych, często krwawych wydarzeniach. Trudna sytuacja mobilizowała przyszły naród do współdziałania. Z początku tylko wąskie gro¬ no rozumiało potrzebę wytworzenia wspólnoty narodowej w poszczególnych krajach. Jednak samo poczucie zagrożenia nie wystarczało, by scementować poszczególne plemiona lub rody w jeden organizm. Sztucznie wytyczone grani­ ce rozdzielały ludność która w rzeczywistości stanowiła jedną społeczność . 22 23 Pierwszym krokiem było stworzenie szkiele­ tu państwa - administracj i i struktury wewnętrz­ nej. Stopniowo wytwarzały się więzy wspólno­ ty. Poczucie narodowej tożsamości potrzebuje symboli i fundamentów, na których się tworzy. W Egipcie odwołano się do tysiącletniej spuści­ zny starożytnego Egiptu faraonów z jego historią i piramidami. W Jordanii symbolem przeszłości stała się Petra, starożytne skalne miasto Nabatejczyków, oraz beduińska spuścizna. W Ira­ ku zwrócono się do starożytnej Mezopotamii. Symbolika poszczególnych krajów połączyła się z arabską mitologią i historią, tworząc specy- 21 D . Pipes, Bush on Israel: Heartburn for All, „New York Bedford/St. Martin's, Boston 2001, s. 27-33, zob. również Post", March 4, 2003. R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-68. 22 19 M . Barnett, op. cit., s. 271-296. 2 0 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. BARBARZYŃCA B. Rubin, The Politics of the New Middle East, „Middle East Review of International Affairs", vol. 1, Number 3, September 1997. 23 1 ( 1 4 ) nn 77 R.S. Humphreys, op. cit., s. 49-55. �Filip Cyganik 78 ficzny melanż, charakterystyczny dla każdego z nowo powstających narodów . Kolejnym punktem, wokół którego krystali­ zuje się jedność narodowa, jest władza. Cechą charakterystyczną dla całego Bliskiego Wschodu jest kult jednostki. Nie wynika to bezpośrednio z arogancji przywódców, a przynajmniej nie jest ona podstawową przyczyną kultu. Chodzi tu raczej o zjednoczenie społeczeństwa wokół kolejnego symbolu. Lider zaczyna być utożsa­ miany z całym państwem do tego stopnia, iż można wręcz mówić, że „przywódca to pań­ stwo". Wizerunek prezydenta przestaje przed­ stawiać tylko człowieka. Nabiera on charakte­ ru symbolu porównywalnego do flagi czy też herbu. Długie rządy pojedynczego przywódcy wzmacniaia stabilność kraiu. Problem poiawia siew momencie zmiany władzy. Kiedy odchodzi człowiek bedacy symbolem państwa wstrząsa to podstawami całeJo systemu Dla zapobieżenia takim oerturbaciom które mopa zawozić nawet istnieniu kraiu powstaia wręcz całe dynastie Widzimy to w Syrii « l z e przywódca został Ba ' szir al-Assad, syn zmarłego prezydenta Hafeza al Assada 'W EriDcieiuż teraz gdy ieszcze rza 24 dzi Hn,ni Mnbfr.k w i d . ć d z i a n i nrezvdent Kwestia tożsamości arabskiej ma jeszcze je­ den aspekt, który odnajduje swój wyraz w panarabizmie jako tendencji politycznej. Chociaż ruch ten miał swoje apogeum w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku, nadal jest obecny i znacząco wpływa na kształtowanie się regionalnej polityki zagranicznej . W amerykańskiej polityce ideologia jest pra­ wie synonimem politycznego ekstremizmu. Po­ dobne reakcje wywołał panarabizm w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. W oczach A m e r y k a n ó w jawił się jako kolejna utopijna idea, która może prowadzić do niebezpiecz­ nych eksperymentów państwowych. Poważną rolę w takim postrzeganiu miała inna ideolo­ gia, która w tym czasie ogarniała wiele krajów - komunizm. Europa miała wówczas nieco inne podejście do tego problemu, a powody były wielorakie. Europejczycy, ze względu na swoją historię i tradycje, zawsze byli bardziej otwarci na. nowe idee. Także europejska polityka za— wiera dużo więcej ideologicznych elementów niż amerykańska. Wreszcie powód najbardziej bezpośredni- Europa właśnie wtedy wychodziła z epoki kolonialnei i miała zupełnie inne oodei ście do obszaru Bliskiego Wschodu . 27 28 a nosm ivmoarak, wiaac oziaiama prezydenta zmierzające do uczynienia swoim następcą syna na, władzę po m m oPjąlPy ktorys z jego synów laKaKontynuacjajestoczywisciejaKnajPardziej usankcjonowana w krajach arabskich gdzie panuje monarchia. Za powstawaniem dynastii (także tych tikcyjnych) przemawia także spu­ ścizna kulturowa państw arabskich, zarówno ta bardziej współczesna, jak dalsza, starożytna. 1 roblem kultu jednostki jest niezrozumiały dla przedstawicieli Zachodu, chociaż Europa dopie¬ ro niedawno się od niego uwolniła . Ideologie rodzą się wskutek dążeń do zmian istniejącego systemu politycznego i socjalnego. W takiej sytuacji między obrońcami starego porządku a propagatorami zmian dochodzi do debaty. Podczas takich debat rodzą się zasadnicze postulaty ideologii. W formalnym języku można powiedzieć, że ideologia jest obszerną, systema­ tyczną krytyką danego systemu społeczno-poli­ tycznego i zarówno opisuje system, jak i wzywa ludzi do jego obrony, zmiany albo obalenia. Ide­ ologia jest zarówno analizą, jak i wezwaniem do działania . 29 24 Ibid., s. 55-57. 2 7 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 25 D . Sobelman, Gamal Mubarak President of Egypt?, 28 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-61. 2 9 A.B. Shukri, Islam and Democracy, [w:] D . Graham, „Middle East Quarterly", Spring 2001, vol. V I I I , Number 2. 26 M . Barnett, op. at., s. 271-296. M . Tessler (red.), op. cit., s. 116-130. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e Kolejną cechą ideologii jest jej utopijność. Każ­ da zawiera program, który ma na celu stworzenie nowego doskonałego systemu społeczno-politycz­ nego. Utopijny cel zazwyczaj jest przedstawia­ ny jako powrót do mitycznego Złotego Wieku. Obok niego prawie zawsze pojawia się jakiś me­ tafizyczny schemat. Może on być albo całkowicie materialistyczny (jak w marksizmie-leninizmie), albo opierać się na religijnych założeniach (ma to miejsce w ideologiach islamskich). Wreszcie można stwierdzić, że przekaz ideologiczny jest równocześnie racjonalny i wysoce emocjonalny. Taka jego forma ma za zadanie skłonić ludzi do działania. Ideologia musi się wyrażać za Domoca idei i symboli które wymuszaia natychmiastowa i instynktowna reakcie Można ia wesprzeć zło zonymi argumentam iracionalnymi ale na arenie nohtyczne, większy wnływ osiara sie za nomoca ostentacji sioranów Z tvch samych nowodów ideolodzy wolą trzymać się rzeczy prostych". Arabski nacjonalizm nie odbiega zbytnio swoim charakterem od innych ideologii, jednak 79 tym, co go wyróżnia, są fundamenty Można po­ wiedzieć, że idea ta istniała w świadomości Ara­ bów od momentu utraty niepodległości. Oczy­ wiście, nie wszyscy Arabowie byli tego świadomi i nie wszyscy rozumieli problem. Świadomość narodowa na świecie pojawiła się stosunkowo niedawno - w Europie na przełomie X V I I I i X I X wieku, a na Bliskim Wschodzie jeszcze później. Jednakże istniało pojęcie jedności czy też wspólnoty, poważnie wspierane przez is­ lam. Panarabizm w swojej zasadniczej formie ukształtował się pod znacznym wpływem nacionalizmu młodotureckiego Późnieisze wydarżenia w Palestynie i pojawienie się w regionie kolejnego bardzo silnego nacionalizmu — syioniz m u - były katalizatorem dalszych zmian*. Pomiędzy nacjonalizmem arabskim i turec­ kim występują zasadnicze różnice. Turecki dzia­ łał w jasno określonych granicach państwowych, arabski zaś zwracał się do wszystkich terenów, które historycznie znalazły się pod arabskim pa­ nowaniem. Ma dużo głębsze podłoże i rozleglejsze cele. Na początku miał zaleczyć rany zadane mitycznemu imperium arabskiemu przez historię. Dążył do zmian na obszarze całego regionu . Idea panarabizmu konkuruje z interesem narodowym. Interes państwa nie zawsze jest zbieżny z ogólnoarabskim. Rodzący się konflikt ma zasadniczy wpływ na powstawanie szkieletu polityki zagranicznej poszczególnych państw regionu. Dobrym tego przykładem jest sytuacja Egiptu i polityka egipska wobec konfliktu izra­ elsko-palestyńskiego, a w szczególności relacje z samym Izraelem. Nawet wobec tak ważnego dla wszystkich Arabów problemu jak konflikt izraelsko-palestyński zgoda istnieje tylko ofi­ cjalnie Nieoficjalnie dochodzi na tym polu do częstych spięć i konfliktów. Każde z państw ma 32 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 3 0 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-62. 31 J.P. Lorenz, Egypt and the Arabs: Foreign Policy and the Search for National Identity, Westview Press, Boulder 1990, s. 24-25. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 3 2 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. �80 Filip Cyganik trochę inną wizję rozwiązania problemu, jedno­ cześnie próbując zrealizować przy okazji własne cele polityczne . Interesującą kwestią jest stosunek panarabizmu do islamu. Nie wszyscy Arabowie są mu­ zułmanami - spory ich odsetek wyznaje różne odmiany chrześcijaństwa. Aby nacjonalizm mógł osiągnąć zamierzony cel - zjednoczenie Arabów - musiał odsunąć się nieco od islamu, choć nie oznaczało to zanegowania islamu jako podstawo­ wego fundamentu arabskości. Obecnie znaczenie panarabizmu maleje, częściowo w wyniku zwięk­ szenia się roli religijnego fundamentalizmu . Pró­ by przekształcenia panarabizmu w panislamizm od początku skazane były na porażkę. Islam przy całej swojej zdolności do spajania społeczeństw nie jest w stanie doprowadzić do powstania wspólnoty tych wszystkich całkowicie odrębnych narodów. Pomimo historycznej roli Arabów w islamie nie stanowią oni większości muzułmanów, 2L wręc z przeciwnie - to stosunkowo niewielki procent całei muzułmańskiei społeczności. Tak bvło na­ wet w czasach największego rozkwitu imperium muzułmańskiego . 33 34 35 Arabski nacjonalizm znacząco wpłynął na kształt polityki zagranicznej regionu. Najwięk­ szy jego wybuch nastąpił w 1952 roku i trend ten nasilił się jeszcze za rządów Nassera, który był jednym z jego największych orędowników. Skutkiem tego było powstanie w 1958 roku Zjednoczonej Republiki Arabskiej, w której skład wchodziły Egipt i Syria. Paradoksalnie ruch, który miał zjednoczyć wszystkich Arabów, doprowadził do jeszcze większych rozłamów w regionie. Po dwóch stronach barykady stanęły naprzeciw siebie monarchie i państwa nowego porządku. Duży wpływ miała na tę sytuację postawa samego Nassera, który dążył do obję­ cia przywództwa nad całym arabskim światem. Konflikt przyjął kształt walki starego z nowym i przekreślił wszystkie idee, które reprezentował panarabizm . Do roku 1967 dążenia panarabskie zostały znacząco zahamowane. Najpierw w 1961 roku pokojowo, aczkolwiek w atmosferze zgorzknie­ nia, rozpadła się Zjednoczona Republika Arab­ ska. Pogorszyła się współpraca Egiptu i Iraku po rewolucji z 1958 roku. Zaistniały też poważne napięcia w regionie pomiędzy tradycyjnymi rzą­ dami Jordanii i Arabii Saudyjskiej a rewolucyj­ nymi władzami Egiptu, Iraku i Syrii, które na dodatek same ścierały się między sobą. Nastał okres, który można nazwać arabską zimną woj­ ną. Miejscem walk stał się przede wszystkim Jemen, gdzie rozpoczęła się wojna domowa, w którą po przeciwnych stronach zaangażowały się między innymi Arabia Saudyjska i Egipt . Panarabizm nie zniknął z arabskiej sceny wraz ze śmiercią Nassera. Pojawiał się jeszcze wielo­ krotnie w programach wielu organizacji arabskich. Można się zastanowić, czy atak iracki na Kuwejt, czyli historycznie bezprecedensowa napaść jedne­ go państwa arabskiego na drugie, bądź późniejsza interwencja amerykańska w 1991 roku, poparta zresztą przez większość państw arabskich, nie zniszczyły go definitywnie. Na pewno j u ż wcze­ śniej przywódcy arabscy zdali sobie sprawę, że jest to utopijna idea. Choć zawiódł jako efektyw­ na ideologia zdolna do mobilizacji całego świata arabskiego, to jednak nadal odgrywa sporą rolę w regionie. Jednym z jego przejawów jest istnie­ nie Ligi Arabskiej. Organ ten, przy całej swojej słabości, realizuje przynajmniej część postula­ tów arabskiego nacjonalizmu. Ponadto należy 36 37 33 J.P. Lorenz, op. cit., s. 20-23. 3 7 34 M . Kerr, The Arab Cold War: Gamal Abd al-Nasir and Ibid., s. 65. His Rivals. 1958-1970, Oxford University Press, Oxford 35 R.S. Humphreys, op. cit., s. 63-67. 1971, s. 21-34. 3 6 J. Jankowski, Nasser's Egypt, Arab Nationalism, and the United Arab Republic, Lynne Rienner Publishers, Boulder 2002, s. 27-36. MRBARZVNCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e podkreślić, że pomimo swojej utopijności nadal jest podstawowym ciałem reformatorskim, które przyciąga wielu idealistów . Zasadniczy problem, który staje przed każ­ dym arabskim politykiem, to takie kreowanie polityki zagranicznej swojego kraju, by nie do­ chodziło do zbyt drastycznego konfliktu między dwoma interesami: panarabskim i narodowym. Należy pamiętać, jak dramatyczne było dla pre­ zydenta Egiptu Anwara Sadata podpisanie poko­ ju z Izraelem. Odebrano to jako wielką zdradę arabskiego interesu. Przedłożenie partykular­ nego interesu Egiptu nad ogólnoarabskim jest dowodem nie tylko wielkiej odwagi politycznej Sadata, ale i tendencji, które zaczęły się poja­ wiać w regionie j u ż wcześniej. W rzeczywistości można mówić o politycznej hipokryzji poszczęgólnych przywódców arabskich krytykujących i piętnujących swoich sąsiadów za przewinienia, których sami się dopuszczają . 38 39 5. Sacrum i polityka i profanum, religia Kolejną kwestią w a ż n ą dla zrozumienia arabskiej polityki jest obecność w niej elemen­ tów religijnych. Pogląd, że w islamie nie ma rozróżnienia między polityką i religią, jest głę­ boko zakorzeniony w zachodnich umysłach. To przekonanie jeszcze bardziej upowszechniają islamscy aktywiści, głoszący je przy każdej oka­ zji. Tymczasem w rzeczywistości żaden badacz obserwujący Bliski Wschód nie jest w stanie dokładnie określić, w jak dużym stopniu religia wpływa na arabską politykę zagraniczną . Od późnych lat siedemdziesiątych wszystkie liczące się ruchy polityczne nawiązują w swoich 40 3 8 R.S. Humphreys, op. cit., s. 65-72. 81 programach do islamu. Nawet nacjonaliści, któ­ rych ideologia dotychczas odchodziła od muzuł­ mańskich korzeni, zwrócili się w kierunku religii. Przywódcy, którzy dawniej prowadzili zsekularyzowaną politykę, z różnych przyczyn zaczęli akcentować swoją wiarę. Dobrym przykładem może tutaj być Saddam Husajn i jego nagły zwrot ku symbolice religijnej. W tym samym czasie ze sceny politycznej zaczął znikać marksizm. Obecnie prawie wszystkie arabskie ugrupowania polityczne w swoich programach podkreślają rolę islamu. Podczas każdej politycznej debaty pojawia się temat islamu i jego roli w kształtowaniu się nowoczesnego państwa arabskiego . W świetle wydarzeń, które miały miejsce na Bliskim Wschodzie w ciągu ponad dwudziestu kilku lat, trudno sobie wyobrazić arabską po­ litykę oddzieloną od religii. Z drugiej strony, pojawia się pytanie, czy można traktować taką politykę jako racjonalną. W rzeczywistości prob­ lem jest tylko pozorny i wynika raczej z naszej definicji polityki zagranicznej. W zachodniej kulturze przyjęło się rozdzielać państwo od religii. Wpływ religii na politykę u w a ż a się za niekorzystny i poważnie ograniczający jej cele i funkcjonowanie . Jednakże islam należy raczej traktować jako coś więcej niż zwykłą doktrynę wiary. Stanowi on uniwersalny system, który zawiera nie tylko wiarę czy obrzędy. Islam daje również wielką ilość dróg do zrozumienia otaczającego świata i istnienia w nim. M u z u ł m a n i e nie podążają jedną ścieżką, lecz często wybierają takie, które wzajemnie się wykluczają. Można to zaobser­ wować na podstawie różnorodności ugrupowań religijnych i politycznych. Kompleksowość isla­ mu i jego monolityczny charakter sprawiają, że 41 42 42 E. Sivan, Why Radical Muslims Aren't Taking Over 3 9 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Governments, „Middle East Quarterly", December 1997, 4 0 A.B. Shukri, op. cit., s. 131-133. vol. IV, Number 4. 41 M . Tessler, M . Grobschmidt, Democracy in the Arab World and the Arab-Israeli Conflict, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 152-158. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 82 stanowi on podstawę i fundament całej kultury arabskiej oraz oddziałuje nawet na Arabów chrześcijan. Jak j u ż była mowa wcześniej, kul­ tura jest jednym z czynników wpływających na kształt polityki zagranicznej. Islam, będąc jej podstawowym składnikiem, siłą rzeczy tworzy swój niezatarty ślad na polityce arabskiej . W żadnym kraju muzułmańskim nie jest obec­ nie możliwe prowadzenie polityki, która w swoich założeniach całkowicie odsuwa się od islamu. Na­ wet wkrajach, które przodują w sekularyzowaniu polityki, takich jak Turcja czy Egipt, religia odgry­ wa zasadniczą rolę opiniotwórczą. Bardzo trudno jest przeprowadzić linię oddzielającą w zagranicz­ nej polityce arabskiej sacrum i profanum. Można się więc zastanawiać, czy to jest w ogóle koniecz­ ne. Porównywanie muzułmańskiej i europejskiej czy też amerykańskiej polityki zagranicznej tylko przez pryzmat roli i znaczenia religii poprowa— dzi do nieprawdziwych wniosków. Niezależnie od naszei krytycznei postawy wobec tei kwestii należy pamiętać ze obiektem oceny jest polityka zagraniczna Założenie, ze przez sam fakt udzia¬ łu islamu staje się gorsza, jest niedopuszczalne Oznaczałobv to krytykę samej kultury arabskiei która bezsprzecznie ma udział w tworzeniu pohtvki Takie zarzutv Drowadza zaś na trzaski grunt wartościowania kultur . 43 44 6. M i t d e m o k r a c j i Zagadnienie demokratyzacji regionu czę­ sto jest przedstawiane jako szansa na pokojowe rozwiązanie wielu zapalnych kwestii na Bliskim Wschodzie. Widzi się w niej drogę do racjonaliza­ cji i uelastycznienia arabskiej polityki zagranicz­ nej. Próby zaszczepienia demokracji w regionie wywołują wiele sceptycyzmu . Pomimo globalne­ 45 go trendu do powszechnej demokratyzacji społe­ czeństwa arabskie wydają się bardzo odporne na zmiany. W 1989 roku na 12 państw na świecie, które nawet symbolicznie nie nawiązywały do demokracji w swojej oficjalnej polityce i dokumen­ tach, osiem leżało na Bliskim Wschodzie (były to: Bahrajn, Kuwejt, Liban, Katar, Arabia Saudyjska, Oman, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Jemeń­ ska Republika Arabska) . Warto nadmienić, iż w przypadku Libanu system podziału stanowisk w oparciu o klucz religijny, mimo że taki dobór wydaje się odległy od zachodniego wyobrażenia demokracji, był jedyną drogą do zapewnienia przedstawicielom wszystkich wyznań wpływu na politykę państwa. 46 Jednak pomimo oporu wobec demokratyza­ cji nie można zaprzeczyć, że zmiany następują. Nie są to oczywiście reformy mające charakter ciągły, lecz raczej następujące skokowo. Nie wszystkie zakorzeniają się także w arabskich systemach państwowych. Część tych przemian wywołana jest przede wszystkim słabością obec­ nych reżimów, które mając bardzo małe popar¬ cie w społeczeństwach, starają się w ten sposób utrzymać przy władzy. Dużą rolę odgrywają również aspekty ekonomiczne, które zmuszają kraje arabskie do uelastyczniania swojej poli­ tyki gospodarczej. Wreszcie ostatnią przyczyną inicjowania procesów demokratyzacyinych być może najbardziej decyduiaca sa naciski ze stro ny państw zachodnich. Obalenie' władzy Talibów w Afganistanie i reżimu Saddama Husajna w Iraku zmusza pozostałe rządy do poważne¬ go zrewidowania swojej pozycji i przynajmniej częściowego nodnorzadkowan a sie światowym trendom w obawie o swój przyszły los . 47 W sytuacji znaczącego odrodzenia się funda­ mentalizmu pojawia się pytanie o stabilność po- 43 R.S. Humphreys, op. cit., s. 131-133. 4 6 44 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 16-17. 45 A.R. Norton, Breaking Through the Wall of Fear In the 4 7 Arab World, „Current History" (January 1992), s. 37-41. J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . D . Pipes, Throwing out the Rulebook, „New York Post", June 17, 2003. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e tencjalnej demokracji w państwach islamskich. Za negatywny przykład podaje się najczęściej Algierię, która nie sprostała temu problemowi. Być może obawy te nie są jednak bardzo uza­ sadnione. W wielu państwach demokratycznych istnieją znaczące siły antydemokratyczne, które jednak nie są w stanie zniszczyć panującego systemu. Może to potwierdzać opinię, że demo­ kracja potrafi się sama obronić . Jeśli za proce¬ sem demokratyzacji pójdą reformy gospodarcze, to frustracja i niezadowolenie - podstawowe przyczyny tak dużej siły organizacji fundamentalistycznych - beda mnieisze Również do¬ puszczenie radykalnych ugrupowań do władzy może przynieść im spadek popularności kiedy me beda mody sie wywiązać z realizacii swoich populistycznych haseł . 48 49 Demokratyzacja ustrojów p a ń s t w o w y c h może się nieoczekiwanie przyczynić także do częściowego rozwiązania niepokojącej kwestii radykalizowania się ugrupowań fundamentalistycznych. W krajach arabskich dominują tylko dwa rodzaje systemów politycznych: rządy au­ torytarne oparte na silnym przywódcy i wspiera­ jącej go grupie wojskowych dowódców (mające czasem pozory demokracji) oraz monarchie absolutne. W obu przypadkach można zauważyć zinsty­ tucjonalizowanie celów politycznych i brak wol­ ności. Dla wsparcia władzy stworzono bardzo efektywny system przymusu i ograniczeń kon­ trolowany przez tajne służby. Ta sytuacja powo­ duje silne dążenia do zmian, wzmagając konflikt pomiędzy młodszym, lepiej wyedukowanym pokoleniem Arabów, a zwolennikami obecnych rządów. Opozycja ta jednak w większości nie proponuje zmian idących ku demokracji, lecz bardziej skłania się ku islamowi jako drodze ku przyszłości. Dzieje się tak w wyniku upadku innych ideologii, zwłaszcza socjalizmu. Funda­ mentalizm wypełnia pustkę ideologiczną . Fundamentaliści, którzy wzywają do prze­ budowy państwa w oparciu o „czysty" islam, Koran i Sunnę, mają tendencję do ignorowania potrzeby prawdziwych socjoekonomicznych re­ form. Ich wizja państwa zasadniczo nie odbiega od wyglądu obecnych autorytarnych reżimów. Jeśli jednak w wyniku chociażby częściowej demokratyzacji otworzy się możliwość przed­ stawienia większej liczby koncepcji przyszłego kształtu państwa i jego polityki, prawdopodob­ nie nie sprostają sytuacji. Program oparty tylko na negacji i islamie z czasem przestanie być wystarczałaco atrakcyjny dla reszty społeczeń¬ stwa Być może w ruchu fundamentalistycznym zaistnieje wówczas konieczność przeprowadzęnia zmian co doprowadzi do powstania nowei konceccii państwa i wyboru islamskiei" drog ku demokracji . 50 51 Absolutnie jednak nie należy przeceniać roli demokratyzacji na Bliskim Wschodzie. Choć ten proces może poważnie zreformować świat arabski i jego politykę zagraniczną, obecnie jest w stagnacji i nie stanowi jedynego rozwiązania wszystkich problemów. Częściowe czy nawet całkowite zdemokratyzowanie Arabów nie przy­ niesie automatycznie pokoju w regionie. Może tylko ułatwić drogę ku pokojowemu rozwiąza­ niu konfliktu arabsko-izraelskiego , lecz nie zmieni poglądów przeciętnych obywateli, które są bardzo antyizraelskie i anty amerykańskie. Co gorsza sama demokratyzacja bez zmian w regio52 48 E. Sivan, op. cit. 51 4 9 R.L. Rothstein, Democracy in the Third World, [w:] D . op. cit. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., 78-81. 5 0 J. Al-Suwaidi, Arab and Western Conceptions of Democracy, D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 92-93; zob. również E. Sivan, op. cit. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 83 52 J. Al-Suwaidi, op. cit., s. 93-95; zob. również E. Sivan, M.C. Desch, Democracy and Victory: Why Regime Type Hardly Matters, „International Security", 27.2 (2002), s. 5-47. �Filip Cyganik 84 nie może doprowadzić do zaognienia sytuacji, zwłaszcza gdyby do władzy doszły siły o całko­ wicie antyizraelskim nastawieniu. Przy analizie tej kwestii nie można bowiem zapomnieć o jesz­ cze jednej przyczynie tak dużego znaczenia fundamentalistów. Oprócz sprzeciwu wobec aktualnych władz bazują oni także na konflikcie z Izraelem, dzięki czemu uzyskują sporą gru­ pę zwolenników. Dlatego aby demokratyzacja mogła przynieść trwałe zmiany, konieczne jest przynajmniej częściowe rozwiązanie najbardziej zapalnych problemów politycznych regionu . 53 7. Przykładem może być tutaj zachowanie Sadda­ ma Husajna, który swoich współpracowników dobierał głównie z obszaru rodzinnego miasta Tikrit . Pomimo powstania arabskich struktur państwowych podstawą identyfikacji jednostki jest przede wszystkim rodzina, a nie państwo, grupa etniczna czy stowarzyszenie zawodowe . Przekłada się to także na sytuację polityczną. W Arabii Saudyjskiej władzę sprawuje rodzina Saudów. Dominująca rola jednej rodziny wy­ stępuje także w szejkanatach Zatoki Perskiej, Omanie i pozostałych monarchiach arabskich. Nawet w Syrii i Libanie władza znajduje się 55 56 Rodzina i p a t r i a r c h a t Socjologicznie ludy Bliskiego Wschodu słyną z lojalności wobec rodziny, rytuałów gościnności i mediacji. Ród i plemię nadal mają ogromne znaczenie we współczesnym arabskim społe­ czeństwie, zwłaszcza w krajach, gdzie nie wy­ stępuje silna scentralizowana władza. Arabska rodzina ma charakter patriarchalny. Nadaje on rodzinie genealogiczną spoistość i wpływa na socjalny charakter życia . Na szczycie rodzinnej piramidy znajdu­ je się przywódca, lider (zaim). Jego zadaniem jest ochrona rodziny, kontrolowanie jej funk­ cji, a także angażowanie się w rozwiązywanie sporów wewnątrz grupy i konfliktów z innymi rodzinami. W ten sposób głowa rodziny staje się również sędzią i mediatorem. Kontroluje solidarność między członkami rodziny. Wystę­ puje również jako ambasador rodziny wobec osób postronnych. Na obszarze, gdzie występu­ je większa liczba rodzin, zaimowie tworzą radę (zuama). Podczas próby analizy socjologicznego i politycznego zachowania Arabów należy zdać sobie sprawę że na Bliskim Wschodzie nadal ogromną rolę odgrywają więzy pokrewieństwa. 54 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 53 J. Al-Suwaidi, op. UL. s. 83-87. 5 6 54 R.S. Humphreys, op. cit., s. 227-233. Context: Some Conceptual Questions, „Peace and Change", 55 Ibid. s. 113-120. vol. 21, Number 1 (January 1996), s. 22-40. M . Abu-Nimer, Conflict Resolution in an Islamic BARBARZVftCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e i Chamoun, sunnickiej es-Sohl i Salam czy druzyjskiej Jumblatt . To właśnie poczucie przynależności do wspól­ nej „rodziny" arabskiej jest jednym z fundamen­ tów zaangażowania się w stosunki palestyńskoizraelskie także tych państw arabskich, które de facto nie są stroną w konflikcie. Podobna sytuacja miała miejsce podczas wojny iracko-irańskiej, kiedy pomimo animozji większość państw arab­ skich poparła Irak (poza tzw Frontem Odmowy tworzonym przez Syrię, Libię, Algierię, Jemen Południowy oraz OWP). 57 Jako strategia na przetrwanie patriarchalny system na Bliskim Wschodzie przez wiele wie­ ków w różnych systemach społecznych, eko­ nomicznych i politycznych udowadniał swoją elastyczność i skuteczność. Więzi pokrewień­ stwa i związane z nimi praktyki są częścią dzie­ dzictwa cywilizacyjnego regionu. Pojawiają się w każdym aspekcie życia - społecznego, poli­ tycznego, religijnego czy artystycznego . Patriarchalizm w swoistej wypaczonej formie zdeterminował politykę wielu arabskich polity­ ków. Do roli „ojca" i lidera rodziny arabskich narodów pretendowali Gamal Abd el-Nasser, Muammar Kadafi czy Saddam Husajn. Dąże­ nia do dominacji w regionie sankcjonowały ich wszystkie decyzje polityczne. Postawy takie nie są na Bliskim Wschodzie odosobnione. Z podob­ nymi roszczeniami występuje rodzina Saudów. Władcy Arabii Saudyjskiej argumentują, iż to, że opiekują się najświętszymi miejscami islamu, predestynuje ich do roli liderów. 58 8. Relacja p a t r o n - k l i e n t W społeczeństwie bliskowschodnim wystę­ puje jeszcze jedna relacja, która determinuje jego strukturę oraz wpływa na charakter konfliktów w regionie. Jest to więź patron - klient. System kliencki zmusza poszczególne jednostki do po­ zostawania na swoich miejscach i korzystania z opieki silniejszego opiekuna. Relacje klienckie i brak obywatelstwa w zachodnim sensie tego słowa mają głębokie znaczenie dla pojedna­ nia i procesów redukcji konfliktów na Bliskim Wschodzie . Relacje patron - klient odgrywają także dużą rolę na wyższym poziomie arabskiego życia po­ litycznego. Jako przykład takich więzi można podać kontakty łączące kraje arabskie z OWP. Palestyńczycy zawsze szukali wsparcia wśród państw arabskich. Wielokrotnie współpraca ta nie przynosiła żadnych efektów i kończyła się wzajemnymi animozjami i oskarżeniami, co miało miejsce w Jordanii czy Libanie. OWP, jako największa i najbardziej wpływowa orga­ nizacja palestyńska, zwracała się o pomoc do kilku państw arabskich: Syrii, Jordanii, Iraku i wreszcie Egiptu To właśnie Egipt bedac arab¬ skim liderem i krajem liczącym się na arenie międzynarodowej od kilkunastu lat pomimo wielu napięć pozostaie naileoszvm i naibardziei loialnvm patronem OWP. Władze egipskie sa obecne podczas prawie każdych negocjacji na wszystkich etapach procesu ookoiowe J Arafat wielokrotnie odwiedzał Mubaraka i konsultował z nim swoją politykę 59 60 W oparciu o podobne relacje Teheran sko­ rzystał z możliwości uzyskania statusu patrona Hamasu, palestyńskiego Islamskiego Dżihadu oraz przede wszystkim libańskiego Hezbollahu. Władze irańskie starają się rozszerzyć te relacje na całą społeczność szyicką, a nawet muzułmań­ ską. Wiedza o nich jest ważna o tyle, że w razie zaistnienia konfliktu, w którym bierze udział 59 E.G. Irani, op. cit. Conflicts, „Middle East Review of International Affairs", 60 B. Rubin, Israel, the Palestinian Authority, and the Arab vol. 3, Number 2, June 1999. States, „Middle East Review of International Affairs", 5 7 58 E.G. Irani, Islamie Mediation Techniques for Middle East 85 M . Abu-Nimer, op. cit., 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA vol. 1, Number 4, December 1997. �86 Filip Cyganik klient, to właśnie patron jest jednym z głównych mediatorów i doradców Częściowo tłumaczy to więc tak duże zaangażowanie egipskie w kon­ flikt palestyńsko-izraelski . 61 9. Arabskie i muzułmańskie t e c h n i k i mediacji Konflikty oraz sposoby ich rozwiązywania są integralną częścią stosunków międzynaro­ dowych i polityki zagranicznej poszczególnych państw Specyfika arabskiej polityki zagranicznej wynika z tego, iż islamska sztuka mediacji odbie­ ga swoim charakterem od metod stosowanych na Zachodzie. Próby narzucenia zachodniego stylu mediacji bez uwzględnienia specyfiki regionu i tradycji kulturowych sprawiają, że negocjacje stają się nie tyle utrudnione, co wręcz niemoż­ liwe. Wraz ze zwiększającą się wiedzą na temat świata arabskiego i po szeregu nieudanych prób rozwiązania kolejnych konfliktów badacze i teo­ retycy zaczęli zwracać większą uwagę na różnice kulturowe nie tylko w zwyczajach ale również w sposobie myślenia i rozumienia świata . 62 Wielu polityków i obserwatorów dostrzega rozwiązanie konfliktu w oparciu o plany przy­ gotowane przez Stany Zjednoczone. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że projekty te są tworzone przede wszystkim po to, aby ułatwić i przyspieszyć proces pokojowy i normalizację stosunków między Izraelem i jego arabskimi sąsiadami. Traktaty pokojowe bazujące wyłącz­ nie na ekonomicznych i politycznych przesłan­ kach oraz przymusie bądź czysto strategicznych rozważaniach nie mogą trwać zbyt długo, jeśli nie towarzyszą im głębokie i racjonalne bada­ nia emocjonalnych podstaw strachu, nienawiści i nieufności będących wynikiem tradycji, religii i historii. Przy próbach zapewnienia pokoju na Bliskim Wschodzie należy wszystkie te elementy brać pod uwagę. W Libanie, Jordanii, Egipcie i innych krajach Bliskiego Wschodu nauczanie i praktyka rozwiązywania konfliktów są nadal nowym zjawiskiem . Chociaż konflikt jest pojęciem uniwersalnym występującym w każdej społeczności ludzkiej i w każdym kręgu kulturowym, różnice poja­ wiają się na poziomie przyczyn konfliktów i spo­ sobów ich rozwiązywania. We współczesnym amerykańskim kontekście konflikt to sprzecz­ ności pojawiające się wtedy, gdy jednostki lub określone grupy, działając na tym samym pozio­ mie, mają różne cele i interesy. Konflikt często jest postrzegany jako symptom potrzeby zmian. Jego efektem być: separacja, wrogość, spór cywilny, terroryzm lub wojna. Mozę tez jednak pobudzić dialog reformy społeczne wzmocnić relacje i prowadzić do pokoju . 63 64 Podstawowe założenie stworzone przez za­ chodnich teoretyków rozwiązywania konfliktów jest takie, że każdy konflikt może i powinien zostać w pełni rozwiązany. Filozofia, według której każdy konflikt można kontrolować i roz­ strzygnąć, nie sprawdza się, kiedy mamy do czynienia z innymi kręgami kulturowymi. Wie­ le konfliktów może być niezwykle trudnych do rozwiązania, jeśli nie wniknie się w ich naturę. Mogą przechodzić przez różne fazy wzrostu i konfrontacji fazy spokoju, a nawet powro­ tu do stanu pierwotnego . 65 Kolejne założenie amerykańskiej teorii roz­ wiązywania konfliktów mówi, że spory wybu­ chają zwykle z powodu różnic w interpretacji danych, sprzecznych wartości, interesów i poglą- 61 E.G. Irani, op. cit. 63 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 62 E.G. Irani, Apologies and Reconciliation: Middle Eastern 64 J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . Rituals, [w:] E. Barkan, A. Karn, Taking Wrongs Seriously: Garnham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 1-10. Apologies and Reconciliation, Stanford University Press, 65 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. Stanford 2006, s. 135-144. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e dów. Według antropolog Laury Nader konflikt jest skutkiem konkurencji pomiędzy co naj­ mniej dwiema stronami. Stroną może być osoba prawna, rodzina, ród albo cała społeczność, ale również organizacja polityczna, plemię, idea czy religia. Konflikt jest spowodowany przez nie­ zgodne żądania albo cele, a długość trwania od­ różnia go od sporu albo krótkotrwałej konfronta­ cji wynikającej z chwilowej sprzeczności . W zachodniej perspektywie konflikt może mieć pozytywny wymiar i działać jak Cathar­ sis (oczyszczenie), dzięki któremu następuje przedefiniowanie relacji między osobami, gru­ pami czy narodami. W ostatnim dziesięcioleciu coraz częściej pojawiają się głosy nawołujące do częstszego stosowania kompromisu i przebacze­ nia jako drogi do uzyskania trwałego pojedna­ nia między stronami. Jedna z głównych zasad amerykańskiej teorii zarządzania konfliktem mówi, aby obie strony starały się poznać podsta¬ wy żądań i interesów przeciwnika zwróciły większą uwagę na emocjonalne i historyczne podstawy istniejących napięć szczególnie na poczucie krzywdy: z jakich powodów występuje i iakie sa iego przesłanki oraz siła W przypadku narodów i grup etnicznych uznanie mezagojo nych ran zadanych i otrzymanych w przeszłości ułatwia rozwiązanie konfliktu 7 nsvcholopicz 66 nei nersnektywy Zachodu konflikt wybucha noniewaz nie zostały zasnoko,one nodstawowe notrzehv takie iak notrzeha schronienia iedze nia nocznciawłasneiaodności miłości wiedzv i J m o o k r e ś l e n i . N i L e W n i e tvrh n o t r z l T , tycn potrzep w połączeniu dotkliwym poczuciem krzywdy nieuchronnie prowadzi do napięć, a nawet woj­ n y i lerwszym krokiem w procesie uzdrawiania jest wzajemne poznanie przez wszystkie strony P 87 swoich emocji, punktów widzenia i potrzeb. W ten sposób najważniejszą umiejętnością, którą przeciwnicy muszą rozwinąć, jest aktywne słu­ chanie . Umiejętności komunikacji są podstawowe dla rozwiązania konfliktu. W wielu kulturach sztu­ ka słuchania jest przesłonięta ciągłym przedsta­ wianiem argumentów i wzajemnym przekony­ waniem się. Przeciwnik nie ignoruje mówiącego - raczej przygotowuje się, by mu odpowiedzieć. Mediatorzy są szkoleni, by u w a ż n i e słuchać wszystkich stron zaangażowanych w spór. Ak­ tywne słuchanie to metoda, dzięki której można w pełni zrozumieć znaczenie przekazu. Me­ diacja jest natomiast jedną z najważniejszych umiejętności używanych przez zachodnich spe¬ cjalistów w rozwiązywaniu konfliktu. Mediator ma dwa podstawowe zadania Po pierwsze musi przekonać strony że negocjacje mogą przynieść sprawiedliwe rozwiązanie Po drugie musi być zupełnie neutralny oraz posiadać wiedzę przy gotowanie i charyzmę której me zakwestionuje żadna ze stron 67 66 Obok mediacji kolejnym narzędziem w za­ chodnich procesach rozwiązania konfliktów są negocjacje. Powinny się one bardziej skupiać na długoterminowych celach i interesach n i ż do­ raźnych celach. W rzeczywistości mają niewiele wspólnego z handlem, kiedy niezależnie od charakteru negocjacji jedna ze stron zmuszona jest do ograniczenia swoich żądań albo zaakcep­ towania kompromisu. W taki sposób nie można osiągnąć zadowalającego i długotrwałego poro¬ zumienia w negocjacjach politycznych . 69 Tymczasem na Bliskim Wschodzie kwestia konfliktów, mediacji i w ogóle relacji między­ ludzkich ma trochę inny charakter. Geografia J.L. Ray, op. cit., s. 1-10. 69 6 7 E.G. Irani, op. cit. W Ury, Gettingto Yes. Negotiating Agreement Without 68 A . H . Maslow, Motivation and Personality, Harper Givingln, 6 6 Collins Publishers, New York-London 1987; zob. również E.G. Irani, op. cit. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA J.L. Ray, op. cit., s. 11-13; zob. również R. Fisher, Penguin, New York 1991. �88 Filip Cyganik ma duży wpływ na relacje międzyludzkie. Od­ działuje na sposób, w jaki odczuwa się honor, hańbę i chroni swoje ubogie zasoby. Arabski Bliski Wschód to kilka różnych obszarów kli­ matycznych i geograficznych. Półwysep Arab­ ski charakteryzuje się pustynnym krajobrazem, suchym klimatem i brakiem zasobów wodnych. W Syrii, Libanie, Palestynie i Jordanii oraz czę­ ści Egiptu jest lepszy klimat, obfitsze są źródła wody i więcej terenów uprawnych, choć i tutaj występują niekorzystne pustynne obszary. Te ekologiczne czynniki są podstawą, na której wytworzyły się trzy zasadnicze rodzaje SpO — łeczności: koczownicza, rolnicza i miejska. Nie istniały obok siebie oderwaniu lecz zacho­ dziły między nimi różne interakce nierzadko konfliktowe . 70 Mimo że koczowniczy tryb życia - z powodu powstania państw i ustalenia się granic, a także kształtowania się tożsamości narodowej - jest obecnie bardzo rzadki, to pozostawił głębokie ślady w psychice, kulturze i tradycji arabskiej. Obecnie społeczeństwa arabskie są pod wie­ loma w z g l ę d a m i bardzo do siebie podobne. Jedną z podstawowych więzi zapewnia islam. Nie mógłby się jednak stać podstawą kultury arabskiej, gdyby nie odpowiadał na potrzeby dawnych społeczności plemiennych i koczow­ niczego trybu życia jego wszystkimi im­ plikacjami socj okuł turo wymi . 71 Religia to kolejny element kształtujący rela­ cje międzyludzkie. Bliski Wschód jako miejsce narodzin trzech największych monoteistycznych religii zawsze był regionem, gdzie religia była bardzo ważna i wchodziła w symbiozę z pozosta­ łymi sferami życia. Takie socjokulturowe środo­ wisko zawsze wywołuje silne więzi między sferą prywatną i publiczną, co odbija się na kształcie relacji zachodzących między jednostkami i gru­ pami. Wjudaizmie ziemia (eretz), ludzie (ha'am) i święta księga (tom) nie mogą zostać rozdzielone. To samo odnosi się do islamu, który stanowi kod działania zarówno społecznego, jak i duchowego. Koran wskazuje wiernemu żyjącemu w ramach islamskiego społeczeństwa (umma) kształt jego relacji z Bogiem i ludźmi innej wiary oraz przed­ stawia metody rozwiązywania konfliktów. Warto zaznaczyć, że chrześcijaństwo w arabskim świecie jest pod tym względem bardzo podobne do juda­ izmu i islamu . 72 Społeczeństwa na Bliskim Wschodzie są zde­ finiowane przez rozmaitość etnicznych i religij­ nych tożsamości. Ormianie, Kurdowie, Żydzi, Koptowie, Czerkiesi i wiele innych grup żyje obok Arabów. Islam uczy, jak powinny wyglą­ dać relacje z tymi mniejszościami, w jaki spo­ sób rozwiązywać napięcia wynikające z życia na wspólnym obszarze. Panowanie osmańskie przyczyniło się do zmiany orientacji autoidentyfikacji z etnicznej na religijną. Mniejszości nie były wynikiem pochodzenia etnicznego, ale religii. Faktem jest że w większości przypadków obie tożsamości się pokrywały. Miało to także swoie niekorzystne implikacie Wraz ze zwiekszającą się obecnością Europejczyków na terenie Turcji Osmańskiej chrześcijanie i Żydzi zaczęli często bvć identyfikowani z dążeniami kolomal nymi podawano w wątpliwość ichloialność Nie p r z e s z k o d z i ł o to iednak arabskim chrześciianom zostać pierwszymi orędownikami arabskiego nacionalizmu 7 czasem wraz z unadkiem Im nerium Osmańskiego i zmianam, w regionie reliaiine asneklv konfliktów nrzeslałv mieć lak d n ż e l n a J-ni/lUożna In ™ L ż v ć L nr vkła auze znaczenie. M o ż n a z a u w a ż y ć na p r z y K i a azie K o n r i K t u a r a P S K o - i z r a e i s K i e g o czy p a i e s t y n s K o - i z r a e l s K i e g o u n o c i a z w y s t ę p u j ą tu elementy re igijne, K o n t l i K t y te me p o w s t a ł y na tle rozmc 7 r e l i g i j n y c h , ale 70 E.G. Irani, op. cit. 71 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 72 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 7 3 narodowych". M . Barnett, op. cit., 271-296; zob. również J.D. Green, op. cit., s. 611-625. B A RB A R Z V HC A 1 (14) P009 �89 „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e 1 0 . Rytuał sulhpotencjalne narzędzie rozwiązywania konfliktów Kolejnym elementem procesu pojednania są rytuały, które odbywają się podczas negocja­ cji, mediacji i godzenia się stron. Rytuały grają ważną rolę w ludzkim zachowaniu, szczególnie w kontroli konfliktów i łagodzenia antagoni­ zmów. N i m jednak zostaną one przedstawione, należy najpierw wyjaśnić znaczenie terminu ry­ tuał. Przyjmuje się, że jest to działanie lub seria działań, które trudno racjonalnie wytłumaczyć. Jeśli jednak każde ludzkie działanie służy do­ konaniu czegoś lub zakomunikowaniu jakiejś informacji, rytuał będzie związany zarówno z komunikacją, jaki z działaniem. Wszystkie poczynania istnieją natomiast w otaczającym je środowisku kulturowym i tylko poprzez nie są zrozumiałe i spełniają swoje zadanie . Rytuał, dając członkom społeczeństwa in­ strukcje działania w określonych sytuacjach, reguluje wzajemne relacje. Jego zadaniem jest także integracja grupy poprzez tworzenie różno­ rakich więzi. W regionie takim j ak Bliski Wschód, gdzie więzi łączące społeczeństwa w większe zbiorowości albo nie istnieją, albo są bardzo świeże, rytuały mają szczególne znaczenie. To jedna z głównych przyczyn nierozumienia się społeczności zachodnich i arabskich. W Euro­ pie i USA rytuały przestały odgrywać znaczącą rolę i zostały ograniczone przede wszystkim do religijnej sfery życia. Inaczej rzecz ma się na Bli­ skim Wschodzie, także z tego powodu, że inne są relacje między sacrum a profanum '. Zaniedbanie kwestii rytuałów to jeden z pod­ stawowych zarzutów wobec zachodnich technik 74 7 74 A. Al-Ramahi, Sulh. A Crucial Part of Islamie Arbitration, „LSE Legal Studies Working Paper", 12/2008. mediacyjnych, które są za bardzo mechaniczne i zawierają zbyt wiele elementów terapii psycho­ logicznej. W świecie, gdzie więzi pokrewień­ stwa, rola religii i relacje patron - klient są tak silne, nie można bezkrytycznie stosować zasad odnoszących się do realiów zachodnich. Zanim przejdzie się do rozwiązywania konfliktów na większą skalę, takich jak konflikt arabsko-izraelski, należy się przyjrzeć, jak rozwiązywane są konflikty zachodzące pomiędzy jednostkami, w rodzinach albo między rodzinami lub plemio­ nami. Warto zwrócić uw agę n 2L tradycję, która często sama dostarcza rozwiązań . 76 W arabskim czy też muzułmańskim społe­ czeństwie występują określone rytuały, które za­ wierają instrukcje, jakie działania należy podjąć, by kontrolować i rozwiązać konflikt. Należy do nich rytuał sulh (umowa, ugoda). Jego począt­ ki wiążą się ze społecznością plemienną i rol­ niczą. Sulh akcentuje bliskie więzi pomiędzy psychologicznymi i politycznymi wymiarami życia zbiorowego. Jest oparty na założeniu, że napięcia między jednostkami i grupami będą się wzmagały jeśli nie zostaną uznane wybaczone i odkupione . 77 W Libanie sulh nie jest uznawany przez oficjalne prawo, ale toleruje się go na terenach wiejskich, gdzie władza państwowa jest słaba. W Jordanii uznawany jest za narzędzie prawne i traktowany jako spuścizna po tradycji beduińskiej. W Izraelu sulh stosują Palestyńczycy zamieszkujący osady w Galilei. W niektórych krajach, takich jak Liban czy Jordania, rytuał ten należy do sfery tak zwanej prywatnej spra­ wiedliwości, która nie podlega kontroli państwa i oficjalnego sądownictwa. Często jednak nawet Winter 2008, s. 127-144. M . Khadduri, Sulh, [w:] C E . Bosworth, E. van Donzel, WP. Heinrichs, 75 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. G. Lecomte (red.), The Encyclopedia of Islam, vol. I X , 7 6 E.G. Irani, op. cit. Brill, Leiden 1997, s. 845-846. 7 7 M . Gellman, M . Vuinovich, Prom Sulha to Salaam, „Conflict Resolution Quarterly", vol. 26, Number 2, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �90 Filip Cyganik oficjalne organy prawne optują za jego zastoso­ waniem . Sulh to element prawodawstwa muzułmań­ skiego. Według szarłatu jego celem jest zakoń­ czenie konfliktu i wrogości między członkami stron, aby mogli dalej żyć w dobrych stosunkach. Wmahometańskim sądownictwie sulh jest formą kontraktu (akd) prawnie obowiązującego na po­ ziomie indywidualnym i pomiędzy plemionami. Obie strony zgadzają się na zaniechanie walk i za­ warcie pokoju (muwadaa) na określony czas. Pu­ bliczny jm/A jest podobny do traktatu pokojowego między dwoma krajami. Zwykle ma miejsce, kie­ dy dochodzi do konfliktów między dwoma albo większą liczbą plemion, które mogą się zakończyć wyniszczeniem wszystkich stron . 78 79 Ze względu na surowość warunków życia na pustyni, dla plemion sulh jest lepszą alternaty­ wą n i ż niekończące się cykle zemsty. W czasie rytuału każde z nich szacuje straty materialne i ludzkie. Plemię z najmniejszymi stratami wy­ nagradza plemię, które ucierpiało najbardziej, i tak dalej, jeśli stron było więcej. W ten sposób następuje definitywne rozwiązanie konfliktu. Najważniejszym warunkiem układu jest zobo­ wiązanie stron, by zapomnieć wszystko, co zda­ rzyło się bezpośrednio przed konfliktem i w cza­ sie jego trwania. Inicjowane są nowe przyjazne relacje. Kontrakt pozostaje ważny niezależnie od tego, czy określono winę którejś ze stron . 80 Pod względem rezultatów wyróżnia się sulh całkowity i częściowy (albo warunkowy). Pierwszy kończy wszelkie spory między stronami, które od tego czasu decydują się nie zachowywać jakiej­ kolwiek urazy względem siebie. Drugi kończy konflikt według warunków uzgodnionych pod­ czas negocjacji. Przykładem może być rytuał sulh podczas procesu o morderstwo. Rodzina morder­ cy, aby udaremnić próbę krwawej zemsty, wzywa delegację mediatorów, w której skład wchodzi starszyzna wioskowa, i dostojników nazywanych muslih albo dżaha. Mediatorzy inicjują proces ustalenia faktów. Zadanie muslihów nie polega na sądzeniu, karaniu lub potępieniu winnych, ale raczej na zachowaniu dobrego imienia obu stron i doprowadzeniu do zgody bez dalszego rozlewu krwi. Cena krwi spłacana jest pieniędzmi (dija) albo poprzez wymianę określonych towarów . 81 Rytualny proces sulh zwykle kończy publicz­ na uroczystość musalaha (pojednanie). Rodziny ofiary i sprawcy ustawiają się po obu stronach drogi i wymieniają pozdrowienia, przyjmują przeprosiny. Uroczystość zawiera cztery główne elementy: pojednanie się, uścisk dłoni przywód­ ców obu stron pod nadzorem muslihów; następ­ nie rodzina mordercy odwiedza dom ofiary, by wypić filiżankę gorzkiej kawy; rytuał kończy się posiłkiem wydawanym przez rodzinę winowaj­ cy. Rytuały zmieniają się w różnych krajach, ale podstawowa filozofia jest oparta na sulh (ukła­ dzie) musalaha musafaha (uścisku dłoni) i mumalaha (podzieleniu się chlebem) . 82 Ze względu na skomplikowanie konfliktów na poziomie międzynarodowym *w/A jest bardzo trudny do zastosowania przez samych Arabów. Mimo to wielu polityków i prawników opowiada się za jego implementacją w celu rozwiązywa­ nia przynajmniej niektórych aspektów sporów politycznych. W 1994 roku podczas konferencji Uznanie, przebaczenie i pojednanie: alternatyw­ ne podejście do pokojowych rezolucji w Libanie część arabskich delegatów opowiadała się za wprowadzaniem zasad sulh w ramach libań­ skiego procesu pokojowego. Miałby zostać 78 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 8 0 A. Al-Ramahi, op. cit.; zob. również E.G. Irani, op. cit. 79 E.G. Irani, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons 81 E.G. Irani, op. cit., s. 137-141; zob. również A. A l - from the Prophet Muhammad's Diplomacy, „Middle East Quarterly", September 1999, vol. V I , Number 3. Ramahi, op. cit. 82 M . Gellman, M . Vuinovich, op. cit., s. 135-144; zob. również E.G. Irani, op. cit., oraz D . Pipes, Lessons... BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e korzystany przy tworzeniu specjalnych komisji pojednawczych . Arabsko-muzułmańskie rytuały pojednania nie przypominają swoją formą zachodniego pro­ cesu uznania, przeprosin, wynagrodzenia, przeba­ czenia i pojednania, ale mają taki sam cel i prze­ znaczenie. Podstawowa różnica polega na tym, że w rytuale sulh i musalaha bierze udział cała społeczność i w ten sposób mediacje, a następnie porozumienie nie ma charakteru zamkniętego. Rytuały te dają badaczom określone informacje. Na Bliskim Wschodzie nie istnieje kategoria jed­ nostki i indywidualności w charakterze rozumia11 y 111 przez świat zachodni. Nawet kiedy w grę wchodzi tylko konflikt jednostek, w rzeczywistości obejmuje on całą społeczność . 83 84 W konflikcie palestyńsko-izraelskim widać to w zaangażowaniu wszystkich lub przynajmniej większości państw arabskich w proces rozmów pokojowych. Często zachodni mediatorzy i po­ litycy starają się odsunąć pozostałe kraje arabskie od negocjacji. W obecnej sytuacji, kiedy jeszcze wielu Arabów postrzega siebie jako członków 91 większej arabskiej wspólnoty, może to mieć ne­ gatywne skutki . Historia egipsko-izraelskich i palestyńskoizraelskich porozumień nasuwa poważne obawy co do skuteczności mediacji w dotychczasowej formie. Pokój zawarty w wyniku wojskowej per­ swazji i ekonomicznych nacisków nie charakte­ ryzuje się stabilnością i trwałością. Porozumie­ nia w ten sposób zawarte częściej są odbierane jako przejaw agresji i próba narzucenia swojej polityki i kultury regionowi przez mocarstwa. Dopóki Arabowie będą uważać, że proces poko­ jowy jest narzucany na Bliskim Wschodzie z ze¬ wnątrz bez zwracania się do wielowiekowych tradycji, dopóty trwalsze pojednanie z Izraelem będzie niemożliwe. By uzyskać większą aproba­ tę społeczeństw arabskich należy zaangażować w oroces ookoiowy tvch orzywódców religiinych i L i t y c z n y c h którzy według tradycii braliby udział w mediaciach oomiedzy samymi Araba¬ mi Oczywiście wszystkie te działania nowinny 85 być nndeLnwane puu nnd warunkiem uyc puucjinuwanc wai uiiKicin, ze nie utrud nia całego Drocesu rozwiązywania konfliktu 86 Middle East, cradle of three great monotheistic religions - Judaism, Christianity and Islam -has for many centuries been an arena of tensions and conflicts. After the birth of Arab countries young nations were forced to face new threats like Western colonialism, founding of Israel, "cold war" and now Islamic fundamentalism or "war on terrorism". Arabs created their own foreign policy. Building it, they drew from their own rich cultural and religious legacy. Not always it has positive impact on the policy. It is crucial for Western politicians who are involved in the Middle East peace process to get to know as many as possible sources and foundations of Arabic political behaviour. During negotiations with Arabs and even with Muslims all ways to reach an agreement should be taken into consideration, especially connected with Arabic and Islamic techniques of mediations. One of them, communitybased mediation practice called sulha, could be invoked at the international level. In this article I would like to survey the most important bases of Arab foreign policy: role of panarabism, nationalism, patriarchate, patron-client relation, influence of religion. Moreover I would like to describe specific character of Arabic peacemaking process and, particularly, above mentioned practice of sulha. 83 E.G. Irani, op. cit., s. 143; zob. również M . Gellman, M. Vuinovich, op. cit., s. 139-144. 84 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 85 E.G. Irani, op. cit.; zob. również B. Rubin, op. cit. 86 B. Rubin, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41b3716f62e044d8ed778dd0ff5f1956.pdf 378ac1eb7bfde5d4ec37db1b77fbbd24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5608 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5214 Title A name given to the resource Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.64-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kruszelnicki, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Ur. w I 979 r. Ukończy) anglistykę ( 2 0 0 3 ) i kulturoznawstwo ( 2 0 0 6 ) na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się filozofią współczesną i najnowszymi KrilSZelnicki dyskursami w antropologii kultury. Nauczyciel języka angielskiego, autor artykułów z zakresu współczesnej filozofii francuskiej, pedagogiki i kulturoznawstwa. Redaktor (wraz z Michałem Kruszelnickim) n u m e r u specjalnego „Forum Oświatowego" pt. Studia z posthumanistycznej filozofii podmiotu (Warszawa-Wrocław 2008). Członek redakcji kwartalnika „Kultura - Historia - Globalizacja" przy Instytucie Kulturoznawstwa U W r . Przygotowuje pracę doktorską poświęconą idei refleksyjności w e współczesnej teorii antropologicznej. Pracuje w Dolnośląskiej Szkole Wyższej w e Wrocławiu. Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej W coraz obszerniejszej literaturze, która dotyczy zagadnienia refleksyjności w naukach społecznych, zazwyczaj panuje zgoda, ż e zwrot refleksyjny (reflexive turn) w antropologii nastał w późnych latach sześćdziesiątych, w z g l ę d n i e na początku lat siedemdziesiątych . W wielu pracach zwraca 1 1 się uwagę na ten właśnie okres jako na właści­ wy kontekst historyczno-polityczny narodzin idei antropologicznej refleksyjności. W okre­ sie tym antropologię zaczął obejmować pro­ ces samokrytyki inspirowany zdemaskowaniem dyscypliny zarówno jako produktu, jak i głów­ nego beneficjenta kolonialnej ekspansji społe- N . Rapport, J. Overing, haslo: „Autoanthropology", [w:] N . Rapport, J. Overing (red.), Social and Cultural Anthropology: The Key Concepts, Routledge, London-New York 2000, s. 19. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j czeństw zachodnich . Jak twierdzą niektórzy autorzy, początków nurtu refleksyjnego można by także upatrywać w okresie nieco później­ szym, w latach osiemdziesiątych, znaczonych w antropologii innowacyjnymi publikacjami teoretyków związanych z postmodernistyczną formacją intelektualną . James Clifford i Geor¬ ge Marcus - postaci emblematyczne dla wspo­ mnianej formacji - w tomie zbiorowym Writing 2 3 Culture: The Poetics and Politics ofEthnography zwrócili uwagę na fakt, iż autorytet etnografa, prezentowane przez niego dane oraz propo¬ nowane wnioski są częściowo determinowane przez stosowane przezeń techniki pisarskie czym zapoczątkowali w a ż n a debatę w ramach nurtu refleksyjnego znana iako the writine cul¬ ture debatę* Czego dokładnie refleksyjność w obszarze an­ tropologii dotyczy, co czyni swym przedmiotem, co ma sobą obejmować? Według Charlotte Auli Davies, refleksyjność to „spoglądanie na samego siebie, to proces, w którym badacz odnosi się do siebie samego" . Tak pojęta idea refleksyjności szczególnego znaczenia nabiera dla antropolo­ gii, a raczej dla jej praktycznego wymiaru, jakim jest etnografia, gdyż to właśnie w etnografii zwią­ zek badacza z „obiektem" jego badania pozostaje związkiem najbliższym. Podążając za ogólną definicją podaną przez Auli Davies, możemy zatem nieco i a rozwinąć Refleksyiność czy też auto-antropologiczna świadomość oznaczałaby tedy próbę zrozumienia roli iaka presupozycie uprzedzenia i milcząco przyjmowane przez 5 2 Zob. D . Hymes (red.), Reinventing Anthropology, 65 podmiot dane (historyczne, socjokulturowe, personalne) grają w jego procesie poznawczym, a ostatecznie w finalnym efekcie jego badania, jakim jest tekst etnograficzny. Odniesienie do podmiotu poznaj ącego, wezwa­ nie go do autokrytyki i próba zdania sprawy z roz­ licznych zapośredniczeń i uwarunkowań, jakich jest on sprawcą w konstrukcji wiedzy antropolo­ gicznej, nie jest jedynym wymiarem refleksyjności. Podnosi tę kwestię Michael Herzfeld, zauważając, iż „najbardziej przydatny rodzaj refleksyjności to nie czyste autobadanie, lecz refleksyjność poda­ jąca w wątpliwość założenia kulturowe etnografa - refleksyjność wyjaśniająca etnograficzne spot­ kanie wraz z jego ograniczeniami, jako istnieją¬ ce na podstawie niedoskonałego zazębiania się dwóch różnych kodów z wielością przeróżnych tożsamości i domysłów'" Występując przeciwko refleksyjności bedacei iuż to pobłażliwym solip syzmem" juz to nieprzviemnvm zaieciem sie sa mym sobą'" Herzfeld upomina sie o refleksyiność prawdziwie empiryczna" a wiec ten iei rodzai który mógłby być używany w celu intensyfika c i analLy" Rozwińmy ten temat. " 6 8 Herzfeld proponuje bardzo użyteczne roz­ różnienie na dwa rodzaje refleksyjności: osobistą i społeczno-kulturową. Podczas gdy pierwsza z nich dotyczy jedynie osobowości pojedynczego antropologa, druga czyni swym przedmiotem całą empirycznie dostępną „hybrydyczną kul­ turę zawodową" , z jakiej wywodzą się badacze, umożliwiając „dostrzeżenie własnych praktyk kulturowych, z uprawianiem antropologii na 9 4 Zob. J. Clifford, G. Marcus, Writing Culture. The Poetics Pantheon Books, New York 1972; T. Asad (red.), and Politics ofEthnography, University of California Press, Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, Berkeley 1986. London 1973. 3 5 M . Herzfeld, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, dum. M . M . Piechaczek, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004, s. 76. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA C.A. Davies, Reflexive Etnography, Routledge, London 2002, s. 4. 6 M . Herzfeld, op. cit., s. 77. 7 Ibid, s. 81. 8 Ibid, s. 77. 9 Ibid, s. 81. �66 W o j c i e c h Kruszelnicki czele, w kontekście porównawczym" , a tym samym stając się istotną częścią składową histo­ rycznej samoświadomości dyscypliny. W eseju tym spróbujemy podążyć w s k a z a n ą ścieżką, przyjmując do wiadomości, że wymiarów refleksyjności jest wiele. M . Whitaker na przykład rozszerza spektrum krytycznej refleksji z pola epistemologicznego na równie wedle niego w a ż ­ ne pole sił politycznych, warunkujących tworze­ nie opowieści etnograficznej . Idąc tym tropem, możemy jeszcze bardziej powiększyć ów „zbiór sił" o zewnętrzne czynniki historyczne i społecz­ ne. Zgodnie więc z sugestią Herzfelda, będziemy twierdzić, że refleksyjność w antropologii doty­ czy nie tylko podmiotu poznającego i nie odsyła jedynie do jego prywatnej autokrytycznej ak10 11 I 1 Y I B 1 )> 11 I tywności intelektualnej lecz stanowi krytyczny działający w wielu wymiarach teorii i praktyki metadyskurs którego celem staje się badanie umwersahstycznych twierdzeń zdrowego rozsadku - n i e wyłączając zdrowego i-ozsądku ja kim kierują się zachodnie teorie społeczne" . Wyróżniliśmy dwa typy refleksyjności obecne we współczesnej teorii antropologicznej. Pierw­ szy z nich skupia się na podmiocie antropolo­ gicznego poznania, pragnąc poddać pod dyskusję „wzajemny wpływ, jaki mają na siebie jednostka oraz proces badania, a także proces pisania" . Podejście to można by nazwać refleksyjnością w węższym znaczeniu. Drugi, znacznie sze­ rzej rozumiany typ refleksyjności, postulowany współcześnie, polega na „skierowaniu na samych 12 13 siebie tych szkiełek, przez które interpretujemy świat" , proponuje refleksyjne spojrzenie na całość dyscypliny antropologicznej, czyli zwró­ cenie się antropologii ku samej sobie w celu zapytania o prawomocność i słuszność zarów­ no metodologicznych, jak i epistemologicznych założeń i ideałów, na jakich wspierał się gmach tradycyjnej antropologicznej wiedzy. Zamysł tej szerzej pojętej refleksyjności po­ wstawał w burzliwych latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, a stanowił odpowiedź na po­ wtarzające się wówczas wezwanie do „wymyśle­ nia antropologii na nowo" (reinventinganthropo­ logy) , a także teoretyczną reakcję na narastający w antropologii oraz w innych naukach społecz­ nych kryzys reprezentacji, nękający humanistykę wątpliwościami co do możliwości adekwatnego, „obiektywnego" przedstawienia rzeczywistości kulturowej w dyskursie. Jak pisze Marian Kempny, dla wzrastającej w aurze kryzysu nowej świa­ domości dyscypliny refleksyjność „zaczęła być hasłem, które czyniło problematycznym nie tylko metodologiczne schematy niebędące w stanie od­ zwierciedlić nieusuwalnego napięcia pomiędzy «obserwacją» a «uczestniczeniem» tkwiącego w terenowych badaniach antropologicznych lecz wręcz racje istnienia antropologu jako odrębnej nauki takiej mianowicie która bada «inność»" . Ten sam autor podkreśla w innym fragmen­ cie że debata wokół problemu reprezentacji stanowi'ważna cześć wsnółczesnei antronolo gicznej samorefleksji" a zagadnienie próbie 14 15 16 10 Ibid., s. 78. 14 11 M . Whitaker, haste: „Reflexivity", [w:] A. Barnard and Press, Walnut Creek 2000, s. 137. J. Spencer (red.), Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology, Routledge, London 1997, s. 470. 12 M . Herzfeld, op. cit., s. 25. 13 P. Chapman-Sanger, Living and Writing Feminist Ethnographies: Threads in a Quilt Stitched from the Heart, 15 H . L . Goodall, Writing the new ethnography, AltaMira Zob. D . Hymes, Reinventing Anthropology, Pantheon Books, New York 1972. 16 M . Kempny, Antropologia bez dogmatów społeczna - teoria bez iluzji, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1994, s. 89. [w:] R.P. Clair (red.), Expressions of Ethnography: Novel Approaches to Qualitative Methods, State University of New York P r e s s . N e w Y o r k 2003, s. 36. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j matyzowania zależności, zachodzącej pomię­ dzy wiedzą antropologiczną a rzeczywistością, przeniesione zostało ostatecznie w obszar samej antropologicznej praxis' . Przytoczone wypowiedzi pozwalają wejść j u ż w samo centrum interesujących nas pytań doty­ czących przedmiotu szeroko pojętej refleksyjno­ ści. Zauważamy teraz, że zagadnieniem, w któ­ rym ogniskują się wszelkie pytania o praktykę refleksyjności, jest kwestia reprezentacji, będąca źródłem twórczego kryzysu w naukach spo­ łecznych. Kryzys ten uzmysławia antropologii mityczność wiary w „obiektywne" reprezentacje kultur. Reprezentacje etnograficzne - jak wyka­ zują w swych wywodach refleksyjni krytycy dys­ cypliny - okazują się wsparte na „dość niepew11 y 111 gruncie społecznych odczuć, doraźnych praktycznych interesów, opacznie interpretowa­ nych humanitarnych nakazów niepodwa­ żalnego autorytetu «obiektywnego» naukowego poznania tworzących społeczno-kulturowy kon¬ tekst funkcjonowania tei Par excellence europei skiej (zachodniej) nauki""'. 11 Tezę głoszącą, iż to właśnie problem repre­ zentacji „przyzywa" do siebie namysł reflek­ syjny, zdaje się potwierdzać Waldemar Kuligowski. W pracy Antropologia refleksyjna autor wychodzi od zaproponowanego przez Martyna Hammersleya rozróżnienia na dwa dominujące współcześnie nurty krytyczne w antropologii: nurt reinterpretujący i rekonstruujący etnografię „konwencjonalną". Pierwszy z nich w centrum zainteresowania umieszcza splot relacji między teorią a praktyką badawczą. Drugi nurt nato­ miast skupia się wokół kwestii reprezentacji . Kuligowski sytuuje nurt refleksyjny w antropo­ logii właśnie w tym drugim polu, w „korytarzu 19 reprezentacji", argumentując, iż jest on nową, stojącą w opozycji do pozytywistycznie zorien­ towanej antropologii orientacją właściwą nauce doby postmodernizmu, albowiem to właśnie ją charakteryzuje gotowość do dyskusji nad regu­ łami ją uprawomocniającymi. Najbardziej spektakularnym frontem debat toczących się wokół problemu reprezentacji jest wspominana j u ż wcześniej wnting culture deba­ tę (rozgrywająca się skądinąd w ramach jeszcze szerszego nurtu, jakim stał się w antropologii tzw liter aryllinguistic tum). Ogniskuje się ona wokół problemu tekstu jako medium etnogra­ ficznej opowieści. Wedle Kempnego „reflek­ syjne podejście może oznaczać reinterpretację pewnych obiektywizujących ujęć teoretycznych ujawniającą ich tekstualny czy interpretatywny charakter" . Kuligowski także zauważa, że przedmiotem refleksyjnego namysłu stają się nade wszystko teksty etnograficzne jako „nie tylko przekaźniki prawdy, ale także mechanizmy jej wytwarzania" . Na tekstualny aspekt obej­ mującego antropologię kryzysu przedstawienia (z którego nurt refleksyiny wyrasta) zwracaia tez uwagę Michał Buchowski i Marian Kempny pisząc ze kryzysowi przedstawienia - 1 liniowa nemu w terminach relacii istmeiacei pomiędzy rzeczywistością a tekstem etnograficznym lub inaczei doświadczanym przez badacza życiem a tekstem reprezentu acym te rzeczywistość towarzyszy odrzucenie ideału noznaiace.ro nod miotu W nrocesie tekstu al izacii rzeczywistości dochodzi raczę, do tworzenia sensów w wyniku intersnhiektvwnvrh nroresów takich iak dialoa nrzekład i nroiekria niz ich iednostronnean 20 21 n d r z ^ n i . nrziz z ^ n e t r z n J n Ibid. s. 179. s. 2; [za:] W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, 18 Ibid, s. 96. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s. 13. 19 M . Hammersley, What's Wrong With Ethnography? 20 M . Kempny, op. cit., s. 179. 21 W Kuligowski, op. cit., s. 16. Methodological Explorations, Routledge, London 1992, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA r,r^\uL odczytania przez zewnętrznego, racjonalnego 17 y 67 �68 W o j c i e c h Kruszelnicki wówczas fundamentalne kategorie epistemologiczne obiektywności i subiektywności, pod­ miotu i przedmiotu poznania, faktu i fikcji, metody i surowych danych, a wreszcie logiki i retoryki" . Jest faktem, że debata wokół problemu tekstu jako ambiwalentnego medium podkopującego antropologiczne roszczenia do obiektywnej re­ prezentacji rzeczywistości stanowi jedną z naj­ ważniejszych i najpopularniejszych dyskusji toczących się współcześnie w antropologii. Po­ dobnie faktem pozostaje to, iż nurt antropologii refleksyjnej przez wielu badaczy kojarzony jest najczęściej z praktyką analizy owego „nieredukowalnego napięcia między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji. Samej istoty antropologii, jako wiedzy, upatruje się w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu" . Jednakże, jak się zdaje, dyskusja nad zjawiskiem, a raczej postulatem refleksyjności w antropologii, nie musi się skupiać jedy­ nie na problemie tekstu. Nie jest prawdą, jako­ by praktyka refleksyjności czynić miała swym przedmiotem tylko i wyłącznie problem tekstualnej reprezentacji. Nic nie ujmując wadze tekstualnego wątku w krytyce konwencjonalnej antropologii, warto znacznie szerzej pomyśleć o pojęciu refleksyjności, a przede wszystkim o jej przedmiocie w teorii antropologicznej. Intrygujące w książce Kuligowskiego jest to, że autor upatruje w znamiennym dla post­ modernizmu zainteresowaniu literackością czy też tekstualnością antropologii jedynego ż y ­ wiołu namysłu refleksyjnego. Zamysł ten staje się czytelny w trakcie lektury pierwszych stron pracy, której konstrukcja także zdaje się być 22 23 22 M . Buchowski, M . Kempny, Czy istnieje antropologia podporządkowana wykazaniu związku pomię­ dzy refleksyjnością a „literaturyzacją antropolo­ gii" . W przekonaniu autora tych słów manewr ten niepotrzebnie umniejsza w a g ę praktyki refleksyjności poprzez przypisanie jej zadania „określenia relacji między różnymi odmianami rzeczywistości (zewnętrzną i wewnętrzną) a ich reprezentacjami w postaci tekstów etnograficz­ nych oraz produktem pośrednim, jakim jest wiedza antropologiczna" . Można by argumen­ tować, że wskazując z emfazą na wymiar tekstualny zarówno antropologicznego doświadcze­ nia, jak i późniejszej jego reprezentacji, autor Antropologu refleksyjnej w y ś w i a d c z a pojęciu refleksyjności niedźwiedzią przysługę o tyle, 0 ile pojęcie znacznie bardziej uniwersalne 1 wielopoziomowe, domagające się uhistorycznienia, rezerwuje dla filozofii postmodernizmu, a czyni to skądinąd dość redukcyjnie, albowiem do liczących się propozycji teoretycznych, jakie krytyka postmodernistyczna przedstawiła na­ ukom społecznym (zmuszając je w ten czy inny sposób do powzięcia większej refleksyjności), zdaje się zaliczać jedynie owo rozumienie tekstu jako omnipotentnej metafory całej rzeczywisto­ ści, którą to metaforę wyjaśniać mają na okrągło praktyki refleksyjne. Tymczasem w rozważaniach Kempnego od­ najdujemy ważny fragment, tak oto definiujący misję refleksyjności: „Obecnie wymóg reflek­ syjności narzuca konieczność zbadania relacji istniejącej pomiędzy antropologiem i obiektem jego studiów, patrzenia na «Innych», ale i obser­ wowania (niejako w dodatkowym lustrze) sa­ mych siebie patrzących na przedstawicieli innych kultur" . To obserwowanie siebie - odnotujmy 24 25 26 2 4 A. Zeidler-Janiszewska, O postmodernistyczna?, [w:] M . Buchowski, M . Kempy i „literaturyzacji" {kA.), Współczesna", 1:1994, s. 53. Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 12. 23 W Kuligowski, op. cit., s. 17. współczesnej „antropologizacji" humanistyki, [w:] „Kultura 25 W Kuligowski, op. cit., s. 17. 2 6 M . Kempny, op cit., s. 181. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �69 Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j wcale nie oznacza narcystycznego wsłuchiwania się podmiotu w swe własne odczucia. Obserwo­ wanie siebie to w rzeczywistości antropologiczne przyglądanie się samej antropologii, traktowanie wiedzy antropologicznej jako „pewnej formy symbolicznej stanowiącej w poważnej mierze produkt społeczeństwa, do którego należy antro­ polog" . Wezwanie do refleksyjnego uczynienia z samej antropologii przedmiotu badania opiera się na kluczowym dla współczesnej samoświado­ mości antropologii spostrzeżeniu, iż „wszelkie formy wiedzy [społecznej] są zawsze kulturowo specyficzne, historycznie umiejscowione, gene­ rowane społecznie oraz zdefiniowane filozoficz­ nie" , nade wszystko jednak - zdeterminowane kulturowo. Owo kulturowe uwikłanie poznania - jak przypomina Jerzy Kmita - każe również w klasycznie epistemologicznej kategorii pozna­ nia prawomocnego ujrzeć kategorię kulturową . Widziana od tej strony, refleksyjność miałaby tedy do zaoferowania antropologii filozoficz­ ny namysł nad kulturowym uwarunkowaniem wiedzy antropologicznej oraz nad sposobem, w jaki antropologia konstruuje przedmiot swoje­ go poznania w ramach własnych praktyk kultu­ rowych. Mówiąc precyzyjniej, praktyka szeroko pojętej refleksyjności miałaby za zadanie badać wpływ, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy tudzież jednost­ kowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, często nieświadomi swojego uwikłania. Dyskurs zajmujący się refleksją nad kulturową kondycją antropologii Kempny nazwał metaantropologią . Można stąd wnosić, że postawienie znaku równości między refleksyjnością a namysłem metaantropologicznym nie powinno razić jako nadużycie. 27 28 29 30 Wracamy w ten sposób do obserwacji po­ czynionej wcześniej za Herzfeldem. Autor ten optował za takim rodzajem refleksyjności, który swym przedmiotem uczyni praktyki „hybrydycznej kultury zawodowej", z jakiej wywodzą się badacze. Widzimy u Herzfelda ten sam postulat, jaki odnajdujemy u Kempnego, mia­ nowicie wezwanie do uczynienia przedmiotem refleksyjnego (metateoretycznego) namysłu sa­ mego procesu (wraz z jego efektami) antropolo­ gicznego poznania jako praktyki zdeterminowa­ nej kulturowo. Oba te stanowiska w przewrotny sposób korespondują z podejściem do zagadnie­ nia refleksyjności, jakie odnajdujemy w pracach Pierrea Bourdieu. Mówimy o „przewrotnym związku" pomiędzy dyskutowanymi stanowi­ skami, albowiem Bourdieu, postulujący uzupeł­ nienie szeroko pojętego dyskursu socjologiczne­ go o „socjologię socjologii", w której widział on „fundamentalny wymiar epistemologii socjolo­ gii" , zdecydowanie odżegnywał się nie tylko od refleksyjności pojętej jako „intymne i pobłażliwe wejrzenie w prywatną osobę socjologa" , lecz również nie rozpoznawał siebie w refleksyjności rozumianej jako „obserwowanie obserwatora", proponowanej przez Marcusa i Fishera, a także Geertza i Rosaldo. Pojmowanie refleksyjności przez Bourdieu o tyle jednak zgadza się ze sta­ nowiskami omawianymi wcześniej, o ile fran­ cuski badacz również wskazuje na konieczność większej uniwersalizacji praktyki refleksyjnej, z tym że w jego podejściu „jurysdykcja" reflek­ syjności winna obejmować nie tylko antropolo­ gię. Wedle słów jednego z komentatorów, Bo­ urdieu od badaczy świata społecznego wymaga „stałej kontroli własnej socjologicznej praktyki badawczej, systematycznej eksploracji zbiorowej 31 32 17 Ibid., s. 182. 3 0 M . Kempny, op. cit., s. 181. 28 Ibid., s. 8. 31 P. Bourdieu, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, 2 9 J. Kmita, Kultura i poznanie, P W N , Warszawa 1985, s. 6. 1 (14) P009 Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 48. 32 BARBARZYŃCA Ibid., s. 53. �W o j c i e c h Kruszelnicki 70 podświadomości naukowej, w ostatniej instancji czyniącej przedmiotem analizy samo pole nauk społecznych" . Według Bourdieu, socjologiczna refleksyjność powinna dotyczyć „niewidzialnych uwa­ r u n k o w a ń wpisanych w pozycję uczonego", skłaniających go do bezwiednego popadania w epistemocentryzm absolutyzujący i deifikujący własne spojrzenie naukowe i niedostrzegający własnego uwikłania w obiektywizowaną rze­ czywistość. „Socjologia naprawdę refleksyjna przypomina autor - musi się ciągle mieć na bacz­ ności w obliczu takiego epistemocentryzmu, tego etnocentryzmu uczonych, który polega na lekceważeniu wszystkiego, co analityk projektu­ je w swoją percepcję przedmiotu z daleka i z wy­ soka" . W Medytacjach pascaliańskich Bourdieu zawrze twierdzenie o nadzwyczajnej wadze dla współczesnej humanistyki podejmującej się zadania metateoretyzowania: „najbardziej skuteczna refleksja polega na obiektywizacji podmiotu obiektywizacji" , czyli obejmowaniu przez badacza namysłem swej własnej pozycji i perspektywy, z jakiej występuje. Oprócz „obiektywizacji podmiotu obiektywi­ zacji" Bourdieu upomina się również o zabieg nazywany przezeń „obiektywizowaniem obiek­ tywizacji" . Polega on na krytycznej refleksji nad fundamentem socjologii, w tym antropologii, jakim jest proces obiektywizowania przedmiotu badań dokonywany przez badacza w trybie jego niedającej się w żaden sposób znieść „outsider-owości", czy może raczej odwrotnie: „insider- -owości", pojętej jako jego totalne zanurzenie w kulturze własnej. Według Bourdieu, „status 33 34 35 36 33 L . Wacquant, Wprowadzenie, [w:] P. Bourdieu, op. cit., s. 33. 34 P. Bourdieu, op. cit., s. 50. 35 P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, 37 38 39 Aby z r e a s u m o w a ć zawarte w tym szkicu rozważania, wyjdźmy od obserwacji, iż nurt refleksyjny daje się wyraźnie wyodrębnić spo­ śród rozlicznych we współczesnej antropologii propozycji teoretycznych. Jego początki datować Moore, T. Sanders (red.), Anthropology in Theory: Issues in Epistemology, Blackwell Publishing, London 2006. Oficyna Naukowa, Warszawa 2006, s. 20. 3 6 outsidera, który wyabstrahowuje się z sytuacji, aby móc ją obserwować, implikuje epistemologiczny, lecz także i społeczny rozbrat {break), subtelnie kierujący aktywnością naukową, która w momencie, gdy przestaje się ją widzieć właśnie w tym aspekcie, prowadzi do tworzenia teorii zapominających o społecznych uwarunkowa­ niach aktywności naukowej" . Znowu wypada przypomnieć, że demaskacja zachwalanej przez socjologów/antropologów metody „uczestni­ czącej" z marzeniem o „przylgnięciu" do ba­ danej społeczności w tle nie oznacza destrukcji idei empirycznego i obiektywnego badania oraz opisywania danych praktyk. Jak autor pisze da­ lej, „[odwoływanie się] do opcji uczestniczącej stanowi po prostu kolejny sposób, w jaki unika się pytania o związek obserwującego z obser­ wowanym oraz jego krytycznych konsekwencji dla praktyki naukowej" . Konieczny moment refleksyjności w badaniu socjologicznym musi wychodzić od uznania tej „nieprzekraczalnej przepaści", jaka dzieli obserwatora od badanej rzeczywistości z racji jego wykluczenia z „praw­ dziwej gry praktyk społecznych" i „nieposiadania miejsca w obserwowanej przestrzeni" , następ­ nie zaś próbować odsłaniać warunki, możliwo­ ści i me-możliwości, jakie ta sytuacja zwrotnie narzuca prowadzonemu badaniu. 37 Ibid.,s. 171. 38 Ibid, s. 172. }9 Ibid., s. 171. P. Bourdieu, Objectification Objectified, [w:] H . L . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j można na lata sześćdziesiąte czy siedemdziesią­ te, będące okresem wstrząsów postkolonialnych, wraz z którymi w antropologii kulturowej roz­ począł się trwały i do dziś zauważalny proces samokrytyki. Era postkolonialna, stanowiąca dla naro­ dzin współczesnej idei refleksyjności właści­ wy kontekst historyczno-polityczny, przyniosła antropologii bardzo gorzkie i krytyczne oceny wysiłków poprzednich pokoleń antropologów pewnych tego, że uprawiana przez nich nauka angażuje się etycznie i politycznie na rzecz ba­ danych kultur. Dlatego też bezpośrednią kon­ sekwencją politycznych turbulencji tego okre­ su, zmuszających antropologię do zarzucenia pozytywistycznych ideałów naukowych, było swoiste odkłamanie jej tradycyjnej metodolo­ gii. W tym celu krytycy podejść bezrefleksyjnie obiektywizujących zalecali antropologii „negację wzorców metodologicznych utożsamiających badania antropologiczne z postawą bezstronne­ go obserwatora, które zastąpiła wizja «antropologii zaangażowanej*" . Na tym podatnym na zmianę i reorientację gruncie rodziła się idea refleksyjności jako pożądanej cechy oraz istotnej strategii etnografii postpozytywistycznej. Na temat tego, jak należy refleksyjność poj­ mować i jaki wymiar antropologicznego pozna­ nia czynić jej przedmiotem, zdania są podzielo­ ne. Jedni komentatorzy widzą w refleksyjności jedynie prywatną autorefleksję badacza, na dro­ dze introspekcji zdającego sprawę z własnej po­ stawy i z własnych odczuć podczas etnograficz­ nych poszukiwań oraz starającego się pozyskać dzięki tej aktywności nowe, intrygujące dane. Dominującym podejściem do zagadnienia re­ fleksyjności jest podejście szerokie, całościowe, 40 4 0 M . Kempny, op. cit., s. 188. 41 S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue and Rhetoric in the Postmodern World, University of Wisconsin Press, Madison 1987, s. 171. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 71 widzące w niej nie tylko introspekcję, lecz ogól­ ny metadyskurs przyglądający się wpływowi, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy i jednostkowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, a zatem wszyst­ kie determinowane kulturowo presupozycje, uprzedzenia i milcząco przyjmowane dane, jakie do badania wnosi wraz ze sobą j u ż nie po­ jedynczy badacz, lecz cała społeczność - kultura antropologiczna. Przykład W Kuligowskiego pokazuje, że możliwe jest - choć ceną za to jest zgoda na redukcję złożoności zagadnienia - utożsamie­ nie nurtu refleksyjnego z postmodernistycznym nurtem tekstualnym spod znaku Jamesa Clifforda i Stephena Tylera. Autorzy ci postulują uczynienie z krytyki tekstu głównego narzędzia dyskursu metaantropologii. Przy takim podej­ ściu, sprowadzającym antropologię - wedle słów Tylera - do „studium mówienia i pisania" , praktyka refleksyjności oznacza zapytywanie o „prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursów naukowych, ideologii czy dominującej retoryki", a także zastanawianie się nad „szansami odciśnięcia w tekście rzeczy­ wistości, nad możliwością przedstawienia dialogiczności świata, nad sposobami przekazania osobistych doświadczeń, nad pełnoprawnym w ł ą c z e n i e m w tok narracji innych podmio­ tów" . Refleksyjność, pojęta jako przyglądanie się procesowi tworzenia etnograficznego tekstu, stanowi trzeci wyodrębniony przez nas sposób rozumienia refleksyjności. Czytając wypowiedzi zarówno zagranicz­ nych, jak i naszych lokalnych komentatorów, można odnieść wrażenie, że najczęściej tylko jeden model refleksyjności podlega u nich pro41 42 42 W. Kuligowski, op. cit., s. 25. �72 mocji, podczas gdy pozostałe jej typy nierzad­ ko ulegają dewaluacji. Zalecałbym badaczom zainteresowanym eksploracją kategorii refleksyjności w naukach społecznych oraz antropo­ logom pochylającym się nad teoretyczną ofertą współczesnego dyskursu antropologii refleksyj­ nej unikanie jednostronnej adoracji jednej wy­ branej strategii refleksyjności i przyglądanie się jej zjawisku równorzędnie we wszystkich trzech typach. Podejście takie wydaje się uzasadnione, albowiem te trzy - z pozoru odmienne - spo­ soby pojmowania refleksyjności łączy pewien wspólny mianownik, jakim jest kwestia repre­ zentacji oraz pytanie o możliwość adekwatnego opisu zjawisk kulturowych. Uznając istnienie trzech typów praktyk refleksyjnych, zauważyć wypada, iż w rzeczywistości wszystkie one, na najogólniejszym poziomie, uzmysławiają antro­ pologii kulturowej zdeterminowanie poznania naukowego, a w wymiarze szczegółowym wska­ zują w ten lub inny sposób na różnorakie dyskursywne, podmiotowe i społeczno-kulturowe przeszkody i ograniczenia stojące na drodze do wiernej reprezentacji rzeczywistości kulturowej, na jaką liczono w ramach tradycyjnie w antro­ W o j c i e c h Kruszelnicki pologii przyjętej epistemologii naturalistycznej i obiektywistycznej. Antropologię inkorporującą do swej praktyki refleksyjność w postaci trzech omówionych tu typów oraz świadomie czyniącą z niej narzędzie metodologiczne nazywać mo­ żemy antropologią refleksyjną. Można całkiem zasadnie twierdzić, iż antropologia refleksyjna - zarówno jako dyskurs teoretyczno-krytyczny, jak i alternatywna i eksperymentalna praktyka pisarstwa etnograficznego - stanowi emanację historycznego procesu refleksywizacji wiedzy antropologicznej. Refleksywizacja, którą mam na myśli, jest o tyle zjawiskiem uniwersalnym, a więc doty­ czącym teorii i praktyki tejże dyscypliny in toto, o ile nie stanowi przejściowej „mody" związanej z wciąż silnymi wpływami postmodernizmu w antropologii, lecz jawi się jako zjawisko za­ gruntowane historycznie, nasilające się w histo­ rii dyscypliny i odzwierciedlające jej długi, choć w swej najnowszej historii niezwykle dynamicz­ ny, proces krytycznego dojrzewania antropologii jako nauki społecznej i zyskiwania przez nią pełnej epistemologicznej i metodologicznej sa­ moświadomości oraz pewności siebie. The aim of this paper is to explain and situate the discourse of "reflexive anthropology" in the panorama of the most recent anthropological and sociological theories. I suggest to understand the term "reflexivity" broadly, in epistemological sense, as an intellectual strategy purpose of which is to account for manifold cultural factors that govern, determine and limit anthropological cognition of other cultures. I also try to link reflexivity with the historical process of anthropology's growing epistemological self-awareness as a human science ("reflexivization") - a science which invents and constructs its object, situating itself not above, but within cultural processes. Reflexivity is thus posited here as a necessary procedural step in doing all kinds of sociological/ethnographic research. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055db50ebb79dcdd7690ceee3839cf79.pdf b324876e9b408d12e61a34de577c503c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5217 Title A name given to the resource Natknięcia /Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 96 natknięcia Koza trafiła do kozy Dezorganizacja zakupów W styczniu, w nigeryjskim mieście Ilorin, po udaremnie­ niu kradzieży samochodu, nocny patrol straży obywatelskiej zlapal tylko jednego złodzieja. Kozę. Rankiem, pod naci­ skiem tłumu, podejrzaną o napad z bronią przejęła policja. Zwierzę znalazło się w areszcie, ponieważ stwierdzono, ze jest to jeden z kryminalistów przemieniony dzięki czar­ nej magii. Transformacja miała nastąpić podczas ucieczki, kiedy przestępca został zapędzony w (nomen omen) kozi róg. Wiadomość stała się w Nigerii hitem prasowym. Wokół więzienia koczowały uzbrojone w kamery grupki gapiów wśród których znaleźli się również przyjezdni z innych krajów Afryki. Nawet po zdystansowanym oświadczeniu rzecznika prasowego policji, ze jest to problem, który należy wyjaśnić naukowo, sluzbiści nie stracili rezonu. Tymczasem koza od­ mawiała jedzenia trawy, pijąc jedynie wodę. Po paru dniach sprawa zakończyła się wystawieniem aresztantki na sprzedaż - zgodnie z prawem umożliwiającym opłacenie w ten sposób policyjnych procedur. Tam, gdzie rzadko łapią winnego, kozły ofiarne to co­ dzienność. W Polsce panuje obecnie osobliwa fobia, która co pewien czas ujawnia się na różnych szerokościach geograficznych, i to juz od kilkudziesięciu lat . Jest to lęk matek przed czyhającymi na ich dzieci handlarzami organów i kidnapingiem w super­ marketach. Portale internetowe i prasa, m.in. „Polska. Dziennik Bał­ tycki", doniosły o przypadkach porwań, do jakich dochodzi w sklepowych alejkach, wśród rzędów zapełnionych półek. Z wiadomości wynika, ze nie wszyscy przychodzą do hipermar­ ketów, by kupować lub kraść. Według podawanych z ust do ust plotek uprowadzone ze sklepów dzieci są poddawane dziwnym zabiegom, które w najlepszym wypadku polegają na uśpieniu i przebraniu (po czym ofiara zostaje uratowana), a w najgor­ szym - na pozbawieniu jednej z nerek. Odzywa w ten sposób powszechnie znany i wykorzystywany w mrocznych opowie­ ściach wątek handlu organami. Wersja pozbawiona happy endu kończy się znalezieniem przed domem zaginionego dziecka z dobrą radą w załączniku- Jedźcie do szpitala dziecko nie ma jednej nerki". Na wiele kobiet padl strach, strach, który zaowocował dramatycznymi ostrzeżeniami i doniesieniami na forach dla rodziców, np. netmama.pl, e-dziecko.pl. Wszystkie doniesie­ nia są dementowane przez policję i prasę, ale historie krążą na nowo, zyskując kolejne życie w coraz to innych miejsco­ wościach. Gdynia, Warszawa, Poznań, Głogów, Racibórz, Rybnik, Bielsko-Biała, Katowice, Kraków... Paradoksalnie, powtarzalność zdarzenia utwierdza niektórych w przekonaniu o jego realności. Milczenie telewizji i radia skutkuje natomiast powstawaniem teorii spiskowych przedstawiających w takim stanie rzeczy rękę mafii. Miejsca zorganizowanej konsumpcji wszelkiego rodzaju są przesuwane w obszar grozy i podyk­ towanej zyskiem przemocy. Po ciemnej stronie mocy zna dą się wszystkie sieci hipermarketów Tesco Carrefour Auchan a także IKEA. Promenada w Warszawie.'Galeria Krakowska! Zwraca uwagę fakt że sceneria całej historii pozostaje ta sama zmieniają się jedynie nazwy identyfikujące zdarzenie w prze strzeni bliskiej dla rozmówców. Dr Filip Graliński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu ocenia, ze jest to aktualnie „najpopularniejsza polska legenda miejska". Warto zapoznać się z jego stroną: atrapa.net. Źródło: www.vanguardngr.com Zła pierś? Wśród internautów prawdziwą dysputę wywołały w ostatnich miesiącach kontrowersje wokół matek publicz­ nie karmiących piersią. Na tle innych popularnych tematów - o z pewnością istotniejszych reperkusjach - ten raczej za­ skakuje swą popularnością. Akcja użytkowników największego portalu społecznościowego „Hej Facebooku, karmienie piersią nie jest obsce­ niczne" stała się odpowiedzią na usunięcie przez admini­ stratorów serwisu kilku zdjęć umieszczonych przez dumne mamy. Internauci wskazują w niej, że w przeciwieństwie do wielu innych tematów obecnych na portalu karmienie piersią dziecka nie jest czynnością wulgarną. Aktualnie pod petycją krytykującą decyzję adminów podpisało się ponad 200 tysięcy użytkowników Rzecznik prasowy Facebooka odwołuje się natomiast do regulaminu w którym fotografie ukazujące całą pierś nie są tolerowane. Uzasadnieniem jest dobro użytkowników, a szczególnie dzieci (!). Źródło: k o p a l n i a w i e d z y . p l , facebook.com 1 Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Pierwszy na świecie przeszczep nerki mial miejsce w 1954 r. jeśli wierzyć portalowi pl.wikipedia.org. W Polsce - w 1966 r , na dodatek pobranej uprzednio ze zwłok. 1 W i a d o m o ś c i z e b r a t i o p r a c o w a ł Michał N a ł ę c z - N i e n i e w s k i GARBARZVNCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37c73e00e338a80d6502e15071eca403.pdf bc4dca1144a175cafd8ae51a5c6d088f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5610 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5216 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14),s.92-95 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 92 Historia vitae magistra est Ostatnią z n a c z ą c ą polską próbą całościo­ wego ujęcia i p r z e g l ą d u historii fdozofii jest Historia filozofii W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Od czasu jej wydania na rynku wydawniczym u k a z a ł o się kilka innych pozycji, ale ż a d n a nie o d p o w i a d a ł a na tak wielkie wyzwanie, jakie postawił przed sobą Tadeusz Gadacz. Jak zapo­ wiada autor, wydany właśnie tom ma być pierw­ szym z serii, następne są j u ż w przygotowaniu. Z n a c z ą c y wydaje się fakt, że projekt dotyczy X X wieku, a nie starożytności, jak ma to miej­ sce w większości przypadków. Przyczyny mogą być dwie. Pierwsza to bardzo pobieżne i dziś j u ż n i e w y s t a r c z a j ą c e potraktowanie fdozofii współczesnej przez W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Druga: słaba edukacja w zakresie współczes­ nych nurtów w filozofii, bo przecież czasy, kiedy w polskich gimnazjach i liceach powszechnie nauczano filozofii, minęły. M a m n a d z i e j ę , że niebezpowrotnie. Potocznie filozofia kojarzy się z roztrząsa­ niem nic n i e z n a c z ą c y c h spraw, które nie mają w p ł y w u na c o d z i e n n o ś ć . K s i ą ż k a Tadeusza Gadacza przeczy temu w y o b r a ż e n i u o filozofii, filozofach i filozofowaniu. Przedstawia dzieje filozofii jako niesamowitą opowieść o przygo­ dzie z wiedzą, potrzebie zdziwienia, dociekania i zadawania odpowiednich pytań. Opowieść, którą wbrew powszechnemu mniemaniu śle­ dzić m o ż n a z zapartym tchem, nie mogąc się doczekać kolejnej strony. Książka pokazuje, że potrzeba filozofowania tkwi głęboko w w i ę k ­ szości z nas, a filozofia jest fundamentem wie­ dzy zdobytej przez kulturę Zachodu. Niczym w dobrej powieści kryminalnej Gadacz śledzi z w i ą z k i m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i filozofami, nurtami, teoriami, a także m i ę d z y filozofią i na­ ukami, które się z niej wyodrębniły (są to m.in. psychologia, socjologia, pedagogika). Wszystko to poparte jest erudycją autora (bibliografia ze w z g l ę d u na swoją objętość została zamieszczo­ na na płycie C D dołączonej do k s i ą ż k i ) . Gadacz udowadnia, że o filozofii m o ż n a m ó w i ć w spo­ sób jasny i zrozumiały, jednocześnie nie gubiąc subtelności i n i u a n s ó w , które t o w a r z y s z ą od zawsze dociekaniom filozoficznym. Łukasz Tadeusz Gadacz Historia filozofii XX wieku. Nurty Znak, K r a k ó w 2009 K S I Ę G A R N I A A K A D E M I C K A >u ¿ o c zaprasza Ofefujcmyr - książki naukowe, - k i ii I i i popu lc rnonoukowe, - czasopismo, - belelrystykę KSIĘGARNIA AKADEMICKA prowadzi' sprzedaj również w księgami int-srrwlowej: h11fc;//www.ako(femicka.pl itMbhtl?C1»6 líUlttóílíBV.IIfJ Sochacki BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �recenzje 93 „ W m u z e u m mauzoleum jest pienknie" Powyższy wpis w księdze p a m i ą t k o w e j mogą przeczytać osoby odwiedza­ jące jedno z krakowskich muzeów. Zdanie to r o z u m i e ć n a l e ż y nie tylko jako sztubacki żart, lecz też przyczynek do zastanowienia się, czym muzeum jest, czym m o ż e być i j akie zmiany zaszły od powstania tak ugruntowanej instytucj i . W skali historii kultury muzea są tworami dość m ł o d y m i . Jednocześnie, mimo swoi ego krótkiego istnienia uzyskały silna pożycie oraz autorytet pozwalający opowiadać o ś w i e c e , a m o ż e nawet go konstruować. Historycy jako źródła fenomenu muzeum w s k a z u j ą starożytne tezaurusy. Za bezpośrednich p o p r z e d n i k ó w muzeum u z n a ć n a l e ż y gabinety osobliwości, które pojawiły się na zachodzie Europy w X V I w. na dworach królów, magna­ tów i z a m o ż n y c h mieszczan. Gabinety miały pełnić funkcję pomieszczeń pracy u m y s ł o w e j , podręcznych bibliotek, ale także miejsc gromadzenia dzieł sztuki oraz osobliwości świata fauny i flory. Celem zbierania przyrodniczych kurioz ó w miało być w y w o ł a n i e zdziwienia szoku m o ż e podziwu Z czasem przed 77 coraz w i ę k s z y m i kolekcjami pojawił śie problem różnorodność, KolekcionoEstetyczne przestrzenre warne nabrało bardziej systematycznego i celowego charakteru. P r z e ł o m o w y m . " t l zdarzeniem była rewolucja francuska, a wraz z nią udostępnienie szerokiej > publiczność, L u w r u , bogatych zbiorów królewskich. Kolekcjonowaniem k u ­ riozów i dzieł sztuki zaczęły się z a j m o w a ć nie tylko osoby prywatne - powołano w tym celu instytucje. Do połowy X X w. muzea funkcjonowały zgodnie z o ś w i e c e n i o w y m i scjentystycznym modelem, który przejawiał się w racjonalnym p o r z ą d k u poznawczym u k ł a d u ekspozycji, zdeterminowanym przez n a u k ę , gdzie estetyka pełni wyłącznie funkcje pomocnicze. W niektórych p l a c ó w k a c h w c i ą ż m o ż n a do­ strzec taką tendencję. Przełom w postrzeganiu muzeum, jego z a d a ń i sposobów wystawiania nastąpił wraz z manifestem Pierwszej Awangardy prezentującej antyesencjalistyczne nastawienie. Pojawiła się tendencja „ u ż y w a n i a " muzeum do komentowania bieżących w y d a r z e ń , dekonstruowania praktyk muzealnych, n a w i ą z y w a n i a bliższych, bardziej bezpośrednich kontaktów ze z w i e d z a j ą c y m i czy wystawiania eksponatów poza m u ­ rami gmachu, w nowych kontekstach nadających eksponatom innych z n a c z e ń . Muzeum powoli prze­ staje być świątynia rezygnuje z wyłącznie kontekstowego prezentowania zbiorów oraz ewolucyjnego traktowania r z e c z y w i s t o ś ć . Tracąc sakralny charakter, muzea coraz częściej proponują z w i e d z a j ą c y m grę w skojarzenia, p o z w a l a j ą na interpretację, u n i k a j ą jednoznaczności. Maria Popczyk w swojej książce Estetyczne przestrzenie ekspozycji muzealnej m i ę d z y innymi zajmuje się tymi w c i ą ż żywo dyskutowanymi problemami dzisiejszych muzeów. Zasadniczym przedmiotem do­ ciekań jest z m i e n i a j ą c a się relacja m i ę d z y estetyką a ekspozycją m u z e a l n ą , jej efemeryczność, niejedno­ znaczność oraz problemy, które powoduje. Czy estetyka przestrzeni muzealnej, a inaczej mówiąc: sposób eksponowania, w p ł y w a na sposób odbierania wystawy? Jak z n a l e ź ć r ó w n o w a g ę m i ę d z y jednym a drugim żywiołem: kuratorem naukowcem a artysta ? Maria Popczyk pokazuje że ekspozycja muzealna m o ż e być przedmiotem dociekań z zakresu estetyk. Refleksja nad tradycyjnym, praktykami wystawienniczymi oraz dotychczasowym, hipotezami, teoriami muzealniczymi prowadzi do wniosku ze nie wszystko jest oczy­ wiste Muzea nie m u s z ą być tylko rmejscam, kontemplacji monologu skierowanego do zwiedzającego ale przestrzeniami wielokierunkowego d alogu ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m relacji muzeum z odbiorcą Konfrontacja modelu muzeum modernistycznego z postmodernistycznym oraz sposobami wystawiania które są z nimi z w i ą z a n e , w c i ą ż trwa w polskich muzeach, o czym przekonuje autorka. M a n a P o c z k TT m v e r s l t a s r a o w Bogaty materiał bibliograficzny, talent pisarski oraz krytyczne spojrzenie na współczesne muzealnic­ two sprawiają, że książkę Marii Popczyk n a l e ż y u z n a ć za jedną w a ż n i e j s z y c h polskich publikacji z za­ kresu teorii muzealnictwa i estetyki. Łukasz 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Sochacki �recenzje 94 N i e s y s t e m a t y c z n y spis i n w e n t a r z a Otwieram album fotografii Andrzeja Kramarza po raz kolejny. Przerzucam strony. Zdjęcia. Rzeczy. Zdejmowane przez dwa lata w słoneczne niedzielne poranki, gdy pod H a l ą Targową na kra­ kowskich G r z e g ó r z k a c h odbywa się pchli targ. W y p r z e d a ż staroci. Co p r z e d s t a w i a j ą fotografie? Ż a d n e j nie potrafię opisać w pełni. Nie starcza m i cierpliwości. Spróbuję j a k ą ś łatwą: rzeczy. W lewym dolnym rogu leży poziomo k r z y ż , nad n i m lalka w ludowym stroju. Przy jej prawej ręce szklana chochla, lewą wskazuje m e t a l o w ą głowę Chrystusa. N a prawo od niego kieliszek, dalej wierzga jednorożec. I Andrzej Kramarz kolejny krucyfiks, tym razem d u ż o mniejszy. Poniżej k r z y ż a znajdu* """ je się coś w w i ę k s z e j ilości, chyba jakieś uchwyty. Powyżej kieliszki. MEK, Kraków 2008 Głowę lalki obwąchuje lwica. Za nią stoi p r ą ż k o w a n y kot. Powyżej kota dzbanki. N a lewo od nich widelczyki i łyżeczki na drewnianej ramce... Wszystko to leży na brązo­ wym kocu. D o tej pory p r z e d s t a w i ł a m pół zdjęcia. K a r t k u j ę album. N a kolejnej stronie buty ustawione w parach, pokrowiec do aparatu Lomo, magnetofon jamnik. N a s t ę p n e zdjęcie. Ordery, jeden podpisany: , W i e s ł a w Kolarz, z okazji X-lecia Z w i ą z k u Socjalistycznej M ł o d z i e ż y Polskiej". N a prawo zegarki, za­ palniczka w oryginalnym opakowaniu, książka Bagnet wojskowy. K a r t k u j ę dalej: myszy komputerowe, klucze, ż e l a z k a , suszarka do włosów, zegarki, budziki, pocztówki, zdjęcia, figurka łaciatej krowy ze zło­ tym dzwonkiem, gipsowe głowy, drewniane głowy, leżące jelonki, głowa Adolfa Hitlera, płyta Romana Gerczaka, film Titanic, książki Seks doskonały, Pasjans erotyczny, Kamień filozoficzny, Fenomen kosmosu, komórki, ładowarki, klawiatury, figurki kotów, figurki świętej rodziny, napis d ł u g o p i s e m „Arka 9,-" na tekturze, wypchane z w i e r z ę na lakierowanej gałęzi, kanapki z kawiorem... Wszystko. Fotografie fascynują i w z b u d z a j ą wstręt jednocześnie. N a spotkaniu autorskim zostały p o r ó w n a n e do wystawy w muzeum Auschwitz. Dariusz Czaja skojarzył je ze śmiercią, Antoni Bartosz - z ż y c i e m . Dla mnie stanowią niesystematyczny spis inwentarza - martwego od przynajmniej stu lat. Rzeczy skrzęt­ nie gromadzone, zbierane na różne sposoby, p o u k ł a d a n e starannie jedna przy drugiej, tworzą misterne kompozycje. Ż a d n e j z nich nie m o ż n a w y r z u c i ć . Ale czy kiedykolwiek udało się którąś sprzedać? Nie zapominajmy, że pod H a l ą Targową wystawiono je na s p r z e d a ż w ł a ś n i e . Tak przynajmniej mogłoby się w y d a w a ć . W p a t r u j ą c się w zdjęcia d ł u ż e j , z a u w a ż a m , że pewne przedmioty się powtarzają. Niektóre stoiska n a j w y r a ź n i e j zostały sfotografowane dwa razy w różne niedziele. Dinozaur McDonald's, na pierwszym zdjęciu zupełnie nowy, na kolejnym leży j u ż mocno poplamiony. M u s i a ł się p o b r u d z i ć od z a r d z e w i a ł e g o żelastwa, pośród którego się z n a l a z ł . O b n i ż e n i e jego wartości wymiennej n a j w y r a ź n i e j nie w z r u s z y ł o handlarza, który, na co w s k a z u j ą fotografie, wystawia go dalej. W i ę c m o ż e nie „handel", lecz „ w y s t a w a " właśnie, to słowo klucz dla zrozumienia grzegórzeckiego fenomenu? Rzeczy porozkładane pod H a l ą Targową stanowią swoiste trofea, efekty wieloletniego zbie­ ractwa. Początkowo skrzętnie gromadzone przez właścicieli, j a k i m ś sposobem trafiają w ręce handlarzakolekcjonera, aby w z b o g a c i ć jego coniedzielną prezentację. Zostają wyrwane z kontekstu szuflad, szafek, serwetek, meblościanek, kredensów, stoliczków oraz półeczek, wydobyte z salonu, pokoju dziecięcego, warsztatu albo kuchni, pogrupowane i rozłożone na plandece, tekturze czy folii. Niech nikt m i nie m ó w i , że wśród rzeczy panuje chaos. Porozkładano je w e d ł u g różnorakich po­ rządków. Obok syfonu leży oryginalnie zapakowany filtr do oczyszczania wody pitnej, k s i ą ż k o m towa- R z e c z y BARBARZVNCA 1 (14) P009 �recenzje 95 rzyszą okulary. N a kolejnej stronie stoisko leśne: róg m y ś l i w s k i , świątki z drewna i poroża. Ł a d o w a r k i w wielkiej liczbie kłębią się na niebieskiej folii niczym organizmy wodne. Nie jestem do końca pewna, czy to wprawionemu oku fotografa (a m o ż e czasem i dłoni) n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć tę k o m p o z y c y j n ą ekwilibrystykę, czy t e ż jest to z a s ł u g a estetycznego z m y s ł u zbieraczy, którzy tak misternie porozkładali swe zbiory. Wszak „inteligencja twórcza jest cechą ludzką, g a t u n k o w ą , m o ż e biologiczną, p o z a h i s t o r y c z n ą i pozaspołeczną", pisał Stefan Czarnowski sto lat temu. N i e k t ó r z y handlarze o nastawieniu semantycznym specjalizują się w zbieraniu określonej grupy rzeczy: zegarowych tarcz i m e c h a n i z m ó w , dawnych fotografii oraz pocztówek. I n n i kolekcjonują różne przedmioty, k i e r u j ą c się raczej estetycznym p o r z ą d k i e m . N a jednej folii obok siebie kładą różańce, k a ż d y z w i n i ę t y w kłębek z k r z y ż y k i e m na wierzchu niczym grzechotnik, na prawo zegarki, małe wazoniki, trochę w i ę k s z e wazoniki, d u ż y wazon, poniżej na plastikowej tacy pierścionki, sztućce, pióra i długo­ pisy, powyżej podzespoły komputerowe. K o m p o n u j ą świetnie. Kryteria rozmiaru i barwy bywają dla nich w a ż n i e j s z e od znaczenia. Obok płaskich p a g o n ó w leżą równie płaskie podstawki pod piwo. Białe wizerunki Serca Jezusa i Matki Boskiej rozdzielają czarne figury siedzących kotów. A wszystko to na w s p a n i a ł y c h tłach. Złote klucze na niebieskiej plandece składają się na kolory boskie, złota b i ż u t e r i a i inne bibeloty na czerwonym materiale - barwy monarsze. Powstaje iście muzealna ekspozycja, m u ­ zeum Kantorowskich p r z e d m i o t ó w „niższej rangi". Swoistą cechą fotografii j est kadrowanie, wyrywanie z kontekstu. W tym wypadku mamy do czynienia z wyrwaniem drugiego stopnia, g d y ż po raz pierwszy przedmioty wydobyli handlarze-zbieracze, roz­ kładając je z surrealistyczną fantazją na kocach i plandekach. Fotograf dostrzegł tylko efekt ich d z i a ł a ń . A m o ż e aż dostrzegł? Sfotografował rzeczy w sposób dla nich odpowiedni. Wszystkie zdjęcia w y k o n a ł pod kątem prostym, z góry, bez winietowania czy r o z m y ć ostrości. K a ż d y przedmiot jest dobrze widocz­ ny, oświetlony naturalnym, ale nieostrym światłem. Fotografia wykorzystywana jest tutaj jako medium m o ż l i w i e przezroczyste, tak jak w przypadku zdjęć eksponatów muzealnych. Rzeczy na jednym ze zdjęć zostały w albumie opisane w taki sposób, jak opisuje się eksponaty na wy­ stawie: „figurkaNajswiętsze Serce Jezusa - porcelana, odlew z formy, malowany, złocony, wys. ok. 15 cm. N a c z w o r o ś c i e n n y m postumencie o nachylonych ściankach w y s m u k ł a postać brodatego m ę ż c z y z n y w długich, pofałdowanych, białych szatach, lewą ręką w s k a z u j ą c e g o na czerwone serce na piersi. 1 poł. X X w., nieokreślony warsztat częstochowski", „ d z w o n e k kloszowy - m o s i ą d z , odlew z formy, średn. ok. 6 cm. Niski, szeroki, z w y w i n i ę t y m na z e w n ą t r z w i e ń c e m i niewielkim, k a b ł ą k o w a t y m uchwytem. X X w., w y t w ó r n i a nieokreślona", „ w i e s z a k - m o s i ą d z ; odlew z formy. Podwójny, esowaty, z kolistą tarczką z dwoma otworami na śruby. 1. poł. X X w., pochodzenie nieokreślone". Nie n a l e ż y się d z i w i ć , że w y d a w c ą albumu jest muzeum etnograficzne. Wszak stanowi on zapis dzia­ łalności rzeszy zbieraczy, etnografów amatorów, którzy u p r a w i a j ą muzealnictwo nieprofesjonalne. Nie ma też nic dziwnego w tym, że z a u w a ż y ł ich fotograf Fotografia była ulubionym medium surrealistów. Trzeba oka artysty, by dostrzec w starych śmieciach wartość ekspozycyjną i przenieść je na zdjęciach z targowej graciarni do galerii ZPAF. Trzeba też etnograficznego surrealizmu, by u z n a ć je za material­ ny zapis minionego wieku równy (czy nawet lepszy, jeśliby za kryterium przyjąć cenioną powszechnie „autentyczność") ekspozycjom muzealnym. A m o ż e warto z a r y z y k o w a ć ? Krakowskie Muzeum Etnograficzne, oddział G r z e g ó r z k i , plac pod H a l ą Targową, czynne w niedziele m i ę d z y 7 a 14 lub do ostatniego zbieracza. W e r o n i k a 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA Chodacz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34b6f8c69dbc1bcc680c874084382da6.pdf 71ac1edb378311c5fb1ae132c2b09d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2611 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2426 Title A name given to the resource Autobiografia stworzona z fotografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.7-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Autobiografia stworzona z fotografii Metafora w fotografii Sławomir Sikora „Pisarstwo etnograficzne można właściwie nazwać fikcjami literackimi [fictions] w znaczeniu 'czegoś wytworzonego lub ukształtowanego', co stanowi główny trzon łacińskiego słowa/mgere. Ale ważne jest, by zachować nie tylko znaczenie tworzenia, ale także zmyślania, wymyślania rzeczy, które nie są faktycznie rzeczywiste, (fingere, w niektórych swoich użyciach, zakłada pewien stopień nieprawdy)." James Clifford „Patrzą na mnie, / więc pewnie mam twarz. Ze wszystkich znajomych twarzy / najmniej pamiętam własną." Miron Białoszewski „Obrazy nie tworzą historii życia; ani też wydarzenia. To iluzja narracyjna, praca biograficzna tworzy historię życia." Andre Malraux Za bardzo znaczący krok w rozwoju antropologii wizualnej należy chyba uznać badania Margaret Mead i Gregory Batesona przeprowadzone na wyspie Bali (druga połowa lat trzydziestych), których opublikowanym rezultatem była Ba/ierzgj CAaracfer. Л PWograpAíc A W y j W Za pomocą apa­ ratu fotograficznego i kamery filmowej próbowali oni sporzą­ dzić obraz kultury Balijczyków. Oczywiście, nie pierwsza to i nie jedyna próba intensywnej dokumentacji obcej kultury z wykorzystaniem aparatu fotograficznego (za takie można przecież uznać tak prace Bronisława Malinowskiego*, Józefa Obrębskiego na Polesiu^ i w Macedonii, jak i działaność wybitnych fotografów w USA w ramach Farm Security Administration, których zadaniem było sporządzenie wizual­ nej dokumentacji obrazu nędzy i zmian wywołanych kryzy­ sem lat trzydziestych w Stanach Zjednoczonych). Nie jedyna to zatem próba odwołania się do środków wizualnych w celu poznania obcej kultury, ale na pewno bardzo znacząca poprzez świadome przyznanie roli pierwszych skrzypiec właśnie wizuałności. Wizualności można by rzec nagiej, przekraczającej paradygmat wizualny zawarty w takich sformułowaniach jak „obserwacja uczestnicząca", czy w wizualnym paradygmacie samego poznania (opisu) naukowego. Wzrok jest najszlachet­ niejszym z naszych zmysłów - powiedział przecież Kartezjusz. A u Foucaulta odnaleźć można opis spojrzenia klinicz­ nego i modelu nauki opartego na inspekcji/ Do metaforyki wizualnej odwołują się tak różne metody jak pozytywizm czy fenomenologia. Warto tu przypomnieć, że oficjalna data wynalezienia fotografii (1839) pokrywa się z datą wydania pozyfywne/ Augusta Comte'a.I choć od samego początku aparat walczył o prawo do „robienia sztuki", to jednak jego głównym zadaniem miało być wierne odtwarzanie rzeczywistości. Aparat i kamera wyposażone w o¿w*fyw miały dawać o6;e6fywMy obraz rzeczywistości, miały być tej wizji gwarantem. Dominique Francois Arago w .Sprawoa&miw dla Izby Posłów nazwał dagerotyp (promienie światła, które posłużyły do jego stworzenia) „najbardziej wyrafinowanym ołówkiem przyrody"/ Podobnie „ołówkiem natury" nazwał swój wynalazek Talbotu A sam Daguerre powiedział: „Za pomocą tego procesu, nie mając żadnego pojęcia o rysunku, bez znajomości chemii i fizyki, można będzie w ciągu kilku minut zdjąć [zrobić] najbardziej szczegółowy widok, najbar­ dziej malowniczą scenę, ponieważ zasada obsługi jest prosta i nie wymaga żadnej specjalnej wiedzy, a jedynie potrzeba trochę troski i nieco praktyki, by odnieść pełen sukces."? W gruncie rzeczy podobne myśli odkrywamy także ponad sto lat później u Margaret Mead. Była ona przekonana, że „obiektywne" filmowanie zastąpi „subiektywne" notatki tere­ nowe.^ Ten pozytywistyczny w gruncie rzeczy paradygmat zaowocował także i taką wypowiedzią Margaret Mead: „W końcu trzeba tu pokrótce zająć się powtarzanym często argumentem, że zapis na taśmie magnetofonowej lub filmowej jest selektywny i że żadna z tych form rejestracji nie jest obiektywna. Jeśli magnetofon, aparat fotograficzny czy kamerę wideo ustawimy w danym miejscu, wówczas duże partie materiału mogą być zebrane bez udziału filmowca czy etnografa oraz bez stałej świadomości i po­ czucia skrępowania ze strony obserwowanych. Kamera lub magnetofon ustawione w jednym miejscu, nie poruszane, bez zmiany kąta widzenia, ogniskowej, ani nie ładowane powtórnie w widoczny sposób, stają się częścią tła, a to, co zostało zarejestrowane, rzeczywiście się wydarzyło.'"* Forma wizualna miała stać się również świadectwem abstrakcyjnych (ukrytych) treści. Margaret Mead pisała: „To nie jest książka o zwyczajach Balijczyków, lecz o samych Balijczykach, o tym jak (jako żywe osoby) się poruszają, stoją, jedzą, śpią, tańczą, wpadają w trans i wcielają tę abstrakcję, którą (gdy ją wyabstrahujemy) nazywamy kul­ turą.'"" Jednym z elementów odróżniających naukę od literatury - pisał Roland Barthes -jest język. „Dla nauki język jest tylko instrumentem, który chce ona uczynić możliwie najbardziej p r z e z r o c z y s t y m i neutralnym; podporządkowany 7 �procedurom naukowym (operacje, hipotezy, wyniki), o któ­ rych powiada się, że istnieją poza nim i poprzedzają go: z jednej strony i przede wjzyjftim treść naukowego przekazu jest absolutnie wszystkim; z drugiej zaś, i późnie/, pojawia się werbalna forma, której powierzono wyrażenie tej treści i która jest już tylko błahostką."" To właśnie przede wszystkim w wierze w przezroczystość tak języka naukowego opisu, jak i fotografii można upatrywać początku kariery tej drugiej w języku i procedurach tej pierwszej. Zrobić z d j ę c i e ( z d j ą ć wygląd) to przecież - wedle dość powszechnego mniemania - najlepszy sposób na uzyskanie najwierniejszego opisu rzeczywistości. * * * Od ponad ćwierćwiecza antropologia wizualna przeżywa burzliwy rozwój. Na licznych uniwersytetach powstały kated­ ry specjalizujące się w tej gałęzi antropologii, pojawiły się specjalistyczne pisma i ludzie zajmujący się tą dziedziną. Ale przy całej fascynacji antropologią wizualną zaobserwować też można ostatnio nurt przeciwny: krytykę wizualności jako naczelnej metafory (paradygmatu) poznania. Taki poważny rozrachunek z obiektywizmem fotografii niosło w sobie PoWeŁrzefue (1967) Antonioniego. Film ten można przecież również odczytać (nie jest to rzecz jasna jedyne, a może nawet nie najważniejsze jego odczytanie) jako protest przeciwko naiwnej wierze w obiektywizm fotografii, wierze, że „lepsze" ЫггшмелГу z pewnością przybliżą nas do poznania świata. Tą drogą podąża także obecna krytyka obiektywności i wizua­ lności w antropologii." Jako jej przejaw można chyba również potraktować pojawienie się terminu „etnografie nieprzezro­ czyste", który na grunt etnografii polskiej wprowadziła Joanna Tokarska-Bakir.''* Jednego z przykładów krytyki wizualności dostarczają niewątpliwie także teksty Kirsten Hastrup.'^ Przywołując anegdotę z własnych doświadczeń tereno­ wych, Kirsten Hastrup twierdzi, że fotografia (jak i nim niemy - dla wygody wywodu dokonuje ona bowiem radykalnego rozdziału między trybem wizualnym a tekstowym) nie jest w stanie oddać istoty zjawiska. Zdarzyło się, że uczestniczyła na Islandii w „znaczącym kulturowym wydarzeniu" - wystawie-zawodach baranów. W „wydarzeniu" brali udział tylko mężczyźni i miało ono bardzo silne seksualne konotacje - „konkursu męskości". Między innymi dłońmi mierzono i „ważono" jądra baranów, a ich wielkość była powodem do dumy dla właścicieli zwierząt. Wszystko to było też zabar­ wione ciągłymi dowcipami o tematyce seksualnej. „Męskość" baranów ściśle łączyła się z „męskością" ich właścicieli. Tolerowana, choć wcale na imprezę nie zaproszona, Hastrup, czuła się mocno nie na miejscu. Ze zdjęć, które usiłowała wykonać, też niewiele wynikało. Hastrup twierdzi, że lepszy fotograf, mężczyzna, w sytuacji tej wykonałby prawdopodob­ nie lepsze zdjęcia, tym niemniej nie udałoby mu się uchwycić istoty zjawiska. „Materia męskości i seksualności, która przepełniała pomieszczenie, była skrajnie zmysłowym do­ świadczeniem, lecz było ono niewidoczne."'" Do istoty zapisu wizualnego należy rejestracja jedynie rzeczy widzial­ nych: „...chociaż możemy zrobić zbliżenie baranich privare parfj, nie możemy zobaczyć, że metaforycznie wyrażają one seksualną potencję właścicieli baranów." " Hastrup twierdzi - odwołując się do wprowadzonego przez Clifforda Geertza podziału na i fAict oefcnpfio» (opis gęsty i rozrzedzony) - że fotografia stoi po stronie г/ни аелслргиж, opisu, który chwyta formy, ale nie jest w stanie uchwycić i oddać ukrytych znaczeń." Zauroczona tekstualnością (tak obecnie modną w etnografii-antropologii) Hastrup wydaje się chwilami tracić dystans w swojej, w dużej mierze słusznej, krytyce wizualności. W odpowiedzi na fetyszyzację antropologii wizualnej (o co podstawnie podejrzewać można Margaret Mead) Hastrup odpowiada mocnym głosem po części tę antropologię deza­ wuującym - choć słowo to oczywiście nazbyt silne. Przypisu­ je tej gałęzi etnografii głos, który nie jest przecież jedynie jej głosem. Czy zdanie: „Musimy działać szybko, jeśli nie mamy stracić na zawsze informacji..." (Sorenson)'" - nie było jednym ze stale powtarzanych twierdzeń dotyczących całej dziedziny etnografii (w równym stopniu używano go do starych zwyczajów, opowieści, jak i form wizualnych - „sta­ rzy" informatorzy jako nosiciele „prawdziwszej", bliższej źródeł prawdy)? Czy mit nietkniętej (dziewiczej) wyspy (o którym Hastrup sama pisała gdzie indziej)™ nie był właśnie jednym z etnograficznych złudzeń, będących rozwinięciem cytowanego wyżej zdania? Jednym z takich łatwych ar­ gumentów przeciwko wizualności (naoczności jako źródła prawdy) może być podany przez Hastrup przykład fotografii z chrztu wykonanej prawie cztery lata po fakcie (fotografia została zrobiona, kiedy nadarzyła się sposobność pożyczenia aparatu, a prawdę-nieprawdę fotografii antropolożka odkryła dopiero zadając pytanie dotyczące zwyczajowego, ale mocno już przykusego, stroju dziecka; Islandia)/' �Prawda fotografii mówi tylko tyle: w pewnej chwili (w czasie otwarcia migawki) przed obiektywem aparatu znajdowała się oglądana na zdjęciu scena. Amerykański socjolog i fotograf, Lewis Hine, konstatował, że to nie fotografia, ale fotograf może kłamać.^ (Idzie oczywiście o próbę manipulacji kontekstem.) A Roland Barthes podkreślał, że fotografia może kłamać (tym razem idzie już nie tyle o znaczenie, ile o samo „wydarzenie" w fotografii) tylko wtedy, gdy fotograf dokłada specjalnych starań (tj. interweniuje w sam proces robienia i wywoływania zdjęć)-* Nie da się przecież zaprzeczyć, że dziecko tak właśnie ubrane w danym czasie znalazło się przed obiektywem aparatu fotograficznego. Cały zaś kontekst wykonania zdjęcia pozostaje już sprawą interpretacji. Można by rzec, że fotografia w tym przypadku przedstawia bardziej prawdę idei (normy; koniecz­ ność wykonania fotografii „potwierdzającej" chrzest, ślub etc.) niż pojedynczego wydarzenia. To chyba jedna z prawd dotyczą­ cych fotografii, że w miejsce domniemanej spontaniczności (przypadkowości) chwyta ona często (tj. potwierdza) „prawdę konwencji" (zwyczaju). Hastrup zdaje się czasami traktować antropologię wizualną jak pudło starych, nie opisanych fotografii znalezionych na strychu opuszczonego domu, lub też materiał, który bez żadnej zmiany trafia z terenu do formy edytorskiej, co może być podejściem słusznym, jeśli miałaby się ta antropologia spro­ wadzić do rozwinięcia myśli Margaret Mead o oózftfywnym глрше: nieruchoma kamera, bez zmiany ogniskowej, „bez udziału" operatora czy etnografa, bez cięć i montażu, nie zaś do faktu, że prawda wizualna (tak jak i prawda naukowa czy literacka) jest zawsze ś w i a d o m i e konstruowana. (Warto tu mieć w pamięci film Wima Wendersa блабол Sfory, w którym sportretowany tam reżyser zapragnął zdobyć zdjęcia sporządzone bez udziału operatora [nagą prawdę] - to widz byłby ich pierwszym świadkiem.) Tym samym nie da się potencji tej pierwszej (wizualności) sprowadzić do prawdy metonimii. Hastrup pisze, że fotografia (film) wiąże się z metonimicznością (widzeniem), zaś tekst z metaforycznością, nadawaniem sensu.^ Ale tym samym do jej wywodu - jak sądzę - wkrada się błąd polegający na zestawieniu i zrównaniu dwóch różnych czasowo momentów pracy: pracy w terenie (robienie fotografii, filmowanie - tak jakby te „nagie" fakty nie czekały na dalszą obróbkę i przemyślenie) i pracę w domu (napisany tekst). Dopiero wtedy przecież tworzony jest sens. James Clifford ukazuje to „rozdwojenie" prawdy, zestawiając prawdę prywatnego dziennika z badań terenowych (Л Dwzry (Л fAe S/r/cf Земле о / f&e Tbrm) z prawdą zawartą w „dziele", ArgonowkzcA Zac/KxWfgo f дс%/%Ы Bronisława Malinows­ kiego.^ Przytacza również przykład Renato Rosaldo, który dopiero powtórnie czytając notatki terenowe („w domu") zdał sobie sprawę z ich „prawdziwego" znaczenia.* Hastrup zdaje się więc ignorować lub nie dostrzegać różnicy czasowej dzielącej terenowy zapis (fotografię) od interpretacji, próby jej kontekstualizacji czy rekontekstualizacji. Clifford powiada, że etnografowie niechętnie pokazują swoje notatki terenowe-do wyjątków należałyby właśnie fotografie (przy założeniu, że traktujemy je właśnie jako notatki). Jestem głęboko przekonany, a odwołuję się tu ponownie do przytaczanego wyżej doświadczenia Hastrup z wystawyzawodów baranów, że dobry fotograf (pewnie rzeczywiście w tym przypadku mężczyzna) i dobre, znaczące i przemyślane zestawienia zdjęć są w stanie oddać istotę tego spotkania: metaforyczny związek między potencją baranów i ich właścieli, że - innymi słowy - da się to wydarzenie „wizualnie opowiedzieć" w sposób sensowny i bogaty w znaczenia. Tym samym ñlm i fotografia (przy wszelkich zastrzeżeniach co do ich ograniczeń) mogą ubiegać się o oddanie n i e w i d o c z ­ n e g o sensu/" Niech przedstawiona ponieżej, wydana już ponad dziesięć lat temu książka-album, Anof&er о/УеШ/zg (Inny sposób opowiadania, 1982)* Johna Bergera i Jeana Mohra stanowi odpowiedź nie wprost na niektóre, wysunięte przez Hastrup, zastrzeżenia wobec antropologii wizualnej, a jednocześnie niech będzie przykładem tego, jak twórczo i nowatorsko można podejść do wizualności. Autorzy, z których pierwszy jest angielskim malarzem, pisarzem (m.in. powieść G.) oraz piszącym o sztuce i foto­ grafii eseistą (fotografia nie w pełni mieści się pod skrzydłami sztuki), który zdobył rozgłos cyklem programów telewizyj­ nych dla BBC o sposobach widzenia (przybrały one następnie formę książkową - Wayr o/Sffwg, 1967), a obecnie mieszka na uprawianej przez siebie farmie na południu Francji^; drugi zaś szeroko znanym szwajcarskim, pracującym m.in. dla Organizacji Narodów Zjednoczonych, fotografem. Autorzy podejmują wspólny trud zbadania możliwości tego medium. Książka składa się z kilku części, które stopniowo wprowa­ dzają czytelnika w możliwości „czytania"* fotografii. Przed­ ostatnia, szczególnie mnie tu interesująca część, to złożona z samych fotografii (około 150) fotonarracja, poprzedzona jedynie krótkim wstępem, a pomyślana jako autobiografia starej, pochodzącej ze wsi kobiety. Już pierwsza część książki, zawierająca fotografie Jeana Mohra i jego komentarz do nich, wprowadza niepokój. Fotograf poprosił dziesięć osób różnych profesji o komentarz do tego, co przedstawiają, zawierają, o czym mówią pokazane zdjęcia oraz o wyjaśnienie scen, czyli znalezienie kontekstu dla oglądanego przedstawienia ( W W 7 Jeef). Okazało się, że żadna z osób nie trafiała w sedno, nie potrafiła odtworzyć właściwego kontekstu dla zdjęć, tym samym wszystkie fałszywie „czytały" fotografie (oczywiście przy specyficznym rozumieniu tego czytania - właśnie jako próby odtworzenia pierwotnego kontekstu zdjęcia). W tej samej części znajduje się również podjęta przez Jeana Mohra próba opowiedzenia o życiu pasterza Marcela i jego wędrówce ze swoim stadem (Мдгсе/ or fAe ÁígAf fo САооле). Fotografié i tekst składają się na całą przygodę, a jednocześnie są badaniem możliwości fotografii. Skromny komentarz słowny Mohra relacjonuje między innymi to, co Marcel mówi o fotografiach, które z nich mu się podobają, a których nie aprobuje; jednocześnie możemy te fotografie oglądać. Jean Mohr dopuszcza się też drobnych prowokacji: tak na przykład pod zdjęciami zbliżenia oka krowy i części twarzy Marcela (od brwi po usta; i l . 1) czytamy: „W następną sobotę, kiedy przyniosłem mu plik fotografii, oglądał je bardzo uważnie, rozkładając na stole kuchen­ nym. Wskazując palcem na zbliżenie oka krowy, powie­ dział kategorycznie: 'To nie jest temat na fotografię!' Milczenie. Potem dodał: 'Ale nie myśl sobie, że nie wiem, która to krowa! To Marquise'a/ Dalsze milczenie. 'Tasama zasada - ciągnął - dotyczy także zdjęć ludzi. Jeśli fotografujesz głowę, musi to być c a ł a głowa, głowa z ramionami, a nie tylko część twarzy."^ �Można by widzieć pewną niestosowność i naruszenie norm etycznych w zestawieniu takiej wypowiedzi z nie akceptowanymi przez pasterza Marcela fotografiami. Ale czy takie drobne niestosowności, drobne prowokacje nie są przypisane do profesji fotografa (czy etnografa)? Trzeba powiedzieć, że często to właśnie dzięki nim można poznać obcy świat. Poznajemy świat tak, jak widzi go fotograf, ale tylko dzięki temu wiemy także o tym, że odmiennie widzą go inni. Wrażliwość na rejestrację tych różnych punktów widze­ nia musi nieodzownie towarzyszyć poczynaniom foto/etno/grafa.* Na końcu opisywanego zestawienia fotografii znajdujemy inny portret Marcela, taki który on sam za­ planował, zakładając świeżo wyprasowaną koszulę i staran­ nie zaczesując włosy; portret - zgodnie z życzeniem - od pasa w górę (od dołu był on stale ubrany w strój „roboczy"). Portretowi towarzyszy komentarz: „Kiedy zobaczył ten portret, do którego wszystko wybrał sam, powiedział z ulgą: Teraz moi wnukowie będą wiedzieć, jakiego rodzaju czło­ wiekiem byłem'." Dążenie do oddania prawdy wiąże się najpewniej z próbą ukazania tych dwóch doświadczeń, obu punktów widzenia. 70 * * * Walter Benjamin marzył o napisaniu tekstu, który składał­ by się jedynie z cytatów." Miało to być środkiem wyrażenia obiektywnych tendencji kulturowych. Można uznać, że ma­ rzenie to w specyficzny sposób realizuje ułożona przez Bergera i Mohra fotonarracja едсл fwMf... Fotografia jest przecież cytatem, „fragmentem rzeczywistości", jest jej metonimiczną odbitką.* Ciekawe, że to - jak je nazwał Clifford - modernistyczne marzenie Benjamina^ spełnia się w tak szczególnej formie w postmodernizmie. Ale tę fotonarrację może zasadniej należałoby nazwać fotoesejem. Esej jest formą bardziej otwartą, „nie domykają­ cą" sensów, wielowątkową, czasem skorą do dygresji, zbliżeń i oddaleń, poszukiwań, rozterek i niepewności, ale może przede wszystkim formą niekonkluzywną, nie zamkniętą formułą: „co należało dowieść" - właściwą tekstom stricte naukowym. Esej to - jak powiada Roland Barthes - powieść bez imion własnych. O aplikowalności tego stwierdzenia do omawianej formy będę jeszcze pisał dalej. Postępowanie Bergera i Mohra jest bardzo ciekawe rów­ nież i z tego powodu, że oto mamy do czynienia z hybrydą: �posługując się samymi fotografiami, czyli jak to nazwaliśmy cytatami z rzeczywistości - a może można by nawet rzec, pamiętając o cudzysłowie, „rzeczywistością" samą - k o n ­ s t r u u j ą oni fikcję. Przedstawione życie kobiety nie jest przecież historią żadnej konkretnej postaci, jest czymś, co nazwalibyśmy fikcją literacką (ale czy można w tym przypad­ ku mówić o literaturze - ?), która jednocześnie n a m а с a I n i e czerpie - sięgając po fotografie - z „budulca rzeczywis­ tości". Zabieg taki jest ewidentną manipulacją, a jednocześnie daje pozór prawdy. R z e c z y w i s t o ś c i ą p o w r a c a ­ j ą c ą w p o s t a c i f i k c j i . Przypominam motto zaczerp­ nięte z tekstu Jamesa Clifforda. Fredric Jameson uważa, że jedną ze znaczących cech postmodernizmu jest tekstualność. Czerpiąc z Lacanowskiego pomysłu dotyczącego schizofrenii, Jameson wskazuje na pewną istotną cechę ruchu tekstualnego: byłoby nią zerwanie związku między elementami znaczącymi: „schizofrenia jest doświadczeniem wyizolowanych, nie połączonych, nieciąg­ łych materialnych elementów znaczących, którym nie udaje się stworzyć spójnej sekwencji (...) element znaczący, który utracił swój element znaczony, przekształca się tym samym w obraz."* Ale element znaczący, który utracił swoją referencję, nie staje się przez to całkowicie wolny, raczej zaczyna odnosić się swobodnie do innych tekstów i obra­ zów." „(...) jeżeli tekst jest-pisze Clifford cytując Barthes'a - * utkany z cytatów pochodzących z niezliczonych centrów kultury', to *jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu'."^ Może dopiero to charakterystycz­ ne dla postmodernizmu przesunięcie pozwala nam spokojnie oglądać zabiegi, jakim Berger i Mohr poddali fotografie, obiekty, których referencyjność jest tak silna. Ten сЫ/д^е to lévi-straussowski onWage. Po tych uwagach wstępnych przyjrzyjmy się jednak samej fotonarracji. Początek fotonarracji jest jasny. Widzimy ręce starej kobiety robiącej na drutach. To jej ręce, to będzie jej życie, (il. 4) Monotonna, rytmicznie powtarzająca się praca rąk, sprzyja s n u c i u się w ą t k u myśli, pamięci błąkającej się po zaułkach zapamiętanych chwil, marzeniom. Poniżej auto­ rzy umieszczają fotografię fragmentu gotowej dzianiny. Tkanina w sposób oczy-wisty wiąże się z tekstem. Łacińskie fexfwj oznacza tkaninę i plecionkę. Mówimy o w ą t k u 77 �i k a n w i e o p o w i e ś c i , o p r z e p l a t a n i u s i ę wątków, powieści o s n u t e j na... Wystarczy przywołać motyw daru Ariadny, by połączyć kłębek przędzy z pamięcią, która pozwoliła wydostać się Tezeuszowi z Labiryntu. Tworzenie tkaniny, skrzyżowanie dwóch nici (wątku i osnowy) porów­ nywane jest z transformacją chaosu w kosmos/* z tworzeniem i płodnością/" ale - co dla mnie tu najważniejsze - z mową (dla Dogonów mowa jest jak tkanina, jak ubiór człowieka),"' tekstem'" i pracą wyobraźni/" W wielu kulturach tkanina i jej wytwarzanie służy za metaforę życia, zmiennych kolei losu.'" Roland Barthes porównał kiedyś tworzenie tekstu z wy­ twarzaniem koronek z Walencji. W naszym przypadku nie jest to materia tak wyszukana - wełniana dzianina o stosunkowo prostym, powtarzającym się splocie. Podobnie pamięć bohate­ rki błąka się przede wszystkim wśród zdarzeń życia codzien­ nego: codziennej pracy i obowiązków, radości płynącej z codziennych spotkań, rozmów, pogawędek, świąt, czasem tylko pojawiają się inne motywy. ,,7exf oznacza f&am'Hg; ale podczas gdy dotąd zawsze traktowaliśmy tę tkaninę jako wytwór, gotową już zasłonę, poza którą znajduje się mniej lub bardziej ukryte znaczenie (prawda); obecnie, w przypadku tej 72 tkaniny, kładziemy nacisk na ideę wytwarzania, na fakt, że t e k s t jest r o b i o n y , wypracowywany w procesie ciąg­ łego przeplatania; zagubiony w tkaninie - tkance - podmiot niweczy siebie, podobnie jak pająk rozpuszczający się w wy­ dzielinie, która konstruuje jego własną sieć."^ To, że kobieta d z i e j e dzianinę, że materia tworzona jest tylko z j e d n e j nitki, wydaje się znaczące. Dowiadujemy się przecież we wstępie, że bohaterka była osobą samotną. W tkanie zaś uwikłane są dwa elementy: wątek i osnowa. Niewiele informacji uzyskujemy o bohaterce fotograficz­ nej opowieści w krótkim wprowadzeniu do fotonarracji. Urodziła się na wsi, w Alpach, nie wyszła za mąż, żyje sama, przeżyła dwie wojny światowe. Przez pewien czas mieszkała w stolicy, służąc w różnych domach. A także, że jest postacią wymyśloną, fikcyjną. Tylko tyle. Fotografie, z których ułożona jest fotonarracja, pochodzą prawie z całej Europy (od Anglii po Istambuł). Prawie wszystkie zrobione zostały przez Jeana Mohra, ale są też np. dwa wykonane przez Bergera zdjęcia córki Katii. Nie ma więc chyba sensu zastanawianie się, która z twarzy (starych) kobiet, może należeć do protago­ nista tej narracji."'' Ale kiedy wpatrujemy się w rytm zdjęć, to �5 musi nam się rzucić w oczy motyw powtarzających się, rozrzuconych wzdłuż całej opowieści, fotografii spracowa­ nych rąk starej kobiety. Rąk robiących na drutach, cerujących skarpetę, złożonych w modlitwie (?), ukazujących nam spra­ cowane, popękane dłonie (a może zasłaniających znajdującą się na drugim planie rozmazaną twarz - ?), mieszających kawę w filiżance, ręki trzymającej żamówkę (?), ponownie rąk robiących na drutach, ręki sadzącej sadzonki, rąk wiążących chustkę z tyłu głowy, rąk trzymanych na wysokości brzucha w geście zakłopotania (?; a może konieczności powiedzenia czegoś - ?, niepewności - ?)... To jedyny przypadek (poza wspomnianą już Kacią i jednym zdjęciem starej kobiety, Marcel le), kiedy w skąpych, umieszczonych na końcu książki opisach do ilustracji, pojawia się namiastka imienia - inicjał: У. ' j Ад/кк - „Ręce 1 " Można chyba zatem zasadnie mniemać, że to J., czy raczej nawet jej ręce są protagonista tej opowieści? Jakkolwiek by było, ręce te niewątpliwie pozostają bardzo znaczącym elementem fotonarracji. Są niejako tej opowieści spoiwem. Ważny jest też sam inicjał. Inicjał to jakby coś pośredniego między imieniem własnym (kimś z krwi i kości) i anonimowym (czyli każdym) człowiekiem. Sporządzony „portret" stoi pomiędzy wybranym indywiduum, człowie­ kiem konkretnym a człowiekiem w ogóle, można by rzec, jego istotą. Przypomina się sformułowanie Barthes'a, że esej to powieść bez imion własnych. Julian Barnes bywa okrutny. W uroczej książce fapwga F&zwiwfo poświęca krótki rozdział kolorowi oczu Emmy Bovary i . . . krytykom literackim. Kozłem ofiarnym staje się w tym przypadku doktor Enid Starkie, emerytowana pani do­ cent z wydziału literatury francuskiej w Uniwersytecie Oksfordzkim, miejscu szczególnym, gdzie do niedawna Języki nowoczesne [nowożytne - ?] traktowano jako martwe" „Wysłuchałem kiedyś wykładu doktor Starkie i z przyjem­ nością stwierdzam, że miała okropny akcent - pisze В ames; - chodzi o tę dykcję pełną pewności siebie wyniesionej z żeńskiej szkoły i świadczącej o całkowitym braku słuchu, zataczającej się od szkolnej poprawności ćwiczeń do błędów rodem prosto z farsy, a wszystko często w obrębie jednego słowa." [s. 105] Niechęć Barnesa nie jest całkiem bezpod­ stawna. Przytacza tylko jedno zdanie (choć mógłby ich niewątpliwie przytoczyć więcej), za które nie znosi dok­ tor Starkie: „Flaubert nie budował swoich postaci, jak to 73 �czynił Balzak, poprzez obiektywny, zewnętrzny opis; w gruncie rzeczy jest tak niedbały, jeśli chodzi o ich powierz­ chowność, że przy jednej okazji daje Emmie oczy piw­ ne (14); przy innej czarne (15); przy jeszcze innej niebieskie (16)." [s. 104] Bames nie jest małostkowy. Porusza ważny problem pomyłek faktograficznych w literaturze, które krytykom dają czasem podstawę do zachowań protekcjonalnych, tak „jakby Flaubert albo Milton, albo Wordsworth był jakąś starą nudną ciotką w fotelu na biegunach, którą czuć stęchły m pudrem", [s. 107] Trudno tu streszczać dowcipny wywód Bamesa. Przyto­ czę jedynie konkluzję. Flaubert nie mylił się: „W całej książce Flaubert sześć razy wspomina o oczach Emmy Bovary. Najwyraźniej ma to dla pisarza pewne znaczenie: 1. (Pierwsze pojawienie się Emmy) 'Całajej uroda mieściła się w oczach; chociaż były piwne, mogły uchodzić za czarne, taki cień rzucały rzęsy...' 2. (Opisane przez uwielbiającego małżonka we wczesnym okresie małżeństwa) 'Jej oczy wydały mu się większe, zwłaszcza tuż po przebudzeniu, kiedy mrugała powiekami; były czarne w cieniu i ciemnoniebieskie w pełnym świetle; zdawało się, że nałożono na nie kilka warstw odcieni, mroczniejszych w głębi i jaśniejszych przy jakby emaliowanej powierzchni.' 3. (Na balu przy świecach) 'Jej czarne oczy zdawały się jeszcze czarniejsze.' (...)" [s. 113-114] Wystarczy! Co pozostaje nam, którzy nie znamy w ogóle twarzy bohaterki. Przecież w kulturze europejskiej twarzy przypisuje się najsilniejszy związek z tożsamością. Czy możemy zatem poznać bohaterkę jednocześnie w ogóle jej nie łWzĄc, nie wWząc, jak wygląda? To przesunięcie uwagi na ręce - „Ręce J." - wydaje się bardzo znaczące. Przecież to właśnie ręce są głównym narzędziem pracy ludzi wsi (zresztą wszystkich „ludzi żyją­ cych z pracy rąk"). Czy można zatem potraktować ręce J. jako swoisty wyraz, z n a k t o ż s a m o ś c i tej starej kobiety.** W tym przesunięciu uwagi z twarzy na ręce można pewnie dostrzec znamię lewicowych skłonności Bergera. Ale można też - i jest to chyba ważniejsze - dopatrzeć się w tym przemieszczeniu próby uchwycenia innej skali wartości, rzeczywiste przesunięcie ważności, „środka ciężkości". To praca jest głównym, choć oczywiście nie jedynym, motywem i spoiwem życia J. To ona, „wędrówka za nią" tworzy koleje jej życia. Znaczenie rąk jest, można by rzec podwójne: tak jak znaczące są dla głównej wartości życia bohaterki, pracy, tak też znaczące są dla naszej opowieści, to one d z i e j ą , powodując, że opowieść s i ę d z i e j e/* Może to również wskazywać na pewien automatyzm, mimowolność procesów pamięci w analogii do automatyzmu robienia na drutach. To „odsunięcie" uwagi od twarzy może też chyba wskazywać na antynarcystyczny wymiar kultury, z której wywodzi się bohaterka narracji. Opowiadanie to jest w dużym stopniu opowiadaniem 0 pracy. Lecz to „opowiadanie o życiu i pracy" wcale nie jest banalne. A przed banalnością chroni je również forma, czy może raczej struktura narracji. Nie jest bowiem tak, że widzimy sceny z życia, różne typy wiejskiej (i miejskiej) pracy 1 na tym koniec. „Opowiadanie" Bergera i Mohra odwołuje się do istoty i specyfiki fotograficznego obrazu. Nie od rzeczy /4 byłoby zatem zastanowienie się nad swoistością czasu w foto­ grafii (obrazie) w opozycji do tekstu (a także filmu). W poprzedzającej fotonarrację części, Лрредгелсю, napi­ sanej przez Johna Bergera, zajmuje się on m.in. problemem związku czasu z fotografią. Literatura (mowa) i film rozwijają się w czasie. Fotografia radykalnie zatrzymuje czas, niejako unieważnia go, uchwyconej chwili nadając rangę wieczności i aczasowości. Christian Metz powiada: „Podczas gdy film pozwala nam uwierzyć w większą ilość rzeczy, fotografia pozwala nam uwierzyć bardziej w jedną rzecz."*" W kulturze europejskiej czasowi właśnie przyznano naczelne znaczenie, czasowi (historycznemu) biegnącemu - dodajmy - unilinearnie (stąd taka waga historii, rozwoju, ewolucji)/' Fotografia" (jak i w ogóle obraz) może to zmienić: akcent przenosi na przestrzenność. Obrazu nigdy nie „czytamy" liniowo (tak tylko maniak może „czytać" obrazy Romana Opałki), lecz poruszamy się we wszystkich kierunkach (chciałoby się dodać jednocześnie). Berger ilustruje to diagramem wek­ torów biegnących we wszystkich kierunkach na płaszczyźnie (zamkniętej okręgiem).* Liniowości, ukierunkowaniu, roz­ wojowi, tj. uczasowieniu (czytania, narracji, filmu) przeciw­ stawiona jest przestrzenność (oglądu zdjęcia). Dosyć podobne rozróżnienie (korzystając z ustaleń Michela de Certeau na temat miejsca i przestrzeni) czyni Hastrup, choć u niej obraz (mapa) zyskuje ujemne konotacje: „obraz tak się ma do tekstu, jak cały krajobraz do wybranej drogi pośród sieci dróg. Odwołując się do konceptualnego świata de Certeau, jest to równoznaczne dwóm różnym rodzajom reprezentacji - mapie i dziennikowi podróży. Dla celów mojego wywodu, opartego na zestawieniu kontrastowym, proponuję by przyjąć, że film etnograficzny przedstawia rzeczywistość w formie mapy, natomiast tekst w formie dziennika podróży. [...] W Wieku Odkryć mapa zyskała prymat nad dziennikiem podróży, który wcześniej był najwiarygodniejszym przewodnikiem po świecie. Podczas gdy dziennik podróży odzwierciedla homocentryczną kosmolo­ gię, odnoszącą się do rzeczywistego ruchu ludzi w prze­ strzeni, mapa niesie pieczęć obiektywizmu i nowej naukowej wizji wszechświata, gdzie ludzie nie znajdują się już w cent­ rum."* $ * $ To, że fotografie (lepiej z podpisami) poprzez odpowiednie zestawienia potrafią opowiadać historię, nie ulega chyba wątpliwości. Przywołajmy tylko jeden z przykładów prze­ prowadzonej przez Thomasa Hard af Segerstada analizy zestawienia zdjęć, które pojawiły się w prasie szwedzkiej w związku z próbą zabójstwa Ronalda Reagana. Ukazuje on, jak łatwo przez zestawienia fotografii z różnych miejsc i czasów można tworzyć „opowiadanie". Niedoszły morder­ ca, John W. Hinckley Jr., „patrzy" na Jodie Foster - ze­ stawienie dwóch fotografii: zdjęcie z profilu Hinckleya, obok Judie Foster „patrząca" nanas „Poster, nieco bliżej, jak gdyby zbliżała się do patrzącego; włosy odrzucone do tyłu przez wiatr, gruby szal spowija jej szyję. W pozie wskazującej na opanowanie spogląda prosto w oczy patrzącego."" i napis nad zdjęciami „Dlatego zabiłem". „Zdjęcia z różnych źródeł wchodzą między sobą w interakcję przez bliskość. Duchowy związek pomiędzy nimi zostaje wyczarowany, jak gdyby kontakt zdjęć wyrażał cudowną więź; on patrzy na nią, ale gdzie patrzy ona? Kiedy potraktujemy te obrazy rozłącznie, �wówczas ona może patrzeć na niego, albo raczej patrzący może patrzeć na nią w taki sposób, w jaki zrobiłby to Hinckley. Układ ten prowokuje zatem patrzącego do rozmyślania nad jej pełną drwiny charyzmą, która skłoniła wyobcowany umysł Hinckleya do zaplanowania morderstwa."* Nawet zwykła turystyczna, wykonana pare lat wcześniej fotka Hinckleya na tle Białego Domu zestawiona z napisem: „Powrócił, by zabić prezydenta" - sugeruje, że plan morderstwa powstał znacznie wcześniej. „Wszystkie fotografie są niejednoznaczne - pisze Berger Wszystkie fotografie wyłączone są z ciągłości (...) Brak ciągłości zawsze stwarza niejednoznaczność. Lecz często ta niejednoznaczność nie jest oczywista, ponieważ kiedy foto­ grafiom towarzyszy słowo, stwarzają one efekt pewności, wręcz dogmatycznego twierdzenia." ^ * * * Można by zapytać, dlaczego Berger i Mohr używają terminu autobiografia zamiast biografia. Współcześni badacze wskazują na trudności w poszukiwaniu referencji dla autobio­ grafii. „Nie istnieje - pisze Emil Benveniste - inne obiektywne świadectwo tożsamości podmiotu oprócz tego, które składa o sobie on sam."*„(...) autobiografia - twierdzi Paul de Man -jest nie tyle rodzajem, ile 'figurą czytania lub rozumienia, która występuje do pewnego stopnia we wszystkich teks­ tach'."* Roland Barthes zadaje sobie pytanie: „Czy wiem o tym, że na obszarze podmiotu nie ma referencji?"* A Philippe Lejeune zauważa, że „w biografii to podobieństwo daje podstawę do [postrzegania] tożsamości; w autobiografii to tożsamość daje podstawę do [postrzegania] podobieństwa. T o ż s a m o ś ć jest prawdziwym punktem wyjścia autobio­ grafii; podobieństwo jest niemożliwym [do osiągnięcia] hory­ zontem biografii.'"" Mamy tu do czynienia z paradoksem: w a u t o b i o g r a f i i - według Barthes'a - n i e ma r e f e r e n c j i , w f o t o g r a f i i i s t n i e j e ona z a ­ w s z e . Jak pisze on gdzie indziej, w fotografii obcujemy z „wytrzeszczoną rzeczą", obrazem, o który otarła się rzeczy­ wistość.^ A my mamy przed oczami autobiografię ułożoną z fotografii. Muzy są córkami Mnemosyne, Pamięci. Której z nich najbliższa jest fotografia? - pyta Berger. Odpowiedź, jakiej udziela, jest znamienna: według niego fotografia najbliższa jest samej Pamięci.* Jeśli uznamy twierdzenie Bergera za słuszne,** to można również mniemać, że nie dałoby się znaleźć lepszego medium dla tej „opowieści": fotoesej jest przecież próbą nawet nie tyle opowiedzenia o życiu kobiety, ile raczej próbą ewokowania samej s t r u k t u r y p a m i ę ­ c i i w y o b r a ź n i , próbą, która przybiera formę fikcyjnej autobiografii. Warto chyba zwrócić uwagę na pewną pracę, która mogła leżeć u źródeł pomysłu kreacji Bergera i Mohra. Myślę tu o sławnej książce Яо/дтк/ AarfW par TWcW autobiografii, którą należałoby nazwać autobiografią intelek­ tualną, czy może nawet autobiografią intelektu. Przypusz­ czam, że Berger mógł znać pracę Barthes'a, ale istotniejsze jest dla mnie pewne podobieństwo idei. Praca Barthes'a ułożona jest z oddzielnych fragmentów nie odzwiercied­ lających ani porządku pisania, ani porządku historii życia. W ogóle mało tam tego, co zwykliśmy uznawać za „życie", są to raczej „poglądy i myśli". A rządzi nią pewien arbitralny porządek alfabetyczny haseł-fragmentów (choć od tej reguły też zdarzają się odstępstwa). Barthes tworzy autobiografię myśli. Bardziej obecną „strukturę" niż rekonstruowaną diachronię. Choć oczywiście jest tam też ciało, paradoksalnie ciało nie jako bohater („moje ciało nie jest bohaterem"), ale na przykład ciało piszące (to wyposażenie pisarza w cWo jest być może jednym z powodów, dla których pisarstwo nie jest przezroczyste). Praca składa się z fragmentów, ponieważ (a podobną myśl odnajdujemy już u Nietzschego) tworząc całość, nieuchronnie odcinamy fragmenty siebie w imię etyki prawdy („prawda leży w spójności"). Estetyka fragmentu, narzuca brak ciągłości, utrudnia dostrzeżenie spójnej struk­ tury (poza alfabetem), ale ten brak spójności powoduje pewną niemożliwość wykreowania jednolitej postaci, maski, którą tak lubią tworzyć autorzy zarówno biografii, jak i autobio­ grafii. Zamiast tego otrzymujemy bardzo oryginalny mental­ ny рд(сЫог&, a może nawet kalejdoskop, w którym po­ szczególne fragmenty oświetlają się nawzajem ciągle od nowa. Książkę otwiera znaczące zdanie, które może być pochodną wspomnianego wyżej braku referencji na obszarze podmiotu: „Wszystko to należy traktować, jakby było powie­ dziane przez bohatera w powieści."* Barthes pisze zresztą 0 sobie najczęściej w trzeciej osobie. „R.B. napisany przez R.B ", „J. opowiedziana przez J.B. i J.M." Berger podaje ciekawy powód, dla którego zdjęcia nie mogły pochodzić z jednego miejsca. Otóż, gdyby tak było - utrzymuje - fotografie te stałyby się bliższe reportażowi: ukazywałyby pojedynczy, zewnętrzny punkt widzenia - a te­ go właśnie autorzy starali się uniknąć. Ale w tym zabiegu można chyba również dostrzec próbę potraktowania fotografii jako języka. Tak jak z „oderwanych", „abstrakcyjnych" słów (pojęć-obrazów) tworzy się świat (wiersz, tekst), tak i tu z „oderwanych" („abstrakcyjnych") obrazów stworzony zo­ staje osobisty (prywatny) świat. Fotografia to „połowiczny język"* - powiada Berger, ale można by chyba powiedzieć w odniesieniu do sposobu, w jaki wykorzystują je Berger i Mohr, że fotografie tworzą i n n y język. Warto tu przypomnieć rozróżnienie, jakie miedzy językami europejskimi a chińskim dostrzega José Ortega y Gasset: „Nasz system pisania jest praktyczniejszy od systemu chińskiego, bo oparty jest na mechanicznej zasadzie. Każda litera ma swój symbol; ale jako że każda litera z osobna nic nie znaczy, to również nasze pismo-rygorystycznie rzecz biorąc - nic nie znaczy. W piśmie chińskim natomiast przedstawione są bezpośrednio idee, a co za tym idzie, jest ono bliższe tokowi myśli. Pisać lub czytać po chińsku, to znaczy myśleć, myśleć, to prawie to samo co pisać i czytać. Dlatego też chińskie ideogramy lepiej od naszych liter odzwierciedlają procesy umysłowe. Chińczyk chcąc pomyś­ leć o smutku jako o rzeczy odrębnej, wydzielonej, zauważa, że brak mu symbolu literowego tego pojęcia. Łączy wówczas dwa ideogramy: jeden oznaczający 'jesień' i drugi 'serce'. 1 tak smutek zarówno w myślach, jak i piśmie staje się 'jesienią serca'."^ Podobne zestawienia - jak zobaczymy - można odnaleźć w fotonarracji Bergera i Mohra. Oryginalność zabiegów Bergera i Mohra (nie tylko ich zresztą) polega również na tym, że traktują fotografie tak, jakby pozbawione one były referencji, interesuje ich element znaczący (i znaczony), a nie „prawdziwa" referencja. O tym, że zwykliśmy traktować element znaczony jako referencję 75 �pisał á propos dyskursu historycznego Barthes. A fakty - według niego - mają przecież jedynie językową egzysten­ cję."* Jak sądzę, z tego „pomieszania" korzystają właśnie Berger i Mohr, tworząc fikcyjną („fałszywą") referencję.^ Sięgając po „język wyglądów", Berger i Mohr odwołują się bardziej do „języka opisującego fakty" niż emocje. To „fakty" pozwalają dopiero mniemać o uczuciach. Proust chwali Flauberta, kiedy ten zamiast powiedzieć, że Emmie Bovary jest zimno, pisze, że zbliżyła się do kominka.™ Taki do pewnego stopnia jest Język fotografii". Trudno w nim powiedzieć „Jaś lubi Małgosię", ale można to właśnie poprzez „wyglądy" próbować ukazać. Autorzy używają terminu narracja, ale termin ten nie wydaje się w pełni adekwatny, o tyle, o ile pamięć, pozostając na poziomie obrazów, nie musi przybierać wymiaru werbal­ nego i linearnego/' Rysuje się paradoks, który, jak mi się wydaje, próbują ukazać inni autorzy. André Malraux zauwa­ żył (w cytowanej już w motcie myśli), że „Obrazy nie tworzą historii życia; ani też wydarzenia. To iluzja narracyjna, praca biograficzna tworzy historię życia."^ Albumy często konstruuje się podobnie jak teksty pisane, w sposób linearny starają się opowiadać (przybliżyć, ukazać) jakieś wydarzenie, historię. W rodzinie amerykańskiej album zdjęć znajdował swoje miejsce na półce obok Biblii i na jej podobieństwo odtwarzał - tym razem już prywatną - historię rodzinną. Odmiennie czynią Berger i Mohr (o czym Berger pisze expressis verbis). Fotonarracja, można by rzec, podobnie jak samo zdjęcie (o czym pisałem powyżej), nie narzuca liniowego rozwoju akcji. Berger pisze, że czytelnik/patrzący powinien czuć się uprawomocniony do własnego wyboru kierunku poruszania się w jej ramach. To przyzwolenie nie jest czysto słowne, a elementem wzmagającym i narzucającym 76 nielineamy czas odbioru patrzącemu mogą być także po­ wtarzające się w obrębie fotoeseju zdjęcia. Choć narracja zachowuje do pewnego stopnia (przynajmniej w początkowej fazie) charakter opowieści ułożonej historycznie (narodziny, dzieciństwo, „sekwencja wojenna" itd.), to jednak całość nie narzuca konieczności liniowego (czasowego) rozwoju. Tym samym w sposobie konstruowania fotoeseju Bergera i Mohra daje się dostrzec napięcie pomiędzy dwiema „siłami" - „siłą" historii, rozumianej tu jako następstwo zdarzeń, właściwą myśleniu chłopskiemu tendencją do odtworzenia historycznego następstwa i całości^ oraz „siłą" pamięci (i myślenia mitycznego), które ciążą ku nielineamości i której bliższy jest mechanizm kojarzenia: „Rzadko kiedy odtwarza­ nie wspomnień zachowuje następstwo wydarzeń - lokalizuje­ my je raczej przez skojarzenia niż dzięki metodycznej penetracji, a przeszłość traktujemy jak 'muzeum archeo­ logiczne (...) porozrzucanych na chybił trafił szczątków'."^ Ale na obraz historii życia kobiety nakłada się do pewnego stopnia obraz cyklu-rytmu natury: od narodzin po śmierć i odrodzenie - pod koniec fotoeseju pojawia się duża sekwencja fotografii zimy, śmierci (świniobicia), starości, a potem ponownie obrazy „odrodzenia" - praca w polu, obraz młodej dziewczyny [Katia] i schematyczny rysunek sposobu tworzenia dzianiny (przekazywanie doświadczenia - ?). Można by tu chyba zaryzykować (wprowadzoną przez Deleuza i Guatt anego) metaforę kłącza, czyli „tekstu" roz­ wijającego się i narastającego w różnych kierunkach.^ Cały fotoesej kończy się jednym ze zdjęć z początku narracji: „widokiem" drzwi i okna pewnego domostwa - będąc na końcu, jesteśmy zatem ponownie na początku opowieści, zaproszeni do otwarcia drzwi i wejścia do środka. Można to pewnie odczytać jako próbę unieważnienia linearnego czasu, �próbę, która może być nawiązaniem zarówno do cyklicznej koncepcji czasu właściwej społeczeństwom tradycyjnym (o czym wspominałem wyżej), jak i aluzję do postmodernistycz­ nego „chwytu" (vide np. Barfon braci Coen)^. W krótkim wstępie do zestawu fotografii autorzy piszą: „Jesteśmy dalecy od chęci mistyfikacji. Tym niemniej nie możemy podać werbalnego klucza, ani też jednej linii opowie­ ści dla tej sekwencji fotografii. Gdybyśmy to zrobili znaczyło­ by to narzucenie p o j e d y n c z e g o werbalnego znaczenia na wyglądy [appeargncgj], a tym samym zahamowało i za­ przeczyło ich w ł a s n e m u j ę z y k o w i . Wyglądy same w sobie są niejednoznaczne, mają wiele znaczeń. To właśnie dlatego wizualność jest tak zadziwiająca i dlatego pamięć oparta na wizualności jest swobodniejsza niż myślenie racjonalne."" Mogłoby się wydawać, że moje postępowanie idzie wbrew sugestiom i chęciom Bergera i Mohra. Ale moim celem jest nie tyle narzucenie jakiejś pojedynczej linii rozumienia, ile raczej zastanowienie się nad środkami, do jakich odwołują się autorzy kreując swoje dzieło. Nie jest to więc wykładnia, jak należy rozumieć fotonarrację, ale raczej próba wychwycenia niektórych „mechanizmów" jej konstrukcji i działania. Nawet jeśli w fotonarracji można śledzić podporządkowaną historii sukcesywność, to trudno odnaleźć tam historię jako wynikanie, jako łańcuch przyczynowo-skutkowy. Poszczegól­ ne sekwencje obrazów gromadzone są raczej wokół pewnych punktów węzłowych, „miejsc w pamięci" (problemów), nie­ wiele jest elementów sugerujących rozwój w narracji, przewa­ żają takie, które wprowadzają statyczność, co nie znaczy nieruchomość. Kolejne obrazy kreują raczej „plastyczność" i „przestrzenność" pewnej sytuacji, obrazu-miejsca (toposu), I czy też obrazu-idei niż ruch w formie rozwoju. Zestawianie zdjęć „buduje", czy też może należałoby powiedzieć zagęsz­ cza znaczenie, drąży problem.^ Dynamizuje wewnętrznie obraz. Zestawienia obrazów najczęściej nie tworzą struktury syntagmatycznej. W tym znaczeniu narracja ta jest „po­ rwana", często nie ma „łączników", dzięki którym jeden obraz („mega-obraz", „rozbudowany" obraz) przechodziłby w kolejny. Jak sądzę, część zestawień należy czytać „ s t e r e o ­ s k o p ó w o". Tak jak w obrazie stereoskopowym uzys­ kujemy trzeci wymiar przez patrzenie na dwa podobne, lecz nie tożsame zdjęcia, tak tu zestawiane są obrazy, które jakiś aspekt upodabnia, i który zostaje wydobyty przez „jednoczes­ ne", „synchroniczne" patrzenie na nie. Można to zinter­ pretować jako próbę uogólnienia pewnych idei, jak również czasem jako próbę kreowania metafor. Może wystarczy przytoczyć przykład zestawienia pustej, zimowej, paryskiej ulicy ze zbliżeniem „samotnych" „rąk J." opartych o stół wokół filiżanki kawy (obrazy samotności i pustki są sobie pokrewne i „wzmacniają się"; i l . 6). Ale takie poszczególne zestawienia-wzmocnienia zestawiane są również z innymi zdjęciami, i tych zestawień także nie należy, jak sądzę, koniecznie rozumieć jako następstwa. Obraz samotności przypada na czas migracji zarobkowej do Paryża, a ze­ stawieniu temu towarzyszą zdjęcia ukazujące obrazy zabawy, ulicy gwarnej, rozświetlonej, wypełnionej (prawie) wyłącznie mężczyznami. Kobieta pojawia się jedynie w postaci nęcące­ go obrazka - powabnej, zalotnie spoglądającej piękności - umieszczonego na „warsztacie pracy" pucybuta. Dwa kolejne zdjęcia to: źródlana woda cieknąca z zakrzywionej rurki (obraz umieszczony również u początku fotonarracji) �i stylizowana reklama (?) wanien z epoki. Czy nie układa się to wciąg samotność-pokusa-czystość (moralno-seksualna kobie­ ty). Obraz cieknącej wody pojawił się także na początku fotonarracji, gdzie kontekst zdjęcia również może konotować symboliczną czystość. Zgodnie z tym, co twierdzi Berger, fotografie najczęściej pozwalają na więcej (czasem bliskich sobie) interpretacji. Przypatrzmy się takiemu choćby zestawieniu zdjęć (z „historii pasterza Marcela"): (na jednej stronie, u góry) zbliżenie traw pokrytych rosą, (u dołu) Marcel w czasie prac związanych z dojeniem krów, (na sąsiedniej stronie) Marcel jedzący bułkę moczoną w mleku (il. 2 i 3). Można to ująć w postaci przyczynowo-skutkowej narracji, wprowadzając wątek czasu: krowy jedzą trawę, dostarczają mleko, Marcel spożywa je mocząc w nim bułkę. Ale można chyba to zestawienie odczytać również inaczej: nie układając zdjęć w opowieść, lecz niejako „zsyntetyzować" je eliminując pierwiastek czasu. Zestawienie to miałoby wówczas podobne znaczenie jak prezentowana obecnie na billboardach w War­ szawie (marzec 97) reklama margaryny „rama": po oddarciu ochronnego sreberka w pudełku „ramy" ukazuje się świeża zieleń - spożywamy produkt, który jest czystą naturą, nie­ skażoną zieleń łąki. Podobnie można czytać wymienione wyżej zestawienie zdjęć - konotowałyby one m.in. natural­ ność i samowystarczalność tego życia. Ale można też chyba odczytać pierwsze zestawienie „temporalnie", doszukując się w nich synchroniczności czasowej: rosa traw metaforycznie wskazywałaby na porę czynności dojenia - ranek, a może ranek i wieczór; metaforycznie obie pory zostałyby połączone. I jeszcze jeden przykład zestawienia (ii. 7 i 8): dwoje dzieci siedzi w ławce w czasie lekcji. Jedno z nich (chłopiec ?) trzyma głowę opartą na przedramieniu (na ławce), sie­ dząca obok dziewczynka przygląda mu się. Druga fotografia - wejście na ciemny strych, przy wejściu zawieszone zające (króliki - ?); (na kolejnych stronach) powiększony fragment zdjęcia z wiszącymi zającami, (obok) zdjęcie innej dziew­ 7» czynki [Katia], na której twarzy widać niepokój spotęgowany światłocieniem spowodowanym liśćmi drzew - zestawienie sugeruje, że „spogląda" ona z niepokojem w kierunku wejścia na strych (zajęcy); (kolejne strony) trzy pomniejszone ze­ stawione obok siebie fotografie: dzieci na lekcji, zbliżenie fragmentu zdjęcia z zającami i druga dziewczynka [Katia], (sąsiednia strona) drzwi i okno domostwa (to samo powięk­ szone zdjęcie - co znaczące - kończy całą fotonarrację). Można by na przykład powiedzieć, że dzieci siedzą na nudnej lekcji i myślą o tym, że po szkole będą się bawić na tajemniczym i ciekawym strychu. Ponownie w wypowiedzi daje się uchwycić wprowadzony element czasu, narrację. Myślę, że fotografie te można „czytać" również nieco odmien­ nie. A w obrazach tych obraz ciemnego, kuszącego strychu (na obu zdjęciach patrzącą jest dziewczynka) łączy się z motywem ofiary (zające), lęku, niepewności (pełne niepokoju spojrzenie dziewczynki [Katia]) - może odnosić się do dziecięcych fanlazji, pierwszej miłości, ale też wyobrażenia przyszłej stałości (drzwi domostwa). Choć w sekwencji tej można dostrzec wątek czasowy, to jednak równie dobrze może się ona niejako zawierać w ramach pojedynczego, „rozbudowanego" obrazu, łączącego różne czasem sprzeczne uczucia i stany. Wszystko to da się „wyczytać" z tych fotografii. Na tych przykładach widać jasno, że „tekst" ułożony z fotografii jest ze swojej natury „mniej gotowy", wymaga zdecydowanie więk­ szej aktywności od oglądającego-czytelnika.^ Podobnie „budowana" jest na przykład atmosfera radości, zabawy i święta, domu (szałasu) jako schronienia, czasu wojny, śmierci. Jeśli moja interpretacja jest słuszna, to mielibyśmy do czynienia z bardzo ciekawą konstrukcją, w nagromadzeniu podobnych obrazów niekoniecznie szłoby o narrację, ale właśnie o spotęgowanie oddziaływania, o k r e o w a n i e metafor, o ewokowanie poliwalentności obrazów mentalnych. Jest bowiem chyba tak, że nasza pamięć nie zawsze operuje narracjami, lecz właśnie znaczącymi obrazami, które tylko czasem rozwijają się w narrację. �Autorzy sięgają też po inny ciekawy środek: zestawiają obrazy o różnym statusie ontologicznym. W podpisach noszą one najczęściej miano „dokumentu", a są to zdjęcia obrazów malarstwa (naiwnego i „wysokiego") oraz zdjęcia zdjęć. Jak sądzę, w ten sposób pragną oni wprowadzić dystans, który narzuca odmienny status ontologiczny danemu „obrazowi-myśli", może być to obraz marzenia (w przeszłości) lub fakt, który stal się już przeszłością w obrębie samej przeszłości. W pierwszym przypadku autorzy wykorzystują malarstwo (malarstwo naiwne) w drugim - fotografię fotografii. Przypat­ rzmy się takiemu zestawieniu. Obraz Holbeiaa [forfref zony arryjfy z na sąsiedniej stronie u góry J. ukazująca nam spracowane dłonie, poniżej naiwny obrazek leżącej kobiety, na której ramieniu siada ptak. Kolejne strony to zdjęcie zdjęcia - obraz stojącego młodego mężczyzny i (obok) drewniana zabawka-ptaszek z rozpostartymi skrzydłami, ale sfotografowany dziwacznie od dołu, jakby był przewrócony. Na kolejnych stronach znajduje się zdjęcie stada owiec prowadzonego przez młodych mężczyzn, z widoczną w oddali sylwetką miasta. Pierwsze obrazy wydają się jedno­ znacznie wskazywać na marzenie o macierzyństwie (właśnie jako myśl-marzenie - malarstwo jako kreacja, a nie „fakt" zaistniały w przeszłości [fotografia jako ślad faktu] - najczęś­ ciej czytałbym wprowadzone do fotonarracji obrazy malars­ kie): ptak dość powszechnie uznawany jest za obraz duszy, nie tylko w myśleniu ludowym.** Zdjęcie mężczyzny zda­ je się sugerować rzeczywistego mężczyznę nieobecnego, który odszedł lub umarP (?) raczej niż mężczyznę w marze­ niach. Niektóre z zestawień, można sądzić, starają się też apelować do zmysłowości: np. zestawienie zdjęć stojącego na polu mężczyzny i rzeźbionych w drzewie spodni podobnych do tych, jakie nosi mężczyzna (il. 11). Takich zestawień „dających do myślenia" jest bardzo wiele. Nie dają one jedynie do myślenia, mają również wzbudzić emocjonalny związek z oglądaną historią. Przypat­ rzmy się takiemu (bardzo ciekawemu) zestawieniu dwóch fotografii na sąsiednich stronach (il. 10). Uczące się czytać małe dziecko z zadartą do góry głową, linijką „wodzi" po napisanych na czarnej tablicy sylabach: „... ro - ri - ru - ra - rame/une rue - un mari - le revés...". Obok pogmatwane ślady ptasich łap na śniegu. Zestawienie zdawałoby się absurdalne. A jednak. Ślady ptasich łap są dla nas właściwie nieczytelne. Błądzą, krzyżują się. Nie wiadomo nawet, ile tych ptaków jest ani co to za ptaki (ktoś może oczywiście wszystko to wiedzieć i „odczytać", ale raczej nie będzie to ktoś przeciętny). Czy nasze doświadczenie wobec konieczno­ ści odczytania „śladów ptasich łap" nie przypomina doświad­ czenia dziecka poznającego zasady pisowni, reguły ortografii, odkrywającego dziwną tajemnicę liter. Tym samym ze­ stawienia fotografii mogą mieć na celu e w o k o w a n i e d o ś w i a d c z e n i a , służy emocjonalnemu zbliżeniu, po­ przez zestawienie „naszego trudnego" doświadczenia „czyta­ nia" ptasich „śladów-znaków" z doświadczeniem małego dziecka uczenia się prawideł ortografii (dlaczego np. koń­ cowe „e" w „une rue" są nieme?). Niektóre przykłady, a szczególnie ten ostatni, zdają się jasno wskazywać na to, że Berger i Mohr starają się kreować wizualne metafory i odwoływać do myślenia symbolicznego. Pomyślmy o zestawieniu takich zdjęć: obraz (malarstwo naiwne) kobiety karmiącej piersią dziecko i fotografii zbliże­ nia kawałka splecionego sznurka leżącego na ziemi przy­ gniecionego kamieniem. Czy obrazy te nie konotują więzi, związku (z matką, ziemią)? Albo czy umieszczone w fotonar­ racji nieco wcześniej zestawienie tego samego obrazka karmiącej kobiety z cieknącą z zakrzywionej rurki źródlaną 79 �wodą nie przywołują praobrazu wody życia? Niektóre z obra­ zów mogą potencjalnie uruchamiać całe opisywane przez Eliadego łańcuchy związków symbolicznych. Warto tu chyba pokrótce przytoczyć to, co na temat metafory pisze jej współczesny badacz, Paul Ricouer. Uważa on, że w metaforze tworzy się napięcie nie tyle między dwoma terminami, co między dwiema interpretacjami. Sama metafora istnieje tylko dzięki interpretacji. Pojawia się jako reakcja na niespójność wyrażenia metaforycznego interpretowanego do­ słownie. Metafora jest nie tyle przedstawieniem idei za pomocą obrazu, lecz raczej „redukcją szoku" wywołanego przez idee niezgodne (w naszym przypadku zestawienie „obrazów niezgodnych"), ujawnia ona pokrewieństwo tam, gdzie widzenie potoczne nie dostrzega żadnego związku. Jest ona więc pewnego rodzaju błędem kategorialnym.^ Ricoeur pisze też: „wszelkie użycie analogii, pozornie neutralne wobec tradycji metafizycznej, bezwiednie spoczywałoby na metafi­ zycznym pojęciu analogii, które określa ruch odsyłania od widzialnego do niewidzialnego; pierwotna 'ikoniczność' zo­ stałaby tu opanowana (солклые): to, co zasadniczo tworzy 'obraz', byłoby całkowicie widzialne; jego podobieństwo z tym, co niewidzialne, nadawałoby mu charakter obrazu; w efekcie cała pierwsza transpozycja byłaby p r z e n i e ­ s i e n i e m sensu z e m p i r i i do ' m i e j s c a i n t e l i gibilnego'."" 20 Jeśli fotoesej Bergera i Mohra jest w znacznym stopniu próbą opowiedzenia doświadczeń, a właściwie nie tyle nawet prostego opowiedzenia doświadczeń, co raczej „opowiedze­ nia" doświadczeń również poprzez próbę w y w o ł a n i a d o ś w i a d c z e ń u patrzącego, to tym samym usiłowanie to nie byłoby już prostą próbą naśladownictwa w ujęciu Platońskiego mimgfü. Byłoby nową formą л н л к Щ taką, do jakiej zdaniem Derridy powinien zmierzać tekst: „Najważ­ niejszą innowacją w Derridowskiej praktyce montażu jest 'nowamimesis', w której tekst naśladuje i odgrywa [mimes] obiekt swoich studiów."^ Jak sądzę, dzięki temu przedsię­ wzięcie Bergera i Mohra mieści się w projekcie nowej etnografii Stephena A. Tylera, przedstawionej w pracy o wiele mówiącym tytule foaf-AWe/rz Ef/Mograp/iy. From Docwтлелг o/fAg Ocw/f (о (ле Оосшлелг: „Ewokacja nie jest ani przedstawieniem, ani reprezentacją. Nie przedstawia ona ani nie reprezentuje żadnego obiektu, tym niemniej czyni dostępnym dzięki nieobecności to, co można pojąć, choć nie można dostrzec. Pozostaje to zatem poza prawdą, odporne na ocenę wykonania. Przezwycięża podział na odczute i pojęte, formę i zawartość, ja i innych, język i świat."" Wszystkie fotografie zamieszczone w tekście (poza zdjęciem Katii - J. Berger) wykonane są przez Jeana Mohra i pochodzą z omawianej książki ЛлоГАег Ways of 7e///ng. �11 PRZYPISY i G. Bateson i M. Mead, ¿Wmgjg САдгдс^г. Л ?W¿#rapAfc Ллд/yjff, New York. New York Academy of Science 1942. Powstało wówczas 25000 zdjęć i 22000 stóp taśmy filmowej (16 mm). W książce znalazło się 759 zdjęć zgromadzonych na stu tematycznych planszach. z Por. artykuł Terence'a Wrighta, ЛлГго/Wog joto orfyjfa. ЯЪщуго/Уг АЫмо№.гЛзг#? z TYubrw/ićMw/, przeł. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2 3 Por. np. wystawę fotograficzną W z í f fokjfü. Тгоргт fÁj/Wyc/f 7ó*zf/a Otffktffgo zorganizowaną przez grupę studentów skupionych wokół grupy laboratoryjnej prowadzonej przez Annę Engelking ( K E i A K UW) w Muzeum Niepodległości 19 marca - 9 czerwca 1996 (scenariusz wystawy K. Dąbek i A. Engclking). * Por. np, M. Foucault, Микогоикк?У Ыг^с. №zn?¿zm}' M/fezfgfUJ, przeł. Т. Komendant, Warszawa 1993; a także K. Hastrup, AnfńrojMfogfcaf KnowWgf WYJfywrwW. DfjcwMfoM. [w:] ^ с м / Ялумлелсе Лл^Аro/w/ogfca/^MO*vWgf, ed. by К. Hastrup & P. Hervik, Routledge, London 1994, s. 224 oraz J. Tokarska-Bakir, DaffZf W y f)%¿f m^mofruM/wgo. Prq/ftf Wfprzfzmczyjff/, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1995, nr 1 ^ Dominique Francois Arago, Rg/wrf, [w:] C W j / c ол PAofog rapAy, edited by Alan Trachtenberg, Léete's Island Books New Haven, Conn. 1980, s. 18 * Opublikował książkę 7%г Ргли/ ^ Aafwrg. Рог. С6%лмс ¿jfayj on PAfffffgrüpAy, op. cit. ^ Louis Jacques Mandé Daguerre, ZXzgwgrrfofypf, |w:] С Ы л с Efjoyj ол №яо^шрЛу, op. cit. " Por. za E . Weinberger, Г/к Салмгд fgoy^g, |w:] ТТкогу. ^ f k c W ^ a y ^ o m У.Л./f. Ed. by L . Taylor, Routledge, New York and London 1994, s. 11 * Cyt. za E . Weinberger, 7%e Сдлюгд Релрк, s. 12 G. Bateson, M. Mead, ZMm&pf СЫгдскг. op. cit. " R. Barthes, from Jc/fwcf ZJMrafwrf, [w:] Rftyrk о/langwcgf, Basil Blackwell 1986, s. 4. Spacja moja. ^ Taki właśnie optymistyczny pogląd wyraził jeden z autorów w „Studies in the Anthropology of Visual Communication", twierdząc, że dziś (chodzi o późne lata siedemdziesiąte, w tych też latach artykuł był publikowany) nie mielibyśmy już problemu, jaki postawił sobie w filmie PowfC&fzanff Antonioni - komputer pozwoliłby nam bez trudu dotrzeć poprzez określone zabiegi na obrazie do kluczowej prawdy przed­ stawionej na wykonanej w parku fotografii. Olśniewająca pewność autora tak mnie oślepiła, że zapomniałem zanotować jego nazwisko. " Por. np. fames Clifford, /nüWwcffwr farfW TYwrAj, [w:] J. Clifford and G. E Marcus (wyd.), Wnfwg Cwłfwr*. 7%f Pocfkf fo#ücr б / #лло#гярлу. University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London 1986, s. 11. Por. też M. Jay, Об»и/лсш7 Eyef. 77к D ^ / g r ü f W i f Ушол m Ги/^л^гА-С^лЛгу FrfwA TougAf, Univ. of California Press 1993 "* Swój pomysł Joanna Tokarska-Bakir wywodzi (jak się zdaje) od myśli Paula Rabinowa (PowrJf..., op. cit.), ale warto tu chyba przypo­ mnieć, że przezroczystość/nieprzezroczystość tekstu od dawna frapowała Rolanda Barthes'a (por. tegoż from JcfWicf..., op. cit., oraz T. Hawkes, ^frHtfwra/fzm f мтюгу&д, przeł. J. Sieradzki, PWN, Warszawa 1988), jak również, że przezroczystości świadomości u Sartre'a(co ma pewnie silne kartezjańskie korzenie) mocno przeciwstawił się Maurice Merleau-Ponty ze swoją nieprzezroczystosciq mowy. Na przykład: K. Hastrup, Ллглт/Ы(%и:д/ &лтд on Wi.fwa/ awf Awf/ionfy, [w:] fj/m од EfWfjjMfpAy, ed. by P.I. Crawford i D. Turton, Manchester University Press, Manchester and New 27 �York 1992 i tejże, Уегдпгу <W УшШгу.- TVie frookm о/ЛыГлгл»С1(у ;л Anffiropofogy, „Folk: Journal of the Danish Ethnographic Society", Vol. 28,1986 " K. Hastrup, Anffiropofogicaf Wji'onj, op. cit, s. 10 " Tamże, s. 14 " Tamże, s. 10 ^ Cyt. za К. Hastrup, AnfAropofbgicaf Ушолл. op. cii., s. 14-15 " Рог. пр. К. Hastrup, /Vofwra yato ^rze.ftrzeń Aüroryczno, (turn. S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4. 1994 2' K. Hastrup, y«rac:fy ол<У МлЪЯ/гу, op. cit. ^ Timothy Dow Adams, /лГгоаиснол:Ц/г Wnfi^g a n j /.igmf Wnfmg, Aufo6iogra/)/:yan¿fAofogra/)/ry, „Modem Fiction Studies" Vol. 40, No 3, Fall 1994 " R. Barthes, Aviaffo obrazu, (/wagi o yofogra/ii, ttum. J. Trznadel, Wydawnictwo KR. Warszawa 1996 z* K. Hastrup, /WAro/WogiW Ушолд... ^ J. Clifford, O ewogro/iczne/ awfotreagi,- Conra j i МаНлощЩ tłum. M. Krupa, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1992 ^ j . Clifford, O awforyffcif emogm/icznym, tłum. J. Iracka i S. Sikora, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, 1995 " Por. np. obrazy ukazujące deprywację seksualną u robotników-imigrantów w S«veníA Мол J. Bergera i J. Mohra, London: Writers and Readers Publishing Cooperative, 1982 " J. Berger, J. Mohr,/W(Aer Wayo/7«Wmg. New York: Pantheon 1982 " W Polsce jego twórczość eseistyczno-pisarskajest raczej mało znana. Ostatnio tekst Bergera opublikowały „Regiony" 4/1995; tamże obszerniej­ sza nota o tym autorze pióra Marii Niemojewskiej oraz w jej przekładzie Cl, Wrzy frwu/ą. ™ Mówi się czasem o czytaniu obrazów, co więcej o „czytaniu" właśnie fotografii. Sławne stało się powiedzenie Rolanda Barthes'a (z „okresu semiotycznego") o fotografii jako „komunikacie bez kodu". Zdanie to, czasem podważane, wskazuje na dwie sprawy: fakt, że fotografię da się „czytać" (choć Barthes odwoływał się przede wszystkim do fotografii „pozowanej", „kreowanej" - reklama, fotografia plakatu wyborczego), ajednocześnie, że trudno w niej wyróżnić takie cechy dystynktywne, które wskazywałyby na jakiś język fotograficzny. R. Barthes, 7%e PWogrop/uc Mej.Mge, przeł. S. Heath, (w:) /magf, Миле, Teif, Flamingo, London 1984 " J. Berger, j . Mohr, op. cit., s. 22-23. Spacja moja. ^ Por. np. artykuł Huberta Czachowskiego, O /oíogra/ü i einogra/w („Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 1994). rozwijający problem zbieżności doświadczenia fotografii i etnografii, a także Ch. Pinneya, 7%e Paraf kf Яшопе.т о / /WAro/Wogy ( W PWograp/ry, (w:) E . Edwards (wyd.),AnfWpo(ogyan¿f/iofograp/iy У860-У920. Yale Univ. Press, New Haven and London 1992 " G. L . Ulmer, 77* Ob/gcf o/Fo.T(-Cn(ici.rm, [w:] Hal Foster (wyd.) 77к АлП-ЛмГлгПс. Емаут on foflmoo'frn Cufnirg, Bay Press: Seattle, Washin­ gton 1983, s. 97 " S. Sontag, O/btogm/ii, [tum. S. Magala, WAiF, Warszawa 1986. s. 8 i dalej. " J. Clifford, O auforywcif..., op. cit. ^* F . Jameson, Роапмодгглшм a«¿ Conjwmg г ^oci'gfy, [w:] 7л« Дш/-AgfMm'c, op. cit., s. 119-120 " P. Rabinów, / к р г б м л к т о ю Are Досю/ Facw.- МодгпШу onj Рол-Моогглну i« Лмглгодо/ogy, [w:] tVriimg Сы/Гылг, op. cit., s. 250 3* J. Clifford, О oulorykcM..., op. cit. Cytaty z Barthes'a pochodzą z eseju Тле Дгагл о / |л« ЛыГлог. ^ Hasło Сгом, [w:] Глг Ялгус/о/мдю о / /fgfigion. Editor in Chief Mircea Eliade, Macmillan Publishing Company, New York, Collier Macmillan Publishers, London 1987, t. IV, s. 160 Hasła Feminine SacWify i Teifikj, [w:] 7л« Ялсускрг^ш о / Affigíon, op. cit., t. V, s. 508, t. X I V , s. 410 Por. Companion fo ÜKrary Mytk, Яегое.? ana" Arcngfypw. Ed. by Pierre Brunei, Routledge, London, New York 1992, s. 326, 328 *2 „W Indiach nić użyczyła swego symbolicznego znaczenia literatu­ rze." Sufra (sansk.) znaczy m.in. „nić". Hasło Сгом, op. cit. Th. Moore, gra (wg ¿ioz«. przeł. D. Golec, Jacek Santorski & Co. Agencja Wydawnicza, Warszawa 1995, s. 67 " Hasło r&cnki, op. cit. Vide пр. greckie Mojry. w R. Barthes, fküir ГпК. Editions du Seuil 1973. s. 100-101. Spacja moja. "* Pytanie takie zdaje się sobie stawiać Michael W. Messmer, autor skądinąd bardzo ciekawej analizy książki Bergera i Mohra (ЛролГок fo f/w 7гслл#Ргололм. Woroj ало" /magg ¡'n Wort о/Уолт grrggr, [w:] D. В. Downing i S. Bazargan, /mag« ала" /¿«ofogy in MfWgr^Po.9fmoаггл Dúcourag. State University of New York Press 1992). Autor interpretuje omawiany album-książkę przede wszystkim w kontekście innych pisanych prac Bergera, klasyfikowanych często jako Fiction/Anthropołogy. " J. Bames, fopuga F ü u k r f a . przeł. A. Szymanowski, Czytelnik, Warszawa 1992. s. 105 22 ** Ręce są znaczącym i ważnym elementem tradycyjnego portretu Por. Cz. Porębski, Syfjir^tif /iifro wziąt (w:) Poprzęcka (red), /*оло*га/ю готалГусгла. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk..., PWN, Warszawa 1977 Popatrzmy, jak Roland Barthes opisuje znany portret Andy Warhola sfotografowanego przez Duane'a Michals: to „prowokujący portret, ponieważ Warhol ukrył twarz w dłoniach. Nie mam ochoty intelektualnie komentować tej zabawy w chowanego (to należy do afudiiim); dla mnie, Warhol nic nie ukrywa, ale całkiem otwarcie ofiarowuje nam do czytania swoje ręce, apiwcfiwn to nie gest, lecz nieco odpychająca wymowa szpachelkowatych paznokci, miękkich i jednocześnie twardo zakończonych." Cümerü Łwcw/д, § 19 (tłum. pol. Aviaffo obrazw, op. cit.). Notabene Jurij Łotman uznaje, że p o w t a r z a j ą c e s i ę elementy narracji wizualnej zyskują z n a c z e n i e t w a r z y . Por. Semiofyta /Яти. tłum J. Faryno i T. Miczka, Wiedza Powszechna, Warszawa 1983, s. 104 * Por. etymologiczne związki tych wyrazów u A. Brucknera, Sfownit efymofogicznyytzyta poütífgo. Wiedza Powszechna, Warszawa 1957, s. 107 ™ Zdanie to lepiej brzmi po angielsku: „Where film lets us believe in more things, photography lets us believe more in one thing." Ch. Metz, f W o g n # y ало" F e ü * .October" No 34, Fall 1985, s. 88 ^' Por. David Lowenthal, f r z o z W i f fo o&y tro/, przel. I. Grudzińska-Gross i M. Tański „Res Publica" 1991. nr 3., a także К. Hastrup, PrzfdJWwKMif przzjz/ofci. C/wagi ла kmaf m/m i лиГогн, przeł. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2 " Zdanie to jest tylko potencjalnie prawdziwe. Bardzo często bowiem mamy tendencję, by fotografie traktować jako dokumenty, ślady faktów, wydarzenia-układać je w albumach i nanizywać niczym paciorki na nitki historii. Rzecz jasna podział ten zarysowany jest zbyt ostro. Od dawna literatura (i film) odchodzi (odeszła) od unilinearności. Wystarczy przywołać wprowadzony przez Michaiła Bachtina termin polifoniczność, nie mówiąc już o bardzo wyrafinowanych zabiegach narracyjnych w literaturze (i filmie) współczesnej, by wspomnieć tylko Vladimira Nabokova. " J. Berger, J. Mohr, ДлоГлгг..., op. cit., s. 120-121 ^ K. Hastrup, ÁMfW/w/ogiW Илол, op. cit., s. 18-19 ^ Th. Hard Af Segerstad, Ол Picfonaf ana" Уггба/ Commiwícafio». Л Co/bguy, [w:] №ыа/ ParapAraifj. S f u j í » m Maíf M«¿ia /magery. Acta Universitatis Upsaliensis Nova Series 21, Uppsala 1984, s. 197 Tamże, s. 197-8 " J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 91 ^* Cyt. za Sreten Marić, Zopú w związtw z ^o/gc ш w Maffarmźgo. [w:] tegoż, Уггагсу apo*afí/?iy. przeł. J. Chmielewski, PIW, Warszawa 1987, s. 227 » Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 461 "° Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 463 " Cyt. za T. D. Adams, op. cit., s. 475 (spacja moja). Dlatego właśnie tak ważne są elementy kształtujące „tożsamości" bohaterki fotonarracji. ^ R. Barthes, Aviaffo obrazw, op. cit., § 47 " J. Berger, J. Mohr, AnofW..., op. cit., s. 280 " Może się wydawać, że jest to „płaskie" porównanie oparte na potocznym rozumieniu fotografii jako pamięci zewnętrznej, jako zapisu masowego, spospołitowanego doświadczenia (vide fotografie turystycz­ ne, przysłowiowi japońscy turyści), ale to przeświadczenie znajduje również poważnych adwokatów np. w osobach Rolanda Barthes'a i Tadeusza Kantora (por. odwołania do fotografii w sztukach tego ostatniego, a także jego „metodę klisz '). Barthes twierdzi co prawda, że fotografia nie jest pamięcią, tym niemniej opisuje traumatyczne doświad­ czenie, jakie można mieć w obliczu fotografii (fotografii nie da się „przetworzyć", jest traumatycznym doświadczeniem „dotykania" czasu minionego). To traumatyczne doświadczenie warto zestawić z opisem traumy pamięci o jakiej mówi odnośnie do doświadczenia Holocaustu F. Ankersmit, / { ż y t а (WwiWczeme лиюгусглг („Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1997, nr 1-2). Można by zatem powiedzieć, że fotografia zbliża się do pamięci, na dwóch skrajnie od siebie oddalonych obszarach: w potocznym („turystycznym") i „traumatycznym" doświadczeniu prze­ szłości. Warto też pamiętać o nazwie nadanej fotografii przez Olivera H. Holmesa jeszcze w X I X w. - „lustro z pamięcią". " /foWd BarfW 6y / W i W Дамл«, trans, by R. Howard, Hill and Wang, New York 1977 j . Berger, J. Mohr, op. cit., s. 128 " j . Ortega y Gasset, Dwie мчгШг mgfa/bry, [w:] tegoż, Dg/iiwnanizac/a fzfuti 11ллг przeł. S. Niklewicz, Czytelnik, Warszawa 1980, s. 227 ™ R. Barthes, 77и? Дисоыгм о / Mifory. [w:] tegoż, Aiwfk о / Longuagf, op. cit., s. 138 " Autorzy piszą: „Fotografie w tej sekwencji nie zamierzają być dokumentalne. To znaczy, nie dotiwnmfii/a. one życia kobiety - nawet jej życia subiektywnego." J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 134 �^' M. Proust, &ff/üf-BfWVf, cyt. za U. Eco, Sza&fprz6c&%</zfÁ: po f & Y f g p r z e ł . J . Jamiewicz, Znak, Kraków 1995, s. 44 ^ Por. D. Lowenthal, frzfJzWff fo обсу ¿r¿f/, op. cit. oraz drukowany w tym numerze tekst K. Hastrup, РгглйыЫдлю przf^zfo^c:... ^ Cyt. za: T. D. Adams, WrWwcfion; ЖпЯл^..., op. cit. ^ Na tę tendencję do odtworzenia całości tak w twórczości chłopów, jak i najlepszej twórczości nurtu chłopskiego w literaturze (które „odrzucają opisów ość, mimetyzm, gdyż zmuszone są stworzyć w i e ś z e s ł ó w") predylekcji do takich form jak „życiorys, pamiętnik, dziennik" wskazuje Roch Sulima: „aby powiedzieć cokolwiek, trzeba powiedzieć wszystko od początku. Prawdą jest wiec, że kto nauczył się zaledwie pisać, porywa się na opisanie świata całego. Staje się historiozofem " R. Sulima, S/owo:gf(M. Szb'cf o Mfurzg, Zakład Wydawniczy PA ZMW „Galicja" Kraków 1992, s. 33, 58 i 32. Na tę tendencję do odtwarzania całości (w fotografii) wskazuje wyraźnie przytoczona wcześniej historia pasterza Marcela. Ale warto tu też przywołać przykład niezwykłej autobiografii fotografa Józefa Szymańczyka, której wysłuchała i spisała Anna Engelking - „A może fotograf to więcej niż obserwator? Bohater tej historii nie ogranicza się od patrzenia. Także rejestruje i odtwarza. Jego fotograficzna pamięć i obra­ zowe opowiadania sprawiają, że nie trzeba widzieć zdjęć, żeby w i d z i e ć przyjazd starosty do Kosowa w 1918 roku, samochodzik z budą brezentową na 10 osób', który kursował do stacji Niechaczewo Napoleon Pobidyński, czy wnętrze kurnej chaty we wsi nad jeziorem Czarnym." (ze wstępu) - a która bez specjalnej redakcji ułożyła się [wedle jej słów] w rozwijającą się i toczącą historię życia [informacja ustna]. Józef Szymańczyk, Jfafć/n /bfogm/irm, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 A nieco wcześniej: „Przechowywane w pamięci miejsca mają skłonność do zlewania się w jedno, o ile coś ich wyraźnie nie odróżnia: sekwencja kolejnych scen może się zbić w jedną, i to obdarzoną specyficznymi cechami wszystkich pozostałych. Pamięć zmienia również porządek wydarzeń - przetasowuje kolejność odwiedzanych miejscowo­ ści, przedstawia nam epizody w takim układzie, w jakim powinny się one były zdarzyć." D. Lowenthal, PrzfJzWc fo обсу ¿ra), op. cit. Por. też drukowany w tym numerze tekst K. Hastrup, frzfdf&zwzawf przarzWcv. ^ Рог. T. Rutkowska, Poff/WK&rmzm t'./ifm, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 ^ Na końcu filmu bohater widzi „w rzeczywistości obraz", który na początku filmu pojawił się jako zdjęcie. ^ J. Berger, J. Mohr, op. cit., s. 133 (spacja moja). ^ Można by tu dostrzec pewną analogię do metody amplifikacji, jakiej stosowanie do interpretacji symbolu w filmie sugeruje DonFredericksen. Por. D. Czaja, 3ymW f/Z/m. Uwagf л%гк%М<#н%лг, oraz D. Fredericksen, ДдгУоМ, oba teksty w „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 3-4 ^ Podobne twierdzenia odnaleźć można w bardzo ciekawym tekście Mieczysława Porębska Czy mffü/órg лмглд zo&zczyc? „Teksty" 1980, nr ć Por. np. J. Borowski, fiłozo/fczne frafcf jy/nWw czbwfaW-pfwbz. muf t' JzWa, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" 1995, nr 3-4 *' Por. związki fotografii i śmierci u BaMhes'a(&WafWWzw, op. cit.), Metza (op. cit.) i Kantora (L. Caplan, T. Kantor, K. Rabińska, m?z, „Dialog" 1980, nr 12 oraz K. Pleśniarowicz, Г с д У У т и г п TWfiwza Kwifora, V E R B A , Chotomów 1990). " Por. P. Ricoeur, frorgf лк/о^гусглу Joto pfvzmank, vvyoorüz'gnic f przeł. G. Cendrowska, przejrzała T. Dobrzyńska, „Pamięt­ nik Literacki" 1984, z. 2; także dotyczące metafory rozdziały w Jgzy6, my# Wffprg&zc/a, przeł. P. Graff i K. Rosner, PIW, Warszawa 1989 " P. Ricoeur, Mffo^/orycZRf i mffw^fzyczwf, przeł. T. Komendant, „Teksty" 1980, nr 6, s. 191 ** G. Ulmer, op. cit., s. 91 " S. Tyier, Ро#-М<%кгл Етло^гдрлу. flro/л DocwmfMf o/fAf Го fAf Ocwff Docwm^f, [w:j Clifford i Marcus, op. cit., s. 123 Grabarka. Fot. Sławomir Sikora 23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8116e77d28bc26f52812360318cafcd0.pdf acc1b78405e0074bbc88e56c30564812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2425 Title A name given to the resource Widzieć więcej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzieć więcej Antropologia wizualna i wizualność w antropologii (Wprowadzenie) Zbigniew Benedyktowicz Żyjemy w epoce znaczącego rozwoju technologii, jak to się dziś powiada - nowej technologii. W epoce, którą być może potomni określą, iż rozwijała się pod znakiem obrazu i istotnych odkryć w dziedzinie jego tworzenia. Bo to już nie tylko odziedziczone z poprzedniego wieku wynalazki - fotografia, film, tak skutecznie rozwijające się w naszym XX stuleciu, ale i XX-wieczna telewizja, video kamera i video kaseta, komputer i grafika komputerowa, dyskietka, skanowanie, technika cyfrowa dla zapisania, utrwalania dźwięku i obrazu, coraz doskonalsze pod względem jakości metody zapisu, reprodukcji, kopiowania, multiplikowania, tworzenia, przetwarzania i przesyłania obrazu i informacji na odległość - telewizja i telekomunikacja satelitar­ na, internet, komputerowa poczta e-mail, czy też, poczciwy, być może dla kogoś, w tej litanii wynalazków i instrumentów, - „zwykły" fax, tak nieoceniony w pracy redakcji, lecz nie mniej cudowny i niepojęty w swym działaniu dla piszącego te słowa od starożytnego już zdawałoby się dzisiaj wynalazku pana Bella. (Czy to obraz - rysunek, a można przecież przesłać przy jego pomocy i хего fotografii, list więc, czy obraz listu (?) - biegną, jak głosy w zwykłym telefonie po drucie, „gotowe do druku" by zaraz, natychmiast, w tym samym czasie, jednocześnie objawić się u kogoś, w maszynie, na biurku tysiące kilometrów dalej?!). - Wszystkie te wynalazki (wymienione tu pobieżnie i w bez­ ładzie, wołającym o pomstę i wywołującym z pewnością niesmak na twarzach znawców i systematyków przedmiotu i opisywaczy nowego zjawiska), wszystkie więc te wynalazki związane i mogą­ ce się wiązać z obrazem, z naszym doświadczeniem obrazu we współczesnej kulturze, do którego to doświadczenia należą - żeby znów pobieżnie tylko wspomnieć - otaczające nas i atakujące zewsząd obrazy: rejestrowane, tworzone i transmitowane we wszechobecnej telewizji, obrazy spływające z reklam, plakatów, gazet, książek, albumów, folderów, obrazy tworzące współczesną ikonosferę miasta, obrazy stające się niemal „naturalnym" środo­ wiskiem człowieka XX wieku, i wreszcie na koniec, te tworzone i tworzące w „machinach" i pracowniach współczesnych po­ szukiwaczy i badaczy obrazu - najnowszy współczesny wynala­ zek: - „virtual reality" - obrazy tworzące rzeczywistość wirtual­ ną, teoretycznie możliwą, mogącą zaistnieć (Kto to powiedział, że etnologia powinna też polegać na badaniu światów możliwych?) - wszystko to mogłoby być już wystarczającym wyjaśnieniem dlaczego kolejny bieżący numer naszego pisma postanowiliśmy poświęcić problematyce Antropologii Wizualnej. Problematyce obrazu, wizualności w naszej nauce, w sztuce, w kulturze. Widzieć więcej, szybciej, silniej, mocniej, skuteczniej to jakby hasła nie tylko należące do owej „rzeczywistości wir­ tualnej" (w którym to pojęciu i nazwie słychać jak mieszają się echa średniowiecznej i wcześniejszej łaciny - wrfWú - skutecz­ ny; Wrfwojw, wirtuozeria, mistrzostwo, uzdrawiająca wprawność, uczoność; męstwo, cnota, siła - Wrfwj). Widzieć więcej, szybciej, mocniej, silniej, skuteczniej to także jakby bardziej ogólna tendencja i przesłanie wynikające ze współczesnych doświadczeń w dziedzinie obrazu i z obrazem, jakie dają się obserwować w tej lawinie kolejnych wynalazków nowej technologii: - Specyficzny, współczesny głód obrazu. Głód obrazu, który na myśl musi przywieść natychmiast dwa inne współczesne wynalazki tym razem z dziedziny medycyny, a mianowicie każe myśleć o dopiero co odkrytych chorobach: anoreksji i bulimii. Z jednej więc strony ów specyficzny, współczesny głód obrazu. Z drugiej, zaś zmęczenie i przesyt obrazem. Niechęć, wstręt, kompletny brak łaknienia. - „Zupełnie nie mogę oglądać telewizji" - takie wyznanie i skargę usłyszałem niedawno z ust wcale nieteciwego jeszcze historyka sztuki - i gdy tak zżymał się i narzekał na nudę programów publicystycznych, opisując swą niechęć i niemoc odstręczającą go od oglądania wiadomości, padły zaraz dalsze znamienne słowa: „a już zupełnie nie mogę oglądać ani reklam, ani tych zupełnie niemożliwych, przeczących wszelkim prawom, logice i naszemu naturalnemu postrzeganiu - obrazów połączonych z młodzieżową muzyką." - Ciekawe, pomyślałem, gdy mówił właśnie o tych „niemoż­ liwych, przecież, w ogóle obrazach". - Który to video - clip, z jakimi efektami specjalnymi, morfingami, zniekształceniami i przekształceniami, rodem z rzeczywistości wirtualnej - teorety­ cznie możliwej, obrazów teoretycznie mogących zaistnieć musiał go tak zrazić i zniechęcić, że przez chwilę odczuć musiałem i ja pod wpływem jego wypowiedzi tę głęboką dwuznaczość słowa „wirtualny": „możliwy - niemożliwy". Ta wypowiedź zżytego przecież z historią obrazów i będącego znawcą obrazów, „odbiorcy", rzuciła nagle, ale nie tak by pozostała po tym jakaś trwalsza rysa, zaledwie, jakby cień zwątpienia, kładącego się na znaczeniu słowa: „skuteczny" w kontekście tego, co niesie w sobie współczesne, wspomniane wyżej pojęcie: „wirtualności". Tak niewątpliwie nasz wiek dobiega końca pod prymatem obrazu. Żyjemy pod presją obrazów, czego przykładem może być znaczenie jakie przypisywane jest dziś obrazowi, znane choćby z doświadczeń i praktyki codziennych, potocznych już niemal zabiegów współczesnej, socjotechniki, która zachęca nas do budowania i dbałości o własny - czy to w przypadku jednostki, czy firmy - „Image" (najczęściej, wymawiane obecnie po polsku, w województwie warszawskim i Warszawie): 'wm'dz'). Dbałość i troska o własny „Image" to więcej niż połowa sukcesu. Podobne znaczenie przypisywane obrazowi śledzić możemy i obserwować w życiu politycznym, w kampaniach wyborczych przypominają­ cych do złudzenia kampanie reklamowe, w których politycy niewiele różnią się od gwiazd filmowych, czy modeli: wystarczy i to jest tylko najważniejsze by z dobrze opanowanym uśmie­ chem, właściwą sobie „elegancją" i wytrenowaną odpowiednią gestykulacją wciąż powtarzać to samo: dobre, chwytne, najprost­ sze, hasło na temat własnej skuteczności. Tak żyjemy pod prymatem i presją obrazu, czego dowodem mogą być pełne troski i lęku diagnozy dotyczące stanu współczesnej kultury. Lęk o przyszłe losy książki i czytelnictwa, o wtórny analfabetyzm młodych pokoleń pozostających pod władzą i dominacją współ­ czesnego pisma i języka obrazkowego, lęk o tych wszystkich potencjalnych i rzeczywistych niewolników komputera, niewol­ ników telewizji, niewolników kultury masowej, w których tak wiele obrazów pełnych gwałtu i przemocy, lęk przed obrazami, lęk przed: „rzeczywistością" budowaną z iluzji, i iluzją budowaną z cegiełek i fragmentów rzeczywistości. Lęk o przyszłość sztuki oddanej na pastwę tych wynalazków. W końcu i wreszcie pełen 3 �I samego lęku i oburzenia lęk sam wobec tych tych wszystkich wynalazków żywiony ze strony humanistów. Gdyby zwrócić im uwagę, że te same wynalazki, kamera, ekran, światło lasera pozwalają lekarzom dotrzeć tam, gdzie nie mogłaby uczynić tego ludzka ręka uzbrojona w skalpel, gdyby zwrócić uwagę na uzdrawiającą, skuteczną siłę obrazu we współczesnej sztuce medycznej, na obecność kamery, ekranu telewizora na sali operacyjnej, powiedzą: „I niech tak zostanie, tam ich właściwe miejsce. Ale wara im od sztuki!" Ale broń Boże, możemy już w tym miejscu uspokoić naszego czytelnika: nie tym wszystkim wspomnianym „wynalazkom" współczesnej (tele-audio-wizualnej) cywilizacji i kultury, wokół których narosła zresztą już dość bogata i rozwijana wciąż przez jej wnikliwych diagnostów literatura, poświęcony jest ten numer „Kontekstów". Być może wobec tych żywo i żywiołowo roz­ wijających się wokół nas zjawisk potrzeba jeszcze trochę dystan­ su. Dlatego redakcja świadomie postanowiła wobec tych wszyst­ kich zjawisk zachować się nieco anachronicznie i skromnie. Punktem wyjścia jest tu dla nas fotografia. Nie tylko jej obecność w naszej nauce - etnografii, antropologii. Nie pierwszy raz już zresztą zwracamy na tych łamach uwagę na bliskość i zbieżności pomiędzy doświadczeniem fotografii i etnografii, na znaczenie jakie miała, ma i może mieć dla naszej dziedziny fotografia (Sławomir Sikora, Terence Wright). Jednakże zaczynając od fotografii myśleliśmy przede wszystkim o tym, że jest to szczególnie dogodny punkt wyjścia do tego by poddać głębszej refleksji samo zjawisko obrazu, wizualności, zastanowić się nad ich rolą i znaczeniem w kulturze, w naszym poznaniu, a co za tym idzie i dalej: w budowaniu i kształtowaniu tego, co składałoby się na specyfikę etnograficznego, antropologicznego spojrzenia. Już sam język nauki i należące doń utrwalone frazy jakimi się dość często posługujemy: „Z mojego (naszego) punktu widze­ nia...", „ujęcie", „spojrzenie" świadczyć mogą o obecności, wadze i znaczeniu owego pierwiastka i wymiaru wizualnego, „obrazowego". I chociaż źródła owych fraz moglibyśmy po­ szukiwać i odnajdywać we wcześniejszych traktatach z zakresu teorii poznania, optyki czy estetyki i w dziełach filozoficznych - „Nie umiałbym osądzić tej samej rzeczy ściśle jednako; nie mogę sądzić o własnym dziele pracując nad nim, muszę czynić tak, jak malarze, oddalić się od niego; ale nie nadto. Ile tedy? Zgadnijcie." (Pascal) - to z pewnością odkrycie i doświadczenie fotografii przyczynić się mogło do ich ugruntowania i upo­ wszechnienia w języku jakim posługuje się dziś nie tylko nauka. Czyż nie właśnie z doświadczeniem fotografii należałoby wiązać zbieżne z nią w czasie i z jej rozwojem, wprowadzone przez amerykańskiego pisarza i teoretyka literatury Henry James'a do słownika terminów literackich, pojęcie: „punkt widzenia". Dlatego zrazu paradoksem w tym świetle może się wydawać ów przesadny akcent kładziony ostatnio w autorefleksji etnografi­ cznej na znaczeniu słowa i pisania, podkreślanie iż etnografia jest przede wszystkim pisaniem. „Patrzenie idzie przed słowami. Dziecko patrzy, ogląda i rozpoznaje zanim nauczy się i potrafi mówić." - pisze John Berger, autor cyklu telewizyjnych audycji a potem napisanej na tej podstawie książki Spojoty widzenia (Ждул о/Seeing). Zebrane w tym numerze artykuły, wypowiedzi artystów, historyków i interpretatorów sztuki na różny sposób podnosząc kwestie odniesień fotografii (obrazu) do rzeczywistości, do teorii percepcji, do sposobu postrzegania świata, do słowa, do języka, do opowieści, do metafory, do historii, do czasu, do mitu, do poezji, do rzeczywistości sacrum, i na różny sposób rozważając problem realizmu, prawdy obrazu, jego „nieprzeźroczystości", uwikłania w konwencje, czy niewysłowienia, niezależnie od różnie udzielanych w tych kwestiach odpowiedzi i różnie roz­ kładanych akcentów w gruncie rzeczy łączą w sobie tę samą myśl o niezwykłej sile, znaczeniu i mocy obrazu: „Obraz fotograficzny sprawia, że zastanawiam się nad rzeczy­ wistością głębiej, niż gdybym na nią patrzył" (...) „Rozmowa o obrazach jest zawsze beznadziejna - to tylko rozmowa wokół obrazu ponieważ gdyby można było wytłuma­ 4 czyć swój obraz, można by było wytłumaczyć swój instynkt." (Francis Bacon - por. Dariusz Czaja, Nofafti przy Bacowie). „Tam gdzie nie wychodzę od wyobrażeń, tam nic nie mogę zdziałać....To, co buduję historycznie , nie jest rezultatem krytyki i spekulacji, lecz fantazji, która chce wypełnić luki wyobrażenia. Historia jest dla mnie zawsze jeszcze przeważnie poezją: jest dla mnie szeregiem najpiękniejszych malarskich kompozycji." (Ja­ kub Burckhardt por. Ryszard Kasperowicz, Effefyczma faiWogiw i prymaf fwzocznafci...). „'Staraj się ograniczyć swoje dociekania do obrazów', pisze Kuzańczyk w De coníecfwü, 'abyś pod przewodnictwem wraż­ liwości mógł zwrócić swoje domysły ku arkanom.'" (Edgar Wind, Mijreriwm Bac/iiczne wedYwg MicWa Amio&z.) Pomimo rozwijającej się Antropologii Wizualnej, pomimo prób „pisania" etnografii przy pomocy obiektywu aparatu foto­ graficznego i kamery filmowej, pomimo pogłębionej refleksji nad obrazem i jego znaczeniem w kulturze - fotografia, która ze swoim zanurzeniem w rzeczywistości, swoim potencjalnym naukowym obiektywizmem, realizmem z jednej strony, i ogrom­ nym potencjałem twórczym, subiektywnym, otwierającym się w kierunku sztuki, fotografia która mogłaby stać się metaforą i odbiciem sytuacji i statusu samej etnografii, tak jak sieją obecnie częstokroć postrzega i przedstawia: jako znajdującą się „pomię­ dzy nauką i sztuką", niestety nadal bardzo często na naszym gruncie traktowana jest instrumentalnie, ograniczana do „dokumentacyjno-inwentaryzacyjnej" funkcji, pełni rolę co najwyżej ilustracji. Odbijając zgoła zupełnie inną bardziej rzeczywistą sytuację naszej dziedziny, w której wciąż przypisuje się znacznie większą wagę do „naukowego dyskursu" aniżeli do sfery obrazu, metafory, symbolu. Nadal obecność i autorytet fotografii w etno­ grafii streszcza się - jak pisał o tym James Clifford - w potwier­ dzeniu autorytetu etnografa - „Możecie o tym wiedzieć, jesteście tam, ponieważ JA TAM BYŁEM." O sytuacji tej pisał, już prawie niedługo będzie, jak pół wieku temu w swej niedościgłej książce o podróżach, dziwiąc się samemu sobie, że przystępuje do pisania takiej - „Nienawidzę podróży i podróżników" - i fenomenowi popularności literatury podróżniczej oraz sile fotografii, Claude Lévi-Strauss w Smwftw fropiWw (1955)4 „A jednak ten rodzaj opowieści spotyka się z życzliwym przyjęciem, którego nie umiem sobie wytłumaczyć. Amazonia, Tybet, Afryka zalewają księgarnie w formie książek podróż­ niczych, sprawozdań z ekspedycji, albumów fotograficznych, w których troska o efekt jest tak dominująca, że czytelnik nie może ocenić wartości przytoczonych obserwacji. Nie pobudzają one jego zmysłu krytycznego; przeciwnie, żąda coraz więcej strawy i pochłaniają w olbrzymich ilościach. Być podróżnikiem to obecnie zawód, zawód, który polega nie na odkrywaniu po latach uciążliwych badań - jak można by sądzić - faktów dotychczas nieznanych, lecz na przebywaniu wielkiej ilości kilometrów i gromadzeniu zdjęć fotograficznych lub filmowych, i to najchętniej kolorowych. Dzięki temu można mieć przez kilka dni salę zapełnioną tłumem słuchaczy, dla których frazesy i banały przemienia się cudem w rewelacje z tego powodu, że ich autor zamiast spisać je na miejscu uświęcił je przebywszy 20000 kilometrów. Cóż słyszymy na tych prelekcjach i czytamy w tych książkach? Szczegóły o zabranych skrzyniach, o figlach małego pieska na pokładzie oraz pomieszane z anegdotami strzępy wyblakłych informacji powtarzanych od stu lat na kartach podręczników, a które pewna doza bezczelności odpowiadająca naiwności i brakowi wiedzy konsumentów przedstawia jako obserwacje, a nawet jako oryginalne odkrycia." - By zaraz dalej wywołać ów obraz: „Jakieś dwadzieścia lat temu nie podróżowano wcale, a opo­ wiadacie przygód nie byli pięcio- lub sześciokrotnie przyj­ mowani w przepełnionej sali Pleyela. Jedynym miejscem w Pary­ żu dla tego rodzaju manifestacji był mały, zimny i odrapany amfiteatr w starym pawilonie w głębi ogrodu botanicznego. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum organizowało tam raz na �t y d z i e ń - m o ż e jeszcze organizuje dotychczas - odczyty przyrod­ nicze. Aparat projekcyjny o zbyt s ł a b y c h lampach rzucał na d u ż y ekran n i e w y r a ź n e cienie, prelegent z nosem przylepionym do ściany zaledwie r o z p o z n a w a ł kontury, a p u b l i c z n o ś ć nie o d r ó ż ­ niała ich od plam w i l g o c i na murach. Kwadrans po oznaczonej godzinie zadawano sobie jeszcze niespokojne pytanie, czy z j a w i ą się s ł u c h a c z e p r ó c z nielicznych stałych b y w a l c ó w , k t ó r y c h pojedyncze s y l w e t k i w i d n i a ł y na stopniach. W c h w i l i , gdy j u ż tracono w s z e l k ą n a d z i e j ę , sala z a p e ł n i a ł a się do p o ł o w y d z i e ć m i pod o p i e k ą matek i bon; dzieci były spragnione bezpłatnej r o z r y w k i , opiekunki z m ę c z o n e h a ł a s e m i kurzem ulicy. Przed tą m i e s z a n i n ą figur w y d o b y t y c h z naftaliny i niecierpliwej dziecia­ rni korzystano z prawa w y ł a d o w a n i a skarbca w s p o m n i e ń , za­ m r o ż o n y c h j u ż na zawsze przez taki seans - n a j w y ż s z a nagroda za tyle starań i t r u d ó w - i p r z e m a w i a j ą c w mroku c z u ł o się, j a k wspomnienia, j e d n o za drugim, o d r y w a j ą się i spadają niby k a m y k i w g ł ą b studni." W i d z i e ć w i ę c e j , szybciej, mocniej, silniej, skuteczniej - temu hasłu i tej tendencji, k t ó r a towarzyszy nam co najmniej od p o ł o w y w i e k u , i k t ó r a niemal stała się znakiem czasu u schyłku naszego stulecia, ich konsekwencjom w kulturze p r z y g l ą d a się John Berger w eseju fo cóz pafrzec ла zwierzffa? z w r a c a j ą c n a s z ą u w a g ę na to j a k m i ę d z y i n n y m i czynnikami w ł a ś n i e r o z w ó j fotografii, doskonalone coraz bardziej instrumenty p r z y c z y n i ł y się do przemienienia z w i e r z ą t w spektakl, do ich marginalizacji i paradoksalnego znikania z naszego kulturowego i c y w i l i z a c y j ­ nego horyzontu. - „ Z w i e r z ę t a p r z e k s z t a ł c o n e w spektakl z n i k n ę ł y w nieco inny s p o s ó b . Jedna trzecia w o l u m i n ó w wystawionych na wystawach k s i ę g a r ń w czasie B o ż e g o Narodzenia to k s i ą ż k i obrazkowe o z w i e r z ę t a c h . Czy b ę d ą to s o w i ą t k a czy żyrafy, kamera c h w y t a j e w obszarze, który c h o ć c a ł k o w i c i e d o s t ę p n y dla aparatu, nigdy nie m ó g ł b y b y ć d o s t ę p n y dla widza. Wszystkie z w i e r z ę t a p o j a w i a j ą się tak, j a k b y o g l ą d a n o j e przez s z y b ę w a k w a r i u m . P o w o d y tego są z a r ó w n o natury technicznej, j a k i ideologicznej. Jeśli idzie o s t r o n ę t e c h n i c z n ą , u r z ą d z e n i a wykorzystane, by o t r z y m a ć jeszcze bardziej frapujące wizerunki - ukryte kamery, teleobiektywy, flesze, u r z ą d z e n i a do zdalnego s t e r o w a n i a - ł ą c z ą w y s i ł k i w celu stworzenia o b r a z ó w , k t ó r e n i o s ą w sobie liczne oznaki swojej normalnej лки/кбмкоУо. Obrazy te istnieją j e d y n i e d z i ę k i istnieniu technologicznego jasnowidztwa. Ś w i e ż a , bardzo dobrze wydana k s i ą ż k a z fotografiami z w i e r z ą t (¿a fgfe Sawage, F r é d é r i c a Rossifa) zapowiada w przedmowie: ' K a ż d y z tych o b r a z ó w w r z e c z y w i s t o ś c i trwał mniej niż j e d n ą t r z y s e t n ą c z ę ś ć sekundy i z n a c z ą c o przekracza m o ż l i w o ś c i widzenia oka ludzkiego. T o , co tu w i d z i m y , to c o ś , czego nikt dotychczas nie w i d z i a ł , p o n i e w a ż jest to c a ł k o w i c i e niewidoczne.'" N a t y m tle z jeszcze w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą w i d a ć , że kwestia w i z u a l n o ś c i w antropologii nie musi b y ć z a l e ż n a i wcale nie z a l e ż y od d o s k o n a ł o ś c i u ż y t y c h i n s t r u m e n t ó w . Najlepszym ś w i a ­ dectwem w tej sprawie m o g ą tu b y ć listy B r o n i s ł a w a M a l i n o w s ­ kiego, w t y m s z c z e g ó l n i e - publikowany tu po raz pierwszy, list, n i e d o k o ń c z o n y esej pisany dla A n i e l i Z a g ó r s k i e j , opisujący p o d r ó ż m o r z e m do A n g l i i , który jest zarazem opisem i w y ­ znaniem na temat z b l i ż a n i a się do , „ p r z e n i k a n i a " i wchodzenia w g ł ą b obcej k u l t u r y . T o co b o w i e m charakterystyczne i uderzają­ ce w t y m pisarstwie to n i e z w y k ł a w r a ż l i w o ś ć na obrazy, stała o b e c n o ś ć pierwiastka wizualnego, obrazowego, d o c h o d z ą c a do głosu w drobiazgowych opisach k r a j o b r a z ó w i w y g l ą d ó w morza, n i e z w y k ł a w r a ż l i w o ś ć plastyczna. A wszystko dzieje się tu w z a s i ę g u i skali ludzkiego w z r o k u . I - co b r z m i e ć m o ż e paradoksalnie w zestawieniu z refleksją i p r z y k ł a d a m i Bergera - j e d y n y m n a r z ę d z i e m dla utrwalenia tych o b r a z ó w pozostaje i jest nim słowo. „...Pamiętam dokładnie, jakby to było wczoraj, ów dzień wiosenny, pełen nastroju, wrażeń i nadziei, ów dzień, którego istota zawarta była między blado zielonemi falami morza Północnego a mglistym niebem, na którym słońce opalizowało spoza dziwnych, wpólprzezroczystych chmur szybko pędzących ku wschodowi, - d z i e ń w którym po raz pierwszy przejeżdżałem przez kanat z kontynentu do Anglii. Ten przejazd ma swoją treść, swój nastrój i poezję, które mniej więcej silnie przeżywam za każdym razem, kiedy wyjeżdżam na Wielką W y s p ę , ale które wryły mi się w duszę najsilniej m o ż e za tamtym pierwszym razem. Jechałem wtedy przez Ostendę - Dover; i ta droga pozostanie dla mnie na zawsze klasycznem dojazdem do A n g l i i . (...) ...W Ostendzie przyjeżdża się na sam brzeg przystani i wychodzi się z dużego, ładnego banhofu wprost na statek, który zaraz odjeżdża. Po lewej ręce leży miasteczko. Najprzód mijamy port stary, w którym zwykle jest natłoczone m n ó s t w o łodzi rybackich i małych żaglow­ ców. Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale targowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i niskie kamieniczki, pomalowane we wszystkich m o ż l i w y c h i niemożliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakterystycznej dziwaczności i asymetrji właściwej m a ł y m miasteczkom portowym. Podnosi bardzo to wrażenie fakt, że na pierwszym planie stoją sobie spokojnie rzędami żaglowce o różnokolorowych płótnach; a także to, że domki ustawio­ ne nad brzegiem basenów portowych przeglądają się w wodzie i są nieproporcjonalnie duże w zestawieniu z m a l e ń k i m nieraz dockiem a nieproporcjonalnie małe w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu j a k a ś zamknięta, uwięziona sprzeczność u c z u c i o w o - w y o b r a ż e n i o w a - jed­ na z tych, które nadają niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo malownicze miasteczko flamandzkie, usado­ wione nad portem, mija, w miarę jak się zbliżamy ku szerokiemu morzu, nad którem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Fashionable", i wzdłuż którego rozciąga się wspaniała esplanada w i l l i i hotelów 0 najwykwintniejszej i najparszywszej elegancji. R ó ż n o b a r w n o ś ć ustępuje jednostajnej szarzyźnie - nie od razu; zabawna jest powolna dyfuzja tych dwu zupełnie niewspółmiernych stylów. Popaczone, zielone, żółte i czerwone domki zwolna prostują się, przechodzą najprzód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a potem dopiero w kolor i gust białej sztukaterji. A l e z daleka, od morza, widok długiego, jasnego szeregu w i l l i nie jest brzydki; powoli z a c h o d z ą one m g ł ą i widać tylko długą smugę, linię płaskiego wybrzeża piasków flamandzkich, o które w długich falach rozbija się zazwyczaj tu niespokojne, morze Północne, zawsze zielone i mętne, zawsze pełne subtelnych efektów pastelowych (...) Zresztą nie tylko zależnie od tego, jakiem jest morze i niebo, zależy widok pełnego morza. Zmienia się on istotnie w zależności od tego z jakiego punktu na statku w y g l ą d a m y . Całkiem innem jest nastrój morza z samego dzioba, tam gdzie naokoło nie widać nic tylko w o d ę 1 niebo; gdzie się zupełnie zapomina o tern, że się za sobą wlecze ciężki kadłub statku, a myśl i dusza cała lotem bezcielesnym biegnie w dal, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem tam, wgnie­ ciony między dwa zbiegające się bale czy szyny żelazne. (...) Dojazd morzem do jakiegoś nowego kontynentu ma w sobie zawsze tę pierwotną, tajemniczą moc rzeczy nowych, które powoli powstają, jakby stwarzane, ucieleśniane z nicości; powstają z sinej dali i z głębi mglistego mroku i w oczach, nieznacznie rosną i przybierają kształt, który odgadnąć się staramy zanim w swej pełni stanie przed nami. (...)" Czy wreszcie ten fragment z listu pisanego do Elsie Masson w Sydney: „Gdybyś była tu ze mną... potrafilibyśmy docenić piękno tego widoku! Szare niebo nad głową przechodzi w intensywny błękit blisko horyzontu, gdzieniegdzie rozjaśniony niewielką ilością delikat­ nego różu - znany Ci efekt kopenhaskiej porcelany. Ocean jest także szary; fale, które wyłaniają się i powoli zbliżają się do plaży, na chwilę przed załamaniem stają się przezroczyste i butelkowo zielone. Jest tak wiele życia, tak wiele dzieje się we wzburzonym morzu... natura przestaje być tłem i przemawia bezpośrednio swoim własnym językiem." W i d z i e ć w i ę c e j . . . to problem w antropologii bardziej skom­ plikowany, z ł o ż o n y , dramatyczny i bolesny. „ R z e c z y znikają. Trzeba ś p i e s z y ć się, j e ś l i chce się c o ś z o b a c z y ć . " T o zdanie z C é z a n n e ' a m o g l o b y stać się mottem dla naszej skomplikowanej sytuacji. Z a r ó w n o ono, j a k i przytoczone fragmenty z M a l i n o w s ­ kiego u k a z u j ą c e antropologa przy pracy, jego p r ó b y opisania morza, zmaganie się ze zmianami z a c h o d z ą c y m i w obserwowa­ n y m obrazie p r z y w o d z ą natychmiast na m y ś l innego, cytowanego j u ż klasyka antropologii, i j e g o p r ó b y o p i s ó w w s c h o d ó w i za­ c h o d ó w s ł o ń c a obserwowanych na p e ł n y m morzu, który tak o tych czynionych przez siebie p r ó b a c h w y z n a w a ł : „ W y d a w a ł o 5 �mi się, że gdybym znalazł słowa dla utrwalenia tych przemijają­ cych zjawisk, tak opornych wobec wysiłków pisarza, gdybym był zdolny przekazać fazy i powiązania tego jedynego wydarzenia, które nigdy nie powtarza się w tej samej formie, osiągnąłbym od razu poznanie wszystkich arkanów mojego zawodu." - To właśnie u Lévi-Straussa znaleźć możemy zapis nie tylko zdający sprawę z wagi i znaczenia jakie może mieć widzenie w naszej dziedzinie, ale także ukazujący zarazem cały dramat i bolesność z jakimi łączy się kwestia widzenia w doświadczeniu antropo­ loga. Oto one - relacja z podróży do starożytnego legendarne­ go Lahoru: „Aleja długości kilometra prowadzi na plac podprefektury, skąd rozchodzą sie inne ulice z rzadkimi sklepami: aptekarz, fotograf, księgarz, zegarmistrz. Uwięzionemu w tym nic nie mówiącym otoczeniu, mój cel wydaje się nieosiągalny. Gdzież jest to starożytne, to prawdziwe Lahaur? Ażeby do niego dotrzeć poprzez to przedmieście, niezręcznie zbudowane i już obracające się w ruderę, trzeba jeszcze przebyć kilometr bazaru, gdzie tania biżuteria, wyrzynana mechaniczną piłą ze złotych blaszek, sąsiaduje z kosmetykami, lekarstwami i importowanymi wyrobami z plastyku. Czyż je odnajdę nareszcie w cienistych uliczkach, gdzie muszę ustępować z drogi stadom baranów, 0 runie farbowanym na niebiesko i różowo, i bawołom - trzy razy większym od krów - które ocierają się o mnie przyjaźnie? Przecież jeszcze częściej muszę tu omijać auta ciężarowe. Może przed tymi boazeriami walącymi się i zniszczonymi przez lata? Mógłbym odgadnąć ich koronkową, delikatną rzeźbę, gdyby zbliżenie nie było uniemożliwione przez metalową pajęczynę instalacji elektrycznej rozpiętej na murach starego miasta. Jed­ nakże, od czasu do czasu, na kilka sekund, na przestrzeni niewielu metrów, jakiś obraz, jakieś echo wyłania się z głębi wieków; w uliczce, gdzie kuje się wyroby ze złota i srebra, spokojny 1 czysty dźwięk jakby ksylofonu uderzanego od niechcenia przez bożka o tysiącu ramion. (...) Czuję się jak podróżnik, archeolog przestrzeni, starający się na próżno odtworzyć egzotyzm przy pomocy ułamków i szczątków.(...) Pragnąłbym żyć w epoce p r a w d z i w y c h podróży, kiedy wizja rozpościerała się w ca­ łej wspaniałości, jeszcze nie zepsuta, nie skażona i nie prze­ klęta^...) Raz zaczęte rozważania snują się bez końca. Kiedy trzeba było zwiedzać Indie? W jakiej epoce badania dzikich w Brazylii mogły dać najczystszą satysfakcję poznania ich w formie najmniej zmąconej? Czy byłoby lepiej przybyć do Rio w XVIII wieku z Bougainville'em czy też w XVI z Léry'm i Thevetem? Każde pięć lat wstecz pozwala mi uratować jakiś zwyczaj, poznać jakieś święto, odnaleźć jeszcze jedno wierzenie. Znam jednak zbyt dobrze teksty na to, by zdać sobie sprawę, że ujmując sto lat wyrzekam się zarazem wiadomości i osobliwości, które mogą wzbogacić moje rozważania. I oto mam przed sobą zaklęty krąg: im mniej kultury ludzkie mogły się komunikować między sobą a w ślad za tym korumpować się przez wzajemne zetknięcie, tym mniej ich emisariusze byli zdolni do spostrzega­ nia bogactwa i znaczenia tej różnorodności. W rezultacie jestem skazany na alternatywę: być podróżnikiem w dawnych czasach, przed którym rozpościerał się niebywały widok, lecz prawie wszystko było dla niego niedostrzegalne i, co gorsza, pobudzało do kpin lub wstrętu, bądź też być podróżnikiem nowoczesnym w pogoni za śladami minionej rzeczywistości. W obu przypad­ kach przegrywam, i to więcej, niż mi się wydaje, czyż bowiem opłakując cienie nie jestem ślepy wobec prawdziwej wizji, która kształtuje się w tej chwili, choć na moim szczeblu wiedzy o ludzkości brak mi jeszcze zmysłu do jej zrozumienia? Za kilkaset lat w tym samym miejscu inny podróżnik, tak samo zrozpaczony jak ja, będzie opłakiwał zniknięcie tego, co ja jeszcze mogłem widzieć, lecz czego nie potrafiłem dostrzec. Jak ofiarę podwójnego kalectwa rani mnie wszystko, cokolwiek widzę i ustawicznie wyrzucam sobie, że nie przyglądam się dosyć uważnie." ...Przedziwny, niedokończony list-esej Malinowskiego kieru­ je naszą uwagę na jeszcze jeden wymiar antropologicznego patrzenia, spojrzenia, widzenia, wymiar który przenika przez wiele tu zgromadzonych tekstów. Zamiast zaprowadzić nas do Londynu, wyprowadza nas najpierw na Morze Śródziemne, i wiedzie nas do nadbrzeży Wenecji, by porzucić nas tam, na Canal Grande, gdzie się urywa. Oto obraz morza, Morza Północnego wywołuje wspomnienie wakacji spędzanych z Matką (dla ratowania zdrowia) w Italii, czas przygotowań do matury, czas czytanej nad słonecznym brzegiem śródziemnomorskim, skandowanej po grecku CWyjei. Oto jak zmaganie z konkretnym obrazem morza prowadzi nas w przestrzenie mitu i symbolu. Konkretne współczesne przeżycie podróży wywołuje obraz bos­ kiego tułacza. Antropologiczna próba drobiazgowego opisu, antropologiczne spojrzenie łączy w sobie te dwa wymiary. Empiryczne doświadczenie obrazu przenosi nas w przestrzenie mitycznej geografii. W geografię mitu i symbolu. „I wprost nie chciało mi się wierzyć że ta oto woda, nad którą siedzę, która do stóp moich dobiega, to część tego samego - morza, które tam dalej gubi się w mroku legendy, staje się baśnią, ledwo dostępną wyobraźni." (Malinowski) Widzieć więcej... - jak zwykle w przypadkach takich wstępów nie sposób poświęcić tu wszystkim należytej uwagi - dlatego na koniec chcielibyśmy zwrócić szczególną uwagę na te teksty, w których dochodzi do głosu i ten wymiar tak ważny dla antropologicznego, dla naszego widzenia. Zwłaszcza, w tym numerze, który podobnie jak chaos otaczających nas zewsząd obrazów, zdawać się może zrazu zgiełkliwym pomieszaniem świata. A mianowicie na blok tekstów, w których uczyć możemy się od wielkich artystów, że widzieć to także: mieć wizję (Bohdan Pociej, o wielkiej muzycznej wizji Лл&лш Brom ./grozo/wny Krzysztofa Pendereckiego, blok tekstów o Jerozolimie), na utrwalone w filmie, w fotografii, w słowie wizerunek i wypowie­ dzi Zofii Rydet, która śpieszyła się by zaradzić biedzie znikania rzeczy. I dla której robienie zdjęć było doniosłą chwilą („To jest naprawdę doniosła chwila... Zdajesz sobie sprawę z tego, że to nie jest zabawa, tylko jakaś wielka prawda."). A każda wykonana fotografia elementem większej wizji. - „To co robię, to cały szereg cykli, a nie poszczególne zdjęcia. To tak jakbym pisała, potrzebuję mieć jakieś słowo i tego słowa nie mam, znajduję słowo albo przecinek, albo nawet kropkę. Wszystkie rzeczy, jakie zrobiłam są opowieściami o człowieku. Dla mnie fotografia jest przede wszystkiem środkiem wyrazu, dlatego nigdy nie robię w ten sposób, że chodzę, biegam i fotografuję. Przedtem wiem czego ja szukam. To są pewne elementy, jakby litery, jakby słowa, z których później składam całość. Tak było przy wszystkich moich wystawach, że najpierw miałam ideę, a później szukałam... I zawsze wydawało mi się, że język wizualny, język fotografii jest tysiąc razy silniejszy i mocniejszy aniżeli słowa." ...Nie było tu i nie jest naszym zadaniem dawać recepty na antropologiczne spojrzenie. Możemy jedynie żywić nadzieję, że zebrane tu artykuły i refleksje pomogą czytelnikowi (etnografo­ wi) by widzieć więcej. Więcej...?! - To słowo tak potrzebne zdawałby się, że już padło, że byliśmy blisko niego - „ustawicznie wyrzucam sobie, że nie przyglądam się dosyć uważnie." - ale etnografia, nauka, żeby wyłuskać to właściwe słowo, żeby móc w swoim etnograficznym ogrodzie dostrzec jeszcze niejedno zjawisko, musi się tu zwrócić o pomoc do poety: „(...) Wejść tam nie można ale jest na pewno. Gdybyśmy lepiej i mądrzej patrzyli, jeszcze kwiat nowy i gwiazdę niejedną W ogrodzie świata byśmy zobaczyli. (...)"% PRZYPISY ' Wszystkie cytaty ze Jmwftu (ropŃWw za: Claude Lévi-Strauss, Smufct fropúWw, przeł. Aniela Steinsberg, Warszawa 1964 s. 15; 16; 57; 38-40 2 Fragment wiersza Czesława Miłosza AWzfg/a z cyklu Avmf (poema «üiwngj, za: Czesław Miłosz, C/fworyPoffyctie, Poems, Ann Arbor, 1976, s. 90 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea926dd582c4c4ed511fb9e45710e02f.pdf 6ca12c6010d11778f7afd5919070dca8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2609 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2424 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3/4-1997 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CO/V7E/VS7 Zhgmgw Bgfigćfytfowicz To See More. Visual Anthropology and Visuality in Anthropology. Editorial 3 Sbwomir Sitoro A n Autobiography Composed o f Photographs. The Metaphor and Photograph 7 Terence WrigAf Photography: Theories o f Realism and Convention R)üzar¿ Abjperowícz Aesthetic Tautology and the Burckhardt Vision of A r t upon the Example o f En'nnenmgen о ю Дыбею 33 G i i i o Deiewze A Note on the Connection Between O l d Masters and Figuration 38 24 GiZ/ej Deiewze Every Painter Creates His O w n Concise History of Painting 39 Darirnz Czo/o Image and reality. Notes Concerning Bacon 42 Яибегг CzacAowwtf Miraculous Photographs 50 Ewa A T k W The Most Holy Heart of Jesus. Scenes from the Life of a Symbol 55 / W r z e / Píofr K o w a ü t i On the Рта-history of Symbol 67 Edgar W W The Flying of Marsyas 73 Edgar W W A Bacching Mystery by Michelangelo 75 /odwiga W a ú Oilgamesh and His Star 78 Momita &na/dgrman The Angel in Popular Imagination 83 Jo/m gerger W h y Look at Animals? 89 Уоалла 7Ь*аг.г&а-Да#г The Prayer of Elements. A Tibetan Buddhist Woodcut Wo/cifc/i MicViera Body and Imagination 108 97 124 Krywywz Czerm Token ^ic&zrd D } e r Don't Look N o w : the Instabilities o f the Male Pin-up 128 Czwfaw Koboryc&i The A r t and Persuasion of So-Called Billboard 132 MarcmSzforto Poster-clasm or an Untamed Campaigne 134 Dorofa G«f Internet Ethnography 156 yorojfaw yof-Drifzycti The C/r6i e( Orti. Board Game 158 Joanna Poiiatowna Reasoning 162 Jerusalem, Jerusalem. A n Interview with Narmi Michejda held by Małgorzata Baranowska and Maria J ę c z m y k 163 Magda/ела Aeranuta Is this a Vision o f Doomsday and the Paradise Afterwards? A n Analysis o f one o f the Symbols of Man's Destiny that Appear in the Jewish Cult A r t in the Polish Territories 171 В о М а л focie/ Seven Gates of Jerusalem 179 JERUSALEM ABOUT ZOFIA RYDET / W r z e / Kóżyc*, . I n f i n i t y of Distant Paths" 183 [/rrzwfa Czarforyjta Zofia Rydet 188 Алла Zkofa BoWzirwicz A Legacy o f Photographs 189 Zo/io^def Zofia Rydet Talks on her .Sociological Record" 192 LETTERS OF BRONISŁAW MALINOWSKI Я е / е л а Щ у л е fMafmcuvjtaj „The Story of Marriage": Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson 200 B r W j f o w Ma/wowj&i Letter to Aniela Zagórska 209 Shwomir Sito га Photographic Gallery in the Goethe Institute 215 Молйа &ла/аггтдл Jonathan Carroll's Angels RECENTLY READ & SEEN 218 Letter to the Editorial Staff 220 Notes about A u t h o r s 221 S u m m a r y of Articles 222 Redagują: Z b i g n i e w Benedyktowicz, A l e k s a n d e r Jackowski, S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), Danuta B e n e d y k t o w i c z , Dariusz Czaja Doradzają i współpracują: J e r z y B a r t m i ń s k i , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A n t o n i Kroh, C z e s ł a w Robotycki, Ludwik S t o m m a , R o c h Sulima, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Aleksandra R o d z i ń s k a - C h o j n o w s k a K o r e k t a : Barbara S a w ó w P r o j e k t o k ł a d k i i s t r o n y t y t u ł o w e j : J a c e k Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko A d r e s r e d a k c j i : Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 831-32-71/4 w e w . 243; fax 831-31 -49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fcfbcff2b6f58066bcafcb1aa0616c4.pdf ec3ad3c668898edc5506a9bc5409caa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2423 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.221-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y OF ARTICLES J e r z y N o w o s i e l s k i (born 1923 in Cracow), professor at the Academy of Fine Arts in Cracow, pursues basic types of easel painting (landscape, figural scenes, nudes, still life, abstraction); he also paints icons and designs interiors of churches (Russian Orthodox, Catholic and Uniate). The language of his plastic art is characteristic and original. Nowosielski resorts to flat forms, based on the natural expression of colour, shape and texture. The six following texts were written fifteen years ago, and were to be included in an album prepared by Z b i g n i e w P o d g ó r z e c , which was never published. R y s z a r d P r z y b y l s k i (Matter in Glory) claims that the painting style of Nowosielski differs from that pursued by other painters of our epoch, and has been generated by faith. Although it is derived from the old icon (the Halicz icon), it rejects the latter's symbolism. Nowosielski does not resort to symbolic signs of the material object or structures, but depicts the actual presence of transformed matter; he does not gaze towards the sky which contains pure and unblemished original models of material beings (Platonic ideas), but in a prophetic vision observes our world, transformed and rendered beautiful by the Second Coming of Christ. In a text whose title is derived from Nabokov (Transparent Things), R o m a n M a z u r k i e w i c z presents the apophasis of Nowosielski and his art. A revelation of eschatologieal realism can be reached via darkness; since painting does not offer absolute negation, the artist is compelled to refer to the formula of "not merely seeing''. As in the case of the icon, a key to the co-experiencing of his vision is to be found in Incarnation. The compositions by Nowosielski overcome the opposition between aesthetics and ethics, eroticism and asceticism, motion and statics. The antithesis of material and subtle being becomes transparent. A n n B o c z k o w s k a ("There Is only Beatrice, and She Is not Here... ") examines the Nowosielski portrait of a woman and the connected symptom of a crisis of values. The author asks whether the desire to posses these compositions does not express a readiness to seek truth about oneself. Paintings by Nowosielski testify to the death of art, both the one which proved the presence of deities in our midst, and the one which revealed the mysteries of myth-creating dreams. In a dialogue entitled A Conversation about Nowosielski, W ł a d y ­ s ł a w P a n a s demonstrates the composite nature of the artist's creativity. The discussion starts with a question concerning the language to be used in talking about Nowosielski (Lolman, Uspienski, Bachelard or Przybylski), and goes on to consider the language of the paintings themselves. Nowosielski resorts to various painting languages and in the presented dialogue is compared to the Levi-Straussian bricoleur; his works comprise glossolalia, and by "speaking in tongues", he determines their code; owing to their complexity, order, serial nature and connections, paintings by Nowosielski are compared to an ieonostasis. H e n r y k W a n i e k (Art as Sanctity and Sinfulness) shows that Nowosielski and his works cannot be considered without recalling their tradition (the Eastern icon) since the artist makes it known that he wishes to be interpreted in accordance with that tradition regardless whether the theme of his paintings is religious or secular. One tradition maintains that an artist works in a state of grace, while another - that he remains in a state of sin, a duality discovered by the author in the case of Nowosielski. M a r i a R z e p i ń s k a (Church in Azory) deals with the Byzantine interior of the church in Azory (Cracow), realised by Nowosielski, with a highly original Way of the Cross, whose last station - Deposition - and the Crucifixion are part of the altar. In there texts: Several Words on the Painting of Jerzy Nowosielski, Speculum Mundi - the Motif of the Mirror in the An of Jerzy Nowosielski, and The Vision of Reality in Landscapes by Jerzy Nowosielski, K a t a r z y n a C h r u d z i m s k a discusses assorted aspects of this particular creativity. The majority of critics derive the style of Nowosielski's art from the canon of Byzantine icons. The hieratic and synthetic character of his compositions is also part of a wider contemporary phenomenon of interest in mediaeval culture and art - not only of Eastern Europe, but also of the West. At the same time, the painter makes conscious use of the language of so-called naive artists (he appears to favour Utrillo and Nikifor). Upon numerous occasions. Nowosielski returns to permanent themes. One of them is the mirror which appears on his canvases in a dual form: as an element of stage designing (an actual mirror in an interior) or as a principle of composition, justifying the, at first glance, illogical perspective. Quite possibly, the colourful squares, described by the artist as signs, and present in his mountain landscape and Trial Betrothal (1963), are also mirrors. A considerable part of the works of J. Nowosielski consists of landscapes whose titles, themes and composition makes possible a division into several groups: Town Landscapes (i.a., Landscapes of Łódź), Airports. Green Landscapes, Icon Landscapes, and Landscapes with an Orthodox Church (including those executed with a mosaic technique) Nowosielski uses the landscape as a background for figural scenes, a component of the still lite, and an element of a interior. The atmosphere of his town landscape recalls G. de Chirieo. Despite numerous formal differences, both artists employ similar motifs (mannequin, train engine, painting within a painting), and a perspecitve with several convergent points. Each Tells the Other that He is not God... A Dialogue between Professor Maria Janio n and Professor Ryszard Przybylski This discussion is an aftermath of The Stavrogin Case, a book which presents two entirely different interpretations of the hero mentioned in the title. M. Janion sees him as a tragic figure and R. Przybylski - as a pubertal figure, the product of relations prevalent in tsarist Russia of the period. The discussion deals with values and evaluations, which lie at the foundation of the two divergent interpretations; it goes on to focus on important questions in former studies by both authors, i.a. anchoretism (Przybylski, Hermits and Demons) and its relation to matter, body and spirit as well as Przybylski's planned book on experiences of ageing. L e o n i d U s p i e n s k i , The Icon in the Contemporary World This text is the seventeenth chapter of the book entitled Bogosloviye pravoslavnoy Tserkvi. The icon is an extremely significant form of expression in the Eastern rite Church. Both the old and new icon give evidence to the same truth and once they free themselves from the canon, they cease to be testimony of the Orthodox Church. We should perceive in the icon only that what was seen by the Fathers and Councils of the Church - the Triumph of Orthodoxy. The icon demonstrates the mission of man, says who he should be, and places him in another perspective; by disclosing the paths of man, it simultaneously turns towards him, admonishes him, and shows new routes. The author proves that the principle of icon composition is not simple reversal but a new quality that determines the contents. The space of the icon enters into actual space (in which it is installed), and there is no divergence between the two. "The Renaissance of the Ukraine": Conference The conference, organized by the Bathory Foundation, was held in Warsaw on 18-19 May 1996. The prime themes of this meeting of leading Polish and Ukrainian politicians and intellectuals were economic reform, foreign policy, and social and political transformations at the turn of the 1980s. This text sums up and cites the chief motifs and topics of the debates. Prepared by A n d r z e j K a c z y ń s k i . We also publish two opinions from the conference voiced by Roman Shporluk and Yevhen Sverstiuk. R o m a n S h p o r l u k , professor at Harvard University, shares his reflections concerning the Ukrainian renaissance. In his opinion, such expressions as ..invention" or ..remaking", applied in relation to the emergent (renascent) Ukraine are not insulting; on the contrary, it is frequently maintained that the construction, creation and redefinition of nations and states comprise their permanent features. Speaking about the rebirth of Ukraine, the author claims that the most important role in the regaining of independence by a state is played (apart from the will of the nation) by the „market conditions" which could be defined succinctly as a configuration of political relations. The speaker also pondered on assorted factors which led to the collapse of the Soviet empire. Y e v h e n S v e r s t i u k deals with the complicated renewal of values and the ensuing spiritual revival of Ukrainian society. It is his intention to demonstrate the complex nature of the creation of new man by means of an attempt at injecting old values connected with Christianity, which had been ousted with considerably success for the last three generations. Such values cannot be "transplanted" automatically. The author also examines the complex issue of Ukrainian nationalism. B r u n o C h o j a k , Les Kurbas Les (Alexander Zenon) Kurbas, born in 1887, was one of the greatest individualities of the Ukrainian theatre, actor, translator into the Ukrainian (from a number of languages), and director. He was engaged predominantly in the „Young Theatre" and „Berezil" (first in Kiev and then in Kharkov), where he concentrated his attention on changing the existing repertoire theatre into an entirely new type of theatre, to a considerable degree independent from literature, and focused on new means of expression and unconventional stage designing, exceeding beyond the heretofore framework of the realistic-illusionistic theatre. Kurbas was the author of 'peretvorennie' (transformation), different from the conception proposed by Meyerhold. In 1933, he was forbidden further theatrical activity, and in 1937 killed during Stalinist purges. Research on the life and works of Kurbas still contains numerous gaps, and his person has been discussed by a relatively small number of studies. We also publish The,,Berezil" Course and Problems of Its Technology by Les Kurbas. V a l e n t y n a S t r i l e t s , Theatrical Legend This is a brief history of the Youth Theatre in Kiev - a theatre devoted to quests and trials, and full of creative zeal during the years of the „Iron Curtain", which proved to be sufficiently insecure to let through news about the theatrical experiments of Jerzy Grotowski. A group of actors and directors in the Youth Theatre tried to follow the Grotowski method and attained a higher level of professionalism. The outcome of these endeavours was an attempted presentation of Elprincipe constante by Calderon de la Barea, with which the theatre wished to commemorate the 300th anniversary of the death of this outstanding playwright. Due to intrigues and the absurd logic of the early 1980s, the spectacle was doomed, the cast dispersed, and the actors and 221 �directors scattered throughout the world and Ukraine. The only traces of the spectacle are photos and a legend. T a t i a n a K i k t i e v a , Forgive Us Already as a child, the author heard about Les Kurbas - her father took part in the Kurbas laboratory of theatrical direction. Later, she too was employed in the same theatre. In her sketched portrait of the director, Kiktieva concentrates on the last, tragic moments in the life of the artist banished from the theatre. Ola H n a t i u k , The Fate of the 1960s Literary Generation in Ukraine The literary 1960s generation in Ukraine - the shestydesiatnyki - was also known as the generation of the 20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union, when young men of letters shared the euphoria accompanying the de-Staiinization of social life. A turning point in their lives was the year 1965, when the short-lived period of a thaw was followed by first arrests of the Ukrainian intelligentsia. Attitudes represented by members of the generation became polarized - some were dismissed from editorial boards, publishing houses and writers' unions, while others were favoured by the authorities. The same year witnessed the appearance of underground publishing - the samvydav - which to a considerable extent contributed to the circulation of literary works. Verdicts passed in 1972, during a successive tide of arrests among the young intelligentsia, denoted not only detention in labour camps but also literary non-existence; part of the intelligentsia was terrorised, and the unruly - expelled from the shestydesiutniki. Y u r i y A n d r u k h o v y c h , Persuasion This fragment of the most recent novel by Yuriy Andrukhovych, published at the beginning of 1996, is a quasi-essay, read by the main hero at a seminar held in Venice and entitled The Post-carnival on the Horizon?, О 1 es Nonsense of the World. What's comprising a mythical version of the history of Ukraine. N o h a, The Onset of the Avunlgurde in Ukrainian Painting The Ukrainian painting avantgarde, part of a worldwide phenomenon, encompasses all currents present in West European culture at the beginning of the twentieth century. We encounter neo-Impressionism and postImpressionism, as well as Cubism and Futurism, although indubitably in their own versions, based on national specificity. It would be difficult to enclose the Ukrainian avantgarde within Ukraine itself (Arkhipenko worked in Paris, Kandinsky in Munich, Burluk in Moscow, and Sahaydachyny in St. Petersburg). One of the liveliest art centres was Kharkov (alongside Kiev, Odessa and Lviv). The author discusses the Ukrainian avantgarde in detail: its chronology, groups, etc. Oxana West S h p a k , Ukrainian Folk Graphic Art - between the East and the Owing to its geographic localization, Ukrainian art developed within the context of Eastern and Western spiritual tradition. In the graphic arts, this influence was expressed primarily in iconographic, thematic and stylistic borrowings. The mutual impact of Ukrainian and Polish graphic works is best seen in iconography. Some of the Polish woodcuts disclose features characteristic for Eastern tradition (the most typical being the likeness of the Saviour whose facial features resemble those of Christ-the Teacher in Ukrainian folk graphic art). The effect of Western iconography on Ukrainian graphic art is discernible in the adoption of certain themes (the coronation of the Madonna, the Pieta) as well as assorted details (the crowns worn by the Madonna and Jesus Christ, or the book held by Christ-the Emmanuel). M a r i a M a y e r c h y k , The Binar Semantic Opposition ,, There'' in the Construction of a Vision of the Beyond (the Phase). The Carpathian Region „Неге" and Transmission Mythological-poetic imagination perceives the death of man as a transition to another world. The path pursued and the ..boundary" crossed by the deceased can be described in categories of „here" and „there". The first denotes our wold, security and all that is familiar; the category of „there" signifies life after death, danger and that what remains unknown. The purpose of the article is to consider the functioning of both categories at the moment of death as well as their impact upon the form of the funeral ritual (the ritual of transition). Roman Siletskiy, Ukrainian Construction Sacrifices Sacrifices connected with the erection of buildings, one of the most archaic symptoms of traditional Ukrainian culture, were preserved in many regions (Carpathian Mts., Polesie) to the middle of the twentieth century. Ethnograp­ hic material includes examples of animal sacrifices and their bloodless counterparts involving objects which presumably supplanted the first category. There are foundations for believing that originally Slavs made human sacrifices. Oxana К i s ', The Undine - the Temptation of the Abyss The undine is one of the most popular and, at the same time, most composite and mysterious figures in Slav mythology. For years, the origin of its image and place in the system of folk demonology as well as the source of the name itself have comprised the topic of numerous discussions. Undines are predominantly envisaged as spirits of drowned girls, living in water. 222 forests or fields. They appear as handsome naked girls, with long flowing hair. The author interprets the water-sprite by inscribing it into a structural mytho-poetical picture of the world. Ludmiła H e r u s , Toys from Jaworów Jaworów is one of the oldest toy-producing centres in Europe. The beginning of organized production dates back to the mid-seventeenth century. The author describes the way in which the sphere of the functioning of toys expanded, as well as the growing diversity of types, forms and ornaments. The toy transgressed the domain of household occupations and became not only an educational mean and a creative object but a commodity. H a l y n a S t e l m a s h c h u k , Lace in Ukraine Only recently is lace, a form of decorative-applied art, treated as an artistic phenomenon in traditional Ukrainian culture. Its origin in Ukraine dates back to the tenth-eleventh century; the largest number of extant objects comes from the nineteenth and twentieth century. Lace was used for decorating towels, tablecloths, bed covers, shawls, caps, aprons and collars. The oldest elements of lace were warps, nets, and rhomboidal motifs, which gradually became realistic plant motifs. Lace production was, and remains popular both in villages and towns. Sofiya B o n k o v s k a , The Origin and Forms of Basic Types of Crosses on Catholic and Uniate Churches along the Polish Borderland (at the Turn of the Seventeenth Century) The tradition of placing crosses on Ukrainian Uniate churches coincided with the dissemination of Christian architecture. In the seventh century, Christian art became divided into Western and Eastern trends. In EastByzantine art, the cross turned into a symbol „in itself and its shape developed through a decorative embellishment of particular elements, endings, crossings, etc. The Ukrainian-Polish borderland witnessed a conf­ rontation and merge not only of religious tradition but also of Christian art traditions. This process is particularly visible in the crosses installed on churches, especially from the end of the fourteenth to the end of the sixteenth century. The dominating crosses on Polish churches are elongated, and built according to the principle of mirror-like two-axis symmetry, while the Ukrainian churches have crosses with equal arms. Mikhailo S t a n k e v y c h , The Cross: the Structure of an Artistic Text The cross is the most important symbol of Christianity but its symbolic also possesses a universal dimension (solar symbolism, the tree of life, anthropomorphism). For the author, the structure of the artistic text denotes the order of placing visual elements and motifs, the manner of joining compositional components producing a whole that demonstrates ideological and emotional-artistic sense. The author distinguishes several types of crosses, and tries to describe various structural elements within these types. Korneliy K u t e l m a k h , „Spasoya Boroda": Magic or Reality? Contributions to Agrarian Motifs in Rites of the Calendar Cycle (upon the Basis of Material from Central Polesie) The population of Polesie did not constitute an exception in the Ukrainian rituals and customs of the calendar cycle. An important role was played by objects of daily use: hay, shears of straw, small household items, as well as farm produce - groats and grain, especially at Christmas and during the traditional New Year and Epiphany (Vodokhreshche). The customs testify to ancient Ukrainian farming traditions. The author devotes considerable space to the harvest customs of Central Polesie, and in particular to the end stage -the obzhinky, when uncut stalks of oats, called 'boroda' or 'did', were left in the fields. Upon the basis of ethnographic research and his own observations, the author proposes a hypothesis about the original form of the boroda and did as part of the unharvested field which Slavs offered to their ancestors. Gradually eliminating the taboo of the site by means of customary activities, farmers reduced this sacrifice made to their forefathers to the present-day dimensions of the symbolic did or boroda. D a r i u s z K o n s t a n t y n ó w , Light from the North. On the of Scandinavian Art by Russian Modernists Reception In Russian modernism interest in Scandinavian culture was so universal and profound that it almost assumed the form of a cult and could be regarded as one of the distinctive features of the period. Encounters with Scandinavian art usually took place in the European art centres of the period - Paris, Munich and Berlin. The greatest admirer and propagator of Scandinavian art among the "Mir Iskusstva" group was Diagilev, organizer of the 1897 St. Petersburg exhibition of Swedish, Norwegian and Danish works. They also showed much interest in the art of Finland. Experiences of the Scandinavian artists taught Russian modernists new artistic thought and assisted in the formulation of a new conception of art. They also confirmed the belief that the purpose of art is neither the recounting of interesting stories, or a precise registration of the material aspect of reality, accessible to the senses, but a penetration of the ,,spiritual" life, concealed under the outer stratum of matter, and the perception of elements of the world as symbols which disclose the „soul of the world". This approach made it possible to solve the question concerning the way in which the ..national element" should be displayed in a work of art. Modernists from „Mir �Iskusstva" conceived an „alliance" with the Scandinavians as an oppor­ tunity for creating new artistic qualities which would aid them in counter­ poising the art of the rest of Europe. Presumably, such a vision of Scandinavian art was connected with the conviction about the ..spiritual affiliation" between the Scandinavians and Russians, a view which was disseminated in Russia at the end of the nineteenth century, and which emerged upon the basis of the positivistic theory of geographic determinism. P i o t r P a s z k i e w i c z , The Green Jewel in the Crown. On Russian Architecture in Finland 1809-1917 (Outline) Russian rule in Finland lasted for slightly more than a century and its greatest impact in art was exerted upon architecture. It is discernible best in the town planning and Classicistic architecture of Helsinki, rebuilt after the 1808 fire, as well as in sacral architecture. Tsarist projects intended Helsinki to become a miniature St. Petersburg. The greatest development of church architecture in Finland took place in the last decade of the nineteenth century and at the beginning of the twentieth century. The author discusses numerous buildings characteristic for the Russian style, in particular Orthodox churches. B a r b a r a F e d y s z a k - R a d z i e j o w s k a , The Eastern and Western Borderland of Poland. A Meeting of Nations after the Opening of Frontiers This article is an attempted eomparison of processes occurring along the eastern and western borderlands of Poland after the opening of frontiers in 1989. Studies on the attitudes of the rural population towards our German and Ukrainian neighbours make it possible to pose several significant questions about the reasons, deeper than the category of „tolerance", for differences between the western borderland and the ..meeting of two nations", and the eastern borderland of ..uncertain national identity". The author draws attention to the significance of such categories as the feeling of national identity, and the stereotype of one's own and „alien" national groups for the shaped anew Polish-German and Polish-Ukrainian proximity. Boh Adzin, Vier Mnoha (One God - Many Faiths). Conclusions from Ethnographic Studies in the Grodno Region This bloc of eight texts is a summary of two years,1993-1994, devoted to research conducted in the Grodno voivodeship in Belarus by a group of students of ethnology, sociology, Polish studies and musicology. The investigations took place in kolkhoz villages in the former Bait-Slav borderland, which at present comprises also a religious (Catholic-Russian Orthodox) and language (Belarussian-Lithuanian-Polish-Russian) border­ land. The topic was the self-awareness of local communities and, in particular, ways of classifying the social world into categories. In the newly emergent Belarussian state, the criterion of the selfidentification of the inhabitants of villages in the Grodno region is neither modern national awareness or language but religion, a factor typical for pre-national local communities. The interlocutors, as a rule elder kolkhoz workers, describe their social world in categories of religious groups, i.e. nations, which do not correspond to the universal comprehension of that term ( A n n a E n g e I к i n g, ..Each Nation Has its Own Faith". Introductory Remarks). The Catholics regard themselves, and are considered by others, as Poles. Religion remains decisive for the identity of a person and his lies with a social group. The still vividly perceived differences of the social status between peasant villages and the extant settlements of the petty gentry are relegated to the background by the commonly held conviction that „every Catholic is a Pole" ( K a t a r z y n a K o l a s a , Who Are the Poles of the Grodno Region?). The followers of the Eastern rite Church are described as Ruscy - Ruthenians or Białorusini - Belarussians. The Ruthenian (Ruski) is a concept well-embedded in tradition; the Belarussian (Białorusin) is a newer and still imprecise term. Its ambiguity is additionally complicated by the current political conditions prevailing in Belarus. An analysis of the declarations made by the interlocutors permits the distinction of as many as ten ways of understanding the term "Belarussian" ( K a t a r z y n a D ą b e k. Who Are the Belarussians of the Grodno Region?). Residents of the Catholic parish of Pielasa pray in two languages: some in Lithuanian and others in Polish. The first also speak the Lithuanian patois, and talk in Belorussian with those who do not understand it. It would seem that linguistic disparity generates a feeling of distinctness also in other domains of life Studies earned out by J u s t y n a S t г а с z u к (Who Is a Lithuanian ? A Report from Interviews with the Inhabitants of the Parish of Pielasa in the Voronov Region in Belarus) and her analysis of such discriminants of identity as religion, language, social status and descent, show, however, that despite a clear awareness of a difference between Lithuanians and Poles, their religious affiliation causes them to conceive themselves as a single group, different from the Russian Orthodox congregation. A recording and analysis of the repertoire of songs known to residents of Orthodox and Catholic villages points to its marked similarity among the peasants. Both the Ruscy and Pales sing predominantly Belarussian songs, followed by a Polish and Russian repertoire, while the Lithuanians perform also Lithuanian songs. On the other hand, the differences between the repertoire of the peasant villages and the gentry regions remain distinct - the petty gentry declares its attachment to Polish songs and ascribes to them greater aesthetic merits, in this way accentuating its social status and supra-local bond with Polish national culture ( R e n a t a B a n a s i ń s k a , The Music Repertoire in Catholic and Russian Orthodox Villages of the Lida and Voronov Regions). D a n u t a Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k (Confused World) sought an answer to the question how the inhabitants of the cultural borderland perceive and assess the variety of nations, religions and languages. Principles formulated upon the level of a norm, i.e. in mythical order, declare: there is one God to whom one has to pray by adhering to the faith and languages are equally good, and each nation has its own religion and language. The level of practice, a reflection of the holy order, ir ruled by an order known as confusion. This is the reason for the acceptance of mixed marriages (from the point of view of religion) and the so-called mixed language, i.e. the Belorussian patois, a mean of communication for all residents of the borderland, which is, nonetheless, frequently given a negative appraisal. K a t a r z y n a D o ł ę g o w s k a examined Catholic and Orthodox funeral rites (Poles. Ruthenians and Death). The outcome of her research does not describe differences; on the contrary, the borderland population is convinced that death - a boundary between this world and the beyond - liquidates all division lines which the living regard as important It is man who dies, and not a Pole, a Belarussian, a Ruthenian, a Catholic or a Russian Orthodox. This is why the living pray for the dead regardless of religious differences; the power of prayer enables even perpetrators of suicide and communists to find their way to Heaven. J a c e k C i c h o c k i (The Catholic and Orthodox Priest as Authorities of the Local Community) analyzes the role of religious leaders in village parishes after the "opening of religion by Gorbachev", and compares them to the model position of religious authority in the traditional community. Interviews with Catholic and Orthodox priests as well as the adherents of both faiths lead to the conclusion that, on the one hand, the period of communism and its repressions weakened the authority of the clergy, while, on the other hand, it reduced the distance between the Catholic priest and the cong­ regation, and rendered his position more similar to that of the Orthodox priest, traditionally closer to the people. The author emphasizes the fact that at present the attitude of Catholic priests in Belarus is decisive for resolving whether "Catholics-Poles" became nationally conscious Belarussians or a turn into a Polish national minority. The texts are accompanied by an extensive selection of registered interviews with the inhabitants of the examined villages, as well as recorded everyday and ritual songs. NOTY O AUTORACH Jurij Andruchowycz, (ur. 1961) - pisarz ukraiński młodego pokole­ nia. Autor trzech zbiorów poetyckich i trzech powieści, członek literac­ kiego ugrupowania na kształt triumwiratu - „Bu-ba-bu". Twórczość Andruchowycza jest zjawiskiem przełomowym w literaturze ukraińskiej, exemplumjej reorientacji z „literatury w służbie" na „literaturę w literatu­ rze". W Polsce ukazały się nakładem wydawnictwa „Świat Literacki" i „Tyrsy" dwie jego książki - powieść Rekreacje (wyd. I - 1994, wyd. II - 1996) oraz eseje Erz.-herz.-perc. Jego prozę i wiersze drukowały pisma literackie - „Czas kultury", „Exlibris", „Kresy", „Literatura na świecie" oraz „Więź". Piotr Andrusieczko, absolwent etnologii (studia U AM w Poznaniu). Renata Banasińska, etnomuzykolog (UW) i muzyk. Zbiera pieśni we wsiach Grodzieńszczyzny i Polesia. Anna Boczkowska, historyk sztuki, doktor, była pracowniezka Instytutu Sztuki PAN. Autorka wielu prac, min. symbolicznych inter­ pretacji dzieł Hieronima Boscha. Sofija Bonkows'ka doktor historii sztuki, zajmuje się dawna sztuką ukraińską, kowalstwem. Autorkamonografii Kowalstwo na Ukrainie, oraz wielu innych prac. Starszy pracownik naukowy sekcji sztuki ludowej Instytutu Ludoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy. Bruno Chojak, współpracownik J. Grotowskiego w latach 1970-71, w przygotowaniach do działalności poteatralnej Teatru Laboratorium. Wykonywał wiele zawodów - m.in. pelnil funkcję psychoterapeuty. Od jesieni 1990 pracuje w Ośrodku Badań Twórczości J. Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Dokonuje prze­ kładów z języków rosyjskiego i ukraińskiego. Katarzyna Chrudzimska, absolwentka historii sztuki sakralnej na A T K w Warszawie, asystentka na A T K . Zajmuje się sztuką nowoczesną ze szczególnym uwzględnieniem współczesnej plastyki i architektury sakral­ nej. Jacek Cichocki, socjolog (UW), pracuje w Ośrodku Studiów Wscho­ dnich i Forum Europy Środkowo-Wschodniej przy Fundacji im. Stefana Batorego. Zajmuje się problematyką państw i narodów postradzieckich, specjalista od obszaru kaukaskiego. Publikował w „Eurazji" i „Obozie". Dariusz Czaja, etnolog (studia UJ). Pracuje w Katedrze Etnologii oraz w redakcji „Kontekstów"; napisał rozprawę doktorską na temat symbolu w filmie. Katarzyna Dąbek, etnografka (UW), uczestniczka badań na Gro­ dzieńszczyźnie, Polesiu i Syberii. Interesuje się tańcem ludowym i tkact­ wem. 223 �Katarzyna Dołęgowska, z wykształcenia polonistka (UW), z zamijwania badacz terenowy Białorusi i Białostocczyzny. Gra w kapeli Domu 'ańca. Publikowała w „Etnografii Polskiej". Anna Engelking, etnografka i językoznawca, pracuje w Katedrze itnologii i Antropologii Kulturowej UW. Prowadzi badania na Grodzieńzczyźnie i Polesiu. Autorka artykułów o ludowych rytuałach słownych na tematy białoruskie. Barbara Fedyszak-Radziejowska, etnolog, socjolog (UW), dokarat Etos pracy rolnika. Modele społeczne a rzeczywistość (opublikowany / IRWiR PAN, Warszawa 1992), obroniony'w IFIS PAN, adiunkt / Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, autorka szeregu artykułów aukowych, m.in. na temat wiejskiej przedsiębiorczości, samorządności, ostaw społeczności wiejskich wobec gospodarki rynkowej oraz naszych ąsiadów po otwarciu granic. Ostatnio ukazała się pod jej redakcją książka Vies i jej mieszkańcy (1995). Jako publicystka współpracuje z pismami: Powściągliwość i Praca", „Arcana", „Tygodnik Solidarność". Ludmyła Herus, pracownik naukowy Zakładu Sztuki Ludowej nstytutu Ludoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy. Zajmuje się badaniami ad ukraińską zabawką ludową. Ola Hnatiuk, ukrainistka, dr nauk humanistycznych, tłumaczka, utorka wielu tekstów o dawnej i współczesnej literaturze ukraińskiej, 'ublikowała m.in. w „Kulturze", „Kresach", „Literaturze na świecie". Vydała Antologią „Rybo-wino-kur" (1994). Jarosław Isajewycz, profesor, historyk o szerokich, także filologiczych i archeologicznych, kompetencjach, dyrektor Instytutu Ukrainozawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie. Wykładowca akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Od 1993 roku Przewodniczący Inter:ational Association of Ukrainian Studies, członek Prezydium Narodowej Vkademii Nauk Ukrainy i Przewodniczący Sekcji Historii, Filozofii Prawa. W latach 1988-1989 wykładał w Harvard University (Slavonic )epartment). Opublikował ponad 400 prac z zakresu szeroko rozumianej listorii (od średniowiecza po X X wiek). Podejmował w nich m.in. agadnienia z dziejów książki ukraińskiej, historii kultury ukraińskiej stosunków między narodami słowiańskimi, a także zagadnienia wzajemlych wpływów kultury łacińskiej i postbizantyńskiej i ich inspiracji ntycznej. Maria Janion, historyk literatury i historyk idei, krytyk literacki, 'rofesor w I B L PAN, wykładowca na UW, w latach 1956-89 zajęcia v WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańsпш. Opublikowała m.in.: Zygmunt Krasiński, debiut i dojrzałość. W-wa 962; Romantyzm. Studia o ideach i stylu. W-wa 1969; Gorączka omantyczna, 1975; Romantyzm i historia, 1978; Reduta. Romantyczna >oezja niepodległościowa, 1979; Odnawianie znaczeń, 1980; Seria Trans­ gresje; Czas formy otwartej, 1984; Wobec zła, 1989; Zycie pośmiertne ionrada Wallenroda, 1990; Projekt krytyki fantazmatycznej, 1991;,, Czy tędziesz wiedział co przeżyłeś'', Wyd. Sic! 1996; Kobiety i duch inności, Nyd. Sic! 1996. Andrzej Kaczyński, publicysta, dziennikarz „Rzeczypospolitej". Tatiana Kiktiewa, krytyk teatralny, kierownik literacki Teatru im. Szewczenki (byłego „Berezilu") w Charkowie. Oksana Kis', etnograf, pracownik naukowy Instytutu Ludoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy. Katarzyna Kolasa, etnografka (UW), uczestniczka badań na Białousi. Interesuje się ruchami neoprotestanckimi na Polesiu. Dariusz Konstantynów, absolwent historii sztuki UW, pracownik IS A N Pracownia Teorii i Historii Sztuki X I X i X X wieku. Pisze rozprawę 5 loktorską Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków 1920-1939; autor vielu publikacji. Les Kurbas, wybitny aktor ukraiński, reżyser organizator „Młodego teatru Ukraińskiego", twórca późniejszego Państwowego Teatru Ukraiń:kiego „Berezil''. Więzień obozu na Wyspach Sołowieckich, rozstrzelany v 1937 r. Kornelij Kutelmach, sekretarz Instytutu Ludoznawstwa Akademii 4auk Ukrainy. Zajmuje się badaniami nad duchową kulturą Ukraińców, v szczególności obrzędami kalendarzowego cyklu. Maria Majerczyk, pracownik naukowy w Instytucie Ludoznawstwa Jkraińskiej Akademii Nauk. Roman Mazurkiewicz, adiunkt w Zakładzie Literatury Staropolskiej iVSP w Krakowie. Ważniejsze publikacje: Tradycja świętojańska w literaurze staropolskiej (1993), Decsis. Idea wstawiennictwa Bogarodzicy i św. lana Chrzciciela w kulturze średniowiecznej (1994), Zrozumieć Średnioviecz.e. Wypisy, konteksty i materiały literackie dla uczniów, studentów nauczycieli (1994). Redaktor serii Dziedzictwo Średniowiecza IW Znak. Wojciech Michera, archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia v Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole reatralnej. Pracuje w IS PAN. Autor książki AntyDaniken oraz pro;ramów popularyzujących antropologię (telewizja edukacyjna). Ołeksandr Nona, dr, historyk sztuki, pracownik Zakładu Historii iztuki w Instytucie Ludoznawstwa. Zajmuje się historią i teorią sztuki 124 LĄ europejskiej przełomu X I X i X X wieku. Autor m.in.: Iwan ł.cwyns'kyj, Dawyd Burliuk i mystectwo wseswitnioho awangarda, Try newidomi postali ukrajins'kolio awangarda (współautor). wseswitnio- Jerzy Nowosielski, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, malarz (pejzaż, sceny figuralne, akt, portret, martwe natury, abstrakcje), maluje także ikony i projektuje wnętrza sakralne. Do najbardziej znanych realizacji należy polichromia kościoła na Jelonkach w Warszawie (1967) oraz stacje Drogi Krzyżowej w Wesołej pod Warszawą (1972) i w kościele na Azorach w Krakowie (1975). Autor tekstów. Pojawiły się dwie książki rozmów z Jerzym Nowosielskim prowadzonych przez Zbigniewa Podgórca Wokół ikony (1985), i Mój Chrystus (1993). Władysław Panas, literaturoznawca, prof. K U L . Ostatnio opub­ likował: W kręgu metody semiotycznej, 0 problematyce żydowskiej pracę nad Księgą (Lublin 1991); Pismo i rana. w literaturze polskiej Szkice (Lublin 1996); kończy blasku. Traktat o kabale w dziele Brunona Schultza. Piotr Paszkiewicz, historyk sztuki i filolog angielski (UW), doktor, wicedyrektor Instytutu Sztuki PAN. Interesuje się związkami sztuki 1 polityki. Autor licznych artykułów oraz książek Pod berłem Romano­ wów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815-1915 (1991), tłumacz z języka angielskiego. Zbigniew Podgórzec, dziennikarz i tłumacz literatury rosyjskiej. Wydał m.in.: tomy rozmów z Jerzym Nowosielskim Wokół ikony, 1985, Mój Chrystus, 1993; przetłumaczył dzieła m.in. F . Dostojewskiego, P. Florenskiego, S. Bulgakowa. Ryszard Przybylski, prof, w I B L PAN. Opublikował min.: Do­ stojewski ny gość i przeklęte prawdziwy Polaków. problemy, 1964; Ogrody romantyków, Boga. Esej o poezji Osipa Mandelsztama, koniec Królestwa Polskiego, Studium o „Dziadach", 1978; Wdzięcz­ 1980; Klasycyzm, 1983, Słowo i milczenie 1993; Pustelnicy i demony, czyli Bohatera 1994. Maria Rzepińska, (zm. 1993). Wybitny historyk sztuki, profesor UJ. Autorka licznych książek, m.in. Historia koloru w dziejach malarstwa Europejskiego, tłumaczka na język polski traktatów o malarstwie Albertiego i Leonarda da Vinci. Maciej Rychły, muzyk, kompozytor, członek Kwartetu Jongi, współ­ pracownik teatru Gardzienice, Lalka (w Warszawie). Fascynuje się muzyką ludową. Roma Sitec'kyj, kierownik Zakładu Karpatoznawstwa w Instytucie Ludoznawstwa AN Ukrainy, dr. Zajmuje się materialną i duchową kulturą Ukraińców. Autor monografii Sils'ke jins'kych Karpatach XIX-pocz. posełennia XX stolit" ta sadyba w ukra- (1994). Wojciech Stanisławski, historyk (UW), doktorant, współpracownik Studium Europy Wschodniej i Azji Środkowej. Zajmuje się historią Rosji i emigracji rosyjskiej. Mychajło Stankewycz, dr nauk historii sztuki, autor monografii Ukraińskie wycinanki oraz prac z zakresu sztuki ludowej. Kierownik Pracowni Sztuki Ludowej w Instytucie Ludoznawczym Ukraińskiej Akademii Nauk. Hałyna Stelmaszczuk, etnograf, historyk sztuki, zajmuje się sztuką ludową. Profesor historii i teorii sztuki w Lwowskiej Akademii Sztuki. Dmytro Stepowyk, prof, wybitny ukraiński historyk sztuki i znawca sztuk plastycznych doby baroku. Justyna Straczuk, absolwentka lituanistyki i etnografka (UW). Zajmuje się pograniczem białorusko-litewsko-polskim. Roman Szporluk, socjolog i politolog, dyrektor Instytutu Ukrainoz­ nawstwa Harvard University. Oksana Szpak, etnolog, zajmuje się sztuką ludową. Pracuje w In­ stytucie Ludoznawstwa Ukraińskiej Akademii Nauk. Jewhen Swerstiuk, eseista, krytyk literacki, długoletni więzień, obecnie prezes ukraińskiego PEN-Club, w Polsce jego eseje opub­ likowano m.in. na łamach „Kresów", „Więzi", „Zustriczi". Leonid Uspienski, (1902-1987). Jeden z najwybitniejszych teolo­ gów prawosławnych i znawców ikony, wykładowca ikonografii i ikonologii w Paryżu i Nowym Jorku. Henryk Waniek, studia w krakowskiej ASP. Zajmuje się malarstwem, rysunkiem, projektowaniem grafiki plakatowej i książkowej. Uczestnik wielu wystaw w Polsce, Europie i poza Europą. Znawca filozofii i religii wschodu. Seweryn A. Wisłocki, etnolog, krytyk sztuki, eseista. Zajmuje się problematyką śląskiej sztuki nieelitarnej (wraz z Marią Fiderkiewicz stworzył w Muzeum Śląskim Kolekcję Sztuki Nieprofesjonalnej) oraz wybranymi zagadnieniami interetnicznego charakteru kultury śląskiej. Autor m.in. książki Górnicz у Śląsk w sztuce Górnego Śląska. Mit, sacrum, kreacja, Katowice 1996. Danuta Życzyńska-Ciołek, socjolog (UW), pracuje w Instytu­ cie Archeologii i Etnologii PAN. Zajmuje się problematyką wieloetniczności na Białorusi. Publikowała w „Etnografii Polskiej" i „Etnologia Polona". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63a74f38d31c5c1208aace739955effd.pdf 8f965132f1021d60c7d69019adac8486 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2603 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2420 Title A name given to the resource Repertuar muzyczny w katolickich i prawosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.198-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Banasińska, Renata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Repertuar muzyczny w katolickich i prawosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronowskiego Renata Banasińska Podczas wyjazdów do katolickich i prawosławnych wsi rejonu lidzkiego i woronowskiego dokumentowałam zachowa­ ny tam folklor muzyczny. Niniejszy tekst jest pierwszą próbą opisania i usystematyzowania zebranego materiału. Skupiłam się głównie na badaniu muzyki wokalnej. Nie znaczy to, iż całkowicie zrezygnowałam z zapisu repertuaru instrumentalnego. Stanowi on jednak niewielką tylko część zarejestrowanego materiału, dlatego nie będę się nim tutaj zajmować. Różnorodność zapisanych pieśni zmusiła mnie do dalszych ograniczeń. Zrezygnowałam z włączenia do opisu pieśni religijnych, tzn. pieśni śpiewanych w kościele i cerkwi, pod krzyżem w czasie nabożeństw majowych, czerwcowych i październikowych, oraz pieśni związanych z czuwaniem przy zmarłym. Ze względu na ich odrębny charakter, należałoby poświęcić im osobne opracowanie. Będę zatem mówić o reper­ tuarze, związanym z obrzędami dorocznymi i rodzinnymi (wesele) oraz o pieśniach, pozbawionych obrzędowego kontek­ stu wykonawczego. W badaniach posługiwałam się własnym kwestionariuszem. Pytania, jakie zadawałam swoim rozmówcom, podzieliłam na grupy, dotyczące: a) repertuaru, jego specyficznych określeń gatunkowych i wykonawczych, b) tradycji przekazu tego repertuaru, c) jego oceny w oczach grupy własnej i sąsiedniej. W wielu wydarzeniach muzycznych (m.in. czuwaniu przy zmarłym i wielkanocnym kolędowaniu) mogłam brać bezpośre­ dni udział, nie tylko rejestrując na taśmie, ale i śpiewając razem z hłykalnikami czy śpiewakami pogrzebowy mi. Rozmowy o tradycji muzycznej prowadziłam w sześciu wsiach: Papiernia - wioska chłopska, katolicka, Radziwoniszki - wioska chłopska, katolicko-prawosławna, Feliksowo - wioska chłopska, prawosławna, Powłoka - wioska chłopska, katolicka, litewskojęzyczna, Rouby - okolica szlachecka, parafia wawiórska, Surkonty - okolica szlachecka, parafia pielaska. Podstawowe pytanie, na które szukałam odpowiedzi, prowa­ dząc badania, można sformułować następująco: czy w tym tak zróżnicowanym świecie pogranicza religijnego, językowego i społecznego da się zaobserwować jakieś prawidłowości w doborze repertuaru muzycznego? Zauważyłam, iż dobór ten jest wyraźnie uzależniony od świadomości grupy - od jej obrazu własnego. Dużą rolę odgrywa tu zwłaszcza podział społeczności lokalnych na szlachtę i chłopów (zwanych muzykami): Kiedyś na przykład tak było, że okolica i wioska, o tak, jak u nas Surkonty i Pielasa. To już :.a polskim czasam z Surkontów do pielaskiej dziewczynki chłopak nie chodził, a z naszej wioski dziewczynka nie będzie rozmawiać z tym chłopcem. Bo za to, że tam szlachta, a tu wioska. (JSPicl5) Okolicy byli i wioski byli. Tak w okolicach po drugiemu, a w wioskach po drugiemu też rozmawiali. (RBRoubl) Analiza zarejestrowanego przeze mnie materiału muzycz­ nego wskazuje na odrębność repertuaru okolic szlacheckich i wiosek mużyckich. W Pieluńcach, w Pieluńcach. No, ale wszystko jedno pisali i w historii polskiej, że Wielkie Księstwo Litewskie, na mapie. Wielkie Księstwo Litewskie - od Bałtyckiego morza aż do Czar­ nego Morza zajmała Litwa. No, tych Krzyżaków, Niemców to przecież pobiła Litwa. Potem Jadwiga przyłączyła się do Jagiełły tego i zwalczyli Niemców. A to prawda, że dadwiga Litwinów chrzciła? Jadwiga, Jadwiga. A Polskę chrzciły Czechy. A potem Jadwiga ochrzciła Litwinów. Tut niegdzie obrazik jest, jak chrzciła. Ksiądz dał. A ten Jagiełło nieładny był taki. To czemu ona za niego poszła ? No, bardzo napadali Krzyżacy. Trzy rozbiory byli, a teraz czwarty był rozbiór Polski. To chyba też uczyli się w szkole? Tak, ale nas to uczą tylko polskiej historii. No, to ja też z polskiej historii mówię. No i ona przyłączyła się do Litwy. I Litwini ją obronili od Niemców. Bitwa pod Grunwaldem była. No tak, o tym słyszeliśmy. A ci surkontowscy Polacy to w domu mówią po prostu czy po polsku? żona: Po prostu. Jedne po prostu, drugie po polsku. Ale oni bardzo umieją po polsku. żona: O, oni umieją po polsku. Oni, jak przyjedzie polski ksiądz, co po polsku mówi, to oj, jak usłyszeli jedno słowo po polsku czysto. To tak już im dobrze, jak kazanie ksiądz ma. My to znamy, bo my razem żyjemy, to znamy. No, to pewnie, że każdy swój język lubi. A pani jaki język się najbardziej podoba? żona: No, mnie polski, ja rozumiem lepiej po polsku, jak po litewsku. Po litewsku ja słabo rozumiem. I mnie tak, jak tym Surkontom: jak polski ksiądz, to mnie nadto dobrze. Wszystko rozumiem. A, tutaj to i po litewsku i po polsku słabo rozumią. żona: A po litewsku, to tak, że jak po nauce, to ja nic nie rozumiem. A tutaj, to ja książeczki polskie czytam, do kościoła wszystko i do polskiej szkoły chodziła, no, to ja rozumiem wszystko. A tam nie. A w kościele pani po polsku się modli? żona: Po polsku, kiedyż ja po litewsku nie umiem. I pacierze, i wszystko, ja tak nauczona już. Ona i tak, i tak nie umie. Ale pan się modli po litewsku? Ja tak, tak. Mnie lżej po litewsku czem po polsku. żona;l książeczki jego po litewsku, wszystko. A moje książeczki polskie. I ja wnuczki nauczyła też po polsku. A wnuczki jakiej nacji? Wnuczki, jak wam powiedzieć, mamusie Polki, a ojcowie moje syny. Oni w Wilniu żyją, ale nie rozmawiają po litewsku. No, to jednego zastawiła żona, że trzeba, żeby się uczył na litewski język, bo pójdzie z roboty. żona: U nas nie ma takich, co by po polsku, słabo. Mało kto mówi. Można powiedzieć tak, że i nie ma. To czym się różnią ci Polacy wioskowi od Litwinów? Wioskowych to tutaj nie ma Polaków, tylko Białorusy. / oni piszą się Biełarusy? Nie, oni piszą się Polaki. żona: Polaków tutaj dużo jest. To dlaczego oni piszą się Polacy? 198 1. Repertuar okolic szlacheckich Szlachcic to ktoś, kto chodzi do kościoła i rozmawia po polsku: No, to oni lam toż samo szlachta - i po polsku, i w kościele. (DZSurl) �A to Polacy byli szlachta? - No, musi byli Polaki. (DZSurl) W a ż n y m elementem tradycji muzycznej okolic szlacheckich byi repertuar obrzędowy, związany głównie z Bożym Narodze­ niem, Wielkanocą i dożynkami. M o i rozmówcy pamiętają jeszcze, popularny przed wojną, zwyczaj chodzenia w święto Trzech Króli z gwiazdą i kolędowanie przebierańców, podczas którego śpiewano polskie kolędy. Przebierano się za anioła, diabła, śmierć, kozę. / każdy ma swoje: diabeł po diabelska, anioł po anielsku (RBSurl). Istniała także tradycja organizowa­ nia w okresie Bożego Narodzenia przedstawień, zwanych Herodami. Zwyczaj wielkanocnego kolędowania istnieje do dzisiaj. Hłykalniki, obchodząc chaty, śpiewają najpierw pieśń religijną, a następnie pieśń świecką dla panny lub kawalera: - Na Wielkanoc chodzili po domach. Śpiewali już te pieśni: ..Alleluja",,,Chrystus zmartwychwstań jest". Wszystko kościel­ ne. Potem ,,Wino" śpiewali dla panienek. - A dla gospodarza śpiewano coś? - Nie. Tylko „Wesoły nam dziś dzień nastał". - A dla kawalera? - A dla kawalera też śpiewają. Po drugiemu. Też tak„ Winem zielonym'' - inne słowa, ale też tak samo. (RBRoub 1) Ważnym wydarzeniem, dziś już prawie całkowicie zapom­ nianym, były dożynki. W pamięci moich rozmówców zachował się fragment pieśni dożynkowej Dożęli żytka aż do odłogu z refrenem Plon żytka plon ze wszystkich stron. W repertuarze szlachty nie ma pieśni, związanych z ob­ rzędem weselnym. Tak o tym mówią mieszkańcy okolic: U nas nie śpiewają. To u szłachtów nie było. To tylko po wsiach. Za stołem rozmaite pieśni, a przy błogosławieństwie „Serdeczna Matko" (RBRoubl). Łatwo zauważyć, iż w repertuarze ob­ rzędowym okolic szlacheckich widoczna jest dominacja pieśni religijnych nad świeckimi. Za szczególnie ciekawe uważam pieśni nowiniarskie, po­ wstałe w związku ze zdarzeniami, jakie rozegrały się w poblis­ kich wsiach i lasach w czasie I I wojny światowej: Szumi las Piaskowski, Ach, Boże mój, Boże, czy Wesele w Powłoce. Ich autorami byli anonimowi świadkowie wydarzeń. Ważnym elementem repertuaru muzycznego szlachty są pieśni ułańskie, np. Przybyli ułani pod okienko oraz pieśni legionistów, np. O, mój rozmaiynie. Oprócz nich śpiewa się popularne pieśni ludowe: Nie przytulaj mnie do siebie, Z tamtej strony jeziora (wykonywane na melodię znaną we wschodniej Polsce), czy W ciemnym lesie ptaszek śpiewa. Dużą popularnością cieszą się piosenki, pochodzące z przed­ wojennych nagrań płytowych: Rebeka, Umówiłem się z nią na dziewiątą. W okolicach szlacheckich za polskim czasem or­ ganizowano tzw. wieczorynki, na których bawiła się młodzież szlachecka z pobliskich okolic: Bufet na miejscu obficie zaopatrzony. Tam wypitka, kto może, pije, kto może, je, czekolada, tam cukierki różnego sortu. I była świetlica. Gramo­ fon był. (RBSur2) Orkiestra w składzie: skrzypce, bęben, harmonia, bas oraz cymbały, grała oberki, mazury, polki, fokstroty, kadryle i krakowiaki. W okolicach chętnie śpiewano także piosenki z obiegowego repertuaru polskiego, rozpowszechnianego w okresie między­ wojennym przez polskie radio i szkołę: Hej, tam pod lasem coś błyszczy z dala, Szła dzieweczka do laseczka, Koło mego ogródeczka. Do dzisiaj szlachta słucha polskiego radia, przej­ mując z niego wiele popularnych piosenek: Zloty pierścionek, Cicha woda brzegi rwie, Zielony mosteczek. W repertuarze szlacheckim można też spotkać nieliczne przykłady ballad, пр.: Świeć księżycu, świeć wysoko. Swój polski repertuar szlachta czerpała i czerpie z tradycji ustnej, przedwojennej szkoły, nagrań płytowych, polskiego radia oraz śpiewników przywożonych z Polski: On wtedy Z wojny przyjechał, to poprzywoził dużo tych tam takich piosenek. Polskie wojenne, jak to kiedyś tam w armii służyli. Swoją ręką prosto pisał. (RBRoub2) Charakterystyczną cechą omawianej grupy jest rozszerzanie tradycji lokalnej o nowy polski materiał, przenikający przez radio lub kontakty z Polakami z Polski. W ten sposób szlachta pragnie podkreślić swoją przynależność do kultury polskiej. Zjawisko to potwierdzają opinie moich rozmówców, dotyczące piosenek białoruskich, rosyjskich, ukraińskich czy litewskich. Postrzegane są jako repertuar obcy; mówi się o nich z wyższoś­ cią: bredniuszki, proste takie, albo z niechęcią i dystansem: nowomodne. My śpiewali po polsku tylko. Po rusku nie umieli i nie umiemy teraz. (RBSur2). W rzeczywistości jednak niektóre białoruskie, rosyjskie czy ukraińskie piosenki są im dobrze znane, chociaż niechętnie się do tego przyznają. Wiele pieśni, śpiewanych w wioskach po prostu, w okolicach No, bo oni chcą tak. To jak kto chce, to sobie nację wybiera? żona: Jak kto chce. Jak była w domu - to Polska, a teraz wyszła za mąż - i Litwinka. A teraz ma pani zapisane w paszporcie „Litwinka"? żona: Litwinka, ten mnie przepisał od razu. A jak w domu była, była Polka. A tak w sercu, to jak się pani liczy? żona: No, ja po litewsku to nic nie umiem. To jaka ja Litwinka? Po polsku z wami trochę umiem. A w wiosce, to słowo tak, słowo tak. Ale w paszporcie Litwinka. Mnie on zapisał w paszporcie raz, przewrócił wszystko. A jak się pani liczy? żona: Ja Polka, jakaż ja Litwinka? Pacierzy umiem po polsku, wnuczki nauczyłam po polsku, dzieci nauczyłam po polsku, oni do komunii, do spowiedzi wszystko po polsku. Jakaż ja Litwinka, kiedy ja nie umiem po litewsku. Polka. A wiara polska i litewska są takie same? żona:Tak, takie same. Wiara polska i litewska to bez różnicy, nie ma różnicy. A tych Białorusów wiara to też taka sama? żona: Taka sama. Już prawosławnych - nie. Już inna wiara. Bardzo tamta wiara się różni? żona: O, co tam. Ni różańca tam nie ma, ni szkaplerzy. U nas Sakrament, a tam takie bułeczki dają. A tutaj w wiosce nie ma ludzi czystej nacji? A nie, nie. Tutaj prosty ludzie, ani on rozumie, co to jest nacja, co to język, wszystko. A co to jest nacja? No, język. A czysta nacja? Tego tak nie mogę powiedzieć. To, musi, czy czysty Polak, czy czysty Litwin? / kto to jest czysty Polak? U nas? Nie, u nas nie. Tam tylkochata jestjedna. Oni byli Polacy i jest Polacy. Surkonty też. Tam wszystkie Polaki. Jagiellońskie osadnicy. Oni tylko po polsku. A czyści Litwini? Jest, oczywiście. O, uczyciele, co jest koło kościoła - to oni z Litwy. I dzieci uczą po litewsku. A ksiądz też czysty Litwin? Litwin ksiądz, o. A czysty Polak to musi być katolikiem? Katolikiem, tylko katolik. A Polak prawosławny jest? Może gdzie jest i u Polaków. A Polak - luter? O, luter to co innego. U nich to i produkty inne. Ja słyszałem, że oni psów jedzą, u nich przyjęto jest, że można. A w Surkontach to polska szlachta mieszka? Polska, polska. Ich Jagiełło tutaj posadził. Surkonty, potem tam dalej jest Paszkiewiczy, Giesztowty. To szlachta, oni z Polski tutaj poprzyjeżdżawszy. A oni różnili się od tych wioskowych? O, oni różnili się. Oni nie żenili się nikt. Ze starszych ludzi ani jeden. Teraz to już żenią się, już pomieszało się. żona: Kiedyś to zabawa zrobią, to tylko oni. Oni nie chcieli nas tańcować. Nie było tej mowy. 199 �śpiewa się po polsku. Szlachta zachowuje ich melodię, a biało­ ruski tekst zastępuje polskim. Śpiewaki - hlykalniki, jak po białorusku. Śpiewali już te pieśni: „Alleluja". Potem „Wino" śpiewali dla panienek. Nie: „Da winoż" - „Witaj winem zielonym" one śpiewają. „Da winoż" to śpiewają pa hetych wioskach. Pa prostu. To u Ruskich tak śpiewają i u te... proste już te śpiewają, choć i Polaki, ale śpiewali „Da winoż". A roubowskie śpiewają „Witaj winem zielonym" (RBRoubl). Mieszkańcy wiosek mużyckich, chcąc kolędować w okolicy, musieli uczyć się piosenek wielkanocnych nie tylko po prostu, ale i po polsku. - A jak przychodzili ci z Papierni, to śpiewali po polsku czy po prostu? - Nie, po polsku „ Wesoły nam dziś dzień nastał". Tylko już, jak winszują tak, winszują tam już w końcu, i jak tam już Matka Boska chodziła i tego tam, a w końcu tego... winszuje ichmości, a oni mówią: winszuje wachmości. (RBRoubl) Mieszkańcy okolic, pytani o to, jakie piosenki najbardziej im się podobają, odpowiadali: Polska, to mnie zdaje się ładna (RBSurl). W ich wypowiedziach często powtarzało się sfor­ mułowanie nasze polskie piosenki (RBRoub2). Zatem piosenka ładna, to według moich rozmówców - piosenka polsfTa. Charakterystyczny dobór repertuaru muzycznego jest świa­ dectwem odrębności kulturowej szlachty od mieszkańców wiosek chłopskich i zarazem pozwala jej tę odrębność wyrażać. Jest to nie tylko poczucie przynależności do wyższego niż chłopi stanu, lecz także polska tożsamość, związana z komplek­ sem szerszym niż „świat nacji i wiar" - z kulturą narodową. Muzyki mówią o sobie: Z dawna tutaj mieszane ludzie żyją, po połowie katolicy i prawosławni ( A E M y t 1). Wioski chłopskie są miejscem wzajemnego przenikania się dwóch wyznań: katolickiego i prawosławnego, oraz języków: białoruskiego, rosyjskiego, polskiego i litewskiego. Mieszkańcy wiosek na pytanie o to, jakie piosenki tutaj się śpiewa, odpowiadali: Jak kto umie, takie śpiewa. 1 polskie i ruskie, i litouskije. Usielakije my śpiewali. (RBPow2) Jak „Kasił Jaś koniuszy nu", to u radiu śpiewajuć. Wszelakie tam, ukraińskie, no, wszystkie rozumiejemy, polskie, ruskie, białoruskie. (RBRadz4) Wypowiedzi te znajdują swoje potwierdzenie w repertuarze muzycznym muzyków. Jego podstawę stanowią pieśni ob­ rzędowe i liryka. W świadomości moich rozmówców istnieje podział reper­ tuaru obrzędowego na prawosławny [ruski, białoruski) i katoli­ cki (polski). Do repertuaru prawosławnego należą pieśni jurjewskie, związane z pierwszym wypasem bydła na św. Jerzego (6 maja). Dzień św. Jerzego obchodzony jest uroczyście tylko w cerkwi, stąd brak tradycji tych śpiewów u katolików. Wiele lat przeżyli i nie wiedzieli, kali to Jerzego bendzie. W naszym kościele nie odbywajtsia i nie wiedzieli, a w tym roku dowiedzielisia - 23 kwietnia. (RBRadzl) Z kolei u katolików istnieje zwyczaj całonocnego czuwania przy zmarłym i śpiewania w tym czasie, przez specjalnie do tego wybranych śpiewaków, pieśni pogrzebowych. U prawosław­ nych podczas analogicznego czuwania śpiewa się psalmy i modlitwy cerkiewne. W wioskach mużyckich współistnieją dwie tradycje: katolic­ ka i prawosławna. Członkowie obu tych nacji razem żyją i razem pracują. Są sąsiadami, zawierają małżeństwa. Od pokoleń obie tradycje przenikają się. Przykładem tego może być wspólne kolędowanie na Wielkanoc czy też przejmowanie przez prawosławnych zwyczaju śpiewania pieśni podczas czu­ wania przy zmarłym. W 1994 roku braliśmy udział w wielkanocnym kolędowaniu w czasie świąt prawosławnych. Organizatorami obchodzenia domów byli katolicy. Później dowiedzieliśmy się, iż w czasie świąt katolickich nie kolędowano: - Dlaczego? - Jakoś nie zorganizowali, i deszcz padał. W Wielka Sobota chodzi/i do kościoła, do Białohruda. I mówili: może iść. I nikt nie przyszedł. I tak astałosia. A na Ruskie Hela zorganizowała (RBRadz3). Wspólne kolędowanie katolików i prawosławnych jest czymś tak naturalnym dla mieszkańców wiosek, że moje pytanie: Kto chodził po domach? Katolicy do katolików, a prawosławni do prawosławnych? było przyjmowane z pew­ nym zdziwieniem: Nie, ta sama grupa, razem chodzą, kto umie, kto jenzyk liepszy ma. (RBRadzl) A oni mówili coś na tych ludzi w wiosce? żona: A jakże: chamy, barciaki. A jak wy myśleli? A wioskowi na nich coś mówili? żona: No, co my na nich możemy mówić? A oni nas: chamy, barciaki. Chamy to wzdragniesz się, a barciaki to nie. To oni sami nie rozumią. A dlaczego „barciaki"? Tutaj, mówią, była puszcza. Tu gdzie Pielasa, to wielka była puszcza. I potem ludzie niszczyli ta puszcza i się budowali. I tutaj byli potężne takie sosny, że mówi, „borście" ich nazywali wtedy. To jakoś, że z białoruskiego języka to pochodzi „borście". I ta wioska... Tutaj trzy Pielasy jest, słychali? Jest stara Pielasa, nowa Pielasa i barciańska Pielasa. A wiadomo, kiedy Pielasa powstała? Mój ojciec chrzczony jest w Pielasie, to on opowiadał. To znaczy, że te Szumielewiczy, oni pochodząaż z Dziatława, aż zza Lida. Tutaj oni przyjeżdżali do pracy piłować ten las, ta puszcza. No, a ziemia przedawała się. I oni, znaczyć, tutaj zakupili. I przyjechali tutaj żyć. A o naszej wsi nikt nie wie. To tutaj z jednym Litwinem, uczonym, szedł on. Mówi: Skąd powstała ta nazwa „Pieluńcy"? Znajesz, po polsku „zamek", a po litewsku „pilis". A tutaj Pieluńcy. To znaczyć - kiedyś tutaj zamek stojał. Ale ja tam nie wiem. Nie pamiętam i nikt nie mówił tego. A ta szlachta surkontowska to była nacji polskiej? Tak, to wszystko Polacy byli. A była szlachta litewska albo białoruska? Nie, nie, nie było. Ja nie wiem, szlachty litewskiej chyba nie ma. Na pewno nie ma. Ja pamiętam, za polskim ja do szkoły chodził do Pielasy z nimi, to oni w domu tylko po polsku rozmawiali. I jakoś u nich już po drugiemu było. I odzienie u nich już nie takie. Takie jakieś prościejsze odzienie nosili. Jakoś troszeczkę odliczali się. / oni z wioską się nie przyjaźnili? O nie, żadnego z wioską do czynienia nie mieli. A już tam z oddali, zza kilometrów dziesięć, oni już tam schodzili się, tak i żenili się. Ale teraz już tak nie ma. Jakoś jak zaszli te Sawiety, tak już porownowali. Teraz była ta sekretarsza z sielsowietu. To ona mnie pytała się, kto ja po nacjonalności. Ona mnie Polakiem zapisała. A wcześniej pisał się Litwinem, i to z dawnych. O, widzi, jak robi się. Zapisała Polakiem, i wsio. Dlaczego? Ja nie wiem. Kiedy piszą, to oni pytają się, jakiej nacjonalności. A ona i nie pytała się. / nie chciał pan tego zmienić? Ja nie zmieniał, już mi nie trzeba. A dzieci w paszportach zmieniali na Litwinów. A żona co ma w paszporcie? Ja pisał i żonę i siebie Litwinami. No ona i nie Polaczka, nie. Ale przecież po litewsku nie mówi. Umie ona po litewsku jeszcze lepiej jak ja. A mnie zdaje się, że jak człowiek rozumny, to czy on Polak, czy on Ruski, to wszystko należy do człowieka, jak jego rozum. Ojciec mój za Polski to i bardzo dobrze rozmawiał po polsku. Rada gminna taka była. To on był tej rady... jak to, po rusku: predsiedaciel. Polskiej rady? Tak, tak, polskiej. Ale liczył się Litwin? Litwin, Litwin. On już jednego trzymał się. 2. Repertuar wiosek m u ż y c k i c h 200 �Tradycja wielkanocnego obchodzenia domów jest bogata i wciąż żywa. Wykonawcy potrafią zaprezentować dużą liczbę wariantów tekstowych pieśni wielkanocnych do jednego, po­ wszechnego w tym rejonie typu melodii. Hłykalnicy śpiewają najpierw pieśń religijną dla gospodarza, a następnie jeden z nich recytuje orację (powinszowanie). Jeżeli w domu mieszka pa­ nienka lub kawaler, śpiewa się dla nich pieśń świecką Wino: Na Wielkanoc chodzili na pierwszy dzień wieczorem. Razem i idziem. U katolików polską śpiewano:,, Wesoły nam dziś dzień", a u Rus­ kich ,,Chrystos waskres". A dla panienek, to „Winoż, wino zielano" (RBRadz3). Pieśni, śpiewane u katolików i u prawo­ sławnych, różniły się tylko językiem (u prawosławnych były rosyjskie i białoruskie, a u katolików - polskie), melodia pozostawała ta sama. Tak było w wypadku pieśni religijnej Alleluja. Natomiast Wino wszędzie śpiewano po prostu. Również dobrze w pamięci moich rozmówców zachowany jest repertuar weselny. Pod względem tekstowym nawiązuje on zarówno do tradycji polskiej, jak i białoruskiej (a w parafii pielaskiej także i litewskiej). Przy pożegnaniu panny młodej z domem może być wykonywana pieśń z polskim tekstem Siondaj dziewczyna, siondaj kochana, śpiewana jednak na melodię właściwą dla zachodniej Białorusi, lub też typowo białoruska (tekst i melodia) Dzie b ja nie jechała, dzie by ja nie szła. Gdy wyprawiają młodą do ślubu, śpiewa się W zielonym gaiku w wersji znanej na Podlasiu. Pieśń dla sieroty Biała sukienka, srebrny pas znana jest także w Polsce (między innymi na Podlasiu i Mazowszu). Po białorusku śpiewana jest natomiast Czerwona kalina, a biełyja kwiecie. Drugą ważną grupę utworów, obok obrzędowych, stanowi liryka, głównie białoruska. Są to warianty pieśni, znanych powszechnie na Białorusi: Tuman jaram, A u połi wierba, oraz powszechnie znane nic tylko na Białorusi, ale i we wschodniej Polsce piosenki typu Kasił Jaś kaniuszynu. Z repertuaru polskiego możemy wymienić: Nie przytulaj mnie do siebie (tekst i melodia znana też na Podlasiu), popularną balladę Podolanka, czy pieśni liryczne Rano, rano, raniusieńko, rano po rosie i W ogrodzie róża trojaka (śpiewana na melodię Czerwona róża, biały kwiat). Mogę zaryzykować stwierdzenie, iż o ile same teksty pieśni znajdują potwierdzenie w repertuarze polskim, o tyle ich strona muzyczna związana jest z tradycją zachodniej Białorusi. Podo- Rozmowa w Pielduńcach (JCPielunl) Kiedyś to było jedno toż same, córka moja uczyła się na litewskim języku w Wilnie, a teraz w Lidzie żyje na Białorusi. Wyszła za mąż za Polaka. Ona teraz Polska jest czy Litwinka, jaka? W paszporcie Litwinka, Litwinka i liczy się. Paszport Litwinka, a rozmawia tak po białorusku, po polsku nie może gadać. Żona moja też Litwinka, a ja Polak. A córka? Córka Litwinka, a syn Polak, ja nie wiem, ona jak się tam uczyła, to trzeba było paszport wyrobić. To jak na litewskim języku uczyła się i tak dali, uczyła się w Litwie, to i paszport taki. A syn uczył się tutaj i już tak Polak został. Czy często się Litwini i Polacy żenią? Tak. U nas tutaj, jak w jednej religii i wsio tutaj ciągnie taka, jak to powiedzieć, żyła... żyła ciągnie do Litwy tutaj, i to z dawnych lat. Jak kiedyś, to mówią, że tutaj była, wszędzie tutaj to Litwa była. Brześć Litewski, nazywają go tak. No potem, to jakoś tak rewolucja przechodziła, przechodziła i... stało, jak Jagiełło z Wand..., z tej, z Jadwigą ożenił się, i to już Polska, i od tego czasu więcej było Polaków jak Litwinów, przecież i Litwini przechodzili na ten, na Polskę. Teraz i tutaj, w tej wsi, ta wieś z dawnych litewska była, więcej już Polaków w nacji. W nacji stoją Polak, w paszporcie, a rozmawiają po białorusku i po litewsku, oj sami z sobą, i w mieszkaniu po litewsku też rozmawiają, ale w nacji to Polak, Polak. My po polski rozumieli lepiej jak po litewski. Litowski ciężki język, a polski lżejszy, i wszyscy teraz młodzież po polsku, jak ksiądz rozmawiał w kościele, już wszyscy oni rozumieją. Białoruski bieństwo warstwy muzycznej do folkloru białoruskiego jest wyraźne w stosowaniu manier wykonawczych, nawiązujących do tradycji wschodniosłowiańskiej i litewskiej. Przykładem tego jest wykonywanie pieśni na kilka głosów - Jadzia, Hela, pomahaj (RBRadz2), Na głosy łatwiej (RBPapl). Inną manierą wykonawczą jest apokopa (w Polsce znana tylko jako efekt oddziaływania kultury litewskiej, białoruskiej i ukraińskiej), a także specyficzny sposób śpiewania: to stulietnyje dawności, pieśni z Biełarusi, i tak zaciahujuć śmieszna (RBRadz2). Mieszkańcy wiosek katolickich na terenie, który badaliśmy, dzielą się na litewskojęzycznych i nielitewskojęzycznych. W parafii pielaskiej (Pielasa, Pieluńce, Powłoka, Leluszki, Dubińcy) mieszkają tzw. Litowcy (Litwiaki, Litwiny). Wydaje się, iż stanowią oni zwartą grupę, wyróżniającą się w sposób szczególny spośród innych wsi mużyckich. Ich repertuar muzy­ czny jest wzbogacony o pieśni litewskie, znane w Dzukiji, części Litwy graniczącej z Białorusią, пр.: Soldi gardi arielkała [Słodka jest wódka], śpiewana na weselu lub w czasie wieczoru panieńskiego), czy O kieno żali sodai [Czyje są te zielone sady]. Sami mieszkańcy Pielasy i otaczających j ą wiosek czują się bardziej związani z tradycją lokalną niż litewską: Prychodziat chłopcy, no to jakżeż budziesz śpiewać pa litousku z saboju. To śpiewali takije, kab i jam rozumieli. O, jak. (RBPowl) Ipolskie i biełaruskie pośpiewaju, jakuju choczesz. To jakuju teraz śpiewać, polsku czy biełarusku? (RBPowl) Moi rozmówcy określali pieśni jako polskie, białoruskie czy litewskie na podstawie języka. W wielu wypadkach jedna melodia miała kilka wariantów językowych. A pieśni ładne to według nich te, które: a) mają zrozumiały tekst (są śpiewane po polsku, białorusku czy rosyjsku), b) śpiewane są na dwa lub nawet trzy głosy, c) są utrwalone w tradycji wioskowej. Jak dwoje, troje, to już i głos każdego słychać, grupą, grupą zawsze. Ot, nrawićsia. Od rodziców, od koleżanek na wiosce. (RB Radzi) Jak ja razumieju, to jany mnie charoszyje. Każda pieśń jest maja, swaja, duszeunaja, zalubounaja i tym podobna. Taka Żyźnienaja, nu jak skazać, od serca, od usiaho szczyraha, tak od lubwi do starości. (RBRadz4) to pochodzi od tego języka, tak, ot, po polsku kwiecień, a po naszemu kwietka, rozwije się - po polsku, a po naszemu: rozkwietła. Ja po litewsku, jak te we wsi rozmawiają, to rozumiem, nie wszystko, ale rozumiem dużo czego, a jak już te po żmuńsku, czysto po litewsku mówią, co przyjadą, mnie ciężko z nimi rozgadać się. U nich cztery języki litewskie, ja nie wiem, jakie tam, jakoni tam sami z sobązgadająsię, no oni sami z sobąnie zgadają się. Litewcy z Litewcami nie zgadają się, nie rozumieją wszyst­ kiego... Różne są takie te języki, cztery, żmaciszki, żmuciszki, tak jak u nas Litwini rozmawają. Żmaciszki ja nie ponimaju. Żmaciszki to po żmudzku? Da, da, po żmudzki. Ta wieś tutaj to Pieluńcy i tutaj Litwini z dawnych lat. No Polacy, Polaków dużo jest, no oni wszystkie rozumieją po litowsku. Po naszemu, po prostu oni tutaj roz­ mawiają, a z tym, z wileńskim, to im trudno zgadać się. Powłoka Litwini, Podzitwa Litwini, Druściniki i wszystko, Dubińcy, Pielasa, jeszcze tutaj, jak o, to w Dubińcach, to po polsku nikt nie będzie gadać, chyba tylko kto od szkolnych lat, tak jak i ja, a tak to nikt nie będzie gadać po polsku. Tak po białorusku, to wszystkie rozumie­ ją, wszystkie jak jeden. Ja w polskiej wiosce rodzony, tam wszyscy Polacy - Wołdociszki, to z Druścinik na lewo, to Wołdociszki, Dziesztowce. A Białorusy, to trzeba będzie iść za błoto na Wawiórkę. Tam Białorusów jest, bo tutaj nie ma Białorusów, tylko który w kołchoz przyjechawszy, to tak pare ludzi. A tak wszyscy Polacy, który tutaj urodzony, to wszystko Polacy w ta strona. Prawosławnych nie ma u nas. Białorusy, to tam. Ja nazwyam się Białoruś, jak teraz, ale my szczyta... my liczym sami siebia Polakami, który do kościoła, a prawosławny już do cerkwi. Tu u nas takich, no wszystko jedno, które przyszedłszy do nas, czy 201 �3. Indywidualności muzyczne. Repertuar pani Jadwigi Gabis Pisząc o tradycji muzycznej okolic i wiosek rejonu lidzkiego i woronowskiego, nie mogę pominąć wybitnej śpiewaczki, którą spotkaliśmy w parafii wawiórskiej - pani Jadwigi Gabis. Urodziła się ona, wyszła za mąż i mieszka w Papierni - katolic­ kiej wiosce chłopskiej. Jej repertuar muzyczny wykracza jednak poza zakres pieśni śpiewanych przez chłopów. W repertuarze pani Jadwigi są między innymi następujące ballady: a) o zamianie dziewczyny w kalinę {Miała matula syna adnaho) , b) o uwodzicielu licznych kochanek, który próbuje utopić dziewczynę {Jaś koniki poił, Kasia wodę brała) , c) o narzeczonym, który powraca do domu w chwili ślubu ukochanej z innym {Góral żegna swon góralkon) , d) o samobójczej śmierci dziewczyny, uwiedzionej przez ukochanego, który potem również się topi {Oj, nie ma takiej pięknej, nadobnej) ", e) o siostrze, która za namową kochanka truje brata {Podolanka) [tę balladę zarejestrowałam również w Radziwoniszkach]. Pani Jadwiga, na pytanie, skąd zna piosenki, które wykonuje, odpowiada: Czy gdzie posłyszysz jak, a czy kto przyjdzie pośpiewać i ty je posłyszysz. Pomyślałam, iż informacji o źród­ łach jej repertuaru należałoby szukać w historii jej życia. Pani Jadwiga jest sierotą. Moja mamusia mnie dziesięć miesięcy zostawiła. A tatuś mnie zostawił, jeszcze osiem lat nie było. siedem z połową. I tak, o, po ludziach (RBPap 1). Gdy skończyła 15 lat, poszła na służbę: pracowała w Radziwoniszkach, w majątku państwa Jegodowskich, później w szkole w Białohrudzie, i wreszcie w majątku pana Klemowicza w Papierni. Ponieważ była powszechnie lubiana i znana z dobrego głosu, śpiewała na weselach i pogrzebach. W p ł y w na ponadprzeciętny charakter jej repertuaru muzycznego miały zatem: a) praca w majątkach, gdzie obracała się w środowisku służby' dworskiej, b) „ z a w o d o w e " śpiewanie na weselach i pogrzebach. 25 26 21 2 Pani Jadwiga śpiewa piosenki ze swojego zeszytu 23 Niniejszy tekst nie jest pełnym obrazem, a tylko próbą ukazania wzajemnych zależności pomiędzy samoświadomością mieszkańców okolic i wiosek a ich repertuarem muzycznym. Zauważyłam, iż zależy on od stopnia izolacji poszczególnych grup społecznych wobec siebie. Szlachta, jako grupa izolująca się, o silnym poczuciu swojej odrębności, zachowała własną tradycję, nawiązującą do polskiej kultury muzycznej z pierw­ szej połowy X I X wieku. Teraz już wszystko zrównało się. U nas kiedyś z Papiernią to my nawet nie kolegowali, czy zabawa jaka, czy jakie wesele, to jedne do jednych nie chodzili (RBRoubl). Podtrzymywali oni tradycję polską, świadomi swoich związków z polskim narodem. Stąd też odmienne kryteria doboru gatun­ ków muzycznych, kształtujących ich repertuar. Muzyki, stanowiąc grupę otwartą, nie izolującą się, pod­ trzymują swój własny, lokalny repertuar i nie identyfikują się przy tym z żadnym narodem (polskim, białoruskim czy litews­ kim). Stąd też chłopska tradycja muzyczna przesiąknięta jest zarówno elementami białoruskimi, jak i polskimi, rosyjskimi czy litewskimi. przyjechawszy, to one na naszu wiaru przeszedłszy, na polska. Białorusy u nas też do kościoła chodzą, cerkwi u nas nie ma, tych soborów ruskich, to do kościoła idą. A Litewcy to samo, jak kościół i religia, tak polska i litewska, na Boże Narodzenie, na Wielkanoc. Zmartwychwstanie, wszystko tak samo, jak jedno obchodzi się w jeden dzień, to samo święto litewskie i polskie. Z dawnych lat ja Polak w nacji, tak w nacji ja jestem Polak i tak od małych lat, ojciec mój był i dziadek, wszyscy Polacy. Nu jestem, nu my po białorusku gadamy we wsi. Od narodzenia, i Polak w paszporcie, tylko żona Litewska stąd, i w paszporcie, w Pielasie urodzona. U nas tut nie było tego, że to Polak, a to Litwin, u nas wszystko jednakie, i z dawnych lat tak było, i żenili się wszystko. I żyli my. A Białorusy katoliki są? A katoliki, to tylko teraz nas... atak, to katoliki, to wszystkie Polaki. Raz do kościoła, w kościele chrzczony, ślub bierze, w kościele, to Polak. A jak dzisiejszym czasem, ta Białoruś, co okazała się u nas, jak kiedyś jej tu nie było tak, to my nie znali, co to za Białoruś, my nie wiedzieli, nikt nie wiedział, co to jest za Białoruś. Prosty język mówili, my jest wioskowe ludzie. Ateraz poznali, że my jesteśmy Białorusy. Kiedyś to nie, to prosty język i byli Polacy. A Białorusy... Akuratny Białoruś jest prawosławnej wiary. A nieakuratny może być katolik, są Białorusy katoliki? Ja jestem Białoruś teraz, w paszporcie, jak nas ta Białoruś zaniawszy. Ja już sczytam się jakby Białoruski, chociaż ja Poljakiem piszę się w paszporcie. No ja jestem nie prawosławny, ja jestem religijny. To pan się urodził Polak, a teraz stał się Białoruś? No, zaniawszy teraz, a przecież i w Polsce jest Białorusy. I tam u was Białorusy są. Świat mieszany już teraz. Pan najpierw mówił, że jest Polak, a teraz, że Białoruś, jak to się stało, że pan zmienił... ? Ja! Ja przecież nie zmieniony. To pan od urodzenia jest Białoruś, jak to jest? Urodzony w Polskie ja, ja rodziłem się w Polskie.To była jeszcze tu Polska. I choćby jej nie było tutaj, to mój ojciec Polak był i dziadek Polak. Chociaż tutaj nie było tej Polski, ale wszystko jedno Polakami pisali się. Dlaczego się śmiali z polskiego języka? No, przecież chamstwo jest, chamstwo jest wszędzie, więcej chamstwa jak szlachectwa. Oni się śmiali. I teraz się śmieją. Jak na przykład za mąż pójdzie do Ruskiego Polka i potem do dzieci w domu po polsku mówi, to na nią „szlachcianka" wołają i potem jej krowa na pastwisku też „szlachcianka", i wszystko „szlach­ cianki" i „szlachcianki". A po litewsku będzie gadać, to „barcian­ ka" i „barcianka". A jak po prostu będzie mówić, to kto będzie? A jak po prostu, to już nikt, bo to wszystkie tak gadają. Litwini śmieją się z litewskiego języka. A dlaczego? A tak. Chociaż ja jestem nieuczony, bo tylko dwa kłasy ukończyłem, aleja nie śmieję się z żadnego, i litewskiego, i innego. Ja myślę, że człowiek, który umie na wszystkie języki, bardzo on jest człowiek inteligentny, szlachetny, i każdego człowieka umie, jak obrócić się koło niego. Jak nie rozumiesz, to jesteś przecież durny człowiek. To ja chcę tak i tak rozumieć, i na litewski, i na polski, i na ruski, i karelskiego troszkę rozumiem, fińskiego tego, trzy miesiące tam pobył. Moja mama Litewka, ale u nas po litewsku nikt nie rozmawia. Jak siostra do siostry przyjdzie kiedy w gościnę, Podsumowanie 202 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38f01c78fc3158ed615add9f6e7de4c7.pdf f4652356113dbe4a4ce2eeabb4b8b275 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3666 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3443 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.103-104 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF g v e r s a t i o n ON ANTHROPOLOGY AND S Y M B O L •This conversation focuses on the anthropological interpretation, fune[joning and comprehension in contemporary culture and science of the concept of the symbol; it also discloses the ambiguity of the latter and the ensuing problems. The other questions mentioned include symbolic imagination and the differentiation between ethnology, ethnography and anthropology. The text On Antropology and Symbol"by profesor Wiestaw Juszczak is the point of departure for the discussion. Reports from Sejny (the Centre "Borderland of Art, Cultures and Nations" ), Gardzienice (the "Gardzientce"Centrc of Theatrical Practices). Holslebro (the Odin Teatret), Scheersberg the International Summer Acade­ my •'Triangle"- plastic arts, music and the theatre) register the experiences and impressions gained by students during training courses held in those centres C o Slawomir S i k o r a "ROSENCRANTZ AND GUILDENSTERN AREDEAD'.OR HOW TO EXIST. S H A K E S P E A R E . ANTHROPOLOGY AND TOM S T O P P A R D S T H E A T R I C A L G A M E The play written by Stoppard in 1966 and filmed in 1990 is intepreted by the author as an attempt at examining theatrical reality and as a quest for the essence of the theatre. The screen version of the scene of the theatre within o theatre ("The Murder of Gonzaga") is regarded to be to be of key significance for the comprehension of the essence of the theatre. The author discusses m great detail Ihe three-stage relation (audience-actors - puppets) and the transformations which occur between Ihe audience and the stage when the former becomes (he latter (the actors watch the puppet theatre and play Ihe pan of the audience; a transformation of a mask into a face). The above scene is contrasted by the author with the phenomenon of experien­ cing oneself as fiction, described by Kirtsen Hastrup in "Out of Anth­ ropology" (and depicted on stage in "Talabot".performed by the Danish Odin Teatret) and the connected experiencing of self-identification and self-cognition. Ewa K l e k o t TWO SIDES O F T H E SAME COIN "Rosenkrantz and Guildenstern are dead" - the film by Tom Stoppard -expresses in the bodies and voices of assorted screen figures a philosophical discussion about the nature of human thought which the author presents as a common sense dialogue with the speculative intellect - cogito. Common sense thinking is a system which contains our first experiences, frequently, it becomes the tongue of school education, and sometimes is the only one which we possess. It is one of the sources of our pre-views which, as hermcneutics tells us. wc are unable to avoid. Common sense, however, is also a storehouse of stereotypes and prejudices which the reformers of Ihe world perceive as their greatest foe, and specialists in propaganda - as their strength. Both common sense thought and the speculative cogito constitute systems within our culture which is simultaneously the witness and cause of their metamorphoses. Rosenkrantz is, therefore, by no means the opponent of Guildenstern but his inseparable companion A n d r z e j M e n c w e l T H E ANTHROPOLOGICAL IMAGINATION A contraposition of the image of primeval man as depicted by Jean Jacques Rousseau in his ..Discours sur l'origine de l'inégalité parmi les hommes"and Charles Darwin in ..Voyage ol H. M. S. Beagle" serves the author as a point of «panure with whose assistance he outlines the opposition between the anthropological and zoological imagination Imagination is more than paradigm of science - it is the concealed premise of science. Zoological imagination lies at the loundation of the nineteenth-century naturalistic scientific synthesis. Anthropological imagination, whose patrons arc Vico, Rousseau and Kant, remains expressed in contemporary science, particularly mat which remains within humanistic sociology and the anthropology of allure. In order to understand actual culture, this knowledge employs certain *' l types of cohesive cultures, patterns of cultural cohesion - is not only * 'Pecific description of the range of anthropological interests but also ^cates 'hat what is indispensable, in other words, proper for every culture. "Iture. after all. is an incessant oscillation between the primordial and the *condary (sacrum and profanum. societas and civitas, community and ' gallon). The anthropology of culture does not have to be ncccsarily ^ iivated on the happy isles but it can be pursued in our own homes, a task to •eh the author heartily encourages us. a ej S o r z a t a S z p a k o w s k a L E M AND T H R E E EVOLUTIONS Ills is a chapter from a book dealing with the views of Stamslaw Lem, ulated predominantly in discursive texts. The chapter in question "Cusses Lems attitude towards three types of evolutions: biological ( the ° points to a widely comprehended positivistic orientation and , eilionalism, both found in the conception proposed by Lem), technolohi h o r questions its dependence - or autonomy - in relation ""solution: we come across the problem of the eventual crisis of science r r e l t l c au, ARTICLES al ihe end of the iwentieth century), and cultural (with culture envisaged as a non-linear stochastic process with a marked participation of the unexpec­ ted). The author discusses Ihe origin (statistical) of value as well as the necessity of taking into consideration a certain adaptive minimum in Ihe case of each axiomatic system; this is an argument in favour of classifying the views propounded by Stanisław Lem as close to the stand disclosed by sociobiologists. HOW A R E W E TO UNDERSTAND " T H E L A N D OF U L R O " ? These are fragments of a discussion conducted by students - members of the Warsaw Polish Philologist Group - about the essay by Czesław Miłosz. The cited statements deal with the problems of crisis, world outlook and the present-day perception of "The Land of Ulro". R o c h S u l i m a , JÓZEF T K A C Z U K AND OTHERS, OR ABOUT NAMES ON W A L L S . A CONTRIBUTION T O URBAN ETHNO­ GRAPHY. Worldwide graffiti includes at least several distinguishable categories such as signs of activity, identification and existence. The author concentrates his attention on a specific phenomenon which came into being at the beginning in the 1990s in Saska Kepa (one of Ihe districts of Warsaw) and is connected with ihe name of Józef Tkaczuk. Tkaczuk was a janitor in a local primary school whose name was painted on walls and other objects in very different contexts by two pupils at the beginning. It was followed by graffiti which imitated existing slogans (election, advertisements) as well as ones which were completely original ("Tkaczuk Man of the Year". "Tkaczuk Strug­ gles". "The Tkaczuk Park". "Tkaczuk for President". "Children Beware - Tkaczuk Haunts"). At ihe moment, slogans containing this name can be encountered even on other continents. The author cites varied and copious material including statements made by ihe authors of the phenomenon itself whom he managed to reach; he also proposes a thorough and multi-faceted interpretation by referring to the conception of structure and anti-structure (communitas) by V. Turner as well as mythization by R. Barthes. Z b i g n i e w O s i ń s k i GROTOWSKI AND GNOSIS The case of Ihe author of the Laboratorium Theatre entitles us to speak about certain gnostic trends and inspirations; Grotowski appears to have been one of ihe twentieth-century gnostics only in a very special meaning of that term and with certain reservations since his world outlook contains non-gnostic currents and elements. Gnosis is not a domain of science based on erudition but knowledge founded on cognition, and the gnostic is man of cognition whom Grotowski mentions in his text Performer (1987). At the same time, he is inner man who seems to be an exact counterpart of that which during the period of the "theatre of depictions" (1967-1969) Grotowski described as ihe actor's total act (a classical example being Ryszard Cieślak in "Książę Niezłomny" according to Calderon-Slowacki. 1965), and. correspondingly, as total man. The gnostics also apply the concepts of archetypical man (ho archanthropos) and spiritual man (ho pneumatikos anthropos); inner man (ho cndialhctos anlhropos) was mentioned, among others by St. Paul. Meister Eckhart and Adam Mickiewicz. Leszek K o l a n k i e w i c z A C T I N G IN T H E GROTOWSKI THEATRE Up lo this very day, the Theatre of Jerzy Grotowski has not been fully comprehended . The Laboratorium Theatre introduced a sui generis system of acting exercises: physical and plastic for Ihe body and vocal exercises. Physical exercises enabled the actors to fill concrete elements with their own spontaneity; in plastic exercises the care given to the expressive performance was bound with training memory and Ihe stimulation of fantasy, while vocal exercises enriched the technique of speech with imagination The purposes of ihese exercises was not the attainment of an athletic body or prowess but the achievement of technical readiness for the creative act. The spectacles staged by Grotowski possessed a quasi-ritual structure; in the first place, they were characterised by formalisalion typical for religious ceremonies; secondly, their contents were concentrated on the mystery of transformation which takes place in sacrificial rituals, and in particularly during Mass. Acting in the Laboratorium Theatre was of a distinctly spiritual nature. The "role"was built as a dynamic sequence of inner acts in ihe course of which the actor carried out self-sacrifice and became transformed into a "figure".albeit an archetypical one. That what is experienced became in the conduct of the actor tantamount with lhat what is expressed: each muscle and nerve turned, so to speak, into a symptom of spirituality. In this manner, the exercises enabled the psychorganic entity of the actor to designate the archetypical nature of man. The central figure in the spectacles was Ihe Christian Chrisms in nobis or the gnostic ho archanthropos. Grotowski expanded the Christian myth in ihe gnostic spirit. The concealed intention of the Laboratorium Theatre, however, was the inner metamorphosis of the spectator. Today, ihe former 103 �habitué ol i he Wroclaw Laboratorium Theatre feels quite al home in the Odin Teatrel in Holstehro or ihe " G a r d / i e n i c c ' C e n l r c ol Theatrical Practices W o j c i e c h D u d z i k UN T H E ALTERNATIVE THEATRE The phenomenon ol the allernulive theatre in Poland is about 4() years old lis sources are comprised of the need far self-realization, a desire for cantad with an and other people as well as a feeling of rebellion or a mission to b e fulfilled The creation of such theatre is usually inaugurated by a leader with a Wrong personalny, while the ensemble itsef is united by joint ihoughi The a l t e r n a t e theatre is ideological The actor frequently plays himself, and h i s Ilicalre is one o f self-expression It lacks a slur and everyone is engaged in work l o i t h e group as a whole The inanial law period initialed the disintegration of alternative theatres in Poland Jadwiga B o c h e ń s k a Its origin has exened a marked impact on ihe image of the world ottered bv the clips In Ihe dominating model of Ihe video clip, connected wilh i h e J i v . semination of M T V . the fundamental constructive operation is rapid m o n i a g g which has led 10 i h e launching of music which creates a prevailing v i s i o n of a conflict less and symbolic world The anti-video clip, which often resigns from swifi cuts, has conic inin being as a form of an opposition against its commercial counierpan ] \ . presented world discloses that what is concealed in ihe dominating i \ | v o f video clip sexual obsessions and deviations, social and political radicalise and frequent ironic references In commercial video clips and other products ol mass culture The anti-video clip turns ihe apparently carnival world ofij^j clip inlo a true carnival "ENGAGED AKT"AND THE ENGAGED VIEWER The author discusses the conception proposed by Siergiey Eisensiein concerning relations between cinematic expression and Ihe primeval ac­ tivities of man ( such as hunting or wcav ing) 1 he filmmaker tries to "hum d o w n " Ihe desired shois and to "weave i h e i n " together in such a way i uioniagci as to obtain an intended and precisely defined impact upon the viewer A synthesis of emotional, aesthetic and intellectual values also leads towards i l i , . goal (Ihe conception of intelleclual montagel A n unporlani clement i n ihts process was I he application of codes, suitable for various I v p c s ol culture and historical periods T h e purpose formulated hy Eisensiein is distinctly pragmatic - in his system art i s subjected to ideology, while references t o c u l t u r a l experience are to serve Ihe intensification of its influence M a n n s / C / u h a j T H E W O R L D A S S E E N IN T H E V I D E O C L I P The v i d e o clip - o n e o f the inosi expansive audio-visual genres - e m e r g e d I r o n i a mixture o f television commercials and presentations o l pup conceits Noty o M a g d a Ie n a J a w o r s k a "POLESIE" This is a report trom the most recent Expedition conducted b\ n^r " G a r d / i e n i c e " Theatre which look place in Sepleinher and October I'WJ and whose range included three different regions ol the Ukraine B . sarabia. Polesie and the Hucul Highlands Such expeditions to the rural' "enclaves of traditional culture" play an enoiinous role in ihe a L t i v M pursued by " G a r d / i e n i c e " Organized since ihe very beginning ol ih9 theatre l i e Tor Ihe past IX years) lives consiiiuie nol only a s e a r c h fflrj anisiic inspiration or an allenipt al finding a new audience I'mii.irilv. ihejji are a way of life which obliterates Ihe division heiween an and .uiivinef eonneded u i t h daily functioning F i n a l l y , ihe expeditions are a ihcalriS eal phenomenon which enables people w ho are nol professionally connedi led with Ihe theatre In en|oy full participation in n This lex! is a reennl of Ihe personal experiences id Ihe auhor. n Ihus deals with events whicH made Ihe greaiesi impression upon her during the I'olesie siage of the t > Expedition autorach M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka k s i ą ż e k , Pamiętnik mistyczny. Surrealna wyobraźnia i poezja. To jest wasze życie. Autorka wielu artykułów o w y o b r a ź n i symbolicznej i kulturze masowej m.in. Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej w: Problemy wiedzy E w a K l e k o t absolwentka antropologu i etnologu UW. asystentka w Katedv rze Etnologii i Antropologu Kulturowej U W Za|mu|e s i ę s z t u k ą \ i uwarunkowaniami kulturowymi przekazu wizualnego. 0 kulturze. (Ossolineum 1986). autorka dwu t o m ó w poetyckich Zamek w Pirenejach. O g ł a s z a w „ T w ó r c z o ś c i " Prywatną historię L e s z e k K o l a n k i e w i c z - adiunkt w Katedrze Kultury Polskiej UW, Iropolog teatru S t a ł y w s p ó ł p r a c o w n i k ..Dialogu". Autor m.in. Ś« Anauda (1980) Miasto. poezji Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e ! - antropolog kultury, redaktor ..Kontekstów", kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej w Instytucie Sztuki P A N . Autor prac o w y o b r a ź n i symbolicznej i antropo­ logii w s p ó ł c z e s n e j m.in. książki (z D. Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. J a d w i g a B o c h e ń s k a - pracownik naukowo-dydaktyczny Katedry Kultury Polskiej. Autorka książki Polska myśl filmowa do roku 1939. antologii t e k s t ó w źródłowych tego okresu oraz wielu artykułów d o t y c z ą c y c h p o c z ą t k ó w historii kina polskiego. Specjalizuje s i ę w problematyce z w i ą z a n e j z rolą audiowizual­ nych ś r o d k ó w przekazu w kulturze. D a r i u s z C z a j a - etnolog (studia U J ) , pracuje w Katedrze Etnologii U J ; n a p i s a ł r o z p r a w ę d o k t o r s k ą n a temet symbolu w filmie. Mariusz Czubaj - doktorant w Katedrze Kultury Polskiei U W ; iegc W o j c i e c h M i c h e r a - archeolog, etnolog (studia UW): prowadzi zi w Studium K s z t a ł c e n i a Otwartego (UW), w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j Szl AntyDàniken. Teatralnej. Aulor książki Z b i g n i e w O s i ń s k i teatrolog, profesor U W . Katedry Kultury Po)skiei dyrektor artystyczny i programowy O ś r o d k a B a d a n i a T w ó r c z o ś c i Jerżegł] Grotowskiego i P o s z u k i w a ń Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu Aulor wielu k s i ą ż e k i artykułów z z a k r e s u historii teatru polskiego, edytor tekstów' M i e c z y s ł a w a Limanowskiego i Juliusza Osterwy. Z k s i ą ż e k na|waznie|SZCj Teatr Dionizosa. Romantyzm w polskim teatrze współczesnym. WydawrwS two Literackie. Kraków 1972; Grotowski i jego Laboratorium PIW. tflfcR s z a w a 1980; Grotowski wytycza trasy. Pusty Obłok. W a r s z a w a 1 9 9 3 . 3 T e r e s a R u t k o w s k a - pracuje w Instytucie Sztuki P A N . sekretarz r ..Kwartalnika Filmowego". Zajmuie s i ę teorią filmu i kultury wsp- zainteresowania k o n c e n t r u j s i ę g ł ó w n i e w o k ó ł p r o b l e m ó w antropologicz­ S ł a w o m i r S i k o r a - etnolog (studia U W ) , sekretarz redakcji ..Konie' Za|muje s i ę a n t r o p o l o g i ą filmu i fotografii. nych i historii idei W o j c i e c h Dudzik - adiunktw Katedrze Kultury Polskiej U W , historyk teatru. Autor m.in. książki Wiliama Horzycy dramat niespełnienia (1948-1959) A l e k s a n d e r J a c k o w s k i - Antropolog kultury, krytyk sztuki, autor prac z zakres sztuki ludowei i naiwnej. Autor m.in. Sztuka zwana naiwną ludu polskiego i Sztuka L u d w i k S t o m m a - profesor, etnolog, w y k ł a d o w c a w Ecole Pratique d*» Hautes E t u d e s (Sorbona), R o c h S u l i m a - profesor U W . pracownik Katedry Kultury Polskiej UW gcM' kieruie z e s p o ł e m do B a d a n Kultur Ś r o d o w i s k o w y c h i Z r ó ż n i c o w a ń KulluBJr (1995) nych. Autor wielu k s i ą ż e k m i n . Folklor M a g d a l e n a J a w o r s k a . Absolwentka W y d z i a ł u Polonistyki U W . specjalizacia w Katedrze Kultury Polskiej animacja kultury. W i e s ł a w J u s z c z a k — profesor w Instytucie Sztuki P A N . historyk sztuki, łiiozoł. autor wielu k s i ą ż e k i artykułów. Literatura a dialog Małgorzata Szpakowska profesor U W . kierownik Katedry Kultury Polskiej i i literatura. Dokument i l>H Etos. adiunkt w Katedrze Kultury Polskiei UTM wieloletni redaktor w m i e s i ę c z n i k u ..Dialog ' krytyk literacki autorka ż e k : Światopogląd Andrzej Mencwel. kultur. Słowo O kulturze Stanisława i znachorach Ignacego Witkiewicza 1976). i tomu e s e | * J ( 19B3). Historyk literatury i kultury polskiej, z w ł a s z c z a X X w. Autor licznych artykułów; ż k s i ą ż e k n a j w a ż n i e j s z e : Stanisław myśli krytycznej. nach kulturalizmu 1 04 Brzozowski. Czytelnik W a r s z a w a 1976: Etos polskiego. lewicy. P I W . W a r s z a w a 1990 Kształtowanie Esej o narodzi­ Joanna Tokarska-Bakir 1 etnolog, adiunkt w Katedrze Etnolog" *•"{ Iropologii Kulturowej UW. I n t e r e s u j s i ę h e r m e n e u t y k ą . p o n o w o c z e s n o s c i ą T ł u m a c z y z francuskiego i angielskiego tybetan(St>W J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cec44bc70b5d7043f11b7ff4f899bb69.pdf 2746dd9360c32e044d3cc7297690d8e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2939 Title A name given to the resource Ludowa plastyka Żywiecczyzny - Gody / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.69-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki LUDOWA PLASTYKA ŻYWIECCZYZNY - GODY T a k i tytuł no*>U trzocia kolejna w y s t a w a 1 w Galom „SR- М А Р О К " działającej o d września 198G r. pod patronatem W y ­ działu K u l t u r y i Sztuki Urzędu Miojskk-g >, M u w u i i Górnej, kultywującego dawny scenariusz obrzędu, w którym przeważają elementy m a g i i pastorskiej. Śląskiego Najstarsze m a s k i , pochodzące zo w s i L a l i k i , w y k o n a n o przez ] Centrum K u l t u r y w Katowicach. Była „;ia dziełom a u t o r s k i m nieżyjącego już L u d w i k a P y t l a oraz d w u twórców a n o n i m o w y c h Marii Fidorkiowicz i powstała w ofeb-.io prowadzonych przoz nią przewyższały zdecydowanie prywatnie terenowych badań etnograficznych. T r z o n ekspozycji cyzją stanowiły maski, stroje i rekwizyty wypożyejsone od działających aktirilnio zespołów obrzędowych — ,.Dziadów" т. U l i k i „ Ż a b ­ wykonania bogactwem i dekoracyjnością f o r m y , okspresją, pre­ wszystkie inne. Większość masek używanych w zespole и Łękawicy w y k o n a Józef K u p o z a k , legitymujący się d y p l o m e m czeladnika w rzeźbie n i c y " z Żabnicy Górnej. Zespoły te w y b r a n o w w y . u k u starannej w elekcji spośród kilkunastu działających na Zvn-ioecsy/ по w do- w 1950 r. Pierwszą maskę drewnianą wykonał w ] 950 r . Spodobała liaio Soły i jej dopływów od Cięeiny do Z w a r d o n i a . Wystawę się t a k dalece, żo o d r o k u następnego r.a obstałunek zespołu uzupełniały eksponaty z M u z e u m w Żywcu oraz рглео współ­ w Żabnicy czesnych rzeźbiarzy masek obrzędowych. k o m p l e t y masek dla ról obrzędowych. Drewniano m a s k i , o dużej 2 Ekspozycję pomyślano j a k o prezentację p l a s t y k i obrzędowej żywej, zmieniającej się w czasie, toteż obok wytworów wykonapycli współcześnie pokazano staro, takżo wycofane już z użycia przedmioty obrzędowe. Umieszczono n a wystawie objaśnienia dotyczące symbolicznego znaczenia prezentowanych przedmiotów pozwóldy dostrzec ich sens i rolę w poszczególnych etapach obrzędu me redukując i c h do dzieł o walorach t y l k o p l a s t y c z n y c h . C.ok-v.™ było zderzenie e s t e t y k i t r a d y c y j n e j z próbami n o ­ drewnie n a d a n y m przez Tzbę llzomieśimezą w Krakowie j a k i i n n y c h g r u p kolędniczych wykonywał całe ekspresji, stanowią istotną innowacje. Przedtem zespoły posługi­ wały się g o t o w y m i m a s k a m i z p a p i e r u , nietrwałymi. K i r p e z o k wzoruje się na p r z e d w o j e n n y c h r u n k a c h papierowych, które przorworzył uzyskując oryginalne i ar'/stycznie ciekawo efekty. W y ¬ k- m . i l p o n a d tysiąc ma=ek dla zeapołów kolędniczych, jest więc człowiekiem, który wywarł poważny wpływ na kształt i formę artystyczną masek używanych przoz. żywioekio „ D z i a d y " . M . 1-jderkimviez omawia twórczość Ivuprza-ka w Katalogu Późniejszo m a s k i mają coraz wystawy: więcej coeli i n d y w i d u a l n y c h watorskiej s t y l i z a c j i . „Dziady" z L a l i k rop rezon tują t y p zespołów wskakujących n a inwoncje a r t v s t y Rzeźbione w drownio b a r w n i e kolędniczych w y s t . ; p u j : r y o h w malowane twanyeh dzinHmi lub dolinie górnego biegu Soły, szlachcicami. Zespól z L * l i k , który używa rn.in, najstarszych z zachowanych na żywiecczyźnie masek, wprowadza do tradyeyjncg > scenariusza cechach połno ekspresji postaci np o przerysowanych k a r y k a t u r a l n i e Żyda, Cyg;vna, D i Vb 1 % fu u kfl j o n uj £|cy c l i z dawien dawna w t r a d y c j i l u d o w e j , po^uidftJĄ tlwio podsttiwo we I'LH'II у * 'iloporynzjity i cliar&kte obrzędowego wiole i n n o w a c j i , w odróżnieniu od z o s p j h i z Żabnicy !• Muski ..Żydów" z hit dwudziestych, L a l i k i ; i l . 2. F r a g m e n t ekspozycji: „ D z i a d y " z Żabnicy Górnej. F o t . J e r z y M i r s k i 69 �K u p c z a k jest a u t o r o m istotnej z m i a n y , przyjętej powszechnie przez zespory kolędnicze: ślimakowaty s y m b o l głowy „ K o n i a " Uczniom K u p c z a k a nazwać można M a r i a n a Chowańca, rzeź. hiarza-samouka. "Początkowo podpatrywał K u p c z a k a p r z y pracy próbując skrycie go naśladować. Jego późniejsze m a s k i korzystnie różnią się o d masek K u p c z a k a . Mieszcząc się w kanonio narzueoindywidualnych, potrafił nadać i m wielo a u t o r s k i c h , uzyskując oryginalny, cech ciekawy wystawie pokazano obrzędowa jest dzisiaj ostatnią redutę a u t e n t y c z n e j , nieskażona gustom miejskiego o d b i o r c y , s z t u k i łudowej. Stwierdza, że dziedzina twórczości j e s t wciąż żywa i r o z w i j a się, postuluje ti uznanio jej za, równio ważną j a k rzeźba czy m a l a r s t w o . K a t o w i c k a w y s t a w a w swojej warstwie etnologieznoj wyfe zała niezbicie, iż sens obrzędu kolędniczego „ D z i a d y " j e s t c i ^ świadomie magiczny, w b r e w głoszonym o p i n i o m , często w op„ plastyeznio efekt. Ш przez R . Reinfussa. W e wstępie do k a t a l o g u a u t o r k a u t r z y m u j e , iż płastyfc, zastąpił j e j werystyczną podobiznę. n y r a przez tradycję Chowaiioo ~1 nastąpił po okresie z a n i k u , o d n o t o w a n y m w l a t a c h Ш 1 — 7 ^ także m a s k i a u t o r s t w a Stanisława Kuehojdy, mieszkającego na Graniach między Cięciną a Żabnicą. Jost to pierwsza prezentacja prac młodego rzeźbiarza, którego ojciec, takżo Stanisław, jost rzeźbiarzem i s k r z y p k i e m grającym w zospole „ D z i a d ó w " z Żabnicy. T a k więc m a m y w t y m p r z y ­ p a d k u do czynienia z kontynuacją rodzinnej t r a d y c j i . M a s k i Chowańca i K u c h e j d y używano są przoz kolędników czyli f u n k c j o ­ nują w obrzędzie, są, akceptowano przez społeczność wiejską. Wszyscy w y m i e n i e n i twórcy są a u t o r a m i masek nawiązują­ cych do t r a d y c j i zarówno w kształtach j a k i ekspresji. Zostały one zostawiono z maskami będącymi próbą współczesnej s t y l i z a c j i , w y k o n a n y m i przez Ryszarda Biela z W i e p w a . B i e l p o p r a w n i e cowaniach n a u k o w y c h , o jego r z e k o m y m z r e d u k o w a n i u się do p u s t y c h f o r m teatralno-ludyсznych . Możliwo, iż n a uksztalft 3 wanie się opinii sprzecznych ze stanem f a k t y c z n y m wywaijj wpływ sztuczne w swojej istocie, bo oderwano od rozumiejący^ rzeczywisty sens magicznych nymboli l u d z i z r o d z i n n y c h występy f o l k l o r y s t y c z n e zespołów kolędniczych, choćby n a щ, prezie zwanej Gody Żywieckie. Poglądy takie, poza w s z y s t k i e i n n y m i m o t y w a m i , zasadzają się na nie z r o z u m i e n i u p o d s t a w o relacji miedzy funkcją f o r m v , a treścią przekazu obrzędowej W interesującym nas p r z y p a d k u m a miejscu t e a t r a l n o - h i d y o m f o r m a realizacji magicznej Trw.be treści obrzędu . 4 w t y m miejscu zaznaczyć, żo obyczaj kolędnie „ D z i a d y " występuje wyłącznie w dorzeczu Soły, będąc u n i k a t o e rzeźbiący w k a m i e n n i , w sposób n i c z y m nie uzasadniony i nie­ w t y m względzie enklawą. Terenowe badania z b y t zręczny a r t y s t y c z n i e usiłuje w p r z y p a d k u masek inspirować przez Marię Fiderkiewiez, których efektem między i n n y m i bjk przeprowadza, się sztuka murzyńską. Din, a u t o r k i w y s t a w y przesłanką było w y s t a w a w Galerii „ S E M A F O R " , wykazały iż jest on nadl uchwycenie i n s t n t u nascendi pewnej maniery obcej k u l t u r o w o żywotny, jedynie odsunął się ni»co ful samego Żywca w stosunfc obok rodzimej t r a d y c j i . T e n i inne przykłady wskazują na w y - do końca l a t pięćdziesiątych, k i e d y badanie terenowe prowadał r a i n y rozwój umiejętności tworzenia masek obrzędowych, który B a r b a r a Bazielicb. P R Z Y P I S Y „Ludowa p l a s t v k a obrzędowa г Żywiecczyzny Gody". Galeria „ S E M A F O R " C e n t r u m K u l t u r y K a t o w i c e . L u t y — k w i e ­ cień 1987 r . A u t o r k a scenariusza i komisarz w y s t a w y : M a r i a F i d e r k i e w i c z . Aranżacja p l a s t y c z n a : FmnCtóaek K ł a k . " 1 K r y s t y n a K a c z k o Zwyetaje doroczne i rodzinne [ w : ] Zabfi Ludowej kultury va Śląsku i w Częstochowskiem, M u z e u m Gór» eiąskie w Bytomiu, Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze — Od dział Śląski, B y t o m 1975, s. 130 N p . K r y s t y n a K a c z k o , op. c i t . , s. Ш * Przykładem potwierdzająrym mój pogląd jest merytorycnB nieuzasadniony, z p u n k t u widzenia sensu magiczno-praktycznej w obrzędzie, oddzielny konkurs na „strzelanie" z bata w „Godjil Żywieckich". P o n a d t o stosowano w n i m k r y t e r i a rywalizwj preferują, niezgodne z tradycją, zdolności „rewolwerowe", cqi szybkość strzelania" całkiem j a k w westernach, podczas ważne było jedynie — zarówno v pvektvco pasterskiej. j a k i * o d b i c i u obrzędowym - k t o „strzela" najgłośniej, bo t y l k o t gwarantowało skuteczno odstraszenie złych mocy, tde też i w i l U i oraz niedźwiedzi o d owczarni. N i e f o r t u n n y t e n k o n k u r s p r z y c z v . n l się do skrócenia b a * pod w y m o g i iury, bowiem z krótszych strzela się ciszej, ale z*к szybciej. 3 - W pracy zbiorowej w w l a n e j prze* M u z e u m Górnośląskie w B y t o m i u , K r y s t y n a Kaczko rozszerza n a obszar B e s k i d u Śląskiego występowanie obvezeju „ D z i a d ó w " i „Szlachciców", które t o f o r m v nigrtv nio przekroczyły graniev B e s k i d u Żywiec­ kiego, podobnie j a k właściwymi wyłącznie d l a " B e s k i d u Śląskiego b y l i „Mikołajo". Z t o k s t u K . K a c z k o w y n i k a , że t e n poważny bład m«.rvtorvC2nv móal powstać u nie i z zasugerowania sie wspólnymi ^ W w m i Ź^pfJów kolędniczych z t e r e n u B e s k i d u Śląskiego i Ż y w i e c k i e j w k.teeb sześćdziesiątych i na początku siedemdziesiątych w Będzinie w dorocznych przeglądach orga­ n i z o w a n y c h p r a ż J . D.-miana. Kównież biedne iest u a u t o r k i svt-uowftnio o b r z e d o - v . l r 'zwyczajów kolędniczych wyłącznie w czasie przeszłym.' ' ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a704b7826dbfff8cd1639387adc1d9ac.pdf 25c850b81fef048325f1e1b03d4a54f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2938 Title A name given to the resource Zespoły obrzędowe Żywiecczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.61-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 M a r i a Fiderkiewicz ZESPOŁY OBRZĘDOWE ŻYWIECCZYZNY Współczesne p r z e m i a n y ekonomiczno-społeczne w s i polskiej na przykładzie Przebierańców Górnej Żabnicy. Wyboru doko­ powodują zanik elemontów dziedzictwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ­ nałam w o p a r c i u o f a k t , że Przebierańcy są j o d n y m z najstarszych dowej. Postęp c y w i l i z a c y j n y doprowadził do związania z c e n t r a m i na Żywiecczyźnie zespołów tego t y p u , kontynuującym m i e j s k i m i i szorzoj ze światom — d a w n y c h , izolowanych według najstarszych l u d o w y c h przekazów, niochętuio w p r o w a ­ spo­ zwyczaj łeczności w i o j s k i c h , powodując jednocześnie rozpad w y t w o r z o n y c h dzających do ustalonego przoz tradycję scenariusza nowo ele­ w nich struktur kulturowych. m e n t y . Istotną rolę o d g r y w a w t y m zespole związany z n i m W j a k i m s t o p n i u m a m y do czynienia z rozbiciem t y c h s t r u k ­ od 45 l a t W . P i w o w a r c z y k , t u r ? Ozy te, które pozostały, są autentyczne, czy wtórne ? W j a ­ kim kierunku zmierzają przoobrażenia tradycyjnej kultury o d 20 l a t „komendant" zespołu. Celom badań była analiza zwyczaju rycznej i współczesnej. J e g j w phjszczyźnio histo­ rekonstrukcja stanowiła podstawę ludowej ? Takie i inne p y t a n i a rodzą się, mobilizując etnografa do określenia d y n a m i k i zwyczaju t z n . ustalenia i s t o t y , kierunków do p o d e j m o w a n i a z i czynników przeobrażeń. P r o b l e m a t y k a funkcjonowania zwycza­ badań teronowych, zmierzających jednej s t r o n y do rejestracji zanikających zwyczajów, z drugiej zaś — ju do analiz porównawczych. F o l k l o r obrzędowy i jogo przeobrażenia zespołu (33 osoby) oraz ustalenie stopnia świadomości członków należą ostatnio do najżywiej d y s k u t o w a n a c h problemów. Specja­ zespołu w zakresie s t r u k t u r y wierzeniowej listów frapujo szczególnie ustalonio, czy obserwowane d y c j i . B a d a n i a uwzględniły takżo ocenę przez przoobra- żonia obrzędowości n p . dorocznej są konsokwoncją n a t u r a l n y c h objęła charakterystykę społeczno-zawód ową zwyczaju i jego t r a ­ współczesnych mieszkańców w s i samego zwyczaju kolędniczego. p r z o m i a n e w o l u c y j n y c h , czy też uznać je nałoży za doformację w s t o s u n k u do t r a d y c y j n o j k u l t u r y l u d o w e j . współczośnie W Polsco do dziś spotkać można w różnych regionacli n p . na Sądecczyźnie, Kujawach, Lubelszczyźnio, Pomorzu, Żywiec­ Tematyką p r o w a d z o n y c h przozo m n i e w l a t a c h 1985—1987 czyźnie zespoły kolędnicze chodząco po domach od d n i a św. południowej torenowych badań etnograficznych w s i Żabnica n a Żywiocczyźnie Szczepana do Trzoch Króli. N a terenach P o l s k i była obrzędowość doroczna okresu Godów, w szczególności zaś i funkcjonowanie zwyczaju kolędniczego dziadów, j a k o południowo-zachodnioj kolędnicze obchody przebierańców swoistogo znano były o d dawna i notowane w ludowoj obrzędowości. N i o f e n o m e n u utrzymującego się do dziś w części B e s k i d u Żywieckio- wszędzie j o d n a k , j a k pisała w r o k u 1959 B a r b a r a Bazielich, były go, obejmującego Sołę i j e j dopływy. Zwyczaj one n a d a l żywotne, nie wszędzie przetrwały w swej p i e r w o t n e j t e n przebadałam 61 �kończąc na Z a b l o c i u . W okresie o s t a t n i c h t r z y d z i e s t u l a t zwyczaj 2 zanikł o d Żywca w k i e r u n k u południowym. W Siennej i Leśnej — wsiach w y m i e n i o n y c h przez Bazielich i Deptuszewskiogo —• już nie istnieje. D o w s i , w których dziady funkcjonują a u t o n - tycznie, społniając swą zasadniczą funkcję, polegającą na składa­ niu życzoń gospodarzom, należą: Cięcina, Węgierska Górka, Cisiec, Milówka-Prusów, Kamesznica, Nioledwia, L a l i k i , Zwardoń. Z a n i k a n i e zwyczaju n a toronaoh położonych bliżoj Żywca jest niewątpliwio konsokwencją procesów u r b a n i z a c j i ( n p . b l o k i mioszkalne w Węgierskiej Górce) j a k równioż i n n y c h zjawisk w sferze k u l t u r y , zaistniałych w ostatnim czterdziestoleciu, któro można nazwać u m o w n i e procosami „rozhermetyzowania" się tradycyjnego m o d o l u k u l t u r y chłopskiej, a których przykładem możo być powstanie n a w s i nowej k a t o g o r i i społecznej t z w . chłopo-robotnika. Istniojący do dziś w Żabnicy zespół dziadów powstał w r o k u 1921. Wcześniej kolędowały we w s i zespoły dziadów z pobliskiego Ciśca i Kamesznicy. I n f o r m a t o r o m szczególnio utkwił w pamięci b a r w n y zospół kolędników z Ciśca, p r o w a ­ dzony przez T o m a s i k a . W l a t a c h 2 0 - t y c h trasa kolędowania dziadów z Żabnicy obejmowała oprócz własnej w s i i jej przysiół­ ków równioż Węgiorską Górkę i Cięcinę. W t a m t y m czasie Żabnica bjda wsią liczącą około 300 gospodarstw (numorów), oboonio liczy 636. Jednakże już w t o d y , j a k podają i n f o r m a t o r z y , eheąo zawitać do każdogo d o m u , dziady musiałyby chodzić cały tydzień. Ówezośnio kolędnicy b y l i zapraszani do domów (toraz kolędują n a podwórkach), а jednocześnie w a r s t w a słowna zwy­ czaju była bardzioj rozbudowana. Można postawić hipotezę, że główną przyczyną z m i a n był pośpiecłi spowodowany f u n k c j o ­ nującą w t e d y jeszcze silnio funkcją obyczajową, nakazującą za­ witanie z kolędą do możliwie największej liczby zagród (trzeba t o о П. 1. „ D z i a d y " z L i J i k — od lewej: ,,Cygan od k o n i " , „ K o n i e " i „Komendant", k i e r o w n i k zespołu Dariusz M a t u s z n y , w n u k L u d w i k a P y t l a ; i l . 2. Józef K u p e z a k , maska „Śmierci" rozpatrywać w relacji rozrostu wsi), a dopiero w następnej k o ­ lejności znajdują się względy wynikające z obawy przed szkodami i zabrudzeniem wnętrz mieszkalnych, mogącymi wyniknąć z psot kolędników. C z y n n i k t e n stal się i s t o t n y dzisiaj k i o d y miojsce d r e w n i a n y c h chałup z gołymi podłogami z desek zajęły m u r o w a n o d o m y z „miejskimi" d y w a n a m i , m e b l a m i i t p . , których szkoda f o r m i e ' . W a r u n k i szczególnie sprzyjające p r z e t r w a n i u zwyczajów i obrzędów, według najstarszych przokazów, miały tereny B e s k i d u Żywiockieg :>, a znajdujące n a n i c h niektóre wsie jeszcze do dziś takio sprzyjające w a r u n k i zachowały. Wśród n i c h n a p i e r w s z y m miejscu wymienić należy położenie geograficzne, u t r z y m a n i e się tradycyjnego, Do drugiej w o j n y światowej fuukcjonowanio zwyczaju nio było ograniczone żadnymi zezwoleniami. Podobnio było jeszcze kultury zaraz po joj zakończeniu. Konieczność uzyskania zezwolenia n a kolędowanie z określeniem trasy oraz rodzajów f i g l i p o j a w i a się przywiązanie do t r a d y c j i mioszkańców t y c h ziem. N i e bez zna­ na początku l a t 50-tyeh. Trasa kolędnicza d l a żabnickiego zespołu czenia obejmowała w t e d y Węgierską Górkę i Żabnicę. Jodon z najstar­ c z y n n i k i e m było był f a k t , żo Żywiecczyzna modelu W latach 1978—1980 utrwalił się ostatecznie we w s i zwyczaj w i t a n i a przebierańców w drzwiach domostw. takżo silno, świadomo ołdopskiej. Ważnym hermetycznego ułatwiając© jost wystawiać na k o n t a k t z żywiołowymi kolędnikami. pozostawała p o d zaborem a u s t r i a c k i m w r a m a c h t z w . a u t o n o m i i galicyjskiej. Należy także szych czlonko.v „przebierańców" wspomina,, że kolędnicy p r z y j ­ przypomnieć o działającym o d początku X X w i e k u r u c h u l u d o ­ m o w a n i b y l i wo.vezas przez gospodarzy w y m ( m . i n . w okresie 20 l a t międzywojennego Z M W R P „ W i c i " ) hucznie, częstowano i c h obiadem, p i w o m i t p . „Może się ludzie my wszyscy byli a nawet na rzecz u t r w a l e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej i dostosowania bardziej spanoszyli. joj do warunków współczesności (działalność Cicrniaka i Solarzów). wszyscy dziady l u b i l i , a teraz ludzio mówią o kolędnikach, że T r u d n o się więc dziwić, żo w Beskidzie Żywieckim zachowało się „dziadują" — snuje roflokejo na t e m a t s t o s u n k u d o „ d z i a d ó w " do dziś wiole t r a d y c y j n y c h zwyczajów i obrzędów. Wśród n i c h do dawniej a dziś — t e n sam i n f o r m a t o r . szczególnie żywotnych nałożą kolędujące z dawien dawna n a po­ Pierwej serdeczniej, dziadami, to 3 N a l a t a 70-te p r z y p a d a szczyt popularności Przebierańców żegnanie starego i p o w i t a n i o nowego r o k u — zespoły szlachciców spowodowany i dziadów, te ostatnie zwano takżo współcześnie przebierańcami, miejsce w „Heroda/m" w r o k u 1972, występ w Teatrze W i o t k i m bałamutami, u p a t r u j o genezę w Warszawie w r o k u 1975, k i l k a filmów nakręconych przoz T V P , szlachciców w p o p u l a r n y c h w X V I w i e k u wędrownych widowis­ zainteresowanie M u z e u m Etnograficznego w K i a k o w i e . Miejscowi włóczęgami. Jedna z hipotez k a c h i comedii doll'arte, a także X V I I - w i c o z n y c h komediach odniesionymi przoz zespól sukcesami: pierwsze chłopcy garnęli się do zespołu, mieszkańcy Żabnicy wspominają, rybałtowskich. B a r b a r a Bazielich i Stefan Deptuszewski, opierając żo do Przebierańców się n a relacjach mieszkańców Zablocia koło Żywca, któro zdaje p u n k t u widzenia była to więc e k s k l u z y w n a g r u p a n i e f o r m a l n a . się być głównym ośrodkiem t r a d y c j i dziadowskiej, u s t a l i l i cztery Wstępujący do zespołu otrzymywał n a początek mniej znaczącą wersje pochodzenia dziadów, spośród których najbardziej p r a w ­ funkcję, n p . „pachołka". było t r u d n o się dostać. Z socjologicznego dopodobna wskazywałaby na wołoskie i c h pochodzenie. A n a l i z a Zakładano w Żabnicy inne zespoły, ale i c h żywot był krótki. porównawcza zasięgu występowania dziadów w r o k u 1957 i 1987 To b y l i najczęściej „mali przebierańcy". K a ż d y w olał być w ze­ wskazuje, spole t r a d y c y j n y m " — w s p c m i i a jeden z byłych kolędników. żo zwyczaj t e n w przeciwieństwie do szlachciców r (które wykazują tendoncje zanikowe) jost n a d a l bardzo żywotny. Rozpadanie się g r u p „małych przebierańców" wynikało z k i l k u W 1957 odnotowano występowanie dziadów w dolinie Soły i jej p r z y c z y n wśród których do najważniejszych należały p r o b l e m y dopływów, w poludniowo-zachodniej organizacyjne, finansowo, a przede w s z y s t k i m b r a k przywódcy północy nie przekraczając 62 części Żywiecczyzny, n a Soły, a więc wyłączając Żywiec, „komendanta", o u z n a w a n y m przez społeczność wiejską a u t o r y - �I tecie. Należy też wiedzieć, że m a l i „przebierańcy" czy też „mali R a m a o k r y t a jost kapą uszytą z kolorowego, kwiecistego m a ­ kolędnicy" — j a k ich w Żabnicy nazywano —• często o b r y w a l i teriału, wykończoną n a b r z e g i c h cięgi od starszych w i e k i e m g r u p k o n k u r e n c y j n y c h . przyozdobiona jost czapą o f a n t a z y j n y m Powstanie w l a t a c h 70-tyoh istniejącego do dziś w Żabnicy frędzlami. Głowa kolędnika kształcie, wykonaną z drewna, oklejona k o l o r o w y m i bibułkami, „ z ł o t y m i " i „srebrny­ Dolnej analogicznego zespołu Przebierańców świadczy o wysokiej m i " p a p i e r k a m i . Łączna waga wszystkich elomontów Konia randzo zwyczaju w środowisku, j a k toż o równie wysokiej p o z y c j i nosi około 20 k g . Zachowanie Koni g r u p y prowadzonej którogo umioszczone p r z y r a m a c h d z w o n k i wydają głośny dźwięk. przoz P i w o w a r c z y k a i podyktowanej tymi f a k t a m i chęci naśladowania j e j . Konie F u n k c j o n o w a n i e kolędniczego zwyczaju dziadów o d b y w a się wy­ polega n a tańcu, w r y t m przeskakują nawzajom przez siobio, a takżo przez dźwiedzia, padają symulując śmiorć, Cygan Nie­ przywraca od Koni w oparciu o dziedziczoną przez wiele pokoleń wiedzę n a t e m a t i m życie udorzoniami b a t a . Zanikł j o d y n i e zwyczaj p o d k u w a n i a jego i s t o t y . W i e d z a t a przokazywana jost drogą bezpośrodniej k o n i przez Cygana. obserwacji, uczestnictwa, w formie przokazu ustnego najczęściej Cyganów —• k o w a l i t e n elemont w i d o w i s k a stracił rację b y t u . przez najbliższych, ojców i dziadków przyszłych członków zespołu. J a k nakazuje t r a d y c j a , uczestnikami pokazu obrzędo­ wego mogą być wyłącznie mężczyźni. W . P i w o w a r c z y k prowadzi zespół w o p a r c i u o przokazy dziadka, ojca oraz s t r y j a po którym przejął funkcję k o m e n d a n t a . Wszyscy o n i b y l i bacami podobnie j a k Władysław P i w o w a r c z y k , który przez t r z y lata prowadził bacówkę w Rycerce Górnej. Należy pamiętać, że jego społecznio nio k w e s t i o n o w a n y a u t o r y t o t j a k o „komendanta dziadów" w y ­ n i k a —• obok walorów osobistych — z f a k t u k o n t y n u o w a n i a w rodzinio odpowiedzialnego, wymagającego cocli spocjalnych zawodu bacy. Tradycjo pasterskio w rodzinie, a takżo w całej Górnej Żabnic\ miały o g r o m n y wpływ na ukształtowanie się r w a r s t w y wiorzeniowej (treści) zwyczaju, poprzez swoistą i n t e r ­ pretację p r a s t a r y c h scon symboliczno-magicznych. W y n i k i badań pozwalają, okroślić kolędniczy zwyczaj dziadów wzrosła liczba postaci, u m o w n i o z w a n y c h ,„rolami", podczas g d y nioktóro rolo zanikły. Do t y c h ostatnich należy r o l a Pana Młode­ go. D o t y c h , które pojawiły się w t r a k c i e istnienia zospołu i u t r z y ­ mały się, można zaliczyć: Telefonistę, Cygana od koni, parę Cy- ganiątek, Matoła, Żydówkę, a do t y c h , któro pojawiły się i zostały zaniechane: Górala, Doktora, Kosmonautę. D o ról, których liczba nie ulogta zmianie należą: Komendant, Garkarz Panna Młoda, (były t o zawsze role jednoosobowo) oraz (zawsze rolo dwuosobowe). Śmierć, Kominiarze Od c h w i l i powstania zespołu w r o k u 1921, do dnia dzisiejszego zwiększono liczbę następujących ról: Niedźwiedź — z 1 do 2, Żyd — z 1 do 2, Konie — z 2 do 3, Cyganka — z 1 do 2 (duża i mała), Sznurkarz — z 2 do 4, Pachołek — z 2 do 3, Diabeł z 2 do o. Cygan z 1 do 2, Żydowica z 1 do 2. Skład k a p e l i w ciąg i l a t również uległ zmianie. D o r o k u 1939 wraz z z a n i k i e m wędrownych (obocnio d w a , p i o r w o t n i o o d jodnego do d w u ) Niedźwiedzie ubierano są w n a t u r a l n y kożuch b a r a n i . I c h rola polega n a b r a n i u się za b a r y i zmaganiu zo sobą w ta,ńcu. Podobnio, j a k w p r z y ­ p a d k u zachowania Koni, Niedźwiedź pada, d r u g i bijo go b a t e m , przeskakuje przoz niego, p o t e m stara się przywrócić go do życia. Joden z m o i c h rozmówców wspomina, że (...) „wspaniałym był T o m a s i k , silny chłop zapinał się do wozu Niedźwiedziem i ciągnął go j a k k o ń " (...)*. Obocnio zachowują Niedźwiedzie się bardziej u m i a r k o w a n i e jeśli chodzi o płatanio f i g l i gospo­ d a r z o m . Zniknął łańcuch, nieodłączny dawnioj r e k w i z y t pamiątka dźwiedzia, wędrownych kuglarzy, chodzących Nie­ po j a r m a r k a c h z niodźwiedziem na łańcuchu. Biorąc p o d uwagę t r a d y c y j n y scenariusz zwyczaju, zachowanie Niedźwiedzi nie j a k Koni j a k o zjawisko dynamiczne, przeobrażające się w czasie. Znacznie Najczęściej podob­ nie uległo zasadniczym z m i a n o m . Nastąpiły n a t o ­ miast z m i a n y w warstwie treściowej. i Niedźwiedź — obok Kozy Koń — były najpowszochnioj w okresio Godów występującymi m a s z k a r a m i symbolizującymi zimowe przosilonie. Piorwotnio Koń stanowił uosobienie sił wege­ t a c y j n y c h ożywiających przyrodę i l u d z i , a s y m b o l o m t e j w i a r y były w y k o n y w a n e przez niego s k o k i i tańce. Niedźwiedź zaś dawniej owinięty g r o c h o w i n a m i , symbolizował zimę, aczkolwiek czynione przez niego s k o k i zwiastowały odradzanie się życia. Postacie Niedźwiedzia odzianego raz w g r o c h o w i n y , gdzie indziej w słomę l u b f u t r o — kożuch oprowadzane są jeszcze dzisiaj przez Cyganów po wsiach R u m u n i i , Węgier, Bułgarii i Jugosławii. W wyobrażeniach l u d o w y c h niedźwiedź uważany był za zwierzę p r z y c h y l n e człowiekowi, za zwierzę święto, gdzieniegdzie wręcz sądzono, żo był czlowiekiom w kosmatej skórze . Obecnie archa­ 5 iczna warstwa wierzeniowa uzyskała lokalną pasterską. N a przykład w czasie a k c j i Konie interpretację przeskakują przez zdarzało się, że kolędnikom przygrywała t y l k o h a r m o n i a (holi- Niedźwiedzia. gonka), bądź zospól w składzie: heligonka, skrzypce, basy, w y ­ następująco: mienia się czasami trąbkę i gajdy. Po wojnio doszodł bębon, „zarazy", mieszkańcy u b i e r a l i się w skórę niedźwiedzia i szli do Władysław „kiedy Piwowarczyk w odległych interpretuje tę scenę czasach panowały we w s i który wycofano, a na jego miejsco wprowadzono począwszy o d bacówek w góry. T a m udawało i m się uniknąć c h o r o b y " . Skok 1976 r. „ w a k a t " ( p r y m i t y w n y i n s t r u m e n t p o r k u s y j n y p r z y p o ­ przez Niedźwiodzia jost więc skróconym s y m b o l i c z n y m przekazem minający i odpowiadający okolicach „diabelskie instrumentowi zwanemu w innych skrzypce"). t a m t y c h odległych faktów. Podobną intorprotację r o l i Niedźwie­ dzia w „dziadach" przedstawił i n n y i n f o r m a t o r : „ w czasie z a b o r u O d początku istnienia do c h w i l i obocnoj zespół powiększył austriackiego w Żabnicy panowała epid.smia cholery i czerwonki. swój skład z 18 do 33 osób (prawie 1 0 0 % ) . Liczba ról g r a n y c h Mioszkańey, chcąc się uchronić przed śmiercią wkładali n a siebie w maskach zwiększyła się równomiernie w stosunku do w z r o s t u skórę niedźwiedzia, która m a tę właściwość, że posiadając grubą liczby wszystkich członków zespołu. P r z y osiemnastoosobowym warstwę tłuszczu, nie przepuszcza zarazków c h o r o b y . F a k t t o n 6 skladzio — 5 ról w maskach, p r z y trzydziestotrzyosobowym —• wiąże się z wiarą w locznicze właściwości sadła niedźwiodziego 11 ról w maskach. Zwiększeniu uległa wylącznio liczba t y c h ról, w medycynie ludowej. w p r z y p a d k u których zabieg t a k i uzasadniony b y l względami lub dwu­ Obocnio Koń znajdujo interpretację uproszczoną — jost s y m b o l e m sił w i t a l n y c h . Ważną funkcję spełniają jego d z w o n k i , których dźwięk wraz zo świstom biczów pachołków miał od­ straszać dziką zwierzynę. Sukcesywne zwiększanie w s t o s u n k u do składu z l a t dwudzies­ znaczonio magiczno — służył do odstraszania złych m o c y . Dzisiaj l o g i c z n y m i i pozostawał w zgodzio z tradycją n p . Żyd — Cygan -— Cyganie, Koń —-.Konie; Żydzi, nio zwiększyła się n a t o m i a s t liczba aktorów grającycłi role obwarowano przez tradycję j a k o jednoosobowe n p . Śmierć, osobowe n p . Komendant, Panna Młoda Głośny hałas, który towarzyszył zwyczajowi, m i a l p i e r w o t n i e Kominiarze. t y c h liczby Przebierańców spowodowane zostało rosnącym po­ członkowie zespołu Przebierańców znają t o archaiczne znaczenie wodzeniem i znaczeniem zespołu wo w s i . Wzrosła liczba chętnych czynionogo do udziału w zespole. pretację inną, z\viązauą ściśle z zakresem i c h doświadczoń życio­ Wygląd j a k toż zachowanio Koni zasadniczym z m i a n o m . K o s t i u m Konia skioj i drowniancj r a m y opasującoj w ciągu w i o k u nio uległy składa się z głowy końkolędnika n a wysokości t o r s u , do której na całym obwodzi*! przymocowane są d z w o n k i . przoz n i c h hałasu, lecz sami znają i podają i n t e r ­ w y c h . K i o d y na owce napadały w i l k i , można jo było odgonić hałasem, dlatego bacówki budowane były blisko siebie, stąd używano t r o m b i t j a k o instrumentów służących do przed niebezpieczeństwom bardzioj oddalonych ostrzegania baców. Dziką 63 �Para Cyganów i Cyganka Duża — chodzą razem. D o i c h zwy­ czajowych zachowań należ}': wróżenie, żebranie, Cyganka prosi gospodarzy o pieniądze na mloko d l a „dziecka" (lalka w k o s z y k u ) . Przewija plączące „niemowlę". Przebrani są „ p o Cyganka m a t w a r z uczornioną sadzami. Cygan wykonanej przez miojscowego Towarzyszy Malej i m Mała Cyganki cygańsku", jest w masce rzeźbiarza M a r i a n a Chowańca. Cyganka. Obecny, poszerzony (o rolę i Cygana przed końmi) w s t o s u n k u do pierwotnego m o t y w „cygański" w zwyczaju „ d z i a d ó w " wpłynął na wzbogaconie f o r m y i treści zwyczaju o nowe elomerrty, które pozostają jednakże w zgodzie z n a j s t a r s z y m i , t r a d y c y j n y m i przekazami. Patrząc k a t e g o r i a m i całości zwyczaju — wzbogacił jego d r a m a ­ turgię, nie powodując jednocześnie zakłóceń p r o p o r c j i . Rolo Żyda i Żydówki mają charakter w y b i t n i e s a t y r y c z n y , n a co wskazują zarówno i c h stroje, j a k i zachowanie. W latach dwudziestych bieżącego stulecia w Żabnicy żyło czterecłi, j a k oceniają i n f o r m a t o r z y , b o g a t y c h Żydów, z których jedon — n a j ­ bogatszy —• m i a l t a r t a k , karczmę, oraz sklop, oraz k i l k u n a s t u biedniejszych Żydów. I c h odmienna, ogzotyczna w odbiorze l u d ­ ności autochtonicznej k u l t u r a wycisnęła silne piętno n a treściowej sferzo zwyczaju Przebierańców, o czym świadczą iż n p . najstarsze role Żydów rozróżniały postać Żyda-Chasyda od i n n y c h . Żyd ten o nazwisku Rosental s t a l się p r o t o t y p e m r o l i w Przebierańcach. Z opisów byłych członków zespołu w y n i k a , że t y p postaci biorąc p o d uwagę wygląd zewnętrzny, został do dziś zachowany w Prze­ bierańcach. Jest to postać z g a r b o m , m a brodę i pejsy. Żyd u b r a n y jost w płaszcz i c y l i n d e r , w ręce t r z y m a r e k w i z y t — dzidę, dawniej zakończoną jeżową skórką, która służy równo­ cześnie j a k o m i a r a do odmierzania podwórek i domów U. 3. J . Kupcv.-.k. imt«k» „Diabłu"; И. 4. Maska ..Diuhlu" przy transakcji k u p n a . Podobnie j a k role Cyganów, Żydzi wykonują czynności p o d ­ suwane przoz życie. Dlatego powne czynności w y k o n y w a n o przez Żyda dawniej nie są k o n t y n u o w a n e obecnie, a zastąpiono jo zwierzynę odstraszali bacowio trzaskaniem z bata (długim n a 2—5 m ) , do tego celu stosowano takżo p r o c h strzelniczy. W zespolo z batów strzelają Pachołki (nazwa obecna), z w a n i wcześ­ niej również Baciarzami i Furmanami. T r a d y c j a mówi, że każdy koń m u s i mieć Pachołka. P i e r w o t n i e takżo Niedźwiedzie miały swoich pachołków. D o rozróżnionia i c h służyły umowne z n a k i — Pacltołkowie od Niedźwiedzi m i e l i na głowie baranicę, a o d Koni - - miniaturkę k o n i a na czapce. U b r a n i b y l i w spodnie góralskie i krótki kożuszek. Strzelali z batów (3—5 m ) dłuższych od obecnych (2 m ) . Ważny wpływ na skrócenie długości bata w zwy­ czaju miały i m p r e z y folklorystyczne n p . „Gody Żywieckie", któro te czynności pasterskie sprowadziły do wyczynów sporto­ w y c h . Jeden z b y l y e h członków zespołu mówi „(...) Dawniej się oceniało po sile strzału, gdzie są Przebierańcy. Różnio k o m b i ­ n o w a l i , żeby j a k najgłośniej strzelić. B a t y długie były, teraz mają krótkie b a t y , bo j u i y na konkursach liczy częstotliwość ude­ rzeń" (...) . 7 i n n y m i , bardzioj współczesnymi. N a przykład przostal o n „za­ bijać" d r z w i do „wychodka", co wiążo się z poprawą s y t u a c j i sanitarnej na w s i , natomia,st upowszechniła się m o d a n a w y ­ mierzanie przez Żyda d o m u , sprawdzanio czy jost z b u d o w a n y zgodnie z p l a n e m . T r a d y c y j n i o już Żydzi handlują zo sobą, w y ­ mierzają podwórko, targują się. D a w n i e j nieodłącznym r e k w i z y ­ t e m Żyda b y l t a l m u d . R o l a Żyda grana jest w masce w y k o n a n e j przez Józefa K u p c z a k a . Nałoży ona do najbardziej „gadanycli" ról w zwyczaju „dziadów". Wymaga też o d jego wykonawcy szczególnych predyspozycji, polegających na umiejętności „ga­ dania po żydowsku". Żydowi towarzyszy Żydówka. Jest to postać k r z y k l i w a , kłótliwa, zaczepia wszystkio postacie w zespole, przeszkadza „ m ę ż o w i " w „ p r a c y " . Pierwotnie nosiła ona sztuczno warkocze uplecione z l n u . Sznurkorze, n a z y w a n i też Macinułami, uchodzą za najwięk­ szych figlarzy. U b r a n i są w p r a w d z i w i e „dziadowskie" strojo — potargane, wystrzępione łachy. Co c h w i l a jakaś dziewczyna z p i s k i e m odgania się o d n i c h , uszczypnięta l u b umazana sadzami. Z r o l a m i zwierzęcymi i pachołkami związana jest najsilniej P i e r w o t n i o i c h k o s t i u m był w y k o n a n y ze sznurów p a p i e r o w y c h Postać t a u t w o r z o n a została na wzór Cy­ zwisających do pięt i szmat, na wzór o k r y c i a dziadów p r o s z a l n y c l i gana, który wo wsi założył własną kuźnię, a o którym do dziś odwiodzających wioś. Nioodłącznymi r e k w i z y t a m i były w y p c h a n y krążą bardzo dobre opinio. W s p o m i n a się takżo o dwóch wę­ królik i „mecherzyna". Obecny k o s t i u m Sznurkorza d r o w n y c h kowalach z m i e c h a m i , pojawiających się w Żabnicy strój błazna i g d y b y nie nazwa, t r u d n o b y było skojarzyć wygląd rola Cygana od Koni. wcześniej, w l a t a c h 2 0 - t y c h . B y l i o n i p r o t o t y p a m i postaci Cygana z t y p e m postaci. Bywało d a w n i e j , że Sznurkorze z najwcześniejszego piorowe m a s k i . starszymi tradycyjnymi zawszo Cyganka, folklorom kradnie, okresu istnienia zespołu. Zgodnio przekazami, której zachowanie z naj­ towarzyszy Cyganowi inspirowano jest również cygańskim (tańczy, m a dziocko w k o s z y k u , wróży, dawniej dmuchała w miechy kowalskie). A k t u a l n i e w zespole jost dwóch Cyganów i dwie Cyganki, Cygan przed Końmi a mianowicie: i Cygan oraz Cyganka Mała i Cyganka Rola Cygana przed końmi polega n a : przeganianiu Koni, bata, h a n d l u Końmi Duża. z użyciom z Żydami i gospodarzami —• mioszkańeami w i o s k i . Należy ona do t z w . ról g a d a n y c l i . Polega ona na i m p r o ­ w i z o w a n y c h rozmowach na tomat t r a n s a k c j i kupna—sprzedaży Kuni 64 i „bekaniu", na konie. Obecność Kominiarza przypomina zakładali p a - w zespolo wróży szczęśliwy n o w y r k . 0 T a k i e właśnie znaczenie symboliczne k o m i n i a r z a jost żywotne, do dziś. D a w n i e j Kominiarze w d r a p y w a l i się na stodoły, dachy domów, w y m i a t a l i k o m i n y , płatali różne figle n p . w y n o s i l i wozy na dachy domów, z a t y k a l i k o m i n y . Obecnie i c h rola ogranicza się do s y m u l o w a n i a t y c h czynności. K a ż d y chco być u m a z a n y przez Kominiarza sadzami — wróży t o szczęście w nadchodzącym roku. W zespole jest a k t u a l n i e pięciu Diabłów (dwóch c z a r n y c h , dwóch czerwonych i jeden czerwono-czarny), dawnioj były d w a (czarny i czerwony). Zwiększenie liczby Diabłów w zespole i n - �terprotowaó można j a k o konsekwencję ludowych wyobrażeń, zgodnie z którymi „moce piekielne mają p r a w o się rozmnożyć". Diabeł występujący w k u l t u r z e ludowej zasymilował się z czło­ wiekiem, przestał być wyłącznie symbolom sił d e s t r u k c y j n y c h . Posiada, także cechy p o z y t y w n e (np. pomaga chłopu) i swojskie (pozwala się chłopu oszukać). Wyraża siły w i t a l n e związane z s y m b o l i c z n y m przedstawieniem c y k l u wegetacyjnego ziemi . 8 I n f o r m a t o r z y relacjonują, żo wo wsi krążyły opowieści o diabłach, ponoć wierzono dawniej w istnienio diabłów i bano się i c h . Były t o zawsze rolo w maskach, które należą do j e d n y c h z n a j ­ efektowniejszych używanych przez zespół. Uzupełnione są o r y g i n a l n y m i r o g a m i z barana i n a t u r a l n y m f u t r e m . D o zwyczajo­ w y c h zachowań Diabła należy: płatanio różnych f i g l i — „diabel­ skich sztuczek", smarowanie sadzami, „nabieranie" na widły i „zabieranie do piekła". Nieodłączny r e k w i z y t — widły. Pier­ w o t n i e Diabeł był rolą „gadaną", obocnie t e n eloment zanika w zwyczaju. Najbardziej Diabła boją się dzieci. Trzeba przyznać, żo jego wygląd jost istotnio bardzo sugestywny. Najstarsi ludzie we w s i gadają, że dawniej t o t a k i o Diabły chodziły, co dzieci n a widły brały i n a dach l u b do k o m i n a wrzucały. Wspominają także, żo n a początku w i o k u , z a n i m powstał zospół dziadów w Żabnicy, chodził także Anioł z dziadami z Ciśea. Jego rola polegała na zbiorauiu datków. Była t o n a biało u b r a n a postać ze skrzydłami i w w i a n k u na głowie. W zespole żabnickim rolę Anioła przejęła Panna Młodym. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h p a r a t a u b r a n a była w stroje Młoda, która pierwotnio chodziła z Panem górali żywieckich, w k t ó r y c h brało się ślub. Tańczyli, zapraszali na „wieniec" i zbierali d a t k i . W l a t a c h pięćdziesiątych zaczyna chodzić Panna Młoda bez Pana Młodego. Jej strój uległ zmianio, w miejsce s t r o j u góralskiego p o j a w i a się „ m i a s t o w y " — biała układana spódnica i biały sweter. Podobnie obecnie strój Młodej jost odbiciem m o d y m i e j s k i o j . Twarz Młodziuchy Panny — jak się ją toż w Żabnicy nazywa — jest ostro, kolorowo w y m a l o w a n a . Śmierć pełni w obrzędzie funkcję moralizatorską. Zabiera do nieba, i piokła oraz nakazujo rozliczyć się z poczynań całego r o k u . „Za śmierć szed najwyższy chłop, co był p o n a d chalpę" — wspomina jeden z informatorów . N a pojawienie 9 reagowano żartem (...) się śmierci „Jeszcze nas nio biorzcie, idźcie t a m d a l e j " . Tańczono zo śmiercią, podobnie, j a k prawie ze wszyst­ 1 0 k i m i postaciami w zospole. Obecnie mieszkańcy w i o s k i nie uczest­ niczą t a k czynnie j a k dawnioj w „występach" zospolu. Przebie­ rańcy są również m n i e j a k t y w n i . W y n i k a t o między innymi z f a k t u , że obecnie zachowania kolędników rogulowane są przoz decyzje naczolnika g m i n y . Każdego r o k u przed nadchodzącym t e r m i n e m chodzonia Przebierańców naczelnik ustala trasę k o ­ lędowania, j a k również i n f o r m u j e , j a k i rodzaj psot i f i g l i został w d a n y m r o k u dopuszczony, wpływając t y m s a m y m na formę zwyczaju Gorkorz i jego treść. p i e r w o t n i e n a z y w a n y też był Błacharzcm, ponieważ łatał g a r n k i i naprawiał parasole. Obwieszony był g a r n k a m i , którymi „szczyrkoł" (hałasował) i różnymi b l a c h a m i . Podobnie, j a k p i e r w o t n i e , t a k i teraz nosi n a plocacłi skrzynkę z narzę­ d z i a m i , płata różno figle n p . „zabija" ubikacje, w większości symuluje wykonywane reklamuje swojo kiodyś autentyczno umiejętności, czynności. Głośno skrzynkę z pleców zdejmuje, narzędzia n a zewnątrz wykłada, w każdej c h w i l i g o t o w y jest do w y k o n a n i a usługi. Pierwotnie Blacharz m i a l wymalowaną t w a r z , teraz chodzi w masce. J e d n y m z najsłynniejszych Blacharzy był w Żabnicy Józef K r z u s . Telefonista i Matoł są n o w y m i p o s t a c i a m i , które pojawiły się w zospole około dziesięciu l a t t e m u . Telefonista pożyczony z wojskowej t o pomysł za­ telefonii polowej. Przywędrował wraz z powracającym ze służby wojskowej żołnierzem. M a przewieszoną na piersiach skrzynkę, w której znajduje się a p a r a t tolofouiczny. Matoł t o postać wiejskiego głupka, cyrkowego clowna, który pierwsze l o t y kosmiczne. Rola t a polegała n a w y c h o d z e n i u na płoty, dachy stodół, a następnie zeskakiwaniu z n i c h , co pozo­ rować miało „ l o t " k o s m o n a u t y . Kiorownik nazywany też K o m e n d a n t e m p i l n u j e porządku, przegania Przebierańców, reguluje r u c h e m kolędowania t a k , a b y można było zdążyć odwiodzić j a k najwięcej domów. „Jak coś źle zrobią, t o i m Władek gumą p r z y l e j o " — mówi jeden z m o i c h rozmówców . 11 żołnierski Musi Kiorownik przyozdobiony spełniać kilka nosi m u n d u r „oficerski" różnymi podstawowych orderami (mundur i błyskotkami). warunków decydujących o jego autorytecie w zespole. Poza t a k i m i niezbędnymi cochami ełiarakteru j a k : odpowiedzialność, zmysł organizacyjny, w a r u n ­ k i e m sine qua n o n jest posiadanie wiedzy n a t e m a t i s t o t y z w y ozaju. Zaobserwowano w ciągu wieku przeobrażenia zwyczaju dziadów pozwalają na następujące k o n k l u z j o : ł. W s t o s u n k u do składu zespołu w r o k u 1920 skład liczbowy zespołu zwiększył się. A l e z m i a n y to nie odbyły się w sposób p r z y p a d k o w y . Nio wynikły ono takżo, w myśl częstego ostatnio, z b y t płytko umotywowanogo twierdzenia, j a k o b y przeobrażenia w t e j warstwio zwyczaju były s k u t k i e m chęci uzyskania e f e k t u widowiskowości w w a r u n k a c h . . . estradowych występów f o l k l o ­ rystycznych . 2. Satyryczno-parodystyczny charakter zwyczaju zasadza się n a t y m , że k p i się, naśmiewa i szydzi z l u d z i obcych, znajdujących k p i z różnych otaczających go s y t u a c j i n p . z miejskiego strojenia się poza zamkniętym kręgiem społeczności wiejskiej. Występujące się wiejskich dziewczyn, alo również d r w i z samego siebie. w „dziadach" postaci wywodzące się ze świata obcego, znajdują­ W latach sześćdziesiątych pojawiła się i istniała w rańcach przoz k i l k a l a t postać Kosmonauty, Przebie­ będąca reakcją n a cego się w jakiś sposób poza światem społeczności wiejskiej można rozdzielić n a następująco kategorie: 65 �11. 5. „ D z i a d y " z Żabnicy Górnej, odpoczynek, od lewej siedzą: , . Z y d " , „Panna Młoda'', „Tele­ f o n i s t a " ; stoją: „Cyganka", „Śmierć", „ Ż y d " , „Pachołek" 1 — ludzie wędrujący, „luźni", bądź obcy k u l t u r o w o , osiadli we w s i {Cygan, Blacharz, rzęta {Koń, 3 — Żyd, Sznurkorz); 2 —- zwie­ i s t o t y pozaziemskie przez R. Roinfussa 1971—1974. 12 Wśród zanikania masok badaczy obrzędowych latach istniojo {Śmierć, domn:ema,iiio, że obserwowany n a Żywiecczyźnie ronesans m a s k i jest w y n i k i e m f o l k l o r y z m u , między i n n y m i s k u t k i e m oddziały­ na przojśeiu między stanom p a n n y a mężatki). w a n i a p o p u l a r n y c h imprez N a d całością panuje dosłownio i w przenośni, w znaczeniu s y m ­ w y m a g a szczegółowych badań. Dotychczasowo b o l i c z n y m k i e r o w n i k ( k o m e n d a n t ) , którego należy utożsamiać nio potwierdzają tego przekonania. z chłopem — mieszkańcem t o j w s i . 3. Zwyczaj w f o l k l o r u obrzędowego Młoda (znajdująca się w s y t u a c j i wyjątkowej, Niedźwiedź); Diabeł); 4 — Panna Kominiarz, „Żywieckie Gody". Problem mojo Według s t a n u n a 31 X I I 1986 r. zespół Przebierańcy dziadów oddaje szczególną wymowę Godów, okresu składał się z t r z y d z i o s t u trzech członków oraz Żabnicy ten obsorwacje Górnej trzy- w którym dochodzi do k o n t a k t u l u d z i zo światem o b c y m , n a d ­ osobowoj k a p o l i . Przoważająca większość (24) uczestników zespołu przyrodzonym. pochodziła z r o d z i n chłopsko -robotniczych. Daleko 4. Zwyczaj z f o r m y słowno-pantomimicznej oscylujo w k i o r u n k u rozdrobnienie gruntów żabniekich o d dawna już zdetorininowało formy pantomimicznej. we w s i t y p gospodarki, który opierał się n a dwóch źródłach 6. Sposób w y k o n a n i a ról zwierzęeye h nie ułogł zmianie. Wystąpiły d o c h o d u : p r a c y n a r o l i oraz p r a c y zarobkowej z m i a n y w warstwie treściowoj, odnoszącoj się do sposobów p o j ­ gospodarstwem. posunięte poza własnym Jedynie dziewięć osób zadeklarowało się j a k o mowania symboliki. chłopi. Rodzieo, podobnie j a k dziadowie, u t r z y m y w a l i się z r o l ­ 6. Zarówno sferę treści, j a k i sposobu w y k o n a n i a ról postaci n i c t w a l u b h o d o w l i , głownio owiec, podejmując w sposób do­ l u d z k i c h inspiruje życie. Przeobrażonia t y c h postaci przebiegają rywczy zgodnie ze z m i a n a m i w s i (np. postać Cygana), j a k równioż zmia­ Górka l u b podejmując praco nakładczo w' d o m u (w t e n sposób n a m i o charakterze ogólniejszym (np. pojawionio się r o l i K o s m o ­ wspieraja nauty), to uczniowie, z czego trzech uczęszcza do szkoły 7. Bole symboliczne wykazują najmniejszo przoobrażenia t a k w zakrosio treści, j a k i f o r m y , co jest związane z t y m , żo w prze­ inne prace, n p . sezonowo w Nadleśnictwie Węgierska fc budżet d o m o w y k o b i e t y ) . D w u n a s t u członków zospołu podstawowej w Żabnicy, dziewięciu do zasa.dn. szkól zawodowych. Pozostali są w większości p r a c o w n i k a m i f i z y c z n y m i z a t r u d n i o n y m i w nie­ ciwieństwie do ról postaci l u d z k i c h nie mają związku z życiom w i e l k i c h zakładach przemysłowych (filiach), usługowych i rze­ i mieślniczych, na miejscu w Żabnicy, w pobliskiej cechującą go zmiennością, n a t o m i a s t j a k o role postaci zo Wegiorskioj są dość Górce i k i l k a osób najdaloj, w B i o l s k u i Żywcu. Dogodna l o k a l i ­ rygorystycznio strzeżone przez tradycję. zacja zakładów p r a c y i szkół nie pozostaje bez wpływu n a uczest­ 8. W w i e l u p r z y p a d k a c h członkom zespołu znane jest archaiczne n i c t w o w zespole Przebierańców i stosunek członków do kułtywo- znaczenie w a r s t w y wierzeniowej zwyczaju, ale sami j a k o wersję wanogo zwyczaju. bardzioj przekonywującą w i c h odczuciu podają lokalną i n t e r ­ wolnego, t y m bardzioj, że d w u d z i e s t u spośród n i c h to kawalo- pretację pasterską, wynikającą z ich i n d y w i d u a l n y c h doświadczeń. r o w i o . Dzięki codziennemu 9. D o l a t t r z y d z i e s t y c h X X w i e k u zwyczaj miał charakter bar­ wieństwie do w i e l u młodych l u d z i mieszkających ealy tydzień dziej spontaniczny niż obocnio. w i n t e r n a t a c h l u b hotelach r o b o t n i c z y c h i odwiedzających wioś świata pozaziemskiego (który zawsze budził respekt) Należy założyć, żo mają o n i więcej czasu k o n t a k t o w i z Żabnicą (w przeci­ 10. W zakresie p l a s t y k i obrzędowej przebrania oraz k o s t i u m y t y l k o w niedzielę) i c h stosunok do t r a d y c j i będącej dziedzictwem wykazują tendencje rozwojowe. R e k w i z y t y obrzędowe stały się pokoloń just p o z y t y w n y , nie ulogł bowdom zakłóceniu w z o r a m i bardziej dokoraoyjne. Szczególny r o z k w i t nastąpił w dziedzinio miejskiego st}du bycia. N i e wstydzą się uczestnictwa w zespole. masek obrzędowych. Jest to zjawisko przeciwne do stwierdzonego Jeden z n i c h mówi: „Inni się spanoszyli, j a k zaczęli wyjeżdżać 66 �do m i a s t na budo\cy albo do kopalń, j a k przyjeżdżają do w s i Jest t o rola zajmująca wysoką pozycję w h i o r a r c h i i w s z y s t k i c h to się dziwią, żo m y to o d g r y w a m y , już zapomnieli, j a k śmigali ról w zespole. Wiążo się ona z władzą i odpowiedzialnościąm a prawo decydować o składzie Koni (obsadzaniu ról w m a l y e h przebierańcach". Stwierdziłam, że większość m o i c h Cygan rozmówców czuje silny, r o d z i n n y związek z tradycją kolędniczą o d p o w i e d n i m i — według niego — osobami) p o n a d t o odpowiada „ d z i a d ó w " — któryś z najbliższych rodzinie mężczyzn (dziadek, za konsekwencje i c h wybryków. Według Józofa ojciec, b r a t ) b y l (byli) członkami zespołu Przebierańców. Związek dobór właściwego mężczyzny do r o l i Konia z tradycją jest toż w y m i e n i a n y j a k o ważna m o t y w a c j a nie każdy w y t r z y m u j e bowiem k o n d y c y j n i e całodzienno tańce uczest­ n i c t w a w zespole. „ T o jost regionalne, zawsze było i będzie. i g o n i t w y , dźwigając na sobie ciężar około 20 k g . P a n i b y nio chodziła, j a k b y była w Ż a b n i c y ? " t e n rodzaj m o ­ t y w a c j i podawały osoby starszo wiekiem w s t o s u n k u do pozosta­ łych ( r o c z n i k i : 1951, 1952, 1958). Zaznaczyć nałoży, żo na związek z tradycją, j a k o dodatkową, obok zasadniczoj m o t y w a c j i uezostn i c t w a wskazało 22 osoby. Zespól Przebierańców jest źródłom satysfakcji i dajo możliwość samorealizacji osiemnastu członkom, p r z y c z y m wszyscy mówili o b r a k u możliwości atrakcyjnego spędzenia wolnego czasu, t a k w Żabnicy, j a k i najbliższej następująco w y p o w i e d z i : o k o l i c y . Między i n n y m i „Szyję padały własnoręcznie, sam wszystko ozdabiam według własnego pomysłu. Uważam, że m a m t a l e n t a k t o r s k i , jostom urodzony do t e a t r u , ale gdzio się t u uczyć? Pozostaje t y l k o wyżyć sic w Przebierańcach. Podoba m i się, cieszy m n i o , k i e d y n i o g ; być kimś i n n y m chociaż raz n a r o k " . 1 3 jedenaście osób umotywowało swój udział w zespole Przebierań­ ców chęcią zabawy, „wyszalonia się", „popsocenia" i „pofigło­ wania". Zespołu nie eechujo nadmierna fluktuacja —• najwięcoj uczestników łogitymujo się stażom o d 2 do 8 l a t . N a tej podstawie można stwierdzić, że s t r u k t u r a wewnętrzna g r u p y jest silna, sprzyjająca p r z e t r w a n i u treści wierzeniowych zwyczaju. A k t u a l n y Piwowarczyka, jest bardzo ważny, Postawa ogółu mieszkańców Żabnicy nacechowana jest apro­ batą d l a zespołu Przebierańców. W większości przypadków aprobata ta wiąże się z szacunkiem i poważaniem, j a k i m obdarzo­ ny jost Władysław Piwowarczyk. J a k k o l w i o k spotkałam się z o p i n i a m i k r y t y c z n y m i w s t o s u n k u do jego osoby n p . „Stary chłop jost, mógłby so dać spokój z t y m i wygłupami. Tyło l a t z n i m i dokazuje, a co z togo m a ? Czy rentę z tego dostanio ? " . 14 N a ogól mieszkańcy Żabnicy wyrażają żal, że zanikają stare obyczaje, obrzędy i zwyczaje. Sądzą j e d n a k , że kolędniczy zwy­ czaj dziadów, k u l t y w o w a n y obecnie przez Przebierańców n a pewno w Żabnicy nie zaginio. „ W czasio w o j n y c h o d z i l i , w czasie s t a n u wojennego też c h o d z i l i , t o co i m się możo s t a ć ? " — odpo­ wiedział na mojo p y t a n i e dotycząco perspektyw istnienia zwyczaju we wsi jeden z rozmówców. 13 „Ludzie gadają, gadają że popijają, nabałaganią, ale każdy w stary гак w oknio siedzi i wygląda n a n i c h . M o g l i b y t y l k o nio przyjść, t o b y P i w o w a r c z y k o w i we w s i łob u r w a l i " —• dodajo d r u g i rozmówca. 16 chyba „Kiedyś to mówili, żo dziadują, że na żobry wychodzą, alo toraz mało k t o t a k mówi (...) Żabnicy boz Przebierańców nie możo b y ć " mówi jedna z informatorok. 17 wyznaczył już swojego Porządkując informacje uzyskane z rozmów z mieszkańcami następcę. Jost n i m jego k r e w n y , o d jedenastu l a t związany Żabnicy wysunąć można następująco w n i o s k i : przywiązanie do z Przebierańcami t r a d y c j i , której elemontom jest zwyczaj „komendant" zespołu W . P i w o w a r c z y k Józof P i w o w a r c z y k . Zgodnie z tradycją odgry­ wał po kołei różne rolo — Pachołka, Kominiarza, Diabła, Żyda, z poczuciem p a t r i o t y z m u lokalnego „dziadów", połączone właściwe jest p r z e d s t a w i ­ którą uważa za najpięk­ cielom najstarszej generacji. Wśród średniego pokolenia przeważa niejszą. „ D o tej r o l i trzeba mieć werwę, ale trzeba ją też przeżyć. a p r o b a t a dla Przebierańców i potrzeba k o n t y n u o w a n i a z w y c z a j u kończąc na r o l i Cygana przed Końmi, Myślałem, żo nie pójdę w t y m r o k u , nic nie miałem przygotowane. we w s i . T y l k o bardzo nieliczni traktują zwyczaj Alo jest atmosfera we w s i do Przebierańców. M o j a siostra toż nie zacofania. Wśród młodego pokolenia daje się zauważyć t e n d e n c j a rewaloryzacji pewnych cecli k u l t u r y jako synonim mogła się n a Przebierańców doczekać. W o wsi są n a t u r a l n o w a r u n k i do (ma na myśli zwyczaj) wejdzio się n a dach, s t r y c h , czy do p i w n i c y , f o l k l o r u (np. język). Przebierańców uważają za element niezbędny ludowej np. stroju, n i k t człowieka nio w y g o n i . W e wsi czuje się człowiek i n a c z e j " . i stały, wpisanv w pejzaż Żabnicy. 6? �U . 7. L u d w i k P y t e l rzeźbi maskę. P R Z Y P I S Y Bazieliebówna В., Deptuszewski S., .Szlachcice," i „Dziady", zwyczajowe widowiska, [ w . ] „Polska Sztuka L u d o w a " , 1959 nr 1 Bazieliebówna В., Deptuszewski S., op. c i t . J a n Pawlus, u r . 1956 w Żabnicy Michał Wojtyła, u r . 1903 w Żabnicy Moszyński K . , K u l t u r a L u d o w a Słowian, t . 3, s. 278—282 Michał Wojtyła, u r . 1903 w Żabnicy J a n Pawlus, u r . 1956 w Żabnicy T o m i c c y J . i R „ Drzewo życia (ludowa wizja świata i czło­ wieka), Warszawa 1975, s. 28—37 1 2 3 4 5 6 7 8 W a l e r i a K u p c z a k , u r . 1911 w Żabnicy j-w. Stanisław D u d k a , u r . 1923 w Żabnicy Reinfuss R., Przebrania w widowiskach ludowych i ich współczesne przeobrażenia, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1971 n r 4, s. 203—216 J a n Jurasz, u r . 1963 w Żabnicy A n i e l a Żyrek, u r . 1936 w Żabnicy Stefan C h u d y , u r . 1923 w Żabnicy Józef Gluza, u r . 1933 w Żabnicy A n i e l a Żyrek, u r . 1936 w Żabnicy 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 5 F o t . : Jan Hulłowbki, i i . 7; Tomasz K u r a , i l . 2, 3; Jerzy Mirski, i l . t , 4, 5, 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9c4ae4c3666bb6cb5ffcd5e86ede78b.pdf 5ea02ed2d9c7fb02e8af83a411ef20ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2935 Title A name given to the resource Festiwale folkloru w Bułgarii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.45-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Wanda Drabik FESTIWALE FOLKLORU W BUŁGARII Bułgaria —• k r a i n a f o l k l o r u . Takie hasła zawierają przewod­ Chociaż wszystkim chodzi przecież o a u t o n t y c z n y n i k i i foldery roklamująco o b o k uroków k r a j o b r a z u , pamiątek f o l k l o r , t o j e d n a k j u r y preferuje wiorność t r a d y c y j n y m k a n o n o m , z przeszłości i n i e o d z o w n y c l i osiągnięć b u d o w n i c t w a socjalistycz­ publiczność żąda zabawy nego t o , co jeszcze może stanowić atrakcję d l a krajowego i za­ p r o g r a m będący czymś pośrednim między oświatową p u b l i c y s t y ­ granicznego ką, a rozrywką lekką i przyjemną. t u r y s t y . Niektóro z n i c h podają p o n a d t o i t e r m i n y odbywających się cyklicznio regionalnych, miejsca i zadziwienia, a telewizja montuje narodowych W 1985 r . oglądałam w Bułgarii d w a festiwale: w s t y c z n i u —• i międzynarodowych festiwali. Środki masowego przekazu gorąco V I I I N a r o d o w y F e s t i w a l Surwakarów i Kukierów, w sierpniu — zachęcają V Rogionalny F e s t i w a l „ P i r y n Śpiewa". Interesuję się obrzędami. do wzięcia w n i c h udziału, a następnie publikują obszorne sprawozdania. Są więc „Święta s z t u k i ludowej i f o l k l o r u " , Chciałam więc na własno oczy zobaczyć co zostało zo z n a n y c h „Święta dziecięcej twórczości l u d o w e j " , „Święto młodości" — z l o k t u r obrzędów, t a k fascynujących archaizmem i egzotyką, z piośnią i tańcem o pokój i przyjaźń. „Święto zwyczajów zimo­ a zarazem t a k b l i s k i c h naszym. Nio miałam dość czasu a n i możli­ wych" itp. wości, b y je oglądać w terenie. Te starannie i z dużym nakładem środków przygotowane F o s t i w a l „surwakarów" i „kukierów" o d b y w a się co d w a l a t a imprezy mają na c e l u : w P e r n i k u , n i o w i o l k i m mioście u podnóża gór, opodal Sofii. Całe Opiekę n a d a u t o n t y c z n y m f o l k l o r e m , stworzonio bodźców miasto dla twórców i działaczy k u l t u r y l u d o w e j ; nieodparcie kojarzącymi się z Meks3'kiem. W przeddzień pokazów udekorowano flagami i emblematami festiwalowymi, Popularyzację f o l k l o r u , zaakcentowanie jego wartości i miejsca odbył się u r o c z y s t y k o n c e r t w Pałacu K u l t u r y . Były przemó­ w kulturze narodowoj; wienia, orkiestra odegrała u t w o r y oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , W y c h o w a n i e młodego p o k o l e n i a w t r a d y c j i f o l k l o r u , a przez t o śpiewaczka o p e r o w y m głosem odśpiewała stylizowane pieśni, chór kształtowanie postaw p a t r i o t y c z n y c h ; zakładowy s}awil pieśnią górniczy t r u d , a dziecięcy zespół w za­ K r e o w a n i e n o w y c h f o r m „Święta l u d u pracującego"; b a w n y c h strojach tańczył „tanioo m a s e k " . Pośród tego wszyst- Nieoficjalnie, ale już wyraźnio przebijają i inno colo: unaocznienie kiogo występ czterech w i e j s k i c h k o b i e t , śpiewających z n i e b y ­ t r o s k i władz c o n t r a l n y c h i l o k a l n y c h o zachowanio i rozwój wałą ekspresją, był d o p r a w d y dysonansem. Następnego d n i a , p o t r a d y c j i (staroj w formio, a socjalistycznej w treści) i t y m s a m y m o t w a r c i u dziecięcej w y s t a w y rysunków, odbyły się festiwalowe przysporzenio sobie popularności; p o k a z y . N a dużym stadionie wydzielona t r y b u n a d l a j u r y i do­ Przekazywanie w festiwalowej oprawie haseł p r o p a g a n d y poli­ stojnych gości. Wielotysięczne tłumy odgrodzono od bieżni szoregiem milicjantów. Między m i l i c j a n t a m i a widownią dzie­ tycznej ; Zwrócenie u w a g i zagranicy n a żywotność i bogactwo folkloru. B u l g a r i a m a wyraźne ambicje stania się c e n t r u m f o l k l o r u i f o l k l o r y s t y k i , o c z y m świadczy m . i n . zwyczaj kończących fostiwale organizowania k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h . Konferencje są okazją do spotkań i d y s k u s j i przedstawicieli różnych ośrodków n a u k o w y c h , również zagranicznych, a także działaczy wyższego szczobla. Przedstawiono na t y c h sesjach kultury wypowiedzi są później p u b l i k o w a n e w prasie i czasopismach specjalistycznych. Organizacją festiwali zajmują się contralne l u b okręgowo K o m i t e t y K u l t u r y p r z y współudziale ośrodków k u l t u r y . Fachowcy rejonowych i gminnych siątki dziennikarzy, e k i p t e l e w i z y j n y c h i f i l m o w y c h , również zagranicznyoh. T y m udajo się czasom podejść bliżej, zawracani próbują n a n o w o . Z i m n o , więc rozgrzewają się łykiem z w y ­ ciągniętej ukradkiem butelki. Widownia też się pokrzepia, szoleszozą p a p i e r y , gwar rozmów — do czasu, bo już za chwilę zagłuszy wszystko oszałamiający rytm dzwonów, dzwonków, dzwoneczków i p r z e n i k l i w a melodia piszczałek. Przez k i l k a go­ d z i n wokół s t a d i o n u defiluje niezwykły korowód r o z m a i t y c h p o ­ staci, budząc p o d z i w bogactwem strojów, wywołując śmiech, o k r z y k i z d u m i e n i a , w y b u c h y o n t u z j a z m u i regularnie powtarza- przygotowują oprawę plastyczną i ideologiczną, scenariusz występów i imprez towarzyszących. T u nie m a miejsca n a improwizację. Merytoryczną opiekę spra­ wują p r a c o w n i c y I n s t y t u t u F o l k l o r u , I n s t y t u t u Muzykologii, I n s t y t u t u E t n o g r a f i i — Bułgarskiej A k a d e m i i N a u k oraz M u z e u m Etnograficznego. O n i są d o r a d c a m i l o k a l n y c h działaczy i i n s t r u k ­ torów w okresie p r z y g o t o w y w a n i a festiwali, a następnio wchodzą w skład j u r y e t a p o w y c h i f i n a l n y c h o l i m i n a c j i . P o d s t a w o w y m ich zadaniem jost wypracowanie i pokazanie t a k i e j f o r m y pieśni, tańca, g r y czy obrzędu, która będzie zgodna zo z n a n y m i z badań i l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u wzorcom. Organizatorzy starają się unikać wszelkich z m i a n , czy o d ­ stępstw o d uznanej za tradycyjną formuły. Jeśli m i m o to (przoz niedopatrzonie, nieporozumienie oficjalnych czy z i n n y c h względów) na przeglądach prezentowano są pokazy, odbiegająco o d wzorca, nie mają one szans n a nagrodę. A zdobycio n a g r o d y , obok satysfakcji pokazania się w T V , jest głównym m o t y w o m udziału w k o n k u r s i e . Stąd w k o l e j n y c h fostiwalach daje się za­ uważyć tendencja do naśladowania laureatów, zdarzają się za­ pożyczenia z odległych regionów. Jodnocześnio dochodzi do głosu chęć wyróżnionia się przez pokazanio r z a d k i c h wariantów, w p r o ­ wadzenia i n n o w a c j i . Pragnionio p r z y p o d o b a n i a się jodnocześnio j ' v r y , publiczności i t o l o w i z j i jest nader t r u d n e do zrealizowania. 45 �jące się o k l a s k i . Regularność w y n i k a z f a k t u , że każda g r u p a m a m a s k i w których cechy ludzkie przemioszaue są zo zwiorzęcymi dokładnie 5 m i n u t n a przedstawienie f r a g m o n t u obrzędu. Przejście albo kolejnej g r u p y poprzedza tablica z nazwą rniojscowości i regionu, u b r a n i są w k o s t i u m y zo skór owiec i kóz. Mają m n i e j l u b bar­ smolą twarze. Noszą elementy strojów kobiecych l u b o d c z y t y w a n a głośno do m i k r o f o n u . G r u p a z a t r z y m u j o się przód dzioj wymyślno n a k r y c i a głowy zo skór i s u k n a . Często mają j u r y , prezentuje swój p r o g r a m , a następnie p o w t a r z a go jeszcze g a r b y , a zawsze cali obwioszeni są n a j r o z m a i t s z y m i d z w o n k a m i . p a r o k r o t n i e w miarę obchodzenia s t a d i o n u . Niektórzy ośmielają Trzymają szablo l u b przeróżnie zakończone laski. N i e o d z o w n y m i się przekroczyć barierę milicjantów i wprost do publiczności, p o s t a c i a m i są: „główny k u k i e r " i „kukiorica", w niektórych od­ a m i a n a c h „ c a r " , „gonerał", „para młodych" i jakioś „ z w i e r z ę " . raczej do stojących bliżoj dzionnikarzy, kierują życzonia i działania obrzędowe. I n n i , jeśli akcja tego w y m a g a , przywożą Odgrywają kolegów, p r z e b r a n y c h za gospodarzy. Jeszczo i n n i nie zwracają w a l k i , p o r y w a n i a k o b i e t , palą ogień i pryskają wodą. Niektórzy sceny o mocno erotycznym zabarwioniu, i m i t a c j e się do n i k o g o , albo udają, żo widzów traktują j a k domowników. inscenizują orkę i siew, i n n i pokazują śmierć i ożywanie zwierzęcia, Wystąpiło 17 g r u p dziocięcych i 54 g r u p y dorosłych przebierań­ parodiują ców. Dzieci pokazały noworoczne „kukieri" z Wiosiolinowa składanie życzeń z gałązką weselo. Największe wrażenie (Szumiejski robią na wszystkich okręg), j a k się potom owocami, okazało z d o b y w c y I nagrody. K i l k u n a s t u mężczyzn z u s m o l o n y m i albo z n a b i t y m i nań p l a s t r a m i słoniny. Gałązki zwano surwaczki t w a r z a m i , w w y s o k i c h f u t r z a n y c h czapach, w kobiecych spódni­ derenia, ustrojoną wełną, p o m p o n a m i , nasionami i (od „ S u r w a " -— N o w y R o k ) mają i n n y kształt dla chłopców, cach i zapaskach n a r a m i o n a c h , z w y p c h a n y m i g a r b a m i , szlo i n n y d l a dziewcząt, a i c h dekoracja jost zróżnicowana regionalnie. mocno wybijając r y t m , wydając dziwno p o h u k i w a n i a . N a chwilę Młodzi mężczyźni przodstawiali obrzędy maskaradowo, któro przystanęli skłaniając się do ziemi, b y zaraz podjąć marsz. Biła przyjęło się dzielić n a „kukierskio" i , , s u r w a k a r s k i e " chociaż od n i c h niosamowita siła i t a k a powaga, żo rozbawiona lokalnie mają różne n a z w y . „Surwakari" chodzą w czasie t z w . chwilą w i d o w n i a zamarła w m i l c z e n i u , b y zc m o m e n t wybuchnąć nieczystych d n i , o d Nowego R o k u do E p i f a n i i (Wodiei) w środ­ brawami. k o w y c h i południowo -zachodnich rejonach oraz w przed u Macedonii. F o s t i w a l kończą podziękowania dla organizatorów i uczest­ Noszą m a s k i , z których najpopularniejsze są t z w . l i k o w o z w y ­ ników. Widzowio odurzeni dźwiękiem i rozmaitością następują­ soką konstrukcją nadbudowaną n a d głową, przybraną c y c h po sobie obrazów, rozchodzą się do domów. A n i o n i , a n i syme­ t r y c z n i e skórami i głowami zwierząt l u b piórami i skrzydłami, w y k o n a w c y nio znają joszcze wyników tego szczególnego k o n ­ nawet k u r s u . Dowiedzą się o n i c h później, g d y po w i e l u godzinach j u r y całymi p t a k a m i i zwierzętami, niokiedy mochanicznie w p r a w i a n y m i w r u c h . R z a d k i już, najstarszy t y p masek z f u t r a za.mknie o b r a d y . z wyciętymi o t w o r a m i , z r o g a m i i c z e r w o n y m językiem, często Niezwykle a t r a k c y j n o wndowisko nie stwarzało j e d n a k żadnych zastępowany jest przez nowsze f o r m y (w w i o l u wsiacli znane możliwości poznania pełnego kształtu, a t y m m n i e j sensu choćby jeszcze przed I I wojną) w których o t w o r y wycięte są w suknie jednego obrzędu, choć z przedstawionych fragmentów dałoby się l u b płótnie p o k r y t y m a p l i k a c j a m i i w z o r a m i w y s z y t y m i nićm i k o r a l i k a m i . U b r a n i są w skóry l u b przyczopione 1 do u b r a n i a strzępy czorwonogo materiału. W pasio mają zawieszono d z w o n k i . W rękach trzymają k i j e , p a l k i , młotki. Towarzyszą i m inno postacie, zwykło „ d z i a d " i „ b a b a " albo para złożyć kilkanaście t r a d y c y j n y c h i z m o d y f i k o w a n y c h wariantów. Tak wykonawcom, chodziło przedo j a k i a u t o r o m festiwalowego wszystkim sconariusza o uzyskanie największego e f e k t u . F e s t i w a l „ P i r y n Śpiewa" odbywał się co 3 l a t a a w przysz­ „nowożeńców" łości będzio się odbywać co .5 l a t . Tegoroczny d e d y k o w a n y był z wosolnym orszakiom. Niektórzy oprowadzają maszkarę zwiorzę- X I I I Kongresowi K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Bułgarii i 30 rocznicy cia — „rogacza", „wielbłąda", „ k o b y ł ę " , „niodźwiedzieę" i t p . „Kwietniowego Skaczą wysoko, na rozleglej górskiej polanie podzielonej n a oznakowane soktory. tańczą, odgrywają komiczno scenki, składają Plenum K o m i t e t u Centralnego". Usytuowany życzenia. „ K u k i o r i " cłiodzą w ostatniej fazio zapustów (Syrnica) Przy głównie w T r a e j i i n a północnym wscłiodzie k r a j u w trzocli za­ z odręcznym skupom eksponatów oraz „ludowej s z t u k i k u l i n a r ­ sadniczych o d m i a n a c h : 1 z m o t y w e m o r k i i siowu, 2 z odgrywa­ n e j " . P r z y drogach gęsto rozmieszczono k r a m y , stoiska, k u c h n i e n i e m sceny z postacią zwierzęcą, 3 z oblowanieni wodą. Noszą polowe sorwujące gorące dania. W c e n t r u m sztab 46 wejściu okazjonalno wystawy: etnograficzna, połączona festiwalowy, �11. !',. Pokazy grup „kukierów": przebierańcy w futrach, maskach, z d z w o n k a m i i k i j a m i Stojący l u b siedzący n a t r a w i e widzowie (głównie kibice t o ­ biuro prasowe, i n f o r m a c j a i poczta z okolicznościowymi stemp­ warzyszący swoim zespołom i w y k o n a w c y mający w o l n y czas), lami . D r o g i udekorowano bułgarskimi i r a d z i e c k i m i f l a g a m i . N a skrzyżowaniu o l b r z y m i a plansza z p o r t r e t a m i przywódców o b u b r a t n i c h narodów i gorącym zapewnieniem o wieczystej przy­ jaźni ( c y t a t z T . Żiwkowa). I m p r e z a m a być u t r z y m a n a w k o n ­ w e n c j i ludowego f o s t y n u , na którym można podjeść, pooglądać i zabawić się w k u l t u r a l n e j atmosferze. Niezliczony tłum widzów, wykonawców w przeróżnych strojach, specjalistów, d z i e n n i k a r z y krajowych i zagranicznych o k i e m pilnujących krąży p o terenie, p o d porządku milicjantów. bacznym Skupiają się przy estradach, na których równocześnie o d b y w a się wiolo występów. Prezentują t a m swój dorobek wsie i miasteczka południowo-zachodnioj Bułgarii. E s t r a d jost dziowięć, a p r o g r a m (zawie­ rający 1021 punktów) jost t a k d o b r a n y , b y zestawy przygotowa­ ne przoz poszczególne g m i n y dawały w sumie przogląd w s z y s t k i c h dziedzin f o l k l o r u na każdej estradzie. N a ostatniej popisują się wyróżniono przoz j u r y zespoły wizja. Jury ocenia a całość f i l m u j e bułgarska tele­ czy przedstawiony f o l k l o r jest auten­ t y c z n y , nagradzając zwłaszcza t y c h , którzy zadali sobie t r u d wyszukania s t a r y c h tańców, zarzuconych już obrzędów, zapom­ n i a n y c h pieśni, bajek i t p . Szczególną uwagę poświęca się wystę­ p o m dzioci, przyszłych kontynuatorów t r a d y c j i . każdy występ, słabły, z czasem zamilkły zupełnie i zrywały się t y l k o , g d y coś przykuło uwagę. Przestano obserwować siedząco na krzesłach jury, komentować sprzęt i zachowanie reporterów. L u d z i e rozsiadali się swobodnie, rozkła­ d a l i jedzenie, wszczynali p o g w a r k i . Wywoływało to protesty t y c h , którzy chcieli słodzić co się działo n a scenie, a niekiedy interwencję wszochobecnej milicji. W i o l u opuszczało widownię i przenosiło się n a dalej położone łączki, gdzie już do w o l i można było rozmawiać, żartować i bawić się we własnym gronie. N i stąd n i zowąd zaczynały się śpiewy, odśpiewywano i m z sąsiedniej łączki. K t o ś chwytał za i n s t r u m e n t , dołączali d r u d z y . Tworzył się korowód posuwający się wężowo k u i n n e j , siedzącej w pobliżu grupie. Wyłaniali się soliści, tań­ cząc naprzociw siebio starali się jedon drugiogo przetrzymać w c o r a z — t o gwałtowniejszym r y t m i o , z coraz t o bardziej s k o m p l i ­ k o w a n y m i f i g u r a m i . Sukcosom, w i t a n y m wybuchem radości, było g d y k o n k u r e n t nie b y l w stanie powtórzyć serii szybko zmieniających się kroków albo g d y zgubił r y t m . K a ż d y t a k i popis kończył się ogólnym śmiechom, w y k o n a w c y p a d a l i n a trawę, a po c h w i l i znów odzywała się muzyka i s t a w a l i k o l e j n i tancerze. W s z y s t k o k o m o n t o w a n o n a żywo, zadawano p y t a n i a , dowcip­ B l i s k o jedną szóstą p r o g r a m u zajmują „obyczaje ludowo". W t y m określeniu zawierają się g r y , zabawy, zabiegi magiczne, zaklęcia, zwyczaje oraz obrzędy doroczne i rodzinno. N i e sposób wszystko po k i l k u godzinach b y l i już wyraźnie znużeni. O k l a s k i , począt­ k o w o nagradzające ogarnąć. Próbowałam zobaczyć t y l k o te, które już k o w a n o , oglądano stroje. Takie zabawy przociągały się do późne­ go wieczora. A t y m c z a s o m , p o zakończeniu k o n k u r s o w y c h występów, n a centralnej estradzie odbywał się k o n c e r t o r k i e s t r y z Błagojew- poznałam. J e d n a k nawet z pomocą p r o g r a m u i bułgarskich k o ­ gradu, grającej legów t r u d n o trafić n a wybraną prezentację. P r z y c h o d z i się albo l u d o w y c h . Równocześnio odbywała się „ r o w i a " l u d o w y c h strojów. za wcześnie, albo za późno. Ostatecznio decyduje u t w o r y kompozytorów oparte na motywach przypadek. Zróżnicowanie ubiorów tej części Bułgarii jost zaiste i m p o ­ Obrzędy doroczne obejmowały prawie pełny c y k l (z wylączoniem nująco. Zachowały się t a k stroje kobieco, j a k męskie i dziocięce, kolędy i zapustów). Z r o d z i n n y c h najczęściej pokazywano różne p r z y c z y m wcale nio wyglądały n a specjalnie szyte łub wyciągnięte w a r i a n t y wesela. Dominowały g r y i zabawy dziocięce (52 razy z k u f r a na tę właśnie okazję. Wiele strojów, zwłaszcza noszonych w p r o g r a m i e ) . Interesująco, żo czasem dzieci odtwarzały w formio przez zabawy obrzęd o d g r y w a n y wczośnioj przez dorosłych. O d g r y w a n y , z l o k k i c h , f a b r y c z n y c h materiałów, ozdobiono bo przecież wszystkio te obrzędy były insconizaeją. N a w e t , jeśli żuterią, robiły wrażonie k o n t y n u a c j i strojów noszonych przez nic wnoszono d o k o r a c j i , nie pozorowano r o d z i n n y c h rozmów, nie starsze m i e s z k a n k i r e g i o n u . i m i t o w a n o gospodarskich zajęć. Publiczność zresztą dziewczęta, było wyraźnie zmodernizowanych. Uszyte współczesną b i ­ najżywiej Następnogo dnia odbył się , . m e e t i n g " uczestników festiwalu roagowała właśnie n a scenki mające stanowić tło d l a prezentowa­ z działaczami k u l t u r y i przedstawicielami władz. F e s t i w a l zakoń­ n y c h obrzędów n p . sprzeczka r o d z i n n a poprzedzająca p r z y b y c i o czył występ zawodowogo zespołu pieśni i tańca „ P i r y n " . Bogate swatów wywoływała śmiechy i dogadywanie, a złe t r a k t o w a n i o i j a k spod igły k o s t i u m y , m a o s t r i a w y k o n a n i a , skomplikowane synowej przez świekrę - - współczucie układy choreograficzne z efektami c y r k o w y m i , będą pewnie 47 �I I . 4. В.irun, zespół surwakarów, Rażdawee, Pornik stanowić szczyt marzeń i wzór do naśladownia d l a w i e j s k i c h wykonawców. A wieczorem, już po powrocie do Sofii, mogłam posłuchać t r a n s m i s j i r a d i o w y c h i obejrzeć w t e l o w i z j i , t o czego niedawno J a k maja, się te festiwalowe zawody do współczesnych f o r m świętowania n a w s i bułgarskiej mogę sobie j o d y n i e wyobrazić na podstawie p u b l i k a c j i i rozmów z f o l k l o r y s t a m i . W l i c z n y c h opracowaniach przedstawiano sn r e k o n s t r u k c j e byłam świadkiem oraz dowiedzieć się j a k doniosłe m a t o znaczonio t r a d y c y j n e g o c y k l u obrzędów, któro stanowiły osnowo dla wspól­ w kulturze narodu. nego świętowania mieszkańców w s i . Święto, obok swoich p o d 48 �I s t a w o w y c h , s a k r a l n y c h f u n k c j i , było czasem swawoli i wesołości. W l a t a c h pięćdziesiątych obrzędy, zwłaszcza to angażujące T y m bardziej, że okrosy świętowania następowały po okresach całą wioś, były zakazano. P o d koniec l a t sześćdziesiątych po­ umartwioń i ograniczeń A d w e n t u i Wielkiego wstały w a r u n k i b y ożyły n a nowo. Od k i l k u n a s t u l a t opioka n a d P o s t u oraz po długotrwałej, wytężonej p r a c y zakończonej z b i o r a m i plonów. T r u d n o uchwycić k i o d y i z j a k i c h powodów rozpoczęło się przechodzenie niektórych aktów s a k r a l n y c h w zabawę, która zresztą była i jost elomentem wchodzącym do rytuału święta, twórczością mierze ( p o r . B a c h t i n , H u i z i n g a i i n n i ) . W Bułgarii istnieją źródła z końca ubiegłego w i e k u (przytacza jo m . i u . A r n a u d o w ) poświadczające p r z y p a d k i przechodzenia obrzędowego maskowania w maska­ radowo i g r y . W obrzędzie ludzie zakładający m a s k i , r y t u a l n o stroje, po­ sługujący się r e k w i z y t o m , muszą spełniać określono w a r u n k i , nio odgrywają o n i r o l i , a przoistaczają się w nową postać. Po dopełnieniu obrzędu nio m a p o w r o t u do s t a n u poprzodniogo, dokonało się przejścio do kolejnego e t a p u życia. W maskaradzie jest t y l k o przebranie, chwilowe przyjęcie w y b r a n e j r o l i , którą można odegrać lepiej l u b gorzej nie powodując pozytywnych czy n e g a t y w n y c h d l a całej społoczności skutków. I s t n i e j e w p r a w dzio konwencja wyznaczająca ogólne ramy, czas maskarad p o k r y w a się z czasom obrzędowym. Jednak można modyfikować strój, wzbogacać dialogi, dać w y r a z f a n t a z j i — to wszystko co cechuje miejską obyczajowość karnawałową. Tendencja t a , wyraźna już w okresie międzywojonnym z czasom nasilała się coraz b a r d z i o j . A c z k o l w i e k , j a k pisze C h . W a k a r o l s k i , r a d y k a l n o z m i a n y we w s z y s t k i c h dziedzinach życia i twórczości bułgarskiego l u d u nastąpiły po I I w o j n i e . „Dopioro r o k 1944, k i o d y rozpoczęto b u d o w n i c t w o socjalizmu w B ^ g a r i i , wprowadził zmiany w rewolucyjnym społeczne są regulowano zgodnio tompio. (...) Stosunki społeczności wiejskich wchodzi do spowodowała renosans obrzędów, a raczej adaptacji obrzędowych f o r m , do różnego r o d z a j u w i d o w i s k . poszerzył się jedynio jej zakres. W E u r o p i e Zachodniej proces ton był zaawansowany już w Średniowieczu, zwłaszcza w m i a s t a c h artystyczną programów i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h . I c h działalność w znacznej G. Krajów 2 stwierdza, że w obecnych w i e j s k i c h maskaradach na ogół b r a k już s a k r a l n y c h znaczeń, chociaż zachowała się s t r u k t u r a działań obrzędowych. D o dziś przebierają się sami mężczyźni, a w niektórych rejonach przestrzega się jeszcze w y ­ mogu wieku. W kostiumacłi i maskach u t r z y m u j e się staro elementy j a k skóry, r o g i , pióra, d z w o n k i i t p . , a wprowadzanie nowycłi też nio jest p r z y p a d k o w o . N a d a l głównym działaniem w e w s z y s t k i c h w a r i a n t a c h jost obchodzonie w s i , wstępowanie r do każdego d o m u , p r z y j m o w a n i e przez gospodarzy j a k o „dobrych gości". Zachowały się formuły p o w i t a l n e , życzonia, wróżby u r o ­ dzaju i kończąco ceremonię „choro" — taneczny korowód. Następnie, przed z g r o m a d z o n y m i n a p l a c u mieszkańcami w s i , przebierańcy (zależnio od regionu) odgrywają symboliczną orkę i siew l u b scenę z umierającym i ożywającym zwiorzęciem albo oblowanie wodą. Podobnie j a k d a w n i o j , jedno postacie budzą grozę i lęk, inne wesołość i śmiech, zwłaszcza dopuszczając się czynności czy wypowiadając słowa uznawano teraz za nieprzy­ zwoite. Pojawiają się postacie nieznane w klasycznej wości, choć mające gdzie indziej d o k t o r , myśliwy. W p r o w a d z a n e obrzędo­ o d p o w i e d n i k i , n p . diabeł, są wątki narodowe, j a k znany ; już w X I X w . m o t y w przeganiania Turków uprowadzających kobietę w miejsco o b r o n y kukierów przód d o m o w n i k a m i usiłują­ c y m i porwać i ukryć „kukiericę". z n o w y m u s t r o j e m marksis­ Przode w s z y s t k i m zaś istnieje ciągły k o n t a k t wykonawców t o w s k i m , życie n a r o d u przebudowuje się drogą p r a c y k o l e k t y w n e j i pozostałych uczestników, nawet jeśli j e d n y c h i d r u g i c h łączy i organizowania społecznych środków p r o d u k c j i . " już t y l k o zabawa. 1 I I . 6. Grupa surwakarów ze w s i Koszarewo, okręg P e r n i k 49 �I I . 7 Maska surwakarów ze wsi Rażdawec Poza obchodami n o w o r o c z n y m i świętowanym w Bułgarii okresem i z a p u s t n y m i , szczególnie czy dziadów, bądź poprzez jost czas p o struktorów, którzy n a j p i e r w wypytują Wielkanocy, nienależących do społeczności i n ­ starszych, sporządzają zwłaszcza w i g i l i a i dzień św. Jerzego. Dzień t e n został oficjalnie scenariusz, a p o t o m uczą t y c h , którzy mają występować. N a u z n a n y za święto pasterzy. Wieś zbiera się n a wspólne ucztowanie przedstawienia d l a publiczności sporządza się specjalne i zabawę poza wsią. Śpiewa się okolicznościowe pieśni i tańczy b y w a , że wzorowane na p o k a z y w a n y c h w T V , l u b które n a po­ „choro". p r z e d n i m k o n k u r s i e zdobyły nagrodę. T a k opracowane przedsta­ K o l e j n e wspólne świętowanie o d b y w a się po żniwach, a w nie­ których regionach po w i n o b r a n i u . D a w n o wiejskie t r a d y c j e są tutaj włączone w organizowane przez k o l e k t y w dożynki l u b „dni winorośli". rystyczna jest wienie ulega jeszcze skróconiu i jest w m o n t o w a n e w całość p r z y ­ gotowanego przez przedstawienia organizatorów podpowiadają widowiska. I niektórym właśnie t a k i e badaczom obrzędowość rozwija się w stronę ludowego „bikulturowość" twórczości artystycznej wsi. ideę, że t e a t r u . Jednakże f a k t y t e m u przeczą. Współczesna ludność wiejska G. K r a j e w zauważa, żo dla współczesnej Bułgarii charakte­ stroje, rozgranicza swojo świąteczne obchody o d prezentacji k o n k u r s o w y c h . Przed­ stawienie nio jest a n i obrzędowe a n i zabawowe, jest czymś t r z e c i m , Z jednej s t r o n y wiejskie obchody z dominującym p i e r w i a s t k i e m co pretenduje do m i a n a t e a t r u . Równocześnie j e d n a k to właśnie zabawowym. adaptacyjne f o r m y są z k o l e i przetwarzane na w s i i włączane Z drugioj s t r o n y przygotowanie przedstawienia obrzędowego n a k o n k u r s . Różnica zachodzi w s a m y m przekazywania t r a d y c y j n y c h wzorców; p r z y pomocy sposobie w oprawę święta, stają się jego k o l e j n y m s t a d i u m . W t e n sposób mecha­ adaptacja, która jest negatywną formą klasycznej obrzędowości, nizmów f o l k l o r u t j . przoz współuczestnictwo i opowieści rodziców zmienia się w a u t o n t y c z n y f o l k l o r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c06684e1789cdd9b897e060e9308025.pdf 511988cf412a5ed71731420662ea0c6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2931 Title A name given to the resource Podhalański fenomen / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. D o m wykończony w 1985 r. M a r k a i J o l a n t y Peksów, Zakopane Roman Reinfuss PODHALAŃSKI FENOMEN Pisze się dużo i mówi, że k u l t u r a l u d o w a kończy się i ginio. — T o pewnie zospołowo stroje — prowokowałem gospodarza. Niektórzy twierdzą n a w e t , że już całkowicie zaginęła, że żywego — Bardzo przepraszam, bo po pierwsze nie są to stroje t y l k o f o l k l o r u już nie m a , żo pozostał j e d y n i o f o l k l o r y z m t o znaczy ubrania, a p o drugie wszystko jest moją prywatną własnością. sztucznie galwanizowana sceniczna n a m i a s t k a d l a zabawienia Po góralsku ubierają się Podhalanie również z o k a z j i ważnych bozsons, wydarzeń r o d z i n n y c h n p . n a wosela, ale nio t a k i e sztuczne d l a chociaż t r u d n o zaprzeczyć, żo są w Polsce okolice, gdzie a n i ceprów n a otwarcie Josieni Tatrzańskiej czy Sabałowych B a j a n , „ c e p r ó w " znudzonych cywilizacją. Jost t o oczywiście dawnego s t r o j u ludowego nie pamiętają, a n i zwyczajów czy obrzę­ t y l k o najprawdziwsze wesele, które n a P o d h a l u odprawiane jest dów po s t a r e m u nie odprawiają, a z dawnej t r a d y c j i weselnej joszcze z pełnym zachowaniem starego zwyczaju, z „ p y t a c a m i " pozostało jedynie stąd na k o n i a c h , którzy zapraszają gości, z „ b i a ł y m i " i „czarnymi" b i t k i między weselnikami. Są też okolice gdzie stare zwyczaje drużbami, gdzio nowożeńcy i wszyscy goście u b r a n i są w stroje obfite spożycie a l k o h o l u i wynikające zataiły t r a d y c y j n e , tańczą p o góralsku, p r z y góralskiej k a p o l i bez sakso­ się i zachowały potoncjalną moc odrodzenia się w nowej postaci. f o n u i p e r k u s j i . Takie wesele to nie jest w i d o w i s k o d l a obcych, i obrzędy n i o przeszły jeszczo do przoszłości ale raczej Bywają j e d n a k przykłady, żo t r a d y c y j n a k u l t u r a ludowa t y l k o uroczystość r o d z i n n a . Sprawił ją n p . w m a j u b r . A d a m a w t y m przede w s z y s t k i m f o l k l o r nio t y l k o nie zanikają, ale K u c h t a w B u k o w i n i o Tatrzańskiej g d y żenił swego syna. Orszak w p r o s t przeciwnie, zaczynają wchodzić w okres swoistego roz­ wosolny z k o n n y m i drużbami i sznurem dorożek obsiędzionych woju. gęsto przez mężczyzn w białych cuchach i k o b i e t y w k o l o r o w y c h T a k i m przykładem jest Podhale, a w szczególności jego część położona najbliżej T a t r , z Zakopanem i p a r u w s i a m i o k o l i c z n y m i . gorsetach zatarasował d r o g j z Poronina do Zakopanego gdyśmy jechali n a Josień Tatrzańską. T a m również urbanizacja poczyniła postępy. N a co dzień s t r o j u Obok wesel o d p r a w i a n y c h „ p o góralsku" odbywają się rów- ludowego prawio się nie w i d z i , czasem mignie przez Krupówki nioż wesoła „zwykło, po coporsku", alo „prawdziwo" i „honorne" góral w zniszczonych c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i wypłowiałym n a jost t y l k o wesele „ p o góralsku". O t a k i m mówi się między s w o i m i rudo kapeluszu z m u s z u l k a m i , ale na święto, n a odpust w L u d z i - długo i z szacunkiem. m i o r z u , czy inną dużą uroczystość zjawia się nagło tłum górali w pełnoj krasie swego tradycyjnego s t r o j u , a nie jost to strój Bywają również pogrzeby „ p o góralsku". W t e d y k o n d u k t poprzodza chłopaczek w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i g u n i niosący „zespołowy" k u p o w a n y za państwowe, czy społeczne pieniądze krzyż, trumnę wiezie się na dra.biiiiastym wozie, zaprzęgniętym t y l k o własny, starannie przechowywany, w parę pięknych k o n i w bogatej uprzęży. Za trumną postępujo bo jest d r o g i . Bardzo drogi. Obocnio (początek września 1986) ubranio mężczyzny o d rodzina kapelusza z piórkiom po kierpce, z kożuszkiem, szerokim pasem wszyscy w odświętnych strojach góralskich. wraz z odprowadzającymi zmarłego uczestnikami, i cuchą kosztuje 375 tysięcy a, k o b i e t y (bez k o r a l i ) ćwierć m i l i o n a . W całej Polsce buduje się na wsi ..kamienice", które po naj­ K u p n o s t r o j u jest więc dużym w y d a t k i e m , kupują go przez większej części stanowią zakałę naszego k r a j o b r a z u . N a P o d h a l u parę l a t p o kawałku, ale go stale na P o d h a l u p r z y b y w a . Nio również budujo się wysokie, zwykło dwupiętrowe b u d y n k i m u ­ s t r o n i o d niego również młoda inteligencja podhalańska. W d o m u rowano. 7, krzyżowymi dachami n a k r y t y m i blachą l u b e t e r n i t e m . pewnego magistra-inżyniera., specjalisty od motorów spalinowych, R o m a n t y k szukający na wsi małych d r e w n i a n y c h domków p o d zastałem w p o k o j u , urządzonym góralskimi m e b l a m i , żerdkę strzechą l u b g o n t e m p o d powałą, przez którą przerzucone portki, wysokich gunia i serdak - były cyfrowane doznaje podmurówkach p r z y drodze z szoku patrząc na „ p a g o d y " n a kamiennych okrąglaków z Nowego T a r g u do Zakopanego. stojące Nie wchodząc 9 �półwieczu zaczęło się w Z a k o p a n e m i okolicy odradzać nowo m a l a r s t w o na szkle. Początkowo była to t y p o w a p r o d u k c j a „na wynos" ite> dla „ c e p r ó w " obecnie j e d n a k coraz częściej spotkać można pojedyncze obrazy czy n a w o t całe serio w mieszkaniach góralskich. Autorzy t y c h , pełnych u r o k u , m a l o w a n y c h na tę powracającą falę bez spocjalnego szybok patrzą o n t u z j a z m u . Pewnego r a z u odwiodziłom jednogo z zakopiańskich m a l a r z y obrazów n a szkle (oczywiście górala). Przoz okno zobaczyliśmy zbliżającą się typową rodzinną grupkę góralską. Szodł n a przodzio ojcioc w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h , pół k r o k u za n i m m a t k a z dziesięcio­ letnim synkiem. —• Cholera! — mruknął gospodarz — z n o w u idą. —- N o to co, żo idą ? — A l e o n i idą po obrazy. — No to dobrze, przocio nie biorą za d a r m o . —• Cholerę t a m dobrze. Po znajomości trzoba sprzedać t a n i e j , a t a k i obcy to p r z y n a j m n i e j dobrze zapłaci. Narzeka się często n a młodzież wiejską, żo separuje się o d t r a d y c j i , że w s t y d z i się g w a r y , że eloktryczua, g i t a r a i d y s k o t e k a wyparła dawno m u z y k o w a n i e i tańce. N a P o d h a l u sprawa w y ­ gląda z n o w u inaczej. Góral podhalański nawet z wyższym w y ­ kształceniom jest w zasadzie dwujęzyczny. Z c e p r a m i r o z m a w i a potoczną polszczyzną, ale we własnym środowisku używa g w a r y . Jeżeli w mieszanym towarzystwie znajdzie się choćby dwóch górali, w rozmowio między sobą przechodzą n a gwarę. Z j a w i s k i e m niezwykle c h a r a k t e r y s t y c z n y m jest d y n a m i c z n y rozwój l i t e r a t u r y pisanej w gwarze podhalańskiej a szczególnie poezji, w której góral wyraża swój gorący stosunek do T a t r , rodzinnoj „dziedzi­ n y " , życia pastorskiego i t d . J e d n y m z l i c z n y c h przykładów togo rodzaju utworów jest wiersz A n d r z e j a Gąsienicy Makowskiogo napisany w czasio p o b y t u n a studiach w K r a k o w i o : Cy worce miylować cosi barzyj ? w ocenę estetyczną c/y architektoniczną togo budownictwa m u s i m y przyznać, żo prezentuje ono £wój własny, l o k a l n y s t y l , który powstał z budownictwa tradycyjnego (strome dachy, szczyty poprzecinano p o z i o m y m i okapami) bez p o m o c y „projek­ tów t y p o w y c h " n a przekór r e g i o n a l n y m b i u r o m planowania,. Dekorację zewnętrzną, budynków stanowi doskonała stolarka,, nawiązująca w formie do dawnego b u d o w n i c t w a (ozdobno taflo d r z w i często klepkowane) i bardzo piękne żelazne okucia (zawiasy, k l a m k i , k r a t y , b r a m y ogrodzeń) wykonane przez podhalańskich supormistrzów o d młota i kowadła. Część mieszkalna, którą użytkują właściciele wyposażona jest według najwyższogo standartu miejskiego, Japończyków, bo współcześni przyswajają sobie zacji ale równocześnie kultywują Podhalanio wszystkie z uporem przypominają zdobycze c y w i l i ­ swą tradycyjną kulturę. J a k długa i szoroka jest Polska wszędzie modernizujo się wnętrzo izby wiejskiej. K o g o t y l k o stać na t o w y r z u c a n a strych „staro g r a t y " i urządza mieszkanie meblami z „Emhade". D a w n i e j zaczynało się o d szafy trójdzielnej z l u s t r e m , dziś za­ domowiły się już cale k o m p l e t y m e b l i f a b r y c z n y c h z d y w a n a m i , f i r a n k a m i , kryształami i t p . Podhale już przeszło, a może raczoj przechodzi ten etap rozwoju, bo coraz częściej w n o w y c h góral­ skich domach, w pomieszczeniach użytkowanych przez właścicieli w i d z i się góralski" meble z białego drewna, zdobione snycerką duse se targać — s k r o n y cego ? B o zalubiylek sie w dziedzinie nasyj cniem do świata t e g o ! F t o odpowie ? — f t o sercu zelży ? coby koloć przestało ? F t o ten smutek w y t a r g o co w n i m łozy 7 Hej! nik! — nik! Bo t e n smutek zrodziyła miyłość góralsko k u h o l o m , g r a n i o m , lasom I jes je w m o j y j dusy i n i k j e j nie r u s y . N i k nie zgasi tego ognicka — co w a t r o m j e s ! Bo dziadek s t a r y dokłado p a t y c k i ! ozpoło j o m fest! I h o l n y j y j nie zduchnie — ba oznieci na m o i k kolegów na góralskie dzioci. H e j ! W o r c e miyłować Dziedziyne nasom, duse targać, płakać i cnić, bo bez n i y j ognicek — b y zgasnon! bo bez n i y j przestoł byś górolu zyć. D l a l u d z i z zewnątrz, nie z o r i e n t o w a n y c h w w a r u n k a c h lo­ k a l n y c h , pisanie w gwarzo wydaje się bozsonsowne i j a k o zja­ .według d a w n y c h wzorów. Przed I wojną, światową „niobie za­ wisko niozrozumiałe. Przed p a r u l a t y o d w i e d z i l i Zakopane kopiańskie" projektowane denci p o l o n i s t y k i z Poznania. Zaproszono i c h na „posiady", gdzie przez Witkiewicza-, Barabasza i in. stu­ kupowała zakopiańska i niezakopi.ińska inteligencja, częściowo podhalańscy poeci c z y t a l i swojo wierszo przoważnio pisano gwarą. ze szczorego uznania d l a góralszczyzny, częściowo d l a m o d y Poznaniacy b y l i t y m zaskoczeni i w d y s k u s j i k w e s t i o n o w a l i sens i snobizmu. Dziś stolarze góralscy robią meble według muzealnych u p r a w i a n i a twórczości litera,ckioj w języku m a r t w y m i niezrozu­ wzorów dla odbiorców z własnego środowiska. „Ceprzy" ich nie miałym. Poderwał się wówczas m g r Franciszek kupują gdyż są za. drogie, dzulorz, polonista i poeta góralski". urządzają n i m i swoje mieszkania górale. Za, góralskimi m e b l a m i wracają do góralskich obrazy n a szkle. Stave obiw/.y zniknęły już d^wno przez muzea, i p r y w a t n y c h zbieraczy, 10 I I Pytom ? domów wykupiono jednakowoż w o s t a t n i m Bachleda-Księ- — Co w y mówicie o m a r t w y m języku' A j a k i m j a mówię w d o m u z matką, ojcem, z rodzeństwem, z k o l e g a m i ! T o jest przecie nasz język macierzysty i powszedni. �I N i o wiem czy koledzy z Poznania, zostali p r z e k o n a n i do p r a w a obywatelstwa, gwary w l i t e r a t u r z e współczesnej, p e w n y m jest n a t o m i a s t , że wspomniany i n c y d e n t określił wyraźnie rolę gwa,ry w życiu dzisiejszego Podhala. N a ogól wieś polska obecnie ma,lo śpiewa a, z w i e j s k i m i m u ­ z y k a n t a m i w nioktórych regionach już jest t a k źle, żo cztero­ osobową kapelę dla zespołu folklorystycznego trzeba werbować z k i l k u okolicznych wsi, a często zastępować akordeonem. N a P o d h a l u mu/ykanlów nie b r a k u j o . W bieżącym r o k u (1986) na „Sabałowe B u j a n i a " w B u k o w i n i e Tatrzańskiej zgłosiło się do konkursu 34 solislów-instrumentalistów. Przeważnie byli to l\alliala,nio grający na, skrzypcach lid) „złóbcokach", prezentują­ cy pehni, skalę w i e k u od dzieci szkolnych po zaa,\va,nsowa,ną st a roić. W efekcie surowo i wymagające j u r y przyznało aż 12 pierwszycli nagród a, w t y m jedną, k i l k u l e t n i e m u chłopcu ze szkoły podstawowej. Uzdolnione muzycznie dzieci góralskie uczą się grania, u starszych, doskonałych mistrzów i zwykle po r o k u nauki potra,fią już nieźle zagrać samodzielnie. Na, P o d h a l u nie nałożą do rzadkości kapelo składające się z czterech grajków (prymista., d w a sekundy i basy), którzy w sumie nio przekraczają 00 lat życia. Grają pewnie, mają opanowany t r a d y c y j n y re­ port nar. il. Przykład Podhala skłonił mnie p r z e d l a t y do wystąpienia 2, 4. Murowańce w „stylu noogóralskini", Zakopane; z p r o j e k t e m k o n k u r s u „ D u ż y i mały", n a którym byłby nagra­ dzany m i s t r z uczący g r y na instrumencie i jego uczeń l u b też uczniowie. Poza, ,.Przeglądem kapel i instrumentalistów l u d o ­ w y c h " w K a z i m i e r z u nu,:ł Wisłą z p a r u i n n y m i p o m n i e j s z y m i i m p r e z a m i projekt w szerszej skali nie przyjął się. A szkoda! Na Podhalu iiju^a!cowanio młodzieży na sposób t r a d y c y j n y współistnieje* w sposób bezkonfliktowy z elektryczną gitarą i akordeonem. Młodzi Podhalanie podobnie j a k gdzio indziej korzystają z d y s k o t e k i , grają n a nowoczesnych i n s t r u m e n t a c h , ale obok tego zupełnie spontanicznie muzykują „po góralsku". Odwiodziłem kiedyś w Zakopanem przyjaciela — górala. Podczas r o z m o w y z sąsiedniej izby rozległ się g r u p o w y śpiow i zagrała klasyczna góralska k a p e l a : — Co to takiego — p y t a m gospodarza. — E nic specjalnego, po p r o s t u do córki przyszło parę kole­ żanek i kolegów żeby sobie pograć i pośpiować. -— Można do n i c h zaglądnąć ? — Dlaczego nio, chodźmy! W niewielkiej izbie siedziało na krzesłach czterech grajków w w i e k u nieprzekraczającym 18 l a t , a na kanapie stłoczone o b o k siebie i c h rówieśniczki. G r a l i i śpiewali wyłącznie po góralsku, pewnie b y też potańczyli ale na to było z b y t mało miojsca. Podhalanie są głęboko przekonani, że w s w y m t r a d y c y j n y m repertuarzo posiadają jedynie dwa tańce — „zbójnicki" i „gó­ r a l s k i " . Pierwszy jest tańcem wyłącznie męskim. Pierwotnie tańczono go z dużą swobodą, która dawała uczestnikom możność i n d y w i d u a l n e j i m p r o w i z a c j i , d r u g i w swej istocie jest p o p i s o w y m tańcem jednej p a r y . D l a celów scenicznych Podhalanio różnymi sposobami starają się rozbudować i wzbogacić o b y d w a co daje czasem Podhala.n rezultaty tańce, p o z y t y w n e , częściej n a t o m i a s t wiodzie n a manowce. Prócz dwóch wymienionych tańczą Podhalanie również inne tańce n p . polkę czy walca ale niechętnie je pokazują ponieważ mają świadomość, żo zostały ono zapoży­ czone o d obcych. Z mniejszą n a t o m i a s t powściągliwością odnoszą się do podhalańskich tańców bliżsi i dalsi sąsiedzi. Szczogólnie „zbójnicki" który w swej postaci scenicznej został ujednolicony i sprowadzony do następujących po sobie f i g u r , dzięki swej dużej efektywności stał się łakomym kąskiem dla i n n y c h regionów góralskich, które go sobie per fas o t nefas usiłują, przywłaszczyć. N a j s t a r s z y m przykładem był występ zespołu z Łącka, który na „Święcie G ó r " w N o w y m Sączu w r. 1983 pokazał „zbójnickie­ go" wprowadzonego t a m przez niejakiego Z u b k a , absolwenta A k a d e m i i Wychowania, Fizycznego w Warszawie. Zbójnickiego poprzednio w Łącku w ogóle nie tańczono. Został o n przez Z u b k a wzbogacony wymyślonymi przez niego efektownymi figurami w związku z c z y m Łącko na występie zakasowało całkowicie P o d h a l a n k u i c h z d u m i e n i u i oburzeniu. Xio pomogły protest y Podhalan, Łącko do dziś występuje ze . . s w o i m " przywłaszczonym z Podhala „zbójnickim". Niezwykło pracowicie starają się przyswoić „zbójnickiego" zespo^' żywieckie gdzie nie m a po­ il 3. Ozdobne , j » i 'In d o m u Władysława '-owsluego j u n i o r a , Zakopane m (Jasienicy-ila- dobnego tańca w t r a d y c j i . Nie przeszkodziło to j e d n a k , że przód p a r u n a s t u l a t y a m b i t n y i n s t r u k t o r jednego z najlepszych wówoza-. �zespołów żywieckich wprowadził n a wzór Podhala mę»ki taniec Przód p a r u n a s t y l a t y w y b i t n y zakopiański spinkarz i k o w a l - po kole z f i g u r a m i , które zakomponował w sposób nieco o d m i e n n y - a r t y s t a otrzymał za swe osiągnięcia a r t y s t y c z n e nagrodę i m . niż n a P o d h a l u . Zamiast żelaznych ciupag, któro się na Żywiec­ J a n a Pocka, którą wraz z o d p o w i o d n i m d y p l o m e m wręczał m u czyźnie nie zachowały dał s w y m tancerzom do ręki grubo zakrę­ w Warszawie naczelny r e d a k t o r „Chłopskiej D r o g i " Mieczysław cane drewniane lagi. Żywieccy tancerze używali i c h podobnie Róg-Świostek. W j a k górale podhalańscy swoje ciupagi. Przejściowo pojawiły się uszczęśliwiony góral przoczytał trość d y p l o m u , zachmurzył się w Żywcu również t o p o r k i z l n o t a l o w y m i obuszkami, wycofano i zwracając d y p l o m powiedział: jo jodnak dosyć szybko p o d wpływom k r y t y k i z jaką spotkały się ze s t r o n y k o m i s j i , które zespoły oceniały. Śladom który wskazywał skąd wziął się „zbójnicki" na Żywiecczyźnie jest p i o ­ senka, była w niej mowa. o „ciupadze", pominięto bowiem d r o b n y f a k t , że słowo ciupaga w ogóle n a Żywiecczyźnie nio występuje. Podobnio j a k tańce przejmowano są o d Podhalan przez są­ siadów inne elementy nagrody •—• Redaktozo nocelny, j o wos bars pioknie p r z e p y t u j e m ale j o tego wzionć nimoge. — Dlaczego ? — B o t u jest w y p i s a n y Władysław M a k o w s k i a j o jes Wła­ dysław Gąsienica M a k o w s k i . Protest Makowskiego przyjęty został z pełnym zrozumieniem. w s t r o j u . Podhalański kapelusz z muszelkami, szeroki bacowski wyrządzoną przykrość naprawić. Dziś n a ścianio w izbie twórczej coraz „kukiełkami", częściej przyswajają sobie ozdobno spinki do k o s z u l i górale z Gorców i Boskidu Sądockiogo. znakomitego k o w a l a wiszą d w a d y p l o m y d r u k o w a n e l i t e r a m i jeden złotymi „ s t a r y " n a nazwisko M a k o w s k i i d r u g i nowy w y s t a w i o n y d l a Władysława Gąsionicy Makowskiego. Podczas g d y t r a d y c y j n a k u l t u r a Podhalan jest chętnie przez M i m o dużych, z m i a n przede w s z y s t k i m ekonomicznych j a k i o sąsiadów „podskubywana", górale podhalańscy nio szukają n a zaszły na P o d h a l u w ciągu ostatniego półwiocza górale czują się sąsiadach rewanżu. Wyjątek stanowią jedynie rozległo obszary głęboko związani z d a w n y m p a s t e r s k i m t r y b e m życia. Owieczki, na południe o d T a t r gdzie górale chodzili dawniej na sezonowo bacowie, j u h a s i , k o l i b y , halo, tkwią t w a r d o w i c h pamięci j a k r o b o t y rolno. Była t o w i c h m n i e m a n i u k r a i n a i n l e k i o m i w i n e m gwóźdź w b i t y w dębinę. Pasterstwo uważają za f u n d a m e n t całej płynąca, ciosząca się u P o d h a l a n t a k w i e l k i m a u t o r y t e t e m , że d l a góralszczyzny. Usunięcie wypasu owiec z T a t r przyjęli nie t y l k o podkreślenia swych kontaktów z „szerokim światem" starzy gó­ j a k o uderzenio w tradycyjną góralską gospodarkę (choć prawdę rale l i c z y l i i przysięgali po słowacku a klęli po węgiorsku. D o mówiąc nie o d g r y w a już ona obecnie t a k w i e l k i e j r o l i ) ale j a k o swych sąsiadów z północy, zachodu i wschodu odnoszą się Pod- złośliwy halanio z poczuciem wyższości, k i óro nio sprzyja sięgania do n i c h Pastwiska po zapożyczenia. N i s k i m czy w Bieszczadach b y n a j m n i e j ich nie usatysfakcjono­ cios zadany zamieimo przez obcych całej góralskiej j a k i o o t r z y m a l i w Boskidzio kulturzo. Sądeckim, J e d n y m z bastionów podhalańskiej d u m y jest silne poczucie wały. „Górale muszą wrócić z o w c a m i w T a t r y " t o jest hasło, przynależności rodowej. Przeciętny góral podhalański w y m i e n i a w imię którego nioustępliwie walczą uzyskując n a razie drobne swych przodków i koligacje o parę pokoleń wstocz nio gorzej j a k ustępstw-a. wielopałkowa a r y s t o k r a c j a . N i o wszystkie j e d n a k r o d y są w rów­ nej cenie. N p . w Zakopanem arystokrację rodową stanowią Można jeszcze długo snuć opowiadanie na t e m a t Podhala i jego mieszkańców, którzy p o t r a f i l i nio t y l k o przyswoić sobie Gąsienico i K r z e p t o w s c y , p r z y czym ród Gąsieniców uważa się zdobycze współczesnej c y w i l i z a c j i nio tracąc swej za bardziej wartościowy ponieważ według t r a d y c j i w y w o d z i się kultury, w prostej l i n i i o d pierwszego osadnika w Zakopanom legendarnego w twórczy sposób rozwijają. W y s t a r c z y przypomnieć o n o w y c h Gąsienicy, którego t a k nazwano ponieważ nosił cuchę w biało modach w budownictwio, nowych kierunkach i stylach w muzy­ i czarne pasy. Przynależność do określonego r o d u m a jeszcze kowaniu, dziś pełny walor w góralskiej społeczności i stanow~i ważny ele­ k o b i e c y m . Właśnie w c h w i l i obecnej obsorwujo się zmianę m o d y , m e n t kształtujący poczucie własnej osobowości. gdzie w miejsce ale joszczo to odziedziczoną pisarstwie, sztuce 12 tradycyjnej po dziadkach plastycznej czy stroju, tradycję głównie obsypanych c e k i n a m i gorsetów i k w i e c i s t y c h I I . 5. K u c h n i a w d o m u Bronisława Cukra, Zakopane; i odbiorania R e d a k t o r R ó g Świostek przeprosił go za przeoczenie i obiecał z mosiężnymi widoczno publicznego t o jest pas k u l t u r y . Najbardziej momencie �I I . 6. Wnętrze d o m u inż. m g r a Bronisława Cukra j u n i o r a , meble wykonał właściciel; i l . 7. Pokój w d o m u Władysława Walczaka Banieckiego, Zakopane tybetowych spódnic wchodzą jednokolorowe ubiory, z gorsetu i spódnicy, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i zielone, bordo), szyte z ciężkich materiałów zdobione w a n i e m ze srebrnego złożone (granatowe, szamero­ głębszych kontaktów z kulturą góralską. Podhalanie ukrywanym lekceważeniom. Mają oczywiście dla niej popularnego f o l k l o r y z m u w postaci pokazów szychu. N a t l e ogólnej n i w e l a c j i k u l t u r y ludowej w Polsce t o co w i ­ dobrze o t y m wiedzą i do „turystycznej s t o n k i " odnoszą się z n i e z b y t dawkę taneczno-muzycz­ n y c h i występów gawędziarzy ale o i c h poziom artystyczny d z i m y n a P o d h a l u stanowi fenomen nie posiadający analogii. specjalnie nie dbają bo i ,,po co przecież o n i się i t a k na n i c z y m Fenomen podhalański. nie znają". Jakież są jego źródła i podstawy ? Ktoś k t o l u b i wyszukiwać H o n o r n y góral nio odczuwa k o m p l e k s u niższości w s t o s u n k u d z i u r y w całym będzie zapewne żywotność podhalańskiej k u l ­ do m i a s t a i jego k u l t u r y . Nio czuje się też czymś niższym woboc t u r y ludowej tłumaczył względami m e r k a n t y l n y m i , chęcią ścią­ „ p a n ó w " . Jego połna osobistoj godności postawa gania do siebio wczasowiczów i k o k i e t o w a n i a i c h podhalańską p o s t a w i o n y c h wyżej w h i e r a r c h i i społecznej tłumaczona egzotyką. Posądzenie t a k i e byłoby j e d n a k głęboko krzywdząco. zwykło t y m , że j a k o d a w n y p o d d a n y królewski był w przeszłości Góral podhalański wczasowiczów zjednywać nie potrzobuje bo bardziej w o l n y i nio doznał w t y m s t o p n i u pańszczyźnianego upodlenia tym (a może też i c h j e d n a k sytuacja chłopa w królowszczyznaeh wcale nie była t a k a nawiązywaniu przez n i c h dobra. Królewszcz3^znami w p r a k t y c o nie rządził król t y l k o j e g j obecnych przybyszów p o z i o m i n t e l e k t u a l n y ) nie sprzyjają z dóbr szlacheckich. W była i boz tego zjeżdżają się n a Podhale w dużym nadmiarze. Poza zainteresowania j a k chłop wobec osób rzeczywistości 13 �starostowie l u b dzierżawcy, którzy dopuszczali się na chłopach w osobnej książco Pieśni wszelkiego l u b więcej p r z y p a d k o w y c h pionierów, którym zawdzięczamy cenne r o d z a j u nadużyć i d a r l i z n i c h skórę jeszcze gorzej niż szlachta w swoich dobrach. Przykładem mogą być rządy wiadomości Mikołaja doprowadziły W r . 1859 po raz pierwszy z a w i t a l i p o d T a t r y m a l a r z W a l e r y górali do zbrojnego powstania przeciw ciemiężcy. Chłop w kró- Eljasz i k s . Eugeniusz J a n o t a , w t y m s a m y m czasio odwiedza lewszczyznach Podhale t y t a n polskioj e t n o g r a f i i Oskar K o l b e r g . Komorowskiego na Podhalu, któro miał wprawdzio możność wniosionia s k a r g i do o (1845 г.). T a k i c h m n i e j ludu Podhalan k u l t u r z e podtatrzańskich górali było więcej. sądu królewskiego ale n a w e t w p r z y p a d k u uzyskania p o z y t y w ­ Żywiołowo i głębokio zainteresowanie Podhalom i jego miesz­ nego w y r o k u nic n a t y m n i c zyskiwał bo w y r o k i z w y k l e nio były kańcami zaczęło się j o d n a k dopiero p o d koniec u b . stulecia k i e d y egzekwowane, a n a skarżących się chłopów ściągały zomstę ska­ w Zakopanem zanego szlachcica. a w ślad za n i m napłynęła cała plejada w y b i t n y c h i n t e l e k t u a l i s ­ Większe znaczenio miało niewątpliwie pograniczne położenie zadomowił się T y t u s Chałubiński (w r . 1873) tów prezentujących różne zawody alo opanowanych wspólnie Podhala, któro w razie ostrogo k o n f l i k t u z władzami i icłi f u n k c j o ­ k u l t o m dla górali i icłi k u l t u r y . P r z y b y l i o n i z różnych s t r o n , nariuszami dawało góralom możliwość ucioczki na Węgry i za­ przeważnie z byłej Kongresówki, alo również z Podola, Wołynia pewnienie sobie t y m sposobem bezkarności. N a t y m gruncie a nawet L i t w y i Żmudzi. Przyzwyczajeni do pokornego chłopa rozwinęło się wzdłuż całych K a r p a t zbójnictwo, któro na P o d h a l u pańszczyźnianego, w zetknięciu z p o l n y m godności i pewności dotrwało do I I p o l o w y u b . w i e k u . J a k w y n i k a z pamiętników siebie Franca K l e i n a , leśniczego z Kościelisk a później z B u k o w i n y fascynacji. W ślad za nią poszło zainteresowanie kulturą górali zachowaniem podhalańskiego górala, doznali zupehicj Tatrzańskiej z początkiem X I X w. odwiedziny zbójników zda­ i j e j niezwykle wysoka ocena. Z głębokim podziwem podkreślano rzały się bardzo często. O s t a t n i m M o h i k a n i n e m tatrzańskiego fizyczno i i n t e l e k t u a l n e właściwości górali, starannie rejestrowano zbójnictwa wszelkie przejawy i c h twórczości. Przybyszów fascynowała m i e j ­ miał być W o j t e k Matoja, którego k s . Stolarczyk usiłował naprowadzić na drogę c n o t y . Według t r a d y c j i ,,poza scowa b u c k i " ' chodzić miał równioż w młodości słynny wyrazów. gawędziarz gwara, jędrna, bogata, pełna nioznanycłi gdzie indziej Słownik jej zebrał filolog Bronisław Dembowski. i m u z y k — Sabala. Wszelkiego r o d z a j u „ o b c y " , którym zdarzyło Szybko przedostaje się ona do utworów l i t e r a c k i c h , jeden z P a w l i ­ się wśród górali przebywać bali się i c h po p r o s t u , bo przecie t r u d n o k o w s k i c h tłumaczy Iliadę H o m e r a n a podhalańską gwarę gdyż było rozeznać k t o jest „ p o c z c i w y " a k t o p a r a się zbójnictwem. t y l k o ona p o t r a f i oddać należycie k l i m a t oryginału. Dużym zain­ Górale c z u l i , że budzą respekt wśród obcych co w rezultacie teresowaniem rzutowało n a i c h postawę i zachowanie. znaczenia s y m b o l u urasta postać Sabały, niezrównanego gawę­ Podczas gdy na równinach chłop przed „surdutowcem" dziarza cieszą się góralskie śpiewki i opowiadania. owianego w dodatku mitem zbójnickiej Do przeszłości. kłaniał się nisko, odkrywał głowę i k o r n i e podejmował p o d k o l a n a , Opowiadania jego p u b l i k u j e B . D e m b o w s k i , A . Stopka w r. 1897 góral podhalański witając wydaje książkę o Sabale. Z opowiadań jego k o r z y s t a I I . Sien­ się z „ p a n o m " unosił nieznacznie j e d n y m palcem krawędź kapelusza a w rozmowie pykał nieskrę­ kiewicz (Sabałowa bajka). p o w a n y krótką fajeczkę na e s o w a t y m c y b u s z k u . góralska m u z y k a i tanioc, którym patronował sam Chałubiński. D z i w n i ludzie mieszkający p o d T a t r a m i o d d a w n a zwracali n a Nie mniejszo zainteresowanie budziły Zapisywał o n góralskie melodio a swe slymio wycieczki w T a t r y siebio u w a g j obcych, których losy zapędziły p o d T a t r y . Pisał odbywał z gromadą górali, którzy n a postojach więc o góralach w s p o m n i a n y poprzednio K l o i n , p i s a l i poeci j a k g r a l i i tańczyli. Hołd góralskiej muzyce i tańcowi o d d a l St. W i t ­ zapamiętało Seweryn Goszczyński czy W i n c e n t y P o l a także uczeni, głównie kiewicz w s w y m k a p i t a l n y m utworze Уа przełęczy. Pojawiają się geologowie, którzy t a m swe badania p r o w a d z i l i . N p . Stanisław pierwsze p u b l i k a c j o o obrazacłi na szkle, b u d o w u i c i w i o góralskim Staszic w swej ścisło geologicznej p r a c y O ziemioródzlwie i zdobnictwie sprzętów. Stanisław W i t k i e w i c z w o p a r c i u o n a ­ Karpa- tiiic wspomina o spotkaniacłi z „Joasiami" (juhasami) zaplatają­ gromadzono c y m i włosy w długie warkocze, L u d w i k Zejszner (również geolog) zakopiański" który według jego i d e i miał być w przyszłości s t y l e m spisywał na P o d h a l u góralskie pieśni, które opublikował następnie ogólnopolskim. Atmosfera л\ raz z doskonałym opisem e t n o g r a f i c z n y m ówczesnych górali podhalariszczyzuy 14 materiały p r o j e k t u j e w i l l e i meble tworząc „styl jaką. wytworzyła g r u p a miłośników spod z n a k u Chałubińskiego szybko zaczęła �I udzielać się zwykłym „gościom", którzy coraz liczniej zjeżdżali postępu", alo pracowali usilnie dla gospodarczego i oświatowego do Zakopanego. Moda n a zakjjiańszczyziio zaczęła obejmować podniesionia wsi góralskiej i oddziaływali rówiiocześmo w k i e r u n k u szerokie kręgi społeczeństwa. Przyczyniła się do tego walnio l i ­ ocłirony k u l t u r y l u d o w e j , u t r z y m a n i a joj r a n g i na w s i góralskiej. t e r a t u r a a w szczogólności Sa skalnym Kazimierza Przorwy Tetmajera, Podhalu która i Legenda Tatr podhalańskich oprzędla m i t e m o wspaniałych ludziach miłujących górali „ślebodę" Zjazdy Górali sterowano przez własną inteligencję stały się do założenia w r. 1919 nowej organizacji p o d nazwą „Związek P o d h a l a n " . J o j celem poza działalnością gospodarczą i oświatową umiejących o nią walczyć i za nią ginąć. Wśród i n t e l i g e n c j i j o s t : „utrzymanio utworzył się swoisty k u l t podhalańszczyzny. B u d o w a n o domy wyrażającej się w mowie, s t r o j u , obyczaju, tańcu, śpiowio, b u ­ mieszkania d o w n i c t w i e i t p . " . W przeeiwieństwio do Związku Górali, Związek w góralskie meble, w zdobnictwie stosowano „góralskie m o t y w y " , P o d h a l a n rozszerzył swą działalność n a inno rogiony górskie — wodlug witkiewiczowskich wzorów, wyposażano i pielęgnowanie swoistej kultury Podhala, a poniektórzy młodzi ludzie, którzy przyjeżdżali do Zakopanego Spisz, Orawę, Gorce, P i e n i n y a nawet L i m a n o w s k i e i okolico szukać przygód l u b leczyć płuca, przebierali się po góralsku i pa­ M a k o w a . N o w a organizacja p r z y j m u j e do swych szeregów nie r a d o w a l i po Krupówkach w kapeluszach z m u s z e l k a m i , wyszy­ tylko w a n y c h kożuszkach i c y f r o w a n y c h p o r t k a c h . l u b zawodowo związano z górami n a w o t g d y b y nio b y l i góralami Zafascynowane Podhalem grono entuzjastów p o d wodzą T . Chałubińskiego stworzyło swoisty m i t o góralach i góral­ „prawdziwych górali" alo również osoby omocjonalnie „z u r o d z e n i a " . Dziś Związek P o d h a l a n liczy około 2 500 członków i posiada k i l k a oddziałów m . i n . w K r a k o w i e , L u b l i n i o , Łodzi. szczyźnie D l a nas m n i e j jost ważno, że przyjął się o n wśród i n ­ Stosunki teligencji, która w k o n t a k t a c h z góralami schlebiała i c h próżności Związek Górali działający głównie w Z a k o p a n e m n a ogół se­ między obydwoma związkami układały się lóżnie. ile wlezie, o wiole istotniojsze jest t o , że w m i t apoteozujący parował się o d Związku Podhalan, z którym, po wczośniejszej górali u w i e r z y l i sami Podhalanie i że stał się o n bazą na któroj próbie złączył się na dobre dopiero w r. 1957, zamioniając się na ukształtował się trwający do dziś stosunek górali do swej t r a ­ Oddział Związku P o d h a l a n w Zakopanem. Przyczyną t a k spóź­ dycyjnej nionej fuzji p r z y bardzo zbliżonych celach była charakterystyczno kultury. Górale nie wstydzą się swoj t r a d y c j i j a k t o z w y k l e wśród ludności wiejskiej na d o l i n a c h . T r a d y c j a bywa nie straciła u n i c h na autorytecie, n i a w świadomości górali wysoką rangę, d l a zakopiańczyków poczucio kultury. przewodzenia. nowce. czego konsokwoncją jest chęć u t r z y m y w a n i a i r o z w i j a n i a prze­ kazanej drogą dziedzictwa wyższości i chęć Wiodła ona niektórych działaczy Zw. Górali na całkowite m a ­ Poczucie wzajemnej łączności i chęć k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i wyniesionej z ojczystej w s i spowodowała, że w r. 1928 powstał Jost rzoczą znamienną, żo w t y m czasie k i e d y do w s i polskiej Związek P o d h a l a n za oceanem, w Chicago. Ostatnio liczył o n zaczęła wkraczać urbanizacja wiodąca do niwelacji k u l t u r y l u ­ około 40 kół rozsianych w różnych dzielnicach Chicago i w i n n y c h dowej, w Z a k o p a n e m powstaje — miejscowościach. K o l a skupiają zwykle osoby pochodzące z tej B o b o l i " , którego samej w s i w „starym k r a j u " , istnieją n p . koła noszące n a z w y : (w r . 1902) „Towarzystwo Związek Górali p o d opieką B l o g . A n d r z e j a było „sta­ Szaflary, Witów, Dzianisz, Zakopane, H a i k l o w a , Raba Wyżna, ranie o rozwój s t y l u zakopiańskiego i szerzenie zamiłowania do Spytkowice, Chabówka i t d . Członkowie zrzoszoni w kołach p r o ­ s t r o j u góralskiego". Założycielami i członkami Związku Górali wadzą żywą działalność kulturalną, urządzają posiady, ubierają s t a t u t o w y m colom prócz działalności ekonomicznej b y l i a u t e n t y c z n i gazdowie i to prawie wyłącznie zakopiańscy. się n a niektóre uroczystości w stroje podhalańskie, posiadają Związek klasyczne kapelo góralskie, kultywują swoje tańce i biorą udział Górali dotrwał do końca okresu międzywojennego. Prowadził on m . i n . działalność popularyzatorską, organizował zespoły dające występy dla publiczności oraz o d c z y t y . Z jego w zespołach f o l k l o r y s t y c z n y c h . Utrzymują żywy k o n t a k t ze s w y m i k r e w n y m i i p o w i n o w a t y m i w Polsce, których zapraszają Zjazdy do siebio w celu odświeżenia i p o d t r z y m a n i a rodzimej t r a d y c j i . Górali, w których b r a l i udział górale z całego Podhala oraz w i c i u Przybysz zaproszony z P o l s k i o t r z y m u j e na parę miesięcy pracę, inicjatywy o d r . 1911 zaczęły odbywa,ć się doroczne Andrzej żeby sobie zarobił na u t r z y m a n i e i powrót, a poza t y m f u n k c j o ­ Stopka., Feliks Gwiżdż, Józef K a n t o r , J a n Zachemski, Andrzej nuje j a k o i n s t r u k t o r ucząc tańca, śpiewu, m u z y k i . Poprzez za­ Galica i i n . B y l i t o górale z k r w i i kości, którzy po ukończeniu praszanych gości zaopatrują się również amerykańscy Podhalanie wybitnych przedstawicieli góralskiej inteligencji j a k studiów nie z r y w a l i k o n t a k t u ze s w y m r o d z i n n y m środowiskiem, w nowe stroje ludowe, gdyż są ono d l a n i c h bardzo nie doradzali s w y m z i o m k o m żeby się u r b a n i z o w a l i „ w elementom samookrośłenia. N a 3 Maja u l i c a m i Chicago imię ważnym kroczy I I . 8, 9. Wesele „po góralsku", N o w y T a r g 1986 15 �pochód obchodzących to święto Polaków. N a czele p o c h o d u w y s n u w a n i a bardzo i s t o t n y c h wniosków. Okazuje się b o w i e m , z własnymi k a p e l a m i idą członkowie Związku Podhalan w s t r o j a c h że: góralskich. G d y papież J a n Paweł I I odwiedzał S t a n y Zjodno- 1 Cywilizacja sama przez się nie powoduje z a n i k u k u l t u r y l u ­ czone zabieliło się kolo niego o d góralskich ubiorów podobnio j a k w N o w y m T a r g u podczas s p o t k a n i a papieża z góralami. dowej ; 2 Istotną przyczyną n i w e l a c j i k u l t u r y l u d o w e j jest więc nie W Stanach Zjednoczonych nawet trzecio pokolenie emigran­ impakt tów nie t r a c i k o n t a k t u z P o d h a l o m i nie w y z b y w a się swogo c y w i l i z a c j i miejskiej t y l k o poczucie niższości w s i w s t o s u n k u do k u l t u r y m i e j s k i e j , powodujące w y z b y w a n i e się polskiego — góralskiego pochodzenia. W Chicago Z w . P o d h a l a n boz w y b o r u t r a d y c y j n y c h treści k u l t u r o w y c h n a rzecz u r b a ­ posiada z a k u p i o n y w r . 1954 z własnych składek „ D o m p o d ­ nizacji; halański", który już obecnie przestał wystarczać i k w a r t a l n i k p t . „Tatrzański Orzeł". Prócz Stanów Zjednoczonych 3 W p r z y p a d k u k i e d y środowisko ludowe posiada poczucie war­ istnieje tości własnej k u l t u r y , możo ona współistnieć i rozwijać się Z w . P o d h a l a n w Kanadzie i A n g l i i . Za oceanem do Zw. P o d h a l a n w sposób b e z k o n f l i k t o w y obok pełnego k o r z y s t a n i a zo w s z y s t k i c h należy więcej członków niż w Polsce. zdobyczy współczesnej c y w i l i z a c j i . T a k w krótkim zarysie przodstawia się „podhalański feno­ Można przypuszczać że z chwilą w y z b y c i a się przez środowisko dotychczas analogii w i n n y c h g r u p a c h wiejskio k o m p l e k s u niższości wobec k u l t u r y miejskiej i przywró­ etnograficznych. Fenomen, który zrodził się z m i t u stworzonego cenia poczucia wlasnoj wartości, możliwy jost w p e w n y c h g r a n i ­ m e n " nie posiadający przed przeszło s t u l a t y przez grupę entuzjastów i t o przeważnie cach nie górali. N i e stracił o n d o dziś n a swej sile oddziaływania. w Pozwała P o d h a l a n o m zachować i rozwijać obok miejskiej c y w i ­ k u l t u r z e ludowej we własnym środowisku w i e j s k i m jost uznanie lizacji swą tradycyjną kulturę, która w i n n y c h rogionaeh cofa joj wartości przez c z y n n i k i zewnętrzne, uznawane za „ w y ż s z e " się i zanika. „Fenomen podhalański" dostarcza podstaw i posiadające z tego tytułu a u t o r y t o t wśród ludności w i o j s k i e j . do ronosans i dalszy rozwój kultury F o t . : Marek Bieszczad, i l . 1—7; Bogumiła Slawecka, i l . 8 i 9; Jan Swiderski, i l . 10 i 11 ШШНЯШШ шШШШшШшЛ Tl. 10, 11. Najnowsza m o d a w s t r o j u podhalańskim, B u k o w i n a Tatrzańska 1987 16 l u d o w o j , szczogólnie dziedzinie f o l k l o r u . Ważnym olementom nadającym rangę � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2b9282f0471bba2dfb3365707f4a670.pdf 4914a408255ba45ce0e3080d02e03773 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3130 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2930 Title A name given to the resource Grajcie dudy, grajcie basy - po węgiersku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelmayer, Ákos Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . ] . Zespól „ D o l i b a b " z Debieczenu złożony z młodzieży, która opanowała grę n a l u d o w y c h i n s t r u m e n t a c h w k o n s e r w a t o r i u m Akos E n g e l m a y e r GRAJCIE DUDY, GRAJCIE BASY - PO WĘGIERSKU D z i e n n i k ,,Dóli H i r l a p " z d n . 15.XI.1974 г.: „Skutkiem nie­ t y c z n y c h l u b s t y l i z o w a n y c h zespołów, f o l k l o r k o j a r z y się z ze­ porozumienia w naszym mieście o tej samej godzinie odbył się społem Mazowsze, a m u z y k a , pieśń l u d o w a z „Góralu, czy c i nie koncert żal..." l u b „Szła dzieweczka...", a młodzież nie zna nie t y l k o jednego z najlepszych zespołów mocnego uderzenia »M-7 « z Saroltą Z a l a t n a y oraz młodzieżowego zespołu f o l k l o ­ rystycznego »Sebó «. N a k o n c e r t boatowy sprzedano 400 biletów, a u t o r k a prac socjologicznych pisała: ,,W 1962 r o k u przeprowa­ na l u d o w y — 5 0 0 " . Mówi tańców l u d o w y c h , ale nawet poloneza. A przecież zaledwie dwa­ dzieścia l a t t o m u sytuacja n a Węgrzoch była p o d o b n a . Znana Peter K o r n i s s , jeden z najwybitniejszych artystów dziłam pierwsze badania socjologiczne i właśnie w t e d y prze­ fotografików węgierskich: „ — Ze d w a l a t a t e m u w Mucsarnok żyliśmy pierwszy wstrząs. Starałam się zbadać, w j a k i m s t o p n i u (budapesztańska istnieje Zachęta) odbyła się m o j a wielka wystawa, żywa m u z y k a l u d o w a . Wykazałam po raz pierwszy poświęcona f o l k l o r o w i węgierskiemu, wciąż istniojącej k u l t u r z e w sposób naukow\ , że m i m o (a może n a skutek) ludowej. N a woraisaż zaprosiłem zespół f o l k l o r y s t y c z n y Ferenca wysiłków, zorganizowanych a k c j i , pieśń ludowa, j a k o codzienny Sobo, zagrali i . . . ludzie, w p i o r w s z y m rzędzie młodzi, zaczęli materiał m u z y c z n y , ledwo wegetuje. Większość ludzi, a szczegól­ tańczyć. N a j p i o r w nie młodzież, nio l u b i j e j , nie potrzobujo. U l a młodzieży stała się jedna p a r a , p o t e m dwie, t r z y i wernisaż przekształcił się w k i l k u g o d z i n n y festyn l u d o w y . Proszę nie r ona n u d n y m p r z o d m i o t e m s z k o l n y m , d l a dorosłych •— nostal­ myśleć, że tańczono zwyczajnego czardasza, n i e ; staro, p r a w i c gicznym zapomniano tańce siedmiogrodzkie, hajduckie... Tańczono i śpie­ pielęgnowanym k u l t o m , m a r t w y m p r z e d m i o t e m wano dobrze, ze znajomością i wyczuciem... i nie pojedynczo osoby, lecz dziesiątki, jeśli nie setka..." wspomnioniem, d l a wąskiego kręgu specjalistów — muzealnym". P r z y p o m i n a m i się t u rozmowa z Józkiem Brodą z K o n i a k o ­ wa, który uparcie propaguje f o l k l o r , popularyzuje, roalizujo jego Więcej młodzieży n a koncorcie f o l k l o r y s t y c z n y m , niż beatow y m ? Tańce, śpiewy ludowo w s a n k t u a r i u m s z t u k i ogromnych nowoczesnej, w a l o r y estetyczne, poznawczo i przede w s z y s t k i m w y c h o w a w c z e : — Czasami załamuję ręce, czy to co robię, m a yens? A l e prze­ a w d o d a t k u prz\' s p o n t a n i c z n y m udziale dziesiątków p r z y p a d ­ konuję siobio, ile b y dzioci straciły, g d y b y tego nio znały. Jeżoli kowych chłopiec, którogo uczę, nie będzie d o b r y m m u z y k i e m , niech ( l u b nie) młodych łudzi? B r z m i t o wszystko trochę nieprawdopodobnie w Polseo, gdzie m i m o wspaniałych festiwali chociaż będzie człowiekiem o bogatej osobowości, stwarzającym l u d o w y c h , m i m o żywego f o l k l o r u , m i m o doskonałych i częstych wokół siebie atmosferę dobroj r o b o t y . W a r u n k i życia programów w radio i telewizji, m i m o wielu z n a k o m i t y c h a u t e n ­ które uczę, zmieniły się, i n n a jest i c l i biografia, aniżeli t a m t y c h , dzieci, 3 �tworzących dawną muzykę. Człowiek dawnoj k u l t u r y wyrastał N a początku naszego w i e k u dwaj wielcy m u z y c y , Bela B a r t o k w kręgu różnorodnych f o r m aktywności. Ucząc chcę stworzyć i takie chłopcu, gierską muzyką ludową. Szybko zrozumieli, że m u z y k a ludowa działającemu w zespolo, poznanio tamtego f o l k l o r u i jego k o r z e n i . — m u z y c z n y język ojczysty — i mówiony język ojczysty każdego w a r u n k i , któro umożliwiałyby współczesnemu Zoltan Kodaly, zapoczątkowali naukowo badania n a d wę­ Jeśli zgodzimy się, że dziecko m a wzbogacać swoją osobowość, narodu m a nie t y l k o żądać, ale i dawać, t o m u s i m y umożliwić m u po­ kształtowania się m u z y k i węgierskiej nio mogła być i n n a , niż są równe sobie w i e k i o m . Kodaly twierdził: „Droga znanie wartości dawnego f o l k l o r u . Chcę, ażeby te dziewczęta droga języka węgierskiego. M u z y k a wędrowała z l u d o m — co i chłopcy świadczyli o sobie w postaci dobrego m u z y k o w a n i a , oddziaływało n a język, t o mogło oddziaływać również n a m u z y ­ tańca, rzemiosła. S t a r y c h treści nie można powielać. Z f o l k l o r u k ę " . O d k r y l i , że najbardziej archaiczno pozostałości muzycznego i jego wartości s t a r a m się stworzyć i n s t r u m e n t w y c h o w a w c z y . " języka ojczystego Węgrów pochodzą sprzed tysięcy l a t , k i e d y Połączenie współczesności z tradycją ludową i spuścizną n a ­ Prawęgrzy żyli jeszcze n a stokach U r a l u z l u d a m i ugrofińskimi rodową, sięganio do k o r z e n i , do praźródoł p r z y t w o r z e n i u n o w y c h i wartości —- t o p r o b l e m dotyczący wszystkich krajów Europy i p r a c y teoretycznej Bela B a r t o k dokonał k l a s y f i k a c j i węgierskich Środkowoj. Węgrom udało się eoś przełamać. Coś się zmieniło m e l o d i i i pieśni l u d o w y c h dzieląc je n a t r z y wielkie g r u p y : melodio w ciągu o s t a t n i c h dwudziestu l a t . Powstały nowo wartości, nowe w s t a r y m i n o w y m s t y l u oraz melodie —• przeważnie obrzędowe zainteresowania, Po wiololetnieh badaniach w terenie folklor, muzyka l u ­ — wyohodząco ze wspólnego „europejskiego żargonu muzyczne­ wśród młodzieży, l u b g o " . W czasie tej mozolnej p r a c y B a r t o k doszedł do w n i o s k u , J a k do togo doszło, j a k i m i d r o g a m i , w j a k i c h w a r u n k a c h , artystyczną doskonałością. Uważam je za, t a k i e same arcydzieła, dowa znalazły inspiracje. Wymierający turecko-bułgarskimi. swoich kontynuatorów p r z y n a j m n i e j w jej części. że w j a k i m stopniu? N a j p i e r w jednak k i l k a słów wyjaśnienia. W E u r o p i e , a może nawet na całym świecie m u z y k a węgierska wszystkie naszo melodie ludowo odznaczają się najwyższą j a k i m i w świecie większych f o r m jest fuga Bacha l u b sonata M o z a r t a " . Właśnie te w z o r y otworzyły n o w y , współczesny roz­ k o j a r z y się z t z w . muzyką cygańską, piękną, melodyjną, graną dział w h i s t o r i i m u z y k i węgierskiej, a poprzez działalność k o m p o ­ w k n a j p k a c h węgierskich przez cygańskie kapele. Lecz niostety zytorską B a r t o k a , w p e w n y m sensie i w h i s t o r i i m u z y k i światowej. mało k t o wie, że melodie to powstały w ciągu ostatnich s t u l a t — a chociaż są one częścią składową k u l t u r y węgierskiej, jednak ,,Na początku naszego stulecia już tylko ludzie starzy, a przede w s z y s t k i m staro k o b i e t y , znali melodie w s t a r y m s t y l u . nie jest t o m u z y k a l u d o w a , chłopska, lecz stworzona na zamó­ W czasie pracy, czy p o w r o t u z pola, na zabawach nie można i c h w i e n i a w a r s t w wyższych. (Zresztą w języku węgierskim wyraźnie już rozgranicza melodie się t e d w a rodzaje m u z y k i nazywając „węgierską" — magyar n o t a , a drugą „ludową" — pierwszy nepdal). usłyszeć..." — notował Bartok. Wyparte zostały w n o w y m s t y l u (któro wykazały j e d n a k przez ograniczony związek z s t a r y m s t y l e m ) . D o popularności —• przede w s z y s t k i m prowadzone wśród młodych pokoleń — t y c h pieśni przyczyniło się niewątpli­ było na Węgrzech już o d l a t sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. wie t o , że i c h żywy, prężny r y t m znakomicie nadawał się do Najpierw tańca. Melodie te zrastały się szybko z powstałym w połowio Zapisywanie 4 pieśni, m e l o d i i wraz była t o działalność raczej z tekstom, amatorska, przypadkowa. �I I . 2, П. W Szśk (Siedmiogród) zachował się d a w n y d o m tańca. Przychodzi do niego młodzież w t r a d y c y j n y c h u b i o r a c h i tańczy dawne tańce w zwyczajowej kolejności. ( F o t . w pocz. l a t 70-tych Peter Korniss) ubiegłego w i e k u najpopularniejszym tańcem wei węgierskiej — n i e m nowej, „ l u d o w e j " młodzieży akademickiej, która właśnie wolnym i szybkim przez t o starała się podkreślić swój l u d o w y rodowód. Leoz nie­ Dodatni wpływ czardaszem. na rozkwit żywej m u z y k i ludowej miały stety śpiewanie pieśni l u d o w y c h wkrótce otrzymało nie t y l k o — charakter oficjalny, lecz stało się o f i c j a l n y m p r o g r a m e m n i e m a l wspólna praca pańszczyźniana, późnioj zaś praca n a dniówkę p o l i t y c z n y m — bardzo często ze szkodą dla i n n y c h rodzajów w majątkach. Żniwa, młocka,, łuszczenie k u k u r y d z y , a zimą s z t u k i . T u w a r t o wspomnieć, że w l a t a c h pięćdziesiątych arcy­ wszystkie prace zbiorowe: przed zniesieniem pańszczyzny przędzenio, darcie piorza — połączono było zawszo ze z b i o r o w y m dzieła B a r t o k a , wielkiego badacza i propagatora f o l k l o r u , który śpiewaniem. Lecz już w okresie międzywojennym wraz ze zmianą przetworzył muzykę ludową n a muzykę nowoczesną i uniwer­ c h a r a k t e r u p r a c y na w s i , ze s t o p n i o w y m zanikaniem t y c h czyn­ salną, bądź grano były rzadko, bądź były wręcz zakazane, j a k o ności, urbanizacją, pieśni zaczęły p o w o l i znikać z życia w s i . N a „kosmopolityczne". zabawach d a r y n a " w 1954 r o k u n a sceny. Opery Węgierskiej stało się zna­ coraz bardziej dominowały popularne melodie t z w . węgierskie, rozpowszechnione przez kapole cygańskie a później „Dopuszczenie" jego „Cudownego man­ czącym wydarzeniem nie t y l k o k u l t u r a l n y m . przoz radio. T r a d y c y j n o i n s t r u m e n t y ludowo — d u d y , c y t r a , l i r a k o r b o w a — zostały w y p a r t e przez klasyczne i n s t r u m e n t y uży­ wane przez muzykantów cygańskich. Oficjalne Od 1950 r o k u f o l k l o r o w i nadano rangę polityczną, zorgani­ zowano s e t k i , tysiące zespołów l u d o w y c h , a o i c h p o w s t a w a n i u c z y n n i k i — które z różnych powodów niechętnie prasa, donosiła j a k o w y n i k a c h współzawodnictwa p r a c y . N i e patrzyły n a p r o g r a m B a r t o k a i K o d a l y a — w l a t a c h trzydziestych chodziło o u t r z y m a n i e t r a d y c j i ludowoj, nie chodziło o p r z y b l i ­ zapoczątkowały żenie i s t o t n y c h treści spuźcizny narodowej, locz wyłącznie o cele ruch folklorystyczny p o d nazwą bokróta" ( B u k i e t p e r l i s t y ) , który służył raczej patriotycznym, nacjonalistycznym ,,Gyóngyós celom psoudo- i i r r e d e n t y , niż r a t o w a n i u t r a d y c j i ludowej. R u c h t e n wyrządził więcaj szkód niż korzyści: p o l i t y c z n o : potwiordzenie radości l u d u budującego n o w y ustrój społeczny. N o w y miesięcznik „Tancoló N ć p " (Tańczący L u d ) rzucił hasło: „ I t y twórz nowe węgierskie tańce t o w a r z y s k i e " . zatarł różnicę s t y l u poszczególnych regionów, sięgał do nio- Oto c y t a t z trzeciogo n u m e r u (1950) p i s m a : „Taniec t e n zanoto­ najwarto.śoiowszoj waliśmy w m a j u 1949 r o k u w miojscowości Cseropes. Jego w y k o ­ warstwy l u d o w y i pseudonarodowy m u z y k i ludowej, szerzył psoudo- s t y l . „Wielkim grzechem tego r u c h u nawcą był Gergely Csak, k o m u n i s t a , dawniej chłop bezrolny, — pisa.l wówczas w y b i t n y etnograf I s t v a n Gyórffy — jest t o , że obecnie członek spółdzielni p r o d u k c y j n e j , który będąc człowie­ taniec węgierski na scenie degradowany kiem jest do p o z i o m u ryt­ uświadomionym wie, że jogo taniec jost małą cegiełką m i c z n y c h ćwiczeń gimnastycznych i pozbawiony jest wszelkich w w i e l k i m dziele b u d o w y socjalizmu. Każdy jego r u c h wyraża i n d y w i d u a l n y c h cech i rysów". niewzruszoną dumę, silę, z d r o w y entuzjazm człowieka budującego Po wojnie t r a d y c j a zbiorowego śpiewu i m u z y k o w a n i a od­ żyła — pieśń l u d o w a była prawio j e d y n y m m u z y c z n y m objawie­ nowy socjalistyczny l a d społeczny. Człowiek socjalistyczny m a n o w y stosunek do s z t u k i — o t y m świadczy i t e n t a n i e c . " 5 �E f e k t : n u d n a , schomatyczna „radosna twórczość" w k o s t i u - i odrębność narodową. Nosi. się t u jeszcze kolorowo stroje, istnioje m a o n l u d o w y c h . W choreograf i i ograniczono się do k i l k u układów t r a d y o y j n e b u d o w n i c t w o i wnętrza, k u l t y w u j e się żywo zwyczaje, i f i g u r , zaprzepaszczono całe bogactwo tańców węgierskich. D l a bogatą kulturę muzyczną, oryginalne tańce, a przede w s z y s t k i m porównania w a r t o t u zacytować pewnego angielskiego nieskazitelną, archaiczną i chronioną przed otaczającym o b c y m oficera z X I X w i e k u : „ W czasie w o j n y francuskiej, k i e d y w W i e d n i u żywiołem żyło w i e l u z n a k o m i t y c h mężów angielskich, jeden z n i c h zliczył beatem wszystko t o było nowe, nieznano. Wrażenie i przożycio mowę. D l a pierwszego pokolenia, zafascynowanego 300 f i g u r w tańcu przobywających t a m Madziarów". A przecież spotęgował f a k t , iż siedmiogrodzka k u l t u r a l u d o w a odgrywała od tego czasu tańce się bogaciły —• wodług nowszych badań nio- taką samą rolę w węgierskiej k u l t u r z e narodowej, j a k Podhale które czardasze majo. 600—.800 f i g u r ! Zniszczono Polsce w okresie Młodej P o l s k i , dając początek organiczny związek między tańcem a muzyką, stosując nieodpowiednią m u ­ „narodowomu s t y l o w i " , że w 150-letnim okresie panowania tureckiego a p o t e m zykę do tańców poszczogólnych regionów. Społeczeństwo odwró­ w dobio w a l k wolnościowych właśnie Siedmiogród był ostoją ciło się zo wstrętom od f o l k l o r u , od t r a d y c j i l u d o w e j . K o l e k t y w i ­ myśli niepodległościowej, źo t u sięgają zacja,, wprowadzenie wielkoprzemysłowej technologii w r o l n i c t w i e , k u l t u r y narodowej Węgier — co przez wiele l a t było przomilczane. szybka urbanizacja p o 1956 r o k u przyczyniły się równioż do Siodmiogród stal się pasją tysięcy młodych Węgrów. z a n i k u t r a d y c j i l u d o w e j . W przeciwieństwie do młodej i n t e l i ­ gencji z l a t 1945—49 przybysze ze w s i do m i a s t a albo p r a c o w n i c y Grupa zawodowych tancerzy korzenie właśnie w współczesnej Siedmiogrodzie uświadomiła sobie bogactwo tańców węgierskich, u k r y t e w n i c h w i e l k i c h gospodarstw r o l n y c h wręcz w s t y d z i l i się tej t r a d y c j i możliwości, niewykorzystane przoz zespoły pieśni i tańca. Po i wiejskiego powrocie starali się przekazać kolegom podpatrzono f i g u r y i oo pochodzenia. M u z y k a l u d o w a przotrwała jedynio w szkołach, gdzie stano­ wiła podstawę nauczania śpiewu, ale będąc p r z e d m i o t e m obo­ najważniejsze —• możliwość i m p r o w i z a c j i . Jednak okazało się, że m u z y k a grana przez zespoły zawodowe jest n i e p r z y d a t n a do wiązkowym nio pobudzała zainteresowań młodzieży. W t y m tego rodzaju tańca. I okrosio królowała już m u z y k a beatowa. Co p r a w d a , pozostało Forenc k i l k a zospołów l u d o w y c h — przede w s z y s t k i m zawodowych w f o l k r o c k u „śpiewali" wiersze poetów współczesnych, stosując — wtedy pojawiło się dwóch muzyków, Sebo i Bela H a l m o s , którzy p o nieudanych próbach elo upiwn-Ыу ono j e d y n i e (niektóre nawet n a w y s o k i m poziomie) melodykę zaczerpniętą z m u z y k i l u d o w e j , wykorzystując folklor stylizowany. dycyjne Przełom nastąpił pod koniec l a t sześćdziesiątych. Po modzie tra­ i n s t r u m e n t y . Zaczęła się gorączkowa p r a c a : przesłu­ chiwanie a r c h i w a l n y c h nagrań m u z y k i i n s t r u m e n t a l n e j , p r z y - na, Polskę, gdzie dzisiejsze średnie pokolonie po wstrząsie 56 r o k u swajanio sobie „chłopskiego" s t y l u g r y , poszukiwanie d a w n y c h szukało n o w y c h wzorców k u l t u r y i p a t r i o t y z m u , młodzież zaczęła instrumentów — i t a k powstał pierwszy „tanchaz". Słowo t o — jeździć do R u m u n i i , odkrywając Siedmiogrodzie którym później określono cały młodzieżowy r u c h f o l k l o r y s t y c z n y f o l k l o r mniejszości wę­ — oznaoza „dom tańca", l u b „dom, gdzie się tańczy". W dawnej n a nowo i Mołdawii jeszcze żywy i przebogaty w gierskiej, która wciąż c h r o n i swoją kulturę, tradycję, tożsamość I I . 4. Młodzież muzykująca k u l t u r z e ludowej —• przede w s z y s t k i m w Siedmiogrodzie w d o m u tańca. F o t . A!. Stankiewicz — �I I . 5. Dziewczyna z zespołu „ D e l i b a b " gra n a lirze korbowej w studio r a d i o w y m istniał bowiem zwyczaj w y n a j m o w a n i a przez parobków chałupy odpowiadają dzisiejszym zapotrzebowaniom do taiiea. N a zabawach w t a k i m d o m u — gdzie pierwsze uczest­ n y m młodzieży. n i c t w o oznaczało przyjęcie do g r u p y młodzieży, t o jest wyzwole­ Rozmowa z licealistką i g u s t o m muzycz­ na początku l a t osiemdziesiątych nie z „ w i ę z ó w " dzieciństwa —• obowiązywał ściśle u s t a l o n y po­ w j e d n y m z „tanchaz": „ — Pan toż n a powno uczył się tego rządek. Zabawę otwierały zawsze tańce starszo, często prawie wiersza ludowego n a l e k c j i węgierskioj: zapomniane, przoważnie męskie: skoczno a potem werbunek. Dopiero p o t e m przychodziła kolej n a nowsze tańce, a następo­ wanie po sobio w o l n y c h i szybkich czardaszy określiła t r a d y c j a , choć w r a m a c h tego układu poszczogólno p a r y mogły i m p r o w i ­ zować zgodnie z uzdolnieniami i u p o d o b a n i a m i . T a k i niezmieniony od wieków układ tańców przetrwał do d n i a dzisiejszego w miejsco­ wości Szok w Siedmiogrodzie, osobowej kapeli, w surowo gdzio tańce p r z y dźwiękach 3 przestrzeganych strojach, „tanchaz" jest wciąż jedyną rozrywką młodzieży. w nowym, „miejskim" czyli „Tanchaz" w y d a n i u oznaczał: wspólną zabawę, opartą n a t r a d y c j i , zabawę kameralną, gdzio istnieje bezpośredni k o n t a k t tańczących i śpiewaj ącycli z m u z y k a n t a m i (bez wzmac­ niaczy, co w okresie szczytowego powodzenia m u z y k i młodzieżo­ Kochanio, kochanie, Przeklęte męczarnio. Kochanie, kochanie, Przeklęte męczarnie. Czemu nie rozkwitło L i s t o w i e drzew wszystkich, L i s t o w i e drzew wszystkich, Szczyty indywidualnego Lecz miła m i róża Co miłością płonie. (przekł. A n n a Bialer-Górecka) tańcu. N o i co? N i c . Przeanalizowaliśmy go w szkole, ale do m n i e A w p r a k t y c e : naukę tańca, p r z y udziulo zapaleńców — tancerzy zupełnie nie przemawiał. A l e k i e d y usłyszałam, j a k Sebo śpiewa zawodowych „wyżycia l u b zaproszonych się" we wspólnym cedrowych. Co w ogrodzio rośnie, wej było prawdziwą rewolucją), nieograniczone możliwości i m p r o ­ wizacji, drzew A c h , nie t a róża wieśniaków, potom wspólny t o n wiersz p r z y akompaniamencie jakichś dziwaeznych taniec, śpiewanie, w przerwach recytuje się poezję, b a j k i , p o d a n i a mentów, zrobiło t o n a mnie ogromne ludowo i t o wszystko w niewymuszonej, swobodnej instru­ wrażenie. Pokochałam atmosferze. poozję i muzykę ludową. A t u ? Ferenc n a j p i e r w uczył nas pieśni Nawet .,wrogowie" r u c h u podkreślają, wyjątkowy nastrój t y c h l u d o w y c h i dopioro tańca. Stopniowo. G d y b y zaczął n a t a r c z y w i e , impr f a k t dobrowolnego uczestnictwa, różnorodno pochodzenie że „trzeba t o robić", t o c h y b a n i k t b y nio pozostał. a p o t e m integrację uczestników, oraz t o . że mlodzioż zbiera się Wielką zasługą młodzieżowego r u c h u folklorystycznego jest w „tanchaz" nie z p r z y m u s u , lew. z fasonu — bez a l k o h o l u . t o , że n a nowo połączył t o , co zostało sztucznie oderwane o d Z czasem k l u b y rozszerzyły swoją działalność organizując i i p . siebie: śpiew, muzykę instrumentalną i taniec. letnio obozy etnograficzne Forono Sobo i Bela, H a l m o s Zapoczątkowany v.- IPG 9 r o k u przez Węgierskie R a d i o i T V u d o w o d n i l i , że możliwe jest ogólnokrajowy k o n k u r s dla wykonawców m u z y k i ludowej spotę­ zarówno opanowanie tradycyjnego s t y l u w y k o n a n i a , j a k i wzbo­ gował zainteresowanie gacenie m u z y k i ludowej t a k i m i stał się a u t e n t y c z n y m , m a s o w y m ruchem młodzieżowym. N o w y ofoktami dźwiękowym;, j a k i e „uinehazorn'', który w krótkim ozasie 7 �r u c h wywołał j e d n a k kontrowersję a n a w e t zaciekłe a t a k i . Nie­ nowo-perkusyjny — gardon. Niektóre trzeba było rekonstruować' którzy zarzucili r n u — nie boz r a c j i — ludomanię, przojściową na modę. Organizacjo młodzieżowo odcięły się o d niego oskarżając sprowadzone były z Siedmiogrodu, albo konstruowane własnym 0 nacjonalizm — potrzebna była k i l k u l e t n i a dyskusja prasowa przemysłom. Pamiętam długie noce w Zakopanem p o d koniec 1 praca, z a n i m oczyszczono r u c h od tego z a r z u t u . Choreografowie lat siedemdziesiątych w czasio festiwalu, gdy Józef B r o d a p r z y i m u z y k a n c i zespołów zawodowych zarzucali m u amatorszczyznę mojej pomocy tłumaczył t a j n i k i b u d o w y d u d A r p a d o w i Joóbowi, i d y l e t a n t y z m , bojąc się — nie bez podstaw — k o n k u r e n c j i . k i e r o w n i k o w i zespołu „Dólibab", który nie mógł sobie poradzić podstawie opisów l u b eksponatów muzealnych, niektóre „Młodzież w «tanchaz « tańczy dla władnej przyjomności, a n i o z konstrukcją tego i n s t r u m e n t u . B r z m i to może p o d hasłem autentyczności, choć ciekawe, że a u t e n t y z m u pragnie. ale t o jost p r a w d a , że Forenc Sebó lirę korbową —• kiedyś bardzo U p r a w i a n y przez nich taniec jest prawdziwszy, bardzioj dojrzały p o p u l a r n y i n s t r u m e n t na Węgrzech — widział po raz pierwszy i t r a d y c y j n y , a jednoezośnio bardziej na festiwalu f o l k l o r y s t y c z n y m we F r a n c j i w rękach belgijskiego nowoczesny, niż tanioc anegdotycznie, pisał Laszló a r t y s t y . Z a p y t a n y Belg powiedział, żo i n s t r u m e n t t e n w y k o n a n y Siklós w książce p t . „Tanchaz". I d o d a j m y jeszcze: tańczą t y ­ został dla niego... n a Węgrzech, przez sędziwego chłopa M i h a l y a siące. A w ślad za n i m i zespoły pieśni i tańca musiały woryfikować Barsonya, jodynego n i e t y l k o swoje p r o g r a m y ale i sposób i n t e r p r e t a c j i , zamienić który p o t r a f i grać n a lirze k o r b o w e j . Sebó zamówił i n s t r u m e n t kapole cygańskie na „prawdziwe" ludowo. (Ferenc Sebó został i nauczył się grać o d starca. W jego śla.d poszło w i e l u młodych k i o r o w n i k i o m m u z y c z n y m Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca). ludzi. l u d o w y , który zobaczyć możemy na scenie" Ciekawe, że m u z y k a n c i , tancerze, — uczestnicy ruchu „tan­ c h a z " przeważnie werbują się ze środowiska miejakiogo i właśnie z miasta powraca na wieś t r a d y c j a l u d o w a . Pamiętam k o n c e r t w jednej z wiosek, gdzie k i o r o w n i k d o m u k u l t u r y nio chciał się zgodzić n a występ twierdząc, że ludność w s t y d z i się wszystkiego, co związane jest z d a w n y m życiem w i e j s k i m , potrzebuje „wyż­ szej", miejskiej r o z r y w k i . Występ j e d n a k odbył się. A j a k „artyści z m i a s t a " zaczęli grać, pokazywać tańce, psychiczna t a m a zerwa-ła się. N a j p i e r w jakiś starzec przystąpił do tańca: „Synu, nie t a k , u nas tańczono i n a c z e j ! " P o t o m przyłączyli się młodzi i miejscowi m u z y k a n c i , którzy plącząc p o w t a r z a l i : „ N i g d y b y m nie uwierzył, że jeszcze będę t a k grał, że jeszcze togo d o ż y j ę ! " Obecnie różne żyjącego jeszcze na Węgrzech człowieka, już w obrębie r u c h u różne zespoły, k l u b y mają celo. Niektóro naśladowania nagrań dążą do najwierniejszego, archiwalnych doskonałego l u b artystów ludowych, inne sięgają do m u z y k i ludów sąsiednich, niektóre —• j a k n p . zespół „ D ó l i b a b " w Debreczynie — szukają n o w y c h środków w y r a z u i n s p i r o w a n y c h muzyką ludową, choć w dalszym ciągu grają muzykę tradycyjną i prowadzą „tanchaz". R u c h stał się zróżnicowany, t o p r o w o k u j o dalsze, często zażarte dyskusje muzykologów i etnografów. „Niechaj specjaliści i szczęśliwi mędrcy oceniają t e n r u c h drobiazgowo, i eseista niechaj Sandor wyda,ją sądy — pisał w y b i t n y poeta Csoóri w związku z tą dyskusją —• j a mogę t y l k o powiedzieć t o , co podszeptuje mojo przekonanie i wesołość: ludowych. taniec l u d o w y miał d w a historyczne m o m e n t y : k i e d y trafił n a Dzięki r u c h o w i powróciły do życia dawno już nie używane l u b scenę, a p o t e m k i e d y powrócił ze sceny n a ziemię. A l e nie j a k o zapomniane i n s t r u m e n t y — c y t r y , d u d y , t a m b u r y , l i r a k o r b o w a , sztuka, lecz t y l k o po t o , a b y mógł pozostać tańcom, j a k w i a t r kobza, d r u m l e i nieznany w folklorze p o l s k i m i n s t r u m e n t s t r u - w i a t r e m , deszcz deszczem". Oddzielny problem, to sprawa instrumentów Ti. 6. „Wesele we wsi Galgamacsa", obrc.z Vankonc Dudasza J u l i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53ded92d4b56b272c9a907c98ffb2c1d.pdf bd70aa9cd739293ecbcf490c4f1f1fe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1013 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenie wsi w latach ostatniej wojny i w okresie powojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.103-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA WSI W LATACH OSTATNIEJ WOJNY I W OKRESIE POWOJENNYM I. T A J N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA NA W S I W L A T A C H O K U P A C J I N I E M I E C K I E J (1939-1945) W latach ostatniej wojny i okupacji niemieckiej działalnością kon­ spiracyjną objęty został cały system oświaty. Początkowe zarządzenie pol­ skich władz oświatowych o uruchomieniu wszystkich szkół zostało przez okupanta zniesione już w listopadzie 1939 r. Pozostawiono tylko szkoły powszechne, jednakże bez możliwości nauczania przedmiotów ojczy­ stych — historii, geografii i literatury polskiej. Zamknięto także wszyst­ kie polskie instytucje kulturalne i naukowe oraz zakazano wydawania prasy i książek. W odpowiedzi na to Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu RP na Kraj (podziemne ministerstwo oświaty) oraz działacze Tajnej Organizacji Nauczycielskiej TON (przedwojennego Związku Nauczycielskiego Polskiego) zorganizowali w skali całego kraju sieć tajnego szkolnictwa w zakresie szkoły powszechnej, średniej i wyż­ szej. Dyrektorem Departamentu Oświaty i Kultury został Czesław Wycech — nauczyciel, działacz ruchu ludowego i młodzieżowego „Wici", a także Związku Nauczycielstwa Polskiego. Czesław Wycech w następu­ jący sposób uzasadniał rozwój konspiracyjnej działalności oświatowej: „Od początków okupacji hitlerowskiej dużo w y s i ł k ó w poświęcono walce z instytucjami kulturalnymi stworzonymi przez Niemców dla społeczeństwa pol­ skiego (gadzinowa prasa, kina, teatry). Jednakże w miarę przedłużania się wojny i okupacji nie mógł wystarczyć program walki z instytucjami okupanta, trzeba było tworzyć własny podziemny system upowszechniania kultury. Oczywiście mu­ siał on być dostosowany do trudnych w a r u n k ó w życia okupacyjnego" . i 1 C . W y c e c h , Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, War­ szawa 1964, s. 118. Por. także J . K r a s u s k i , Tajne szkolnictwo polskie w okresie okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Warszawa 1971; T. J a ł m u ż n a , Tajne nauczanie na ziemi łódzkiej, Warszawa 1977; E . P o d g ó r s k a , Oświata i szkolnictwo na �104 MARIA BIERNACKA Zasięg i poziom tajnego nauczania uzależniony był od wielu czynni­ ków i przebiegał różnie dla różnych części podzielonego w czasie oku­ pacji kraju. Tak więc na całym obszarze włączonym do Rzeszy znie­ siono wszystkie szkoły polskie oraz zakazano używania języka polskiego. Jak już wspomniano, w Generalnej Guberni nauczanie odbywać się mo­ gło tylko w zakresie podstawowym, nieliczne zaś szkoły zawodowe zna­ lazły się pod kontrolą okupanta. Wiele budynków szkolnych zamieniono na koszary lub magazyny. Mimo niebezpieczeństw i represji, w akcji tajnego nauczania w szkolnictwie powszechnym wzięło udział w skali całego kraju około półtora miliona osób. Cała ta działalność nie byłaby w stanie przybrać takich rozmiarów, gdyby nie poparcie całego społeczeństwa, które w obliczu totalnego za­ grożenia wykazało niezwykłą jedność i odwagę walki. Szczególną rolę odegrało w tym nauczycielstwo polskie, które z narażeniem życia pro­ wadziło akcję tajnego nauczania w miastach, miasteczkach i we wsiach. Kierownictwo Tajnej Organizacji Nauczycielskiej już w końcu 1940 r. opracowało nowe wskazania pedagogiczne, które ze względów konspira­ cyjnych miały formę odezwy „Do Ojców i Matek". Odezwa ta głosiła: „państwo polskie mimo przegranej kampanii wrześniowej istnieje i walka 0 odzyskanie wolności trwa nadal, nikt nie jest zwolniony od wierności dla p a ń ­ stwa i narodu. Cała młodzież winna b y ć przepojona ideą służby i poświęcenia dla narodu. Ideę tę należy wszczepić młodzieży przez naukę szkolną (powstania na­ rodowe, konspiracje w okresie zaborów, walka o szkołę polską)". Punkt drugi odezwy stwierdzał, że „Okres okupacji jest okresem żałoby narodowej, co winno się wyrazić p o w a ż n y m trybem życia młodzieży (unikać zabaw, kin, teatrów, uro­ czystości). W tym okresie należy pamiętać o tych, którzy giną i cierpią za naród 1 państwo (otaczać opieką groby bohaterów, pamiątki narodowe)". W dalszych częściach odezwy tajne władze oświatowe apelują o po­ stawę narodową nauczycieli i uczniów, a • niepodporządkowywaniu się zarządzeniom władz niemieckich tam, gdzie tylko to jest możliwe, o sa­ botowanie akcji gospodarczych okupanta, jak np. zbieranie grzybów, ziół, hodowla jedwabników czy też gromadzenie odpadków — potrzebnych dla przemysłu niemieckiego. Postulowano także wytwarzanie wśród mło­ dzieży postaw samoobronnych przed niewiarą i utratą świadomości na­ rodowej, przed fascynacją dla wyższości technicznej i organizacyjnej okupantów, a także przed przenikaniem wpływów ideologii faszystow­ skiej. Apelowano, aby w akcji wychowawczej i dydaktycznej ukazywać młodzieży polski dorobek kulturalny, a ponadto zwalczać wszelkie wy­ dawnictwa wydawane w języku niemieckim. W ostatnim punkcie wy­ tyczne głosiły: „należy młodzież uświadamiać, że walka o wolność jest nierozłącznie związana z walką o demokrację, trzeba, ażeby młodzież zrozumiała, że w życiu narodu na czoło w y s u w a j ą się nowe warstwy społeczne (chłopi, robotnicy, pracownicy umysłowi), które podejmują walkę o niepodległość i demokrację" wsi w okresie okupacji hitlerowskiej, szawa 1980, s. 604-636. W y c e c h , op. cit, s. 66-68. ! [w:] Historia chłopów polskich, t. I I I , War­ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 105 Zawarte w tej odezwie zasady pedagogiczne były przekazywane w różnych formach nauczycielom i uczniom zarówno w szkolnictwie le­ galnym, jak i w tajnym. Nauczycielom szkół legalnych zalecono uzupeł­ nianie programów tzw. przedmiotami ojczystymi — wyeliminowanymi przez okupanta — podczas normalnych zajęć szkolnych lub na komple­ tach organizowanych w domach prywatnych. Wymagało to wielkiej ostrożności, jednakże zarówno nauczyciele, jak i całe społeczeństwo — w tym także wiejskie — działalność tę podjęło. Dotyczy to zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Znacznie trudniejsza była praca w szkolnictwie na poziomie śred­ nim. Do tajnego nauczania wykorzystywano zalegalizowane przez oku­ panta kursy zawodowe I i I I stopnia i pod ich szyldem organizowano ze­ społy tajnego nauczania. Inną formą nauczania na poziomie średnim były tajne komplety liczące przeciętnie od 5 do 8 osób, których nauka odbywała się w domach prywatnych. W. organizacji tej dominującą rolę odgrywał Związek Nauczycielstwa Polskiego, który był organizacją najliczniejszą, gdyż na 66 tys. zorga­ nizowanych nauczycieli 52 tys. należało do ZNP, 6,5 tys. do Stowarzy­ szenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, 3 tys. do Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i 1 tys. " do Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Zawodowych, które to stowarzysze­ nie w czasie wojny włączyło się do Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Na obszarze Generalnej Guberni TON był organizacją dominującą. Ponieważ Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu liczył w całym kraju 150 pracowników i działał głównie w centrali i woje­ wództwach — Tajna Organizacja Nauczycielska sięgała do najniższych ogniw terenowych i stanowiła podstawowy czynnik w rozwoju tajnego nauczania. Zdaniem Czesława Wycecha „organizacja tajnej oświaty mia­ ła charakter społeczny, kierowali nią miejscowi działacze społeczni i opierała się na dobrowolnej i w dużej mierze bezinteresownej pracy szerokich rzesz nauczycielskich" . W wyniku działalności Departamentu Oświaty Delegatury Rządu oraz Tajnej Organizacji Nauczycielskiej cały kraj był pokryty siecią tajnych placówek oświatowych i kulturalnych. 3 „W każdej legalnie pracującej szkole na terenie G G , a było ich około 8 tysięcy, działał co najmniej jeden mąż zaufania ^podziemnych organizacji oświatowych; z 20 tysięcy pracujących w nich nauczycieli większość należała do T O N i brała udział w tajnym nauczaniu. Obok tych szkół działało konspiracyjnie około 2 ty­ siące tajnych szkół średnich ogólnokształcących i zawodowych oraz pewna liczba powszechnych. Cała Polska była pokryta gęstą siecią tajnych ośrodków naucza­ nia" . 4 X W miarę przedłużania się wojny zachodziła potrzeba zajęcia się tak­ że dokształcaniem dorosłych. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom De­ partament powołał do życia Wydział Oświaty Dorosłych. Nawiązując do 8 1 Tamże, s. 69. Tamże, s. 70. �106 MARIA B I E R N A C K A przedwojennej działalności w tej dziedzinie Wydział przystąpił do orga­ nizowania bieżących prac możliwych do realizacji w warunkach wojen­ nych i równocześnie podjął działanie przygotowawcze do opracowania przyszłego modelu oświaty i kultury w wyzwolonej Polsce. Na kierow­ nika tego Wydziału został powołany przedwojenny działacz oświatowy Feliks Popławski, później funkcję tę przejął również wybitny działacz oświatowy oraz były kurator Liceum Krzemienieckiego — Eustachy No­ wicki. Ponieważ mieszkał on w Krakowie, faktycznie kierownikiem Wy­ działu Oświaty był do końca wojny" Popławski. W skład zespołu wcho­ dzili Piotr Banaczkowski, Stanisław Maniak, Kazimierz Chorąży i inni . Wszyscy ci działacze związani byli z przedwojennym ruchem ludowym i młodzieżowym, a także tkwili w pracach oświatowych pozaszkolnych. Współpracowali oni również z wybitnymi twórcami kultury powiąza­ nymi ze wsią. Do takich należeli m. in. Maria Dąbrowska, Jerzy Za­ wieyski, Jan Wiktor, którzy docierali do środowisk wiejskich znanych z okresu przedwojennego i nadal służyli im swoją wiedzą. Tak np. Ma­ ria Dąbrowska utrzymywała stały kontakt ze Szkołą Rolniczą w Dąbro­ wie Zduńskiej koło Łowicza, którą prowadzili Leonilda i Kazimierz Wyszomirscy. Z Łowickiem związany był również Jerzy Zawieyski, który przebywał w domu zasłużonej działaczki ludowej Wiktorii Dzierżkowej w Szymanowicach . Działalność Wydziału Oświaty Dorosłych prowadzona była w trzech zasadniczych kierunkach: upowszechniania książek i czytelnictwa, orga­ nizowania tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych oraz organizowania życia kulturalno-artystycznego. Inicjatorzy i organizato­ rzy tajnego nauczania projektując różne formy działalności na pierwsze miejsce wysuwali sprawę bibliotek i czytelnictwa. Pisze więc Wycech: 5 6 „W działalności oświatowej na czoło w y s u w a ł a się sprawa upowszechnienia książki. Zapotrzebowanie na książkę było bardzo duże wobec niszczenia księgo­ zbiorów przez okupanta. Dla prowadzenia tej akcji został powołany zespół w skła­ dzie: Wanda Dąbrowska, Józefa Słomczewska, Eugenia Malinowska i Jadwiga Czarnecka. Zespół działał pod szyldem biblioteki miejskiej «Zakatek». Tworzył we w ł a s n y m zakresie lub przy współpracy z księgarniami spółdzielczymi i pry­ watnymi zestawy książek, które różnymi drogami docierały do najdalszych za­ kątków kraju. Transportem książek kierował Mariański (Marian Jaworski), kie­ rownik szkoły z Garwolina. Do akcji tej zostali wciągnięci kolejarze, którzy prze­ wozili masy książek ukryte w w ę g l u nawet na tereny włączone do Rzeszy. Two­ rzono pięćdziesięciotomowe zestawy książek, do których wchodziły również wy­ dawnictwa tajne i rozsyłano je pod ustalonymi adresami [..Ą. «Nasza Ksiegarnia» w 1941 roku rozprowadziła do ośrodków tajnego nauczania ponad 12 tysięcy ksią­ żek, a w następnych latach kolportaż jej wzrósł" . 7 Tamże, s. 119. Por. L . W y s z o m i r s k a , K . W y s z o m i r s k i , Dąbrowa żyła pracą i pie­ śnią, Warszawa 1965; Wspomnienia o Wiktorii Dzierżkowej, Warszawa 1977, s. 52. 5 6 7 Wycech, op. cit., s. 119-120. �107 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA Wydział Oświaty wychodząc na spotkanie dążeniom środowisk wiej­ skich popierał organizowanie przez nauczycieli zespołów dyskusyjno-samokształceniowych oraz samorzutnych młodzieżowych zespołów walki cywilnej. Ponadto Wydział prowadził ośrodki metodyczno-naukowe, któ­ re zajmowały się problematyką oświatowo-kulturalną dla dorosłych. W 1940 r. powstał z inicjatywy działaczy ludowych i robotniczych L u ­ dowy Instytut Oświaty i Kultury, do zadań którego należało prowadze­ nie badań, wydawanie publikacji, kształcenie kadr pracowniczych miast i wsi. W skład zarządu Instytutu wchodzili:' K. Maj, F. Popławski, R. Froelich — dyrektorem był M. Hasiński, a sekretarzem H. Pleszczyńska. Instytut był subwencjonowany przez Departament Oświaty . W ramach Wydziału Oświaty Dorosłych oraz Komisji Oświatowej Ruchu Ludowego podjęta została również inicjatywa przygotowywania jeszcze w warunkach okupacyjnych przyszłych pracowników uniwersy­ tetów ludowych. 8 „Wykorzystując doświadczenia Orkanowskiego Uniwersytetu Ludowego w G a ­ ci, prowadzonego przez Ignacego Solarza — pisał Czesław Wycech •— postanowi­ liśmy przygotować program i kadry pedagogiczne dla u n i w e r s y t e t ó w ludowych w odrodzonej Polsce. Dla wykonania tych zadań w porozumieniu z Komisją O ś w i a t o w ą Ruchu Ludowego powołano zespół kierowniczy, do którego wchodzi­ li: Feliks Popławski, Zofia Mierzwińska i Dyzma Gałaj. Ponadto w opracowy­ waniu poszczególnych części programu i kształcenia pracowników brali udział: Eustachy Nowicki' i Helena Brodowska (historia), Jerzy Zawieyski (literatura), Kazimierz Maj (kultura i historia wsi), Anna Chorążyna i Aniela S i e m i e n i a k ó w n a (przyroda), Zofia Solarzowa (zajęcia artystyczne). Przeprowadzono ogółem ponad dziesięć dwudniowych konferencji ogólnych z udziałem około stu osób, kandy­ datów na pracowników uniwersytetów ludowych [...]. W oparciu o ten dorobek w Polsce Ludowej powstało Towarzystwo U n i w e r s y t e t ó w Ludowych" Organizowanie tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych zyskało w społecznościach wiejskich duże uznanie. Szkoły te powstawały przede wszystkim w środowiskach, gdzie już przed wojną krzewiło się życie kulturalno-oświatowe organizowane głównie przez koła młodzie­ ży. W szkołach dla dorosłych uczyło się w czasie okupacji wiele tysięcy młodzieży. Udział w pracy oświatowej na terenie wsi brali głównie na­ uczyciele wiejscy oraz inteligencja szukająca często na wsiach schronie­ nia przed okupantem. W organizowaniu tajnego nauczania na wsi pięk­ ną kartę zapisali działacze podziemnego ruchu ludowego — Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet, którzy często inicjowali, a na­ stępnie zabezpieczali ośrodki tajnego nauczania. Obok szkolnictwa pod­ stawowego organizowano także we wsiach bardziej światłych i wyro8 J . L a n d у - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961, s. 80-82; W y c e c h , op. cit, s. 118-124. Por. także В. M a t u s o w a - „K w i a tk o w s k a " , Na partyzancki poszły bój. 1939-1945, wyd. I I , Warszawa 1970; Twier­ dzą nam będzie każdy próg. Kobiety ruchu ludowego w walce z hitlerowskim okupantem. Warszawa 1968. W y c e c h , op. cit., s. 123-124. 6 �108 MARIA B I E R N A C K A bionych społecznie — szkolnictwo średnie. Niektóre z tych szkół śred­ nich przetrwały do dni dzisiejszych (Godzianów, Lipiny, Dąbrowa Zduń­ ska). Podziemnymi szlakami doprowadzano do tych ośrodków komplety podręczników, książek, a także broszur szkoleniowych z zakresu historii wsi i ruchu ludowego . Józef Krasuski autor wyczerpującego opracowania na temat tajnego szkolnictwa polskiego stwierdza: 10 „Komplety szkoły średniej p o w s t a w a ł y nawet tam, gdzie przed w o j n ą istniały szkółki o jednym nauczycielu. Ich gęsta sieć oraz częściowa lub całkowita bez­ płatność stworzyły ogromną szansę kształcenia się młodzieży chłopskiej i robot­ niczej. W y d a ć się to może paradoksalne, ale realizacja postulatu rzeczywistej de­ mokracji oświaty zostały zapoczątkowane właśnie w okresie okupacji". Dodaje ponadto, że jest to niewątpliwie najpiękniejsza karta w dzie­ jach nauczycielstwa polskiego, które dało całemu społeczeństwu bardzo wiele, ponosząc przy tym ogromne ofiary. Gwałtownie rozwijające się tajne nauczanie z jednej strony stawało się najbardziej powszechną for­ mą konspiracji, z drugiej zaś — upowszechniając wśród chłopów i ro­ botników komplety szkoły średniej — radykalizowała poglądy tej części społeczeństwa na przyszłą organizację oświaty. „Być może, wyda się to paradoksem — pisze Krasuski — ale właśnie demokratyczny system tajnego nauczania dał szczególnie chłopom możliwość kształcenia swoich dzieci i nic też dziwnego, że możliwości tych nie chcieli stracić w wy­ zwolonej Polsce" . Organizowanie życia kulturalno-oświatowego w warunkach okupa­ cyjnych nastąpiło najwcześniej w dużych ośrodkach miejskich jak War­ szawa, Kraków czy inne miasta. Z czasem formy tego życia upowszech­ niają się także na wsi. W domach prywatnych odbywały się spotkania młodzieży i starszych, podczas których recytowano poezje, śpiewano pie­ śni, czytano wybrane fragmenty z literatury pięknej. W tych okręgach, gdzie działały grupy partyzanckie, utrzymywano z nimi stały kontakt. Tak np. w oddziałach partyzanckich Batalionów Chłopskich dziewczęta z Ludowego Związku Kobiet organizowały wieczornice z programem literacko-artystycznym tzw. „zielone świetlice", aby umożliwić „chło­ pcom z lasu" kontakt z literaturą piękną i sztuką. Urządzano także uro­ czystości z okazji Święta Ludowego, które w ciężkich warunkach okupa­ cyjnych przeradzały się w wielkie manifestacje odbywane pod osłoną partyzantów i często w nocy. Na takie uroczystości w Puławskiem przy­ było do Wandalina 3000 osób, do Karczmisk 2000 osób, a do Koziego Boru na nocny festyn 4000 osób . 11 4 12 1 0 Por. W y s z o m i r s k a , W y s z o m i r s k i , op. cit; J . J a ź w i e c , Narodzo­ na w konspiracji, Opowieść o niezwykłej szkole, („Słowo Wstępne" prof. S. P i ­ goń, Warszawa 1974). Por. K r a s u s k i , op. cit, s. 323, 385-387. S. M a r c z a k - O b o r s k i , Teatr czasu wojny, Warszawa 1966. Por. także S. J a g i e ł ł o , Kryptonim „Telegraf". Z dziejów Batalionów Chłopskich na Kie1 11 1 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 109 Nie trzeba uzasadniać, jak ważną rolą w czasie okupacji spełniała tajna prasa. Była ona podstawowym i wiarygodnym źródłem informacji. Sieć łączności i kolportażu, to najbardziej newralgiczny punkt funkcjo­ nowania całego systemu działalności konspiracyjnej. Od właściwego funkcjonowania łączności zależało powodzenie wielu akcji wojsko­ wych — od treści zawartych w prasie konspiracyjnej zależało w dużym stopniu kształtowanie się postaw patriotycznych, moralnych i politycz­ nych ludności. Kazimierz Banach, członek Komendy Głównej BCh i orga­ nizator tajnej drukarni ludowej tak pisał na ten temat: „Ale na drodze potężnej, twardej organizacji hitlerowskiej, rozporządzającej wszystkimi środkami bestialskiego terroru — stanął obok żołnierza Polski Pod­ ziemnej dziennikarz, drukarz i kolporter prasy konspiracyjnej. S ł o w o drukowane w podziemiach niosło prawdę, napełniało serca • otuchą, dodawało sił do przetrwa­ nia, w ł a s n ą ofiarną służbą uczyło niezłomności i bohaterstwa. Było całkowicie niezależne, sercem i mózgiem pisane, z n a j w i ę k s z y m poczuciem odpowiedzial­ ności za losy i postawę moralną narodu. Groziła przecież za nie w każdej chwili śmierć — i temu, kto pisał, i temu, kto drukował, i temu kto przenosił «gazetke», i temu, kto ją czytał. W tym w s p ó l n y m niebezpieczeństwie zrodziła się jedyna w swoim rodzaju w i ę ź duchowa między piszącym a aeytającym i nigdy jeszcze w swej historii prasa nie pełniła tak doniosłej misji patriotycznej i wychowaw­ czej, jak w okresie wojny pod okupacją niemiecką" . 1S Józef Krasuski podsumowując wyniki swych badań na temat tajne­ go szkolnictwa polskiego w okresie okupacji stwierdza na podstawie do­ stępnych materiałów archiwalnych, wspomnień i opracowań, że tajne nauczanie dało narodowi polskiemu ogromne korzyści, które można spro­ wadzić do trzech podstawowych tez: a) umożliwiło utrzymanie ciągłości szkolnictwa polskiego na wszystkich poziomach mimo pięcioletniej oku­ pacji; b) dzięki powszechności i demokratycznemu charakterowi rozbu­ dziło ono intelektualnie młodzież chłopską i robotniczą; c) uchroniło dziesiątki tysięcy dzieci i młodzieży przed demoralizacją, którą planowo organizował okupant . Najwyższym osiągnięciem kilkudziesięcioletniej działalności oświa­ towej i wychowawczej na terenie wsi polskiej, zapoczątkowanej jeszcze w czasie zaborów a kontynuowanej w okresie Polski niepodległej, był masowy udział chłopów w walce o niepodległość w czasie I I wojny świa­ towej. Wyraził się on przynależnością młodzieży chłopskiej do wszyst­ kich konspiracyjnych organizacji wojskowych, przede wszystkim jednak utworzeniem z inicjatywy podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" pierwszej, dowodzonej przez samych chłopów organizacji wojskowej — Batalionów Chłopskich . 14 1S lecczyżnie, Warszawa 1979, s. 100-109; P. Cz u b a, J . W o j t a 1, Walczyli na ziemi krasny Stawskie j , Warszawa 1979, s. 9-75. K . B a n a c h , Z dziejów Batalionów Chłopskich, Warszawa 1968, s. 73-74. K r a s u s k i , op. cit., s. 385-386. Por. Sprawozdanie komendanta głównego BCh Franciszka Kamińskiego z działalności BCh w okresie okupacji, [w:] Materiały źródłowe do historii pol­ skiego ruchu ludowego, t. I V , Warszawa 1966, s. 481-494; t e n ż e , Przedmowa, 1 8 1 4 1 5 �110 MARIA B I E R N A C K A Stronnictwo Ludowe, największa organizacja polityczna przedwojen­ nej Polski, w okresie okupacji swą nielegalną siatką organizacyjną obję­ ła cały kraj. W tym też czasie doszło do porozumienia między podziem­ nym stronnictwem ludowym a organizacjami młodzieżowymi, w myśl którego Centralnemu Kierownictwu S L „Roch" podporządkowany został Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" oraz części Centralnego Związ­ ku Młodej Wsi. Na gruncie programu S L „Roch" podjęła również dzia­ łalność organizacja inteligencji ludowej pod nazwą Związek Pracy L u ­ dowej „Orka". Osiągnięcia organizacyjne S L „Roch" były bardzo duże: „W niektórych okręgach — jak pisze Jan Nowak — Roch objął organizacją ponad 80% gmin, np. w okręgu (województwie) krakowskim. Były obwody (po­ wiaty), które liczyły ponad 7 tys. członków, zorganizowanych w szeregach kon­ spiracyjnego ruchu ludowego, np. puławski (okręg lubelski), garwoliński (okręg warszawski), pińczowski i stopnicki (okręg kielecki)" . 16 Do koordynacji prac Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego po­ wołało na wszystkich swych poziomach organizacyjnych (okręgach, obwo­ dach, gminach) specjalistyczne komisje, które stały się organami wyko­ nawczymi i miały na celu prowadzenie działalności w warunkach oku­ pacji oraz przygotowywanie projektów do rozwiązań powojennych — na podstawie założeń programowego ruchu ludowego . Były to ko­ misje: programowa, administracyjno-samorządowa, gospodarcza, propagandowo-prasowa oraz oświaty i kultury. W ramach komisji programo­ wej wydana została na przełomie 1943-1944 r. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, która określała program oraz zasady świato­ poglądowe i ideologiczne ruchu ludowego, a także postulowała przebu­ dowę ustroju rolnego . Zgodnie z tymi zasadami komisja gospodarcza opracowała wytyczne pt. „Przygotowania ruchu ludowego do wykonania reformy rolnej w terenie". Działalność komisji administracyjno-samorządowej prowadziła do ustalania różnych form zwalczania zarządzeń okupanta, a także opracowywała zagadnienia dotyczące władz państwo­ wych i samorządowych w przyszłej, wyzwolonej już Polsce. Zadaniem komisji propagandowo-prasowej było organizowanie konspiracyjnych wydawnictw terenowych. Przyjęto zasadę, że oprócz wydawnictw cen­ tralnych „Rocha", wychodzących w Warszawie i dostarczanych w teren siecią kolportażową, należy także wydawać pisemko terenowe w obrę17 18 [w:] W kolportażu i łączności Komendy Głównej Batalionów Chłopskich, Wspom­ nienia, Warszawa 1982, s. 5-20. Materiały źródłowe..., s. 11-12; J . N o w a k , Ruch ludowy w walce z oku­ pantem hitlerowskim, [w:] Ruch ludowy a sprawa niepodległości. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez ZHRL z okazji 50 rocznicy odzyskania niepodle­ głości przez Państwo Polskie, Warszawa, 1969, s. 96-113. Materiały źródłowe..., s. 7-8. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, [w:] Materiały źródło­ we..., s. 245-258. 16 17 18 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 111 bie poszczególnych okręgów czy nawet obwodów. W ten sposób wycho­ dziło ponad 80 tytułów prasy powielaczowej informującej wiejską lud­ ność o przebiegu działań wojennych, o sytuacji politycznej w kraju, a także o sposobach prowadzenia walki z okupantem. Organizacje wiejskie SL „Roch" poświęcały również wiele miejsca sprawom wyżywienia ludności. W miarę możliwości ruch ludowy uda­ remniał plany okupanta zmierzające do wygłodzenia kraju poprzez na­ kładanie kontyngentów zbożowych na wieś oraz przydzielanie głodowych racji żywnościowych dla ludności miejskiej. Ponadto konspiracyjny ruch ludowy organizował pomoc osobom przebywającym w więzieniach, obo­ zach koncentracyjnych, a także ludziom „spalonym", którzy często mu­ sieli szukać schronienia w środowisku wiejskim. Dla tych celów orga­ nizowano specjalne zespoły, których zadaniem było zdobywanie odpo­ wiednich środków materialnych, lekarstw, mieszkań, załatwianie mel­ dunków itp. Mimo trudności okupacyjnych SL „Roch" prowadził szeroką akcję oświatowo-kulturalną. Komisja oświaty i kultury organizowała we wsiach tajne nauczanie w zakresie podstawowym i średnim, zakładała nielegalne biblioteczki, tworzyła zespoły samokształceniowe, a przede wszystkim krzewiła czytelnictwo prasy konspiracyjnej, która miała na celu pod­ trzymywanie ducha narodowego i wiary w zwycięstwo. Podczas okupacji zorganizowano na wsi ok. 800 kompletów tajnego nauczania stopnia gim­ nazjalnego i licealnego, z których po wyzwoleniu powstało ok. 120 szkół średnich. Szczególną przy tym uwagę zwracano na wychowanie młodzie­ ży. Wydział Młodzieży i Oświaty przy Centralnym Kierownictwie Ruchu Ludowego prowadził działalność oświatową oraz obywatelsko-wychowawczą. Przygotowywał projekty odrodzenia po wojnie samodzielnego ruchu młodzieży wiejskiej. Organizował konspiracyjne kursy dla przy­ szłych pracowników uniwersytetów ludowych, a także tajne uniwersy­ tety ludowe (m. in. na Kowańcu k. Nowego Targu oraz w Lelowie k. Włoszczowy) . Pod koniec okupacji w okręgu krakowskim powołana została organizacja młodzieżowa „Młody Las", która była kontynuatorką przedwojennego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W działalności oświatowo-kulturalnej konspiracyjnego ruchu ludo­ wego wielką rolę odegrał Ludowy Związek Kobiet . Organizacja ta po­ wołana przez Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego do walki z oku­ pantem miała również na celu przygotowanie organizacji kobiecej, która w wyzwolonej Polsce będzie stanowić organizację samodzielną, stojącą na gruncie ideologii ruchu ludowego. Organem Ludowego Związku Ko­ biet było nielegalne pismo „Żywią". Wydawano również pisemko dla dzieci pod nazwą „Biedronka". Organizacja ta, zrzeszająca w czasie woj19 20 1 8 Por. N o w a k , op. cit., s. 102; J a g i e ł ł o , op. cit., s. 100-160; P o d g ó r s k a , op. cit., s. 629-633. Materiały źródłowe..., s. 10-11, 487-488. 80 �112 MARIA BIERNACKA ny kilkanaście tysięcy kobiet i dziewcząt wiejskich, włączyła się przede wszystkim do różnych form walki prowadzonej przez Bataliony Chłop­ skie. Szkoleniem sanitarnym prowadzonym przez lekarzy i pielęgniarki objęto znaczne rzesze wiejskich kobiet i dziewcząt. Część z nich speł­ niła swoje zadanie w akcjach zbrojnych prowadzonych przez żołnierzy BCh — jako siostry „Zielonego Krzyża". Bo taką nazwę przyjął Wydział Sanitarny Ludowego Związku Kobiet dla swej działalności podziemnej. Pozostała wielka część przeszkolonych wiejskich sanitariuszek służyła swą wiedzą, umiejętnościami oraz środkami lekarskimi w każdej ludz­ kie potrzebie . „Elzetki", jak popularnie nazywano członkinie Ludowego Związku Kobiet, wykazywały ogromne zaangażowanie i oddanie dla sprawy wy­ zwolenia kraju. Główną rolę wśród nich odgrywały członkinie przedwo­ jennych organizacji młodzieżowych, wychowanki szkół rolniczych, spół­ dzielczych (niektóre z nich działały także w czasie okupacji), uniwer­ sytetów ludowych, a także kół gospodyń wiejskich. Szeregi LZK zasi­ lały też generację dorastających już w czasie wojny dziewcząt. Te ostat­ nie były otaczane szczególną opieką ze strony starszych koleżanek. Cho­ dziło przede wszystkim o wyrównywanie w ich świadomości i wiedzy tych wszystkich braków, jakie wynikały z ogromnych ograniczeń w dzia­ łalności placówek oświatowo-wychowawczych w okupowanym kraju. Z tych pobudek wyrastała troska o dostarczanie tej młodzieży podręcz­ ników, książek i gazetek. Organizowanie różnego rodzaju legalnych kur­ sów z zakresu gospodarstwa domowego, spółdzielczości czy rolnictwa, stawało się również okazją do przekazywania młodym także innych wia­ domości związanych z działalnością konspiracyjną, uświadamiającą na­ rodowo. Szczególną rolę odegrały w tym szkoleniu placówki Związku Spółdzielni Spożywców „Społem", który posiadając uprawnienia do ofi­ cjalnej działalności gospodarczo-handlowej przyzwalał nieoficjalnie na prowadzenie prac konspiracyjnych.^ Główną rolę w tej działalności ode­ grały etatowe instruktorki gospodarstwa domowego zatrudniane przez Oddziały ZSS „Społem". Poprzez organizowanie kursów szycia, goto­ wania, pieczenia itd. docierały do kobiet i dziewcząt zamieszkałych w najbardziej oddalonych miejscowościach i prawie z reguły wiązały tam sieć ogranizacyjną Ludowego Związku Kobiet. Dla instruktorek tych urządzane były z kolei kursy, na których wykładowcami byli wy­ bitni spółdzielcy oraz ludzie tej miary, jak np. Maria Dąbrowska — związana w przeszłości zarówno z ruchem ludowym, jak i spółdzielczym. Instruktorki gospodarstwa domowego stanowiły więc' niezwykle ważne ogniwo w ludowym ruchu konspiracyjnym, gdyż utrzymywały łączność między komórkami centralnymi i terenowymi, a ponadto same tworzyły 21 2 1 wyd. B. M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", Na partyzancki poszły bój 1939-1945, I I , Warszawa 1970; G. C e r g o w s k a , Matki partyzantów, Warszawa 1974. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 113 ośrodki życia konspiracyjnego i zarazem kulturalnego we wsiach. Wbrew trudnościom okupacyjnym Ludowy Związek Kobiet prowadził upartą i konsekwentną pracę nad dokształcaniem swych członkiń. Oprócz pisma centralnego „Żywią" wydawano również w okręgu krakowskim pis*mo „Wiadomości Kobiece", a na obszarze Rzeszowszczyzny pismo terenowe „Chłopka". Były to pisma powielaczowe, które oprócz tematów związa­ nych z działalnością konspiracyjną zawierały problematykę wychowania narodowego, społecznego oraz kulturalno-oświatowego. Zdawano sobie sprawę, że istotą pracy konspiracyjnej jest także przygotowanie mło­ dych kobiet do zadań w życiu powojennym wsi . Z ideą wychowania ku przyszłości związana była również inicjatywa powołania przez Centralne Kierownictwo LKZ tzw. „Uczelni Kore­ spondencyjnej" dla swych zorganizowanych konspiracyjnie członkiń. Wzory do tego działania zaczerpnięto z korespondencyjnych kursów — także spółdzielczych, które przed wojną krzewiły wśród młodzieży wiej­ skiej samokształcenie. Cykl wykładów szkoleniowych opracowywany był przez specjalistów z dziedziny historii narodu, wsi i ruchu ludowego, następnie powielany i rozsyłany w teren poprzez sieć organizacyjno-kolportażową ruchu ludowego. Tematyka wykładów dotyczyła także za­ gadnień wychowania dzieci i młodzieży, reform ustrojowo-gospodarczych, roli kobiet w życiu wsi i państwa. Nadsyłane z terenu wypraco­ wania kobiet były skrupulatnie czytane i oceniane przez odpowiedni zespół osób w Centrali i następnie odsyłane, również pocztą konspira­ cyjną do autorek występujących zresztą pod różnymi pseudonimami. Uzupełnieniem korespondencyjnego szkolenia młodych kobiet były także spotkania organizowane w skali wojewódzkiej i krajowej. Jedna z ta­ kich wojewódzkich konferencji LZK odbyła się wiosną 1944 r. w Niezabitowie k. Puław, druga na Kielecczyźnie, trzecia krajowa w War­ szawie. Wykładowcami na tych konferencjach byli wybitni działacze i działaczki konspiracyjnego ruchu ludowego. 22 „Uczelnia Korespondencyjna" zorganizowana w 1943 r. cieszyła się wielkim powodzeniem i zaczęła spełniać poważną rolę w samokształ­ ceniu i wychowaniu narodowym i obywatelskim młodych wiejskich ko­ biet. Po wojnie wiele z tych dziewcząt z wielkim oddaniem włączyło się w prace społeczne na wsi, inne z powodzeniem podjęły dalszą naukę w szkołach średnich i wyższych . Podstawową działalnością ruchu ludowego w czasie okupacji była jednak walka zbrojna prowadzona przez Bataliony Chłopskie, które dzie­ liły się na oddziały taktyczne — przeznaczone do bezpośredniej walki, oraz terytorialne —• do ochrony ludności przed represjami wroga. Pod koniec okupacji Bataliony Chłopskie liczyły ok. 170 tys. żołnierzy. 23 Por. Twierdzą nam będzie... M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", op. cit. i — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �114 MARIA BIERNACKA W walce z Niemcami zginęło ponad 7 tys. żołnierzy, w tym kilkadziesiąt kobiet. Konspiracyjną działalność Batalionów Chłopskich w następujący sposób ocenia uczestnik tych walk Jan Nowak: „Ofiarny wkład żołnierzy Batalionów Chłopskich i członkiń Ludowego Z w i ą z ­ ku Kobiet w walkę o wyzwolenie narodowe i społeczne należy do szczytnych tra­ dycji współczesnego ruchu ludowego i polskiego narodu; stanowi on niezbity do­ w ó d patriotyzmu i obywatelskiej dojrzałości wsi polskiej" . 24 Postawa ludności wiejskiej w czasie wojny, w tym zwłaszcza poko­ lenia wychowanego w Polsce niepodległej w szkołach i organizacjach społecznych, była wyrazem najgłębszych zmian, jakie dokonywały się w świadomości i osobowości chłopa polskiego. Można by przytoczyć wiele przykładów świadczących o pielęgnowaniu owych postaw naro­ dowych i etyczno-moralnych wśród ówczesnej młodzieży wiejskiej. Przy­ noszą nam je liczne wspomnienia uczestników tamtych walk i działal­ ności, a także opracowania historyków zajmujących się okresem I I woj­ ny światowej . Godne szczególnego podkreślenia są postawy młodzieży wiejskiej wychowanej przed wojną w duchu demokratycznym — w szkołach i organizacjach społecznych. Wyraża je w doskonały sposób „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" albo inaczej „Wychowanie w party­ zantce" — opracowane i pilnie przestrzegane przez tzw. „Zgrupowanie Batalionów Chłopskich na Kielecczyźnie" pod dowództwem Jana Sońty, ps. „Ośka". Zgrupowanie to utworzyli zaraz na początku wojny młodzi gimnazjaliści wywodzący się ze środowisk ludowcowych oraz Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici". Było ono jednym z pierwszych oddziałów BCh, jakie powstały na obszarze Kielecczyzny. Atmosferę, jaka pano­ wała w tym zgrupowaniu, można porównać jedynie do klimatu charak­ terystycznego dla oddziałów harcerskich „Szare Szeregi". Tekst wytycz­ nych „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" lub „Wychowanie w partyzantce" głosi przede wszystkim, że wychowywanie innych należy rozpoczynać od wychowania „samego siebie". Jeżeli się rozpoczyna taką „rzecz wielką", to w jej realizowaniu należy liczyć tylko na własne siły. Warunkiem zwycięstwa jest przede wszystkim uczciwość. Do obo­ wiązków żołnierza zgrupowania należy ścisłe przestrzeganie następują­ cych zasad: 2S „1. Moim pragnieniem w życiu jest uczciwość, ale taka, która wszędzie po­ piera dobro, a na śmierć i życie walczy ze złem. Bo na nic wszystkie ustroje, konstytucje, partie i narody, jeśli w nich na pierwszym planie nie zostanie wysu­ nięta uczciwość. 2 4 N o w a k , op. cit., s. 112. Nie wszystko umiera, Warszawa 1976. Por. także Żelazne kompanie BCh, praca zbiorowa pod redakcją J . Niecki i M. Szczawińskiej, Warszawa 1947, oraz W kolportażu i łączności... 25 �OŚWIATA A SPOLECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 115 2. Dobro rozróżniam takie, które bezinteresownie przynosi ulgę cierpiącemu, to znaczy tym najbiedniejszym, najbardziej wykorzystywanym, tym, za którymi nikit nie chce się upomnieć, lub wstydzi się do nich przyznać, choćbym za to narażał się złej przemocy i m i a ł b y m być prześladowany, a nawet zabity. 3. Zło rozróżniamy takie, które przynosi cierpienie niewinnym. Jeśli to zło pochodzi z nieświadomości, będę się starał je za wszelką cenę nawrócić. Jeśli zaś jest ono świadome, będę zwalczał i niszczył je n a j w y m y ś l n i e j s z y m i środkami, obo­ jętnie, skąd ono pochodzi, ze wsi czy z miasta, z urzędu, czy z prywatnego mie­ szkania, z pałacu, czy z rudery. I im więcej zło uczone jest, tym bardziej będę z nim walczył, uważając w a l k ę tę za cel mojego życia. 4. Pragnę b y ć zadowolony z zadowolenia wszystkich i u w a ż a m to za szczęście prawdziwe. Będę dążył do tego, aby nie było głodnych wśród najedzonych, obdar­ tych wśród ubranych, n i e w o l n i k ó w wśród uprzywilejowanych, wtrącanych w nędzę przez przełożonych i będę walczył przeciwko takiej władzy, która popiera podłość, a niszczy uczciwość, obojętne, czy jest ona odziana w siermięgę chłopską, ubranie robocze, czy mundur wojskowy. 5. Moim celem jest, by z wojny na przyszłość wynikały dwa doświadczenia. By sprawcy wojny przekonali się, że nie przynosi ona im szczęścia, a wszyscy l u ­ dzie, żeby zrozumieli, że nie opłaca się krzywda ludzka. 6. Walka ta dla mnie trwać będzie tak długo, dopóki przy władzy będzie istnieć «nieuczciwość», obojętne jakiej narodowości i pochodzenia, a w a l c z y ł z nią będę aż do śmierci. Inaczej bowiem żyć nie warto. Albo jest miejsce na uczciwość, albo go nie ma. 7. W życiu będę się starał postępować tak, by patrzeć wszędzie szczerze i mieć czyste sumienie wiedząc, że przed wszystkimi władzami mogę się skryć, ale przed wyrzutami własnego sumienia się nie skryję. Pragnę, aby postępowanie moje było bez krzywdy ludzkiej. Nie będę miał żadnych z m y s ł o w y c h nałogów, jak: pi­ jaństwo, niemoralne prowadzenie się, karciarstwo itp., które by przynosiły cier­ pienia otoczeniu. 8. Będę swoim życiem udowadniał każdemu, że opłaca się tylko uczciwość i sprawiedliwość, zarówno dla dobra ludzkości, jak i dla samego siebie. Wszak nie ma mocarza na świecie, który by sobie zdołał zapewnić przyszłość, bo po zgromadzeniu największych zapasów żywności można w końcu umrzeć z głodu, a przy n a j w i ę k s z y m zabezpieczeniu się można zginąć. 9. W walce ze złem będę żołnierzem uczciwości. Cechować mnie będzie roz­ sądek, odwaga, spryt i szczera intencja niszczenia zła. Nagrodą za poświęcenie będzie przemiana podłości w uczciwość, która zawsze znajdzie u mnie opiekę, podobnie jak podłość — karę. Za hańbę będę uważał pobicie słabszego i oszuka­ nie nieświadomego, bo przemoc powinna służyć opiece, a wiedza uświadomieniu. 10. Bratem moim jest każdy człowiek na kuli ziemskiej, postępujący w e d ł u g tych zasad, obojętne, o jakim kolorze skóry i jakiego pochodzenia. Dumny powi­ nien b y ć każdy, kto pozna tę prawdę i kto ją w życiu stale realizuje. Bo są pomazańcy, mający się za uczonych, zmaterializowani, nie znający zadowolenia z uczciwego postępowania, sądzą bowiem, że wystarczy dogadzać tylko swoim za­ chciankom. 11. Zasady te będą dla mnie w s k a z ó w k a m i na całe życie, a tak u siebie, jak i u innych będę uważać tylko takie słowa za ważne, które są zgodne z czynem, bo jeśli ktoś głosi uczciwość, a krzywdzi świadomie bliźnich, jest uosobieniem zła, które należy bezwzględnie niszczyć. 12. Moim celem jest, by w walce ze złem idea uczciwości zwyciężyła i była praktycznie wykonywana. Jako czynny członek Batalionów Chłopskich będę dążył �116 MARIA BIERNACKA do sprawiedliwej Polski Ludowej, opartej na zasadach demokracji, etyki chrze­ ścijańskiej. Wierzę w zwycięstwo i w pomoc Boga dla naszej słusznej sprawy"". Przytoczone w całości „dwanaście przykazań" młodych żołnierzy kie­ leckich charakteryzują dostatecznie postawę tej młodzieży, która riie tylko podjęła walkę z okupantem niemieckim, ale także sformułowała zasady i ideały wychowawcze własnego postępowania. „Dwanaście przyk?zań" obowiązywało wszystkich uczestników „Zgrupowania", które na początku wojny liczyło kilkadziesiąt osób, a pod jej koniec — kilkaset. Jak wynika z relacji wspomnieniowych, zarówno dowódcy, jak i zwykli żołnierze, przez cały czas wojny starali się być wierni zasadom przez siebie wypracowanym i dobrowolnie przyjętym. Postawy takie nie na­ leżały do odosobnionych. Przedwojenni wiciarze, a także młodzież siewowa w programach swych — niezależnie od różnic światopoglądowych oraz orientacji politycznych — wielką wagę przywiązywali do wycho­ wania obywatelskiego i utrwalania wśród swych członków cech uczci­ wości, koleżeństwa i przyjaźni. W duchu takiej przyjaźni wychowywały także uniwersytety ludowe, szkoły rolnicze i spółdzielcze, których wy- ¿ chowankowie spełniali wielką rolę w organizacjach podziemnych. Bechowcy i członkinie Ludowego Związku Kobiet to w swej podstawowej _ warstwie wiciarze i część młodzieży siewowej, która zeszła do podziemia. l_ W życie, które wówczas było stale zagrożone, wnosili ogromne wartości ętyczno-moralne pozwalające trwać i walczyć z godnością i w przy­ jaźni. Uczestnicy i przywódcy konspiracyjnego ruchu ludowego, Bata­ lionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet w swych publikacjach, wypowiedziach i wspomnieniach podnoszą bardzo często problem wiel-*^™ kiej odwagi, ofiarności i odpowiedzialności cechujący członków tego wielkiego ruchu. Powtarza się często, że nie było w nim tzw. „wsyp" — wpadki przypłacano często utratą życia, w niektórych przypadkach od-" bieranego sobie dobrowolnie za pomocą trucizny — byle nie wydać ко-Г lęgów i przyjaciół . .. 27 ř I I . OŚWIATA N A W S I W P O L S C E L U D O W E J Szkolnictwo i oświata dla dorosłych w Polsce okresu powojennego^ zajęły miejsce szczególne, co wiąże się z głębokimi przemianami ustro-^ jowymi, zapewniającymi szkolnictwu i oświacie pozaszkolnej niespoty-? kane dotąd perspektywy rozwojowe. Olbrzymie straty poniesione w czasie okupacji (1939-1945) przede""" wszystkim w kadrze nauczycieli i oświatowców, a następnie w budyń- -kach i wyposażeniu szkół oraz najtrudniejsze do odrobienia zniszczenia^ moralne, nie zahamowały tempa odbudowy szkolnictwa i oświaty doro-^j ^ 2 6 2 7 W. G o ł ą b e к - „В о гу n a", F . K a m i ń s k i , Przedmowa, Bez rozkazu, Warszawa 1966, s. 248-266. [w:] W kolportażu... ? _ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 117 № słych. Sprzyjała temu w pierwszym rzędzie polityka władz oświatowych, realizujących konsekwentnie sprawę pełnego zdemokratyzowania i upowszechnienia oświaty i kultury. W procesie tym wielką rolę ode­ grało również nauczycielstwo oraz działacze oświatowi, którzy często z bezprzykładną energią i bezinteresownością przystępowali do pracy na polu oświaty i wychowania. Działalność tę na terenie wsi ułatwiała po­ stawa społeczeństwa wiejskiego, które w większości swej dojrzało do tego, by w pełni korzystać z historycznej szansy wyrównywania zapóźnień nawarstwionych na tym odcinku w okresach dawniejszych. Przed młodzieżą wiejską kończącą szkoły podstawowe stanęły w zasadzie otwo­ rem wszystkie szkoły ogólnokształcące i zawodowe na poziomie zasad­ niczym, średnim i wyższym. W tym czasie powstało wiele nowych szkół średnich i zasadniczych w małych miasteczkach, osadach, terenowych ośrodkach przemysłowych oraz wsiach. Szkoły te ułatwiały kształcenie się także tej młodzieży wiejskiej, która nie mogła korzystać z wielko­ miejskich ośrodków nauczania. Aby szkolnictwo i oświata dorosłych mogły się rozwijać na miarę wzrastających potrzeb należało podjąć skuteczną walkę z analfabetyz­ mem, który poprzez wojnę i okupację uległ dalszemu pogłębieniu. Józef Półturzycki w swej pracy na temat szkolnictwa dla dorosłych w Polsce Ludowej stwierdza, że trudna jest do ustalenia nawet przybliżona liczba analfabetów bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości. Liczba ta była zmienna ze względu na trwającą ponad dwa lata repatriację oraz pozo­ stawania znacznej liczby młodzieży poza szkołą. Niektórzy autorzy, jak np. Tadeusz Pasierbiński, przyjmują liczbę od 3 do 3,5 miliona, Maksy­ milian Siemieński 4,5 miliona (analfabetów i półanalfabetów), Joanna Landy-Tołwińska 4 miliony, w tym 2 miliony dorosłych w wieku pro­ dukcyjnym (od 18 do 50 lat). W roku 1949 wiceminister oświaty Henryk Jabłoński mówił w sejmie o konieczności objęcia kształceniem 2,5 mi­ lionów osób. Analizując dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia J. Półtu­ rzycki uważa, że na pierwsze lata po wojnie można przyjąć liczbę mie­ szczącą się w granicach 3-3,5 miliona analfabetów i półanalfabetów (naj­ częściej podawaną przez różnych autorów) — natomiast dla końca 1950 r. liczbę tę należy zmniejszyć do 1 144 586. W stosunku do 24 mi­ lionów ludności w Polsce liczba 3 milionów analfabetów stanowiła 18,3°/o ludności powyżej 9 roku życia . Podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu uznano za konieczne już na pierwszym Zjeździe Oświatowym w Łodzi (czerwiec 1945) — co było 2S 2 8 J . P ó ł t u r z y c k i , Rozwój i problemy szkolnictwa dla dorosłych w Pol­ sce Ludowej, Wrocław 1972, s. 23-24. Por. także: J . L a n d y - T o ł w i ń s k i e j , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961; Problemy likwidacji analfa­ betyzmu w Polsce Ludowej, Warszawa 1960; M. S i e m i e ń s k i , Zagadnienia li­ kwidacji analfabetyzmu w Polsce, „Oświata i Kultura", nr 5/6: 1946. \, �118 MARIA B I E R N A C K A także zgodne z programem oświaty wypracowanym w czasie okupacji przez TON i Departament Oświaty i Kultury. Początkowo działalność ta prowadzona była spontanicznie przez sieć szkolnictwa oraz różne instytucje oświatowe. Podstawowym dokumentem w sprawie likwidacji analfabetyzmu było zarządzenie ministra oświaty z roku 1945 (14 lipca) 0 organizowaniu sieci kursów obejmujących nauczanie dorosłych do 45 roku życia, które dały początek oficjalnemu nauczaniu dorosłych analfabetów i półanalfabetów. Przyjmuje się, że działalność w zakresie zwalczania analfabetyzmu przebiegała w 4 okresach: a) od wyzwolenia kraju do 7 kwietnia 1949 r. (daty uchwalenia ustawy sejmowej o likwi­ dacji analfabetyzmu), b) od 7 kwietnia 1949 r. do 21 grudnia 1951 r. (okresu masowej likwidacji analfabetyzmu), c) od 21 grudnia 1951 r. do 1957 r. (stopniowe osłabienie działalności) i d) od 1958 r. do chwili obecnej . W ustawie sejmowej z 1949 r. określone zostało pojęcie analfabety 1 półanalfabety — za analfabetę uznano osobę dorosłą nie umiejącą czytać i pisać, a za półanalfabetę taką, która czyta, ale nie potrafi się podpisać. Obowiązkiem nauczania objęto wszystkich analfabetów i pół­ analfabetów w wieku od 14 do 50 lat. Ustawa wprowadziła także urząd Pełnomocnika Rządu do Walki z Analfabetyzmem, a na stanowisko to powołano Stefana Matuszewskiego. Powstała też Główna Komisja do Walki z Analfabetyzmem, w skład której wchodzili przedstawiciele Rady Państwa, Wydziału Oświaty КС PZPR, przedstawiciele stronnictw politycznych, odpowiedzialni pracownicy Ministerstwa Oświaty i Cen­ tralnej Rady Związków Zawodowych, prezes ZNP, szef Głównego Za­ rządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego, dyrektor Towa­ rzystwa Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych oraz wybitni działacze polityczni i społeczni. Zostały także powołane komisje wojewódzkie, po­ wiatowe, gminne, które koordynowały akcję likwidacji analfabetyzmu na swoim terenie. Program likwidacji analfabetyzmu zaplanowano na 3 lata. Przed rozpoczęciem dokonano rejestracji, która była jeszcze uzupełniona w ro­ ku 1951 i wykazała łącznie 1 416 083 osoby bez początkowego wykształ­ cenia. Rocznie organizowano po dwie kampanie kursów i zespołów trwa­ jących po 5 miesięcy. Nauczanie odbywało się na kursach państwowych organizowanych i prowadzonych przez kuratorów okręgów szkolnych. Za zgodą pełno­ mocnika mogły być także organizowane kursy przez zakłady pracy i orga­ nizacje społeczne. W 1949 r. władze wojskowe podjęły również decyzję nauczania analfabetów odbywających służbę wojskową. Ostatecznego podsumowania akcji nauczania analfabetów dokonano w lutym 1952 r. stwierdzając, że w ciągu niespełna 3 lat kursy naucza­ nia początkowego ukończyło 780 549 osób. Jeśli uwzględnić także nau29 2 9 Półturzycki, op. cit., s. 24; L a n d y - T o ł w i ń s k a , op. cit,, s. 83-85. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 119 czanie prowadzone bezpośrednio po wojnie, obejmujące 238 993 osoby, to ogólna liczba ludności objętej akcją nauczania wyniosła 1 019 542. W akcji zwalczania analfabetyzmu uczestniczyło ponad 52 tys. nauczy­ cieli zawodowych i 26 tys. wykonujących swe zajęcie społecznie. Ogólne koszty przeprowadzonej akcji wyniosły 141 617 541 zł, z czego wydat­ kowano 123 639 775 zł (zaoszczędzając kwotę 17 977 766 zł). Przeciętny koszt nauczania jednej osoby (analfabety) wyniósł więc 130 zł, a w nie­ których rejonach 80-90 z ł . Warto dodać, że w roku 1950 akcją nauczania zostali także objęci głuchoniemi i ociemniali, dla których wydano specjalny elementarz autorstwa wybitnych działaczy oświatowych — J. Landy-Brzezińskiej (Tołwińskiej) i W. Tułodzieckiego oraz przewodnik metodyczny dla na­ uczających. Akcją tą objęto łącznie ok. 3000 głuchoniemych i ociemnia­ łych. Prowadzono również nauczanie wśród osób nie objętych ustawą. Tak np. w latach 1949-1951 ukończyło kursy 13 635 osób w wieku po­ wyżej 50 lat. W niektórych rejonach uczono analfabetów o mniejszym stopniu inteligencji (Sulisław, w b. pow. grodkowskim, kursy takie ukończyły 32 osoby — mimo orzeczenia komisji lekarskiej stwierdzają­ cej ich niski stopień rozwoju umysłowego). Z zestawienia osób uczących się na kursach dla analfabetów wynika, że największą liczbę przeszkolono w województwach — warszawskim, kieleckim i lubelskim, w których zapóźnienia sięgały jeszcze czasów za­ boru rosyjskiego. Najmniej absolwentów było (poza miastami Łodzią i Warszawą) w województwach — szczecińskim, zielonogórskim, kosza­ lińskim, olsztyńskim, opolskim i rzeszowskim . Wielka akcja zwalczania plagi analfabetyzmu była po I I wojnie dzia­ łaniem przeprowadzonym na niespotykaną skalę. Mimo ogromnych osiąg­ nięć, jakich w tym zakresie dokonano, sytuacja nie jest w pełni zadowa­ lająca, ponieważ — zdaniem specjalistów — w latach sześćdziesiątych istniały podstawy, aby sądzić, że w niektórych środowiskach występo­ wało zjawisko wtórnego analfabetyzmu. Chociaż nie posiada ono cech masowości, to jednak nie zwalnia od czujności i zapewnienia stałej opieki osobom zagrożonym wtórnym analfabetyzmem . W rozwoju powojennego systemu oświatowego bardzo ważne miejsce zajmowało szkolnictwo dla drosłych, które cechował duży dynamizm i różnorodność form kształcenia. Szkolnictwo to w okresie międzywojen­ nym stanowiło część składową tzw. „oświaty pozaszkolnej" i nie miało podstaw ustawowych wiążących je z całokształtem polityki oświatowej państwa; nie dysponowało odpowiednimi środkami finansowymi i — jak to stwierdza J. Półturzycki: 30 31 32 8 0 8 1 3 2 P ó 11 u r zу с к i, op. cit., s. 31. Tamże, s. 32-34. L a n d y - T o l w i ń s k a , op. cit., s. 83-109. �120 MARIA B I E R N A C K A I „ograniczało się jedynie do szkolnictwa podstawowego, gdyż szkoły i kursy na poziomie średnim, jak szkoły zawodowe dla pracujących, prowadzone były przez organizacje samorządowe, społeczne i polityczne. W okresie Polski Ludowej całokształtem oświaty i kultury dorosłych zajęło się przede wszystkim państwo, stwarzając prawne i finansowe podstawy rozwoju zarówno szkolnictwa dla do­ rosłych, jak i form pozaszkolnej oświaty ludzi pracy". Kształcenie dorosłych stało się w i ę c jednym z głównych e l e m e n t ó w „wszechstronnego rozwoju obywateli w ramach szerokiego i różnorodnego systemu kultury i oświaty, w którym roz­ wijając się przenikają się wzajemnie nurty aktywności kulturalnej, o ś w i a t o w e j i systematycznego kształcenia" . 3S Pierwsze prawne dokumenty dla szkolnictwa dorosłych wydane zo­ stały jeszcze w czasie wojny oraz bezpośrednio po jej zakończeniu. Naj­ ważniejsze z nich to: okólnik ministra oświaty o opiece i nadzorze w tak zwanych klasach przyspieszonych na kursach dla dorosłych (13 grudnia 1944 г.); zarządzenie w sprawie organizacji kursów repolonizacyjnych na ziemiach zachodnich (6 lipca 1945 г.); zarządzenie o organizacji kur­ sów początkowych — dla analfabetów (14 lipca 1945 г.); okólnik | w sprawie kursów dokształcających i szkół powszechnych dla dorosłych t (nr 43 z 29 sierpnia 1945 г.); okólnik o organizacji gimnazjów i liceów % dla dorosłych (nr 44 z 29 sierpnia 1945 г.). Wszystkie te zarządzenia ' i okólniki wyznaczyły cztery zasadnicze rodzaje szkolnictwa organizo- * wanego przez Ministerstwo Oświaty w pierwszych latach powojennych, i a mianowicie: kursy nauczania początkowego, kursy repolonizacyjne, j . szkoły powszechne i kursy dokształcające na poziomie szkoły powszech- i nej, gimnazja i licea dla dorosłych. | Równolegle z Ministerstwem Oświaty szkolnictwem dla dorosłych * zajmowały się również organizacje samorządowe, związkowe, młodzie- ~ żowe i oświatowe. Były to kursy z klasami przyspieszonymi na poziomie ^ szkoły powszechnej i średniej, kursy i szkoły zawodowe oraz ogólno- * kształcące i zawodowe szkolnictwo korespondencyjne. Ten początkowy " okres powojenny charakteryzował się dynamicznym rozwojem różnych form szkolnictwa i oświaty, a zasadniczym jego akcentem było „wy- ^, równywanie opóźnień spowodowanych wojną i okupacją oraz uzupełnię- . nie wykształceń tych, którzy przed wojną z różnych przyczyn nie mogli go uzyskać". Niemniej ważną sprawą było również podniesienie poziomu * wykształcenia ludności z warstw robotniczych i chłopskich, spośród któ­ rych zaczęła się tworzyć nowa kadra inteligencji. i Działalność w zakresie oświaty dorosłych znalazła pełne zrozumienie wśród przedwojennych działaczy oświatowych oraz tych, którzy ucze- . stniczyli w tajnej działalności oświatowej podczas okupacji niemiec- -\ kiej. Ich bogate doświadczenia w tym zakresie znalazły wyraz w teore- ~ tycznych i metodycznych opracowaniach przygotowujących grunt do ~ przyszłej, powojennej działalności. Tajna Organizacja Nauczycielska 1_ (TON) przy współudziale wybitnych twórców nauki i kultury opraco- * 8 » P ó 11 u r zу с к i, op. cit, s. 8. �121 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA wała bowiem „Podstawy polityki oświatowo-kulturalnej", a Departa­ ment Oświaty i Kultury przygotował materiały i opracowania dotyczące systemu kształcenia, wychowania i upowszechniania k u l t u r y . O roli tych dwóch grup oświatowców (okresu przedwojennego i wojennego) w organizacji życia powojennego napisał Półturzycki: u „wniosły swe bogate doświadczenie, żarliwość i bezkompromisowe oddanie sprawie kształcenia dorosłych. Przekazywały przeważającej liczbie młodej i nowej kadrze nauczycieli szkół dla dorosłych swoje osiągnięcia metodyczne i organiza­ cyjne, o ś w i a t o w e doświadczenia oraz zamiłowanie do tego rodzaju pracy" . 86 Obok Ministerstwa Oświaty w pracy z dorosłymi uczestniczyły tak­ że: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury (LIOK), który powstał w 1940 r. z dawnego Instytutu Oświaty Dorosłych, Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Instytutu Teatrów Ludowych, Poradni Bibliotecznej Związ­ ku Bibliotekarzy Polskich oraz z Instytutu Oświaty i Kultury im. Sta­ szica. Ludowy Instytut Oświaty i Kultury w czasie wojny prowadził pracę kulturalno-oświatowa, a po wojnie włączył się do realizacji nowych zadań. W zakresie rozwoju oświaty dorosłych działały także Towarzy­ stwo Uniwersytetów Ludowych, Towarzystwo Uniwersytetu Robotni­ czego, Towarzystwo Teatru i Muzyki oraz Towarzystwo Burs i Sty­ pendiów. W tym pierwszym okresie powojennym praca oświatowa krzewiła się bujnie i żywiołowo — pojawiały się liczne inicjatywy oświatowe, organizowano różne placówki oświaty dorosłych, m. in. uniwersytety powszechne, uniwersytety ludowe, koła amatorskiej twórczości artystycz­ nej, zespoły samokształceniowe i czytelnie. Równolegle z tym ukazy­ wały się specjalne wydawnictwa oraz publikacje zamieszczane w takich pismach, jak: „Oświata i Kultura", „Praca Oświatowa", „Biuletyn Za­ rządu Głównego TUR", „Teatr Ludowy", „Rzeczy Ciekawe". Powstała także Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych w Uniwersytecie Jagiel­ lońskim. Na odcinku wiejskim szczególna rola przypadła uniwersytetom l u ­ dowym. Powstanie tych placówek rozpoczęło się po wojnie z żywiołową siłą dzięki temu przede wszystkim, że już w czasie okupacji organizo­ wano tajne kursy dla kandydatów na ich nauczycieli. Akcja tworzenia uniwersytetów ludowych miała charakter samorzutny — były to prze­ cież placówki, które przed wojną zaczęły spełniać wielką rolę w wy­ chowywaniu młodego pokolenia wsi. Realizując projekt oświatowców z czasów okupacji powołano Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych (TUL) i już w dniach od 11 do 13 października 1945 r. zorganizowano w Pabianicach pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. 8 4 Por. C . W y c e c h , Z dziejów tajnej 1984, w tym szczególnie s. 145-280. P ó ł t u r z y c k i , op. cit., s. 11-12. 8 5 oświaty w latach okupacji, Warszawa �122 MARIA B I E R N A C K A Celem tego zjazdu było — oprócz zac¿an organizacyjnych — „poro­ zumienie się organizatorów i pracowników uniwersytetów ludowych w sprawie kierunków i charakteru pracy". W uchwałach stwierdzono: „Uniwersytety ludowe w Polsce powojennej są bezpośrednim dalszym ciągiem pracy przedwojennej; nawiązują do tradycji Solarza i do tradycji uniwersytetu grundtvigowskiego. Są przy tym pracą ż y w ą , mającą twórcze aspiracje kształto­ wania treści swojej w dostosowaniu do współczesnych w a r u n k ó w i potrzeb [...] mają żarliwą postawę w stosunku do potrzeb życia społecznego Narodu, P a ń s t w a i warstwy chłopskiej; swoją rolę widzą w oddziaływaniu na życie polskie przez potęgowanie życia duchowego i rozwój osobowości człowieka [...] są związane z ideałami ruchu ludowego, tematyka tego ruchu stanowi jeden z zasadniczych składników ich programu pracy. Jest to związek z wielkim ruchem społecznym, działającym n a długiej fali [...] nie są uzależnione od żadnej organizacji politycz­ nej nawet w tym wypadku, gdy nauczyciele i uczniowie posiadają określoną przy­ należność polityczną do jednej lub kilku tego rodzaju organizacji" . 8e Dodać trzeba, że w zjeździe tym uczestniczyło 131 osób, w tym wielu wybitnych twórców i działaczy oświaty i kultury. Cała ta spontaniczna działalność oświatowa wśród dorosłych została zahamowana na przełomie lat 1949/1950, kiedy to „krytycznie", ale nie­ właściwie oceniono dorobek lat poprzednich. Przeprowadzono wówczas wiele zmian administracyjnych, m. in. upaństwowienie całego szkolnic­ twa, podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu, rozwinięcie sieci szkół podstawowych i średnich w rejonach kluczowych dla gospodarki naro­ dowej, udostępnienie szkolnictwa podstawowego dla najszerszych rzesz pracujących. „Ogólną pozytywną cechą tych przemian — pisze Półturzycki — było znaczne rozszerzenie demokratyzmu w oświacie i kulturze dorosłych oraz podporządko­ wanie działalności oświatowej gospodarczym potrzebom państwa w okresie reali­ zacji planu sześcioletniego zmierzającego do uprzemysłowienia i podniesienia roz­ woju gospodarki narodowej" . 87 W tym czasie likwidacji uległo szereg instytucji oświaty dorosłych, jak пр.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Towarzystwo Uniwersy­ tetu Robotniczego i Ludowego, Instytut Kulturalno-Oświatowy „Czy­ telnika", wszelkie placówki kształcenia pracujących, poradnie oświato­ we oraz szkoły internatowe na ziemiach zachodnich. Zamarła działalność repolonizacyjna, rozwiązano szkoły pracy społecznej przestały wycho­ dzić pisma oświatowe. Szkolnictwo dla dorosłych zostało ujednolicone na wzór dziecięcego i młodzieżowego przez wprowadzenie nawet tych sa­ mych programów. Całą działalność oświatową zaczęto podporządkowy8 « Por. Uniwersytety Ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Zgromadzenia'członków TUL RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października ku, Warszawa 1946, s. 5-8. Opracowanie to zawiera referaty, głosy w i inne materiały ze zjazdu oraz bibliografię dotyczącą u n i w e r s y t e t ó w w Polsce. P ó ł t u r z y c k i , op cii., s. 13. 8 7 Walnego 1945 ro­ dyskusji ludowych �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 123 wać potrzebom gospodarki, zwłaszcza przemysłowej. W związku z tym wprowadzono „centralnie skoordynowane" zarządzenia dotyczące kształ­ cenia dorosłych, rozbudowy aparatu administracyjnego oraz planowania. W miejsce zlikwidowanych placówek oświatowych powołano Towarzy­ stwo Wiedzy Powszechnej. Wszystkie te zmiany spowodowały, że „cen­ tralnie zarządzana praca oświatowa stała się ogólnikowa, powierzchowna i deklaratywna. Liczyły się efekty propagandowe, pokazowe festiwale, a nie właściwa praca ideowo-wychowawcza". Warto uzupełnić, że rów­ nocześnie następuje osłabienie, a z czasem nawet pełne zahamowanie bujnej działalności kulturalno-oświatowej prowadzonej przez Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici", który w 1948 r. wszedł w skład Związ­ ku Młodzieży Polskiej — nowo powstałej organizacji, jednoczącej cztery niezależne związki młodzieżowe miast i w s i . Okres odnowy w pracy oświatowej zaczął się w 1956 r. W planach rozwoju gospodarczego kraju poważne miejsce przypadło oświacie. Od tego okresu obserwować można było stały wzrost oświatowej aktyw­ ności środowisk i regionów wykazujących w tym zakresie wiele własnej inicjatywy. Następował nie tylko rozwój placówek oświatowych, ale także podnoszenie jakości pracy dydaktycznej i wychowawczej. Zaczęły się rozwijać różne formy pracy oświatowej, jak uniwersytety powszech­ ne, robotnicze i ludowe, kursy problemowe i formy pozaszkolnej oświaty i kultury dorosłych. Szkolnictwo podstawowe i średnie poszukiwać za­ częło nowych organizacyjnych i metodycznych rozwiązań, dzięki czemu powstawały nowe prace zarówno teoretyczne, jak i metodyczne uogól­ niające doświadczenia nauczycieli. W 1957 r. zaczęto wydawać czaso­ pismo „Oświata Dorosłych", a w 1961 r. powołano w Instytucie Peda­ gogiki Zakład Kształcenia Dorosłych. Działalność naukowo-badawczą rozwija Wydział Pedagogiki Uniwer­ sytetu Warszawskiego, Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, a następnie inne placówki naukowe. Badania na polu pedagogiki dla dorosłych podjęli profesorowie: Kazimierz Wojcie­ chowski, Maksymilian Siemieński, Włodzimierz Szewczuk, Ryszard Wro­ czyński, Franciszek Urbańczyk oraz rosnąca kadra młodych. Systematycznemu rozwojowi szkolnictwa dla pracujących sprzyjała także polityka władz państwowych i organizacji politycznych. Uchwała Rady Ministrów z 15 grudnia 1956 r. zobowiązała np. wszystkich pra­ cowników w wieku do 35 lat do uzupełnienia podstawowego wykształ­ cenia. Nawiązywała do tego ustawa z dnia 15 V I I 1961 r. o rozwoju oświaty i wychowania, która „z jednej strony zamyka okres żywiołowego kształcenia w latach 1957-1961, a z drugiej ustala perspektywy rozwo38 3 8 Związek Młodzieży Polskiej powstał na zjeździe w r o c ł a w s k i m w lipcu 1948 r. ze zjednoczenia Związku Walki Młodych, Związku Młodzieży Demokratycz­ nej, Organizacji Młod?ipży T U R oraz Związku Młodzieży Wiejskiej R P „Wici". �124 MARIA B I E R N A C K A jowe na lata następne. Normuje i prawnie ujednolica zasadniczy kie­ runek rozwoju nie krępując rozbudowy form i rodzajów kształcenia" . W nurt działalności na rzecz kształcenia dorosłych włączyły się tak­ że po roku 1956 — Centralna Rada Związków Zawodowych, Naczelny Komitet Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Związek Kółek i Orga­ nizacji Rolniczych, Związek Nauczycielstwa Polskiego oraz ówczesne organizacje młodzieżowe — Związek Młodzieży Socjalistycznej i wyod­ rębniony od nowa Związek Młodzieży Wiejskiej. W tej nowej sytuacji Ministerstwo Oświaty przejęło na siebie rolę wykonawcy oraz koordy­ natora i inspiratora prac. W roku 1959 powołano Centralną Komisję Koordynacyjną do spraw Upowszechniania Kultury, a w 1960 r. Ko­ misję Oświaty Dorosłych przy Ministerstwie Oświaty. Wprawdzie w tym czasie następuje bujny rozwój szkół i kursów dla pracujących (docho­ dzący łącznie do miliona uczących się w szkołach dla dorosłych i pra­ cującej młodzieży), ale równocześnie zmniejsza się zainteresowanie i opieka władz oświatowych, w niektórych dziedzinach następuje regres. Wyraziło się to m. in. w przejściu szkół średnich na programy i pod­ ręczniki szkolnictwa młodzieżowego oraz w zwiększeniu limitów uczniów w oddziałach i klas w szkołach — co wpłynęło poważnie na zmniejszenie liczby szkół i kursów, zwłaszcza na poziomie szkoły podstawowej. Pla­ nowanie sieci szkół, form oświatowych i typów placówek zaczęło być coraz bardziej oderwane od faktycznych potrzeb określonych środowisk. Poważne rysy, jakie zaznaczyły się w całym systemie szkolnictwa, spowodowały, że w roku 1971 powołano Komitet Ekspertów dla opra­ cowania raportu o stanie oświaty w Polsce. Do zadań Komitetu należało również wytyczenie nowych dróg szkolnictwu polskiemu. W tych wy­ tycznych znalazły się odpowiednie sformułowania i ustalenia dotyczące oświaty dorosłych. 39 „Jaskrawa dysproporcja — utrzymująca się niezmiennie między poziomem kwa­ lifikacji zawodowych naszych rolników a stałym narastaniem w y m a g a ń tego działu produkcji do swoich pracowników — pisał Juliusz Poniatowski w opra­ cowaniu dla Komitetu Ekspertów przygotowującego raport o stanie oświaty — staje się przedmiotem troski władz i opinii publicznej. Nie uzgodnione poglądy na realne przyczyny tego zjawiska rodzą w i e l k ą zmienność metod o ś w i a t o w y c h i sprzyjają skrajnej oszczędności w wydatkach na cel «o w ą t p l i w y m e f e k c i e » " . 40 Autor tej wypowiedzi przywiązywał wielką wagę do wyodrębnienia i szczególnego potraktowania kształcenia rolniczego. „Wszędzie, gdzie w odróżnieniu od masowego «urabiania martwego surowca» zachodzi konieczność indywidualnego traktowania jedynego, niepowtarzalnego wy­ padku, naturalna jest preferencja działania o typie «jednosci u m y s ł u i ręki». Głoszący dziś często zapowiedź: «Nowe rolnictwo będzie jak fabryka» — nie 8 9 Por. P ó ł t u r z y c k i , op. cit, s. 15-17. J . P o n i a t o w s k i , Główne problemy i Rolnictwo", nr 4-5: 1974, s. 57. 4 0 masowej oświaty rolniczej, „Wi< �125 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA dostrzegają faktu, że charakter pracy rolnika jest pielęgnacyjny i ochronny wo­ bec ż y w y c h automatów: roślin i zwierząt, które są istotnym producentem wytwo­ rów rolnictwa. Czynność diagnostyczna jest elementem s k ł a d o w y m każdej ludz­ kiej ingerencji w pracę tych automatów, dlatego też i problematyka szkolenia r o l ­ n i k ó w pełna jest osobliwości, gdyż cechy szczególne tego zawodu muszą b y ć trak­ towane jako stałe, a w każdym razie jako mało zmienne w czasie, który bierzemy pod uwagę" . 41 Do cech szczególnych zawodu rolniczego autor wypowiedzi zalicza: trudną specjalizację produkcji rolnej, elastyczność konsumpcyjną i re­ zerwy sił w rodzinnej grupie, powolne tempo przemian opinii na wsi, niedorozwój samorządności i wreszcie konflikty opinii w wyznaczaniu celów oświaty rolniczej . Wśród licznych typów szkół, które po I I wojnie stały się dostępne dla młodzieży wiejskiej, rolę usługową dla wsi i rolnictwa miało spełniać nadal w największym stopniu szeroko pojęte szkolnictwo rolnicze. Szkol­ nictwo to mające za sobą kilkudziesięcioletnią tradycję zostało rozbudo­ wywane w myśl zadań stawianych przed rolnictwem i wsią przez nowe wytyczne polityki rolnej. Pierwszy okres (1945-1949) charakteryzował się spontanicznym i masowym organizowaniem różnych typów szkół rolniczych celem szerokiego upowszechnienia oświaty rolniczej i objęcia nią jak największej części młodzieży wiejskiej. W drugim okresie (19501956) zaznaczyła się pewna stabilizacja na odcinku kształcenia w śred­ nich szkołach rolniczych oraz stosunkowo duże osiągnięcia w rolniczym szkoleniu masowym. Następowała przy tym powolna likwidacja daw­ nego typu szkół jednorocznych zapoczątkowanych w 1900 r. w Pszczelinie, a następnie w Kruszynku. Do najistotniejszych zmian w systemie oświaty po roku 1956 należy zaliczyć wprowadzenie do dawnego systemu szkolnictwa rolniczego za­ sady drożności, istniejącej już wcześniej w systemie szkolnictwa zawo­ dowego, a co znalazło także swój wyraz w ustawie z roku 1961 o roz­ woju systemu oświaty i wychowania . Jest rzeczą niewątpliwą, że w tym nowym okresie szkolnictwo rolnicze znalazło się w sytuacji uprzy­ wilejowanej ze względu na wymogi, jakie stawiane były przed całym rolnictwem. Wprowadzenie zasady drożności spowodowało, że średnie szkoły rolnicze zostały dostosowane do nowych zadań i potrzeb i swoją nadbudowę znalazły także od 1958 r. w 2-letnich policealnych studiach zawodowych oraz w wyższych uczelniach rolniczych. Istnieją jeszcze nadal zasadnicze szkoły rolnicze, ale liczba ich ciągle się zmniejsza. W latach 1945-1973 zasadnicze i średnie szkoły rolnicze ukończyło prze­ szło 616 tys. osób. 42 43 4 1 Tamże, s. 57. Tamże, s. 58-64. S. D e s k a , Dorobek i perspektywy rozwoju oświaty tuacji spoleczno-ekonomicznej (tekst powielony), Warszawa. 4 2 4 3 rolniczej na tle sy­ �126 MARIA B I E R N A C K A Dużą-rolę w kształceniu rolniczym odegrały zaoczne szkoły rolnicze; w 1960 r. uczyło się w nich 8 tys. osób, a w roku 1973/74 blisko 45 tys. Niestety poziom wykształcenia w zawodach rolniczych wykazuje stale duże braki, a ponadto nie jest ciągle dostosowywany do faktycznych po­ trzeb rolnictwa. Okazuje się bowiem, że 50°/o osób zawodowo czynnych w rolnictwie nie posiada wykształcenia podstawowego. W kształceniu zawodowym rolników stale wzrastało znaczenie poza­ szkolnych form doskonalenia i dokształcania osób pracujących w rol­ nictwie. Rolnikom i pracownikom rolnictwa, którzy nie posiadali szkoły podstawowej, szerokie możliwości zapewniała od 1973 r. nowa forma szkolenia, czyli tzw. „podstawowe studium rolnicze", wprowadzone w życie przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania przy współpracy M i ­ nisterstwa Rolnictwa, a ponadto wiele innych jeszcze form dokształ­ cania. Szerokiej rozbudowie systemu szkolnictwa towarzyszyły różnorodne formy oświaty pozaszkolnej. Na skutek upowszechniania się środków masowego przekazu zwielokrotniła się ilość kanałów dostarczających ludfTości wiejskiej nowe treści i informacje, w tym także rolnicze. Główna rola przypada tu przede wszystkim radiu, telewizji, filmowi i prasie. W związku z tym m. in. spada znaczenie wielu dawnych form oświaty pozaszkolnej, które cieszyły się w latach międzywojennych i wcześniej­ szych tak wielkim uznaniem. Instytucje i organizacje, które niegdyś pul­ sowały życiem i propagowały oświatę, posiadają obecnie często charakter czysto formalny. Pomiędzy szeroko rozbudowanym systemem szkolnictwa, w tym zwłaszcza średniego i wyższego, a wymogami i potrzebami zaistniał rozdźwięk, toteż wysokiej rangi specjaliści w zakresie rolnictwa i oświaty rolniczej, jak m. in. Juliusz Poniatowski, podtrzymywali uparcie: „masowe przysposobienie rolnicze — pojmowane jako połączenie elementarnej wiedzy rolniczej z dostateczną zaprawą praktyczną w wykonywaniu codziennych zabiegów w produkcji — stanowi najbardziej zaniedbaną część pożądanego szkole­ nia rolniczego [...] Młodzież wiejska — pisał on — o nie ukończonej szkole pod­ stawowej, nie dopuszczona do żadnej szkoły zawodowej, stanowi bardzo wysoki odsetek corocznej ekipy młodych zasilających rolnictwo. Pomimo słusznego doce­ niania wielkich możliwości oświaty pozaszkolnej — ani liczba, ani kwalifikacje pracowników czynnych w imieniu licznych instytucji, nie odpowiadają potrzebom rolnictwa. Rozbieżność działań szkolnych i pozaszkolnych wnosi jeszcze dodatkowe obniżenie efektywności. Już samo zespolenie w gestii resortu rolnictwa całości szkolnictwa elementarnego i średniego oraz większości aparatu pozaszkolnej o ś w i a ­ ty rolniczej stworzyło niezbędną podstawę celowego powiązania pracy w ł a d z cen­ tralnych i terenowych wokół podniesienia kwalifikacji zawodowych w rolnictwie" . 44 Zdaniem Poniatowskiego podstawowymi instytucjami przygotowu­ jącymi młodzież do zawodu rolniczego powinny się stać środowiskowe placówki oświaty rolniczej. Byłyby to dwuletnie, w zasadzie bezinternaPoniatowski, op. cit., s. 66-67. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 towe szkoły obejmujące młodzież wiejską w wieku 14-15 lat po ukoń­ czeniu szkoły podstawowej, jak i 17-18-letnią młodzież o nieukończonej szkole podstawowej. Ostatnia grupa nie byłaby „spychana" do osobnych klas czy szkół, ale przerabiając program bieżący szkoły winna ona rów­ nocześnie uzupełniać zaległości i składać egzamin ze szkoły podstawo­ wej w trybie przewidzianym dla dorosłych. Praktyczne wdrażanie uczniów do zawodu winno się odbywać poprzez odbywanie praktyk u wytrawnych rolników indywidualnych zaliczanych do rzędu „uzna­ nych praktykodawców". Drugą sieć placówek masowego szkolenia rolniczego stanowiłyby tzw. szkoły wiodące. Szkoły te prowadziłyby systematyczne kursy wiedzy rol­ niczej. „Celem ich byłoby rozwinięcie i pogłębienie teoretycznych wia­ domości wyniesionych przez uczniów ze szkoły środowiskowej oraz spe­ cjalne dokształcanie w gałęziach produkcji wybieranych przez uczniów jako przyszłe pole pracy". Szkoły wiodące wyposażone w internaty i per­ sonel o różnostronnej specjalizacji, mogłyby organizować kursy zimowe, roczne, dwu-, a nawet i trzyletnie dla pracowników szukających spe­ cjalizacji, a porzucających swoje miejsce pracy jedynie na miesiąc „martwego sezonu" jakiejś części roku. Autor rysując perspektywy szkolenia rolniczego widzi trudności w ich realizacji, niemniej stwierdza, że ów „osobliwy splot okoliczności, odmiennych dzielnicowych tradycji i głęboko zróżnicowanych nowych tendencji, może być rozwikłany tylko stopniowo, „przy bacznej obser­ wacji bieżących przemian i znacznej ostrożności w przyjmowaniu pro­ roczych przepowiedni o tym, jaki będzie świat jutrzejszy i jego rol­ nictwo" . Główne cele, jakie na początku Polski Ludowej stawiano przed oświa­ tą dorosłych, to upowszechnienie i demokratyzacja kultury polskiego społeczeństwa. Osiągnięcia, jakie na tym polu uzyskano na przestrzeni ubifegłych lat, były wynikiem zarówno dorobku i doświadczenia wniesio­ nego przez pokolenie wytrawnych, oddanych sprawie żarliwych oświa­ towców, jak i polityki państwa. O ile bowiem w okresie międzywojen­ nym i jeszcze wcześniejszym do głównych organizatorów życia oświato­ wego należały stowarzyszenia i organizacje o charakterze kulturalno-oświatowym i wychowawczym to w warunkach Tolski Ludowej ważną rolę spełniał czynnik państwowy stwarzający zaplecze w postaci szkół dla dorosłych, bibliotek, muzeów, domów kultury — organizujący także różnego rodzaju kursy, konferencje itp. Zdaniem Kazimierza Wojciechowskiego cały system oświaty dla do­ rosłych oparty na czynnikach państwowych i społecznych działa w na­ stępujących organizacyjno-programowych sieciach: szkół dla pracują­ cych, bibliotek, muzeów, uniwersytetów oświatowych, kursów, zespołów iS 4 5 Tamże, s. 66-67. �128 MARIA B I E R N A C K A przysposobienia rolniczego, zakładów pracy, spółdzielni, stowarzyszeń, jednostek wojskowych, instytucji wczasów i uzdrowisk, instytucji spor­ towych i turystycznych oraz internatów (hoteli robotniczych itp.). Sieć tę uzupełniają jeszcze odbiorcy prasy, radia i telewizji, a także Towarzy­ stwo „Polonia", które oddziaływuje na wychodźstwo polskie. Ponadto oświatę dorosłych szerzą także wszystkie stowarzyszenia, czyniąc to na miarę własnych celów i możliwości działania. Do pozytywnych „nama­ calnych" osiągnięć działalności oświatowej zalicza on: stworzenie sieci bibliotek powszechnych, likwidację analfabetyzmu, udostępnienie doro­ słym szkół ogólnokształcących i zawodowych oraz kursów, utrzymywa­ nie 5,5 tys. uniwersytetów powszechnych i kilkuset ośrodków dosko­ nalenia zawodowego. To ostatnie szkolenie odbywa się na podstawie uchwały Rady Ministrów z 1965 i 1970 г., która dopuściła możliwość wprowadzania obowiązku. dokształcania pracowników w zależności od interesów produkcyjnych poszczególnych resortów i zjednoczeń . Obok osiągnięć notuje się także braki i niedociągnięcia. Brak jest np. współpracy pomiędzy bibliotekami publicznymi podlegającymi resortowi kultury i sztuki a uniwersytetami powszechnymi podległymi resortowi oświaty. Nie wykazują trwałości uniwersytety powszechne. W znacznie trudniejszych warunkach pracuje szkolnictwo dla pracujących, nie mó­ wiąc o wieczornym zmęczeniu przy lekcjach zarówno nauczycieli, jak i słuchaczy. Na kursach, w kłubach bywają zatrudnieni ludzie bez od­ powiedniego przygotowania — zawód bowiem pracownika oświatowego jest ciągle w wielu instytucjach otwarty i nie figuruje w oficjalnych spisach zawodu. A tymczasem oświatowiec działa wśród ludzi o różnych zawodach, poziomach wykształcenia, dużej rozpiętości wieku. Ponadto nauczyciel ma młodzież zobowiązaną do nauki, a oświatowiec musi ją przekonać lub zainteresować, żeby się w ogóle uczyła. Nauczyciel opiera się na ustalonym na dłuższy okres programie, a oświatowiec ma zadanie z reguły zmienne. Poważne trudności istnieją również na odcinku naukowo-badawczym. Brak instytucji, które prowadziłyby badania nad me­ todami prac oświatowych, nad psychologią rozwojową i wychowawczą ludzi dorosłych itp. Przed rokiem 1939 funkcję tę spełniał Instytut Oświaty Dorosłych, powstałe zaś po wojnie takie placówki, jak Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Instytut Kultury i Oświaty „Czytelnik" czy Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych, zostały po 1949 r. niesłusznie zlikwidowane. Niektóre placówki oświatowo-wycho­ wawcze nie wytrzymując „konkurencji" przygotowującej do zawodu utraciły również swój dawny sens oraz możliwość działania. Należą do nich niewątpliwie uniwersytety ludowe, które po wojnie rozwijały się początkowo spontanicznie, tworząc tzw. ruch uniwersytetów ludowych 46 4 6 560. Por. K . W o j c i e c h o w s k i , Wychowanie dorosłych, Warszawa 1973, s. 557- �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 (było ich w Polsce ponad 60), później zaś uległy prawie całkowitej „li­ kwidacji". Odrodzone po 1956 r. (w liczbie ok. 10) borykają się ciągle z * wypracowaniem swego profilu i nowej roli społecznej. A przecież w sąsiadujących z nami krajach skandynawskich placówki te pełnią na­ dal doniosłą rolę oświatowo-wychowawczą . Niepokojące jest również zjawisko „wypadania" młodzieży ze szkół podstawowych i niekończenie ich później w szkołach dla dorosłych. Ilość tych szkół wyraźnie maleje, przy czym zmniejsza się także w nich liczba uczniów. A tymczasem co roku wypada z różnych klas szkoły podsta­ wowej 90 tys. uczniów. Spis ludności w 1960 r. wykazał ponad 7 milio­ nów mieszkańców powyżej 18 roku życia bez pełnej szkoły podstawowej. Obecnie sytuacja kształtuje się podobnie. Zjawisko to w szczególności dotyczy wsi. Do pozytywnych zjawisk należy zaliczyć wzrost wszelkiego rodzaju kursów (szczególnie zawodowych) oraz wzrost liczby osób korzystają­ cych z wczasów dorocznych. W tym czasie zmalała jednak liczba klu­ bów, świetlic, domów społecznych. Lokale tych instytucji zajmowały za­ kłady pracy na użytek niezgodny z ich przeznaczeniem. Obecnie świetli­ ce wykorzystywane są głównie przez młodzież albo rencistów, natomiast brak w nich ludzi w wieku średnim. W propozycjach dotyczących rozwoju oświaty dla dorosłych na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte — zgłaszanych przez wybitnych znaw­ ców tego przedmiotu — na czoło zagadnienia wysuwana jest sprawa czynnika społecznego. Aktywność jednostek, grup ludzkich i stowarzy­ szeń stanowi podstawę rozwoju działalności oświatowo-wychowawczej wśród dorosłych . 47 48 * W odrodzonym po 1918 r. państwie polskim, aż do czasów współ­ czesnych włącznie, w miarę rozwoju szkolnictwa i oświaty oraz uczestni­ czenia chłopów w ruchach politycznych, społecznych i kulturalno-oświa­ towych następowały coraz gruntowniejsze przemiany. — Pogłębiła się więc i w ogromnym stopniu utrwaliła świadomość narodowa warstwy chłopskiej. Egzaminem tej dojrzałości stał się okres II wojny światowej, podczas której ludność wiejska masowo uczestni­ czyła we wszystkich formacjach wojskowych. Niezależnie od tego zorga­ nizowana wieś pod kierownictwem podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" stworzyła własną formację wojskową pod nazwą Bataliony Chłopskie. Znaczenie tego wielkiego ruchu niepodległościowego i jego 4 7 Tamże. Por. także L . T u r o s , Oświata dorosłych w krajach skich, Wrocław 1974, a także Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza chowankowie, Warszawa 1970. W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 561-567. 4 8 » — Etnografia Polska, X X V I I / 2 skandynaw­ i jego wy­ �130 MARIA B I E R N A C K A konsekwencje dla ówczesnej wsi i kraju jest już obecnie przedmiotem wielu opracowań wspomnieniowych, materiałowych i teoretycznych — jest więc nadzieja, że w przyszłości znajdzie ono pełne wyjaśnienie i wszechstronną ocenę . , — Dojrzewała również świadomość społeczna i klasowa chłopów. Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej nowej roli dla przyszłości. Wiedza ta i świadomość kształtowały się na podłożu upowszechnianiającej się szkoły, samokształcenia oraz poprzez udział chłopów w organizacjach społecznych i politycznych. Na tym tle rodziło się poczucie godności i tzw. „honorności" chłopskiej, które wy­ zwalały psychikę chłopską z dawnych naleciałości pańszczyźnianych, z poczucia niższości wobec warstw wyższych. —• Zmienił się stosunek do własnej chłopskiej kultury. Z postaw wyrażających często negację dla wartości reprezentowanych przez tra­ dycyjną kulturę ludową wyrosło z czasem poszanowanie dla jej piękna przejawiającego się w sztuce, zwyczaju, obrzędzie oraz obyczaju spo­ łecznym. Równocześnie nastąpił zanik wielu postaw wypływających z myślenia mistyczno-magicznego. Pod wpływem wiedzy racjonalnej zburzeniu ulegał „świat" tradycyjnej wiedzy i wierzeń. —• Z biegiem czasu ujawniła się zdecydowanie podatność ludności wsi na wprowadzanie wszelkiego rodzaju innowacji w gospodarstwie rolnym i domowym, w budowie i urządzaniu domów, w stroju i poży­ wieniu. Stało się to również na skutek przemian dokonanych w psychice chłopskiej, którą w dawnych czasach cechował swoisty tradycjonalizm, a nawet niekiedy konserwatyzm. —• Z wielością zmian i oddziaływań, które przyniósł dla wsi okres powojenny (ustrojowych, demograficznych, gospodarczo-społecznych, strukturalno-zawodowych, wynikających z upowszechnienia szkoły, oświaty, kultury, systemu komunikacji, nowych wzorów zachowań i war­ tości) kształtuje się niewątpliwie nowy typ stosunków wiejskich i nowy typ człowieka wsi. Przebieg wymienionych procesów nie na wszystkich obszarach kraju jest jednakowy. Trudno jest również wyodrębnić i określić dokładni rozmiary i granice wpływów niesionych na wieś przez różne kanały oświaty. Przemiany kulturowo-społeczne są bowiem procesem wysoc" złożonym, uwarunkowanym zarówno dawnym podłożem kulturowym jak i różnorodnością oddziaływań wewnętrznych i zewnętrznych. 49 4 9 S. Ż ó ł k i e w s k i , Model polskiej konspiracyjnej kultury literackiej, [w: Literatura wobec wojny i okupacji. Studia, ppd red. M. G ł o w i ń s k i e g o i J . S ł a w i ń s k i e g o , Wrocław, s. 30-34 i inne. ; �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 МарияБернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И СОЦИАЛЬНО-КУЛЬТУРНЫЕ ПРЕОБРАЖЕНИЯ ДЕРЕВНИ В ГОДЫ ПОСЛЕДНЕЙ ВОЙНЫ И ПОСЛЕВОЕННЫЙ ПЕРИОД Резюме В годы второй мировой войны и германской оккупации (1939-1945) подпольной деятель­ ностью была охвачена вся система просвещения. Первоначальное распоряжение польских школьных властей о приступлении к работе всех школ было отменено оккупантами. Были оставлены только начальные школы, однако они лишались возможности обучать отечествен­ ной истории, географии, литературе. При*таких условиях учителя-деятели довоенного Со­ юза Польских Учителей, организованные во времявойны в подпольной Тайной Учительской организации, а также руководство Отдела по просвещению и культуре эмиграционного правительства (подпольное министерство просвещения), организовали в масштабе всей страны сеть начальных, средних и высших подпольных школ. По мере того каквойна за­ тягивалась, тайным просвещением были охвачены также и взрослые. Объем и уровень тай­ ного обучения находились в зависимости от многих факторов, вместе с тем оно протекало по-разному в разных частях разделенной страны. Несмотря на опасность и репрессии, в деле тайного обучения только при начальном образовании участвовало в масштабе всей страны около полутора миллионов человек. Эта деятельность оказалась возможной благодаря огромной самоотверженности и патриотизму польских учителей и поддержке всего поль­ ского общества, которое, оказавшись перед лицом тотальной опасности, проявило необы­ чайное единство и мужество в этой борьбе.Большую роль при организации подпольного обучения в польской деревне сыграло подпольное крестьянское движение и его боевая ор­ ганизация Крестьянские Батальоны, представлявшие собой продолжение довоенной дея­ тельности Крестьянской партии, Союза сельской молодежи „Вили" и Центрального союза польской молодежи „Сев". Школы и просвещение длявзрослых в Польше послевоенного периода занимают осо­ бое место, что явилось результатом глубоких социальнополитических и экономических перемен, обеспечивших просвещению еще не встречавшиеся до сих пор перспективы раз­ вития. Понесенные во время оккупации громаднейшие потери в учительских кадрах, по школьным зданиям и снабжению не приостановили темпов восстановления сети школ и про­ свещения для взрослых. Была предпринята прежде всего —сначала по собственному по­ чину и стихийно, а затем и организованно, государством — крупная кампания по ликви­ дации безграмотности и полутрамотности. Число без-и полуграмотных составляло 3-3,5 миллиона человек. Кампания была завершена в 1952 году и были созданы условия для об­ разования молодежи в средних и высших учебных заведениях, чем в большой мере восполь­ зовалась также и деревня.Широкое развитие получили школы и просвещение длявзрослых. Это касается также профессиональных школ и разных других каналов просвещения, посту­ пающего в деревню через общественные и культурнопросветительные организации, в том числе различные общества и ассоциации. В течение всего послевоенного периода школы и просвещение для взрослых переживали периоды как большого подъема, так и иногда замедленного развития. Влияние просвещения на ход социальнокультурных преображений в польской деревне было весьма большое. Трудно определить точно размеры и диапазон влияния поступающего различными каналами просвещения. И б о социально-культурные преображения —чрезвычайно сложный процесс, обусловленный как прежней культурной почвой, так и разнородностью внутренних и внешних воздействий. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/990a2fac15d988ba684cc960ee78dffa.pdf be2f73739069109682e0bf5010e56068 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1102 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1012 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w polityce kulturalnej, mysli społecznej oraz praktyce działania w okresie Polski Ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.35-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W POLITYCE KULTURALNEJ, MYSLI SPOŁECZNEJ ORAZ PRAKTYCE DZIAŁANIA W OKRESIE POLSKI LUDOWEJ* Po I I wojnie światowej wraz z nastaniem nowego układu społecznopolitycznego obowiązki i funkcje mecenasa oraz propagatora nowej kul­ tury przejęło w całości państwo. Tworząc ideologię społeczeństwa socja­ listycznego — którą w myśl założeń ideologii marksistowskiej kształto­ wać miały klasy pracujące — odwoływano się do tradycyjnych treści i wartości zawartych w kulturze tych warstw społecznych. Przede wszystkim do znanych i akecptowanych już w okresie poprzednim walorów tradycji ludowej, folkloru i szeroko rozumianej sztuki ludo­ wej. Nierzadko do tych, na które powoływano się w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inteligencja pochodzenia chłopskiego w dobie walk o należne miejsce chłopów w strukturze na­ rodu w czasie I I Rzeczypospolitej. Równolegle skoncentrowano się na propagowaniu i rozwijaniu nowych treści i koncepcji charakterystycz­ nych dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposobach ich praktycznego zastosowania. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formlanych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludo­ wej. Poglądy ideologiczne dotyczące oblicza, zadań oraz roli kultury i sztuki w społeczeństwie o nowym ustroju społeczno-politycznym zaczę­ ły krystalizować się w naszym kraju już od pierwszych tygodni po za­ kończeniu I I wojny światowej. Wykształcenie koncepcji kultury i sztuki jednolitej dla całego zróżnicowanego dotąd społecznie i kulturalnie na­ rodu nie było jednak zabiegiem jednorazowym ani łatwym. Budowa spo­ łeczeństwa bezklasowego została połączona z tworzeniem kultury i sztu­ ki bezklasowej, dostępnej i czytelnej dla wszystkich obywateli, a rów­ nocześnie odpowiadającej ich upodobaniom, nawykom estetycznym, tra­ dycji etc. Przebiegała ona pod silną presją zamówienia społecznego kie­ rowanego pod adresem nowej sztuki, a przejawiającego się w licznych hasłach zbiegających się w idei „sztuka dla mas" . Realizacja tego za1 * Jest to ostatnia część pracy publikowanej w dwóch poprzednich zeszytach «E. P." J . K ę d z i o r a , Sztuka w życiu narodu, „Dziś i Jutro", nr 12: 1946, s. 4, 1 �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dania, jak wykazała praktyka życiowa, nie było jednym wielkim pasmem sukcesów. Po latach możemy śmiało stwierdzić, że mamy w tym przy­ padku do czynienia z długotrwałym procesem charakteryzującym się zmienną dynamiką i kierunkami rozwoju. Kwestiami podstawowymi, jakie próbowano, teoretycznie i praktycz­ nie rozwiązać w ciągu całego okresu powojennego (do ok. 1980 г.), były sprawy: kultury narodowej i kultury ludowej, sztuki narodowej i sztu­ ki ludowej oraz wzajemnych relacji i korelacji zachodzących miądzy ty- • mi zjawiskami. Autorami koncepcji dotyczących kultury i sztuki są m. in. działacze ruchu ludowego, partyjni przywódcy państwa, bada­ cze — naukowcy, intelektualiści i krytycy kulturalni. W poglądach ich krzyżują się i współistnieją stare i znane już pomysły z przełomu XIX i XX stulecia z myślami nowymi zaczerpniętymi z ideologii marksi­ stowskiej, z zaznaczeniem, że te ostatnie zyskują z czasem (szczególnie w latach 50-tych) zdecydowaną dominację. Omawiając te zagadnienia musimy pamiętać o tym, że formułowaniu koncepcji ideologiczno-teoretycznych na temat rozwoju kultury oraz sztuki narodowej i ludowej; towarzyszyła praktyczna działalność zmierzająca do wcielania ich w ży­ cie. Inaczej, mówiąc znalazły one odbicie i zastosowanie w konkretnej ; polityce kulturalnej, zarówno w sensie prerogatyw, jak i ograniczeń,' przez co wpłynęły decydująco na obraz całej kultury i sztuki polskiej , po I I wojnie światowej. * Polityka kulturalna państwa zmierzała do stworzenia jednolitej kul- tury i sztuki ogólnonarodowej , właściwej dla społeczeństwa bezklasowego. Prowadzona była ona konsekwentnie przez wszystkie lata, cho- ' ciaż ze zmiennym natężeniem i powodzeniem w różnych przekrojach cza- j sowych, które wyraźnie zarysowują się w ramach poszczególnych lat. j Z tego względu, dla zachowania większej przejrzystości wywodu, sta- , rać się będziemy naświetlić interesujące nas zagadnienie w 3 głównych | fazach periodycznych. Pierwsza z nich obejmuje lata od zakończenia j I I wojny światowej do ok. 1949 r. Druga następuje bezpośrednio po niej J i trwa do 1956 r. Trzecia natomiast zawarta jest w okresie od tzw. » przełomu październikowego do ok. 1980 r. < 2 i I. S Z T U K A L U D O W A W K O N C E P C J A C H K U L T U R Y N A R O D O W E J I S Z T U K I N A R O D O W E J OD ZAKOŃCZENIA I I W O J N Y ŚWIATOWEJ DO 1949 R. \ " s I Przekonanie o tym — że zmiany, jakie zaszły w kraju po zakon-J czeniu I I wojny światowej w dziedzinie politycznej, społecznej i eko-! nomicznej oraz uznanie chłopów za pełnowartościową składową społe- ] czeństwa polskiego i współtwórców kultury narodowej, dają nowe pod2 Zanim wykrystalizowały się pełniejsze koncepcje na temat sztuki ludowej i sztuki narodowej oraz ich wzajemnych powiązań stosowano częstokroć w ter­ minologii synonimicznie merytorycznie różne określenia 'lud' i 'naród', a także 'chło­ pi' i 'lud'. Z tego względu m ó w i ą c o kulturze i sztuce warstwy chłopskiej u w z g l ę d ­ niać będziemy poglądy odnoszące się do całej kultury i sztuki narodu. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 37 stawy do tworzenia nowej kultury narodowej — było powszechne w gro­ nie działaczy ludowych. Działacze ruchu ludowego zdając sobie sprawę z dotychczasowej izo­ lacji wsi od wpływów kultury elitarnej oraz z niewielkiej tylko zna­ jomości dziedzictwa kulturowego warstwy chłopskiej wśród pozostałych grup społecznych (robotników i inteligencji) jeden z pierwszych warun­ ków demokratyzacji życia całego zróżnicowanego dotąd społeczeństwa upatrywali w umasowieniu i upowszechnieniu szeroko rozumianej kul­ tury. Postulat ten sam w sobie oceniany jako twórczy wysunięto w sierp­ niu 1944 r. w Deklaracji uchwalonej na pierwszym (po wyzwoleniu) Zjeź­ dzie Młodzieży Wiejskiej „Wici" w Lublinie. Jego doniosłość społeczna wynikała z faktu, iż młode pokolenie chłopów opowiadając się za sze­ rokim uczestnictwem w kulturze kierowało się przesłanką, że wyłącz­ nie „przez pogłębienie intelektualne zdobędzie właściwe narzędzia pozna­ nia rzeczywistości społecznej i uprawnione sposoby jej przekształca­ nia" ». Sprawa kultury narodowej w nowej rzeczywistości społeczno-poli­ tycznej znalazła swoje miejsce również w programie Polskiego Stron­ nictwa Ludowego. W pkt. 2 programu PSL ze stycznia 1946 r. poświęco­ nego zagadnieniom kultury i oświaty głosi ono hasło „pełnej demokra­ tyzacji kultury" , które rozumiane jest nie tylko jako najszersze upow­ szechnienie „przez oświatę zdobyczy kulturalnych, lecz zarazem obo­ wiązek wprowadzenia wybitnych jednostek z ludu oraz wartości kul­ tury ludowej do procesów twórczych kultury polskiej" . Chodzi więc w tym przypadku już nie wyłącznie o włączenie do kultury polskiej wartości kultury ludowej, lecz i zapewnienie wybitnym synom chłop­ skim właściwego miejsca w kulturze polskiej. Postulat ten dotyczący zjawisk szeroko rozumianej kultury uściślony został w dalszych punk­ tach określających główne zadania kulturalne i poszerzony o gwaran­ cje Stronnictwa stworzenia jak najlepszych warunków moralnych i ma­ terialnych dla rozwoju twórczości artystycznej wszystkich Polaków. W Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW RP „Wici" z 1948 r. czy­ tamy natomiast, iż kultura narodowa „tworzyć się będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury miej­ skiej, które nie mają obciążeń ustrojów opartych na wyzysku spo­ łeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robot­ ników i związanej z nimi inteligencji" . Tworząc nową kulturę narodo­ wą należy upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. „Sta4 5 6 3 D. G a J a j , Przedmowa, [w:] Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" w wal­ ce o postęp i sprawiedliwość społeczną. Wybór dokumentów 1928-1948, Warszawa 1978, s. 200. Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, Warszawa 1946, [w:] S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 371. Ibidem, s. 371. « Deklaracja Ideowo-Programowa ZMW RP „Wici". Projekt Zarządu Głów­ nego uchwalony dn. 15 IV 1948 г., „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 27. 4 5 �38 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, zakładach oraz przez rea­ lizację zadań stawianych ze strony państwa" . Dokument realizację tego zadania widział na drodze pracy młodzieży chłopskiej w Towarzystwie Uniwersytetów Ludowych oraz powołania ośrodka badań naukowych dotyczących życia wsi. Trud prac organizacyjnych mieli tu podjąć człon­ kowie ruchu wraz z osobami posiadającymi zainteresowania naukowe. Dyskusja nad drogami rozwoju kultury wsi polskiej, udziale war­ stwy chłopskiej w budowie kultury narodowej oraz wychowaniem mło­ dego pokolenia chłopów powraca na sale zjazdów, posiedzeń, łamy pra­ sowe . Pytanie retoryczne zadaje z trybuny Zjazdu Krajowego Samo­ pomocy Chłopskiej J. A. Król: „pytam, jakie chcielibyście mieć dzieci i wnuki: w ciemnocie, w nędzy, w chorobach, w brudzie, w prymityw­ nych obyczajach, czy też przez wykształcenie wnuki z kulturą, w do­ brobycie ludzi, którzy są Europejczykami i wobec obywateli Europy nie czują poniżenia dzikusów, durniów" . Odpowiedź jest tylko jedna. Przez szeroką oświatę i popularyzację krzewienia osiągnięć kulturalnych moż­ na wstąpić „na drogę, która prowadzi lud w naród" . Jest to wielka od­ powiedzialność, jaka zaciążyła od roku na warstwie chłopskiej . Już w pierwsze tygodnie po wyzwoleniu z okupacji niemieckiej na szerokie forum dyskusji społecznej powraca problem miejsca warstwy chłopskiej w strukturze ludowego państwa, a wraz z nim roli kultury i sztuki tego odłamu społeczeństwa w życiu narodu budującego zasady nowego ustroju demokratycznego. Pierwszą publiczną dyskusją nad spra­ wą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej, w której wzięli udział pisa­ rze, dziennikarze, ludzie nauki i ludowi działacze kulturalni, był Zjazd pisarzy ludowych, jaki odbył się w 1945 r. w Warszawie . 7 8 9 10 n 12 7 Ibidem, s. 27. Wychowanie młodego pokolenia chłopów — problem, któremu szczególnie dużo uwagi poświęcił ruch wiciowy — było języczkiem u wagi działaczy ludo­ wych również po zakończeniu I I wojny. Idee, cele, kierunek oraz sposoby wycho­ wawcze wypracowane w 20-leciu m i ę d z y w o j e n n y m w tym zakresie przez ludow­ c ó w pozostawały w pierwszych latach Polski Ludowej nadal ż y w e i aktualne. Por. np. J . N i e c k o , Ruch wiciowy nie zwichnął swej idei, „Młoda Myśl Ludo­ wa", nr 6: 1946, s. 1-2. J . A. K r ó l , Drogi rozwoju kultury wsi polskiej, „Chłopi", nr 11: 1946, s. 6. Ibidem, s. 6. Dodać należy, że stanowisko takie napotykało w ó w c z a s liczne sprzeciwy. Część działaczy ludowych i n a u k o w c ó w widziała w szerokiej oświacie dla m ł o ­ dzieży wiejskiej bezpośrednie zagrożenie wyludnienia wsi i masowych migracji do miasta. Takie zdanie reprezentował m. in. badacz kultury ludowej F . Bujak. Por. szerzej ibidem, s. 6. C y k l referatów i prelekcji obrazujących stan kultury wsi do chwili obecnej wygłosili na nim specjaliści i uczeni w dziedzinie kultury wiejskiej, m. in. prof.; J . Krzyżanowski, badacz literatury ludowej; K . Mysłakowski, socjolog; J . Spyt-< 8 9 10 11 1 2 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 39 Inicjator jego, Związek Samopomocy Chłopskiej, spełniał tym sa­ mym jedno ze swoich naczelnych zadań statutowych, a mianowicie roz­ wijanie i wzbogacanie kultury ludowej. Kierował się przesłanką, iż wraz ze zmianą społeczno-polityczną sytuacji chłopa również kultura ludowa odegrać musi rolę zupełnie inną i nową w swej ważności. Określenie tej roli, wypełnienie misji ideologicznej, a także zaprojektowanie planu realizacji praktycznej i sformułowanie obowiązków, jakie zarysowały się w odrodzonej i zmienionej Polsce, było zadaniem, które stanęło przed dawnymi i nowymi działaczami w dziedzinie kultury ludowej . W praktyce obrady Zjazdu skoncentrowały się na 3 głównych tema­ tach: a) odrębności pisarstwa ludowego; b) osobnego zrzeszenia pisarzy ludowych ; c) obecnych zadań pisarzy ludowych. Odnośnie do pierwszego zagadnienia dyskusja toczyła się wokół 2 stanowisk. Pierwsze — „przyszłościowe" reprezentował ówczesny mini­ ster kultury L. Kruczkowski. Jego zdaniem należało skończyć z rozszcze­ pianiem narodu polskiego na klasy i stworzyć jednolity front — opar­ ty na demokratycznych zasadach — we wszystkich dziedzinach życia państwowego, a tym samym i w sferze kulturalnej . Podstawą jego wnioskowania było przeświadczenie, że po wyzwoleniu społeczeństwo polskie wchodzi w okres pokoju klasowego. „Zwycięskie klasy ciemię­ żone: robotnicza, chłopska i inteligencka, zawarły sojusz polityczny, a co za tym idzie i kulturowy [...] Dopiero w okresie wytworzenia jednoli­ tych warunków gospodarczych i cywilizacyjnych, dla całego narodu mo­ żemy spodziewać się jednolitej kultury narodowej" . Stanowiska drugiego — „gospodarskiego" bronili pisarze chłopscy. Chodziło im głównie o uwypuklenie społecznej roli pisarstwa ludowe­ go. W zasadzie byli oni zgodni co do odrębności form literackich twór­ czości ludowej i profesjonalnej. Równocześnie jednak, jak sprecyzował jeden z dyskutantów J. Grad: „wynalazek literacki chłopa ważny jest nie ze względu na jego twórcę, ale po prostu, jako wynalazek, który bogaci formy literackie i w ten sposób dostarcza każdemu pisarzowi nowego środka ekspresji. Przez chłopa wymyślony staje się własnością ogólnonarodową, a nawet ogólnoludzką" . 13 14 15 16 17 kowski, badacz literatury; K . Wyka, literat; Z. Solarzowa i J . A. Król, działacze ludowi. Por. Z. K a ł u ż y ń s k i , Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3. Ponieważ w toku dyskusji nie udało się utrzymać tezy o literackiej odręb­ ności pisarzy chłopskich i nieludowych, stracił sens wniosek o powołanie odręb­ nego związku pisarzy ludowych. Kwestii tej nie będziemy poświęcać w i ę c e j uwagi jako niewiele wnoszącej do naszych rozważań. Por. J . A. K r ó l , Pisarze ludowi w służbie wsi. Omówienie Pierwszego Zjazdu Pisarzy Chłopskich i Pracowników Kultury Ludowej, który odbył się w Warszawie 3-5 VIII 1945 r.,'„Chłopi", nr 21: 1945, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. 1 1 14 1 5 1 1 1 7 �40 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Pi sarze chłopscy nie negowali dotychczasowych przemian wsi, ani też jej dalszych przeobrażeń, zauważali jednak, że nadal jest ona swoi­ stym egzotycznym i cywilizacyjnym rezerwatem. Dlatego też ich zda­ niem należało skoncentrować się na funkcji społecznej literatury, jaką w istniejących warunkach winna ona pełnić. Aby sprostać temu obo­ wiązkowi społecznemu należy specjalnie kształcić pisarzy chłopskich, szczególnie młode talenty wiejskie. Odwoływali się więc do znanego już w okresie międzywojennym hasła organizacji chłopskich: sami musimy dać sobie radę ze swoimi sprawami. W tym rozumieniu było to dążenie do „odciążenia reszty narodu, to hasło zobowiązania się do wkładu w proces demokratyzacji życia narodu i w jego kulturę" . Uczestnicy Zjazdu nakreślili również aktualnie główne zadania pisa­ rzy ludowych, będące swojego rodzaju przykazami. Ustalono więc, iż „Pisarz musi wieś wprowadzić w wielokanałowe połączenie z resztą na­ rodu, uczynić dojrzałą politycznie i społecznie do myślenia kategoria­ mi członka nie tylko warstwy chłopskiej, ale całego narodu, uczynić dojrzałą za całe państwo" . Dyrektywa ta skierowana tym razem do piszących przedstawicieli warstwy chłopskiej przewijała się już w po­ stępowej myśli działaczy ludowych doby I I Rzeczypospolitej, a szczegól­ nie wiejskiej młodzieży akademickiej. Tylko dzięki dojrzałości politycz­ nej i społecznej chłopi mogą stać się odpowiedzialnymi oraz pełnowar­ tościowymi reprezentantami narodu polskiego, wykraczając poza party­ kularne interesy i dążenia własnej sfery. Obowiązek kształtowania wzorca osobowego takiego chłopa — przedstawiciela narodu, powinni wziąć na siebie piszący przedstawiciele ludu. Rozwój materialny i kul­ turalny wsi zależny jest od koncentracji i świadomości postępowych sił chłopskich. Innym więc zadaniem pisarza jest ciągłe podtrzymywanie tej świadomości, dzięki odwoływaniu się do skutecznych przykładów i osiągnięć praktycznych oraz przez ukazanie czytelnikowi wszystkiego tego, co dynamizuje wieś i skłania ją ku postępowi. Obowiązkiem pisa­ rza jest również obalenie tradycyjnego przesądu, że chłop jest i może być tylko rolnikiem oraz ukazanie mu wszystkich innych „wyższych i trudniejszych umiejętności, które dopiero decydują o bogactwie i kul­ turze" jako terenu nowej ekspansji żywiołu chłopskiego. W imię tych założeń pisarz winien zrezygnować z form i gatunków literackich, które mogłyby chłopa odwodzić od przedsięwzięć społecznych i sprowadzić z drogi wielkiego napięcia energii produkcyjnej, sycąc w zamian uroka­ mi sielskiej wegetacji. Powołaniem jego jest więc nie tyle „literatura piękna", ile pisarstwo mądre „docierające do poznania rzeczywistości, umiejące radzić, projektować, krytykować i głosić chwałę chłopskich osiągnięć" . 18 19 2 0 21 18 19 20 81 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s, 1. 1. 2. 2, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 41 Zjazd był pierwszym po ostatniej wojnie ogólnopolskim forum, na którym na temat kultury i sztuki ludowej oraz ich stosunku do kultury narodowej i nowej rzeczywistości społeczno-politycznej wypowiadało się szerokie grono pisarzy chłopskich, pracowników i działaczy kulturalnych, naukowców. Chociaż nie padały na nim sformułowania dotyczące bez­ pośrednio twórczości materialnej i plastycznej ludności wsi, w skład której wchodzi sztuka ludowa w naszym rozumieniu, to jednak przy­ jęte na nim uchwały, wysuwane wnioski, a także wypowiedzi dyskusyj­ ne miały znaczenie wykraczające daleko poza literaturę chłopską, często obowiązujące w innych gałęziach kultury. Wykazywały one żywotność licznych idei nurtujących środowisko działaczy ludowych i inteligencji zajmujących się problematyką wsi okresu międzywojennego, przy rów­ noczesnym adaptowaniu poglądów i haseł nowych, jakie niosła ze sobą odmienna rzeczywistość powojennej Polski. Działacze ruchu ludowego widzieli jednak konieczność wypracowa­ nia własnej, spójnej, szerokiej koncepcji kultury narodowej, która uwzględniałaby najpełniej realia kultury warstwy chłopskiej. Płaszczyz­ ną na której miała toczyć się dyskusja nad przyszłym kształtem kultury wsi i szerzej całego narodu, było pismo „Wieś Tworząca" wydawane w konspiracji od 1944 r. Na jego łamach zakładano prezentowanie osiąg­ nięć z zakresu myśli chłopskiej, poezji i sztuki. Miało podejmować wal­ kę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu chłopa polskiego, kształto­ wać typ człowieka twórczego i równocześnie wyzwalać instynkt twórczy mieszkańców wsi. Wyrażać własny chłopski kierunek „wymodelowany poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektuali­ stów" walczyć o własną myśl i treść „o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski" , wyzwalać szczere i ory­ ginalne talenty chłopskie i otwierać im drogę „na szeroki gościniec kul­ tury narodowej i ogólnoludzkiej" . W rok później założenia programo­ we pisma zostały ujęte w jednym syntetycznym zdaniu: „Ocalenie wspól­ nym wysiłkiem resztek kultury polskiej; podniesienie ludowej twórczości na piedestał kultury i sztuki narodowej; pogłębienie myśli polskiej i roz­ winięcie form życia kulturalnego; walka o ideę ewolucyjną w społe­ czeństwie" . Profil merytoryczny „Wsi Tworzącej" (miesięcznika ukazu­ jącego się bardzo nieregularnie), jak łatwo zauważyć, uległ w ciągu za­ ledwie kilku miesięcy znacznym przeobrażeniom. Akcentowana uprzed­ nio problematyka kultury warstwy chłopskiej została zdominowana przez kulturę całego narodu. Pismo przestało się ukazywać w 1947 r. zanim zdołało ukształtować jakąkolwiek szerszą koncepcję kultury. Jego los podzielił w tym samym czasie Ludowy Instytut Kultury, powołany 23 24 25 22 Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. Ibidem, s. 1. Ibidem, s. 1. » Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 18. 23 24 2 �42 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w 1946 r. w Warszawie, również staraniem działaczy ludowych skupio­ nych w dużej mierze wokół „Wsi Tworzącej". Celem tej instytucji miało być „pełne wyzwolenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowadzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólno­ narodowej" na drodze podjęcia prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową oraz rozwinięcia konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwszy pion prac przewidywał gromadzenie i opracowywanie mate­ riałów dotyczących kultury ludowej, wszczęcie akcji wydawnictw nau­ kowych o kulturze ludowej oraz opracowanie nowoczesnej koncepcji kultury ludowej na bazie obecnej struktury społeczno-gospodarczej wsi. Proponowano w nich udział nie tylko fachowców-naukowców, lecz i sze­ rokiej rzeszy pracowników i działaczy kulturalno-oświatowych. Ich za­ daniem miało być gromadzenie materiałów, opisywanie oraz rejestracja zabytków sztuki ludowej i folkloru i na tej podstawie przygotowywanie monografii tematycznych i regionalnych . * W zakresie akcji kulturalno-oświatowych planowanych przez tę pla­ cówkę uwzględniono również „rozbudowę twórczości w dziedzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i wytwórców, organizowanie kursów, wzorcowni i t p . " Pozostałe działania na polu kultury i oświaty projektowane przez Instytut były w zasadzie powtó­ rzeniem tego, co robiły Uniwersytety Ludowe przed I I wojną światową. Przez realizację wytyczonych zadań instytucja ta miała dążyć „do osiąg­ nięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopom pełnego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury" . 0 jej osiągnięciach na wytyczonym polu trudno jest cokolwiek powie­ dzieć, ponieważ po kilku miesiącach przestała ona istnieć. Wracając do „Wsi Tworzącej" należy powiedzieć, że jej nieliczne ze­ szyty zawierają głównie drobne utwory literackie pisarzy chłopskiego pochodzenia. W zakresie interesującej nas dziedziny sztuki ludowej uka­ zały się zaledwie 2 artykuły. W 1946 r. T. Brzechna-Bernaś próbuje oce­ nić działalność artystyczną wsi i znaleźć dla niej miejsce w istniejącej rzeczywistości . Wypowiedź jego jest wyraźnym odbiciem licznych idei 1 poglądów, jakie reprezentowali działacze ruchu ludowego w dobie I I Rzeczypospolitej, kompliacją ich zarówno postępowych, jak i regresywnych przekonań. Przypomina więc, że „we wsi polskiej ukryte są 26 27 28 29 30 £ S s. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, 4. "-Włączenie do prac Instytutu amatorów mogło się odbić na poziomie nau­ kowym placówki i trafności jej ocen, chodziło więc tu raczej o to, aby rozbudzić zainteresowania naukowo-badawcze w jak najszerszym gronie uczestników. G a r s t e c k i , op. cit., s. 5. Ibidem, s. 5. T. B r z e c h n a - B e r n a ś , Na marginesie kultury ludowej, „Wieś Tworzą­ ca", nr 1: 1946, s. 9-10 £ 8 2B 8 0 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 43 bezcenne skarby, z których mogą czerpać pełnymi garściami pisarze, poeci, malarze, kompozytorzy [...] i każda ich praca okraszona prawdzi­ wym talentem będzie arcydziełem" , przez co świadomie albo nie spro­ wadza sztukę ludową do roli swoistego gabinetu osobliwości, z którego artyści profesjonalni mogą brać to, co im się aktualnie podoba i po swojemu twórczo przekształcać. Jest to prawie recepta na arcydzieło. Przed wojną kultura ludowa była traktowana pobieżnie, „robili" ją entuzjaści ludu 31 32 „którzy kwiaty jej brali ze wsi i przenosili do miast rzucając je przed oczy zblazo-ťvanej publiczności miejskiej, łaknącej świeżych rozrywek i traktującej za­ gadnienie wsi z punktu widzenia bezwartościowego sentymentalizmu, co w rezul­ tacie nie wniosło w życie kulturalne wsi niczego pozytywnego, ubożąc je raczej niż wzbogacając. S ł o w e m , wieś dostarczała innym ośrodkom pikantnych rozrywek i rozkosznych dreszczyków, niby ciekawy oryginalny cyrk, sama zaś żyła jakby poza życiem karmiona w drodze paradoksalnej wymiany tandetą kulturalną p ł y ­ nącą z miast" . 3S Przytoczony fragment — jakkolwiek jego autorowi nie można odmó­ wić całkowitego braku słuszności — uderza naiwnością i schematyzmem rozumowania zbliżonego do myślenia dobrze urodzonych panienek z epo­ ki pozytywizmu. T. Brzechna-Bernaś sprawia wrażenie, jakby nigdy nie słyszał o poglądach na kulturę ludową postępowych działaczy chłopskich (пр. K. Maja), czy też o walce o zachowanie tożsamości narodowej w do­ bie zaborów, kiedy to w kulturze i sztuce ludowej postępowa myśl społeczna widziała skarbnicę polskości, ani też nie słyszał nic o S. Wit­ kiewiczu, który ludową sztukę góralską przybliżył mieszczanom i inte­ ligencji. Jedno jest pewne, że znany był mu dobrze XIX-wieczny i póź­ niejszy antyurbanizm. Autor stwierdzając, iż sytuacja wsi po 1945 r. uległa radykalnej, wielopłaszczyznowej zmianie w dziedzinie kultury i sztuki ludowej, postuluje: „tworzenie kadr światłych propagatorów kultury ludowej, którzy w y d o b ę d ą z gruzów ukryte skarby jej, odrodzą je i cisną z rozmachem przed oczy wsi dla wsi samej, po to, by w całym społeczeństwie wiejskim obudzić i utrwalić wiarę we w ł a s n e siły i niepoślednią wartość społeczną, by na nich w y c h o w a ć mocne, zdrowe pokolenie chłopskie" . S4 Możemy tylko przypuszczać, że mówiąc o kadrze propagatorów kul­ tury ludowej autor miał na myśli dawnych działaczy ruchu ludowego i młodowiejskiego oraz wythowaną przez nich młodzież chłopską (np. wiciową), ale równie dobrze mógł mieć na myśli i działaczy kultural­ nych o miejskich rodowodach. Nie to jest najważniejsze. Istotniejsze wy51 Ibidem, s. 9. T. B r z e c h n a - B e r n a ś zaznacza, że „wieś ma swoją odrębną, mocną jak stare wino, upojną jak miłość, wyraźną kulturę — Kulturę Ludową" (ibidem, s. 9). Ibidem, s. 9. Ibidem, s. 10, 3 1 ! t 84 �Ai MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dają się zadania kulturalne, jakie stawia przed społecznością wiejską. Nie są one nowe. Propagował je już ruch ludowy w 20-leciu między­ wojennym, uderza w nich jednak pogodzenie haseł postępowych, aktual­ nych po dzień dzisiejszy, ze stanowiskami skrajnie zachowawczymi. Nie budzi naszych zastrzeżeń troska o pomniki kultury i sztuki ludowej, nawoływanie do nauki tańców ludowych, szerzenia czytelnictwa i oświa­ ty lub sygnalizowana konieczność odnalezienia pisarzy, którzy podjęliby się pisania utworów i sztuk teatralnych „tętniących życiem, chłopską siłą i wartością moralną" , ale już z mieszanymi uczuciami czytamy, że wieś musi „wydobyć z dna skrzyń nasze barwne stroje ludowe i ubrać się w nie znowu, jako w nasz właściwy strój" . Teń ostatni postulat wzbudzał wiele emocji w ruchu ludowym w I I Rzeczypospolitej, a — jak sobie przypominamy — działacz ludowy K. Maj reprezentował na ten temat określone negatywne zdanie. Po zakończeniu wojny i doko­ nanych zmianach cywilizacyjnych jest on już zwykłym anachronizmem. Autor dalej kontynuuje przedwojenną postępową myśl ludową zawartą w haśle „sami sobie i dla siebie". Pisze: 35 36 „musimy sami odnaleźć we wsi prawdziwą polską wieś, żyć i tworzyć dla niej bez pomocy z zewnątrz pseudoludoznawców. Trzeba istniejącą w nas inwen­ cję własną i siłę zużytkować dla naszego dobra. Dość już z szukaniem wsi w mie­ ście! Niech miasto szuka przędzy naszych uczuć i k w i a t ó w zdrowej myśli u nas — a nie my w mieście [...] We własnej ożywczej kulturze szukajmy sił do pracy i wytrwania w z w y c i ę s k i m pochodzie naprzód" Wieś winna zatem sama tworzyć własną kulturę opierając się na wartościach wykształconych w obrębie swojej warstwy. Publicyści „Wsi Tworzącej" propagując w terenie kulturę i sztukę ludową i zachęcając do jej kultywowania byli zdania, „że rzetelna ro­ bota kulturalna zaczyna się od chwili rozbudzenia namiętności regionalistycznych, które się wywodzą z kultu dla swej ziemi — okolicy, a pro­ wadzą do namiętnego patriotyzmu" . Praktyczna realizacja idei zna­ nych w okresie I I Rzeczypospolitej jako regionalistyczno-agrarystyczne miała teraz nie ograniczać się wyłącznie do kolekcjonowania mocno prze­ trzebionych przez wojnę resztek materialnej i artystycznej działalności ludności wsi (m. jn. strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych itd.), ale polegać również na gromadzeniu przedmiotów wykonanych współcześnie według dawnych zasad i form. Celem ich pozyskania szczególnie mło­ dzież zrzeszona w kołach powinna zachęcać starców (słowem i pie­ niędzmi) do podejmowania prób odtwarzania dawno już wyszłych z uży­ cia strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych, narzędzi pracy etc, które 38 85 Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. J . S t e 1 m a s zс zу к, 1947, s. 22. u 8 7 8 8 „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 45 następnie winny być eksponowane w świetlicach ludowych czy lokalnych muzeach. Wieś twórcza to skupisko żywych ludzi, wśród których wielu zajmuje się z zamiłowania działalnością artystyczną . Dla tej bieżącej twórczości stworzyć trzeba jakby saloniki wystawowe, które można by było nie tylko zwiedzać, ale i zakupywać w nich niektóre eksponaty przynoszone tu „na pokaz", bo czasem „ta zabawka więcej warta niż ciężka na chleb praca" *°. Młodzież powinna również zabiegać o pozy­ skanie rękopisów (lub maszynopisów) pisarzy, pamiętnikarzy czy scenopisarzy chłopskich, które umieszczone na specjalnej półce byłyby za­ czątkiem swoistego archiwum, świadectwem kultury wsi twórczej. Reali­ zacja tej szerokiej akcji spełniłaby nie tylko cele wychowawcze, ale i kulturalne, przynosząc pożytek w skali regionu i dalej kraju. Poglądy na temat kultury narodowej i ludowej oraz sztuki narodo­ wej i ludowej oraz wzajemnych powiązań między tymi zjawiskami for­ mułują również w tym czasie poszczególni działacze ruchu ludowego, nie związani z „Wsią Tworzącą". Dostrzegamy w nich kontynuację treści wyrosłych na bazie dawnych prądów kulturalno-społecznych, m. in. re­ gionalizmu, agraryzmu czy antyurbanizmu. Kultura ludowa w tych kon­ cepcjach traktowana jest jako odmienna forma kultury narodowej, ale za to ważniejsza, ponieważ twórcami jej są jednostki niewykształcone, a jednak wysoko twórcze. Ich działalność artystyczna wpływa w dużej mierze na kanony artystyczne obowiązujące w całej sztuce (m. in. lite­ raturze, muzyce, plastyce). Dzieje się tak dlatego, że w kulturze i sztuce ludowej 39 „dostarczycielką wszelkich m o t y w ó w jest w pierwszym rzędzie przyroda. Ona to daje bodźce do uzewnętrzniania potrzeb materialno-duchowych człowieka. Jest ona niejako tą skarbnicą, przez którą i na której opierają się pierwowzory mo­ tywów. Polska kultura opiera się na ludzie. To, co lud stworzył i co pokolenia jego umacniały przez wieki, to jest nasza rdzenna, narodowa kultura. Kulturę tę stworzyła wieś. W niej to znachodzimy źródło wszelkich pierwiastków kulturalno-narodowych. Pierwiastki te przejawiają się w ludowej muzyce, pieśni, stroju, zdobnictwie itd. Wartości te trzeba jak najprędzej zebrać, utrwalić i dalej p i e l ę ­ gnować. Bo w ludowej kulturze znajdujemy widoczne i namacalne ś w i a d e c t w o polskości. I m więcej dbać będziemy o naszą ludową kulturę, tym lepszych b ę ­ dziemy mieli synów Ojczyzny. Zachowując rodzimą kulturę zacieśnimy coraz bar­ dziej braterskie więzy patriotyzmu polskiego w narodzie" . 4 I Kultura i sztuka ludowa posiadają zatem szczególną moc budzenia uczuć patriotycznych. Ten punkt widzenia jest przeniesieniem idei regionalistycznych na obszar całej kultury narodowej i w takim ujęciu jest to spojrzenie nowe, rozumiane inaczej i szerzej niż dotąd. Zarówno bowiem romantycy, jak i S. Witkiewicz oraz jego następcy powodowani 8 0 „Ten chłopak rysuje, tamten dziad rzeźbi świątki, ta dziewczyna ślicznie tka czy wyszywa, czyni pisanki lub wycinanki", ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. M. C z c i b o r - C h o l e w a , Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946, s. 14. 411 41 �46 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A uczuciami właśnie patriotycznymi poszukiwali symbolu integracji i na­ rodowej tożsamości upatrując je w ludowej kulturze i sztuce. Mamy więc w tym przypadku do czynienia z pewnym odwróceniem całej kwe­ stii. Parafrazując, nie uczucia patriotyczne wydobywają na światło dzienne kulturę i sztukę ludową, ale patriotyzm jest stymulowany istnie­ niem kultury i sztuki ludowej. Dalszy ciąg wywodów autora jest już mniej klarowny. Chociaż słusznie zauważa, „że polskość przejawiająca się w stroju, muzyce, zdobnictwie, pieśni itd. poczyna ginąć" to jed­ nak nawołując do umacniania kultury regionalnej wsi polskiej, „która jest pewną drogą do silnego związania z polskością" , daje wyraz par­ tykularnym sentymentom regionalnym. Nie zawsze bowiem ciasny re­ gionalizm daje się połączyć z szerokim spojrzeniem na cały dorobek kulturalny danego narodu, w skład którego wchodzi przecież wiele róż­ nych regionów historycznych i etnograficznych. Słuszna zatem idea zachowania dorobku kulturowego poszczególnych regionów powinna więc mieć nieco odmienną motywację, w przytoczonym bowiem brzmieniu ma ona głównie rację bytu wśród Polonii zagranicznej. A już zupełnie dema­ gogicznie i propagandowo odczytujemy zawołanie: „pielęgnujmy więc i umacniajmy regionalną kulturę wsi polskiej, a przyczynimy się do wzmocnienia naszego Państwa" . Przytoczone wypowiedzi naszym zdaniem dość dobrze ilustrują ży­ wotność w publicystyce ludowej haseł znanych już wcześniej przy rów­ noczesnej próbie podejmowania starych zagadnień, ale rozwiązywania ich zgodnie z wymogami nowej rzeczywistości kulturalnej państwa. Publicystyka ludowa kontynuując - założenia wychowawcze wypra­ cowane jeszcze przed I I wojną światową nawołuje do uczenia się rozu­ mienia estetyki prymitywnych wytworów sztuki ludowej, ponieważ zna­ lazły w nich wyraz wrodzone zdolności artystyczne narodu i z ich ko­ rzeni wyrosła polska sztuka dekoracyjna. Sprawa jest o tyle ważna, że w dobie, gdy chłop zdobywa należną mu pozycję w państwie, musi on również nauczyć się poznawać i doceniać wartości bogatej sztuki swojej warstwy. Zawarte w niej są bowiem „upodobania ludzi do rzeczy pięk­ nych, a przede wszystkim odrębność duszy polskiej" . Z tych wględów głównie należy ograniczyć ingerencję w sprawy kultury i sztuki ludowej różnych miejskich „uzdrawiaczy" i „ludolubów", których dzia­ łalność przyniosła już wiele negatywnych skutków dla kultury wsi oraz zastąpić ich czynnie siłami samego żywiołu chłopskiego. Właśnie od dzia­ łaczy ludowych i młodzieży wiejskiej zależy, czy wieś wejdzie w krąg naszego życia kulturalnego jako pełnowartościowy twórca. Stanie się 13 44 - 45 " Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Z. K r z y ż a n i a k ó w a, Wychowawcze „Wici", nr 16: 1946, s. 14. 4 8 44 4 5 znaczenie zdobnictwa w świetlicy, �47 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J to dopiero, gdy weźmie ona w swoje ręce sprawy kultury i sztuki ludo­ wej, gdy potrafi się do nich ustosunkować i ukształtować w społeczeń­ stwie przekonanie., że kultura i sztuka ludowa jest jej „kartą wstępu" w pełne życie i prawa społeczno-polityczne, a co więcej, że jest to pod­ walina wielkości całego narodu. Sztuki elitarnej nie wolno przeciwsta­ wiać sztuce ludowej. Można tylko mówić o sztuce ogólnonarodowej, a w jej ramach o sztuce warstwy chłopskiej, która w niewielkim tylko stopniu mogła korzystać z ogólnonarodowego dorobku w tej dziedzinie, podczas gdy sama jest w niej reprezentowana bardzo bogato. Obecne obserwacje ujawniające kryzys sztuki miejskiej pozwalają przypuszczać, że odrodzenie całej sztuki polskiej przyjdzie właśnie ze wsi, ale zależy ono od wzmożonego wysiłku przede wszystkim działaczy ludowych i mło­ dzieży wiejskiej. Tylko na drodze aktywnego włączania młodzieży chłop­ skiej w te zagadnienia oraz nauczenia jej rozumienia sztuki ludowej (m. in. przez podejmowanie akcji zbierackich przejawów artystycznej twórczości ludu, zabezpieczanie poszczególnych wytworów przed zni­ szczeniem, wypełnianie przedmiotami sztuki ludowej świetlic wiejskich etc.) przedsięwzięcie to będzie możliwe do zrealizowania . Kwestia sztuki narodowej i sztuki ludowej podejmowana jest w tym czasie na łamach prasy również przez badaczy kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Usiłują oni ustosunkować się zarówno do dotychczasowych ustaleń w tej dziedzinie, jak i zarysować oblicze współczesnej sztuki polskiej wypowiadając własne sugestie podparte wiedzą, doświadczeniem i znajomością tematu. W 1945 r. J. Grabowski pisał: „miarą wielkości i znaczenia każdego narodu jest ilość i jakość wartości własnych, które wnosi do ogólnego dorobku ludzkości" . Wśród tych wartości najtrwalsza i najbardziej znacząca jest obok nauki — sztuka. Tylko naród, który wytworzył w tej dziedzinie rzeczy własne i wielkie, zasługuje na uznanie i szacunek. Po­ siadanie odrębnego oblicza kultury jest naczelnym warunkiem trwania narodu. Narody nietwórcze, żyjące z dorobku duchowego innych, roz­ pływają się jako indywidualności, giną, chociaż mogą istnieć jako pań­ stwa. Na polu sztuki nie wystarczy jedynie podejmowanie tematu pol­ skiego, aby uznać ją za narodową — polską. Miano sztuki narodowej mogą uzyskać wyłącznie dzieła posiadające styl będący własnością dane­ go narodu, własnością z niego powstałą. Dotarcie do istoty sztuki pol­ skiej do podstaw konstruktywnych stylu polskiego, na których mogli­ byśmy oprzeć dalszą budowę odrębnego oblicza naszej kultury, wymaga skupienia uwagi na dotąd lekceważonych „prowincjonalnych odmia46 47 4 8 Por. пр. B. P l o t a , Słów kilka o sztuce ludowej na Śląsku, „Wici", nr 17: 1946, s. 16. J. G r a b o w s k i , Sztuka narodowa a sztuka ludowa, „Zdrój", nr 1: 1945, s. 4. 4 7 �49 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 48 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A działalność artystów profesjonalnych. Jej główną wartość upatruje w tra­ dycji, cechach etnicznych, akcie zbiorowego i długotrwałego procesu two­ rzenia zgodnego z obowiązującymi wśród mieszkańców wsi kanonami estetycznymi. Głównie te wykładniki decydują o fakcie, iż styl polski, narodowy, oddaje najwierniej sztuka ludowa. Nadanie całej kulturze polskiej nowego oblicza było jednym z prio­ rytetowych zadań, jakie postawiło sobie polskie kierownictwo partyjne. PZPR stojąca na czele państwa od 1948 r. wyraźnie ten cel formułuje w deklaracji ideowej z 1949 r. stwierdzeniem, że demokracja ludowa rozwijająca się w kierunku socjalizmu wymaga zmian w sferze kultury. Przesłanki rozwoju kultury socjalistycznej w naszym kraju powstaną wówczas, gdy demokracja ludowa spełni następujące wytyczne: nach", aby w nich znaleźć klucz do poznania zawartych w nich wartości stylowych innych niż te, które są typowe dla sztuki Zachodu, a równo­ cześnie charakterystyczne tylko naszym dziełom i ich duchowi. Sztuka ludowa — dotąd pogardzana i wciąż czekająca na nobili­ tację — ma tutaj ogromne znaczenie z tego względu, że jest „w znacznie w y ż s z y m stopniu narodową, niż adoptowany dostojny przybłęda z zachodu, który znalazł oparcie w warstwach panujących. Sztuka ludowa jest tym, co stanowi w pierwszym rzędzie o naszym obliczu artystycznym. Ona przede wszystkim wynosi nas do godności równego między równymi w gromadzie naro­ dów twórczych" . 48 Ten nienowy pogląd, bardzo aktualny szczególnie w okresie neoromantyzmu, został — jak się. wydaje — wzbogacony silniejszym niż do­ tąd uwypukleniem elementu klasowego. Sztuka importowana z zachodu swą popularność i miejsce w polskim życiu kulturalnym zawdzięczała głównie akceptacji nielicznej warstwy panującej i rozwijała się kosztem zainteresowań sztuką ludową będącą właśnie reprezentatywną dla na­ rodu. Znaczenie sztuki ludowej dla odrodzenia stylu narodowego doce­ niali głównie niektórzy intelektualiści i artyści. Na przykład w okresie międzywojennym W. Skoczylas stworzył nowoczesny drzeworyt polski wydobywając dzięki inwencji artystycznej cechy stylu polskiego z ludo­ wego drzeworytnictwa i wskazał tym samym drogę praktycznego dzia­ łania celem pełnego unarodowienia sztuki polskiej. J. Grabowski powo­ łując się na twórczość W. Skoczylasa,,.jego uczniów i naśladowców jest bardziej czy mniej świadomym propagatorem idei, iż droga do pełnego unarodowienia sztuki polskiej prowadzi od sztuki ludowej przez jej uszlachetnienie rękoma artystów profesjonalnych. Zagadnienie miejsca sztuki ludowej w sztuce narodowej interesowało w tym czasie również etnografa K. Pietkiewicza, długoletniego zasłużonego badacza tej gałęzi Icultury ludowej. Jego zdaniem sztuka ludowa reprezentuje „styl naj­ bardziej polski, narodowy" , nawet bowiem jeśli ulegał on wpływom obcym, to zostały one przetłumaczone przez lud na mowę techniki, którą operował, oraz przefiltrowane przez jego tradycyjne, etniczne wyobra­ żenia duchowe i estetyczne, dając w konsekwencji sztukę, „która jest cząstką i samym życiem chłopa" . Tworzyły ją drogą tradycji całe dłu­ gie pokolenia mieszkańców wsi. Oddalone od zawrotnego, nieregularnego tempa postępu wiejskiego zachowały pewien styl, będący tworem rodzi­ mym powolnej wiekowej intuicji artystycznej wielkiej zbiorowości chłop­ skiej, w czym głównie leży jego istota i wartość, a cechuje go ponadto, że pierwiastki artystyczne tkwią w rzeczach najprostszych, codziennego użytku. K. Pietkiewicz nie postuluje uszlachetniania sztuki ludowej przez 49 so 1 8 4 8 Ibidem, s. 4. K. P i e t k i e w i c z , -s. 5. 6 0 ibidem, s. 5. Istotna wartość sztuki ludowej, „Zdrój", nr 3: 1945, „musi zwalczać w kulturze narodowej wszelkie w p ł y w y e l e m e n t ó w wstecz­ nych, musi rozwinąć kulturę, naukę, sztukę związaną z dążeniami mas ludowych, •odzwierciedlającą ich pragnienia, w y c h o w u j ą c ą naród w duchu humanizmu, de-mokracji, socjalizmu" . Równocześnie „musi przejąć wielki dorobek postępowych t w ó r c ó w wszystkich dziedzin kultury polskiej, musi nawiązać do tradycji postę• powych, humanistycznych i demokratycznych, istniejących w naszej kulturze, na­ wiązać do okresów rozwoju kultury narodowej, związanych nierozerwalnie z wal­ ką sił postępowych narodu polskiego przeciwko wstecznictwu" . 51 и ; i Ą i I I 1 j i ? I i j I Zarówno więc cele, jak i sposoby działań zostały tu wyraźnie nakreślone. Od tego, jak będą one realizowane, zależeć miało oblicze nowej kultury. Formułując wytyczne w dziedzinie nowej kultury narodowej przywódcy partyjni już wcześniej zwrócili uwagę na jeden z jej działów, a mianowicie — sztukę (szeroko rozumianą). Reprezentowali pogląd, który najpełniej wyraził ówczesny prezydent państwa, Bolesław Bierut, że wśród wielu czynników oddziałujących na zbiorowiska ludzkie sztuka pełni tę wyjątkową rolę, iż oddziaływuje na społeczeństwa najgłębiej i najpowszechniej, „kształtuje je, urabia i wychowuje" . Dzieje się tak dzięki specyficznej właściwości dzieła sztuki, które działa głęboko zarówno na umysł, jak i wyobraźnię, przez co „może wstrząsnąć człowiekiem, przekonać go, porwać" . Sztuka w tym ujęciu nie tylko dostarcza przeżyć natury estetyczno-duchowej (psychicznej), ale równocześnie p o r y w a , k s z t a ł t u j e i w y c h o w u j e społeczeństwo. Kierując .się takimi przesłankami krytykowano twórców sztuki tzw. niezaangażo53 54 51 Cyt. za Nauka i sztuka w służbie narodu budującego socjalizm, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1952, s. 10. * Cyt. za ibidem, s. 9. Z przemówienia B. B i e r u t a na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 I X 1947 г., Nauka i sztuka w służbie Narodu budującego socjalizm. Z prze­ mówień Prezydenta B. Bieruta, zestawienie W. Banaszkiewicz, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1952, s. 9. Ibidem, s. 9. 5 63 54 4 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �50 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wanej, nazywając ich postawę aspołeczną, a działalność „sztuką dla sztu­ k i " oraz kreślono obowiązki współczesnych artystów. Twórca, który kształtuje duchową dziedzinę życia narodu, zobowiązany jest „wczuć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknoty i potrzeby, z ich wzruszeń i przeżyć czerpać natchnienie twórcze do własnego wysiłku" . Głów­ nym bowiem celem artystów z różnych dziedzin sztuki „winno być pod­ niesienie i uszlachetnienie poziomu życia mas ludowych" . Społeczne znaczenie sztuki i społeczna rola twórców zostały tu po raz pierwszy po wojnie tak dokładnie sprecyzowane. Działalność artystyczna powinna służyć szerokim masom, niejako prowadzić do ich duchowego „ulepsze­ nia" i wniesienia na wyższy poziom ich życiową egzystencję, a równo­ cześnie być inspirowana całokształtem życia tych mas. Rozwijając tę myśl B. Bierut postuluje ścisłe związanie twórców ze społeczeństwem (z jego pracą, dążeniami, bolączkami, wysiłkami marzeniami itd.). Ich działalność artystyczna przejawiająca się w różnorodnych dziedzinach sztuki miała wskazywać społeczeństwu „drogę postępu, mobilizować do wydajnej pracy, wydobywać z ludzi najszlachetniejsze pierwiastki" i dzięki temu spełniać rolę „bodźca postępu i doskonalenia społecznego" . Zadania te określone jako „wielkie" będą mogły być realizowane przez sztukę tylko wówczas, „jeśli czerpać będzie soki, swoją treść z tych źródeł, z których czerpie treść swego życia, pracy i walki o nową Polskę, całe społeczeństwo, cały naród" . Istnieje więc w tym przypadku pewnego rodzaju zasada sprzężenia zwrotnego w relacji twórca — społeczeństwo. W historii polskiej były już przykłady „kształtowania ducha narodu i mobilizacji całego społe' czeństwa" przez twórców tej miary, co Mickiewicz czy Słowacki. Współ­ cześni twórcy muszą również włączyć się do tego dzieła i oddać cały swój wysiłek na kształtowanie nowej rzeczywistości. Jest to ich p o d ­ stawowy społeczny obowiązek. Ówcześni przywódcy państwa mieli wykształcone określone poglądy również na zagadnienia wzajemnych relacji i powiązań sztuki ludowej ze sztuką narodową. W 1947 r. S. Dybowski — minister kultury i sztuki, znany uprzednio jako działacz na polu popierania sztuki ludowej — w notce (w formie motta) zamieszczonej na karcie tytułowej pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej" pisze: 55 56 5 7 S8 59 6 0 65 66 67 58 M , 0 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 8. 8. 9. 9. 9. 9. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 51 „W narodzie polskim tkwią olbrzymie zdolności. Mamy bardzo bogatą sztukę ludową jeszcze żywą. Nasze tańce ludowe, nasze pieśni ludowe, stroje regionalne, wytwory samorodnej sztuki chłopskiej są skarbem, którego nam zmarnować nie wolno. Wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i w e j ś ć do kultury naro­ dowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i ż y w y c h r u m i e ń c ó w pol­ skości —• wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbu­ dzimy u innych szacunek dla narodu polskiego" . n i Jest to wypowiedź oficjalna i należy ją traktować jako stanowisko reprezentatywne dla polskich kół rządowych w tym okresie. Co jest w niej szczególnie istotne dla naszych rozważań? Naszym zdaniem prze­ de wszystkim dwa stwierdzenia. Pierwsze to, że lud polski, a ściślej war­ stwa chłopska, posiada ogromne uzdolnienia artystyczne, przejawiające się w jego sztuce (w przyjętym przez nas rozumieniu) i folklorze. Za­ równo ten potencjał twórczy, jak i gotowe już wytwory są naszym skar­ bem narodowym, którego nie wolno nam zmarnować. Stwierdzenie dru­ gie sprowadza się do tego, że aby rzeczywiste wartości zawarte w kul­ turze chłopskiej weszły do kultury narodowej muszą być one z niej wydobyte i przetworzone przez artystów profesjonalnych. Dopiero wów­ czas sztuka zyska cechy polskości i nabędzie uprawnienia wejścia do skarbca sztuki ogólnoludzkiej, budząc podziw i szacunek dla całego na­ rodu. Konsekwencje tego poglądu są dwojakiego rodzaju. Z jednej stro­ ny sztuka ludowa (sztuka warstwy chłopskiej) nie zyskała prawa do miana sztuki narodowej — polskiej, natomiast artyści profesjonalni pra­ gnąc, aby ich twórczość na nie zasłużyła, muszą przetwarzać ludowe mo­ tywy. Wywód ten zaprezentowaliśmy nie tylko po to, aby uwypuklić ży­ wotność idei romantycznych i neoromantycznych na polu podejścia do kultury i sztuki ludowej oraz narodowej, ale również i dlatego, że kon­ cepcje te zaważyły także na konkretnym obrazie sztuki polskiej po 1945 r. Dodać należy, że poglądy zbieżne reprezentował równieé B. Bierut. Okazją do ich zaprezentowania stały się uroczystości Roku Chopinow­ skiego, odbywające się w 1949 r. Przemawiając na ich otwarciu Bierut usiłował dać odpowiedź na pytanie, gdzie tkwi tajemnica nieprzemija­ jącej wartości, uroku, bliskości i polskości muzyki Chopina. Wytłuma­ czenie tego zjawiska widział głównie w tym, ,,że Chopin czerpał z nie­ przebranej skarbnicy twórczości ludowej, z motywów i melodii ludowych na naszym Mazowszu, z melodii, które utkane były w ciągu stuleci i od­ zwierciedlały smutki i radości tego ludu, jego niedole i tęsknoty nie­ wypowiedziane" . Geniusz pozwolił Chopinowi melodie te zarówno wzbogacić i wysubtelnić, jak i wydobyć z nich cechy najistotniejsze na62 ł l M „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. Z przemówień Prezydenta B. Bieruta..., s. 12. �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A szej twórczości narodowej. Dzieła jego są znakomitym świadectwem te­ go, „że twórczość naprawdę wielka wyrasta z tego, co ludowe, i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim" . Źródło ekspresji i siły oddziaływania jego muzyki „jest wybitnie polskie —• ojczyste i ludo­ we" . Ładunek emocjonalny zawarty w ludowej pieśni i melodii był dla niego nie tylko natchnieniem do przeżyć i odczuć osobistych, ale i two­ rzywem, które przekształcił w misterną i wspaniałą sztukę. Fenomenem jego twórczości jest fakt, iż jej swoisty narodowy charakter „nie umniejsrał, lecz pogłębiał jej wielkość i znaczenie ogólnoludzkie" . B. Bierut przyznawał więc, że sztuka ludowa jest swoistym skarbcem, gdzie prze­ chowywane są pod różnymi postaciami i formami liczne treści kultury warstwy chłopskiej — najliczniejszej grupy narodu. One to stanowią inspirację dla artystów wielkiego formatu. Ale dopiero postępowanie wartościujące i selektywno-wybiórcze odpowiednich motywów, form etc, a następnie ich wzbogacanie, upiększanie lub inny tego typu zabieg do­ konany przez artystę podnosi je do rangi sztuki narodowej. Podobnego zdania byli humaniści epoki romantyzmu czy później neoromantyzmu. Natomiast wnioski dalsze, jakie nasuwają się ówczesnemu prezydentowi na ten temat, są już zupełnym novum. Wypływają z odmiennych rea­ liów życia społecznego po I I wojnie światowej i nowych zadań stawia­ nych przed kulturą i jej twórcami w państwie demokratycznym zmierza­ jącym do socjalizmu. Podsumowuje je w ten sposób: 63 61 65 „Zadaniem obecnej, nowej epoki kształtowania dalszego rozwoju kultury na­ szego narodu jest pobudzić do działania w masach ludowych tę niezmierzoną po­ tęgę uczuć, która w nich tkwi i która była źródłem natchnień mistrza [tzn. F . Chopina — M. D.-P.]. Pragniemy skierować tę potężną siłę uczuć na b u d o w ę nowych form życia społecznego, które pozwolą uczynić życie lepszym i p i ę k n i e j ­ szym, a przez to wzbogacić kulturę narodu"". W pierwszych latach po zakończeniu I I wojny światowej sztuką lu­ dową zajmowało się wiele instytucji formalnych oraz organizacji społecz­ no-politycznych i to zarówno od strony kształtowania jej profilu ideowo-politycznego, sprawowania opieki nad nią i twórcami, praktycznymi działaniami popularyzatorskimi, jak i gromadzenia możliwie pełnego ma­ teriału artystycznej twórczości ludowej. Prace te prowadziły m. in. dzia­ łający od 1945 r. Centralny Instytut Kultury, Ministerstwo Kultury i Sztuki, założony w 1947 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludo­ wej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, muzea, placówki naukowe PAN i uniwersytety (skupiające historyków sztuki i etnografów), czy nawet Spółdzielnia Samopomoc Chłopska wraz z jej licznymi filiami. Ich ko­ ordynacją zajmują się z reguły Rady Narodowe oraz Wydziały Kultury' 6 3 Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 13. ° Ibidem, s. 13. 64 e 5 e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 53 i Sztuki niższych i wyższych szczebli podległe Ministerstwu Kultury i Sztuki. Wraz z upływem czasu i rosnącej ilości teorii na temat kultury i sztuki narodowej oraz kultury i sztuki ludowej rodzących się w różnych kręgach i orientacjach społecznych, polityka kulturalna państwa zmie­ rzała do ukierunkowania tych wysiłków celem wykształcenia w miarę jednolitej i spójnej koncepcji dla całej kultury i sztuki' polskiej. Prace te powierzano powoływanym w tym okresie specjalistycznym instytu­ cjom formalnym mającym za zadanie wykształcenie założeń ideologicz­ nych i teoretyczno-metodologicznych podstaw badawczych oraz prak­ tyki działania na polu kultury i sztuki. Nie będziemy oczywiście zaj­ mować się wszystkimi tymi placówkami. Odnotujemy jedynie te, które miały znaczenie podstawowe. W 1947 r. powstał Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej (przekształcony później w Państwowy Instytut Sztuki), który posiadał m. in. pracownię folkloru i sztuki ludowej. Głównym zadaniem, jakie miał do spełnienia, było poznanie, zbadanie i ustalenie wszystkich wa­ lorów i własności sztuki ludowej, a specjalnie tych „które pozwoliły sztuce ludowej być naprawdę sztuką mas" . Równocześnie powołano pismo „Polska Sztuka Ludowa" , które jako organ Instytutu miało być „nie tylko technicznym narzędziem jego pracy, lecz również łącznikiem między Instytutem a społeczeństwem" i przekaźnikiem rezultatów ba­ dań nad sztuką ludową, tak aby mogły one „wsączać się w bieżące życie kulturalne" . Pod koniec 1949 r. powołany został w Warszawie Państwowy Instytut Sztuki, który wchłonął pracownie dotychczasowego Państwowego Insty­ tutu Badań Sztuki Ludowej, kładąc kres ich samodzielnej działalności 67 68 69 70 71 8 7 Powołało go Ministerstwo Kultury i Sztuki. S. D y b o w s k i , „Polska Sztuka Ludowa" (dalej P S L ) , nr 1-2: 1947, s. 3. Charakter pierwszych zeszytów „Polskiej Sztuki Ludowej" wykazuje, że po 1945 r. prace i wypowiedzi z kręgu sztuki ludowej były nadal mocno związane z problematyką i metodami badań cechującymi okres przedwojenny. G ł ó w n y m i problemami teoretycznymi podejmowanymi w tym czasie przez badaczy sztuki ludowej były 2 kwestie: a) sformułowanie definicji sztuki ludowej i jej zakresu, którą podejmują po zakończeniu I I wojny światowej K . P i w o c k i w art. Po­ jęcie sztuki ludowej, P S L , nr 1-2: 1947, s. 5-8, oraz J . G r a b o w s k i w art. Za­ gadnienie stylu ludowego, P S L , nr 1-2: 1947, s. 9-10; nr 1: 1948, s. 3-5; nr 2: 19148, s. 3-5; nr 3: 1948, s. 3-5; nr 9-10: 1948, s. 3-5; b) kwestia historycyzmu w sztuce ludowej, którą zainicjował W. D y n o w s k i w art. Historycyzm w sztuce ludowej, P S L , nr 9-10: 1948, s. 7-10; nr 11-12: 1948, s. 3-7; nr 1-2: 1949, s. 3-8; nr 3-4: 1949, s. 67-70; nr 5: 1949, s. 137-139; nr 7-8: 1949, s. 195-199. Pionierska praca W. Dynowskiego jest z jednej strony kontynuacją etnograficznej tradycji myślenia w kategoriach historycznych (które cechuje np. prace T . Seweryna i K . Moszyńskiego), z drugiej natomiast w y j ś c i e m na wprost aktualnym wymogom badawczym zjawiska sztuki ludowej, a mianowicie ich uhistorycznienia. 6 8 6 0 7 0 71 D y b o w s k i , op. cit, Ibidem, s. 3. s. 3. �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A z organami prasowymi „Polska Sztuka Ludowa" i „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki i Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką". W jego ramach organizacyjnych znalazła się pracownia tańca i folkloru oraz sztuki ludowej. Ta centralna w kraju placówka naukowo-badawczą w zakresie zagadnień twórczości artystycznej miała pilotować związkom twórczości artystycznej z ży­ ciem i potrzebami społeczeństwa zdążającego do socjalizmu. Plany pracy Instytutu ogarniając rozległy zakres analiz, badań nau­ kowych i krytyki z dziedziny szeroko rozumianej sztuki i jej społecz­ nego podłoża ukierunkowane były na przewartościowanie dotychczaso­ wego dorobku nauki polskiej o sztuce na gruncie materializmu dialek­ tycznego i historycznego. Podstawę założeń metodologicznych stanowiło ścisłe powiązanie działalności naukowo-teoretycznej z aktualnymi po­ trzebami życia artystycznego „w toczącej się walce ideologicznej na froncie kultury, jak najściślejsze wiązanie i sprawdzanie teorii z prak­ tyką" . Tak pojęta analiza i krytyka aktualnej polskiej twórczości arty­ stycznej miały być głosem w dyskusji Instytutu odnośnie do przyjętej drogi do realizmu socjalistycznego. W dobie zaostrzonej walki ideolo­ gicznej (powodującej zmiany w życiu artystycznym) Instytut pragnął zarówno swymi pracami, jak i wydawnictwami „przyczynić się do po­ głębienia nauki o sztuce w oparciu o zasady marksizmu-leninizmu" , a tym samym dopomóc całemu środowisku twórczemu, krytykom i sze­ rokim kołom społeczeństwa w przyswajaniu tej nauki „przez rozpo­ wszechnianie znajomości ociągnięć postępowej realistycznej estetyki oraz nauki o sztuce, w szczególności zaś przez przyswajanie doświadczeń nau­ kowej i artystycznej myśli Związku Radzieckiego oraz bliskie kontakty z postępową sztuką i krytyką artystyczną krajów Demokracji Ludo­ wej" . Powstanie PIS łączy się więc wyraźnie z określeniem jego postawy ideowo-metodologicznej. Była to pierwsza w Polsce placówka naukowa, która zastąpiła na odcinku prac teoretycznych działalność ofiarnych, ale częstokroć samotnych pionierów — ideologów poprzednich dziesięcio­ leci, mająca ogromny wpływ na kształtowanie problematyki artystycz­ nej . Jednym z podstawowych zadań sekcji badań sztuki ludowej Insty­ tutu, realizowanym konsekwentnie przez cały czas (niezależnie od zacho­ dzących w tym czasie reorganizacji), były prace inwentaryzacyjne oraz dokumentacyjne ludowej sztuki plastycznej (m. in. gromadzenie bieżą72 73 74 75 71 Od Redakcji, nota do tomu pierwszego „Materiałów do 1950, s. 5. Ibidem, s. 5. Ibidem, s. 5. Por. K . P i e t k i e w i c z , Bilans opieki nad sztuką ludową stolecia, P S L , nr 4: 1959, s. 191. Studiów...", nr 1: 78 74 7 5 w okresie piętna­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 55 cej bibliografii polskiej sztuki ludowej oraz informacji o twórcach, zbie­ ranie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji zabytków sztuki ludowej pozostających w muzeach oraz badania terenowe). Zebrana do­ kumentacja opracowywana była w formie książkowej lub w postaci arty­ kułów zamieszczanych w PSL lub innych wydawnictwach często popu­ larnych, wypełniając tym samym lukę w ogólnej wiedzy społeczeństwa ю sztuce ludowej. Równocześnie podejmowano próby opracowań metodo­ logicznych w tym zakresie . Badania terenowe oprócz czysto nauko­ wych korzyści miały duże znaczenie popularyzatorskie i propagandowe w samym środowisku wiejskim. Starano się bowiem łączyć je z odczy­ tami, prelekcjami i wystawami organizowanymi dla miejscowej ludności. Ogólnie można powiedzieć, że od lat 50-tych bieżącego stulecia Pań­ stwowy Instytut Sztuki, mimo licznych błędów teoretycznych, metodolo­ gicznych i praktycznych, odegrał wybitną rolę pozytywną w zakresie opieki nad sztuką ludową, a zwłaszcza na odcinku badań terenowych, ustaleń teoretycznych i rozważań analizujących zjawiska współczesne zachodzące w dziedzinie sztuki ludowej. Po 1956 r. profil zainteresowań oraz koncepcje teoretyczno-metodologiczne PIS uległy rewizji i daleko idącej zmianie. Wyrażają się one najlepiej w odejściu od sztywnego pro­ pagowania sztuki realizmu socjalistycznego i zwrócenia uwagi na auto­ nomiczne wartości sztuki ludowej oraz jej rzeczywistą współczesną rolę w życiu zarówno społeczności wiejskiej, jak całego narodu. Proces ten znakomicie ilustrują publikacje książkowe, którym patronuje Instytut, oraz artykuły zamieszczane po 1956 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej". Będziemy się do nich niejednokrotnie odwoływać w dalszej części pracy. Oprócz placówek stricte naukowych powoływanych do życia w tym okresie powstawały instytucje formalne zajmujące się praktyczną dzia­ łalnością na polu sztuki ludowej. 76 77 7 6 Publikowane zazwyczaj w P S L . Por. szerzej R. R e i n f u s s , Prace sekcji badania plastyki ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, P S L , nr 4: 1959, s. 197207. ' Na przykład na początku lat 50-tych naszego stulecia nasila się dyskusja teoretyczna wokół zagadnienia uhistorycznienia podejścia do sztuki ludowej, po­ szerzona o nową kwestię genezy polskiej sztuki ludowej. Wiązała się ona z ogól­ nym zjawiskiem rewizji postaw metodologicznych i teoretycznych charaktery­ stycznym dla całej naszej nauki w tym czasie, co w y k a z u j ą dobitnie obrady Kongresu Nauki Polskiej, konferencje poświęcane badaniom nad sztuką ludową, zjazdy twórców ludowych itd. Obu tym zagadnieniom patronują uczeni związani z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki. Pracą, która n i e w ą t p l i w i e najmocniej zaważyła na dyskusjach i polemikach na temat genezy polskiej sztuki ludowej, były książ­ ka K . P i w о с к i e g o, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. Prace K . Piwockiego, W. Dynowskiego, J . Grabowskiego, konferencyjne arty­ kuły metodologiczne E . Frankowskiego i R. Reinfussa, kilka pozycji o charakterze postulatywnym oraz bezpośrednie polemiki i dyskusje, jakie one w y w o ł a ł y , były już ostatnim akordem wzmożonych zainteresowań teoretycznych problemami sztu­ ki ludowej. 7 �56 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Wzornictwa Przemysłowego zrodził się ze znanego już po­ mysłu С. K. Norwida wykorzystania we wzornictwie przemysłowym twórczej inicjatywy ludu. Zanim placówka ta uzyskała osobowość insty­ tucjonalną, prace tego typu podejmowała już. liczna grupa plastyków skupiających się wokół wydziałów wytwórczości i biur nadzoru estetyki produkcji pozostających w ramach organizacyjnych Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. Szermierzem tej idei po 1945 r. była W. Telakowska. Pod hasłem: „tworzenia nowej kultury dla narodu — z narodem" dążyła do stworzenia wzornictwa fabrycznego. Miało ono produkować artykuły dostępne dla szerokiego ogółu, zgodne z jego oczekiwaniami estetycz­ nymi. Charakter materialnej kultury socjalistycznej miał być narodo­ wy, wypracowany przez lud pracujący. Sztuka warstwy chłopskiej zo­ stała tu wysunięta na czoło jako najświetniejszy przejaw twórczości na­ rodu. Pomysł podobny realizował już K. Buszek, ale nie w przemyśle na dużą skalę. Teraz chodziło głównie o włączenie do wzornictwa przemy­ słowego inicjatywy twórczej chłopskich artystów, utalentowanych robot­ ników, młodzieży i dzieci. Pracą ich kierowali zawodowi artyści plastycy prowadzący nieliczne zespoły, ludzie o wybitnej kulturze osobistej, zo­ rientowani w odpowiednich technikach przemysłowych. Największe na­ dzieje wiązano w Instytucie z pracą z artystami ludowymi. Niektóre pró­ by włączenia pomysłów twórców ludowych do wzornictwa, jak w przy­ padku tkanin i malowanych fajansów, przyniosły nawet interesujące' wyniki. Ale efekty artystyczne ich wyrobów nie dorównywały pozio­ mowi przedmiotów wykonanych tradycyjną techniką i o przeznaczeniu ' utylitarnym na wsi. Plastycy w Instytucie mieli za zadanie twórczo t przetwarzać sztukę ludową. Stosowali więc zwykle różne metody: np.' traktując sztukę ludową swobodnie adaptowano wzory z krosna ręcznego I na fabryczne, zmieniając tylko technikę i surowiec, przenoszono też na j tkaniny wzory z wycinanek i koronek . W miarę upływu czasu pla- ] cówka ta doskonaliła coraz bardziej, metody pracy, odchodziła od sztuki l ludowej kierując się na współczesne wzornictwo przemysłowe oraz po-; szerzała zakres zainteresowań szczególnie w dziedzinie nowoczesnych | tkanin dekoracyjnych oraz konfekcji damskiej i męskiej. Istnieje ona 4 do dnia dzisiejszego, a jej wyroby rozprowadzane przez własny sklep fir- i mowy są synonimem znakomitego wzornictwa, modnej linii i doskona- j łego surowca, chociaż ze sztuką ludową mają niewiele wspólnego. | W 1949 r. powstała również Cepelia. Ze względu na specyficzny cha-J rakter tej placówki, jej rolę w kształtowaniu kultury narodowej oraz| szczególne osiągnięcia na polu reaktywowania polskiej sztuki ludowej | wypracowywane przez długie dziesięciolecia omówimy jej działalność! na innym miejscu. .1 78 7 8 Por. szerzej na ten temat art. W. T e l a k o w s k i e j , Próby czości ludowej do wzornictwa przemysłowego, P S L , nr 3: 1953, inne prace tejże autorki. włączenia twór­ s. 135-141, oraz �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 I I . S Z T U K A L U D O W A W POGLĄDACH NA KULTURĘ L U D O W Ą I K U L T U R Ę NARODOWĄ W L A T A C H 1950-1956 Począwszy od końca 1949 r. kraj nasz pod przywództwem PZPR wkro­ czył na drogę budowy ustroju socjalistycznego. Nieodłączną częścią i nieodzownym warunkiem tego procesu była budowa kultury socjali­ stycznej. Partia skoncentrowała wówczas swój wysiłek w tej dziedzinie na realizacji dwóch równie ważnych, a jednocześnie nierozerwalnie ze sobą związanych zadań. Pierwszym było „upowszechnienie oświaty i kul­ tury, udostępnienie dóbr kulturalnych milionom robotników i chłopów, którym burżuazja celowo zamykała dostęp do oświaty i kultury, do osiągnięć literatury i sztuki" . Drugim — nasycenie rodzimej nauki, kultury, twórczości literackiej i artystycznej „nową socjalistyczną tre­ ścią, która umożliwia wychowanie nowego człowieka — człowieka socja­ lizmu" . Tworząc nową kulturę socjalistyczną w miejsce dawnej „wyrosłej w warunkach społeczeństwa burżuazyjnego" kierownictwo, partii zau­ ważało, że proces ten nie przebiega w naszym kraju w łagodnej formie ewolucyjnego przekształcania kultury mieszczańskiej i jej pojęć este­ tycznych -w kulturę socjalistyczną, lecz jest procesem złożonej, zaciętej i d e o l o g i c z n e j w a l k i k l a s o w e j toczącej się w każdej dzie­ dzinie i na każdym posterunku budownictwa socjalistycznego, a więc również i w dziedzinie kultury. W jej ogniu partia i naród tworzy so­ cjalizm i jednolite, bezklasowe społeczeństwo . Kultura polska stanie się kulturą socjalistyczną „dopiero w wyniku zwycięstwa rewolucji so­ cjalistycznej, to jest tylko po rozbiciu aparatu państwa kapitalistycznego i tylko w warunkach wypełniania przez dyktaturę proletariatu jej funkcji kulturalno-wychowawczych" . Historyczną walkę o nowe oblicze kul­ tury podjęła klasa robotnicza pozostająca w sojuszu klasowym z masami chłopskimi i inteligencją pracującą, ale ważkość zagadnienia sprawiła, że w naszych warunkach proces ten był świadomie kierowany przez PZPR в*. 79 80 81 82 83 PZPR wychodziła od przesłanki, że sztuka będąc zjawiskiem spo­ łecznym pełniącym inną rolę i posiadającym inny wyraz w różnych okre7 0 B. B i e r u t , Referat wygłoszony na II Zjeździe PZPR, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1954, s. 5. Ibidem, s. 5. W. S о к o r s к i, Sztuka w walce o socjalizm. Wykład dla Aktywu Młodzieży Wyższych Szkól Artystycznych na kursie w Jadwisinie w 1950 г., „Materiały do Studiów...", nr 1: 1950, s. 9. S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, fragment referatu wygłoszonego na I Ogólnopolskiej konferencji twórców ludowych w Warszawie, P S L , nr 2: 1953, s. 68. S o k o r s k i , op. cżt., s. 26. Ibidem, s. 9. 80 8 1 8 2 8 3 84 �58 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sach rozwoju historycznego i różnych ustrojach gospodarczo-społecznych zawsze jednak była swoistym wyrazem i orężem walki klasy,-która po­ woływała ją do życia . Podejmując walkę o kulturę socjalistyczną — wzorem twórców systemu socjalistycznego, a zwłaszcza W. I . Lenina — uwypuklała szczególne znaczenie sztuki, jako siły i d e o l o g i c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a na społeczeństwo oraz oręża w a l k i k l a s o w e j . Przywiązując do tych jej funkcji społecznych wyjątkowe znaczenie dba­ ła o to, aby właśnie partia kierowała całkowicie i planowo jej rozwojem oraz kształtowała jej rezultaty . Jak pamiętamy, już czołowi działacze ruchu ludowego doby I I Rzeczypospolitej podkreślali rolę kultury i sztu­ ki ludowej w walce o równoprawne miejsce warstwy chłopskiej w struk­ turze narodu. Ale nie formułowali swoich poglądów w kategoriach walki klasowej, ani też nie powierzali sztuce ludowej funkcji podstawowego w niej narzędzia. W odniesieniu do tego zjawiska ich koncepcje utrzy­ mane były bardziej w charakterze przekonywań ogółu społeczeństwa 0 wartości kultury i sztuki ludowej w kulturze narodu oraz propozycji jej szerszej popularyzacji niż jawnego wyznaczania im roli głównego — aktywnego czynnika ideologicznego oddziaływania. Sztuka, uważana teraz za specyficzne i poniekąd autonomiczne zja­ wisko nadbudowy ideologicznej, stanowiąca t w ó r c z e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i miała być „świadomie kształtowana przez partię 1 naród oraz świadomie organizowana w obrazie artystycznym przez samego twórcę" , w efekcie czego powstałaby sztuka realizmu socjali­ stycznego, stanowiąca dialektyczne przeciwieństwo sztuki burżuazyjnej . Zgodnie z leninowską definicją sztuki, sztuka realizmu socjalistycznego jest to „sztuka prawdy życia, a sztuka prawdy życia to sztuka prawdy .artystycznej" . Praktyczna realizacja tego zadania wymagała przewartościowania dotychczasowego dorobku kulturalnego róS*rńież w dziedzinie sztuki, jej pojęć i kryteriów estetycznych. Aktyw partyjny stanął więc przed ko­ niecznością „przeanalizowania i dokładnego sprecyzowania funkcji kulturalno-wychowawczych Dyktatury Proletariatu" . Było to wówczas za­ danie priorytetowe, ponieważ stanowiło punkt wyjścia dla wszelkiej polityki kulturalnej. Wytycznym dla pokolenia ludzi budujących socja­ lizm, walczących o kulturę nowego, socjalistycznego człowieka było .„oparcie nowej narodowej sztuki epoki socjalizmu na jedynie naukowej 85 86 87 88 89 90 8 6 P i o t r o w s k i , op. cit, s. 67. Por. N. N e u m a n , W. I. Lenin i zagadnienia sztuki, tłum. z ros., „Materiały do Studiów...", nr 2: 1950, s. 136. " S о к ог s к i, Na nowym etapie, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, ::s. 156. S o k o r s k i , Sztuka..., s. 9. Ibidem, s. 25. Ibidem, s. .9. 8 8 8 8 81 M �69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 metodzie myślenia, na metodzie realizmu socjalistycznego" , a tym sa­ mym „świadomego i zorganizowanego przezwyciężania całej metody su­ biektywnie idealistycznego myślenia w stosunku do zagadnień sztuki i kultury" . Przyjmując w naszych warunkach metodę realizmu so­ cjalistycznego do analizy wszelkich zjawisk w sztuce należało pamiętać zarówno o procesie dojrzewania twórców, jak i „o złożonych procesach walki klasowej zachodzącej w świadomości każdego człowieka" . Dla­ tego też analizując poszczególne dzieła zalecano „rozpatrywać je pod ka­ wern ujawniania nacisków różnych teorii idealistycznych i formalistycznych na danego twórcę" . Wszelkie zjawiska artystyczne należało roz­ patrywać w nieustannym procesie rozwojowym i mierzyć je kryteriami postępu. Tylko wówczas bowiem sztuka miała wypełniać funkcje wychowawczo-kulturalne, gdy będzie wychowywała nowego człowieka do jego nowych zadań. Wychowanie to nie mogło polegać na dostarczaniu twórcom gotowych wzorów i formułek, lecz na kształtowaniu ich proce­ sów myślowych i świadomości, tak „aby wyprzedzali ideowo społeczeń­ stwo, a nie wlekli się w samym ogonie poszczególnych wydarzeń" . Wła­ ściwe wypełnianie funkcji kulturalno-wychowawczych przez sztukę so­ cjalistyczną według W. I . Lenina uzależnione było od jej komunikatyw­ ności. Ten punkt widzenia przyjęło również kierownictwo polskiej par­ tii. Sztuka, uznana, za jeden z najistotniejszych środków ideowego, politycznego i artystycznego wychowania mas musiała być jednocześnie przez nie zrozumiała. Lenin uważał, że istota problemu sztuki socjali­ stycznej polegała na tym „aby sztuka mogła zbliżyć się do narodu i na­ ród do sztuki" . Możliwe to będzie tylko wówczas, gdy stanie się ona zrozumiała dla mas i kochana przez nie; kiedy będzie zapalać ich uczu­ cia, myśli i wolę, a równocześnie podnosić je, mobilizować, budzić w nich artystów i rozwijać ich . Inaczej mówiąc komunikatywność sztuki w przekładzie na język estetyki zapewniał realizm , a wielką sztukę można według niego stworzyć jedynie drogą realizacji w twórczości arty­ stycznej idei socjalizmu . Ideę kierownictwa partii budowy sztuki socjalistycznej poparło śro­ dowisko naukowe i twórcze. W 1951 r. w Krakowie na Wawelu odbyła się I Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką, w której wzięli udział reprezentanci architektury, rzeźby, rzemiosła arty­ stycznego, muzyki, teatru, historycy sztuki i etnografowie. Uchwalono s2 M M 95 96 97 88 99 81 62 88 84 85 8 8 9 7 8 8 8 8 Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 25. Cyt. za N e u m a n , op. cit., s. 131. N e u m a n , op. cit., s. 134. Który został uzasadniony w leninowskiej N e u m a n , op. cit., s. 136. teorii realizmu socjalistycznego. �60 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A na niej wspólną rezolucję stwierdzającą, że zarówno nauka jak i sztuka, pozostające w służbie narodu budującego socjalizm „wkroczyła na dro­ gę wielkiej, twórczej przemiany i rozwoju" °. Uczestnicy obrad przy­ łączając się do walki o nową sztukę polską — socjalistyczną w treści i narodową w formie widzieli konieczność podjęcia wzmożonych wysił­ ków celem wygrania tej batalii. Zauważali niezbędność dokonania 'w swo­ jej świadomości naukowego ugruntowania i pogłębienia nowych socjali­ stycznych pojęć o sztuce. W badaniach nad sztuką polską postulowali ujawnianie jej rozwoju „w oparciu o twórcze siły ludowego podłoża" Ą, prześledzenie i wydobycie trwającej ,,w naszym przebiegu dziejów" walki o jej ludowy i narodowy charakter. Uznawali, iż badając i kształ­ tując polską sztukę realizmu socjalistycznego winni „twórczo nawiązy­ wać do społecznie postępowych, rewolucyjnych momentów przeszło­ ści" , a z dziejowego dorobku naszej sztuki „wydobyć bezcenne skar­ by doświadczenia artystycznego, wartości humanistycznych, wyrosłych na gruncie realistyczno-poznawczego stosunku do rzeczywistości" . W dyskusjach, wypowiedziach oficjalnych, referatach, naradach i roz­ prawach naukowych podkreślano, że „dopiero w realizmie socjalistycz­ nym po raz pierwszy zagadnienie kształtowania rzeczywistości z całą świadomością zostało określone jako s p o ł e c z n a f u n k c j a s z t u k i " [podkr. M.D.-P.] . Każda sztuka realistyczna współdziała czynnie w kształtowaniu rzeczywistości, i to zarówno w sensie materialnym, jak i w znaczeniu oddziaływania społeczno-wychowawczego, ale zasadnicza funkcja sztuki — o d b i c i e r z e c z y w i s t o ś c i i j e j k s z t a ł ­ t o w a n i e zostało wyraźnie sformułowane dopiero w założeniach rea­ lizmu socjalistycznego. Osiągnięcie mistrzostwa w sztuce realizmu so­ cjalistycznego możliwe jest tylko „na drodze głębokiego, ideowego po­ wiązania z treścią życia narodu" . Opowiadając się za sztuką realizmu socjalistycznego liczni twórcy z różnych dziedzin kultury odrzucali postimpresjonistyczny i abstrakcjonistyczny spadek poprzednich epok. Uważali, iż winna być ona aktyw­ ną siłą dopomagającą w kształtowaniu podstaw nowego ustroju i w tym znaczeniu traktowali ją jako sztukę frontu narodowego. Frontu, który pod przewodnictwem klasy robotniczej realizuje podstawy socjalizmu. Dowodzili dalej, że „między klasą robotniczą, od której pochodzi zamó10 10 1 в г 103 1 M 105 106 . " 100 Rezolucja, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I . Ibidem, s. I X . i» Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X , por. też Od Redakcji, „Materiały do Studiów...", nr 3-4: 1955, s. 5-7. J . S t a r z y ń s k i , Problemy współczesnego malarstwa w świetle II Ogól­ nopolskiej wystawy plastyki, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, s. 202. Ibidem, s. 233. 101 2 108 104 1 0 5 108 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 61 wienie społeczne pisarza i artysty, nie ma dziś przeciwieństw, nie ma konfliktu ideowego. Zamówienie społeczne klasy robotniczej ma przy tym charakter zorganizowany, instytucjonalny. Tak jest i tak być po­ winno" . Idea budowy jednolitej sztuki socjalistycznej wymagała teoretycz­ nego określenia zakresu znaczeniowego niektórych jej pojęć oraz usto­ sunkowania się do szeregu zjawisk zachodzących w tej dziedzinie kul­ tury. Na plan pierwszy wysunęła się wówczas nienowa kwestia sztuki ludowej i sztuki narodowej, narodowego charakteru kultury i sztuki socjalistycznej oraz obowiązków twórców wobec społeczeństwa. Terminologiczne znaczenie pojęcia sztuka ludowa stosowane dotych­ czas przez naukowców, publicystów, chłopskich działaczy kulturalnych etc. w naszym kraju odnosiło się przede wszystkim do sztuki warstwy chłopskiej oraz w mniejszym stopniu do twórczości artystycznej prole­ tariatu miejskiego (zarówno małych, jak i większych miast) wyrosłej z tych środowisk i zaspokajającej ich potrzeby kulturalne w zakresie sze­ roko rozumianej sztuki. Były one swojego rodzaju opozycją w stosunku do sztuki tzw. elitarnej, akademickiej czy profesjonalnej przeznaczonej głównie dla odbiorcy miejskiego i wąskiej elity inteligencko-szlacheckiej lub magnackiej. Natomiast uczeni radzieccy opierając się na leninow­ skiej teorii sztuki jako odbicia rzeczywistości przyjęli nazywać ludową tę sztukę, która „wyraża przodujące dążenia ludu [...], wyraża bezpo­ średnio jego uczucia i myśli" , niezależnie od tego, czy jest to sztuka profesjonalna, czy też samorodna: „ludowe jest to, co dawało lub daje korzyści ludowi, co przyczynia się do jego rozwoju, w czym w mniej­ szym lub większym stopniu odbija się historia życia ludu" . W takim rozumieniu treść określenia „ludowy" zmienia się w odniesieniu do sztuki. Przestaje ono oznaczać wyłącznie twórczość artystów chłopskich, stając się synonimem każdej postępowej „ludowej" w swym najgłęb­ szym podłożu działalności artystycznej. Dążenia ludu wypowiadane są nie tylko w pracy nieuczonych, samorodnych talentów, ale również i w dziełach artystów profesjonalnych związanych ideologicznie czy eko­ nomicznie z jego interesami , oddających obraz życia tej klasy spo­ łecznej i przyczyniających się do jej rozwoju. Jak zauważa G. Niedosziwin mamy w tym wypadku do czynienia z pomieszaniem dwu nieadekwatnych do siebie pojęć. Ludowymi nazy­ wamy dwie różne kategorie zjawisk artystycznych, które wymagają roz107 108 109 110 107 Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej (X 1951 г.), „Ma­ teriały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 88. Całość dyskusji: tamże, s. 31-143. G . N i e d o s z i w i n , Zagadnienie ludowości w sztuce radzieckiej, „Prze­ gląd Historyczny", nr 4: 1951, s. 24. A. F i o d o r o w - D a w y d o w , Zadania wydawnicze w zakresie historii sztuki rosyjskiej, Warszawa 1952, s. 61. но P i w о с к i, op. cit., s. 2. 1 0 8 1 0 9 �62 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzielenia terminologicznego. W jednym przypadku mówimy o ludowości sztuki w tym znaczeniu, że bezpośrednio obsługuje ona wyzyskiwane masy ludowe, będąc przez nie same tworzona. W drugim natomiast mamy na myśli sztukę związaną z klasami panującymi, których przedstawiciele na skutek takich czy innych przyczyn historycznych uświadamiają sobie interesy ludu oraz postępowe drogi narodu i przez swoją działalność artystyczną służą obiektywnie sprawie postępu ludu . Artysta klasy panującej zasługuje więc na miano ludowego w takim stopniu, w jakim odzwierciedla on realny konflikt w życiu narodu, proponując przy tym postępowe jego rozwiązanie . Uczeni radzieccy tej doby zauważali równocześnie, że następuje pro­ ces stopniowego zbliżania sztuki akademickiej (profesjonalnej) z twór­ czością ludową, czyli że dostrzegalny jest zanik dotychczasowej prze­ paści między sztuką zawodową a sztuką samorodną (amatorską), cho­ ciaż nie oznacza to jeszcze zatarcia wszelkich różnic między n i m i . Natomiast ludowość sztuki socjalistycznej zdaniem W. I . Lenina po­ legała zarówno na tym, że otwarcie i świadomie zwraca się ona do nie spotykanego dotąd odbiorcy (audytorium), jak i na tym, że zawiera w so­ bie całą różnorodność zmieniającego się nieustannie życia milionów wy­ zwolonych przez rewolucję ludzi, „że znajduje w niej wyraz polityczna świadomość mas, ich interesy i nadzieje i że zatem treść życia ludu w swym całokształcie sama jest źródłem twórczości artystycznej" . Pisał o tym w ten sposób: „sztuka powinna sięgać swymi korzeniami jak najgłębiej w życie mas pracujących" , dzięki czemu służyć będzie ludowi, a równocześnie lud będzie źródłem jej natchnienia i rozwoju. Przyjęcie przez kierownictwo partyjne, naukę i publicystykę polską rosyjskiego rozumienia sztuki ludowej, odmiennego od naszej dotych­ czasowej tradycji kulturalnej w tej dziedzinie sprawiło, że pojęciem tym posługiwano się w latach 50-tych w trzech znaczeniach. Pierwsze zwią­ zane było z treściami tradycyjnymi kultury ludowej (głównie chłopów i proletariatu miejskiego); drugie odnoszono do postępowej twórczości elitarnej, jaka torowała drogi rozwoju społeczno-kulturalnego w prze­ szłości; trzecie obejmowało treści współczesne tworzącej się nowej kul­ tury socjalistycznej, ludowej w warunkach sprawowania władzy przez lud pracujący. Przy tym przez lud rozumiano wówczas masy pracujące, klasę robotniczą, chłopów i inteligencję pracującą, czyli w zasadzie cały naród . 111 112 113 114 l l s ш 1 1 1 G . N i e d o s z i w i n , Oczerki tieorii iskustwa, Moskwa 1953, s. 111. Ibidem, s. 115. G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości u> sztuce radzieckiej, P S L , nr 3: 1951, s. 84. N e u m a n , op. cii., s. 132. Ibidem, s. 132. S. P i o t r o w s k i , Ludowa twórczość artystyczna, Warszawa 1955, s. 33. 112 1 1 1 1 1 4 115 1 1 9 �63 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Ludowość ówczesnej twórczości artystycznej polegać miała na jed­ ności zawartej w niej ideologii z ideami pracującego ludu budującego socjalizm. Idee te winny być wyrażone w doskonałej formie artystycz­ nej, równocześnie dostępnej, bliskiej i zrozumiałej dla wszystkich, a two­ rzona sztuka zasługiwała w takim sensie na miano ludowej. Określenie 'ludowy' poszerzone zostało na wszystkie dziedziny życia społecznego, a więc i na twórczość artystyczną . W praktyce zarówno w pracach naukowych, jak i publicystyce rzadko kiedy wyjaśniano, w jakim zna­ czeniu posługiwano się nim, równie często stosowano go dowolnie i roz­ szerzano. Odmiennie też był rozumiany przez różne środowiska społecz­ ne, a jego nieostrość potęgowało wprowadzenie nowego zakresu znacze­ niowego dla terminu 'lud'. Zdarzało się więc, że mówiono i pisano tymi samymi słowami o zjawiskach merytorycznie różnych. Problem ten jest otwarty do dnia dzisiejszego i czeka na nowe teoretyczne opracowanie odpowiadające wymogom współczesności, przysparzając w tym czasie sporo chaosu i niejasności szczególnie powodowanych przez środki ma­ sowego przekazu. W 1953 r. kwestię ludowości najpełniej rozwinął A. Jackowski . Stał on na stanowisku, że zagadnienie to w naszej sztuce jest proble­ mem centralnym, określającym zarówno zadania, jak i funkcje przed, nią stojące. Jego zdaniem sprawa ludowości nabiera szczególnej wagi w czasie budowy ustroju socjalistycznego likwidującego klasy antagonistyczne, zacierającego podstawowe różnice między miastem a wsią, pracą umysłową a fizyczną. Przedtem ludowość naszych t w ó r c ó w oznaczała „umiejętność widzenia i wyrażania zjawisk z pozycji całego narodu, przemawianie nie do ograniczonej liczby odbiorców, lecz do naj­ szerszych mas" °. Obecnie o ludowości decyduje głównie „społeczny sens twórczości i jej społeczna funkcja" . Ludowa jest bowiem sztuka wyrażająca wielkie treści naszej epoki, troski i radości nowego czło­ wieka, która jest mu bliska i dostępna. Jednak najwznioślejsze idee i naj­ piękniejsze treści „nie spełnią swej roli i nie dotrą do mas, jeśli forma, w jakiej będą zawarte, będzie obca, niedostępna tym masom" . Ze stwierdzenia tego wynika postulat (powtórzony za W. I . Leninem) do twórców, a mianowicie znalezienie wspólnego języka z masami pracują­ cymi. Jest to podstawowy warunek dotarcia do społeczeństwa. I w tym 117 118 m 12 121 122 1 1 7 Por. ibidem, s. 33, oraz szerzej R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludo­ wej, P S L , nr 2: 1952. A. J a c k o w s k i , Problemy jolkloru i ludowości w sztuce, „Materiały da Studiów...", nr 1: 1953. Autor ma zapewne na myśli twórców ludowych, jak i profesjonalnych, ale nie rozszerza tej myśli. J a c k o w s k i , op. cit, s. 204. Ibidem, s. 204. Ibidem, s. 204. 1 1 8 1 1 9 ł ! 0 121 122 �O* MIROSŁAWA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J DROZD-PIASECKA 123 aspekcie należy rozpatrywać dzisiaj problem ludowości w sztuce . Roz­ kwit naszej sztuki, sztuki socjalistycznej w treści i narodowej w formie, możliwy jest tylko na drodze ich wzajemnego przenikania się i wzboga­ cania (tzn. treści i formy). Spróbujmy jednak wrócić do meritum sprawy i zastanowić się, w ja­ kim stopniu koncepcja sztuki socjalistycznej zaważyła na ówczesnych poglądach na sztukę ludową głównie w pierwszym przytoczonym przez nas rozumieniu, tzn. tradycyjną sztukę warstwy chłopskiej i prole­ tariatu miejskiego, oraz jak widziano jej powiązania ze sztuką akade­ micką i szerzej narodową, i socjalistyczną, a przy tym, jakie stawiano przed nią zadania w walce ideologicznej o nowe oblicze sztuki. Oczy­ wiście jak dotąd będzimy uwzględniać jedynie stanowiska reprezenta­ tywne. Jednym z nich jest pogląd S. Piotrowskiego (wiceministra kultury i sztuki) o klasowym charakterze polskiej sztuki ludowej. Ujmowana łącznie z folklorem „wyrosła z walki o byt, z potrzeb materialnych, światopoglądowych i estetycznych ludu; wyrażała ona przy tym tęskno­ ty, marzenia i dążenia tego ludu" ¡ \ W dobie feudalizmu, a następnie kapitalizmu, gdy społeczeństwo było podzielone na klasy, a lud coraz bardziej eksploatowany i wyzyskiwany sztuka ludowa wiążąc się z ma­ sami upośledzonymi nabierała klasowego charakteru, stając się sztuką chłopów, ubogich rzemieślników i proletariatu. Jej cechą ogólnoludzką — występującą w okresie kapitalizmu za­ równo w sztuce ludu polskiego, rosyjskiego, litewskiego, ukraińskiego, ; jak i innych narodowości — jest to, że wyrosła wśród mas wyzyskiwa- ! nych wyrażając ich tęsknotę do wolności. W niej wypowiadał swoje \ radości i smutki dnia codziennego człowiek walczący o wyzwolenie \ i w niej zaspokajał swoje dążenie do piękna . Równolegle ze sztuką \ ludową rozwijała się sztuka akademicka o typowo elitarnym zakresie \ oddziaływania z tego względu, że pozostawała na usługach klasy panu- I jącej. Ponieważ zjawiska te nie zachodziły w próżni społecznej-, mieliśmy | | w tym przypadku do czynienia z wzajemnym wpływem kulturowym, jj S. Piotrowski był zdania, że w dziedzinie kultury i sztuki klasy panu- i jące narzucały ludowi elementy wrogie ideologicznie i sprzeczne z jego f interesami. Ich skutki widoczne są dotąd „w ideologii świątkarstwa, mi- f stycyzmu, w usypianiu krzywdy społecznej" . W dobie budowy wsi j 124 12 126 127 123 Ibidem, s. 209. f Takie podejście do zagadnienia cechuje w latach 50-tych niezmiennie m. in. f K . Pietkiewicza, dla którego sztuka ludowa jest głównie sztuką warstwy chłop- j skiej. Por. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości 1 ludowej (referat na II Konferencję Badań nad Sztuką Ludową), „Materiały do 1 Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. Ц P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 67. 9 Ibidem, s. 71. Щ Ibidem, s. 68. ж 12(5 1 2 5 126 127 65 socjalistycznej i walki ideologicznej sprowadza się ona na odcinku sztuki głównie do wydobycia plebejskiego nurtu z jej spuścizny, nurtu walki o wyzwolenie społeczne ludu z ucisku i wyzysku. Walka ideologiczna na polu sztuki ludowej ma za zadanie oczyścić ją z religianctwa, nale­ ciałości szlachecko-burżuazyjnych i kułackich, a równocześnie uwspół­ cześnić ją i nadać ideowy wyraz naszych czasów . Tradycyjna sztuka ludowa, zaspokajając potrzeby swego środowiska, była szkołą stale ulepszanych technik artystycznych, wzbogacanych przez następne pokolenia. Wychodząc z tej przesłanki S. Piotrowski wyciąga wniosek o paralelności rozwoju sztuki i społeczeństwa: „wiązała się stale z rozwojem społeczeństwa, służyła swemu środowisku i jednocze­ śnie była jego odbiciem" . Zadaniem nowego pokolenia twórców ludo­ wych jest więc zrobienie dalszego kroku naprzód. Oznaki, że w sztuce ludowej niektóre dawne wsteczne treści, w tym szczególnie o charak­ terze kultowym, zastępowane są współczesnymi, związanymi z życiem dzisiejszego człowieka, jego pracą, walką o wykonanie planu, walką o pokój — są już widoczne. Ale nie chodzi w tym przypadku o całko­ wite zerwanie z tradycją i stworzenie czegoś bardzo oryginalnego nie mającego żadnego uzasadnienia w ciągłości dziejowej. Charakter regio­ nalny i narodowy dziełu sztuki nadają pewne określone cechy. Tymi rodzimymi i swoistymi cechami sztuki ludowej są wszystkie te elemen­ ty, jakie wpłynęły na wytworzenie się odrębności regionalnych uwarun­ kowanych różnicami w stosunkach gospodarczo-społecznych, geograficz­ nych, zwyczajach uzależniających kształtowanie się upodobań artystycz­ nych (np. stroju, form ceramicznych, architektonicznych, melodycznych itd.). Ich wyrażenie jest sprawą indywidualności twórczej artysty, która zależy od jego postawy aktywnej, umiejętności operowania odpowiednimi środkami i formami dla wyrażenia idei przewodzącej społeczeństwu °. 12S 129 13 Tego rodzaju podejście do sztuki miało doniosłe znaczenie, ponieważ nie ograniczało całkowicie rozwoju tzw. tradycyjnej ludowej sztuki re­ gionalnej, chociaż znaczyło priorytet wyrażania przez nią idei „walki o socjalizm i pokój" , która powinna być hasłem naczelnym w równej mierze społeczeństwa, jak i twórcy. N o w e t r e ś c i powstające w spo­ łeczeństwie i dla jego potrzeb miały być wyrażone przy pomocy r o ­ d z i m y c h w a r t o ś c i , jakie również zawiera w sobie s z t u k a l u d o w a . Dyrektywa ta została uznana za społeczną funkcję sztuki ludowej. Powierzała twórcom ludowym do spełnienia szczególną rolę. Wydobycie i wniesienie do kultury narodowej wszystkich elementów war­ tościowych, w tym szczególnie bliskości i zrozumiałości „wiązania się 1S1 128 129 1 S 0 131 Ibidem, Ibidem, iożdem, Ibidem, s. s. s. s. 68, 69. 71, 72. 71, 72. 72. S — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �66 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 132 z życiem ludu, z jego walką i pracą, z jego tęsknotami" . W nich bo­ wiem wypowiedział się c h a r a k t e r n a r o d o w y . Koncepcja ta stała w wyraźnej opozycji do poglądów wyrażanych m. in. przez niektórych etnografów, działaczy ludowych oraz członków towarzystw popierania przemysłu i sztuki ludowej, stojących na stano­ wisku, że twórczość ludowa, aby pozostała ludową w sensie tradycyj­ nym, winna nie odstępować od wzorców dzieł stworzonych przez twór­ ców ludowych jeszcze pod koniec XIX i w niektórych wypadkach na początku XX w., dostępnych zresztą jeszcze po zakończeniu wojny. Kry­ tykując to stanowisko S. Piotrowski zalicza je do kategorii konserwa­ tywnych i niebezpiecznych, hamujących rozwój twórczości, a twórcę spychających na pozycję kopisty — naśladowcy. Koncepcja ta była rów­ nież opozycyjna w stosunku do poglądów wypowiadanych przez niektó­ rych publicystów oraz miejskie i wiejskie środowiska społeczne zafascy­ nowane rozwojem techniki, będące zdania, że sztuka ludowa w naszych warunkach jest anachronizmem. W dobie mechanizacji oraz produkcji taśmowej maszyny mogą wyprodukować więcej i lepiej.niż jakikolwiek artysta rękodzielnik (np. garncarz czy tkaczka). S. Piotrowski uważał ten pogląd za uproszczony, wykazujący zupełny brak znajomości zagad­ nienia i podobnie jak pierwsze stanowisko niezgodny z rzeczywi­ stością . Nowe zadania postawione przed sztuką ludową nakreślały zakres obowiązków twórców ludowych. Wywodzono je z przekonania, że zmiany zachodzące w Polsce, przynoszące nowe życie człowieka wolnego, doko­ nają przeobrażeń w świadomości i ideologii polskiego chłopa we wszyst­ kich dziedzinach jego życia oraz poglądach na świat i ludzi. Współ­ istnieć z tymi wydarzeniami powinna twórczość artystyczna — stano­ wiąca przejaw świadomości klasowej — „która nie będzie już odbiciem niedoli ludu, ale wyładowaniem woli twórczej, mistrzynią nowych form życia" . Nasycona treścią ideową ma ona obrazować tężyznę i roz­ mach wydarzeń okresu budowy oraz odtwarzać pełnię wyrazu walki kla­ sowej . Twórcy ludowi mają przodować w realizacji tych idei. Ich powołaniem jest kształtowanie nowych form twórczości ludowej, a ha­ słem pracy winien stać się triumf nowego życia. Innymi słowy podsta­ wowym obowiązkiem artystów ludowych było „zaostrzenie oręża ideo­ logicznego oddziaływania dostępnymi im, zrozumiałymi, coraz wyższymi jakościowo środkami artystycznymi" oraz związanie się z obecnym 133 134 13S 136 Ibidem, s. 70. i Ibidem, s. 71, 72. IM Е. F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową (skrót referatu na I Ogólnopolską konferencję badań nad sztuką w 1950 r. w K r a ­ kowie), „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 373. Ibidem, s. 373. P i o t r o w s к i, O twórczości..., s. 69. 1 8 8 8 3 185 1 3 6 �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J życiem ludu, interesami kraju, hasłem kierującym ideami naszej partii — budowy kultury socjalistycznej w treści a narodowej w formie . Prawidłowa realizacja wytyczonych twórcom ludowym zadań wyma­ gała również inicjatywy państwa, które przez swoje specjalistyczne orga­ nizacje społeczno-polityczne, ośrodki naukowe, instytucje formalne itd. miało poszukiwać twórców w masach ludowych, otaczać ich opieką ma­ terialną, szkolić ideologicznie, stwarzać warunki tworzenia, a ponadto wykształcić w nich wysoką świadomość powołania, odpowiedzialności społecznej oraz entuzjazmu twórczego. Dzięki spełnieniu tych warunków działalność na polu sztuki ludowej będzie mogła być poddana planowej organizacji i rozwojowi . Próbę przystosowania sztuki warstwy chłopskiej do nowej koncepcji społeczno-kulturalnej podjął etnograf K. Pietkiewicz . Sformułował on interesujący, podbudowany materiałem faktograficznym i znajomością stosunków wiejskich pogląd — który do-dnia dzisiejszego nie stracił na aktualności — o tradycji służby społecznej sztuki ludowej. Uzasadniał, że twórczość artystów ludowych była nieomal zawsze wyrazem wiej­ skiej grupy społecznej, służyła bowiem zaspokajaniu jej licznych po­ trzeb. Z tego względu nie stanowiła ona nigdy indywidualnego popisu twórcy, ponieważ wyrastała w sposób naturalny z kultury swego śro­ dowiska. Tezę tę podbudowywał argumentem, iż większość przedmiotów wytwarzanych przez wieś, które zaliczamy dziś do sztuki ludowej (np. tkaniny, ceramika, meblarstwo, strój itp.), należała do gatunku utyli­ tarnych, spełniających określoną funkcję użytkową w tym środowisku. Warunkowały je głównie potrzeby bytowe i podłoże gospodarcze, a wa­ lory estetyczne tych przedmiotów odpowiadały zarówno zapotrzebowa­ niu, jak i poczuciu estetycznemu nie wyłącznie jednostek, ale całego ze­ społu. Artysta ludowy był tylko jednym z członków tego zespołu, a jego inność polegała na posiadaniu szczególnych predyspozycji twórczych, podstawowych umiejętnościach warsztatowych i artystycznych. Nie wy­ starczyły one jednak do zdobycia sobie wiejskiego odbiorcy. Aby go pozyskać, musiał on czerpać z tradycji, czyli wielkiej szkoły życia wła­ snej zbiorowości. Ponadto wszelkie jego pomysły artystyczne, niejedno­ krotnie zapożyczane z kultury innych grup etnicznych, ze sztuki akade­ mickiej czy będące wytworem własnej fantazji mogły mieć rację bytu tylko w sytuacji aprobaty i przyjęcia przez własne środowisko. Każdy oderwany popis artystyczny, niesprostający tym wymogom, skazany był na niezauważenie, zaginięcie oraz odrzucenie przez skarbnicę tradycji. 137 138 ш 1 ! 7 Pod takim hasłem naród radziecki zbudował kulturę socjalistyczną i, kie­ rując się nim nadal, dąży do komunizmu. F r a n k o w s k i , op. cit, s. 373, 374. K . P i e t k i e w i c z , Społeczna rola artysty ludowego, P S L , nr 1: 1952, s. 68 n. 1 5 8 1 8 9 �08 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Reguła ta dotyczyła wszystkich dziedzin kultury. Treść i forma dzieł tym większe, że przemawia ona bliskim jej językiem. Na pytanie, w ja­ sztuki wiązała się ze światopoglądem społeczności chłopskiej, z jej po-; ki sposób przy pomocy prymitywnych środków artystycznych twórca jęciami i możliwościami artystycznymi. Dlatego też sztuki dla sztuki ludowy odpowiada na nowe zadania społeczne, można uzyskać dane nigdy w środowisku chłopskim nie było, a każdy krok naprzód twórcy' i przekonać się naocznie wizytując różne wystawy i konkursy sztuki ludowego był w mniejszym lub większym stopniu c z y n e m spo­ ludowej. ł e c z n y m . Twórczość ludowa rozwijała się i wzbogacała zależnie od Postulat budowy sztuki polskiej socjalistycznej w treści a narodowej sytuacji społeczno-bytowej wsi, przyswajając sobie i przetwarzając m. in. w formie wiązał się ściśle z określeniem stosunku sztuki ludowej do cenne wartości kultury ogólnej narodu . Przy tym nie zatracała swo­ sztuki narodowej. ich cech istotnych, ale nabywała przez te cechy kultury narodowej. Co Podejmując tę kwestię W. Sokorski wyszedł od rozważań na temat więcej, twórczość ludowa wraz ze zdobyczami społecznymi warstwy, ludowego podłoża w dziedzictwie całej polskiej kultury narodowej. chłopskiej zdobywała sobie miejsce w kulturze narodu. Sprzyjał temu; Przyjęty przez niego zakres sztuki ludowej, rozumianej jako „zespołowa zjawisku fakt, że wyodrębniająca się kultura kapitalistyczna asymilo- twórczość ludu obtaczana i kształtowana ciągle na nowo z pokolenia na wała coraz więcej cech kosmopolitycznych, a naród nasz po odzyskaniu pokolenie" , ujęty został w określeniu ludowość. Obejmuje on nim utraconej niepodległości miał większe niż kiedykolwiek ambicje naro­ materialną działalność plastyczną mieszkańców wsi i miasteczek, samo­ dowe. Dorobek twórczości ludowej był więc źródłem inspiracji dla sztu­ rodną twórczość rzemieślników i klasy robotniczej oraz folklor wsi i du­ ki elitarnej, a szczególnie polskiego rzemiosła i przemysłu artystyczne-, żych miast (w tym szczególnie tradycję pieśni rewolucyjnej) . Z tak go. K. Pietkiewicz wysuwa wniosek, że pozycję twórczości chłopskiej zakreślonej problematyki wyciąga wniosek, iż „w tym sensie sztuka lu­ w kulturze narodowej ugruntowały dwa traktowane łącznie czynniki: dowa, jako sztuka wiecznie żywa, jest istotnie podłożem, kształtem i kli­ ruchy postępowe wraz z siłą społeczną oraz zdobycze społeczne ludu matem sztuki narodowej" , jest twórczością żywą i wciąż przeobraża­ i stworzone w jego środowisku wartości artystyczne. Obecnie, jak doda­ jącą się. I wyłącznie w tym znaczeniu „można mówić o ludowych źród­ je, po obaleniu barier między miastem a wsią w momencie budowy jed-: >łach sztuki narodowej" , ale w żadnym wypadku „nie wolno jej trak­ nolitej kultury socjalistycznej obserwujemy proces zbliżania się sztuki tować jako zastygłego wzorca regionalnych odnalezisk, zasuszonych uczonej z twórczością ludową. w «zielnikach» etnografów" . Aby sztuka ludowa stała się narodową Ludowi i jego artystom dostępne są wszystkie skarby kultury naro­ „nie wystarczy przenieść ją «in crudo» do obrazu artystycznego, nie wy­ dowej, a jego własna sztuka może rozwijać się bez przeszkód otoczona starczy ją zacytować i uplastycznić w tekście, nie wystarczy jej wkom­ opieką państwa. W takich warunkach nie jest ona zobligowana tradycyj­ ponować od strony formalnej z całkowitym zagubieniem jej własnej nymi formami opowiadającymi, ale może odtwarzać wizje przyszłości acz swoistej treści i formy" . Konieczne jest przeżycie jej od począt­ i lepszego jutra, które buduje cały naród. Zjawisko to zaobserwowano ku w nowym obrazie artystycznym oraz traktowanie — podobnie jak już w różnorodności podejmowanej tematyki (np. wycinanek, malarstwa,- tradycji narodowej — jako wielkiej inspiracji twórczej „jako zasadnicze rzeźby). W praktyce jednak widzimy często wartość sztuki ludowej wiązanie architektoniki sztuki narodowej" . Ludowe „należy podnieść w motywach i naiwności oraz innych jej walorach artystycznych nie do narodowego, żeby narodowe stało się dorobkiem całej ludzkiej cywi­ dostrzegając, że tkwią one jeszcze w postawie społecznej artysty ludo­ lizacji" . W. Sokorski uważał, że jest to „najsłuszniejsza droga czerpa­ wego i społecznej roli jego twórczości. Dotąd służyła ona wiernie swemu nia z ludowego podłoża" °, a równocześnie ostrzegał, że zarówno ze środowisku, a obecnie na skutek naturalnego awansu społecznego, mimo licznych trudności, pragnie służyć całemu narodowi . W przystosowa­ S o k o r s k i , Na nowym..., s. 154. niu się twórcy ludowego do nowej roli — a mianowicie wzbogacania na­ Zgodnie z tym, co m ó w i ł M. Gorki, iż twórcami sztufii „byli garncarze, szego życia narodowego oraz mobilizacji do budowy socjalistycznego ju­ kowale i złotnicy, tkaczki i tkacze, murarze, cieśle, drzeworytnicy, rusznikarze, tra —• pomaga mu właśnie tradycja służby społecznej sztuki ludowej, malarze, krawcy i krawcowe i w ogóle rzemieślnicy — ludzie, których wyroby wsparta kompetentną pomocą artysty plastyka i akceptacją szerokiego artystyczne zapełniają muzea i cieszą nasze oczy". Cyt. za ibidem, s. 154. Ibidem, s. 154. ogółu społeczeństwa. Oddziaływanie tej sztuki na warstwę chłopską jest 140 142 ш 144 145 146 147 148 149 15 W1 1 4 2 1 4 8 144 145 14e 1 1 0 Oczywiście w tym przypadku mamy do czynienia ze zjawiskiem pewnego opóźnienia w stosunku do prądów w sztuce elitarnej, ale nie dotyczy to wszyst-. kich dziedzin sztuki ludowej. P i e t k i e w i c z , Społeczna..., s. 69-71. 147 148 149 1 4 1 150 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 154. 154. 154. 154. 154. 154. �70 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ludowej, a szczególnie folkloru wiejskiego „nie wolno nam uczy­ nić nowych «okopów Świętej Trójcy», swoistego formalizmu" . Sztuka ludowa jest więc w tej koncepcji głównie skarbnicą wzorów czy pomysłów, ale aby stała się narodową, należy jej poszczególne mo­ tywy i inspiracje twórczo uszlachetnić. Nietrudno dostrzec w niej od­ bicie poglądów kształtowanych przez romantyków i neoromantyków, które praktycznie realizowali A. Mickiewicz, F. Chopin czy Ś. Wit­ kiewicz. Na sztukę ludową jako praźródło polskiej kultury artystycznej, które i obecnie nie straciło swojej wartości, a gdzie pierwiastek narodowy od­ grywał zawsze dominującą rolę, zwracał wówczas uwagę również etno­ graf E. Frankowski. Uważał on, że współczesna sztuka socjalistyczna zwraca się do niej jak do nieprzebranego skarbca czerpiąc z niego go­ towe formy wyrosłe z tradycji ludowej. W naszej dobie tworzenia sztuki jednolitej włączy się ona do ogólnego nurtu sztuki narodowej, zapew­ niając sobie dalsze możliwości rozwoju . Na narodowy charakter sztuki polskiej według A. Jackowskiego złożyły się obok cech ludowej twórczości również tradycje kulturalne warstw wykształconych, w tym szczególnie twórczość takich wybitnych jednostek, jak M. Reja, J. Kochanowskiego, S. Matejki, A. Grottgera czy J. Chełmońskiego. Każdy z tych artystów zależny był w jakimś stopniu od sztuki ludowej. Albo bezpośrednio z niej czerpał, albo inspi­ rował się polskim krajobrazem czy losami narodu. Sztuka narodowa w społeczeństwie klasowym kształtowała się na bazie rodzimych pier­ wiastków naszej kultury ludowej. Wyrosła ona z ludu i związana jest „z nim przez to wszystko, co w niej najlepsze" , ale równocześnie do­ minowały w niej treści kultury panującej. Sens kultury i sztuki naro­ dowej zmienia się całkowicie w warunkach społeczeństwa socjalistycz­ nego. „Narodowość sztuki naszej epoki należy rozumieć jako specyficz­ ną odrębność form ukształtowanych w procesie rozwoju naszego narodu i służących do wyrażania nowych socjalistycznych treści. Ponieważ treści te stają się wyrazem potrzeb całego społeczeństwa, można je nazwać ludowymi, socjalistycznymi" . Inaczej mówiąc, postulat narodowej for­ my w naszej sztuce nie mógł być zrealizowany przez odwoływanie się wyłącznie do przebogatego. skarbca sztuki ludowej . Równolegle po1S1 152 153 154 155 156 151 Ibidem, s. 154. F r a n k o w s k i , op. cit., s. 372, 374. J a c k o w s k i , op. cit. Ibidem, s. 192. Ibidem, s. 193. Budując jednolitą kulturę bezklasową ze sztuki ludowej można dla tej kultury czerpać tylko te wartości, które mogą w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej". P i w o c k i , Glos w dyskusji, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367. War­ tości te określali już " Pokorski i S. Piotrowski. 1 5 2 1 5 3 154 155 1 5 6 x �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 71 winno mieć miejsce wiązanie jej „z postępowym i wielkim nurtem na­ szej spuścizny wykształconych pokoleń sztuki uczonej" oraz przesyca­ nie treściami socjalistycznymi. Te ideowo zbieżne nurty spotykają się i wzajemnie uzupełniają, kształtując sztukę socjalistyczną zapewniają jej wyraźnie narodowy charakter. Koncepcja jedności sztuki narodowej prezentowana w tym czasie m. in. przez K. Piwockiego zakładała fałszywość wyodrębniania sztuki ludowej z ogólnego nurtu sztuki narodowej , stymulując zmianę me­ todologicznego podejścia w badaniach tej dziedziny kultury . Próbo­ wano je znaleźć w stosowaniu tych samych kryteriów i pojęć badaw­ czych, jakie przyjęto używać przy pracach nad sztuką profesjonalną. Sztukę ludową zaczęto badać w jej ewolucji historycznej oraz łączności dziejowej z nurtem narodowym całej sztuki polskiej °, chociaż nie za­ rzucono całkowicie badania tego zjawiska od strony formalnej. Równo­ cześnie krytykowano popularne wśród historyków literatury i etnogra­ fów poszukiwania zapożyczeń. Uważano, że prowadziły one w rezultacie na manowce jakiejś pseudowiedzy, w której gubiły się zasadnicze pro­ blemy twórczości ludu, jej podłoże psychologiczne oraz związki sztuki i folkloru z życiem w s i . Po 1950 r. również etnografia polska zaczęła przestawiać się na nowe tory. Zwrócono uwagę na historyczny dorobek ludowej artystycznej twórczości plastycznej i folkloru. Podjęto na szeroką skalę akcje opie­ kuńcze i wystawiennicze oraz badania nad wszystkimi dziedzinami sztuki ludowej na obszarze całego kraju. W badaniach naukowych (prowadzo­ nych przez specjalistyczne instytucje formalne, m. in. PIS, katedry uni­ wersyteckie, muzea, Cepelię) twórczość ludową traktowano zgodnie z po­ stulatami metodologicznymi materializmu dialektycznego, usiłując ją 157 158 159 16 iei 1 5 7 P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 70. P i w o c k i , Glos..., s. 367. Dotychczasowy sposób badania sztuki ludowej od strony czysto formalnej nie budził wątpliwości co do jej istoty, a samo pojącie w y d a w a ł o się proste i jasne. Trudności pojawiły się dopiero wówczas, gdy podjęto próby badań sztuki ludowej metodą materializmu dialektycznego i historycznego. Usiłowano znaleźć na to odpowiedź teoretyczną na obradach: I Ogólnopolskiej Konferencji w Spra­ wie Badań nad Sztuką w Krakowie 1950 г., gdzie szeroko dyskutowano referaty programowe E . Frankowskiego i R. Reinfussa; następnie na Konferencji w Jadwisinie (1951 г.); I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie (1953 г.), z której materiały opublikowano w nr 2: 1953, P S L oraz na I I Ogólno­ polskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań nad Sztuką w Warszawie (1955 г.). 1 5 8 1 5 8 1 6 0 P i w o c k i , Głos..., s. 367. Por. A. J a c k o w s k i , O wartości poznawczej folkloru, P S L , nr 1: 1953, s. 24, 25. W tym samym czasie dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu p o w o ł y w a n e były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego i „Cepelia". Roz­ szerzono zakres prac artystycznych zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych. 1 6 1 �72 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 162 ująć w jej stawaniu się i rozwoju Szukano związków między prze­ mianami sztuki ludowej a przeobrażeniami społecznymi wsi polskiej XIX i XX w. Mocno podkreślano zaangażowanie społeczne widoczne w sztuce ludowej. Wysuwano zbyt optymistyczne twierdzenie, że kul­ tura i sztuka ludowa — posiadające elementy narodowe — ukształto­ wały się jako antyteza kultury szlacheckiej, dworskiej — pozbawionej elementów narodowych. Na tej podstawie w okresie budowy socjalizmu w Polsce i jednolitej kultury narodowej bez podziału na klasy i warstwy społeczne kierownicy polityczni widzieli w sztuce ludowej najbardziej żywe oraz charakterystyczne dla narodu elementy, które w pierwszym rzędzie należało włączyć do kultury narodowej. W związku z tym roz­ szerzano prace artystyczne zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych, otaczano opieką dalszy rozwój sztuki ludowej. Twierdzono, że gruntowne procesy przemian, jakie do­ konywały się w kraju, powinny znaleźć odzwierciedlenie w sztuce, a tym samym i w sztuce ludowej. 'Walka o socrealizm prowadzona od lat 50-tych naszego wieku nie ominęła więc i sztuki ludowej. Dążenie do odbicia w niej przemian epoki wiązało się w dużym stopniu z pod­ dawaniem i sugerowaniem tematów prac artystom i twórcom ludowym, co nie zawsze miało pozytywny skutek. Często zdarzało się, że nie­ umiejętnie realizowali oni głoszone idee. Praktyczne oderwanie ich od tradycji twórczej, charakteru regionalnego wykształconego wysiłkiem pokoleń powodowało obniżenie jakości wykonywanych dzieł. Artyści lu­ dowi bowiem szybko dostosowali się do stawianych im w tym okresie wymagań. Odpowiadając na zamówienie licznych opiekunów i protek­ torów zarzucali tematykę sakralną i w miejsce Madonn i Chrystusów tworzyli prace nowe, obce ich środowisku i jego tradycji, m. in. postaci traktorzystek, analfabetek pobierających naukę, uczestników konkur­ sów hodowlanych oraz przywódców partyjnych i wielkich ludzi naszego kraju . Wtórował ich popisom niezmiennie entuzjastyczny chór publi­ cystyki, zawsze pełen aplauzu i uwielbienia; podtrzymywał w uczuciu rzeczywistego awansu ich sztuki widok wszędzie obecnych elementów zdobnictwa ludowego oraz swojska, rodzima muzyka i pieśń płynące z głośników i radioodbiorników. Może najmniej podatne na nowe wpły­ wy okazały się te gałęzie wytwórczości artystycznej, które miały zdecy­ dowanie utylitarny charakter (np. ceramika czy tkactwo). Szczęśliwie okres ten nie pozostawił długich, wyraźnych rys na całej sztuce ludo­ wej, a jej twórcy, zgodnie z chłopskim poczuciem realizmu, skorzystali od początku z większej swobody twórczej, jaką niósł październik Г356 r. Nie znaczy to oczywiście, że wszyscy oni zaczęli nagle tworzyć dzieła 163 162 p _ lic p PSL. or o r n p_ artykuły zamieszczane w P S L . p_ i wystawy i konkursy. sztuki, z których recenzje zamieszczała n c z n e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 73 niezwykłe i zupełnie niezależne od sugestii innych, w tym szczególnie Cepelii czy miejskiego odbiorcy, ale za to bardziej osadzone w tradycji sztuki ludowej. Znacznie trudniej przystosowywali się do nowej sytuacji artyści profesojnalni. Pierwsze lata po wojnie upłynęły im na próbach szukania najwłaściwszej drogi służenia sprawie przyszłości oraz określenia wyraź­ nej deklaracji światopoglądowej. „Cóż jednak, kiedy na deklaracjach to się kończyło. Sztuka — jeśli nie szła po linii narodowego fudomańskiego lub przeszłościowego oportunizmu, pozo­ stawała dziedziną zamkniętą, rozwijającą się ze siebie i dla siebie, w z a k l ę t y m kręgu eksperymentów formalnych. Żywo być może reagowała na różnorakie prze­ jawy narastającej rzeczywistości, nie była jednak zdolną przekazać tych reakcji szerszemu środowisku, pozostawała społecznie zbędna i-obca" . ш Praktycznie obserwowaliśmy w tym czasie wzmożoną aktywizację, a nawet hegemonię kierunków przedwojennych. Jak zauważano, zja­ wiska te były swoistym rezonansem społecznym jako niewspółmierne z momentem historycznym, w którym wystąpiły. Krytyka podkreślała, że „rozpoczynający się szybki awans kulturalny i społeczny mas ludo­ wych wymagał sztuki, która by była im bliska i zrozumiała. Sztuką ta­ ką mogła być tylko sztuka realistyczna, sztuką głęboko ideowa, o wy­ raźnej tendencji politycznej, o wyraźnym p a r t y j n y m nastawie­ niu" . Uważano, że takiej sztuki kierunki formalistyczne dać nie mo­ gły, ale jedynie nowa metoda twórcza — socjalistycznego realizmu. Jej wprowadzenie było możliwe dopiero w kilka lat po wojnie (na przeło­ mie 1949 i 1950 г.); kiedy artyści od jakiegoś czasu poddawani byli oddziaływaniu wychowawczemu gospodarza kraju — klasy robotniczej i jej partii oraz ideologii marksistowskiej i sztuki Związku Radzieckie­ go, z której problematyką i osiągnięciami artysta polski zaczął się do­ piero zaznajamiać . Siedząc jednak chociażby recenzje z wystaw ma­ larstwa tego okresu, obserwujemy niezadowolenie krytyków z poczynań twórców profesjonalnych . Na przykład I I I Wystawę Malarstwa z 1953 r. 165 166 167 . „znamionowała wyraźna regresja na odcinku zasadniczym — odcinku proble­ matyki ideowo-politycznej. Przeważała tematyka bardziej «naturalna»: pejzaż,, portret, kompozycja rodzajowa, martwa natura. Tematy obrazujące g ł ó w n e etapy drogi, którą naród nasz idzie do socjalizmu — manifest P K W N , unarodowienie przemysłu, budowanie podstaw socjalistycznej gospodarki, dyskusja nad proble­ mem Konstytucji P R L i jej uchwalenie — potraktowano powierzchownie i zdaw1 6 4 M. P o r ę b s k i , Sztuka naszego czasu. Zbiór szkiców i artykułów krytycz­ nych z lat 1945-1955, Warszawa 1956, s. 25, 26. Ibidem, s. 68. Ibidem, s. 67. Poza nielicznymi wyjątkami, jak np. wystawa pośmiertna prac Kowar­ skiego z 1949 г., gdzie pokazano jego „Górnika Pstrowskiego" i „Proletariatczyków". 165 166 1 6 7 �74 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A kowo. Zawiodła również inicjatywa społeczna jak i indywidualna. Brakło do­ statecznej pomocy ideologicznej i organizacyjnej [...] osobistego w y s i ł k u poszcze­ gólnych artystów '[...] czujności na przejaw oportunizmu i zniechęcenia spowodo­ wanego trudnościami realizacyjnymi, na wrogie w p ł y w y i oddziaływanie sączące się z zewnątrz. Zapomnieliśmy, że żyjemy i tworzymy w walce" * . 1 8 W rezultacie wystawa walki nie pokazała ani w zakresie kompozycji, ani w napięciu realizującym się w dużych płótnach (których też nie było). Recenzje prasowe oraz te zamieszczane w pismach specjalistycznych potwierdzają trudności, jakie przeżywało malarstwo profesjonalne w przy­ stosowaniu się do wymagań sztuki realizmu socjalistycznego. Również i dla innych działów uprawiających dziedziny sztuki o charakterze przedstawiającym (grafika, plakat, rzeźba) nie jest to okres nieustają­ cych sukcesów. Nieporównanie lepiej ma się w tym czasie architektura wyżywająca się w ogromnych fasadowych konstrukcjach, upstrzonych rodzimymi elementami attyk i kolumn oraz rzemiosło artystyczne ba­ zujące na umiejętnościach i doświadczeniu zdobytym jeszcze przed laty. Inne działy twórczości profesjonalnej przeżywają podobne problemy techniczne, merytoryczne i ideologiczne. Generalnie mówiąc artyści aka­ demiccy zajęci są w latach 50-tych naszego stulecia rozwiązywaniem praktycznym wytycznych realizmu socjalistycznego. Oczywiście mamy tu na myśli tych twórców, którzy eksponują swoje prace publicznie, po­ nieważ wszelka działalność przeznaczona dla siebie jako nie mająca sze­ rokiego rezonansu społecznego nie interesuje nas na tym miejscu. Do­ piero po 1956 r. odzyskają oni możliwość swobodnego, indywidualnego tworzenia zgodnego z natchnieniem, umiejętnościami i nowymi prądami w sztuce światowej. W tym samym czasie przed sztuką ludową, tworzoną przez klasy pracujące, stało zadanie łatwiejsze. Sam fakt, że tworzył ją lud pracu­ jący, jest już jej swoistym atutem, nobilitacją i zapewnieniem godnego miejsca w kulturze narodu. Wystarczy, że oczyści się ona z naleciałości burżuazyjnych, klerykalnych i kułackich, twórczo uszlachetni w prze­ życiu artystycznym stymulowanym nowymi treściami, aby stała się na­ rodową i dalej socjalistyczną. Zarysowana sytuacja doprowadzi po 1956 r. — mimo cały czas za­ chowanej deklaratywności w tym zakresie — do rozejścia się sztuki pro­ fesjonalnej ze sztuką ludową. Nie mamy też już więcej prób t e o r e ­ tycznego uzasadniania stosunku sztuki ludowej do narodo­ wej, jak to miało miejsce poprzednio . Po prostu przyjmuje się za fakt 169 :na P o r ę b s k i , op. cit., s. 131, 132. Pod koniec lat 50-tych zanika zainteresowanie problemami teoretycznymi w zakresie sztuki ludowej. Proces kształtowania się nowych treści metodologicz­ nych następuje w toku konkretnego opracowania tematu, w podejmowaniu nowych zagadnień, w zainteresowaniu dla sztuki chłopskiej widzianej na tle jego kultury, 1 5 9 �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 17 oczywisty, że sztuka ludowa jest częścią sztuki narodowej °, co wiąże się z odrzuceniem rosyjskiej koncepcji ludowości i w zasadzie powrotu do tradycyjnej dla nas nomenklatury. Twórcy profesjonalni, szczególnie ci związani z Cepelią, oczywiście zajmują się też adaptacją wzorów uznanych za ludowe, ale po 1956 r. obraz jednolitej sztuki narodowej jest mało przejrzysty. Mimo deklaracji i propagandy sztuka ludowa nie była utożsamiana i nie stała się sztuką narodową. Praktyczne włączanie sztuki ludowej w ogólny nurt naszej kultury i sztuki w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Polski Ludowej przebie­ gało dwoma równoległymi drogami. Z jednej strony przez szerokie sto­ sowanie jej wytworów lub elementów do ozdabiania świetlic, lokali pu­ blicznych, szkół, mieszkań, oprawy dekoracyjnej okolicznościowych imprez i świąt narodowych, w ruchu amatorskim na wsi i w mieście (tu szczególnie wykorzystywano folklor i strój ludowy) oraz używanie jako wizytówki kultury polskiej poza granicami kraju spowodowano jej popularność i uznanie w społeczeństwie. Równocześnie jej twórcy szeroko reklamowani, podziwiani na wystawach i konkursach uzyski­ wali nowy status społeczny i rangę artysty . W tym sensie można mówić, że sztuka ludowa stawała się dorobkiem ogólnonarodowym czy," stosując inną nomenklaturę, sztuką robotniczo-chłopską. Z drugiej strony — zgodnie z ówczesnymi postulatami — służyła po­ dobnie jak przed laty za inspirację artystów profesjonalnych (szczegól­ nie plastyków zajmujących się tkaniną, grafiką książkową, modą dam­ ską). Ułatwiał to fakt istnienia tradycji nawiązywania do sztuki ludo­ wej w pewnych ośrodkach związanych z rzemiosłem artystycznym. Pra­ cowali jeszcze twórcy dawniej współpracujący z Warsztatami Krakow­ skimi czy Ładem. Żywa była _j£Ż pamięć walki o sztukę narodową to­ cząca się w dobie I I Rzeczypospolitej. Jednak brak sprecyzowania wy­ raźnie odbiorcy, przy równoczesnym rozszerzeniu kręgu „konsumentów" sztuki ludowej, który pozostawał nadal raczej w sferze rozważań teore­ tycznych, utrudniał partycypację twórczości profesjonalnej w całym społeczeństwie. Stąd też wywodzi się jej duża ostrożność w nawiązy­ waniu do sztuki ludowej, ugruntowana jednocześnie pamięcią o przesad­ nej częstokroć propagandzie sztuki chłopa i jej bezrefleksyjnego uwiel­ bienia prowadzących niegdyś do licznego, prymitywnego naśladownictwa wzorów. Z tego względu próbami zasadniczymi i ważniejszymi z punktu widzenia przyszłości, mającymi na celu włączenie sztuki ludowej w nurt 171 w dostrzeżeniu rodzącej się problematyki sztuki amatorskiej, zwłaszcza górniczej. Punkt ciężkości przesuwa się z analiz formalnych rzeźby czy malarstwa na zdob­ nictwo, strój, meble, dalej sztukę amatorską i nieprofesjonalną. Ale już malarstwa J . Cybisa za ludowe się nie uważa, a eksponaty ze sztuki ludowej nie przebywają w Muzeum Narodowym. Por. K . P i e t k i e w i c z , Udział twórców ludowych w naradzie szczeciń­ skiej, P S L , nr 2: 1952 1 7 0 1 7 1 �76 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ogólnonarodowej, były prace niektórych profesorów w szkołach artystycznych oraz kolektywów projektanckich w rzemiośle artystycz­ nym i w zakresie wzornictwa przemysłowego, którzy podjęli trud pod­ niesienia poziomu estetycznego przedmiotów codziennego użytku przez powiązanie sztuki współczesnej z tradycyjną, m. in. na drodze adapto­ wania wzorów i technik właściwych sztuce ludowej. W ten sposób two­ rzyli oni polską sztukę współczesną. W tym znaczeniu i dzięki takim za­ biegom artystycznym możemy mówić, że sztuka ludowa stawała się składową kultury i sztuki całego społeczeństwa. Proces ten trwa do dziś, chociaż jego koonotacje i nasilenia są zmienne w czasie. Piszemy o tym na innym miejscu. III. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A W D O B I E WSPÓŁCZESNEJ (OD KOŃCA 1956 R. DO O K . 1980 R.) Zmiany, jakie zaszły w całokształcie naszego życia społeczno-kulturalnego po 1956 г., nie znaczyły odejścia od zasad budowy sztuki spo­ łeczeństwa socjalistycznego ani też rezygnacji w polityce kulturalnej państwa z dziedziny sztuki jako formy powszechnego ideologicznego od­ działywania, wspierającej historyczną misję partii klasy robotniczej w walce o powszechną przebudowę świata . Społeczna i artystyczna funkcja sztuki sprowadzona do roli organi­ zatora wyobraźni narodu na drodze odzwierciedlania jego przeżyć, dą­ żeń, walk, zmagań społecznych i osobistych podkreślała znaczenie zja­ wisk artystycznych w życiu społeczeństwa. Z tego względu winna być ona wyrazem świadomego działania i , co więcej, świadomego przekształ­ cania życia w nową rzeczywistość artystyczną. Sztuka bowiem prede­ stynowana jest do ujawniania stosunków ludzkich, ich najbliższych po­ wiązań z cenami życia, klęsk, zwycięstwa oraz odkrywania przez pryz­ mat tych powiązań zjawisk nowych, tłumaczących i odtwarzających świat: „dopiero jedność tych spraw wypełnia w sztuce życie ludzkie i życie społeczeństwa [...] w zjawisku przekształcania życia w nową for­ mę artystyczną, w swoistą jedność treści i formy powstaje możliwość służenia sprawie przeżycia wielu milionów ludzi, a nawet całych na­ rodów" . Te zadania ideologiczne całej sztuki polskiej zostały określone i upo­ wszechnione już wcześniej. Generalnie nie były one sprzeczne z trwa­ jącą przez dziesiątki lat w kręgu awangardy artystycznej i kulturalnej tradycją „służebnej" wobec społeczeństwa roli sztuki . W początku lat 50-tych poświęcono im szczególną uwagę od strony teoretycznej i meto172 m 174 1 7 2 W. S o k o r s k i , Twórca i społeczeństwo, „Kultura", nr 4: 1963, s. 1. Ibidem, s. 1. J . S t a r z y ń s k i , Polska droga do samodzielności w sztuce, Warszawa 1973, s. 100. 173 1 7 4 �77 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J dolagicznej. Po 1956 r. nie było już więc przesłanek do dalszego ich szerokiego propagowania, czy też wytyczania ścisłych odgórnych wska­ zówek praktycznego działania . Idee sztuki socjalistycznej wrosły głę­ boko w świadomość społeczną i artystyczną. Ich różnorodność zarówno w sięganiu po nowatorskie rozwiązania formalne, jak też i powrót do niektórych dawnych tendencji np. XIX-wiecznej sztuki realistycznej, kontynuacja pewnych tradycji sztuki narodowej były poszukiwaniem no­ wego związku z życiem, nowej użyteczności sztuk plastycznych. Zalążki nowych kierunków, które niejednokrotnie obserwowaliśmy w poprzed­ nich dziesięcioleciach (szczególnie w 20-leciu międzywojennym), uzupeł­ niona nowymi treściami i formami znakomicie rozwinęły się właśnie w tym czasie, składając się na współczesny obraz całej naszej sztuki współczesnej. Rozważania teoretyczne i metodologiczne, analizy szcze­ gółowe skoncentrowały się głównie na wypełnianiu luk istniejących w obrębie poszczególnych zagadnień w różnych gałęziach sztuki, w tym i sztuki ludowej, oraz ustalaniu relacji między nimi a całą kultrą naro­ dową. Uważano, że sztuka polska uzyskawszy autonomię rozwoju (po rewizji dotychczasowego dorobku i postaw artystycznych) stała się rze­ czywiście socjalistyczna. Nastąpiło to w „momencie, gdy przestała ona pełnić funkcję propagandy na rzecz nowego ustroju [...], gdy odnalazła się jako siła samodzielna, zdolna do wyboru swej roli. Wtedy okazało się, że inne perspektywy rozwoju [...] dla niej nie istnieją" , a jej za­ daniem stało się zagospodarowanie zaaprobowanej już rzeczywistości, ukazanie jej możliwości rozwojowych, czyli jej wewnętrznych sprzecz­ ności. Refleksja nad całokształtem życia społecznego i kulturalnego na­ szego kraju, jaka miała miejsce po 1956 г., wprowadziła nowe spojrze­ nie na artystyczną twórczość ludową. Tradycyjna polaryzacja społe­ czeństwa polskiego, przy autentycznym szerokim wchodzeniu „ludu w naród" po zakończeniu I I wojny światowej, sprawiła jednak, że pro­ ces ten okazał się bardziej złożony i długotrwały niż zakładano na po­ czątku. Liczna dawna warstwa chłopska, przyswajając sobie dobrodziej­ stwa współczesnej kultury ogólnonarodowej, zachowała nadal niektóre cechy charakterystyczne swojej dotychczasowej kultury i sztuki, wy­ raźnie wyodrębniające ją od innych środowisk społecznych. Mechaniczne stosowanie określenia 'lud' czy 'ludowe' w stosunku do całokształtu zja­ wisk kulturalnych w socjalistycznej Polsce okazało się więc przedwcze­ sne i nieadekwatne do rzeczywistości. Na polu kultury i sztuki zaczęto 173; 176 1 7 5 Z problemów teoretycznych, jakie podejmowało środowisko naukowe w pierwszych latach powojennych, po 1956 r. powraca tylko kilkakrotnie głównie kwestia definicji sztuki ludowej. Podejmowana jest ona m. in. przez T. Sewe­ ryna, K . Piwockiego, K . Pietkiewicza, R. Reinfussa, A. Jackowskiego. K . W y k a , Rodowód i aktualne dziedzictwo literatury polskiej okresu 1918-1939, [w:] Droga przez półwiecze, Warszawa 1969, s. 196. 1 7 6 �78 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A zatem wracać do wyodrębniania zjawisk artystycznych i kulturalnych dotyczących oraz zachodzących w obrębie wsi (i małych miast) i głów­ nie w stosunku do nich odnosić termin ludowe . Innymi słowy był to swojego rodzaju powrót do ich tradycyjnego rozumienia . Sztuka ludowa traktowana teraz ponownie jako gałąź twórczości na­ rodowej , swoisty wyraz życia warstwy chłopskiej, wciąż żywa mimo zmian zachodzących w jej funkcjach społecznych, rozwijała się nadal i rozwija do dziś na bazie własnej tradycji (chociaż pracuje głównie dla miasta i zagranicy). A dzieła artystów ludowych w równej mierze jak i współczesnych mistrzów stają się treścią kultury całej zbiorowości, a nie osobistym doświadczeniem twórcy °. Po 1956 r. w polityce kulturalnej państwa w sposobie podejścia do sztuki ludowej nie obserwujemy istotnych zmian w tym sensie, że obok opieki nad przejawami konkretnej twórczości materialnej i folkloru wsi uważana jest ona nadal za „praźródło" kultury narodowej, ale nie wszystkie zawarte w niej wartości godne są podnoszenia do rangi sztuki narodowej. Należy przeprowadzać ich selekcję, wybiórczo przyswajać, uszlachetniać, adaptować, propagować głównie te z nich, które wnoszą istotny wkład dla kultury i sztuki całego społeczeństwa . Ale w prze­ ciwieństwie do okresu poprzedniego, gdzie przeważała teoria, instruktaż i postulatywność w tym zakresie, lata następne są epoką d z i a ł a l n o ­ ś c i p r a k t y c z n e j na jej polu. Zadania praktyczne są realizowane pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki przede wszystkim przez Cepelię, powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury, placówki muzealne oraz szeroki społeczny r u c h r e g i o n a l n y . Przy tym uderza teraz ich zakres i rozmach. Nie będziemy zatrzymywać się dłużej na działalności muzeów, które skrzętnie rejestrują, gromadzą, przechowują, dokumentują przejawy artystycznej i materialnej twórczości zarówno wsi dawnej, jak i współ­ czesnej, ani też pracą instytucji naukowych gromadzących materiały z tego zakresu czy też zajmujących się ich opracowywaniem w różnych formach wydawniczych. Ograniczymy się do skrótowego scharakteryzo­ wania roli Cepelii i ruchu regionalnego na polu sztuki ludowej oraz ich wpływu na kształtowanie się nowych funkcji społecznych sztuki ludo­ wej w naszym kraju. Dodać należy, że wprawdzie Cepelia rozpoczęła swoją pracę już w 1949 г., to jednak dopiero po 1956 r. jej działania nam 178 179 18 181 1 7 7 Por. S. G r o c h o w i a k , Kłopoty z tym ludem, „Kultura", nr 22: 1964, s. 1, 5. 1 7 8 Który nie jest tylko tzw. etnograficznym punktem widzenia. Por. Deklaracja ideowo-programowa i Statut Zjednoczonego Stronnictwa ludowego z listopada 1959 г., [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 435-436. Por. W. S o k o r s k i , Geniusz r.arodu, „Kultura", nr 3: 1974, s. 1. Czyli zgodnie z regułami tzw. ruchu folklorystycznego, który określił J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 310 n. 1 7 8 1 8 0 1 8 1 �79 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J brały charakteru stricte kulturalnego. Z tego względu poświęcamy jej uwagę na tym miejscu, chociaż odwołamy się do przedstawienia wcze­ śniejszych zainteresowań i profilu tej placówki. Sztuka ludowa oraz jej żywi twórcy wtajemniczeni w tajniki wiedzy technicznej, podbudowanej rękodzielniczymi umiejętnościami, byli zja­ wiskiem reliktowym niemniej jednak typowym w wielu regionach kra­ ju po zakończeniu I I wojny światowej. Nie dziwi więc fakt, iż w pla­ nowaniu zadań gospodarczych i kulturalnych zajęto się sztuką ludową, nie tylko od strony założeń teoretycznych, ale i praktycznych, sprowa­ dzających się do jej reaktywowania i sprawowania • odpowiedniej opie­ ki. Rzecz polegała na tym, aby w koncepcji kultury społeczeństwa bezklasowego określone zostało miejsce i rola dla ludowej twórczości arty­ stycznej w całokształcie życia kulturalnego i gospodarczego . Prze­ konanie to wynikało z przeświadczenia (jakim kierowali się już roman­ tycy i neoromantycy), że kultura ludowa zawiera w sobie trwałe i nie­ zniszczalne w formie i treści elementy kultury narodowej, które w dzie­ jach naszej kultury w różnych okresach wydatnie zasilały twórczość artystyczną w rozmaitych jej dziedzinach. Te trwałe treści i wartości po odpowiedniej selekcji i weryfikacji mogły twórczo zasilić również kulturę nowego społeczeństwa. Jak uważa K. Pietkiewicz: „w długim łańcuchu działań przeszłości, mających na względzie wykorzystanie arty­ stycznego dorobku kultury ludowej w kształtowaniu kultury narodo­ wej, można upatrywać narodzin swoistej polskiej koncepcji integracji dwu nurtów kultury artystycznej, jaka miała być zrealizowana w Polsce Ludowej" . Aby cel ten mógł być zrealizowany, należało m. in. stwo­ rzyć odpowiedni system ochrony uzdolnionych ludzi na wsi oraz nie znane im przedtem s t a t u s i ' r a n g ą artysty. Ponadto ugruntować w społeczeństwie pogląd na rolę, znaczenie i sens twórczości ludowej jako czynników wzbogacających kulturę narodu, 182 183 „należało wreszcie stworzyć ramy organizacyjne i warunki materialne dla działalności uzdolnionych jednostek czy całych grup regionalnych reprezentujących ż y w y nurt tradycyjnej sztuki, zaproponować społeczeństwu wytwarzane przez twórców ludowych dzieła, żeby mogły one służyć, spełniając odpowiednią funkcję kulturową w nowym układzie stosunków s p o ł e c z n y c h " . 184 Pozytywna realizacja tych trudnych zadań mogła być spełniona tylko w harmonijnym współdziałaniu czynników naukowych, kulturalnych i gospodarczych. Świadomość walorów sztuki ludowej — podnoszonych od dziesiąt­ ków lat — nie zaniknęła więc w społeczeństwie polskim wraz z zakoń­ czeniem I I wojny światowej. Nie zmalało też zainteresowanie artystyczną 1 8 2 Por. K . P i e t k i e w i c z , 30 lat Cepelii, [w:] Sztuka Cepelii, katalog wystawy, Warszawa 1981, bez str. Ibidem, bez str. Ibidem, bez str. J8S 184 i rękodzieło ludowe �80 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A twórczością ludową. Tuż po 1945 r. powstawały różne placówki o zróżni­ cowanym profilu pracy (m. in. wydziały kultury, spółdzielnie, towarzy­ stwa, instytuty) pragnące patronować sztuce ludowej, inicjujące akcje wydawnicze, dyskusyjne i opiekuńcze. Rodziło się też wiele spółdzielni rzemiosła artystycznego czy przemysłu ludowego tworzonych dzięki inicjatywie indywidualnych ideowców, wznawiających niektóre przed­ wojenne prace w tym zakresie. Wynikały one z ich pobudek patriotycz­ nych, społeczno-gospodarczych i kulturalnych oraz upatrywania w sztu­ ce ludowej (wzorem lat poprzednich), najbardziej charakterystycznych przejawów twórczości narodowej. Byli wśród nich ludzie różnych za­ wodów i proweniencji, często dawni działacze na polu popierania sztuki ludowej, artyści plastycy skupieni niegdyś wokół polskiej szkoły rzemio­ sła artystycznego, etnografowie, historycy sztuki etc. Z biegiem lat za­ częły wyodrębniać się placówki specjalizujące się w zakresie sztuki lu­ dowej, jej ochrony i popularyzacji . Wydarzeniem przełomowym było powstanie Cepelii, instytucji, która objęła patronat nieomal nad całością prac z dziedziny sztuki ludowej. Powołano ją w 1949 r. jako Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego (Cepelia), placówkę o charakterze spółdzielczo-państwowym. Po­ wierzono jej koordynację działalności gospodarczej na polu ludowej wy­ twórczości artystycznej zarówno w mieście, jak i na wsi, gdzie miała spełniać zadania ekonomiczne i kulturalne (bez jakichkolwiek dotacji państwowych). Wśród nich: organizować programową opiekę nad szeroko pojętą wytwórczością artystyczną i sztuką ludową, podnosić poziom arty­ styczny różnych gałęzi rękodzieła, uzupełniać produkcję przemysłu klu­ czowego oraz upowszechniać produkcję artystyczną przez jej sprzedaż we własnych sklepach . Przy tym wchłonęła ona liczne dotychczasowe spółdzielnie (m. in. wraz z warszawskim Ładem) , przedsiębiorstwa wytwórcze, warsztaty i sklepy zajmujące się artystyczną twórczością ludową i rzemieślniczą wraz z jej rozpowszechnianiem. Cepelia — zgodnie z panującą wówczas tendencją do centralizowania wszelkich działań społecznych, gospodarczych i kulturalnych, a także z ideą tworzenia nowej sztuki społeczeństwa socjalistycznego — posta­ wiona więc została przed próbą uporządkowania zagadnień produkcji i obrotu towarowego przemysłu ludowego i artystycznego. Rozpoczy185 186 187 l s s Por. szerzej P i e t k i e w i c z , Bilans..., s. 187-196; J . O r y n ż y n a , O sztukę ludową, Warszawa 1965, s. 79 n. Ш p _ piękno użyteczne. Ćwierćwiecze Cepelii, opr. zbiór, pod red. J . Orynżyny, Warszawa 1975, s. 8. Która przeżywała w tym czasie znaczny kryzys, ponieważ zarzucano jej schlebianie burżuazyjnym gustom. Przejęta przez Cepelię nastawiła się na wy­ twarzanie prostych mebli do małych mieszkań, drukowanych tkanin zasłonowych i obiciowych, kilimów, głównie dla przeciętnego odbiorcy. Mimo późniejszego roz­ woju nigdy już nie odzyskała swojej przedwojennej rangi. or 1 8 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 81 nająć swoją działalność była w sytuacji p r e k u r s o r a . Mogła jednak korzystać z doświadczeń i inicjatyw podejmowanych już w końcu ubie­ głego stulecia i w okresie I I Rzeczypospolitej, m. in. z prac galicyj­ skiego Wydziału Krajowego, eksperymentów S. Witkiewicza, osiągnięć Polskiej Sztuki Stosowanej, Warsztatów Krakowskich, Ładu i szerokich doświadczeń Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego . W prak­ tyce działania na polu kultury ludowej przyswoiła więc sobie wcześniej­ sze doświadczenia i cele, jakie im przyświecały, ale równocześnie do­ stosowywała je do wymogów współczesnego życia i kierunku polityki kulturalnej oraz gospodarczej państwa. Inaczej mówiąc połączyła je z no­ wymi treściami ideologicznymi odnoszącymi się do sztuki socjalistycznej. Cepelia została powołana do życia w chwili, gdy sztuka ludowa była już w zaniku. Wieś zafascynowana sztuką miejską i produkcją fabryczną odwróciła się od niej zdecydowanie. Wyjątki od tej reguły były nielicz­ ne. Jednak nieomal w całym kraju można było napotkać niewygasłe jeszcze tradycje twórczości rękodzielniczej. Cepelia postawiła sobie więc zadanie ożywienia różnych gałęzi sztuki ludowej i tradycyjnego ręko­ dzieła przez stworzenie na nie nowego zapotrzebowania na razie poza wsią, która je odrzuciła. Od chwili jej powstania kwestią tą zajmowali się działacze znani z okresu międzywojennego, którzy zastosowali spraw­ dzone metody popierania sztuki ludowej i rękodzieła. W nowych wa­ runkach gospodarczych i społecznych zmuszeni zostali jednak do ich roz­ winięcia. Dążyli zatem do reaktywowania i ożywiania ludowej twór­ czości artystycznej (ważnej z tego względu, że była to działalność ludu) na bazie tradycji regionalnej przekazującej jej treści, techniki i wzory wykonania za pomocą dawnych narzędzi i rodzimych surowców . Ich uwaga została skupiona najpierw na takich dziedzinach sztuki ludowej, jak tkactwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, ceramika, czyli inaczej na przedmiotach, jakie można było stosować do dekoracji wnętrz mieszkal­ nych. W tym celu utworzono specjalny Wydział Artystycznej Wytwór­ czości Ludowej (przemianowany później na Wydział Nadzoru Etnogra­ ficznego) oraz przyjęty powszechnie termin „sztuka ludowa" zastąpiono określeniem „wytwórczość", uznając je za bardziej adekwatne do rze­ czywistości . Oddzielenie przez Cepelię wyraźnie sztuki ludowej od rzemiosła i przemysłu artystycznego już w pierwszym okresie jej dzia­ łalności podyktowane było troską o niezgubienie istoty dziedzictwa twór­ czości ludowej. Praktycznie ożywiano sztukę ludową poprzez konkursy, ш 189 190 1 8 8 Por. H . S c h r a m m ó w n a , O organizacji i ideologii Towarzystwa Popie­ rania Przemyślu ludowego w Wilnie, Wilno 1933, s. 27; t e j ż e, Uwagi o sztuce ludowej, Wilno 1926, s. 6. Por. Piękno użyteczne..., s. 53. W znaczeniu potocznym termin ten jednak nie przyjął się na większą skalę i w dalszym ciągu stosowane jest powszechnie określenie sztuka ludowa. 1 8 3 1 5 0 6 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �82 MIROSŁAWA ĎŘOZD-PIASECKA wystawy, skup, stosowanie zachęty materialnej dla twórców, zapewnia­ jąc zbyt ich wyrobów we własnych sklepach, ponadto wytwarzano różne: przedmioty we własnych zakładach etc. Oprócz prac na polu ożywiania i popularyzowania sztuki ludowej, Cepelia od początku swego istnienia realizowała i inne prace związane głównie z rzemiosłem artystycznym, które umykają uwagi współczesnego obserwatora kojarzącego sobie jej działalność głównie z późniejszymi fe­ stynami, kiermaszami czy Cepeliadami. Powoływała nowe placówki, czę­ sto o charakterze prekursorskim, jak np. unikalne w skali światowej Biuro Projektów Przemysłu Zabawkarskiego (1950 г.), Biuro Wydaw­ nictw Artystycznych i Ludowych (1951 г.), inaugurujące cykl wydawni­ czy teką Zabytki Krakowa i dzieł L. Wyczółkowskiego, czy Biuro Wy­ posażenia Wnętrz (1953 г.). Ta ostatnia pracownia prowadziła m. in. pro­ dukcję, dostawy i montaż urządzeń wnętrz dla MDM-owskich, a póź­ niej staromiejskich lokali sklepowych, kawiarni, restauracji; przyjmo­ wała zlecenia o charakterze dekoracyjnym, jak wykonanie metaloplastyki architektonicznej, rekonstrukcje pomników, wnętrz użyteczności publicz­ nej; koordynowała produkcję różnych zakładów współpracujących z bu­ downiczymi PKiN. Ponadto wykonywała wnętrza reprezentacyjnych gmachów (hoteli i innych, np. w Lublinie, Poznaniu, Katowicach), a je­ szcze później rekonstruowała meble, gobeliny i inne elementy wnętrz do warszawskich pałaców (np. Wilanowa). Zajmowanie się przez Cepelię różnymi zdawałoby się sferami kul­ tury artystycznej (jak np. sztuką ludową i rzemiosłem artystycznym o typowo akademickiej — uczonej prowieniencji) nie było przypadkowe, jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że pierwsze lata jej działalności przy­ padały na okres intensywnej budowy kultury i sztuki jednolitego, bezklasowego społeczeństwa socjalistycznego, a zatem działania jej były zgodne z ogólną tendencją w polityce kulturalnej kraju. Równocześnie należy pamiętać, że od początku była ona placówką nietypową, łączącą zadania kulturalne z gospodarczymi. Sprawy gospodarcze dominowały w tym okresie nad kulturalnymi w wielu jej spółdzielniach. Pogoń za rentownością w sytuacji rynku pozbawionego artykułów pierwszej po­ trzeby kierowała je na zaspokojenie popytu np. w dziedzinie zwykłych tkanin typu watoliny czy obuwia, prowadziła nawet do wypaczeń w dzie­ dzinie sztuki ludowej. Produkcja ich ustępowała jednak wyrobom prze­ mysłu lekkiego, w miarę jak podnosił się jego poziom wzornictwa i ja­ kości. Zmusiło to Cepelię do zwrócenia większej uwagi na profil wy­ twórczości artystycznej. W miarę upływu czasu i zdobywania doświad­ czeń coraz dokładniej i precyzyjniej doskonaliła ona swój program i for­ my działania. Porzucała masową produkcję konfekcji, dzianiny, obuwia, pozostawiając sobie tylko wyroby na bardzo wysokim poziomie arty- �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 83 stycznym. Skracała ich serie, przyspieszała rotację wzorów oraz doko­ nywała kolejnych reorganizacji . Wszystkie zabiegi reorganizacyjne miały na celu troskę o właściwy profil produkcji jak i sprzedaży. Chodziło jej bowiem przez cały czas 0 skoncentrowanie się na rękodziele i przemyśle artystycznym, a głów­ nie na sztuce ludowej. W dobie wcześniejszego hasła kultura ludowa źródłem kultury narodowej, bardzo popularnego w pierwszych latach powojennych, rodzime rękodzieło artystyczne ceniono wysoko jako naj­ bardziej oryginalny wyraz kultury narodowej. Myśl С. K. Norwida w do­ bie świata ujednoliconego technicznie nabierała nowej wagi jako sprze­ ciw wobec zautomatyzowanej kosmopolitycznej cywilizacji. W ciągu swego istnienia Cepelia zmieniała nie tylko nazwy, ale za­ leżnie od rozwoju sytuacji gospodarczej i kulturalnej kraju zdobywała większe doświadczenia, kształtowała ulepszone metody pracy. Powołała własną wzorcownię, która oddała nieocenione usługi przy rekonstrukcji zapomnianych wzorów i technik rękodzielniczych oraz Pracownię Ba­ dawczą (1968 г.), prowadzącą badania terenowe (współpracującą z mu­ zeami, PIS i etnografami różnych instytucji). Kreuje nowe wzornictwo artystyczne, zakłada pracownie projektów i prototypów. Przeprowadza konkursy regionalne, które są najbardziej wypróbowanymi sposobami ożywiania i pobudzania twórczości ludowej oraz przypominania zapom­ nianych technik rękodzielniczych. Organizuje wystawy oraz pokazowe ekspozycje w kraju i zagranicą, targi, jarmarki, festyny sztuki ludowej. Cepelia miała wystawy zagraniczne w krajach wszystkich kontynen­ tów, w tym szczególnie dużo w krajach zachodnich, gdzie prezentowała różne dziedziny swojej działalności od zabawek przez biżuterię po meble 1 tkaniny. Skuteczną formą aktywizacji wytwórców są nagrody pieniężne fun­ dowane przez nią (często łącznie z Ministerstwem Kultury i Sztuki lub prezydiami Rad Narodowych). W ramach opieki nad twórcami ludowymi stara się o stworzenie im możliwości stałych zarobków przez populary­ zowanie ich dzieł. Utworzyła również specjalny Fundusz Rozwoju Twór­ czości Artystycznej i Ludowej. Przeznaczany jest on na ochronę i roz­ wój twórczości artystycznej i ludowej na drodze pomocy materialnej dla twórców oraz propagandę, wystawy, konkursy. Polega ona na subsydiach ш 1 9 1 Por. szerzej W i ę c k o w s k i , Słowo wstępne, [w:] Piękno użyteczne..., War­ szawa 1975, s. 4, 5. Dodać należy, że w 1974 r. zastąpiono w jej statucie słowo „przemysł" wyrazem „rękodzieło", przemianowując równocześnie n a z w ę placówki, a do jej zadań wprowadzono uściślenie, że tworzyć ma ona nowe i k u l t y w o w a ć tradycyjne wartości kultury materialnej przez organizowanie i rozwijanie r ę k o ­ dzieła ludowego i artystycznego oraz przemysłu artystycznego i otaczać opieką twórców tych gałęzi sztuki. Przypomniano równocześnie, że jej celem w c i ą ż w a ż ­ nym i aktualnym jest twórcze przetwarzanie tradycyjnych wartości artystycznych i świadome nasycanie nimi współczesnej sztuki plastycznej. �84 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i pożyczkach na remonty pracowni i warsztatów oraz przyznawaniu sty­ pendiów, m. in. za osiągnięcia w tworzeniu dzieł unikatowych; rozwój wzornictwa na podstawie tradycji regionalnych przez przekazywanie umiejętności w zakresie tradycyjnych rękodzieł. Cepelia prowadzi szko­ lenie młodych adeptów przez samych twórców ludowych (a nie drogą szkół i kursów), które daje nie kończące się przykłady rozwijania w ten sposób umiejętności i ożywiania wytwórczości. W jej kręgu powstała oryginalna inicjatywa tworzenia regionalnych izb twórczych mających n ' celu propagandę twórczości ludowej we własnym środowisku, jak również wśród turystów (np. w Tatarach w chacie C. Konopkówny, w Istebnej u J. Kawuloka, w Złakowie Borowym w chacie J. Grzegory). Cepelia troszczy się też o surowce, bez których sztuka ludowa traci na wartości, oraz nowe formy skupu i sprzedaży. Posiada własne zespoły pieśni i tańca (np. „Pilsko", z Żywca, „Kamionka" z Łysej Gó­ ry), które częstokroć sięgają do repertuaru dawnej obrzędowości ludo­ wej, oraz własne wydawnictwa '. W konsekwencji tych wszystkich działań Cepelia stała się n a j p oważniejszym m e c e n a s e m rękodzieła i sztuki ludowej oraz rzemiosła artystycznego na obszarze całego kraju. Rozwijała nie tylko istniejące i żywe umiejętności tradycyjnej sztuki ludowej, ale reakty­ wowała dawne, zanikające (np. ożywiała ośrodki garncarskie, tkackie, hafciarskie, wycinankarskie, kowalskie itd.), sięgając nawet do dawnej, obrzędowości i zwyczajów ludowych. Przy tym instytucja ta jest bar^ dziej znana szerokiemu ogółowi jako zajmująca się zagadnieniem arty-f stycznej wytwórczości ludowej, natomiast w mniejszym stopniu jestpowszechna znajomość jej prac w dziedzinie rękodzieła artystycznego; oraz nowoczesnego przemysłu artystycznego. Przyczynę tego stanu rze4 czy należy upatrywać w tym, że w okresie jej szczytowego rozwojuf w latach 70-tych wyszła ona na zewnątrz, a ściślej na ulicę ze swymf drobnymi przedmiotami, właśnie głównie z zakresu sztuki ludowej i fol-f kloru, oraz z ich ludowymi twórcami. W czasie licznych festynów, kier4 maszy, Cepeliad, jarmarków, dożynek itd., jakie odbywały się wówczas we wszystkich regionach kraju, Cepelia dawała im pewnego rodzaje ludową oprawę artystyczną w formie różnorodnej dekoracji (kwiatki^ girlandy, wycinanki), występów własnych zespołów regionalnych, рока* zów mody stylizowanej na dawnych ubiorach chłopskich oraz prezent tacji twórców ludowych przy ich warsztatach pracy. Z reguły więc cen-f tralnym punktem tych imprez była wycinankarka wycinająca nożycami swoje wzory na głównym placu, tkaczka przy warsztacie tkackim, garnij carz lepiący na kole garnki. Nie było technicznej możliwości prezento 192 85 wania w ten sam sposób pracy stolarzy poznańskich czy henrykowskich wykonujących artystyczne meble, plastyków zajmujących się tworze­ niem nowych wzorów w skórze, metalu, tkaninie itd. Ich prace dostępne były tylko w salonach Cepelii, na specjalnych wystawach, mówiły o nich też foldery i wydawnictwa, ale to już wymagało oddzielnego po nie sięgnięcia, ponieważ nie rzucały się one w oczy bezpośrednio w trakcie trwania imprezy folklorystycznej. Przeciętny odbiorca sztuki zaczął więc kojarzyć działalność Cepelii głównie ze sferą sztuki ludowej, utożsamiać ją z koszmarnym „ludomaństwem", którego z czasem miał szczerze do­ syć. Dodajmy, że również środki masowego przekazu poświęcały uwagę Cepelii głównie od strony jej prac na polu sztuki ludowej, czym przy­ czyniły się w sposób znaczący do ugruntowania takiego poglądu. Wyroby jej eksportowane za granicę, rozprowadzane przez własne sklepy (np. w Nowym Yorku i Brukseli), spełniają funkcję nie tylko propagandy polskiej sztuki ludowej i rękodzieła artystycznego, ale całej kultury polskiej. Artystyczna wytwórczość Cepelii stała się synonimem narodowej kultury plastycznej, dobrego smaku, wysokiego poziomu arty­ stycznego, swoistego stylu i charakteru, zarówno w kraju, jak i zagra­ nicą. I trzeba przyznać, że właśnie dzięki jej działalności nasza kultura narodowa została w poważnym stopniu wzbogacona. Obserwowana dziś szczególna moda i zapotrzebowanie na wyroby Cepelii są przejawem tego, że dla wielu z nas są one wyrazem wyso­ kiego poziomu kultury i standardu życiowego. Szereg wytworów trady­ cyjnych, zatracając przydatność we własnym środowisku, odnalazło dzię­ ki walorom artystycznym nową funkcję społeczną rolę przedmiotów ozdobnych. Poważne zasługi Cepelii, mającej rzeczywisty monopol na organizowanie artystycznej wytwórczości ludowej i jej zbyt, tkwią wła­ śnie w popularyzacji zastosowania sztuki ludowej i rękodzieła do nasze­ go życia współczesnego . Nie bez znaczenia na wytworzenie się okre­ ślonej mody na Cepelię i popytu na jej ludową produkcję miał fakt, że była to jedyna instytucja, która wychodziła zawsze na wprost istnieją­ cemu zaporzebowaniu społecznemu. W momencie, gdy wchodziła ona na nasz rynek krajowy (głównie miejski), był on bardzo ubogi i prak­ tycznie pozbawiony innych drobnych przedmiotów mogących pełnić rolę ozdoby wnętrz czy upominków. Równocześnie były to czasy zacierania przeszłości i sztuki burżuazyjnej, którą co skrzętniejsi usuwali z mie­ szkań w obawie o posądzenie hołdowaniu dawnym drobnomieszczańskim gustom. Stąd też cepeliowskie wyroby z dziedziny sztuki ludowej, praktyczne i dostępne dla przeciętnego nabywcy, przy tym szeroko re­ klamowane, a równocześnie nie obarczone etykietką „wstydliwych", sta­ ły się bezkonkurencyjne . Wraz z upływem lat, gdy coraz lepszy był 193 ш 1 0 2 Na produkcję Cepelii składają się różne przemysły, a w jej ramach orgaj nizacyjnych pozostają m. in. takie spółdzielnie, jak dziewiarska „Poziom", metal plastyczna „Orno" i „Rytosztuka", meblarska „Meble Artystyczne", działająci w całym kraju. i las p _ piękno użyteczne... Do dziś utrzymują się opinie, że monopol Cepelii na sztukę i moda na jej wyroby były w ó w c z a s zjawiskiem negatywnym, ponieważ skutecznie pozwalały or 1 M �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA przemysł lekki, a jego oferta rynkowa szersza, gdy rosła ilość ładnych, przedmiotów importowanych, a jednocześnie wyraźnie wzrosła zamożność społeczeństwa, które zaczęło zwracać oczy w kierunku antyków i buti-. ków, Cepelia dostosowała się do tej nowej sytuacji. Zaczęła wytwarzać dla odbiorcy krajowego przedmioty z zakresu sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego jakościowo lepsze, nowocześniejsze, mogące zaspo­ koić najwybredniejsze gusty w dziedzinie wystroju wnętrz czy też na­ dające się nadal na prezenty, upominki i pamiątki. Skoncentrowała rów­ nocześnie uwagę na odbiorcy zagranicznym, zazwyczaj pochodzenia pol­ skiego. Obok tego włączyła się aktywnie w ruch regionalny. W organi­ zowanie różnych festynów, obchodów itd., w których sztuka ludowa sta­ nowiła swego rodzaju sztukę dla sztuki. Właśnie działalność Cepelii na tym polu naszym zdaniem przyniosła bardziej negatywne niż pozytywne efekty w zakresie popularyzacji i ochrony sztuki ludowej. Przedmioty o charakterze, sztuki i rękodzieła ludowego z jakimi sty­ kamy się w sklepach Cepelii, ich ilość i różnorodność wykazują oczy­ wiście niejednolitość . Sztuka ludowa, tzw. autentyczna, a ściślej zwią­ zana z .dawną tradycyjną sztuką regionalną, oraz dzieła indywidualnych artystów ludowych (rzeźbiarzy, malarzy, tkaczek, wycinankarek, garn­ carzy) reprezentowana jest w nich już w znikomej ilości. Pozycję ilo­ ściowo największą stanowią natomiast adaptacje, ukształtowane stosow­ nie do potrzeb naszych czasów, biorące ze sztuki ludowej często kształt, ' kolorystykę, formę czy swój początek. Jest w nich też duża ilość wy­ robów przemysłu ludowego wytwarzanych w warsztatach zwartych, we­ dług wzorów ludowych lub przedmiotów zainspirowanych kształtem,, zdobnictwem, motywami czy ogólnym charakterem zaczerpniętym z lu­ dowej kultury artystycznej. Wszystkie one jednak w mniejszym lub większym stopniu bazują na ludowej tradycji artystycznej, posiadając przez to charakter polski i różnią się zasadniczo od seryjnej produkcji* fabrycznej nawet wówczas, gdy wytwarzane są w nowoczesnych war-i sztatach. Zarzut, że sztuka ludowa i przedmioty rękodzieła Cepelii są inne. w charakterze, czasem w tworzywie i wykonaniu od tradycyjnych" XIX-wiecznych wyrobów wsi, nie jest w pełni uzasadniony, przynaj­ mniej z dwóch powodów. Jednym z nich jest to, że ogólna polityka kul-¿ turalna kraju oraz wytyczne ideologiczne na tym polu dawały wyraźny? priorytet wszelkiego rodzaju adaptacji i uszlachetnianiu sztuki ludowej oraz tworzeniu rzeczy nowych. Podobnie postępowali już zresztą roman-: tycy i neoromantycy ze S. Witkiewiczem na czele, a Cepelia właśnie taki zakres zadań określiła wyraźnie w swoim statucie. Drugim powodem 195 1 : na eliminowanie z naszego życia i otoczenia dorobku artystycznego rzemiosła oraz sztuki nie chłopskiej. Por. J . W a s y l k o w s k i , O bękarcie kultury, „Kultura", nr 12: 1963, s. 10. 1 8 5 �87 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J jest to, że przedmioty współczesne tworzą już nowi ludzie w odmien­ nych warunkach, ponadto do zupełnie innych celów i dla innego odbior­ cy. Naturalny bieg życia wyklucza wyłączne powielanie kultury prze­ szłości. Nie jest ono twórcze i nie ma racji bytu. Współczesność odwołu­ jąc się do przeszłości, nawet w najbardziej prawidłowy sposób, musi tworzyć rzeczy nowe. Istota zagadnienia polega tu tylko na tym, aby to nowe miało swój aktualny sens artystyczny i społeczny . Równie uzasadniony wydaje się monopol Cepelii na opiekę nad sztu­ ką ludową i rękodziełem ludowym. We współczesnym życiu, skompliko­ waną pracą kulturalną i gospodarczą może prawidłowo kierować tylko instytucja wyspecjalizowana, dysponująca odpowiednimi kadrami me­ rytorycznymi, aparatem organizacyjnym, różnego typu instrumentami i —• co nie bez znaczenia — doświadczeniem. Ocalenie tego, co dziś posiadamy w zakresie sztuki i rękodzieła ludowego, nie byłoby możliwe bez takiej placówki, nawet przy najbardziej intensywnej i wydatnej pomocy instytucji naukowych, muzealnych i aparatu Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. W dużej mierze udało się przecież ocalić i powiązać wiele cennych elementów ludowej kultury artystycznej z przeszłości ze współ­ czesnością, niepomiernie wzbogacając naszą kulturę narodową i wła­ śnie w tym leży główna zasługa Cepelii . Szeroki i różnorodny ruch kulturalny na odcinku sztuki ludowej i folkloru w Polsce, a w tym wieloletnia działalność Cepelii, pozwalają zresztą wysnuć wniosek, że elementy ludowej tradycji artystycznej, wrastając coraz bardziej w naszą kulturę współczesną, wzbogacając ją w sensie tworzenia i inspiracji twórczej, pozwalają na zachowanie pol­ skiej swoistości kulturalnej. Konkludując, mimo pewnych błędów i niedociągnięć Cepelia wypra­ cowała odpowiednie metody działania, w rezultacie czego przyczyniła się wybitnie do zachowania, rozwoju i upowszechnienia sztuki ludowej i rękodzieła ludowego i odnalazła dla tego typu wytwórczości odpo­ wiednie miejsce w życiu współczesnym . Obok Cepelii szczególną rolę w zakresie sztuki ludowej odegrał współ­ czesny kulturalny r u c h r e g i o n a l n y . Decentralizacja w zarządzaniu placówkami kultury przeprowadzona po 1956 r. niosąca za sobą usamodzielnienie się Rad Narodowych i in­ stytucji kulturalnych praktycznie znaczyła zwiększenie odpowiedzial­ ności za politykę kulturalną lokalnych, terenowych władz powiatowych i wojewódzkich, które przejęły nieomal w całości inicjatywę w dziedzi­ nie prawidłowego kształtowania rozwoju socjalistycznej kultury w swo­ ich regionach. Fakt ten naszym zdaniem był jedną z głównych przyczyn 196 197 198 1 8 6 Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. Dowiodła tego wystawa zorganizowana w Muzeum Etnograficznym w 1981 r. w Warszawie z okazji jubileuszu 30-lecia Cepelii. Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. 1 5 7 1 8 8 �88 MIROSŁAWA DROZD-PIĄSECKA dyskusji o regionalizmie, jaka wywiązała się wówczas na łamach róż­ nych pism. Obejmowała ona szeroką problematykę kulturalną, ale w du­ żej mierze dotyczyła zagadnień wykorzystania sztuki ludowej i folkloru w pracy kulturalnej, roli ludowego dziedzictwa artystycznego we współ­ czesnym kulturalnym ruchu regionalnym oraz form jego opieki i popu­ laryzacji. Idea regionalizmu powszechnie znana i popularna od dziesiątków lat,,szczególnie popierana przez władze państwowe I I Rzeczypospoliteji roz­ budowana w tym czasie przez działaczy ruchu ludowego, a następnie przystosowana przez nich dla potrzeb kulturalnych oraz społeczno-poli­ tycznych warstwy chłopskiej, poszukującej swego miejsca w kulturze narodu, ożyła więc na nowo po I I wojnie światowej. Teraz jednak obser­ wujemy tendencję włączenia jej głównych założeń i celów w nurt ideo­ logiczny tworzenia współczesnej kultury społeczeństwa socjalistycznego i paralelných do niego poczynań praktycznych. Już w 1955 r. podjęta została w Olsztynie pierwsza w Polsce Ludo­ wej uchwała Rady Narodowej w sprawie upowszechniania kultury. W punkcie drugim dekret ten stwierdza, że: za stan kultury w woj.J olsztyńskim odpowiedzialni są przede wszystkim pracownicy aparatu rad narodowych. Natomiast w punkcie szóstym czytamy: „Prezydia rad narodowych winny udzielić szerokiego poparcia dla rozwijają­ cej się twórczości ludowej, jak i jej popularyzacji. Przede wszystkim należy w y - tworzyć szeroki ruch zbieraeia pieśni, strojów, legend i opowiadań. Aby cel ten osiągnąć, trzeba uruchomić specjalne środki «ogłosić konkurs, otoczyć opieką twór-I ców ludowych, spopularyzować ich, wyróżnić nagrodami i odznaczeniami p a ń s t w o ­ wymi, stworzyć im warunki dalszej pracy i b y t u » " " ' . " - ¿ Mimo jednak szeregu ustaw i rozporządzeń świadczących o trosce* państwa o twórczość ludową i warunki pracy wiejskiego artysty, korzy-: ści praktyczne im samym i społeczeństwu zapewnić mogła jedynie ich realizacja 2°°. Szczególnie żywa dyskusja nad miejscem regionalizmu w kulturze naszego kraju oraz jego aktualną przydatnością społeczno-kulturalną toczyła się na początku lat 60-tych. Zainicjowali ją sami zwolennicy tego* kierunku , różnymi licznymi wypowiedziami na łamach prasy, które; stały się punktem wyjścia dla wymiany szerszych poglądów na ten t e ­ mat. Główne credo regionalistów sprowadzało się do znanych stwier-| dzeń, że kultura poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych za wiera w sobie ogromne wartości, które składają się na skarbiec kulturyf narodowej. Co więcej, jest on dzięki nim stale wzbogacany, a mógłby! ; 201 1 9 3 W. G ę b i k, Regionalizm jako czynnik wspólnoty narodowej, „Zycii i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 89. Ibidem, s. 90. Materiały dyskusyjne z zakresu tego zagadnienia publikowane były m. iru| w 3-4 nr: 1961, „Życia i Myśli". 200 8 0 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J być wzbogacany jeszcze bardziej, gdyby ruch regionalny pozyskał sobie szersze zrozumienie i poparcie. Regionalizm jest bowiem tym czynni­ kiem wspólnoty narodowej, który odegrał olbrzymią rolę w zachowaniu charakteru narodowego, szczególnie wśród grup poddawanych bezpo­ średnio długoletnim działaniom wynaradawiającym. Obok podkreślania zasług ruchu regionalnego dla kultury polskiej następowały z reguły stwierdzenia, że jest on nurtem wciąż żywym. Apologeci jego rekruto­ wali się jednak z dość wąskiego grona entuzjastów. Dlatego też w po­ wojennej Polsce stanęła otwarta kwestia zawierająca się w 3 podstawo­ wych pytaniach:- czy ruch regionalny jest problemem nadal istotnym dla kultury całego narodu; czy istota zjawiska sprowadza się do senty­ mentu dla pozostałości dawnych, lat; czy w nowoczesnym świecie nie jest on anachronizmem? Próbą uporządkowania tych zagadnień w skali regionu były właśnie ówczesne polemiki. Nie będziemy zajmować się całością dyskusji, lecz skoncentrujemy uwagę jedynie na stanowiskach, które uwypuklały arty­ styczną twórczość ludową i folklor jako podstawowe składniki kultury regionalnej . Skupiając się głównie na kwestii folkloru w działalności regionalnej: W. G ę b i k wyrażał pogląd, że idea regionalizmu, bazując na kulturze regionu, może spełniać swoje zadania w kształtowaniu nowego życia pod warunkiem, że będzie przepojona ambicją podnoszenia twórczości regionalnej do godności ogólnonarodowej czy nawet ogólnoludzkiej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pielęgnowanie znajomości historii rodzi­ mego regionu, jego obyczajów, języka, folkloru i sztuki ludowej może i dziś być siłą twórczą, zwłaszcza w działalności kulturalnej na ziemiach zachodnich (Opolskie, Mazury, Warmia, Kaszuby, Ziemia Lubuska). Tym bardziej że historia wykazała już, iż kultywowanie tych elementów kul­ tury regionalnej przyczyniło się w okresie braku własnej państwowości do uratowania zarówno naszej zróżnicowanej kultury, jak i jedności na­ rodowej. W. W n u k , który stał na stanowisku, że sens idei regionalistycznej najpiękniej i najpełniej wyraził W. Orkan (w cytowanych już poprzednio „wskazówkach" dla synów Podhala), proponował skorzystanie z doświad­ czeń podhalańskich i przeniesienia ich w znacznej mierze na teren innych regionów polskich, a szczególnie tych, które reprezentują poważny, ale niedostatecznie wykorzystany potencjał rodzimej kultury i sztuki. Po­ stulowany przez niego zakres prac regionalistycznych ujął lapidarnie w sformułowaniu: „nie naginać teraźniejszości do przeszłości, lecz prze202 203 204 8 0 2 Por. też K . P i e t k i e w i c z , Rola i znaczenie artystycznej tradycji wej we współczesnej kulturze polskiej, P S L , nr 2: 1963, s. 68-71. G ę b i k , op. cit., s. 75-79. 204 w. W n u k , Dlaczego właśnie Podhale, „Życie i Myśl", nr 3-4: s. 112-116. ludo­ 2 0 8 1961, �90 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 20S szłość wykorzystywać dla teraźniejszości" . Nawet najżywotniejsze wartości kultury regionalnej skazane są z biegiem lat na zaginięcie, jeśli nie zostaną objęte troskliwą opieką państwa i społeczeństwa i nie stworzy się im warunków zabezpieczających dalszy rozkwit. Dlatego też — jego zdaniem — zadaniem podstawowym dla działaczy kultural­ nych poszczególnych regionów i licznych miłośników swojszczyzny pra­ gnących ukazać swój „zaścianek" jak najszerzej i najgodniej szerokiemu światu jest propagowanie zrozumienia dla idei regionalistycznej i two­ rzenie dla niej zaplecza w postaci zorganizowanego ruchu społecznego, wzorem podhalańskiego ruchu regionalnego. Zabierając głos w dyskusji o regionalizmie A. Patia wychodził z za­ łożenia, że kulturę charakteryzuje ciągłość, właściwość trwania i rzu­ cania pomostów między epokami, urok wartości duchowego wysiłku. Regionalizm polega więc nie na czym innym, jak na troskliwym kumu­ lowaniu wysiłku „dla zachowania wszystkiego co najbardziej trwałe i cenne" . Jest nurtem żywym tworzenia, łączącym przeszłość z przy­ szłością, najcenniejszą wypowiedzią zbiorową grupy. Pustynią kulturową jest region, w którym nie ujawniają się żadne tendencje tworzenia jego indywidualnego wyrazu kulturowego. Ewidentnym dorobkiem idei re­ gionalizmu są istniejące dziś w kraju muzea regionalne, które nie tylko utrwalają dziejowy dorobek kultur ludowych swoich regionów, ale i mo­ gą -wpływać na ich kontynuację. Kultury regionalne są „barwami na»szej ziemi", a stopień ich zróżnicowania i zindywidualizowania świadczy o walorach kultury całej Polski. Świadomość wykrystalizowanej i" ory­ ginalnej kultury regionu przynosi jego mieszkańcom poczucie własnej godności. A. Patia postuluje więc zagęszczenie kraju zindywidualizowa­ nymi ośrodkami kultury. Uważa, że „im te ośrodki staną się oryginalniejsze, mocniej wrośnięte w swoją glebę, tym wyższy będzie ogólny poziom kultury narodu, dorodniejsza kultura, a o takie rzeczy warto .się bić" . Zdaniem L. Bądkowskiego regionalizm tradycyjny był skazany na stopniowe obumieranie, jeśli nie ulegnie zasadniczym przemianom. Uwa­ żał bowiem, że postawa regionalistów wykazywała „zbyt dużo ckliwego przywiązania do zabytkowych form, aby mogła okazać się twórczą i sku­ teczną w warunkach, które nie przypominają dawnych i bezpowrotnie minionych" . Sprawa nie polega na tym, aby zrezygnować w ogóle z zachowania i rozwijania elementów kultury regionalnej, ale kierując, -się kryteriami praktycznymi należy skoncentrować uwagę i działania 206 207 ш !0 = Ibidem, s. 116. A. P a 11 a, Regionalizm — idea wiecznie żywotna, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 106. Ibidem, s. 108. L . В ą d к o w s к i, Nie chodzi o rezerwat ale o konstruktywną silę, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 93. 2 0 6 207 2 0 8 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 głównie na tych, jakie są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Stopień utylitarnej przydatności powinien decydować o ich zachowaniu lub współczesnym zastosowaniu w życiu codziennym. W takim ujęciu sztuka ludowa np. powinna być wykorzystywana użytkowo czy zdobniczo lub wyeksponowana w ekspo­ zycji muzealnej (łącznie ze skansenem), jak i widowiskowej. Co w n i ­ czym nie umniejszy jej walorów artystycznych. Z kolei taniec i strój ludowy, „które zamknęły się w określonym kształcie, mogą być już tylko dokumentem przeszłości" . Natomiast literatura ludowa zapewne będzie nadal — tak jak i uprzednio — jednym ze źródeł inspiracji twór­ czej dzisiejszych pisarzy."Gwara, przy założeniu jej dalszej żywotności, ustępować musi jednak miejsce językom literacko-urzędowym. Do no­ wych warunków i norm życia społecznego przystosowywać się będzie stopniowo obyczaj etc. Zdaniem L. Bądkowskiego regionaliści tradycyjni są bezradni wobec procesu przemian, które obejmują wszystkie dzie­ dziny życia społecznego. Ich najgorętsze apele o zachowanie swojszczyz­ ny, mimo że niejednokrotnie budzić mogą sympatię, nie są w stanie za­ hamować następujących przemian w naturalnym rozwoju życia zbioro­ wego. „Wydaje się, że dwa przeciwstawne kierunki jednego procesu uzu­ pełniają się i bynajmniej nie ma między nimi antynomii. Osłabienie ostrych różnic między narodami i państwami sprzyja integrowaniu się świata" . Ale nie wynika z tego, że ideałem jest utracenie przez czło­ wieka poczucia konkretnej przynależności środowiskowo-etnicznej i te­ rytorialnej. Pogląd L. Bądkowskiego jest próbą dostosowania tradycyjnego regio­ nalizmu do nowych warunków kultury socjalistycznej. Kładzie on na­ cisk na konieczność wyboru i adaptacji różnych elementów kultury re­ gionalnej, ale nie rezygnuje z zaznaczania ich odrębności. Sugestie po­ dobne wypowiadali już niektórzy działacze ruchu ludowego przed wojną i po jej zakończeniu. Były one też wyrażane przez przywódców partyj­ nych państwa (np. W. Sokorskiego, S. Piotrowskiego). Pisaliśmy o tym na innym miejscu. Nowym pomysłem L. Bądkowskiego jest wprowadze­ nie kryterium współczesnej utylitarnej przydatności w miejsce kryte­ rium klasowego. Opinie zbliżone do stanowiska L. Bądkowskiego na temat współcze­ snego regionalizmu wyrażali K. Maj i H. Michalski. Uznając wartości kultury tradycyjnej i doceniając znaczenie zainteresowań regionalnych w dziedzinie przeszłości regionu, jego folkloru i sztuki ludowej, wska­ zywali równocześnie na konieczność wyjścia poza krąg tych wartości. Przeszłość powinna być według nich wykorzystana dla teraźniejszości. Dlatego też uważali, że należało zachowywać i rozwijać te elementy kulm 210 2 °» Ibidem, !1 ° Ibidem, s. 93. s. 95. �92 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A tury regionalnej, które są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Nowoczesny, postępowy regio­ nalizm, dążąc do integracji społecznej, winien nieść w sobie nowe treści i formy. Główna kwestia jego unowocześnienia polega nie na czym innym, jak na stworzeniu warunków włączających go w nurt wszyst­ kich problemów rozwojowych . Poglądy te zaważyły w sposób istotny na praktycznej polityce kulturalnej, jaką prowadziły powiatowe i woje­ wódzkie wydziały kultury oraz podległe im placówki i organizacje spo­ łeczne. W trwającej wówczas dyskusji zwrócono również uwagę na zjawisko kształtowania się nowych regionów pod wpływem rozwoju inwestycji przemysłowych powodujących rozpadanie się tradycyjnej ich geografii. Rodzą się wówczas wartości nowe, a w wyniku tych przemian folklor i sztuka ludowa stają się głównie wartościami muzealnymi, dawne bo­ wiem tradycje kulturalne odgrywają w nich minimalną rolę. W podsumowaniu dyskusji podkreślano, że regionalizm jako do­ niosły czynnik wspólnoty kultury narodowej nadal może być zjawiskiem twórczym dla przyszłości, w sposób podobny, ale nie identyczny, jak był w przeszłości. Zasługi kulturalnego ruchu regionalnego do celów ogólnonarodowych w przeszłości nie budzą żadnych wątpliwości, ich do­ niosłość historyczna jest oczywista. Szczególnie są one widoczne w roli, jaką' odegrał dla zachowania polskości w dobie nacisku i zalewu obcego żywiołu narodowego w czasie zaborów, pośrednim lub bezpośrednim mobilizowaniu świadomości narodowej poszczególnych regionów do dą­ żeń wyzwoleńczych, ruchów niepodległościowych itd. Równocześnie jed­ nak należy zdawać sobie sprawę, że w okresie narodowej niewoli inna była funkcja, metody i zasięg oddziaływania idei regionalistycznych, niż winny być one w dobie narodowego rozwoju, ściślej — narodowego ze­ spolenia przy dziele budownictwa socjalistycznego. Dyskusja wniosła twórczy akcent, wymagający dalszego wzmocnie­ nia, a mianowicie postulat uwspółcześnienia regionalizmu, który łączy się nierozerwalnie nie tylko z obowiązkiem patrzenia w przeszłość, ale i w przyszłość. W przeszłości ruchy regionalistyczne były głównie d ef e n s y w n e . Broniły przed zalewem obcych żywiołów narodowych, umacniały bastiony polskości, ocalały zamierające folklory, konserwo­ wały, chroniły opiekuńczo wartości kultury ludowej poszczególnych re­ gionów kraju, były własnościami mniejszych wspólnot ludzkich, z któ­ rych składała się większa wspólnota narodowa. Ich rola defensywna by­ łaby w dzisiejszym świecie przestarzałym anachronizmem, niezgodnym z wymogami nowych warunków bytu i perspektywami rozwojowymi całego społeczeństwa. Teraźniejszość i przyszłość wymaga kulturalnego 211 212 8 1 1 2 1 2 Por. P i e t k i e w i c z , Rolo..., s. 68, 69. Zawartej w nocie Redakcja, „Zycie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 117-119. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 ruchu o f e n s y w n e g o . Wymóg ten obowiązuje i wszelkie regiona­ lizmy. Ich zadaniem na dziś i jutro jest nie tylko obrona pięknych za­ bytków mowy, tańca, stroju i innych świadectw bogatej i bujnej prze­ szłości kultury ludowej, ale także ataku na przeżytki zaściankowych nawyków kulturalnych. Inaczej mówiąc „nie tylko konserwacja tego, co cenne, ale i asymilacja tego, co cenne" . Uwspółcześnienie regionalizmu polega więc nie na czym innym, jak na usprawnieniu go i przystosowa­ niu do współpracy ze wszystkimi aktywnymi twórczo procesami roz­ wojowymi w państwie socjalistycznym. Regionalizm dziś nie jest punk­ tem docelowym, ale wyjściowym do pracy twórczej wspólnie podejmo­ wanej w różnych regionach naszego kraju. Tak pojmowany aktywny ruch regionalistyczny — zgodny z kie­ runkiem polityki kulturalnej państwa — w praktyce oznaczał wytyczenie roli ofensywnej również sztuce ludowej i folklorowi wiejskiemu. Nie oznaczał on jakiejś zupełnie nowej linii polityki kulturalnej kraju, lecz swojego rodzaju kontynuację stanowiska ukształtowanego w latach poprzednich, określanego wówczas mianem oręża ideologicznego sztuki w walce o budowę nowej socjalistycznej rzeczywistości. W idei współ­ czesnego regionalizmu zakreślone zostały obszary praktycznej działal­ ności na tym polu. Zarówno bogate tradycje tego ruchu, jak i inne jeszcze czynniki warunkowane realiami życia codziennego sprawiły, że właśnie sztuka ludowa i folklor stały się głównymi zjawiskami, na których skoncentro­ wali swoją uwagę animatorzy życia kulturalnego w poszczególnych po­ wiatach i województwach. Lokalne wydziały kultury, placówki kultu­ ralne i organizacje społeczno-kulturalne wspomagane personalną inicja­ tywą terenowych władz i wydatną pomocą Cepelii podjęły na szeroką skalę akcję opieki, rozwoju i popularyzacji sztuki ludowej oraz folkloru, zarówno w kraju jak i poza nim, która wzbudzała tyleż emocji, co i uwag krytycznych. Formy upowszechniania artystycznych treści sztuki ludowej i fol­ kloru były bardzo różnorodne, poczynając od tych, jakie propagowały środki masowego przekazu, poświęcając uwagę twórcom ludowym i 'ze­ społom artystycznym do wszelkiego rodzaju imprez dla każdego do­ stępnych, jak np. targi, kiermasze, jarmarki, festiwale (m. in. w War­ szawie, Płocku, Krakowie, Zakopanem, Żywcu, Kazimierzu nad Wisłą), lub nawet wydawnictw naukowych i popularnych, folderów, reklam han­ dlowych eksponujących elementy zdobnicze sztuki ludowej. W rezulta­ cie przyczyniały się one do wzrostu zainteresowania szerokich kręgów społeczeństwa (szczególnie miejskich) ludową kulturą artystyczną. Wzra­ stało ono z roku na rok, chociaż z nierównym nasileniem w zależności od jej różnych działów. Wyjątkową popularnością cieszyły się sztuki 213 Ibidem, s. 118. �94 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A plastyczne z rzeźbą w drewnie na czele, artystyczne rzemiosło i ręko­ dzieło ludowe, zdobnictwo, wreszcie wszelkiego rodzaju treści folklory­ styczne (muzyczno-wokalne, choreograficzne, literackie) . Docenianie przez państwo i społeczeństwo sztuki ludowej i folkloru równocześnie aktywizowało społeczność wiejską, sprzyjało emocjonal­ nemu angażowaniu się w sprawy regionu i czynnej działalności kultu­ ralnej. Niemały wpływ na ten proces miały liczne fakty wyjazdów za­ granicznych twórców ludowych i regionalnych zespołów (np. pieśni i tańca oraz kapel). Jednak wraz ze wzrostem ilości imprez poświęconych sztuce ludo­ wej i folklorowi jakość i poziom prezentowanej na nich sztuki ulegała często zasadniczemu obniżeniu. Dostosowywała się ona coraz bardziej do wymogów komercyjnych i propagandowych kosztem autentyzmu i rzeczywistych wartości w niej zawartych. Dotyczyło to w równej mie­ rze sztuki prezentowanej w kraju, jak i poza jego granicami. Regionalna polityka kulturalna ukierunkowana na popieranie i eks­ ponowanie dorobku sztuki ludowej i folkloru sprawiła, że szczególnie od początku lat 70-tych naszego stulecia przez cały kraj przeszła istna fala jarmarków, festiwali, pokazów, występów różnego rodzaju ludo­ wych zespołów, kiermaszy oraz wystaw sztuki ludowej. Odbywały się one często pod hasłem dni czy tygodni kultury danego regionu. Organi­ zatorami ich były głównie powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury wraz z Cepelią i organizacjami społecznymi. Liczne notatki prasowe, radio i telewizja donosiły o nich bez przerwy. Częstokroć się zdarzało, że odbywały się one równocześnie w kilku regionach, co dawało staty­ stycznie na Polskę parę takich imprez dziennie. Niezależnie od tego twórcy ludowi i , zespoły artystyczne wysyłane były za granicę, aby tam propagować polską kulturę. Omawiane przez nas zjawisko osiąga apogeum w połowie lat 70-tych. Reorganizacja mapy administracyjnej Polski w 1975 r. i powołanie 49 województw wyzwoliły w wielu świeżo powołanych strukturach roz­ ległe ambicje również w sferze kultury. Nowe województwa — często z racji charakteru swojej gospodarki ograniczone w możliwościach eks­ ponowania osiągnięć przemysłowych — ich władze i społecznicy rozbu­ dzeni tym awansem aktywnie włączyli się do akcji udokumentowania postępu, jaki miał być efektem tego zabiegu. Obserwujemy więc w nich dążność wszystkich działaczy politycznych i społecznych do pozostawie­ nia konkretnego materialnego dowodu własnej aktywności. Ewidentnym przykładem awansu regionu było wybudowanie w nim np. nowej fa­ bryki, wznoszenie betonowych gmachów urzędowych czy restauracji. Ponieważ jednak budżet inwestycyjny nie zawsze zezwalał na wysta214 2 1 4 Por. szerzej K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy — Prace badawcze — Opieka i upowszechnianie, ńdzkie Studia Etno­ graficzne", t. 18: 1976. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 wianie tego typu pomników postępu, proza życia podyktowała wielu województwom jego substytut w postaci odpowiednich wystrojów wnętrz gmachów administracyjnych i użyteczności publicznej i cyklicznie po­ wtarzanych imprez kulturalnych. Działacze regionalni poszukując wzorca podkreślającego samodziel­ ność i odmienność ich regionów zwrócili uwagę oczywiście głównie na lokalną sztukę ludową i folklor. Odtąd stała się ona główną w i z y ­ t ó w k ą regionów rolniczych oraz o p r a w ą dla tych z przeszłością przemysłową, które mogły się pochwalić również osiągnięciami w innych gałęziach gospodarki kraju. Cepelia, swoisty monopolista w dziedzinie sztuki ludowej, obsługująca cały kraj, została dosłownie zasypana zamó­ wieniami płynącymi z nowych województw na wykonanie konkretnych przedmiotów zgodnych z ich charakterem regionalnym do wystrojów budynków użyteczności publicznej, domów kultury etc. (m. in. mebli, gobelinów, zasłon). Każde nowe województwo chciało mieć bowiem na­ oczną dokumentację swojej „rodzimej" — regionalnej kultury. Równo­ cześnie wymagano od niej ścisłej współpracy z wojewódzkimi wydzia­ łami kultury, muzeami regionalnymi, związkami zawodowymi, kółkami rolniczymi itp. w dziedzinie obsługi cyklicznych imprez kulturalnych odbywających się w danym regionie. Były to z reguły festyny, jar­ marki i kiermasze sztuki ludowej. Animatorzy życia kulturalnego re­ gionów nie podejmowali bowiem z reguły niepewnych eksperymentów z proponowaniem innych form, np. sztuki współczesnej. Hasło folkloru i sztuki ludowej wystarczająco aktywizowało całe środowisko, aby mieli się oni uciekać do sięgania po inne formy i wzorce sztuki współczesnej, mogące być źle lub niewłaściwie odczytane w środowisku i poza n i m . Chętnie więc tworzono nowe zespoły, ale głównie folklorystyczne. W re­ zultacie ten neo super regionalizm musiał mieć wpływ na jakość sztuki ludowej i jej poziom zarówno w odniesieniu do poszczególnych regionów czy województw, jak i skali całego kraju. Organizując dni kultury danego regionu zwoływano „pospolite ru­ szenie" aktywistów, którzy opracowując programy imprez dbali o to, aby na estradach przytupywały zespoły pieśni i tańca, twórcy ludowi prezentowali na rynku swoje warsztaty i dorobek artystyczny, w mu­ zeach otwierano okolicznościowe wystawy, wernisaże artystów ludo­ wych, ustawiano plakaty i dekoracje, na których adaptowano motywy ludowe dla potrzeb współczesnej propagandy, dekorowano elementami sztuki ludowej dzielnice miasta i znaczniejsze budynki użyteczności pu­ blicznej. Często festyny wzbogacano kioskami z regionalnymi wyrobami sztuki ludowej lub serwującymi lokalne potrawy, dawano pokaz ognii sztucznych, koncerty rozrywkowe w wykonaniu znanych artystów estra­ dowych, przeprowadzano przez miasto barwne korowody widowisk 215 2 1 5 Por. np. S. H a d y n a , Refleksje z jarmarku, „Kultura", nr 3: 1974, s. 4. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A obrzędowych itd. Wszystko zgodnie z hasłem: byle barwnie, byle dużo i oby się o tym jak najwięcej dobrego mówiło i pisało nie tylko w pra­ sie regionalnej, ale i w całym kraju . Kres tej działalności położy do­ piero kryzys lat 80-tych. Zadaniem naszym nie jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czym była sztuka ludowa we własnym środowisku wiejskim, czy też jaka była jej społeczna w nim funkcja. Wyjaśniliśmy już na innym miejscu, że zagadnienie to uważamy za odrębny problem, który postaramy się naświetlić w oddzielnym opracowaniu. Jednak mówiąc o sztuce ludowej, jej roli w ideologii społecznej, praktyce działania kulturalnego, pracy Cepelii czy terenowych władz regionalnych zobligowani jesteśmy do zasygnalizowania kilku tendencji, jakie zarysowały się w obrębie tego zjawiska. Zjawisko, które my przyjęliśmy nazywać sztuką ludową, w środo­ wisku wiejskim uważane było do niedawna za rzemiosło, a twórcy lu­ dowi uchodzili w nim za rzemieślników . Dotyczyło to zarówno arty­ stów zajmujących się malarstwem czy rzeźbą, jak i tych wykonujących meble, tkaniny czy gliniane garnki. Zasięg takiego pojmowania sztuki ludowej przez ludność wiejską był powszechny. Nawet na Podhalu, gdzie „wszyscy robili wszystko własnymi rękami, nie traktowali tych rzeczy jako dzieł sztuki [...], lecz przedmioty użytkowe, wyrabiane dla własnej potrzeby" . A były wśród tych przedmiotów meble, haftowane ubra­ nia, drobne sprzęty domowego użytku, rzeźby, malowane skrzynie, a nawet ceramika i chaty góralskie. Niedocenianie własnej sztuki przez środowisko chłopskie było sygna­ lizowane już od dziesiątków lat, budząc żywe reakcje i dyskusje, cho­ ciażby w gronie działaczy ludowych w dobie I I Rzeczypospolitej. Spo­ wodowane było ono obok sygnalizowanego wyżej nieprzyjęcia się ter­ minu 'sztuka' dla artystycznej twórczości wsi wśród jej mieszkańców, powstałego poza nią w kręgach inteligencko artystycznych, stosujących paralelné porównania sztuki elitarnej i sztuki ludowej oraz pogonią chłopów w swoim czasie za mitem kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej, która po zakończeniu I I wojny światowej utrzymywała się nadal . Niektóre gałęzie sztuki ludowej przeniknęły do miast zmie­ niając tym samym krąg odbiorców, ale na wsi ma ona coraz mniejsze zastosowanie (albo nawet żadnego). „Chłop woli swą sztukę sprzedawać miastu, a brać z miasta namiastkę kulturalną" — mówi K. Pietkie216 217 218 219 s i e Por. Korzenie kultury, rozmowa T . Torańskiej z A. Kuligiem, „Kultura", nr 49: 1979, s. 1. K . P i w о с к i, Sztuka i tradycja, „Miesięcznik Literacki", nr 1/5: 1967, s. 55. Kolory na szkle, „Polityka", nr 43: 1979, s. 9. Wypowiedź podhalańskiej malarki ludowej. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludo­ wej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. 2 1 7 E13 2 1 5 �. ł SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 220 wicz . Wtóruje mu J. Orynżyna stwierdzając, że „dziś dobrą sztukę ludową dostarcza się przeważnie na wystawy i konkursy lub na zamó­ wienie do miasta" , dodając, że własne środowisko nią pogardza. Tego samego zdania są twórcy, ludowi, którzy podkreślają, że kiedyś malarz czy rzeźbiarz ludowy tworzył głównie dla potrzeb wsi, dzisiaj przede wszystkim dla miejskich amatorów sztuki ludowej. Zjawisko przesuwania zakresu zastosowania i oddziaływania twór­ czości ludowej ze środowiska wiejskiego na miejskie trwa do dnia dzi­ siejszego. Oznacza ono pełnienie przez sztukę ludową nowej funkcji spo­ łecznej w środowisku odmiennym od tego, które niegdyś powołało ją do życia. Ale za to w środowisku, które przyjęło ją, uznało jej walory artystyczne, podniosło do godności sztuki, a twórców jej obdarzyło za­ szczytnym mianem artystów (nie skąpiąc przy tym podziwu, zaszczy­ tów i co niemniej ważne pieniędzy). Sygnalizowany przez nas proces nie oznacza oczywiście, że wieś wy­ zbyła się całkowicie swojej sztuki. Utrzymują się tu nadal wytwory nie mające odpowiedników w kulturze miejskiej, a które zachowały swe miejsce w nowym modelu wiejskiego życia (np. niektóre wyroby garn­ carskie czy kowalskie) oraz te, które uzyskały nowe funkcje (np. tka­ niny dekoracyjne, maty słomiane, szmaciaki) . Powstają równocześnie formy nowe (np. makatki, oleodruki, szklane kule, lalki i poduszki zdo­ biące tapczany, zdobione żelazne bramy itd.), które jeśli nawet nie są tworzone w samym środowisku wiejskim to jednak z przeznaczeniem dla odbiorcy wiejskiego. Nie bez znaczenia dla utrzymania się jeszcze na wsi sztuki ludowej jest działalność propagandowa państwa, uświada­ miająca wartości artystyczne i kulturotwórcze sztuki regionalnej przez środki masowego przekazu, pokazy, festyny itd., działalność Cepelii na polu podtrzymywania i kontynuowania starych technik, wzorów i form oraz ożywienie jej dawnej funkcji (dostrzeżonej już przez pozytywi­ stów), a mianowicie źródła dochodu (w czym udział Cepelii jest rów­ nież bardzo znaczny). Równolegle mamy do czynienia ze zjawiskiem powrotu, okrężną drogą przez miasto na wieś sztuki ludowej powstałej w jej środowisku. Mamy tu na myśli twórczość artystyczną wykonaną przez ludowych artystów dla Cepelii, która bywa często zakupywana przez mieszkańców wsi zarówno do ozdoby własnego wnętrza mieszkal­ nego, jak i na prezenty i upominki dla krewnych w kraju i niekiedy zagranicą. 211 222 M. Woźniak badając mechanizm funkcjonowania i zmian sztuki lu­ dowej na przykładzie wytwórczości wiejskiej stwierdza: 220 Ibidem, s. 438. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 208. Por. M. W o ź n i a k , Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakladu Badawczego Związku „Cepelia", „Etnografia Polska", t. 19: 1975, z. 2, s. 100. i ' 2 2 1 2 2 2 !. t — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �98 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A „współczesne drogi jej rozwoju przebiegają dwoma zazębiającymi się nurtami: powstają nowe wytwory, style i mody w e w n ą t r z środowiska wiejskiego, będące przejawem zarówno własnej myśli twórczej, jak i przystosowania do w ł a s n e g o stylu w z o r ó w kultury miejskiej, a także coraz częściej przenika na w i e ś moda ' na dawne wyroby ludowe wykonywane współcześnie dla odbiorców miejskich, drogą bezpośrednich kontaktów z miastem, współpracy z Cepelią" . 223 Jak więc widzimy, problem dalszego rozwoju sztuki ludowej i jej nowych funkcji w jej własnym środowisku jest nadal kwestią otwartą. * Na zakończenie, podsumowując nasze dotychczasowe rozważania spró­ bujmy zastanowić się, jaką rolę i znaczenie odgrywa sztuka ludowa we współczesnej kulturze polskiej. We współczesnej kulturze naszego kraju sztuka ludowa — identy­ fikowana zgodnie z historycznie ukształtowanym pojęciem ze sztuką warstwy chłopskiej czy dla chłopów — zajmuje miejsce niezwykle eks­ ponowane. Uznana za gałąź kultury wyrażającą najsilniej odrębność na­ rodową, będąc równocześnie dorobkiem ludu „jest reprezentacją narodu i propagandą państwa" . Stała się symbolem tradycji i naro­ dowej odrębności. Dotyczy to zarówno sztuki ludowej tzw. tradycyjnej (XIX-wiecznej), jak i współczesnej. Ta ostatnia bowiem sięgając korze­ niami w głąb historii zawiera w sobie żywy jeszcze ślad przeszłości,, a tym samym jest ożywioną tradycją — będąc jednym ze źródeł świa­ domości narodowej — dopełniającą obraz naszej kultury. Więź z przeszłością i ciągłość kultury jest w sztuce ludowej silniej zaakcentowana, niż w jakiejkolwiek innej dziedzinie twórczości. Stąd też w potocznym odczuciu jest ona najbardziej „polska". Ta jej szcze­ gólna cecha w dobie postępującej uniwersalizacji kultur oraz wzmożonejturystyki i kontaktów międzynarodowych sprawiła, że staje się ona wyróżnikiem naszego kraju i jedną z jego większych atrakcji. Stymu-; luje ona równocześnie zapotrzebowanie na sztukę ludową jako pamiąt-kę oraz rosnący popyt na różne imprezy folklorystyczne, zaspokajanegłównie dotąd przez Cepelię i kulturalny ruch regionalny. Wiąże się tai zwykle niestety z jej komercjalizacją i masowym funkcjonowaniem w po-; staci pamiątki (regionalnej lub narodowej), upominku czy zespołu fol­ klorystycznego. Wzniosłe znaczenie słów 'sztuka ludowa' zmienia się więc w s t e r e o t y p . Zajmując eksponowaną pozycję w polityce kulturalnej państwa, otoczona szczególną opieką, propagandą i popula­ ryzacją, nabrała cech reprezentacyjnych. Stała się swoistą o p r a w ą * dekorującą wszystkie ważniejsze uroczystości regionalne i krajowe (np. dożynki) oraz uświetniającą wizyty delegacji innych państw. Równocześnie wraz ze zmianami gospodarczymi na wsi i nowym zamówieniem społecznym, sztuka ludowa, a ściślej jej pewne elementy, 224 225 2 2 8 Ibidem, s. 108. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 209. A. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa — relikt 1975, s. 148. 2 2 4 2 2 6 ezy wartość żywa, ~ P S L , nr Щ i �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 99 które pełniły w przeszłości określone funkcje użytkowe (np. ceramika, tkactwo) i miały na wsi znaczenie utylitarne, przeszły do kategorii przed­ miotów estetycznych służących nie swemu dawnemu środowisku, lecz szerszemu ogółowi społeczeństwa, w tym głównie miejskiego . Jej związek z własnym środowiskiem jest coraz luźniejszy. Jest to swoista metamorfoza dawnych funkcji sztuki ludowej i przesunięcie sfery jej oddziaływania społecznego, co oczywiście nie dzieje się bez następstw dla niej samej. Szeroka popularyzacja sztuki ludowej przez telewizję, radio, prasę, kiermasze, Cepeliady itd. wytworzyła na nią specjalną modę. Sprawiła, że jej reminiscencje znajdujemy w piosence młodzieżowej, filmie , w i ­ dowiskach teatralnych i telewizyjnych. Co więcej, stała się ona obec­ na we wszystkich nieomal domach pod postacią kilimów, garnków, a na­ wet ekspozycji niektórych sprzętów ludowych. Ta swoista moda na sztukę ludową i prymityw stworzyła zapotrzebowanie na adaptacje elementów dawnej twórczości artystycznej wsi do współczesnych miesz­ kań i stroju. Tym samym stała się ona przystrojem naszego życia, bu­ kietem kwiatów ożywiających wnętrza i przydających mu barw od­ świętnych, a równocześnie „swojskich". Szukamy w niej nie nowych podniet odkrywczości plastycznego myślenia, lecz przeciwnie wartości stałych i niezmiennych. Nie służy więc jako inspiracja awangardy arty­ stycznej °, ale jest próbą odwołania się do własnej tradycji egzotycz­ nej dla nas i bliskiej. Mimo wszelkich przemian i prób artystycznych podejmowanych w obrębie jej tradycji staje się coraz bardziej skomer­ cjalizowana, zamienia się w stereotyp — styl . Spróbujmy zatem zastanowić się, jaka jest rzeczywista sytuacja i miejsce sztuki ludowej w naszej współczesnej kulturze. Porównując sytuację z tą, jaka istniała przed kilkudziesięciu laty, uderza zmiana miejsca tej sztuki w naszej świadomości i kulturze. Uprzednio krąg jej oddziaływania był ograniczony, dziś znacznie się poszerzył, ale rów226 227 2 2 8 2 2 9 23 231 228 2 2 7 Ibidem, s. 148. Na przykład filmy Chłopi wg W. Reymonta i Wesele wg S. Wyspiań­ skiego. 2 2 8 Na przykład spektakle teatralne Wieża malowana czy Na szkle malowane wg E . Bryla i Pastorałka L . Schillera. K . Piwocki upatrywał ich popularność w małej komunikatywności sztuki akademickiej (tej z ambicjami) dla szerszego ogółu. P i e t к i e w i с z, ñola..., s. 66; J a c k o w s k i , op. cit, s. 148. Na przykład rzeźbiarze czy malarze ludowi na konkursy dla Cepelii tworzą zawsze „na ludowo", czyli inaczej w stylu ludowym, chociaż chętnie zarzuciliby tę konwencję i tworzyli zgodnie z upodobaniami, jakie przenikają do ich środo­ wiska. W dziedzinie sztuki ludowej obserwujemy współcześnie dwa procesy twór­ cze. Jednym jest wychodzenie poza wzorce ludowej szkoły (widoczne zwłaszcza w rzeźbie i malarstwie), drugim jest świadome kontynuowanie twórczości w stylu ludowym (i to nawet przez ludzi nie pochodzących ze środowiska wiejskiego,, często wykształconych). 2 2 9 2 8 0 2 8 1 �100 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A nocześnie przechodzi ona wyraźnie w sferę kultury masowej. Wpleciona w rytm imprez regionalno-folklorystycznych staje się jedną z głównych atrakcji turystycznych, nabiera charakteru rozrywki, dekoracji, pamiąt­ ki. Jednocześnie traci swoją dawną rangę artystyczną. Jest obecna w pa­ miątkarstwie, reklamie, dekoracji wnętrz regionalno-turystycznych, w re­ stauracjach, kawiarniach, grafice użytkowej, okresowo w modzie dam­ skiej, muzyce młodzieżowej i piosence. Ale brak jej w muzyce poważ­ nej, w rzeźbie, grafice i malarstwie. Ludowa inspiracja należy tu do przeszłości, ponieważ na obecnym etapie rozwoju sztuki akademickiej trudno jej znaleźć punkty styczne ze sztuką ludową . Współczesne procesy zachodzące w dziedzinie kultury przesunęły więc wyraźnie sztu­ kę ludową „ze strefy zjawisk artystycznych w obręb kultury maso­ wej" , zmieniając w sposób istotny jej rangę, ściślej obniżyły ją, a po­ pularyzując spłyciły. Zjawisku temu sprzyjał w dużej mierze ruch regio­ nalny, częstokroć eksponujący sztukę ludową o różnej jakości i wartości w dodatku w sposób przesadny i nieumiejętny oraz masowa twór-* czość współczesna. Ta ostatnia w sytuacji zaniku tradycyjnej bazy, jaką była dla sztuki ludowej kultura ludowa, jest coraz bardziej oderwana od swego środowiska, a ożywiana bywa głównie różnymi akcjami typu; konkursów, festiwali, stypendiów, a przede wszystkim działalnością Ce-i pelii. Tylko dzięki Cepelii twórczość ta utrzymuje stosunkowo wysokipoziom, chociaż ogólna sytuacja sprzyja jej komercjalizacji i sprowa-, dzaniu do roli pamiątkarstwa. Równocześnie jednak właśnie dzięki przeniknięciu sztuki ludowej do kultury masowej, rosnącemu na nią zapotrzebowaniu, eksplozji audy-t cji radiowych i telewizyjnych, bezkrytycznej euforii prasy i sukcesom Mazowsza czy Śląska, uległ pozytywnej przemianie stosunek wsi do własnego dorobku kulturowego. Opieka roztoczona nad sztuką, maso-"* wość jej występowania w kulturze miejskiej i publikatorach oraz aplauz, jaki zyskiwała za granicą, były bezpośrednią przyczyną tego, że wieśj. przestawała się wstydzić swego dorobku artystycznego. Co więcej strój* ludowy nabrał cech reprezentacyjnych i noszony jest z dumą w chwi-' lach szczególnie ważnych i uroczystych, co mogliśmy obserwować cho­ ciażby w 1981 r. w Warszawie. Ludową dekorację spotykamy nie tylko przy różnych świętach i uroczystościach państwowych, ale i tych o cha­ rakterze lokalnym, często kościelnych. Umasowienie sztuki ludowej nie tylko wpłynęło na jej rehabilitacj we własnym środowisku. Śląsk, Mazowsze i inne zespoły ludowe barwna plastyka rozprowadzana przez Cepelię stały się dla milionó' Polaków rozrzuconych po świecie symbolami „polskości", a ich samyc nobilitowały w oczach środowisk, wśród których przyszło im żyć . 232 233 1 234 Co zrobić ze sztuką ludową, dyskusja, „Kultura", nr 31: 1973, s. 8. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa..., s. 148. I nie jest w tym przypadku sprawą istotną, czy jest to rzeczywiście sztu. ludowa, czy tylko współczesna improwizacja na jej temat. 283 2 8 3 2 3 4 �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J * Podsumowując nasze rozważania na temat społecznych funkcji sztuki ludowej w powojennej Polsce możemy stwierdzić, że do ok. 1980 r. funk­ cjonowały 3 typy myślenia i działania na jej polu, zgodne z tłem aktu­ alnej historii i rzeczywistości społecznej, zamykające się w obrębie po­ szczególnych dat czy etapów. Pierwszy z nich z lat 1945-1949 jest otwarty i liberalny. Charakte- . ryzuje go poszukiwanie koncepcji i formuły kultury narodowej, kul­ tury ludowej, a w tym sztuki ludowej i sztuki narodowej, adekwatnych dla społeczeństwa bezklasowego. Przedstawiciele warstwy chłopskiej, jej inteligenccy liderzy, mają w tych rozważaniach duży udział. Nawią­ zują oni w znacznej mierze do poglądów z okresu I I Rzeczypospolitej i wysiłków o autentyczne uznanie warstwy chłopskiej w strukturze całego narodu. Jednym z głównych nurtów tych dyskusji jest rzeczy­ wiste stworzenie „sztuki dla mas" i zlikwidowanie analfabetyzmu pla­ stycznego. Sztuka ludowa uznawana jest w nich za dorobek przeszłdeci kultury warstwy chłopskiej i narodu, stymulator uczuć patriotycznych, a równocześnie nowy teren ekspansji kultury ludowej na teren kultury narodowej. Etap drugi z lat odgórnego i schematycznego programowania miejsca kultury i sztuki narodu bezklasowego (1949-1956), charakteryzuje się umacnianiem — pod wyraźnym przywództwem partii — koncepcji kul­ tury i sztuki socjalistycznej zgodnej z założeniami marksistowskimi. Za­ równo sztuka akademicka, jak i ludowa zostały poddane wielkiemu eks­ perymentowi tzw. sztuki zaangażowanej, programowo współdziałającej 'w przebudowie społecznej kraju. Zgodnie z regułą zrozumiałości i czytel­ ności była ona głównie przedstawiająca, przesycona wiernością realiów i ścisłości w ukazywaniu historycznych sytuacji, nie szukała estetycznej uczty, lecz silnych uderzeń emocjonalnych, i ekspresyjnych zdolnych wy­ chowawczo wpływać na społeczeństwo. Wyznaczenie kulturze i sztuce funkcji politycznych miało ścisły związek i uzasadnienie w tym, że uznane one zostały za jedną z rewolucyjnych zdobyczy mas. Z tej racji nie można całkowicie sprowadzać roli sztuki do zadań instrumen­ talnych, politycznych lub wychowawczych, lecz również należy dostrzec zaczątki uznania ich wartości autonomicznych. Mimo bowiem, że w tym okresie dotacje finansowe na sztukę i w ogóle kulturę łączyły się z wy­ łącznym preferowaniem ich funkcji instrumentalnych, to jednak w la­ tach następnych tendencje te zostały zahamowane . Etap trzeci rozpoczynający się po 1956 r. i trwający do dziś jest okresem umasowienia kultury i sztuki ludowej w kulturze polskiej oraz praktycznej działalności na jej polu Cepelii i ruchu regionalnego. Cha­ rakteryzuje go rozwój kultury i sztuki narodowej oraz upowszechnienie 235 2 5 5 Por. A. K ł o s k o w s k a , 1980, s. 434. Kultura masowa. Krytyka i obrona. Warszawa �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wartości kultury warstwy chłopskiej w świadomości naszego społe­ czeństwa. Naiwne głoszenie związku sztuki z życiem społeczeństwa przez akceptację jej służebności okazało się bowiem niewystarczające. Poli­ tyka kulturalna wobec sztuki dostosowana została więc teraz bardziej niż kiedykolwiek dotąd do zmieniającej się rzeczywistości, aktualnych wymogów społecznych zachodzących w świadomości przeciętnego od­ biorcy sztuki. Мирослава Дрозд-Пясецка СОЦИАЛЬНЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В КУЛЬТУРНОЙ ПОЛИТИКЕ, ОБЩЕСТВЕННОЙ МЫСЛИ И ПРАКТИКЕ В ПЕРИОД НАРОДНОЙ ПОЛЬШИ Резюме После окончания второй мировой войны относительно народного искусства имели j место этапы мышления и действий на его поприще, соответствующие актуальному фону i истории и общественной деятельности и замыкающиеся в рамках отдельных дат. Первый из них, продолжавшийся с 1945 по 1949 г. —это этап открытый и либеральный. Его характеризуют поиски концепции и формулы национальной культуры, народной куль-| туры, а в рамках ее также и народного искусства и национального искусства, соответству­ ющего бесклассовому обществу. Одним из главных русел тогдашних споров является дей­ ствительное создание „искусства для масс" и ликвидация безграмотности в области изо­ бразительных искусств. Народное искусство признается в них достоянием культурного Í прошлого крестьянской прослойки и нации, стимулятором патриотизма, а заодно и новой ¡ территорией экспансии народной культуры на национальную. Для второго этапа определяемого сверху и схематического программирования места ' культуры и "искусства бесклассового народа (1949-1956) характерно укрепление — под яв-1 ным руководством партии — концепций социалистической культуры и искусства, соответствующих марксистским положениям. Как академическое, так и народное искусство было| подвергнуто крупному эксперименту так называемого искусствап, рограммно содействую­ щего перестройке страны. Согласно правилу понятности и доходчивости оно было главным? образом изображающим, насыщенным верностью реальным чертам времени, четко пока­ зывающим исторические ситуации. Оно не стремилось к эстетическому наслаждению, но' искало сильные эмоциональные ощущения, способные влиять на воспитание общества. Возложение на культуру и искусство политических задач тесно сочеталось и находило свое обоснование в том, что искусство признавалось одним из революционных завоеваний на-, родных масс. 1 4 Третий этап, начавшийся после 1956 г. и продолжающийся по сей день, является этапом; широкого распространения народной культуры и искусства в польской культуре, а также< этапом практической деятельности на его почве ЦЕПЕЛИИ (Центральное управление на­ родных и художественных ремесел) и регионального движения. Этот этап характеризуется- I развитием национальной культуры и искусства, а также распространением ценностей крес-^ тьянской культуры в сознании нашего общества. Культурная политика государства по от-ношению к искусству более, чем когда-либо до сих пор, приспособлена к меняющейся дей­ ствительности, актуальным общественным запросам, которые выдвигает средний потре-' бителъ искусства. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d28507fd118c60e78bdadca9acbd232c.pdf 4e2b247e7c34b7d34701d16b8543660e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1101 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1011 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a kultura narodowa po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.11-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA A KULTURA PO и WOJNIE NARODOWA ŚWIATOWEJ Proces kształtowania się nowej rzeczywistości społeczno-kulturowej w okresie po I I wojnie światowej, dokonujące się zmiany struktury społecznej wywołały (jak w każdym okresie przełomowym) potrzebę nowego spojrzenia na zagadnienie tradycji, zgodnego z aktualnie two­ rzącym się systemem wartości *. Zachodzące zmiany społeczne określały nowy do niej stosunek w ramach ogólnego programu rozrachunku z ca­ łością dziedzictwa kulturowego poprzednich okresów. Szczególnie ostro zjawisko to wystąpiło w stosunku do tradycji tych warstw społecznych, które programowo, w sposób formalny i deklaratywny, uzyskiwały nowy status w strukturze społecznej państwa. Powszechnie stwierdza się istnie­ nie ścisłej zależności między intensywnością przemian społecznych a siłą emocjonalnego zaangażowania w stosunku do problematyki tradycji. W tym przypadku poczucie związku z tradycją utożsamiane było często z postawą konserwatywną. Podejmowane były nawet próby totalnego odrzucania tradycji lub przeprowadzania selekcji treści dziedzictwa kul­ turowego różnych grup społecznych na podstawie określonych kryteriów wyboru, stymulowanych potrzebą chwali. Ingerując w proces formowania się tradycji, który dokonuje się w sposób naturalny, zgodny z okre­ ślonym przebiegiem procesów społecznych i kulturowych zachodzących w poszczególnych grupach, narzucano często pewne formy tradycji, które miały służyć doraźnym lub przyszłym celom. W większości przy­ padków tak konstruowana tradycja nie mogła znaleźć trwałego miejsca w świadomości społecznej i stać się stałym ogniwem w łańcuchu ciągło­ ści kulturowej grup społecznych. Można stwierdzić z perspektywy czasu, że zarówno podejmowana w różnych okresach walka z tradycją, jak i próby tworzenia określonych jej modeli mogły występować tylko w okresach stanów przejściowych, nie sprzyjały one bowiem integracji, identyfikacji oraz poczuciu własnej 1 Por. W. P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej narodu XIX w., „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 34-35. i idei �12 WANDA P A P R O C K A wartości — podstawowym elementom konstytuującym i stabilizującym życie społeczne grupy. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że zarówno w przypadku ograniczenia roli, jak i walki z tradycją nie można mówić 0 całkowitym z nią zerwaniu. Walka bowiem jest zawsze pewną formą kontaktu. Zwalczając tradycję przyczyniano się w określonej mierze do jej utrwalenia, choć czyniono to z pozycji przeciwnika. Mniej spektakularna, choć bardziej doniosła w swych skutkach nega­ tywnych, była forma społecznego zerwania z tradycją, utrata świado­ mości jej istnienia i posiadania. Prowadziło to do naruszenia ciągłości kulturowej w grupach, zaniku poczucia więzi z przeszłością i w kon­ sekwencji utraty świadomości swej własnej genealogii. W okresie powojennym mamy w Polsce do czynienia z różnym sto­ sunkiem do tradycji rozumianej zarówno bardzo szeroko jako tradycji narodowej, jak i tradycji w pojęciu węższym odnoszącej się do po­ szczególnych warstw i grup społecznych, lokalnych, zawodowych, do tego, co określane jest w koncepcji Redfielda jako tradycji małej . Kontynuując zawarte w poprzednich częściach pracy rozważania* pragnę obecnie zastanowić się nad stosunkiem do tradycji ludowej, który kształtował się w okresie powojennym w warunkach przemian współczesnych, zdając sobie równocześnie sprawę z trudności w ocenie tych zjawisk rozpatrywanych z tak krótkiej perspektywy czasu. Zarówno ocena roli i znaczenia tradycji ludowej w życiu społecznym 1 kulturze, jak charakter i zakres treści, które w tym pojęciu zawierano, nie były jednolite w całym powojennym okresie. Spory o jej kształt ideowy narastały, zgodnie z obserwowaną prawidłowością, w okresach pewnych napięć społecznych. W znacznej mierze było to uzależnione od różnic występujących w poglądach na znaczenie całego dziedzictwa kul­ turowego w rozwoju społecznym. Poddając krytycznej analizie okre­ ślone zjawiska szukano w tradycji nie tylko pewnych wskazówek, wzo­ rów czy analogii ułatwiających zrozumienie ich i przezwyciężenie, ale również niejednokrotnie widziano w niej negatywne źródło występu­ jących faktów. Nie podejmując próby określenia cezur czasowych odpowiadających prezentowanym w tym zakresie poglądom, pragnę jedynie zasygnali­ zować w porządku chronologicznym pewne zasadnicze kierunki w po­ dejściu do tych zagadnień. Okres wojny i okupacji hitlerowskiej zahamował, ale nie wyelimi­ nował z rozwijającej się w warunkach konspiracyjnych myśli społecz­ nej, dyskusji nad nowym kształtem kultury narodowej, nad wartościami 2 2 R. R e d f i e 1 d, Peasant and Peasant Society and Culture, Por. P a p r o c k a , op. cit, społeczna warstwy chłopskiej w t. 27: 1983, z. 1. 8 Society and Culture, [w:] The little Comunity Chicago 1961. s. 31-67; t e j ż e , Tradycja ludowa a świadomość okresie II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 13 twórczymi tradycji ludowej w procesie tworzenia tej kultury. Odzyska­ nie niepodległości oraz dokonujące się w warunkach nowego ustroju polityczno-społecznego zmiany struktury społecznej stawiały te zagad­ nienia w rzędzie priorytetowych problemów, których rozwiązanie da­ wało podstawy narodowej odnowie i stabilizacji. Tworzenie się nowej struktury społecznej w wyniku dokonywanych reform ustrojowych, gwarantowanie w głoszonych programach wysokiej społecznie pozycji warstwy chłopskiej, o którą (szczególnie w radykal­ nych odłamach ruehu chłopskiego) walczono przez cały okres między­ wojenny, pozwalały nawiązać do głoszonych dawniej poglądów i da­ wały nadzieję na realizację przygotowywanych od wielu lat programów działania. Dodatkowo umacniało wiarę w możliwość realizacji tych ce­ lów reaktywowanie bezpośrednio po wojnie szeregu organizacji chłop­ skich oraz czasopism i wydawnictw ludowych. Kierowane niejednokrotnie przez tych samych ludzi, nawiązywały do podstawowych idei głoszonych w okresie międzywojennym, a doty­ czących roli i znaczenia warstwy chłopskiej w procesie tworzenia się kultury narodowej oraz eksponujących podstawowe cechy odrębności kulturowej tej warstwy, które winny stać się podstawą odrodzenia na­ rodowego. W deklaracji ideowo-programowej Związku Młodzieży Wiejskiej Rze­ czypospolitej Polskiej Wici uchwalonej 18 X I I 1945 r. czytamy m. in.: „Celem wszelkich przemian społecznych winien b y ć człowiek; należy dążyć do przewagi sił duchowych i moralnych w stosunkach międzyludzkich, z czego wynika zdecydowane przeciwstawianie się ruchu młodzieży wiejskiej kierunkom oraz prądom totalistycznym; należy dążyć do takiego porządku w świecie, by człowiek wszystko mógł zawdzięczać własnej pracy, nikogo nie w y z y s k i w a ł i nie był wyzyskiwany. W obliczu zachodzących przeobrażeń w świecie ruch młodzieży wiejskiej wy­ raża głębokie przeświadczenie, że nie można gruntownie polepszyć w a r u n k ó w ludzkiego współżycia, jeżeli nie zmieni się zasad moralności społecznej. [...] Zmierzając do Polski Ludowej na naczelnym miejscu wszystkich prac swoich stawiamy sprawy kształtowania i podnoszenia w e w n ę t r z n y c h wartości czło­ wieka oraz podnoszenia poczucia godności i wiary we w ł a s n e siły. Kształtowanie uczuć w y p ł y w a j ą c y c h z głębokiego przywiązania chłopa do ziemi i przyrody, z k t ó ­ rymi współpracuje w tworzeniu chleba, uważany za najważniejszy czynnik w roz­ budzaniu źródeł rodzimej kultury ludowej będącej istotną i trwałą wartością cementującą całość narodową i p a ń s t w o w ą " . 4 Świadomość kontynuacji rozpoczętego przed ponad wiekiem „uobywatelniania" warstwy chłopskiej, jeśli powołać się na brzemienne w swych skutkach społecznych określenie Stanisława Staszica, nadzieje na reali­ zację szerokiego programu równouprawnienia społecznego i kultural­ nego znajdują swój wyraz w szerokich dyskusjach i publicystyce tego okresu. Już w sierpniu 1945 r. odbył się zjazd ludowych pisarzy, dzien4 „Wici", nr 2-3: 1947. �14 WANDA P A P R O C K A nikarzy i działaczy kulturalnych. Była to pierwsza w odrodzonej PoLscepubliczna dyskusja nad sprawą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej . Tym samym problemom poświęconych było wiele artykułów. W artykule redakcyjnym reaktywowanego w 1946 r. pisma „Chłopski Świat" czy­ tamy: 5 „W lutym minęło siedem lat od ukazania się pierwszego numeru «Chlopskiego Swiata». Zapowiedź pierwsza otwierająca w lutym 1939 r. wydawanie naszego miesięcznika tak określała najdalszy cel naszych zamierzeń: «Bedziemy w a l c z y ć o polską syntezę, o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j , przecież rozsypanej polskiej tresci». Odbudowa domaga się planu, budulca, wy­ k o n a w c ó w . Ale u nas odbudowę trzeba pojmować w szczególny sposób. Odbudo­ wujemy coś, co już przedtem istniało. W Polsce nie «odbudowujemy» tylko: wzno­ simy także nowe budowle, przerabiamy stare. Dotyczy to przede wszystkim wsi~ «Chlopski Swiat» rozpoczął w a l k ę o «polska s y n t e ^ » , o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j przecież rozsypanej treści — tuż przed w i ­ churą w o j e n n ą . Stwierdzenie, «że z chłopa ma b y ć Polska, jeżeli chce mieć znamię wielkiej i trwałej budowy», dało ogólny tylko rzut planu, w e d ł u g którego winno rozpocząć się nowe budowanie. Zatem ponowny start «Chlopskiego Swiata» od­ bywa się z płaszczyzny podniesionej o ten dorobek ideowy, te umiejętności i spraw­ ności, te reformy, te doświadczenia i przeżycia, jakie przyrosły w Ruchu L u d o w y m od 1939 r. do dzisiaj" . 8 s Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3; Pisarze ludowi w służbie wsi, „Chłopi", nr 21: 1945, s. 1-2. • I dalej: „Wzbogacił się chłopski świat. Uwyraźniło się jeszcze bardziej oblicze wsi, pogłębiło się poczucie chłopskiego pradawnego dobytku i ś w i a d o m o ś ć własnej odrębności. Kto zapatrzony jest w Polskę jutra, w odrodzenie jej kultury przez skierowanie się w jedno ogólnonarodowe łożysko godnego dziedzictwa prze­ szłości oraz przede wszystkim p i e r w i a s t k ó w ludowych tak wybitnie kulturotwór­ czych, ten pojmie ł a t w o znaczenie wydobywania na jaw tych poglądów, tych postaw i tego kształtu, jaki znamionuje w i e ś i ze wsi się rodzi. Ze wsi jako warsztatu pracy, ze wsi — jako światopoglądu tworzącego się pod w p ł y w e m ziemi i słońca, ze wsi jako społeczności o żywiołowej sile idei społecznych i politycz­ nych. Kto w Polsce umiłował samodzielne drogi, kto chce się oprzeć na w ł a s n y m dorobku i własnej wielkości w każdej dziedzinie życia, kto zrozumiał potrzebęumiaru, rozwagi, trwania, sprawiedliwości i wydźwignięcia ponad wszystko czło­ wieka — ten z utęsknieniem będzie zwracał swe oczy i kroki k u o ż y w c z y m zdro­ jom wiejsko-chłopskim. Polska odradza się z ludu, z pracy chłopa, robotnika, inteligenta. Każda grupa społeczna ambitnie podkreśla tu — i słusznie — s w ó j wkład w całość tworzywa narodowego. Wieś wywiera swój potężny w p ł y w n a stosunki w Polsce za pośrednictwem krociowych szeregów Ruchu Ludowego: politycznege, spółdzielczego, o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o . To Ruch Ludowy odgrywa rolę tysiąckrotnie przewodów, którymi krążą wzajemnie oddziaływujące na siebie różne światy, chłopski, ogólnonarodowy i ogólnoludzki. Ruch ludowy z natury rzeczy pochłonięty działaniem, zajęty w a l k ą z przeciw­ nościami, przejęty chwilą — musi mieć na podorędziu te w ł a ś c i w e treści i ten wartościowy materiał, którego dostarczyć może spokojna zaduma nad przeszłością! wsi, nad czynnikami kształtującymi odrębny światopogląd chłopski i nad jego znaczeniem dla kultury narodu. S ł o w e m — nad ziarnem, które w y ł u s k a ć należy z przeogromnego zbiorowiska chłopskich zjawisk i obsiać nim pole od granic do granic", J . N i e c k o , Zapowiedź druga, „Chłopski Swiat", nr 1: 1946. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 15 Podobne treści zawierał artykuł „Od redakcji" zamieszczony w pierw­ szym numerze „Wsi Tworzącej" w tym samym roku . Dominacja liczebna warstwy chłopskiej w ogólnej strukturze społeczno-zawodowej państwa, zmiana sytuacji gospodarczej wsi wyni­ kająca z likwidacji wielkiej własności ziemskiej i przeprowadzenia re­ formy rolnej pozwalały widzieć w warstwie chłopskiej s i ł ę spo­ ł e c z n ą zdolną odegrać znaczną rolę w budowie nowego państwa — Polski Ludowej. Osiągnięcie tej pozycji byłoby urzeczywistnieniem ce­ lów, jakie stawiał sobie ruch ludowy już w okresie powstania I I Rzeczy­ pospolitej . W myśl tych idei formują swoje poglądy bezpośrednio po I I wojnie światowej w 1946 r. działacze ludowi i publicyści pisząc m. in.: 7 8 „Przyszłość Polski widzę zbudowaną na ładzie pracy, wspartą w r ó w n y m stopniu jak o rozwój techniki o ziemię — ten najbardziej słowiański dogmat życia w rezultacie o człowieka ziemi, o chłopa. Rozwijamy przemysł, budujemy miasta, ale równorzędnie i równocześnie brońmy pięknej postawy psychicznej człowieka ziemi, brońmy kultury rdzennie polskiej, która w ludzie tkwi, b r o ń m y uczciwości ludzkiej i myśli zdrowej — tego chłopskiego rozumu, który jest intuicją i rozwagą zarazem, przerastającego niejednokrotnie systemy filozoficzne. Wreszcie brońmy i obyczajowości, obrzędów, pieśni i melodii ludowych" *. Nie poprzestając na werbalnych stwierdzeniach podejmowano szereg akcji dla realizacji stawianych sobie celów. W 1946 r. powołany został do życia Ludowy Instytut Kultury, którego celem było „pełne wyzwo­ lenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowa­ dzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólnonarodowej" . 10 7 „Pismo ma stać się trybuną, z której będziemy w y m i e n i a ć swe osiągnięcia z zakresu poezji i sztuki, i myśli chłopskiej. Na tej drodze będziemy u j a w n i a ć i w y z w a l a ć szczere i oryginalne talenty chłopskie — będziemy otwierać im drogę na szeroki gościniec kultury narodowej i ogólnoludzkiej. Pismo to służyć ma również sprawie wypracowania zbiorowym w y s i ł k i e m koncepcji kulturalnej, która wyrazi możliwie najlepiej pełną treść życia ludowego. Będzie ona jednym z czyn­ n i k ó w — kształtującym typ człowieka twórczego i w y z w a l a j ą c y c h instynkt t w ó r ­ czy klasy chłopskiej. Podejmiemy w nim nieugiętą w a l k ę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu kulturalnego chłopa polskiego. Pismo nasze będzie wyrazem chłopskiego kierunku kulturalnego, wymodelowanego poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektualistów. [...] Gotujemy się do nowego i osta­ tecznego ataku. Walka idzie tym razem o myśl, o treść własną, o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski. Na nim dopiero można zacząć b u d o w ę nowych kształtów polityczno-społecznych. W n i m bowiem istnieje prawda Polski Ludowej", „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. 8 Tak formułował tę myśl Wincenty Witos: „W chłopie żyje i odradza s i ę naród, z niego czerpie swoją siłę państwo, on jest czynnikiem porządku i spokoju. Najwięcej daje i najmniej wymaga. Bez niego nie ma i nie może b y ć zdrowego narodu i silnego państwa", W. W i t o s , Wybór pism i mów, L w ó w 1939, s. 213. » S. J u c h t a , Kultura wsi drogą do wielkości narodu, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 11. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 4: „Do realizacji postawionych sobie celów Instytut dążyć miał n a s t ę p u j ą c y m i 1 0 �16 WANDA PAPROCKA Ponownie powraca w szeregu rozważaniach troska, która niepokoiła od ponad wieku wiele umysłów i stymulowała określone działania, tro­ ska o n a r o d o w y c h a r a k t e r kultury o przeciwstawienie sią obcym wpływom określanym w różnych okresach jako kosmopolityczne, internacjonalne, a nawet urbanistyczno-industrialne . Dążenie do ratowania ocalałych od zniszczeń wojennych zasobów kultury narodowej, w tym także ludowej, skłaniało nieraz do wystąpień dramatycznych, ale i pełnych idealistycznej wiary w możliwości zacho­ wania tych elementów kultury, których zanik był procesem nieodwra­ calnym i rozpoczął się już znacznie wcześniej . u 12 drogami: 1. Przez wszczęcie prac badawczo-naukowych nad kulturą ludową, 2. Przez rozwinięcie konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwsza dzie­ dzina obejmie następujące najważniejsze działy pracy: a) gromadzenie materiałów do badań nad kulturą ludową, b) opracowanie naukowe zgromadzonych materia­ łów, c) wszczęcie akcji wydawnictw naukowych o kulturze ludowej, d) rozpra­ cowanie koncepcji nowoczesnej kultury ludowej w oparciu o obecną strukturę społeczno-gospodarczą wsi. [...] Drugi odcinek działalności Ludowego Instytutu Kultury obejmie praktyczne akcje kulturalno-oświatowe, a m. in. 1. A k c j ę wy­ dawniczą: czasopisma, utwory literackie, muzyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 2. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej, mu­ zyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 3. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej pod n a z w ą «Wieś Tworząca*; 4. Organizowanie u n i ­ w e r s y t e t ó w ludowych, d o m ó w kultury i świetlic; 5. Rozbudowa twórczości w dzie­ dzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i w y t w ó r ­ ców, organizowanie kursów i wzorcowni itp.; 6. Zakładanie bibliotek; 7. Szkolenie przodowników i działaczy kulturalno-oświatowych; 8. Organizowanie imprez arty­ stycznych; 9. Opieka dla studiującej młodzieży chłopskiej. Ponadto przeprowadzenie wielu innych akcji i prac zmierzających do wszech­ stronnego rozwoju kultury ludowej. Na tej drodze będzie dążyć Instytut do osiągnięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopu p e ł ­ nego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury. W działalności swej Instytut nawiąże najściślejszą współpracę ze wszystkimi twórcami i dzia­ łaczami kulturalnymi wsi lub ze w s i ą związanymi", t a m ż e , s. 5. „Nie w d o r ó w n y w a n i u internacjonalnej kulturze tkwi sens historii — lecz w tym, co dany naród nowego i odrębnego dokłada do niej. Swoistości regionalne składają się tak na obraz całego narodu, jak indywidualność kultur poszczegól­ nych narodów składa się na wielką syntezę ludzkości", J u с h t a, op. cit., s. 12. M. C z c i b o r - C h o l e w a pisze: „Czas jeszcze do podtrzymania, utrwale­ nia, gdzieniegdzie do sumiennego odtworzenia swoistej kultury. Wspólnymi dąże­ niami prowadźmy dalej dzieło naszych ojców ku świetlanej przyszłości narodu. Z gruzów i zgliszcz, krwi, trudów i poświęcenia wyrosła Polska. Trzeba teraz wszelkimi siłami i na każdym polu umacniać jej patriotyzm. Ten patriotyzm, dla którego ginęły tysiące bohaterów. Umacniajmy w i ę c kulturę regionalną wsi pol­ skiej, która jest p e w n ą drogą do silnego związania z polskością. Nauczmy się żyć tak, jak żyli nasi ojcowie. Urządźmy sobie nowe życie przy starej tradycji. Szanujmy strój ludowy, nie gardźmy starym rzeźbionym czy malowanym sprzę­ tem domowym, wchłaniajmy w siebie melodie ludowej muzyki oraz słowa pieśni prostej chwytającej za serce, pielęgnujmy stary nasz styl"; Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946; por. B r z e c h w a - B e r n a ś , Na marginesie zagadnień kul1 1 1 2 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 11 Bardziej realistyczne spojrzenie na kulturę ludową kazało szukać innych sposobów, które pozwoliłyby zachować te nieprzemijające war­ tości duchowe i materialne społeczności chłopskiej. „[...] unowocześnienie wsi nie powinno dopuścić do zatarcia ś w i a d e c t w tej odwiecznej walki w y z w o l e ń c z e j ducha chłopskiego, musi je odnowić i podkreślić jej znaczenie. W tym celu należy stworzyć Muzeum Kultury Chłopskiej, w k t ó ­ rym skupione zostaną wszystkie pomniki stwierdzające prężność i w y d a j n o ś ć energii duchowej zespołów wiejskich we wszystkich dziedzinach ich ż y c i a " . w Ten stosunek do wsi wolny był jeszcze od tendencji, które w latach następnych coraz silniej ujawniały się w podejściu do środowiska wiej­ skiego, eksponujących z r ó ż n i c o w a n i e jego pod względem gospo­ darczym, społecznym i kulturowym. Ten proces dezintegracji prowa­ dzący często do antagonistycznych układów społecznych wywoływał nie tylko negatywne skutki gospodarczo-społeczne, ale i kulturowe. Zna­ lazły one odbicie również w podejściu do dziedzictwa kulturowego o g r a n i c z a j ą c pojęcie tradycji ludowej do tych treści, które były odbiciem walki klasowej na wsi, które zawierały idee postępowe i re­ wolucyjne. Narzucając takie kryteria wyboru zawężano się tylko do tradycji części ludności chłopskiej — małorolnych i proletariatu wiej­ skiego. Przeciwstawiając się takiemu spojrzeniu na kulturę wsi K. Maj pisał: „Ruch młodzieży wiejskiej to ruch, który ma za sobą 40 lat istnienia. Jego to dorobkiem nowy pogląd na kulturę polską, pogląd, że kulturę polską trzeba przewartościować, trzeba usunąć wszystkie przerosty, trzeba odrodzoną kulturę narodową oprzeć o te wartości nieprzemijające, jakie posiada środowisko chłop­ skie, środowisko wiejskie. Te rzeczy już przed w o j n ą zostały podniesione do za­ sady ideologii programowej ruchu nie tylko chłopskiego, ale i społecznego, i k u l ­ turalnego istniejącego w innych środowiskach społecznych. Między innymi w śro­ dowisku robotniczo-socjalistycznym. Jeżeli dziś zajrzymy do pism, to zobaczymy w y w i ą z a n i e się nowego sporu 0 kulturę ludową, o chłopa. Nie wiem w imię czego idzie się do środowiska chłopskiego i powiada się, że jest ono ze względu na swoją kulturę podzielone na chłopów zamożnych i biedaków. C i pierwsi stoją na gruncie kultury ludowej, a. biedacy podpisują się pod ewangielią ruchu robotniczego" Stosunek do kultury i tradycji ludowej staje się przedmiotem coraz ostrzejszych polemik i dyskusji. Są one wyrazem wyraźnie zarysowują­ cej się l i n i i p o d z i a ł u pomiędzy prezentowanymi na łamach wy­ chodzących bezpośrednio po wojnie czasopism i periodyków stanowiska­ mi nawiązującymi do poglądów przedstawicieli ruchu ludowego w okre­ sie międzywojennym , w tym przede wszystkim do teorii agraryzmu 15 tury ludowej, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10; J . S t e l m a s z c z y k , „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 22. F . S a r n e k, Muzeum Kultury Chłopskiej, „Wici", nr 8: 1946. Wspólne są nasze idee, wspólna jest nasza walka, „Wici", nr 2: 1946. M. in. „Wici" ukazujące się do 1948 г., „Wieś Tworząca" do 1946 г., „Wieś 1 Państwo" do 1947 г., „Chłopi i Państwo" do 1949 r. M 14 1 5 J — Etnografia Polska, XXVH/2 �18 WANDA PAPROCKA i ideologii propagowanej przez uniwersytety ludowe, a oficjalnie gło­ szonymi zasadami socjalistycznej przebudowy wsi postulującymi wpro­ wadzenie gospodarki kolektywnej, walkę z elementami kapitalistycznymi na wsi, laicyzację życia społecznego, obrzędowości itp. W podejściu do kultury ludowej wsi oba te stanowiska znalazły wyraźne odbicie. Pierw­ sze z nich uznawały j e d n o ś ć k u l t u r y l u d o w e j niezależnie od stratyfikacji społecznej. Dążyły do rozwoju procesu samowiedzy i świadomości społeczno-grupowej, do wychowania chłopa poprzez war­ tościowe treści kultury ludowej. W myśl tych idei na pojęcie tradycji ludowej składały się te dziedziny kultury materialnej, społecznej i du­ chowej, które podlegając ocenie i akceptacji przez samo środowisko, tworzyły określoną wewnętrzną organizację zespołów treści kulturowych. Te wartościowane treści winny wejść do kultury narodowej jako dzie­ dzictwo klasy chłopskiej, która zyskała właściwą pozycję w wyniku do­ konanej rewolucji społecznej . Drugie stanowisko eksponujące jed­ n o ś ć k u l t u r y mas p r a c u j ą c y c h miast i wsi uwzględniało część dorobku kultury wsi związanego przede wszystkim z walką kla­ sową. Postulowano jedność kultury narodowej poprzez niwelacje różnic poszczególnych klas w procesie tworzenia społeczeństwa bezklasowego. W jednym z artykułów poświęconych temu zagadnieniu czytamy: 16 „Dla nas naród to związek mas pracujących. Dla nas naród to nie tylko wspólnota językowa, ale wspólnota przede wszystkim kulturowa. Nie elita stanowi i decyduje o narodzie, ale w państwie demokracji ludowej decydują o nim pra­ cujące masy. Nie chcemy dlatego tworzyć jakiejś o d r ę b n e j kultury lu­ dowej [podkr. — W.P.]. Nie chcemy podtrzymywać zaraniarskiego hasła «sami sobie». Chcemy w i e ś dźwigać nie tylko w ł a s n y m i siłami, ale i siłami miasta tak, jak w miarę sił podejmujemy się pomagać w rozwoju miast. Chcemy w tym działaniu powyrzucać wszelkie szufladki kulturalne i przegródki społeczne, tak jak wszystkie warstwy społeczne tworzyć powinny jednolity naród. {...] W takim społeczeństwie nie ma klasy chłopskiej, robotniczej i innych, i nie ma między nimi walki, zgrzytów, wrogich interesów. Ludzie zamieszkujący wsie i miasta tworzą zgodny zespół. To jest istotnie społeczeństwo bezklasowe. Zgadzamy się w tej sprawie z marksistami" 1 6 Por. F . B u j a k , Kilka uwag o zamiłowaniu do tradycji ludowej i jej za­ bytków, „Wieś i Państwo", nr 5: 1946; K . M a j , Sprawa kultury ludowej, „Chło­ pi i Państwo", nr 20: 1947. D. G a ł a j , U progu nowego 25-lecia. Sprawa kultury narodowej, „Wici", nr 77: 1948; w Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW R P Wici uchwalonej w 1948 r. czytamy: „Zasadnicze zmiany, jakie zaszły w Polsce w dziedzinie ustroju politycznego, gospodarczego, dają nam podstawy do tworzenia kultury narodowej. Tworzyć się ona będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury ludowej oraz kultury miejskiej, które nie mają obciążeń ustroju opartych na wyzysku społeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robotników i związanej z nimi inteligencji. Należy zatem upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. Stawać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, za­ kładach oraz przez realizację zadań stawianych ze strony państwa", „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 22-23. 1 7 �19 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA Takie stwierdzenie było z jednej strony wyrazem oficjalnych po­ glądów i programem działania, z drugiej otwierało pole dla krytyki do­ tychczasowych postaw w stosunku do kultury wsi. W nawiązaniu do tego kierunku krytycznego analizę poglądów na kulturę ludową formuło­ wanych w okresie międzywojennym i bezpośrednio po I I wojnie świato­ wej przeprowadził A. J. Król w pracy Drogowskazy na manowcach kultury ludowej . Przeciwstawiając się zasadniczej tezie o odrębności kultury ludowej uznawał autor za błędne i wręcz szkodliwe dla rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturowego warstwy chłopskiej powoływa­ nie się na jej tradycje odkrywane bądź w słowiańskiej przeszłości, bądź związane z idealistyczną koncepcją „ducha narodu", bądź wywodzące się z poznawczych teorii Taine'a o odrębności rasowej i etnicznej ludu. W generalnej negacji tych stanowisk nie uwzględnia jednak Król całego kontekstu zjawisk kulturowych związanych z prądami społeczno-kulturamymi, jak również określonymi sytuacjami politycznymi, które składając się na aktualną rzeczywistość warunkowały w każdym okre­ sie historycznym inne podejście do tych zagadnień. Emocjonalny stosu­ nek autora do analizowanych faktów pozbawił uzyskiwane wnioski nau­ kowej obiektywności, podporządkowując je obowiązującym w tym cza­ sie sposobom widzenia spraw wsi. Autor zajmował stanowisko negatyw­ ne wobec dotychczasowego dorobku myśli chłopskiej reprezentowanej zarówno przez działające w środowisku wiejskim organizacje, jak Zwią­ zek Młodzieży Wiejskiej, uniwersytety ludowe oraz przedstawicieli inte­ ligencji związanych ze sprawami wsi. Szczególnie krytycznie oceniał działalność wybitnych reprezentantów inteligencji chłopskiej, m. in. W. Orkana, S. Pigonia, F. Bujaka, upatrując w ich twórczości naukowej i literackiej działanie na rzecz separatyzmu chłopskiego. Rozwijanie po­ czucia wartości i odrębności kultury wiejskiej przez ukazanie jej spe­ cyfiki stało w s p r z e c z n o ś c i z obowiązującym w tym okresie pro­ gramem budowy społeczeństwa bezklasowego. W prądach artystycznych czy literackich (T. Chałubiński, S. Witkiewicz, W. Tetmajer i in.) wią­ żących kulturę ludową z kulturą narodową widział Król wyłącznie pro­ test przeciwko kapitalizmowi i cywilizacji przemysłowej, inteligencki paternalizm w stosunku do wsi, a nawet elementy pewnej ekspiacji w geście — jak określał — „kajającego się szlachcica". Przyjmując obowiązujący w tym czasie punkt widzenia nie do­ strzegał związku tych poglądów z dorobkiem myśli społecznej okresów wcześniejszych ani wpływu, posiadających szeroki zasięg europejski, prądów artystyczno-estetycznych epoki neoromantyzmu. Przeciwstawiając uniwersytety ludowe szkołom rolniczym i gimna­ zjom chłopskim te ostatnie określał jako „dobrodziejstwo dla wsi". Na­ tomiast w „wytworach samej wsi", jak nazywał koła młodzieży, uni­ wersytety i teatry ludowe, widział „pierwsze samorodne instytucje, jakie 18 1 8 J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. �20 WANDA P A P R O C K A zluzowały karczmę, targowisko i kościół w ich od średniowiecza utrwa­ lonych funkcjach kulturalnych" . Przeciwstawiał się agraryzmowi, który w budowie nowego ustroju społeczno-gospodarczego propagował zachowawczy w ocenie Króla, ufor­ mowany przez przeszłe stulecia system oparty na rodzinie, traktujący wszelką inną rzeczywistość społeczną jako pochodną od niej lub z niej się składającą. W rodzinie i jej związku z gospodarstwem indywidual­ nym dostrzegał wszelkie formy zależności i wewnętrznej struktury przed­ siębiorstwa kapitalistycznego. Pozostawienie rodziny i samodzielnego go­ spodarstwa wiejskiego w ich dotychczasowych funkcjach uniemożliwiło zdaniem Króla przebudowę struktury i postępowy rozwój wsi. Można stwierdzić w odniesieniu do tej pracy, że pewna j e d n o ­ s t r o n n o ś ć w ocenie dorobku myśli społecznej poświęconej zagad­ nieniom wsi spowodowała, iż interpretacja szeregu faktów przedstawio­ nych przez autora, charakteryzujących warunki rozwoju środowiska wiejskiego, pozbawiona została właściwego naukowym opracowaniom, obiektywizmu. Idea budowania wspólnej kultury obejmującej, jak określano, „masy pracujące miast i wsi" znalazła swój wyraz w ocenie dziedzictwa kul­ turowego środowiska wiejskiego. Przeciwstawiając się separatyzmowi kulturowemu wsi odrzucano lub pomijano te treści, które świadczyły o jej odrębności kulturowej i które ze względu na ścisły związek ze specyficznymi warunkami życia i pracy na roli nie mogły tworzyć spój­ nej całości z kulturą miejską i robotniczą. Rygory realizowanego pro­ gramu gospodarczo-społecznej przebudowy wsi n i e p o z w a l a ł y '> sięgać do tradycji zawartej w kulturze społecznej czy duchowej, ogra- • niczając zainteresowania naukowe i popularyzatorskie przede wszystkim \ do kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru muzycznego i tanecz- \ negó. \ Poglądy na kulturę ludową, na zagadnienia tradycji ludowej znalazły j odbicie w programach i działalności powstających w tym czasie insty- ) tucji. W 1946 r. powołany został do życia Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w dalszych latach przekształcony w Państwowy Instytut Sztuki, a następnie Instytut Sztuki PAN. Utworzenie tej placówki, jak stwierdzono w artykule programowym, wynikało zarówno \ 19 „z roli, jaką sztuka ludowa może i winna odgrywać w formowaniu się nowej naszej sztuki ogólnonarodowej — jak też z konieczności zachowania dla potom­ ności ginącej w naszych oczach odrębnej kultury ludowej. {...] To bowiem, co o sztuce ludowej pisali etnografowie, jest tylko cennym materiałem do określenia w a r u n k ó w , wśród których ona powstała i b y t o w a ł a " . 20 Na łamach powołanego przez Instytut w 1947 r. wydawnictwa „Pol­ ska Sztuka Ludowa" szczególnie w pierwszych latach powojennych pre" T a m ż e , s. 142. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 60-61. 20 Instytutu Badania Sztuki �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 21 zentowane były poglądy na rolę i znaczenie kultury ludowej w nowej polskiej rzeczywistości. Można wyraźnie prześledzić na podstawie uka­ zujących się w kolejnych latach artykułach z m i a n y w sposobie okre­ ślania z a k r e s u i t r e ś c i tych pojęć. Stosunek do kultury ludowej był odbiciem poglądów na całość zagadnień kultury i realizowanej w tym zakresie polityki państwa. Już w pierwszym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" prezentowane są stanowiska bliskie poglądom wyrażanym w publicystyce tego okresu, a równocześnie często nawiązującym do formułowanych już dawniej koncepcji oceniających wartości, jakie do kultury narodowej wnosiła kultura ludowa. S. Dybowski stwierdza w swej wypowiedzi, która stanowi motto dla nowego wydawnictwa, że „wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i wejść do kultury narodowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i żywszych rumieńców polskości — wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbudzimy w innych szacunek dla narodu polskiego" . To stwierdzenie określa podstawowy kierunek w podejściu do trady­ cyjnych treści zawartych przede wszystkim w sztuce ludowej i folklorze. W myśl tych poglądów tradycja ludowa p r z e s t a j ą c być orężem w walce o równouprawnienie społeczne warstwy chłopskiej, dowodem i reprezentantem jej wartości winna s t a ć s i ę tworzywem, źródłem inspiracji w budowaniu nowej kultury „socjalistycznej w treści, naro­ dowej w formie". W następnych latach ten stosunek do twórczości lu­ dowej staje się p r o g r a m e m działania i zasadą oceny jej wartości. Zaostrzone przy tym zostają kryteria określające wartość poszczególnych jej dziedzin w zależności od k l a s o w e g o charakteru ich twórców i nosicieli. Festiwal Sztuki Ludowej zorganizowany w 1949 r. staje się forum dla przedstawienia tych poglądów. W kulturze chłopskiej poza głęboko narodowym charakterem widziano przede wszystkim n u r t s p o ł e c z n y . Uznając klasowy charakter sztuki ludowej, który po­ wstał i ukształtował się jako antyteza szlacheckiej i dworskiej kultury, sięgając swymi korzeniami okresu pańszczyźnianego, za tradycyjne uzna­ no te treści, które w tej lub innej postaci były odpowiednikami prze­ mian społecznych lub wręcz buntów czy rewolucji chłopskich. Postę­ pujące w miarę rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi zróżnico­ wanie gospodarczo-społeczne ludności powodowało, w myśl tych poglą­ dów, o d e r w a n i e kultury chłopskiej od podłoża klasowego wsi pań­ szczyźnianej czy biedniackiej i tworzenie się bogatej w swej formie ze­ wnętrznej obrzędowości, obyczajowości i sztuki reprezentatywnej dla jej zamożnej części ^ Tę tradycję związaną z określoną formacją spo­ łeczną należało odrzucić jako obcą klasowo. 21 2 1 „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. W. S о к o r s к i, O właściwy stosunek do sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 5: 1949, s. 131-134. W rozwinięciu i uzasadnieniu tych poglądów autor pisze: „Nurt ten, tracąc coraz bardziej kontakt z realnym ż y c i e m olbrzymiej w i ę 2 2 �22 WANDA P A P R O C K A Szczególnie ważne znaczenie w kształtowaniu się stosunku do tra­ dycji ludowej miało nowe rozumienie pojęcia „ludowość". Analizując za uczonymi radzieckimi na przykładzie sztuki ludowej zakres tego okre­ ślenia odnoszono je w formacjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych do treści o c h a r a k t e r z e k l a s o w y m , a sztukę lu­ dową do wytwórczości artystycznej warstw ekonomicznie i społecznie uciśnionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obejmowała nie tylko doro­ bek artystyczny wsi, ale również uboższego mieszczaństwa, prowincjo­ nalnego rzemiosła i ludności robotniczej. W społeczeństwie nieantagonistycznym, w którym w myśl tych stwierdzeń pojęcie lud pokrywa się г narodem, przez ludowość należało rozumieć przede wszystkim p os t ę p o w e i s o c j a l i s t y c z n e treści zawarte w dziedzictwie kul­ turowym przeszłości. W tym rozumieniu sztuka ludowa była „twórczo­ ścią artystyczną wyrażającą postępowe dążenia, myśli i uczucia mas ludowych" . Poglądy te znajdują odbicie w formułowanych w latach pięćdziesią­ tych z a ł o ż e n i a c h t e o r e t y c z n y c h badań nad sztuką ludową i folklorem w Polsce oraz w programach poszukiwań terenowych . W tym okresie obserwuje się zarówno odkrywanie w kulturze ludowej 23 24 kszości wsi, ulegał charakterystycznej deformacji poprzez w c h ł a n i a n i e e l e m e n t ó w kultury drobnomieszczańskiej, rozkładowej kultury kapitalistycznego świata". O ro­ li, jaką spełniać ma kultura ludowa, pisze następująco: „problem stoi w pła­ szczyźnie wydobycia z kultury ludowej ż y w e g o nurtu zarówno w treści, jak i for­ mie, żywego nurtu przewartościowującego się co dzień i co godzina w t w ó r c z y m marszu wsi polskiej do socjalizmu. S i ę g a m y w kulturze ludowej po te bezcenne skarby, które były wyrazem jej społecznej odrębności i społecznego protestu w stosunku do kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej i chcemy wtopić ten ż y w y potężny nurt mas ludowych w n o w ą narodową kulturę epoki socjalizmu, kulturę której drogę w przeszłości otworzyła walka i z w y c i ę s t w o klasy robotni­ czej. Odrzucamy fałszywą stylizację, głosimy natomiast ś w i a d o m e kształtowanie w treści i formie tworzywa sztuki ludowej. Odrzucamy sprowadzanie sztuki l u ­ dowej do formalistycznej obrzędowości i mechanicznego przenoszenia jej w z o r ó w na obce jej tła, zarówno w treści, jak i w formie. Natomiast głosimy hasło czer­ pania przez twórców, pisarzy, kompozytorów pełnymi garściami z jej bogactw, celem przetopienia jej treściowego i formalnego układu w nowe codzienne two­ rzywo dnia dzisiejszego". 2 8 G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", nr 3: 1951, s. 82-97. P o w o ł u j ą się na poglądy G . Niedosziwina w swoich artykułach m. in. R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 65 п., i A. J a c k o w s k i , Problem folkloru i ludowości w sztuce, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1953, s. 166-209; por. też Od redakcji, tamże, nr 1: 1950, s. 5-6; E . F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, tamże, nr 5: 1951, s. 363-382; W. S o k o r s k i , tamże, nr 1: 1952, s. 144-156; S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, Fragment referatu wygłoszo­ nego na I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 67-72. 2 4 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 23 tych treści, które uznane zostają za tradycyjne ze względu na swój kla­ sowy charakter ukształtowany przez określone warunki historyczne w poprzednich formacjach społecznych, jak również współcześnie two­ rzonych odpowiadających nowej socjalistycznej rzeczywistości . 25 es Przedstawia tak sformułowany program badań A. Jackowski w artykule Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem: „Byłoby błędem niewybaczalnym, g d y b y ś m y powodowani chęcią odtworzenia tego, co było przed stu laty, tracili z oczu nowe formy po­ wstające obecnie. Dotyczy to prac szczególnie w zakresie zbierania folkloru, gdzie szukając za wszelką cenę tego, co ginie, co obumiera, łatwo traci się z oczu nowy folklor, który dopiero kiełkuje. [...] Nowy folklor wyraża bowiem n o w ą świadomość naszej wsi, wyraża procesy zachodzące w niej przemiany. Nowy folklor jest przy tym potężną siłą aktywną, siłą przyśpieszającą te procesy. '[...] Przestawienie się na problemowe widzenie pracy połączone jest z uaktywnieniem się samej postawy badacza. Coraz rzadziej spotykamy się ze zjawiskiem takim jak p s e u d o b e z stronny «obiektywizm» [podkr. — W.P.] polegający na tym, że notuje się wszystko — uważając, że folklor jest twórczością ludu pojmowanego jako coś jednolitego. Oczywiście taka postawa prowadzi niechybnie na manowce i zacie­ rając różnice klasowe zaciera podstawowe zagadnienie dla rozwoju naszej wsi. Postawa taka prowadzi do przyznania jednakowej wartości zarówno głęboko ideo­ logicznym wysoce artystycznym okazom twórczości naszego ludu, co i pieśniom, w których dźwięczy dawna ideologia dworów czy mentalności k u ł a k a [podkr. — W.P.]. W rezultacie otrzymujemy fałszywy, zakłamany obraz naszego ludu, stłoczenie się na reakcyjne pozycje w folklorystyce. [...] Wieś szczególnie obecnie w okresie narastających przeciwieństw klasowych stanowi niewątpliwie dynamiczne zjawisko, w którym wyraźnie o b s e r w o w a ć można walkę między elementami kułackimi a biedniackimi czy średniakiem. W tym procesie zachodzących przemian, w tej codziennej walce o duszę średniaka, o so­ cjalistyczną świadomość wsi, sztuka ludowa, a zwłaszcza folklor, odgrywają r ó w ­ nież rolę. Pieśń ludowa może pełnić rolę czynnika hamującego pewne procesy lub rozwijającego go. Pieśń ludowa, zwłaszcza ta aktualna, przyśpiewkowa, przeważ­ nie układana na nutę krakowiaka agituje i mobilizuje nie mniej niż prasa czy «muzyka i aktualnosci». [...] Jasnym się staje, że w stosunku do takiego skompli­ kowanego zjawiska pełnego w e w n ę t r z n y c h napięć i sprzeczności nie można pod­ chodzić «obiektywnie». Nie ma zresztą «obiektywnego zbieractwa*. Każde zbiera­ nie jest zarazem procesem selekcji. [...] Postawmy sprawę jasno. Nie m o ż e m y ogra­ niczać się jedynie do postaw biernych obserwatorów. Jeśli nie chcemy wlec się w ogonie przemian, jeśli chcemy nie tylko iść noga w nogę ze wsią, ale pomagać jej w rozwoju, aktywnie przyśpieszać zachodzące zmiany — ograniczać się do po­ staw biernych obserwatorów. Od charakteru zebranego materiału i naszej umie­ jętności spopularyzowania najcenniejszych osiągnięć za pomocą radia, prasy, wy­ dawnictwa, bezpośrednio w terenie przez «podrzucanie» najciekawszych pieśni zespołom ś w i e t l i c o w y m i szkolnym zależeć będzie w znacznym stopniu efekt na­ szej pracy. Dlatego należy podkreślić szczególnie metody pracy olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru, która pod przewodnictwem dr W. Gębika znajduje różne formy wiązania swej pracy z terenem organizując spotkania połączone z prelekcjami ilustrowanymi tekstami i pieśniami ludowymi, prowadzi wspólną akcję razem z Towarzystwem Wiedzy Powszechnej itp. Osiągnięcia, które ekipa notuje na tym trudnym terenie, są zasługą tych wszystkich pracowników terenowych, któ­ rzy nie boją się b y ć agitatorami, propagatorami prawdziwego patriotyzmu i po­ stępu społecznego. „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1952, s. 124. �2i WANDA P A P R O C K A W procesie kształtowania wzoru kultury narodowej te określone z a s a d a m i i d e o l o g i c z n y m i treści tradycyjne miały służyć jego wzbogaceniu i nadać mu określony charakter. Zgodnie z założeniami socrealizmu zawarte w sztuce ludowej i folklorze elementy tradycyjne ulec winny „przekuciu" na wspólne masowe wartości kulturowe i w tej nowej formie dotrzeć do odbiorców, w tym także i społeczności wiej­ skiej . Poglądy te były referowane i stawały się przedmiotem dyskusji zarówno na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r . , jak i na konfe­ rencjach poświęconych zagadnieniom sztuki oraz naradach i spotkaniach twórców ludowych organizowanych wspólnie z placówkami naukowy­ mi . Dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu powoływane były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego, CPLiA . Okres metodologicznego n a c i s k u wywarł również wpływ na kie­ runek /badań prowadzonych w ramach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i katedr etnograficznych oraz powołanego działu etnografii w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Nie rozwijając szeroko opracowanej w wielu publikacjach oceny powojennej historii etno­ grafii należy jedynie stwierdzić, że od pierwszej konferencji zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 r. kierunek badań etnograficznych podporządkowany został ogólnym tendencjom metodolo­ gicznym. Konsekwencją tego stanu rzeczy było podejmowanie prac nad tradycyjną kulturą ludu pracującego, uwzględnienia w badaniach kul­ tury wsi jej zróżnicowań klasowych, poszukiwanie w kulturze ludowej w jej klasowych treściach wartości, które winny wzbogacić kulturę na­ rodową. W realizacji tych kierunków badań jak i towarzyszącym im „roz­ liczeniom z przeszłością" placówki te nie reprezentowały tak r a d y26 27 28 29 30 2 8 Frankowski, op. cit; R. R e i n f u s s , Aktualne zagadnienia ludowej plastyki, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 89-94; K . P i e t k i e w i c z , Spo­ łeczna rola artysty ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 68-76; K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludowej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. K . P i w o c k i , Głos w dyskusji na temat problematyki w obradach I Kon­ gresu Nauki Polskiej, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367-368. Rezolucje I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad sztuką, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I - I X ; Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej, tamże, nr 1: 1952. W. T e l a k o w s k a , Próby włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1953, s. 135-137. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 19-56; Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnogra­ ficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 19-58; J . B u r s z t a , B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Polska etnografia (etno­ logia) po II wojnie, „Lud", t. 66: 1982, s. 3-18. 2 7 28 2 9 8 0 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 26 k a l n e g o p r o g r a m u , jak miało to miejsce w dziedzinie sztuki ludowej i folkloru. Szeroki zakres problematyki badawczej wyznaczała do pewnego stopnia nadal tradycja dawnych prac etnograficznych. Rów­ nocześnie zapotrzebowanie na wyniki badań określonych działów, priory­ tetowe ich znaczenie w tworzeniu kultury narodowej dawało większe możliwości rozwoju niektórym z nich. W konsekwencji prowadziło to do rozparcelowania zakresu tematycznego etnografii między inne współ­ działające z nią dyscypliny. Jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa: „Pod­ stawą otrzymania właściwego miejsca w nowej strukturze organizacyjnej był stopień przebudowy ideologicznej w obrębie zainteresowanej dyscy­ pliny. Mierzyło się go m. in. miarą krytycyzmu w stosunku do wcze­ śniejszych prac" . Okres następny po 1956 r. przynosi nowe s z e r s z e spojrzenie na zagadnienie kultury ludowej. Odchodząc od poszukiwań treści klaso­ wych wspólnych kulturze całego ludu pracującego zaczęto traktować ją jako kulturę o k r e ś l o n e j grupy społecznej stanowiącą integralną całość historycznie uwarunkowaną, którą należy badać w określonych granicach przestrzeni i czasu. Spojrzenie na wieś jako na spójny s y s t e m społeczno-gospodarczy i kulturowy pozwalało widzieć jej od­ rębność kulturową, szukać historyczno-genetycznych przyczyn tego zja­ wiska, jak i śledzić proces zmian, jakim ona podlegała w poszczególnych okresach. To dążenie do wykrycia i zbadania specyficznych cech kultu­ rowych wsi w ich zróżnicowaniu przestrzennym stymulowało zaintere­ sowanie kulturą ludową różnych regionów i próby budowania na pod­ stawie zgromadzonych materiałów modelu kultury tradycyjnej. To h i storyczno-genetyczne podejście do zjawisk kulturowych występuje rów­ nież (lub wraca ponownie) w analizie poszczególnych dziedzin kultury ludowej (m. in. również w sztuce ludowej i folklorze). Nawrót do zainteresowań przeszłością jako p o d ł o ż e m histo­ r y c z n y m współczesności, do rozważań nad historyczną trwałością elementów kulturowych, sposobów ich przekazywania i mechanizmów funkcjonowania wyznaczał w dużym stopniu kierunek prowadzonych w następnych latach prac etnograficznych i stanowił pole do rozważań teoretycznych dotyczących prawidłowości procesów przemian gospodar­ czo-społecznych i z nimi związanych wzorów zachowań. W etnografii polskiej problem tradycji stał się szczególnie ważny z chwilą rozpoczęcia studiów nad z m i a n ą k u l t u r o w ą . Podej­ mowane prace nie ograniczały się już jedynie do opisu inwentarza kul­ turowego badanych wsi w określonym momencie historycznym, ale po­ dejmowały próbę wyjaśnienia przyczyn sprawczych zachodzących prze­ mian. Na gruncie tych badań stała się aktualna potrzeba wyróżnienia i określenia tych treści kulturowych, które uznawano za tradycyjS1 3 1 K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy..., s. 42. �:26 WANDA P A P R O C K A л e, jak i treści a k t u a l n i e t w o r z o n y c h i współcześnie obiek­ tywizujących się na gruncie danej kultury. Z tymi dwoma pozornie prze­ ciwstawnymi sobie pojęciami tradycji i innowacji czy tradycji i nowo­ czesności wiązało się zagadnienie ciągłości kulturowej. W opracowaniach monograficznych poświęconych przeobrażeniom kulturowo-społecznym wsi występowały dwa rodzaje prac. Liczniejszą grupę stanowiły te, któ­ re były próbą weryfikacji ogólnie znanych prawidłowości historycz­ nych. Potwierdzały one z jednej strony bezpośrednie zależności proce­ sów przemian kulturowych od czynników zewnętrznych, stopnia rozwo­ ju społeczno-ekonomicznego, od zmian warunków bytowych, organizacji produkcji i in., z drugiej zaś od występujących w ramach wyodrębnio­ nej jednostki badawczej — społeczności określonego terytorium — współzależności strukturalno-funkcjonalnych. Równocześnie pokazywały złożony charakter tych procesów, nierównomierne tempo zmian różnych dziedzin kultury, różnicujących się przestrzeni. Druga grupa prac, mniej liczna, koncentrowała uwagę badaczy na samym mechanizmie przejmowania lub odrzucania innowacji. W pierwszej grupie szczególne zastosowanie znalazła rozwinięta przez K. Dobrowolskiego teoria podłoża historycznego, a podstawę w bada­ niach empirycznych — jego model kultury tradycyjnej . Na podstawie teorii podłoża historycznego Dobrowolski konsekwentnie formułował de­ finicję tradycji w sposób bardzo szeroki jako wszelką spuściznę, którą ustępujące generacje przekazują pokoleniom wchodzącym w życie . To stwierdzenie nawiązujące do p r z e d m i o t o w e g o rozumienia tra­ dycji było punktem wyjścia do rozważań nad kulturą tradycyjną wsi we wspomnianych badaniach monograficznych, jakkolwiek większość badaczy nie precyzowała podstawowej kategorii „tradycji" przy posługi­ waniu się terminami „kultura tradycyjna", „społeczność tradycyjna". Określano je poprzez wyznaczanie zespołu cech charakteryzujących spo­ łeczność wiejską w danym okresie , jak i poprzez wykrywanie tych zjawisk, które były zakorzenione w kulturze badanej społeczności i sta­ nowiły stały trzon kultury zastanej. Tak określonej tradycji przeciw­ stawiano aktualnie tworzone i obowiązujące nowe treści i zachowania społeczne traktując je jako innowacje na gruncie danej kultury. зг 3S 34 8 ! K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego za­ rysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z płd. Małopolski, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 19-53; t e n ż e , Studia nad życiem społecznym i kul­ turą, Wrocław 1966. D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem..., s. 81-82. J. T u r o w s k i , Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej w Polsce, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 4: 1966, s. 17-40; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Przemiany więzi w społeczności lokalnej, t a m ż e , s. 41-51; A. K u ­ t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wrocław 1968; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura naro­ dowa, Warszawa 1974. 5 3 , 4 �T R A D Y C J A LUDOWA A K U L T U R A NARODOWA 27 Pomimo że rozważaniom nad kulturą tradycyjną nie towarzyszyła refleksja teoretyczna nad samym pojęciem tradycji, to dokonana analiza najbardziej istotnych cech, właściwości i funkcji zbliżała do odkrycia pewnych elementów jej natury. Można stwierdzić, że procesy włączania przeszłości do teraźniejszości i zakres objętych tym włączaniem treści zależny jest od różnorodnych warunków i sytuacji społeczno-kulturo­ wych grup, które są ich twórcami i nosicielami. Wydaje się, że ten stan rzeczy utrudniał i utrudnia badaczom rozwiązanie pewnych problemów teoretycznych związanych z zagadnieniem tradycji. Ten brak teorii tra­ dycji ma również swoje źródło w nierealizowanych dotąd, a niezbędnych dla rozwiązania tego problemu badaniach interdyscyplinarnych. W chwili obecnej tematy owej teorii stają się coraz częściej w nauce ziemią ni­ czyją . Szczególnie brak ten odczuwany jest w antropologii społecznej, kulturowej, etnologii, a więc w tych dyscyplinach, w których pojęcie t r a d y c y j n y jest punktem wyjścia do analizy Większości zjawisk kulturowych. Również i na gruncie innych nauk humanistycznych nara­ stała ta potrzeba zrodzona niejednokrotnie z poczucia o p o z y c y j n o ś с i pojęć tradycji i nowatorstwa, postępu i tradycji, opozycyjności wynikającej z pojmowania tradycji jako zjawiska reliktowego, statycz­ nego lub nieznanego. Dużą zasługą pracy J. Szackiego Tradycja. Przegląd problematyki, a którą autor skromnie określa jako „nieśmiałą próbę penetracji proble­ matyki tradycji, problematyki wielorakich stylów teraźniejszości z prze­ szłością", była wyczerpująca analiza dotychczasowych poglądów na treść i zakres pojęcia tradycji w historii i myśli humanistycznej X X w. Autor dokonał rzeczy bardzo ważnej z punktu widzenia postępowania badaw­ czego, przeprowadzając analizę najważniejszych kierunków w podejściu do problemów dotyczących związków teraźniejszości z przeszłością. Po­ zwoliło mu to na wyodrębnienie trzech podstawowych, komplementar­ nych w stosunku do siebie pojęć tradycji. Nie omawiając wprowadzo­ nych przez Szackiego powszechnie obecnie znanych i stosowanych przez badaczy pojęć czynnościowej, przedmiotowej i podmiotowej tradycji moż­ na jedynie stwierdzić, że stały się one punktem odniesienia do dalszych rozważań nad tradycją, do szczegółowej analizy tego pojęcia w dorobku naukowym poszczególnych dyscyplin. Dla badań etnograficznych ten typ opracowania był szczególnie cenny, odpowiadał bowiem aktualnym potrzebom badawczym. Dokonana w podejmowanych ostatnio opraco­ waniach syntetycznych analiza przemian kultury ludowej ujawniła przy próbie konstruowania modelu kultury tradycyjnej brak badań, które pozwoliłyby rozpatrywać tradycje w sferze procesów psychospołecznych i w kategorii postaw wobec przeszłości. Opierając się na dotychczaso­ wych badaniach uwzględniano w konstruowaniu tych modeli powszech3S 8 5 s. 16. J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki badawczej, Warszawa 1971, �28 WANDA P A P R O C K A nie przyjęte, określone zespoły cech charakteryzujące społeczność trady­ cyjną. P zy czym okresem, w którym żywotne były jeszcze treści uzna­ ne za tradycyjne, przyjmowano okres pouwłaszczeniowy. Wprowadzenie przez Szackiego trzech podstawowych sposobów ro­ zumienia tradycji ujawniło potrzebę pewnej refleksji w stosunku do stosowanych w etnografii polskiej pojęć i zainspirowało dalsze rozwa­ żania nad ich uściśleniem . Pomimo że słusznie podkreśla się brak całościowej teorii tradycji to wydaje się śledząc w latach ostatnich rozważania przedstawicieli róż­ nych dyscyplin humanistycznych, że można mówić o próbach formuło­ wania stwierdzeń ogólniejszych, często ze sobą zbieżnych, pozwalających na wyciągnięcie wniosków co do pewnej prawidłowości niektórych pro­ cesów dokonujących się w ramach tego zjawiska. Niewątpliwie po­ wszechnie przyjęte stanowiące podstawowy trzon każdej próby definio­ wania jest określanie tradycji jako części dziedzictwa kulturowego wy­ różnianego ha z a s a d z i e w a r t o ś c i o w a n i a , któremu towarzy­ szy świadomość p o c h o d z e n i a z p r z e s z ł o ś c i . Pewne różnice, jakie zarysowują się w zakresie tych sformułowań, odnoszą się przede wszystkim do zasad wartościowania oraz zakresów i mechanizmów se­ lekcji zjawisk i wytworów kulturowych w procesie transmisji. W badaniach literaturoznawczych poczynając od klasycznej pracy F. S. Eliota, problem rozróżnienia między dziedzictwem a tradycją jest przedmiotem wielu rozważań. W swoim słynnym eseju Eliot stwierdza, że odziedziczyć tradycji po prostu nie można; jeśli chce się ją posiąść, można to zrobić z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł histo­ ryczny, który wymaga zrozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w przeszłości, lecz i teraźniejszości. Zmysł historyczny wymaga od auto­ ra nie tylko rozumienia współczesności, ale całości literatury europej­ skiej od Homera począwszy . Wydaje się, że nawiązanie do tej myśli spotykamy w innych rozwijanych na gruncie literatury stwierdzeniach, że zmysł historyczny pozwala dzielić wytwory odziedziczone z przeszłości na zabytki kultury narodowej (wartości historyczne) i na takie prze­ kazy, które są źródłem duchowym, podnietą umysłową i moralną nowej r 36 37 3 6 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia ; Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i za- I kres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a r n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tradycja ; i przemiany, Poznań 1978, s. 51-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kul­ turowe, [w:] Přeměny ludových tradycii v sucasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; ; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, War­ szawa 1963. 4 8 7 �29 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 38 działalności, nowej twórczości (wartości aktualne) . Wartościowanie te­ go typu jest szczególnego rodzaju. Postawa wobec przeszłości określo­ na jako „zmysł historyczny" nie może mieć wyłącznie emocjonalnego charakteru, ale oparta musi być na szczególnym zasobie wiedzy, doty­ czyć więc będzie określonej części grupy społecznej czy społeczeństwa. Koncepcja ta wydaje się nawiązywać do tradycjonalno-intelektualnej doktryny kultury kształtującej w końcu XIX i początku XX w. stosunek do przeszłości. Przeciwstawiała ona życie bieżące, w którym ostawały się (często nieświadomie) elementy przeszłości — wartościom i faktom wy­ łączonym z uczestnictwa w życiu, a ocalonym z przeszłości przez wie­ dzę. Świat wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnia­ nych, jest w myśl tych poglądów istotnym skarbem dorobku kultural­ nego wieków. W innych próbach wartościowania dziedzictwa literackie­ go podkreśla się jedynie, że przetrwały próbę czasu tylko te elementy (i do tradycji można je zaliczyć), które aktywnie kształtują współczesną praktykę pisarską . Bardziej arbitralne stanowisko zajmuje w swoich rozważaniach o ro­ li tradycji w literaturze R. Zimand. Tradycja to według niego zja­ wiska kulturowe, wyróżnione przez ludzi w sytuacjach konfliktowych na podstawie hierarchii wartości. Posługując się metaforą określa tra­ dycję jako wyspy świadomości w bezrefleksyjnie płynącej rzece dzie­ dzictwa, przy czym przeszkodą tworzącą te wyspy są konflikty, któ­ rych charakter może być zarówno społeczny, ekonomiczny, jak i mieć swoje źródło w wyczerpaniu się możliwości tkwiących w jakimś typie ekspresji artystycznej. Określając tradycję w jej podmiotowym rozu­ mieniu uważa ją za określony rodzaj ludzkiej działalności, w której stroną czynną jest ten, kto aktualnie tradycje zwalcza lub podejmuje, a nie ten kto przekazuje *°. Wydaje się, że stwierdzenie Zimanda można odnieść nie tylko do tradycji rozpatrywanej na gruncie literatury, ale do szeregu innych dziedzin kultury. W analizie roli tradycji w muzyce polskiej Z. Lissa formułuje szereg bardzo ciekawych stwierdzeń, które dotyczą spraw najtrudniej­ szych w rozważaniach nad tradycją — zasad, według których wyróżnia­ my tradycję. Związane są one z pytaniem, jakiego rodzaju refleksja tworzy tradycję. Wprowadzając rozróżnienia w pojęciach kultury i tra­ dycji, tę ostatnią określa jako „wybrane elementy kultury, t j . te, które 39 41 8 8 K . G ó r s k i , Ocena kultury narodowej i zagadnienie jej ciągłości, „Kultu­ ra i Społeczeństwo", nr 4: 1968, s. 21-26. M. G ł o w i ń s k i , Poetyka Tuwima a polska tradycja literacka, Warszawa 1962, s. 9-43. R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztu­ ce, Warszawa 1967, s. 360-378. Z. L i s s a , Rola tradycji w muzyce polskiej, [w:] Tradycja i współczesność, Warszawa 1970, s. 47-86. 3 8 4 0 41 �30 WANDA P A P R O C K A w danej fazie historii zostały zaaprobowane, uznane za wartość", weszły do świadomości społecznej i wytworzyły własny stereotyp. Aprobata tych elementów może mieć dość różny charakter, może być aproba­ tą z konieczności, braku możliwości wyboru, aprobatą z pietyzmu, apro­ batą świadomą, co jest rezultatem znajomości wielorakich elementów i wyboru niektórych z nich. Wydaje się, że wymienione kryteria wy­ różniające tradycje z całości dziedzictwa kulturowego uwzględniają w szerokim zakresie różnorodne sytuacje społeczne i kulturowe kształ­ tujące określone postawy wartościujące. Nasuwa się jednak w tym przy­ padku pytanie, w jakim stopniu można traktować niektóre formy apro­ baty np. z konieczności, z braku możliwości jako świadomą refleksję w procesie transmisji dziedzictwa przeszłości. Wartościowanie jak i świadomość pochodzenia z przeszłości są rów­ nież we w s p ó ł c z e s n y c h badaniach etnograficznych podstawo­ wymi kryteriami wyróżniającymi tradycję z całości dziedzictwa społecz­ nego. W większym może jednak stopniu niż w innych naukach, w pol­ skiej literaturze etnograficznej odczuwało się brak, mimo tak powszech­ nego stosowania pojęcia tradycji i jej pochodnych (wieś tradycyjna, kultura tradycyjna), głębszej refleksji i szerszej analizy tego pojęcia. Stąd w ukazujących się obecnie artykułach omawiających to zagadnie­ nie, w których dokonywane są próby wyjaśnienia i uściślenia tych po­ jęć, występują pewne różnice. Wydaje się jednak, że są one w więk­ szym stopniu natury terminologicznej niż merytorycznej i mogą być wyjaśnione w szerszej dyskusji. J. Burszta określając tradycję jako wszelkie dziedzictwo przeszłości, materialne i niematerialne, podkreśla równocześnie znaczenie systemu wartości obowiązującego każdą grupę ludzką, etniczną, społeczeństwo, który do transmisji kulturowej włącza mechanizm selekcji. On to powoduje, że niektóre odziedziczone dobra kulturowe przestały być wartościami sensu stricto, przestały pełnić swą funkcję instrumentalną stając się reliktami czy przeżytkami lub zni­ kając całkowicie . W podjętej przez Tomickiego próbie definicji tradycji podkreśla­ ny jest szczególnie czynnik emocjonalny w procesie jej wartościowania. Można to określić jako aprobatę z pietyzmu (rola autorytetów), aproba­ tę z konieczności wobec groźby sankcji religijnych dla jednostki lub grupy dokonującej zmiany . Odniesienie pojęcia tradycji do kultury chłopskiej, w której domi­ nowały formy transmisji ustnej i pokazu, czyniło przydatnym w apa­ raturze pojęciowej dla pewnego typu analizy określenie tradycji w zna­ czeniu c z y n n o ś c i o w y m i przedmiotowym. Kierunek zainteresowań tradycją kultury chłopskiej w sensie podmiotowym dąży do wytłumaczenia istnienia struktur kulturowych o długim trwaniu. 42 4S 4 2 4 8 Burszta, Tomicki, op. cit., s. 342-344. Tradycja i jej znaczenie..., s. 49. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 31 Mając na celu ustalenie przyczyny wielowiekowej stabilności kultury chłopskiej bada mechanizmy tworzenia się wariantów tych samych treś­ ci, bez zmiany jej struktury i funkcji wytworu. Pozwala to sformuło­ wać tezę, że historia społeczności chłopskich przez długi czas (do uwłasz­ czenia) była okresem przewagi tradycji jako autorytetu określającego większość wzorów, norm i wartości obowiązujących w społeczności wiej­ skiej. Tradycja rozumiana jako p o s t a w a p r z e s z ł o ś c i jest ka­ tegorią badawczą, która ma szczególne znaczenie w analizie tych dzie­ dzin kultury, które dotyczą zachowania norm i wartości. W zastoso­ waniu do problematyki badań historycznych szczególnie przydatna w ba­ daniach świadomości klasowej i narodowej wsi. Jak słusznie jednak zastrzega B. Jaworska, dla okresów starszych dysponujących nader nikłą ilością źródeł bezpośrednich dotyczących postaw wnioskowanie siłą rzeczy musi oprzeć się na analizie p r z e d m i o t o w e j zjawisk. Upoważnia to do wniosku, że w każdym przypadku badając konkretną rzeczywistość społeczno-kulturową określonych wsi mamy do czynie­ nia tylko ze względną przewagą występowania zjawisk w jednym z trzech wyróżnionych przez Szackiego pojęć tradycji . W wielu rozważaniach dotyczących tradycji przedmiotem analizy jest sprawa p r a w d z i w o ś c i przekazywanych treści. W większości podkreśla się, że nie jest istotne dla określenia jakiegoś zespołu zjawisk, mianem tradycji czy miały one de facto miejsce w przeszłości. Ważny jest zatem nie stan faktyczny, lecz społecznie ważne domniemanie, że dane zjawisko występowało w przeszłości . W odniesieniu do historii N. Assorodobraj stwierdza, że z naszego punktu widzenia nie jest waż­ na prawdziwość faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytwo­ rach kulturowych czy wyobrażeń z nimi związanych, lecz ich organicz­ ne włączenie w całość teorii, które tworzą społeczeństwa o sobie, oraz zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji z nimi związanych . Mówiąc w swoich rozważaniach historycznych o „dowodzie z dawności". W. Kula przypisuje mu moc dowodową w społeczeństwie przez, tysiąclecia. Stwarzało to dla każdej zmiany potrzebę udowadniania, że nie jest przeszłości obca. Stąd wszystko, co nowe, stosowało mimikrę,. maskowało swą nowość . W kulturze chłopskiej, w jej specyficznym stosunku do chronologii wydarzeń do czasu linearnego, uwidacznia się to zjawisko w pojmowa­ niu przeszłości jako specyficznej wizji nie określonego „dawniej", w któ­ rym mieszały się wydarzenia rzeczywiste, legendarne i mitologiczne. u iS 46 47 4 4 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit. Z i m a n d , op. cit, s. 365-370. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. W. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 12. 4 5 4 6 4 7 �32 WANDA P A P R O C K A „Główną cechą społecznie utrwalonej wizji przeszłości — jak pisze R. To­ micki — był etiologizm, w którym właśnie przejawiał się ścisły zwią­ zek między wydarzeniami «bardzo dawno» a aktualną rzeczywistością". Podstawowym bowiem pytaniem, jakie stawiano aktualnemu porządko­ wi, było pytanie o początek jego elementów . Stopień zainteresowania przeszłością zależny był więc od tego, na ile wiedza o niej była wiedzą 0 teraźniejszości. W tym stosunku do tradycji zawiera się istotna kwestia potrze­ by rozpatrywania tradycji z punktu widzenia t e r a ź n i e j s z o ś c i 1 p r z y s z ł o ś c i . Zbliża to do odpowiedzi na pytanie, czemu służy tradycja, pytanie o kryteria selekcjonowania zjawisk. J. Szacki określa to jako władzę żywych nad umarłymi i w takim rozumieniu tradycji widzi właściwy przedmiot badań. W d y n a m i c e t r a d y c j i , w fak­ cie, że jest ona układem otwartym, że istnieje zawsze współcześnie i właśnie w syndromu odgrywa tak wielką rolę, widzą wszyscy zaj­ mujący się problemem tradycji jej,podstawową cechą. Trwałość wartości artystycznych w dorobku kulturalnym wyraża się między innymi w ich nieustannym ruchu i przemienności, co sprawia, że zachowując swoją istotę, samą zasadę trwałości — w swym życiu utajonym i w historycznych nawrotach, przybierają one postać wielora­ ką i wielokształtną niekiedy nawet trudną do rozpoznania. Zgodnie z tą myślą czynny związek z tradycją może wyrażać się nie tylko w jej akceptacji, lecz także w jej faktycznym lub pozornym zaprzeczeniu . W badaniach literackich tradycja traktowana jest jako przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a nie odwzorowana z jej daw­ nych kształtów. Nie egzystuje sama w sobie, lecz jest zsynchronizowa­ na z aktem twórczego wyboru dając łącznie strukturalną całość. Tę dynamiczną rolę tradycji w akcie tworzenia widzą badacze in­ nych dziedzin kultury. W muzyce do podstawowych cech tradycji zalicza się te, które pozwalają im współgrać z nowo powstającym aktualnym nawarstwieniem kulturowym. A więc o samym kryterium wyboru i wejściu do tradycji części dziedzictwa kulturowego decyduje współ­ czesność. Ona asymiluje ją do nowych zjawisk kulturowych, które z ko­ lei same mają szanse stać się tradycją w przyszłości. W wypowiedziach tych zawarte jest bardzo ważne stwierdzenie, że siła nowatorska, o ile nie jest faktem arbitralnym, musi tkwić immanentnie w przeszłości. Tra­ dycja dając pewne wzory, formy i treści działania na różnych odcin­ kach życia zbiorowego i jednostkowego, równocześnie zezwala na pew­ ną dowolną ich interpretację. Tradycja jest z jednej strony siłą w y z ­ naczającą z a k r e s k u l t u r o w e g o i n w e n t a r z a , z dru48 49 4 8 T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo..., s. 360. J . S t a r z y ń s k i , O nowych i trwałych wartościach sztuki polskiej ostat­ niego ćwierćwiecza, [w:] Tradycja i współczesność. O kulturze artystycznej Polski, Warszawa 1970, s. 134-150. 4 8 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 33 giej zaś siłą d y n a m i z u j ą c ą rozwój kultury. Świadomość posia­ dania tradycji normowana i ożywiona własną wizją przyszłości składa się na określoną harmonię a raczej dialektykę. Nowatorstwo i tradycja przedstawia się nie jako starcie antagonizmów zewnętrznych, ale jako istotne wewnętrzne źródło ruchu. Należy jednak pamiętać w analizie procesu tworzenia się tradycji, jak słusznie zwracają uwagę historycy, o potrzebach jej sztucznego od­ twarzania, które mogły powodować w pewnych przypadkach głębokie i względnie trwałe modyfikacje w społecznej świadomości. Mogły być one częścią wspomnianej przez Kulę „mimikry" pozwalającej uzasadniać byt określonym zjawiskom społecznym czy kulturowym. Mogą przeja­ wiać się w próbie narzucenia kontynuacji czy nawiązania do tradycji, w tym także ludowej, w formie zinstytucjonalizowanej nadając jej cha­ rakter reprezentacyjny i symboliczny. W kulturze chłopskiej proces zmiany kulturowej jest wyrazem dy­ namiki przeobrażeń samej tradycji. Jest to jednak proces bardziej zło­ żony niż u innych wspomnianych działaczy kultury. Oddziaływanie czynników egzo- i endogennych będzie nie tylko róż­ ne w każdym określonym czasie, ale różne w odniesieniu do poszcze­ gólnych tak bogatych zjawisk kulturowych, które składają się na poję­ cie kultury ludowej. Złożoność pojęcia tradycji jak i mechanizmów jej kształtowania się w procesie selekcji dziedzictwa kulturowego wsi każe dochodzić do wykrycia jej natury zarówno przez badanie tradycji lokalnej, określa­ nej jako integralna, w procesie tworzenia której sterującą rolę odgry­ wa przeszłość, jak i tradycji, którą można by określić jako świadomą, tworzonej na podstawie wykraczajcego poza społeczność lokalną systemu wartości. Posiadając szerszy niż tradycja integralna punkt odniesienia, musiała odpowiadać ona hierarchii wartości wspólnej całej warstwie chłopskiej, ujmowanej w kontekście narodu. Wymagało to włączenia w zakres tego pojęcia treści, które byłyby pomostem łączącym nie tyl­ ko przeszłość z teraźniejszością, ale i przyszłością. Każde próby usyste­ matyzowania zagadnienia tradycji są niewątpliwie dalszym krokiem w opracowaniu tego tak złożonego problemu, ale równocześnie odsła­ niają nowe pola badawcze wymagające dalszych pogłębionych studiów teoretycznych i empirycznych. » — Etnogralia Polska, X X V I I / 2 �34 WANDA P A P R O C K A Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И НАЦИОНАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА ПОСЛЕ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ Резюме В статье говорится о том, как формировалось отношение к народной традиции в период после второй мировой войны. Происходящие социальные перемены определяли новое от­ ношение к ней, отвечающее актуально возникающей системе ценностей в рамках общей программы расчета со всем культурным наследием предудущих периодов. Как оценка роли и значения народной традиции в общественной жизни и культуре, так и характер и объем содержания, заключавшегося в этом понятии, не были однородными на протяжении всего послевоенного периода. Споры за ее идейное содержание усиливались согласно наблю­ дающейся закономерности в периоды известной социальной напряженности. Это в зна­ чительной мере зависело не только от различий во взглядах на значение всего культурного наследия в общественном развитии. В первый послевоенный период взгляды на народную традицию представляли собой известное продолжение взглядов, распространяемых в меж­ дувоенный период, и программы деятельности. Этому способствовало восстановление сразу же после войны ряда крестьядских организаций и народных журналов и издательств. Пред­ ставляемые в этот период взгляды признавали единство народной культуры независимо от социальной стратификации внутри этой прослойки. Они стремились к развитию социаль­ но-группового самосознания этой прослойки и к воспитанию крестьян, опираясь на ценности народной культуры. В следующий период во взглядах на народную традицию начинает преобладать пози­ ция, выдвигающая на первый план единство культуры трудящихся городов и сел, учиты­ вающая лишь часть культурного достояния деревни —то, что связано в первую очередь с классовой борьбой. Постулировалось единство национальной культуры путем нивелиро­ вания классовых различий в процессе формирования бесклассового общества. Такая пози­ ция являлась с одной стороны выражением официальных взглядов и программ деятель­ ности, с другой же она открывала простор для критики позиций при подходе к культуре деревни, существовавших до сих пор. Идея строительства общей культуры „трудящихся городов и сел" нашла свое выражение в оценке культурного наследия сельской среды. Выс­ тупая против культурного сепаратизма деревни, отвергались и обходились те элементы, которые свидетельствовали о культурном отличии и которые в виду тесной связи с осо­ быми условиями жизни и труда в деревне не могли образовать единого целого с городской и рабочей культурой. Это сводило научные и понуляризаторские интересы прежде всего к материальной культуре, народному искусству и фольклору. Эти взгляды нашли свое отра­ жение в формировавшихся в пятидесятые годы теоретических положениях для исследований по народному искусству и фольклору в Польше, а также в программах поисков на местах. Следующий период, начиная с конца 1956 г., приносит более широкий подход к вопро­ сам о народной культуре. Отходя от поисков классового содержания, общего для культуры всех трудящихся, стали понимать ее как культуру определенной общественной группы, представляющую собой исторически создавшееся нерасторжимое целое, которое следует изучать в определенных пределах пространства и времени. Далее в статье автор рассматривает на примере этнографических исследований и других гуманитарных наук формирование взглядов на традицию, принципов и критериев о п р е д е ­ ления ценности культурного наследия, механизмов отбора культурных явлений и произ­ ведений в процессе передачи. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b548f37b1f581c89cc5e510cdabfa9d6.pdf 3cf17e554d56d0dfb447baa792444946 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1100 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1010 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 2 �P O L S K A INSTYTUT A K A D E M I A HISTORII K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXVII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1983 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Danuta Kołomańska © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo. Wroclaw Printed in Poland P L I S S N 0071-1961 Zakład Narodowy ira. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1983. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 16,80, ark. druk. 12,63, ark. AjlT. Papier druk. sat. k l . rv, 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 29 I I I 3983. Podpisano do druku 1 I X 1983. Druk ukończono w w r z e ś ­ niu 1983. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2131/83 — U-7. Cena zł 200,— 1983 �SPIS TREŚCI. ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa a kultura narodowa po I I wojnie światowej Streszczenie w j . rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w polityce kulturalnej, myśli społecznej oraz praktyce dzia­ łania w okresie Polski Ludowej Streszczenie w j . rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w latach ostatniej wojny i w okresie powojennym Streszczenie w j . rosyjskim Andrzej W o ź n i a k — Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej . Anna Z a d r o ż y ń s k a — Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej Streszczenie w j . angielskim 11 34 35 102 103 131 133 161 166 KRONIKA Na marginesie wystawy lalek — Ewa Korulska . . . . . . . . Metoda biograficzna w etnograficznych badaniach w R F N . Z prac Komisji Ludoznawczej Westfalii — Zofia Szromba-Rysowa Pożywienie jako komunikacja. Konferencja etnologiczna w Stainz, Austria, 24-30 V I I I 1980 r. — Zofia Szromba-Rysowa 167 171 174 RECENZJE I. M. Kamiński, The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, ss. 495 — Renata Hryii Vilmos Voigt, Uvod do semiotiky, Tatran, Bratislawa 1981, ss. 260. Semiotyka społeczna Vilmosa Voigta — Krzysztof Piątkowski Mifj^ narodów mira. Enciklopiedija. Izdatielstwo „Sowietskaja Enciklopiedija", t. I - I I , Moskwa 1980-1982 — Ryszard Tomicki A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part. 1, ss. 48, ilustr. — Ry­ szard Tomicki Marcin K u l a , Polonia brazylijska, Warszawa 1981, ss. 230 — Antoni Kuczyński 178 183 186 189 190 �John Picton, John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1979, ss. 208, rye. 232 w tym 28 barwnych — Irena Turnan Aagot Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, ss. 189 i ilustracje — Barbara Bazielich Nils Eliingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, wyd. Det Norské Samlaget, ss. 264 oraz ilustracje dwubarwne i kolorowe bez numeracji — Bar­ bara Bazielich Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han motte, Oslo 1981, ss. 249 i ilustra­ cje — Barbara Bazielich �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Ванда П а п р о ц к а — Народная традиция и национальная культура после второй мировой войны Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а — Социальные функции народного искусства. Народное искусство в культурной политике, общественной мысли и практике в период На­ родной Польши Резюме на русском языке Мария Б е р н а ц к а — Просвещение и социально-культурные преображения деревни в годы последней войны и послевоенный период Резюме на русском языке Анджей В о з ь н я к — Подданые и пришельцы. Из исследовний по заселению в мазовенкой крепостной деревне Анна З а д р о ж и н ь с к а — Homo faber и homo ludens. Опыт модельной трактовки культур традиционной и современной Резюме на английском языке II 34 35 102 103 131 133 151 166 ХРОНИКА В связи с выставкой кукол — Ева Корульска Биографический метод в этнографических исследованиях в ФРГ. Из трудов Народо­ ведческой комиссии Вестфалии — София Шромба-Рысова Пища как сообщение. Этнологическая конференция в Штаинц, Австрия, 24-30 VIII 1980 г. - София Шромба-Рысова 167 171 174 РЕЦЕНЗИИ Т. М. Kamiński, The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees. (Anthropological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, 495 стр. — Рената Хрынь . . . Vitaos Voigt, Úvod do semiotiky, Tatran, Братислава 1981, 260 стр. Социальная семио­ тика Вилмоса Войгта — Кшиштоф Пионтковски Мифы народов мира. Энциклопедия. Издательство „Советская Энциклопедия", т. I-II, Москва 1980-1982. - Рышард Томищи A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbol of a rite of passage, Anthro­ pological Papers of the American Museum of Natural History, vol. 57, part. 1, 48 стр. иллюстр. — Рышард Томицки Марцин Куля, Бразильская полония, Варшава 1981, 230 стр. —Антоны Кучиньски . 178 183 186 189 190 �8 John Picton and John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1979, 208 стр., 232 рис. в том числе 28 цветных —Ирена Турнау Aaget Noss, Statuane i Nordmandsolalen, Oslo 1979, стр. и иллюстрации— Барбара Базелиж Nils Eliingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, Det Norské Samlaget, 264 стр. и двухцветне и цветные ненумерованные иллюстрации —Барбара Базелих Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han m0tte, Oslo 1981, 249 стр. и иллюстрации — Барбара Базелих 193 194 196 199 �CONTENTS ARTICLES Wanda P a p r o c k a — Folk traditions and national culture after the Second World War Summary in Russian Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — The social functions of folk art. Folk art in the cultural policy, social thought and practice in Polish People Republic Summary in Russian Maria B i e r n a c k a — R u r a l education and socio-cultural transformations in Masovian countries during the last war and in the post-war period . Summary in Russian Andrzej W o ź n i a k — Serfs and „(new) comers". F r o m studies on settlement in Masovian feudal countries Anna Z a d r o ż y ń s k a — Homo faber, homo ludens. A model conception of traditional and contemporary culture Summary in English 11 34 35 102 103 131 133 151 166 CHRONICLE Notes on the Doll's exhibition — Ewa Korulska Biographic method in ethnographic studies in West Germany. F r o m the works of the Westphalia Ethnographic Commission — Zofia Szromba-Rysowa Nutrition as communication. Ethnologic Conference in Stainz, Austria, 24-30. 8. 1980 — Zofia Szromba-Rysowa 167 171 174 REVIEWS I. M . Kamiński, The state of Ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research), University of Gothenburg, Sweden 1980, p. 495 — Renata Hryń Vilmos Voigt, Ovod do semiotiky, „Tatran", Bratislava 1981, p. 260. Social semiotic of Vilmos Voigt — Krzysztof Piątkowski Mify narodov mira. Enciklopedija, published by „Sovetskaja Enciklopedija", vols. 1-2, Moskva 1980-1982 — Ryszard Tomicki A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part 1, p. 48, illustrs. — Ry­ szard Tomicki Marcin K u l a , Brasilian Polonia, Warsaw 1981, p. 230 — Antoni Kuczyński 178 183 186 189 190 �John Picton and John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1980, p. 208, figs. 232 including 28 coloured — Irena Turnan . Aagot Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, p. 189 and ilustrs.— Barbara Bazielich Nils Elingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, published by „Det Norské Samlaget", p. 264 and unnumbered black-white and coloured illustrs. — Barbara Bazielich Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han motte, Oslo 1981, p. 249 and illustrs. — Barbara Bazielich 193 194 196 199 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f3bd27e8ad0e6f0883c8331c4fe040.pdf aa1cb94b8268ba41d295f0dcba567d85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1017 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.178-202 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 I. M. K A M I Ń S K I . The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, ss. 495. „Gadże Gadie «t taj ame (Gadźowle to Gadżowle, my ż e j e s t e ś m y Rom) Rom tam" pamiętajmy, Psychologiczne ujęcie ambiwalencji ukazuje ją jako rodzaj konfliktu polega­ jącego na jednoczesnym w y s t ę p o w a n i u pozytywnych i negatywnych emocji w sto­ sunku do tego samego obiektu, np. osoby czy sytuacji . Przekładając tę definicję na język etnologii można by ambiwalencję kulturową przedstawić jako jednoczesne bycie „w" i „poza" w ł a s n ą kulturą i systemem społecznym. „Rom wypracowali przemyślne formy zachowania swojej tożsamości i ciągłości kulturowej. [...] «Wewnatrz», w osobności, w z a m k n i ę t y m środowisku, rzeczywistość była p r z e c i w i e ń ­ stwem pozorów, jakie stwarzali dla ludzi «z zewnatrz». Stać ich było tutaj na n i e s k r ę p o w a n e okazywanie sobie głębokich uczuć przywiązania, delikatności i tro­ ski, a także wzajemnego szacunku" *. Problem egzystencji na pograniczu d w ó c h ś w i a t ó w jest problemem nie tylko Cyganów, ale również i badacza. Świadomość własnej ambiwalencji stanowi dla I . M. Kamińskiego istotny czynnik warunkujący nie tylko w y b ó r metody badaw­ czej, ale także zrozumienie badanej rzeczywistości. Cyganie są przedstawicielami społeczeństw o jednorodnym systemie społecz­ nym, ale o niejednorodnej kulturze (model HmHt) *. Działanie tradycyjnych insty­ tucji cygańskich broni przed „obcymi". Należy przy tym pamiętać, iż Cyganie nie tworzą jednej grupy etnicznej i podział na „swoich" i „obcych" może przebiegać także w obrębie tej społeczności cygańskiej (np. niechętny czy wręcz wrogi sto­ sunek Polskich Roma, L o w a r ó w czy Kełderaszów do Bergitka Roma). Z drugiej zaś strony Cyganie są całkowicie uzależnieni od społeczności niecygańskich, oczy­ wiście zależność ta ma charakter ekonomiczny . Tak w i ę c Cyganie egzystują w dwóch równoległych systemach klasyfikacyjnych: w e w n ę t r z n y m (cygański — czysty) i zewnętrznym (niecygański — skalany). Dla każdego z nich obowiązują inne mechanizmy działania, inne systemy wartości opierające się o przestrzeganie (Romania — rytualny zespół cech stereotypu Cygana-Rom) i ł a m a n i e (marime — skalanie) obyczajów własnej społeczności. 1 4 „Metodą, którą przede wszystkim posługuje się antropologia społeczna w celu uzyskania informacji, jest życie wśród ludzi, których badanie dotyczy, uczenie się ich języka, który jest najskuteczniejszym środkiem komunikowania się oraz u w a ż ­ ne obserwowanie zachowań ludzkich w codziennym życiu. Antropolog społeczny interesuje się zarówno tym, co ludzie robią, mówią, jak i tym, co mówią, że robią. Rozróżnienie między s ł o w e m a działaniem ma dla niego często ogromne znaczenie. Bliski kontakt badacza z badaną społecznością może się przerodzić 1 Słownik psychologiczny. Red. W. Szewczuk, Warszawa 1979 s. 15. ' J . Y o o r s, Przeprawa, Kraków 1978, s. 13. ' L . M r ó z , Some remarks on changes in the Gipsy culture, „Ethnologia Polona", vol. 4: 1979, s. 141-153. Fakt ten wielokrotnie podkreślają badacze zajmujący się problematyką cy­ gańską, np. A. Bartosz, L . Mróz. 4 12 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �178 RECENZJE w metodą obserwacji uczestniczącej (participant observation). Oznacza to, i ż antropolog współpracuje z ludźmi biorąc udział w ich działaniach — towarzyszy im w połowach, uczestniczy w obrzędach religijnych, przestrzega obowiązujące ich nakazy i zakazy, prowadzi z nimi w y m i a n ę posiadanych przedmiotów tak, jakby był członkiem tej społeczności" . Opis obserwacji uczestniczącej jako metody b a ­ dawczej przedstawiony przez R. Firtha jest bardzo niewystarczający. Sprawą otwartą w takim ujęciu pozostają rozważania nad typem społeczności, która ma być poddana tego rodzaju badaniu; nad długością czasu potrzebnego do jegoprzeprowadzenia, czy wreszcie nad celem, w osiągnięciu którego ma ono p o m ó c . 5 Analiza semantyczna pojęcia „obserwacja uczestnicząca" określając zakres by­ cia obserwatorem uczestniczącym, wyznacza jednocześnie role, jakie może on przy­ jąć w badanej społeczności. Prof. M a r t i n wyróżnia np. trzy typy obserwacji uczestniczącej: bycie członkiem danej wspólnoty (native sense, living-in sense, assimilation sense), pozowanie na członka grupy (posing as a member of a com­ munity), przyjęcie roli obserwatora (role of an observer in a community). Kon­ kluzja wywodu, jakkolwiek niezbyt przychylna dla tej metody, zawiera stwier­ dzenie, iż w pewnych kulturach, pod pewnymi warunkami i w stosunku do pew­ nego typu informacji, obserwacja uczestnicząca może b y ć najkorzystniejszą me­ todą dla naukowego zrozumienia danej społeczności. 6 Tego typu rozważania metodologiczne pomijają etyczną płaszczyznę b a d a ń , która w znacznej mierze w p ł y w a na wybór roli, jaką badacz przyjmie. Dla autora recenzowanej pracy te problemy są na tyle ważne, iż poświęca im wiele miejsca w swojej książce. Antropolog bardzo często przeżywa stany psychiczne, które można nazwać szo­ kiem kulturowym w y n i k a j ą c y m z faktu umieszczenia między „obcymi". Aby prze­ zwyciężyć ó w stan napięcia identyfikuje się w pewnym stopniu z obiektem swoich badań, uzyskując tym samym możliwość endogenetycznego poznania danej spo­ łeczności. Wątpliwości budzą śię w momencie przejścia do analizy antropologicz. nej — czy można fakiy zbierane z pozycji uczestnika danej kultury, będącej prze­ cież autonomicznym systemem, analizować egzogenetycznie? Czy informacje uzy­ skane metodą obserwacji uczestniczącej są wiarygodne i adekwatne do rzeczy­ wistości, której dotyczą? Pytania te są konsekwencją wybranej strategii badaw­ czej. Wybór jest w i ę c tym elementem, który uzasadnia cel podejmowanych badań, ale jest to zarazem sprzężenie zwrotne. Praca I . M. Kamińskiego powstała na podstawie materiałów zebranych pod­ czas badań terenowych prowadzonych przez autora w Polsce, Czechosłowacji i Szwecji w latach 1966-1979. Podczas badań prowadzonych w Polsce i Czechosłowacji posługiwał się metodą jawnej obserwacji uczestniczącej. Zdaniem niektórych badaczy dla antropologów ten typ obserwacji jest jedynym m o ż l i w y m do zastosowania, co wynika ze specy­ fiki społeczności, które są obiektem badań — grupy etniczne, w których nie­ m o ż l i w e jest dla antropologa ukrycie jego tożsamości jako „obcego". Dla autora recenzowanej pracy stosowanie tej techniki badawczej łączy się z niebezpieczeń­ stwem manipulowania badaczem przez informatorów, szczególnie w społecznościach, izolowanych. Z jednej strony badacz wybierający tę metodę nie powinien by&, 7 5 R. F i r t h, Social Antropology, {w:] Encyclopaedia Britannica, Chicago 1960, vol. 20, s. 862. M. M a r t i n a , Understanding and participant observation in cultural and. social anthropology, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 303-331. Na przykład J . B. A g a s s i , Comments: theory and pracice of paricipant_ observation, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 331-340; B. B e r e l s o n , G . A. S t e i n e r , Human behavior. An inventory of. scientific findings, New York 1964. 8 7 �179 RECENZJE w żaden sposób uzależniony od grupy, którą bada. Wszelkie związki, np. osobiste lub zawodowe, mogą w p ł y w a ć na treść informacji, których przekazywanie w spo­ sób celowy i zamierzony będzie realizowało stereotyp ogólnie funkcjonujący i po­ chodzący z centralnego ośrodka dyspozycyjnego. Z drugiej zaś strony brak tych z w i ą z k ó w czasami wręcz uniemożliwia poznanie grupy, a z pewnością znacznie wydłuża czas badań. Wątpliwa jest również skuteczność tej strategii, gdyż pewne poziomy systemu społeczno-kulturowego pozostają zamknięte. T a k w przypadku C y g a n ó w było np. z instytucją marime (skalanie) i jej znaczeniem dla funkcjono­ wania grupy. Studia szwedzkie I . M. Kamińskiego zostały zdeterminowane jego osobistą sy­ tuacją. Przybył do Szwecji pod koniec 1972 r. i na skutek różnych okoliczności uzyskał status imigranta „cennego dla państwa" tylko i w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na fakt bycia przezeń antropologiem. W Polsce autor zajmował w stosunku do C y ­ g a n ó w pozycję „obywatel", w Czechosłowacji „reprezentant" liczącej się mniej­ szości. Nawet, jeśli w jakiś sposób identyfikował się z Romami (Cyganami), to zawsze mógł wrócić do swojej rzeczywistości kulturowej i społecznej, odzyskać swoje przywileje, gdyż reprezentował „normę", od której „odstępstwem" byli .wła­ śnie Cyganie. W Szwecji ta perspektywa uległa zmianie: Cyganie byli ci sami — nadal stanowili mniejszość we wrogim im otoczeniu; zmieniła się sytuacja I . M. K a ­ mińskiego. Stał się imigrantem w społeczeństwie, które wcale nie pałało chęcią przyjęcia go w poczet swoich członków. Nie mógł w i ę c już wracać do „swojego" układu. Cóż miało zatem stanowić dla niego o w ą „normę", jeśli sam mieścił się w zbiorze „dewiacja"? Jak przeżyć będąc i jednocześnie nie będąc członkiem społeczeństwa szwedzkiego? Znalazł się w sytuacji, w której stale tkwili Cyga­ nie — permanentny stan ambiwalencji. Eksperymenty z wykorzystaniem niekonwencjonalnych technik badawczych* oraz antropologiczna koncepcja strategii badań M a r u y a m y zadecydowały o wy­ borze identyfikacji z obiektem badań jako sposobie, poznania rzeczywistości, w k t ó ­ rej żyją Cyganie. Identyfikowanie się że stylem myślenia tej grupy nie oznacza, iż myślał tylko jak Cygan, b y ł to sposób myślenia jak przedstawiciel tych grup, które w jakikolwiek sposób odbiegają od powszechnego modelu. I . M. Kamiński przestał pretendować do spełniania wśród Cyganów roli „obywatela", bo nim przecież (jeszcze) nie b y ł — żył na marginesie społeczeństwa tak, jak żyli Cyga­ nie. Własna sytuacja stała się nie tylko czynnikiem wyznaczającym strategię ba­ dawczą; pomogła również w rozpoznaniu i zrozumieniu pewnych m e c h a n i z m ó w decydujących o kontynuacji kulturowej grup cygańskich, mechanizmów, które za­ pewniły przetrwanie mimo różnych zmian nieuniknionych w społeczności tak uza­ leżnionej od ludności osiadłej. 9 We wcześniejszych opracowaniach dotyczących problemu identyfikacji indywi­ dualnej I . M. Kamiński przedstawił model struktury tradycyjnego cygańskiego ośrodka dyspozycyjnego, którym jest społeczność cygańska, działająca według nakazów Romani. Analizując grupę cygańską „z zewnątrz" dostrzegł zmiany za­ chodzące w instytucjach cygańskich — rozbicie więzi etnicznej, działalność w insty­ tucjach popieranych przez niecygańską administrację, co stanowiło jedno z symulacyjnych zachowań pożądanych przez większość. „Gra" jest spełnieniem jej ocze­ kiwań, mimo iż pomiędzy rolą a rzeczywistością brak jakiejkolwiek łączności. 1 0 8 Autor cytuje eksperymenty Goffmana (instruktor sportowy w szpitalu dla psychicznie chorych), Griffina (wymiana pigmentu, aby być białym, ale interpre­ towanym jako czarny), S. Estroff (poddanie się leczeniu farmakologicznemu). Owa koncepcja metodologiczna nazywana jest w języku angielskim polyocular anthopology. I . M. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne: Cyganie-Romowie, „Etnogra­ fia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 37-53. 9 1 0 �180 RECENZJE Wrogość i niechęć to najczęściej spotykane postawy w stosunku do C y g a n ó w i jakkolwiek trudno upatrywać w ich zachowaniu przemożnego dążenia do bycia akceptowanym przez środowisko niecygańskie, to przecież owo akceptowanie może d a w a ć świadomość „wolności", aby b y ć „innym". Cyganie realizują tę „grę" ś w i a domie — wiedzą, jacy są naprawdę, potrafią sterować swoją rolą i wykorzysty­ w a ć ją dla w ł a s n y c h celów. Wielość lojalności przy jej silnym rozwinięciu wobec w ł a s n e j grupy powoduje traktowanie wszystkich innych grup jako obce . Relacje międzygrupowe nasycone sympatią, niechęcią czy wrogością nie w y ­ znaczają zakresu k o n t a k t ó w tylko Cyganie — nie-Cyganie. Termin „polscy C y ganię", jakim określają niecygańscy przedstawiciele administracji R o m ó w mieszka­ jących na terenie Polski, jest mylący — zakłada w e w n ę t r z n ą jednorodność tej społeczności. W rzeczywistości składa się ona z różnych, obcych sobie rytualnie grup. To właśnie rytuał i jego centrum — marime — wyznacza granice między Cyganami a gadéami, między różnymi grupami cygańskimi, między interesami jednostki a grupy, między mężczyzną a kobietą. Na płaszczyźnie kontaktów z ludnością niecygańską pojawił się, już wkrótce po ich przybyciu do Europy, problem narzuconej z zewnątrz władzy — przy­ wódca „obcy" (choć mógł nim być także Cygan) znalazł się w opozycji do przy­ w ó d c y „swojego". Dwuznaczność pozycji tego pierwszego była likwidowana po­ przez jego rytualne podporządkowanie się przywódcy w e w n ę t r z n e m u . Przeocze­ nie owego faktu d w u w ł a d z y przyczyniło się do powstania przekonania, iż dzia­ łanie narzuconej władzy wśród C y g a n ó w stanowi objaw zmiany ich społecznej ekologii. Przejście (passing) stanowiąc znalezienie i w y r a ż e n i e formy uczestnictwa w społecznych i kulturowych atrybutach grupy różnej od w ł a s n e j traktowane by-.__ wa jako symptom akulturacji. Dla I . M . Kamińskiego koncepcja passing, ś w i a d o mie realizowana przez Cyganów, jest mechanizmem obrony kulturowej, a nie re­ zultatem akulturacji. Przystosowanie się do środowiska oznacza przetrwanie.W przypadku C y g a n ó w owo przystosowanie się Jest procesem ciągłym. Jak zatem-.* mogą żyć jako określona kulturowo społeczność, będąc bez przerwy w s t a n i e j przejścia? Przejście — owo przekraczanie siebie i swojej grupy — zakłada kontakt z nie-v, -Cyganami. Podstawę owych kontaktów wyznacza rytuał — tabu i jego konse-V' kwencja — skalanie. Jak zostało już wspomniane poprzednio, z punktu widzenia— Cygana istnieją dwie kategorie ludzi: Cyganie-Roma i nie-Cyganie-gradźoune, ca w konsekwencji daje dwa opozycyjne systemy wartości: Romania i marime. C y ­ ganie funkcjonują w tych dwóch systemach jednocześnie: cygański—czysty, nie*, . cygański—skalany, świat w e w n ę t r z n y i świat z e w n ę t r z n y . Innymi słowy, bycid;' Cyganem oznacza równoczesne bycie nie-Cyganem i Cyganem, który w obrębie^ « własnej społeczności postępuje zgodnie z zasadami Romani, a poza nią (w myflU. tychże samych zasad) łamie je, symulując zachowanie akceptowane i pożądane przez większość. .......... 11 v 14 t D ą ż e n i e m autora było przedstawienie rzeczywistości jego informatorów. C4»£J jest to możliwe? „Kim jestem? — pytasz mnie i oczekujesz odpowiedzi. Ale powiedz mi, ja«C4" kiej odpowiedzi oczekujesz ode mnie... Posłuchaj, mogę tobie opowiedzieć k i l k i ^ . ; prawdziwych zdarzeń, ale potem ty będziesz chciał dorobić do tego tłumaczenie . gadźa. '. ; Nie jesteś pierwszym, który zadaje mi tak głupie pytanie. Jestem Rom, cztó*j*-¿; \ wiek oczywiście — jak to powiedział pewien dziennikarz «ludzka istota z Indii»""Ł« ^ f R. E . L a n e , D. O. S e a r s , Public opinion, New Jersey 1964. '. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne Cyganie-Romowie. * I . M. K a m i ń s k i , The stote of ambiguity. Studies of Gypsy refugee*?/ (Antropological research), Univ. of. Gothenburg 1980. ЭНЩ 1 1 1 2 1 S �RECENZJE 181 Jeśli już padła nazwa praojczyzny Cyganów, to rys historyczny przedstawiony przez I . M. Kamińskiego w recenzowanej pracy ukazuje ich dzieje na terenie Polski od końca X I V w. na tle polityki władz w stosunku do tej' mniejszości. Ten sposób prześledzenia historii grup cygańskich jest podporządkowany założe­ niom pracy tzn. funkcjonowanie koncepcji passing i zachowań symulacyjnych, jakże często branych za rzeczywistość i oznakę „cywilizowania się" Cyganów. Nie jest łatwo, nawet przy użyciu drakońskich metod, zmusić kogoś do całkowitej zmiany jego społecznej i kulturowej rzeczywistości. Powiedziałabym, iż tym trud­ niej, im mniej zna się tę rzeczywistość, którą chce się zmieniać. Ustrukturalizowanie społeczności Cyganów identyfikuje jednostkę poprzez wy­ znaczenie jej w ł a ś c i w e g o i przynależnego miejsca w grupie, rodzie, rodzinie. I . M. Kamiński definiuje każdą z tych wspólnot posługując się terminologią cy­ gańską (natsia, vitsa, familija, tsera, tabor, kumpania) podkreślając jednocześnie ich determinujący w p ł y w na zachowanie jednostki. Drugim elementem zapewniającym w ł a ś c i w e funkcjonowanie grupy jest jej przywódca odpowiedzialny za dobrobyt członków vitsy (rodu), podejmujący w i ą ­ żące decyzje i umacniający solidarność grupy. Ze względu na znaczenie tej funkcji dla przetrwania grupy musi nim b y ć mężczyzna, który pod w z g l ę d e m „czystości" k r w i i pozycji społecznej zajmuje w systemie pokrewieństwa w y s o k ą pozycję, cie­ szy się szacunkiem, co jest już uzależnione tylko od jego w a l o r ó w osobistych, od­ znacza się umiejętnością szybkiego działania, a przede wszystkim posiada do­ świadczenie, którego miarą jest znajomość Romani. Obserwacja stanowi jedyną drogę poznania zwyczajowego systemu prawnego. W związku z tym przywódcą grupy cygańskiej zostaje człowiek w wieku i o doświadczeniu, które gwarantują, iż sprosta odpowiedzialności, jaka łączy się z pełnieniem funkcji przywódcy. Ponadto autor omawia mechanizm społecznej kontroli — marime, traktując go jako klucz do zrozumienia kulturowej trwałości grup cygańskich. Marime jest jedyną sankcją, jaką dysponuje grupa wobec jednostki, ale niezwykle silne jest jej .oddziaływanie — wykluczenie ze społeczności jest karą najcięższą. Żyjąc w oto­ czeniu innych grup, Cyganie stają w obliczu dwóch kodeksów postępowania — Romani i Prawa. Rodzi się w ó w c z a s konflikt. Prawo bazuje na rozpatrywaniu całych kategorii zjawisk, Romania interpretuje precedensy. Stanowi ona broń, k t ó ­ rej stosowanie ukazuje wymiar etyczny posługującego się nią — interpretacja pojedynczych przypadków stwarza możliwość manipulowania decyzjami biorących udział w rozpatrywaniu sprawy przez przywódcę. Nie ma on co prawda prawa jednostkowego ferowania wyroku i ogłaszania kogoś magerdo (skalany), ale jego pozycja pozwala na „sugesię". Inne formy podniesienia prestiżu jednostki i rodziny, przejście na inny po­ ziom w ramach własnej grupy, stanowią instytucje małżeństwa i kumostwa. Są one w ł a ś c i w i e instytucjami mężczyzn służącymi nawiązaniu więzi ekonomicznych i politycznych. Nie są one egalitarne, ale umożliwiają rozszerzenie bazy kontak­ tów, które poprzednio nie były możliwe do nawiązania. Świat kumpanii (odpowiednik taboru po osiedleniu) Sławomira, w który wszedł autor, oferował mu wizję przeżycia i bezpieczeństwa. Jadał u Cyganów, ponieważ był głodny; uczestniczył w ich działalności, nie jako obserwator, ale jako współuczestnik, choć nie zawsze były to przedsięwzięcia legalne. W sytuacji, w jakiej znalazł się I . M . Kamiński, byli również Cyganie, ale ich pozycja była uprzywilejowana — oficjalnie byli emigrantami. Ten status, zgodnie z ustawodaw­ stwem szwedzkim , dawał im prawo do pracy, mieszkania, bezpłatnej opieki le­ karskiej, szkoły i korzystania z usług tych instytucji, które miały im z a p e w n i ć lepszą i szybszą adaptację w nowym środowisku. „W Szwecji, większa część ro14 1 4 Problemy legislacyjne dotyczące Cyganów skandynawskich porusza M. G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, Helsinki 1977. także �182 RECENZJE dzin cygańskich otrzymała mieszkanie, a dzieci uczęszczają do szkół p a ń s t w o ­ wych; często pomaga im odpowiednio przeszkolony nauczyciel, udzielając im ko­ repetycji i rozwijając ich szczególne zainteresowania. Ponadto istnieją obszerne programy alfabetyzacji dorosłych" . Poza tym w Szwecji znaleźli się grupą, której członkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i współpracy; grupą, która m i a ­ ła już zakodowany system przeżycia w obcym i wrogim sobie otoczeniu. Rzeczywistość cygańska weszła w życie I . M. Kamińskiego nie na zasadzie jego poddania się eksperymentowi — bycie z Cyganami na co dzień dawało szansą przetrwania i zarabiania na chleb. Charakterystyczną cechą właśnie tego opraco­ wania jest przewijające się powiązanie osobistej sytuacji autora z losami bada­ nych przez niego Cygnów. Wydaje mi się, iż w ł a ś n i e ten czynnik zadecydował o tak w y r a ź n y m zaakcentowaniu etycznej strony badań antropologicznych. Oczywiście udział w różnorakiej działalności C y g a n ó w nie b y ł m o ż l i w y n a ­ tychmiast po „wejściu" do grupy. Lojalność I . M. Kamińskiego była w różny spo­ sób sprawdzana; powoli przechodził ze świata skalanego do świata rytualnie czy­ stego — na jego margines. B y ł w i ę c marginal native w dwojakim sensie: wobec społeczeństwa szwedzkiego i wobec grupy cygańskiej. Tytułową ambiwalencję położenia C y g a n ó w i ich passing w trzech krajach, z których pochodzą materiały, przedstawił autor w czwartej części swojej pracy. Analizując dane statystyczne z terenu Czechosłowacji stwierdził, iż w okresie 2 lat nastąpiło g w a ł t o w n e zmniejszenie liczby C y g a n ó w w tym k r a j u * . Hipoteza brzmia­ ła: zmniejszenie było konsekwencją procesu przejścia. Pojawiła się cygańska inte­ ligencja, która została wykorzystana przez władze w ich polityce wobec mniej­ szości etnicznych. Korzyści, jakie d a w a ł o przyjęcie nowego stereotypu, przyczy­ niło się jednocześnie do odrzucenia przez wielu Cyganów swojego cygańskiego po­ chodzenia. T y m samym dobrowolnie wyszli poza układ w ł a s n y c h grup, przez co zarówno oni, jak i członkowie ich rodzin, stali się w m y ś l przepisów Romani magerdo. Analizując zebrany materiał biograficzny I . M. Kamiński stwierdza, iż pierwsze pokolenie owej inteligencji przestrzega jeszcze pewnych zasad Rom*ni; druga generacja, mieszkańcy miast, nie poczuwała się już do żadnej lojalności wo­ bec vitsa, ograniczając jej zasięg i to też nie zawsze, tylko do poziomu familiji. W taki sposób ludzie, którzy przez niecygańską społeczność byli określani jako Cyganie, przez członków społeczności cygańskiej posługującej się kategorią rosej uważani byli za skalanych^ W ich postępowaniu zabrakło wzorca zachowań „we-*.. wnątrz" własnej grupy, a za brak lojalności karą jest marime. Drogą powrotu " mogło się stać, jak to opisuje autor, rytualne podporządkowanie się narzuconegoprzywódcy w e w n ę t r z n e j władzy poprzez np. instytucję kumostwa. 1S 1 W Polsce, do dnia dzisiejszego, Cyganie drogo płacą za I I w o j n ę światową:, rozbicie poczucia solidarności, dowolność przestrzegania zasad Romani. T a sytua­ cja jest konsekwencją przypadków zdrady, fizycznej zagłady, elastyczności stoso- • wania się do kodeksu postępowania — zagrożenie życia nie pozwalało na ujęcie różnych działań w zasady Romani. „[...] musisz grać s w o j ą cygańską muzykę,— ale bez m ó w i e n i a komukolwiek, je żestem Cyganem {...]. B y ć Irańczykiem, P a k i - _ stańczykiem. Kimkolwiek. Nie głupim Cyganem" ¡~ Podsumowanie raportu ze stanu badań można w ł a ś c i w i e uznać za podsumo­ wanie pracy: najogólniejszy podział, j a k i istnieje w świadomości Cyganów, p r z e - „ biega na poziomie Cyganie — nie-Cyganie. Granica między tymi dwoma światami jest kontrolowana przez mechanizm marime. Koncepcja marime istnieje we wszyst-'; kich grupach cygańskich, choć wykazuje zróżnicowanie w zależności od grupýí~ 1 5 A . R. I v a t t s , Istruire gli Zingari, „II Corriere", vol. 11: 1974, s. 8. ш Dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia zawiera cytowany już a r t y k i d ¿ I. M. Kamińskiego dotyczący sprzężeń akulturacyjnych Cyganów. K a m i ń s k i , The state of ambiguity... ¿1 6 1 7 : �183 RECENZJE Autor cytuje Anne Sutherland: „Kategorie skalania odgrywają ważną rolę w dwóch wymiarach struktury społecznej. Po pierwsze są one kluczową koncepcją do t ł u ­ maczenia struktury na działanie i zrozumienie sposobu działania w ł a ś c i w e g o dla danej struktury. Po drugie — kategorie skalań są j ę z y k i e m społecznych g r a n i c " w y z n a c z a j ą c y m zakres możliwego dla Cygana przejścia; mechanizmem pozwala­ j ą c y m przetrwać pomimo stałego bycia w stanie passing. Cyganie przez wieki tępieni rozwinęli sztukę przeżycia — jawić się światu z e w n ę t r z n e m u w pewnym stereotypie realizującym zapotrzebowanie większości, a jednocześnie b y ć Cyganem „wewnątrz" własnej grupy. Jak stwierdza autor, nie tylko Cyganie rozwinęli w so­ bie tę umiejętność przetrwania jako grupa społeczna określona kulturowo, wyko­ rzystując migracje, zgadzając się na funkcjonowanie narzucanej im władzy. Na­ wet te narody, które znalazły się pod obcym panowaniem, dążyły do utrzyma­ nia swojej ciągłości kulturowej, działając w e d ł u g podobnych zasad: migracja, kompromis, dobrowolna izolacja, współpraca lub zorganizowana opozycja. Są to mechanizmy uniwersalne, a Cyganie są tylko przykładem grupy posługującej się nimi i właśnie tak rozumie tę społeczność autor. B y ć może radzą sobie lepiej od innych, ale oni są stale poddani presji wrogiego otoczenia. 18 Trudno oczekiwać, iż odtąd wszyscy antropologowie badający procesy spo­ łeczne zaczną traktować analogie pomiędzy sobą z grupami badanymi jako obo­ w i ą z u j ą c ą metodę. Technika, którą wykorzystał I . M. Kamiński, nie jest dobra na wszystko, ale z pewnością jest to nowa droga poznawania rzeczywistości ba­ danej grupy. Każdy odmienny system kulturowy posługuje się innym kodem, posiada inną epistemologię i nie jest przekładalny na inny system. T y m , co może je łączyć, są pewne mechanizmy uniwersalne wyrażane w różnej formie. Odnale­ zienie tych m e c h a n i z m ó w kryjących się pod wieloma postaciami ludzkich zacho­ w a ń stanowi w ł a ś n i e istotę naukowego poznania rzeczywistości. Jej opis jest tylko w s t ę p e m . Etyczna płaszczyzna rozważań metodologicznych autora znalazła swój wyraz w zastosowanej metodzie badawczej. Istotną rolę odgrywa fakt, iż jest to kolejna już praca będąca osobistą relacją badacza, swoistym dialogiem prowadzo­ nym przez antropologa i imigranta w jednej osobie (o ile dialog może prowadzić jedna osoba). Ten typ relacji bardzo często w y s t ę p u j e w pracach etnologów za­ chodnich. Jest to praca n i e w ą t p l i w i e trudna, o wielu poziomach m y ś l o w y c h i jako, iż Sternowi kontynuację poprzednich badań I . M. Kamińskiego, wymaga sięgnięcia po jego wcześniejsze opracowania. U w a ż a m , iż tę książkę należałoby przetłumaczyć, i to nie tylko ze w z g l ę d ó w metodologicznych czy merytorycznych, ale również z uwagi na styl przekazywania naukowej treści. Renata V I L M O S V O I G T , Úvod do semiotiky, tyka społeczna Vilmosa Voigta. Hryń Tatran, Bratislava 1981, ss. 260. Semio­ Semiotyka, skupiająca swe zainteresowanie na świecie znaków, o g l ą d a n y m w c a ł y m swym bogactwie i wszelkich uwarunkowaniach, znajduje się ciągle na etapie rozwoju i twórczych poszukiwań. Liczne badania ustalają związki między własnościami znaków, znakowych s y s t e m ó w czy znakowych procesów (na bazie 1 8 Za I . M. K a m i ń s k i m , A. Sutherland, London 1975. Gypsies: the Hidden Americans, �184 RECENZJE teorii komunikacji). Jednakowoż rozstrzelenie metodologiczno-epistemologiczne tej dyscypliny wyraźnie ilustrują spory o zakres podstawowych pojąć (np. znaku), czy o możliwości i granice poznawcze semiotyki. Równocześnie powstają prace systematyzujące dorobek semiotyki, ukazujące jej źródła i historyczny rozwój, k l a ­ syfikujące różne tradycje metodologiczne rozwijane w badaniach semiotycznych. Do takich prac należy książka Vilmosa Voigta Úvod do semiotiky. Vilmos Voigt (1940), kierownik Katedry Folklorystyki Uniwersytetu Loránda Eotvósa w Budapeszcie zajmuje sią g ł ó w n i e badaniami literatury ludowej, korzy­ stając z dorobku wielu dyscyplin: folklorystyki, semiotyki, etnografii, j ę z y k o ­ znawstwa, literaturoznawstwa i teorii komunikacji. Niektóre prace z jego pokaź­ nego dorobku naukowego ukazały sią w obcych przekładach. Systematyczną prezentację panoramy semiotycznej przeprowadza Voigt anali­ zując pojęcie znaku jako podstawowego terminu semiotyki. Znak wpleciony zo­ staje w komunikacyjną sferę ludzkiej aktywności, gdzie aspekty semiotyczne zna­ ku powiązane są z jego użyciem, społecznym obiegiem. Tło społecznej a k t y w n o ś c i komunikacyjnej człowieka związane jest z całokształtem społeczno-historycznej działalności ludzi przekształcającej rzeczywistość przyrodniczą i społeczną. Wska­ zuje to na marksistowskie proweniencje stanowiska Voigta, zresztą do k l a s y k ó w marksizmu odwołuje się on często. Drugim fundamentem semiotyki Voigta jest tzw. triadyczna koncepcja znaku wprowadzona przez amerykańskiego filozofa C h a r lesa S. Peirce'a. Znak jest tu ujmowany jako trójczłonowa relacja łącząca środek przekazu (medium, materialny nośnik), przedmiot i znaczenie. Tylko połączenie tych e l e m e n t ó w tworzy znak. Środkiem przekazu może b y ć każde empiryczne zjawisko zmysłowe, które wejdzie w trójczłonowa relację znakową, przedmiot znaku nie musi być zjawiskiem realnym, jego sposób istnienia poza triadą jest tu nieistotny, jest on bowiem odniesieniem znaku — istnieje w i ę c w tym sensie, w jakim istnieje znak; natomiast znaczenie, czyli interpretant znaku, odnosi ś r o ­ dek przekazu do przedmiotu znaku, gdzie z tą mediacją łączy sią pewna treść. Znak nie zastępuje przedmiotu, a dotyczy tylko jego jakiejś cechy lub funkcji. W znaczeniu (interpretancie znaku) zawarte jest w i ę c to, w jakim sensie znak odnosi się do swego przedmiotu. W ten sposób triada zostaje scalona. Z konstruk­ cji triady wynika podział znaków na: znaki związane ze swoim przedmiotem (ikon, indeks, symbol), znaki z punktu widzenia interpretanta (remat, dicent, argu­ ment) i znaki same w sobie (quali-, sensi-, legi-znaki). Triadycznej koncepcji zna­ ku przeciwstawia się koncepcja diadyczna, w y w o d z ą c a się z lingwistyki F . de Saussure'a (koncepcja dominująca zwłaszcza w tradycji semiologii francuskiej). P o d s t a w o w ą kategorią u de Saussure'a była opozycyjna para pojęć: znaczące i zna­ czone (w semiotyce: plan wyrażania i plan treści). Znak zastępował tu coś innego. 4 Wydaje się, że te dwie różne koncepcje znaku określają dwa podstawowe nurty, dwie tradycje uprawiania semiotyki. Voigt widzi większe możliwości w przy­ jęciu triadycznej koncepcji znaku. W ten sposób analizie semiotycznej przywró­ cony zostaje społeczny świat zewnętrzny, tworzy się możliwość przełamania opo­ zycji synchronu i diachronii, czy uchwycenia różnicy między poznaniem symbolicz­ nym a intuicją. Z tymi problemami badacze o orientacji „diadycznej" nie mogli się uporać. Wyróżnione przez C h . Morrisa trzy kategorie relacji ustanawiające -zjawiska znakowe: semantyka, syntaktyka i pragmatyka, służą do typologii dziedzin wiedzy o znakach. Semiotyka dzieli się w i ę c na trzy autonomiczne, analityczne dziedziny: semantykę — skupiającą się na znaczeniach znaków (ich pozasystemowych desygnatów), syntaktykę — badającą w e w n ę t r z n ą budowę zjawisk semiotycznych (struk­ turę tekstu) i pragmatykę — analizującą użycie znaków (stosunek u ż y t k o w n i k ó w znaków do tych znaków) i ich znaczenia w konkretnej, historycznej kulturze (trze^ ba poznać kod danej kultury, by interpretować znaczenia). �RECENZJE 18& W takiej koncepcji semiotyki przyjmuje się systemowy charakter z n a k ó w , gdzie znaki w jednorodnych systemach cechuje wzajemne zrelacjonizowanie. S y ­ stemy semiotyczne (znakowe) są społecznie i historycznie uwarunkowane. K a ż d y znak związany jest ze swym obiektem, określa nosiciela znaku i ma swego interpretanta. Społeczny charakter tych zjawisk określa zarazem społeczny charakter s y s t e m ó w semiotycznych. Na takich podstawach opiera Vilmos Voigt swoją semio­ tykę społeczną. Oprócz konsekwentnej prezentacji własnego stanowiska badawczego, walorem książki Voigta jest skrótowe ukazanie filozoficznych i naukowych źródeł semio­ tyki, a także próba całościowego objęcia i oceny sytuacji we współczesnej semio­ tyce. Początków semiotycznej refleksji poszukuje Voigt w filozofii starożytnej ( K r u sippos, Arystoteles, Platon), w średniowiecznych sporach o powszechniki, w filo­ zofii Kartezjusza, Leibniza, Locke'a. Wskazuje na istotną rolę, jaką w k s z t a ł t o w a ­ niu oblicza semiotyki odegrały współczesne kierunki filozoficzne (m. in. pragma­ tyzm Peirce'a, angielska szkoła analityczna, neokantyzm, fenomenologia, symbo­ liczna logika, marksizm, strukturalizm). Podkreśla rolę psychologii (behowioryzm, psychologia postaci, psychoanaliza), socjologii (interakcjonizm G . H . Meada), etno­ logii, teorii komunikacji, teorii informacji, logiki. Szczególną rolę odegrało j ę z y k o ­ znawstwo (teoria de Saussure'a, rosyjski formalizm, czeski strukturalizm, szkoła strukturalna — Hjelmslev, teoria gramatyki generatywno-transformacyjnej — Chomsky). Interesująco przedstawia się prezentacja dominujących szkół we współczesnej semiotyce. Omówiona zostaje: radziecka szkoła Moskwa—Tartu, w y w o d z ą c a się z formalizmu rosyjskiego i strukturalizmu (główni przedstawiciele: J . Ł o t m a n , W. Iwanow, W. Toporów, E . Mieletynski, B . Uspienski), niemiecka szkoła M . B e n sego, rozwijająca Peirce'owski program na podstawie teorii komunikacji, w ł o s k a semiotyka skoncentrowana w ośrodku Urbino (m. in. U . Eco, С. Serge, Т. de Mauro, Dorfles), francuska semiología w całej swej różnorodności i fuzjach ze strukturalizmem (R. Barthes, A. Greimas, L . Prieto, С. Bremond, J . Kristeva i inni), a także anglosaska semiotyka (T. Sebeok, K . Pike). Na tym tle o m ó w i o n a jest międzynarodowa działalność naukowa s e m i o t y k ó w (kongresy światowe) i w y ­ dawnicza (podstawowe periodyki). Mimo krótkiego stażu semiotyki (właściwie od początku lat sześćdziesiątych) jej dorobek jest imponujący. Pewnym brakiem książki Voigta, zwłaszcza z punktu widzenia etnografii, jest niekonsekwentne wykazanie związków semiotyki ze strukturalizmem, co impliko­ w a ł o powstanie dwóch istotnych nurtów w badaniach semiotycznych: nurtu for­ malnego (zwłaszcza semiologia francuska) i funkcjonalnego (semiotyka radziecka). Semiotycy formalni (znajdujący inspirację w pracach W. Proppa, C . Levi-Straussa, L . Hjelmsleva, N. Chomsky'ego), przeprowadzając analizy na poziomie g ł ę b o k i m (nieuświadamianym), w istocie poszukują uniwersaliów kulturowych, czy reguł generujących teksty semiotyczne. Semiotycy funkcjonalni natomiast przyjmują e k w i w a l e n c j ę struktur tekstowych i ich funkcji w kulturze. Badania semiotyczne na gruncie etnografii często przejmują metodologiczne dezyderaty tych nurtów semiotyki. Skrajnie formalne podejście niesie w ó w c z a s niebezpieczeństwo przeceniania roli głębokiej struktury tekstu kosztem kontekstu kulturowego, kodu kosztem zachowania się, czy myśli kosztem działania. Szuka­ nie natomiast tylko socjologicznych w y z n a c z n i k ó w tekstów semiotycznych m o ż e prowadzić do skrajnego sytuacjonizmu lub ustalania zbieżności typu statystycz­ nego. Semiotyczna analiza trójaspektowa, którą lansuje Vilmos Voigt, rozwiewa — jak się wydaje — te niebezpieczeństwa, wprowadzając perspektywę użytkownika �186 RECENZJE z n a k ó w i świata zewnętrznego. W studiach etnograficznych może to doprowadzić — na płaszczyźnie metodologicznej — do zespolenia czynnika empirycznego, logicz­ nego i racjonalnego. Krzysztof Mify narodów mira. Enciklopiedija. t. I - I I , Moskwa 1980-1982. Piątkowski Izdatielstwo „Sowietskaja Enciklopiedija", „Publikacja niniejsza stanowi bodaj czy nie pierwszą w nauce światowej próbę całościowej i usystematyzowanej prezentacji twórczości mitologicznej wszystkich l u d ó w świata". Takim zdaniem przedstawia czytelnikom swoje dzieło komitet re­ dakcyjny encyklopedii, złożony z 11 osób z nestorem etnografii radzieckiej S. A. T o kariewem jako redaktorem naczelnym, i przyznać trzeba, iż niezależnie od wszel­ kich uwag, do jakich skłaniają dwa potężne tomy — liczące łącznie ok. 1400 stron dużego formatu — przytoczone słowa nie są wyłącznie chwytem reklamowym ani tym bardziej czczym samochwalstwem. Mity ludów świata są faktycznie publi-. kacją pod wieloma względami w y j ą t k o w ą , która z pewnością zajmie poczesne miejsce w zestawie różnego rodzaju słowników i encyklopedii poświęconych mito­ logii oraz mitoznawstwu. Dla wszystkich zaś, którzy śledzą ożywiony rozwój inter­ dyscyplinarnych studiów nad mitologią w Z S R R , zapoczątkowany w latach 60-tych, encyklopedia ta stanowić będzie swego rodzaju efektowne zwieńczenie imponującej liczby publikacji z tej dziedziny, jakie ujrzały światło dzienne w minionych k i l ­ kunastu latach . 1 Autorzy każdej encyklopedii, ogólnej czy specjalnej, stoją zawsze przed trud­ nym zadaniem wyznaczenia granic zbioru wiadomości z jakiegoś zakresu czy dziedziny. Zazwyczaj decyduje o tym hierarchia ważności f a k t ó w i problemów, wynikająca ze stanu wiedzy o danym zakresie rzeczywistości, a ponadto pewne dodatkowe założenia — ujawnione bądź nieujawnione explicite — przyjęte przez autorów. Często już pierwsze kryterium, a drugie z reguły należą do kwestii dy­ skusyjnych. T a k też jest w przypadku omawianej publikacji. Aby osiągnąć cel całościowej prezentacji mitologii świata, zrębem encyklopedii uczyniono serię artykułów poświęconych „poszczególnym ludom i regionom", opatrzonych dodat­ kowo mapkami ułatwiającymi ich lokalizację. Mamy zatem np. hasło „Mitologia l u d ó w afrykańskich", a oprócz tego hasła dotyczące mitologii Dahomejeżykowi Aszanti, Bambara, Beninu itd. Kolejny poziom ogólności stanowią hasła szcze­ gółowe (bogowie, inne postaci mityczne, zdeifikowane pojęcia itd.). Hasła o cha­ rakterze ogólnym obejmują rzeczywiście „cały świat", zarówno w sensie prze­ strzennym, jak i czasowym, chociaż istnieją między nimi dość znaczne różnice. O ile bowiem wspomniana mitologia ludów Afryki doczekała się omówienia ogól­ nego, etniczno-regionalnego i w końcu szczegółowego, o tyle ludy Ameryki po­ dzielone zostały wyłącznie na trzy grupy (Ameryka Północna, Środkowa i P o ł u d ­ niowa), przy czym bliżej przedstawiono jedynie mitologię Indian Keczua. O mito­ logii Azteków, Majów, Tarasków, Zapoteków dowiedzieć się można albo z hasła ogólnego, albo z haseł szczegółowych dotyczących postaci mitycznych, co uderza 1 W y m i e ń m y przykładowo wielotomowe serie Skazki i mify narodów Wostoka oraz Issledowanija po folkloru i mifologii Wostoka, w których publikowano prace i materiały dotyczące Azji, Afryki, Australii i Oceanii. Pierwszą serię firmował Institut Wostokowiedienija, drugą zaś — Institut Mirowoj Litieratury im. A. M. Gorkogo Akadiemii Nauk SSSR. �RECENZJE 187 szczególnie mocno, gdy porównać to z artykułami na temat mitologii l u d ó w k a u kasko-iberyjskich, malgaskich, samojedzkich, czy też choćby Prusów i Ketów. Do­ dajmy, iż w wypadku Ameryki Środkowej całkowicie pominięto ludy żyjące obec­ nie, których mitologia jest nie mniej znana niż np. B u s z m e n ó w . Trudno powiedzieć, czy tego rodzaju dysproporcje w y n i k a j ą ze ś w i a d o m i e przyjętych założeń, czy są raczej odbiciem zróżnicowania stanu wiedzy w środo­ wiskach naukowych, których przedstawiciele uczestniczyli w opracowywaniu ency­ klopedii. B y ć może w grę wchodziły jeszcze inne, bardziej indywidualne czynniki, gdyż inaczej nie sposób zrozumieć m. in. zasad, jakimi kierowali się autorzy za­ mieszczając lub nie zamieszczając bibliografii. Towarzyszy ona wszystkim hasłom ogólnym, ale czytelnik hasła „mitologia Indian Ameryki P o ł u d n i o w e j " odsyłany jest do 7 pozycji (wśród których nota bene brak kilkutomowych Mitologiąues C . Lévi-Straussa!), podczas gdy bibliografia do hasła „żmij" zajmuje w i ę c e j niż kolumnę druku. Múlúngu — praprzodek i gromowładca bantujęzycznych l u d ó w Afryki Wschodniej — otrzymał 4 pozycje bibliograficzne, natomiast Quetzalcóatl — postać tak charakterystyczna dla mitologii Mezoameryki i tak kontrowersyjna, że poświęcono jej dziesiątki, jeśli nie setki publikacji —- nie zasłużył w ogóle na odsyłacz do literatury. Przy okazji nasuwa się pytanie ogólniejsze, o funkcje bibliografii w wydawnictwach encyklopedycznych. Czy ma ona odsyłać czytel­ nika do literatury podstawowej, bez względu na czas i miejsce jej powstania, czy w pierwszym rzędzie do literatury w rodzimym języku czytelnika? I w tej kwestii pomiędzy autorami haseł dają się zauważyć poważne rozbieżności. Powyższe uwagi dotyczą znacznie większej liczby haseł, choć przykłady wy­ brane zostały z zakresu najbliższego autorowi recenzji. Z drugiej wszakże strony, dysproporcje rażące nieco z punktu widzenia całości encyklopedii mają również swoje plusy, p o n i e w a ż szereg rozbudowanych artykułów poświęcono takim mito­ logiom, o których rzadko lub wcale nie wspominają publikacje autorów zachodnio­ europejskich i amerykańskich (nie dlatego, by o nich nie wiedzieli, lecz z prostego powodu, że dla Anglosasów mitologia K e t ó w jest równie odległa, jak dla Rosjan mitologia Huicholów). Jak wspomnieliśmy, hasła etniczno-regionalne tworzą zasadniczy zrąb dzieła, a wraz z hasłami szczegółowymi stanowią jego dużą część. I c h uzupełnieniem są a r t y k u ł y dotyczące mitologii tzw. wielkich religii (judaizmu, chrześcijaństwa, bud­ dyzmu i mahometanizmu), z których każdy posiada odpowiednie „zaplecze" w po­ staci haseł szczegółowych. Nie wnikając w sprawy merytoryczne ze względu na brak kompetencji, należy jednak wyrazić zdumienie, iż w bibliografiach „mito­ logii judaistycznej" i „mitologii chrześcijańskiej" nie figuruje Biblia jako dzieło samo w sobie, a nie przedmiot rozważań takich czy innych badaczy i komenta­ torów, do których zaliczono m. in. Z . Kosidowskiego! Osobną grupę stanowią hasła poświęcone „obiektom" mitologicznym (takim jak zwierzęta w ogóle i poszczególni ich reprezentanci, ptaki, rośliny, jadło, łuk, okno, smok, drzewo życia itp.) oraz kategoriom myśli mitologicznej (np. lewy/pra­ wy, góra/dół). Koresponduje z nimi ostatnia chyba możliwa do wydzielenia grupa haseł — nazwijmy je problemowymi, które są swego rodzaju przewodnikiem po mitologii jako takiej (np. „mity kosmogoniczne", „mity astralne", „czas mitycz­ ny", „bohater"), a równocześnie po ogromnym, z w i ą z a n y m z nią obszarze proble­ matyki antropologicznej (np. „archetypy", „kalendarz", „model świata", „historia i mity", „sztuka przedstawiająca i mitologia", „religia i mitologia"). Nie sposób w y m i e n i ć tu wszystkich haseł, których dobór zasługuje na osobne podkreślenie i uznanie, i nie na tym rzecz polega. Faktem jest wszakże, iż ta część encyklopedii w istotny sposób rzutuje na całość publikacji, czyniąc z niej nie tylko opasłe tomy, po które sięga się od czasu do czasu, gdy należy dowiedzieć się czegoś kon­ kretnego lub sprawdzić jakąś informację, lecz prawdziwie zajmującą pozycję, k t ó - �188 RECENZJE rej lektura pozwala także zrozumieć wiele z m e c h a n i z m ó w rządzących ludzką w y o b r a ź n i ą i historią „kultury duchowej". Byłoby zapewne przesadą, gdyby powiedzieć, że Mity ludów świata stanowią sui generis podręcznik mitoznawstwa, już choćby z tego powodu, iż pośród 73 auto­ r ó w reprezentowane są różne podejścia do mitologii, czasem diametralnie od­ mienne orientacje teoretyczne. Ale bez wątpienia cechy takie recenzowane dzieło posiada i to nawet nie dlatego, że otwiera je wielostronicowy w s t ę p pt. Mitologia pióra S. A . Tokariewa i E . M. Mieletinskiego, a hasła zaliczone do d w ó c h ostatnich grup tworzą pokaźny ilościowo zespół. O wiele większe znaczenie ma dominacja w ł a ś n i e w hasłach dwóch ostatnich grup ujęcia strukturalno-semiotycznego, czego powodem jest nieustanne pojawianie się wśród ich autorów W. N. Toporowa, a obok niego W. W. Iwanowa, E . M. Mieletinskiego, rzadziej innych. Także wielu autorów, piszących hasła z grupy etniczno-regionalnej, ujawnia w sposób mniej lub bardziej w y r a ź n y w p ł y w y tej orientacji. Skutek jest taki, że czytelnik — chcąc nie chcąc — poznaje oprócz f a k t ó w z dziedziny mitologii określone instru­ mentarium pojęciowe, jakim operują autorzy, otrzymuje pewne punkty odniesie­ nia, dzięki k t ó r y m lawina encyklopedycznych danych, miast stać się swoistym panopticum, zyskuje porządek, hierarchię i w e w n ę t r z n ą spójność. Przynajmniej częściowo. Oczywiście, takie wyraźne „piętno" teoretyczne odciśnięte na sporej części haseł rodzi dwojakie uczucia. U tych, którzy je akceptują, będzie to nie­ dosyt, rodzaj żalu, że zabrakło go w innych wypadkach. U z w o l e n n i k ó w „czystych" f a k t ó w — bez względu na to, co określenie to oznacza — wzbudzi niechęć. Zwo­ lennicy odmiennych orientacji będą się zżymać. Niżej podpisany upatruje w tym dużą zaletę encyklopedii. 2 Dwie jeszcze rzeczy zasługują na podkreślenie. Zgodnie z t y t u ł e m publikacji, nie przewidującym ograniczeń czasowo-przestrzennych, autorzy starali się — aczkolwiek z różnym skutkiem — uwzględnić wszystkie większe grupy ludzkie i sięgnąć od paleolitu aż po dzień dzisiejszy. Temu ostatniemu celowi służą m. in. zazwyczaj krótkie, ale dość częste sygnały o sposobach wykorzystania (czy też o sposobach pojawiania się) obrazów i m o t y w ó w mitologicznych w literaturze pięk­ nej, plastyce, teatrze i muzyce. Dwie pierwsze dziedziny twórczości o m ó w i o n e zo­ stały pod tym k ą t e m również w osobnych artykułach autorstwa J u . M. Lotmana, Z. G . Minca i E . M. Mieletinskiego (Literatura i mity) oraz W. N. Toporowa (Sztuka przedstawiająca i mitologia). Druga ze wspomnianych rzeczy łączy się ściśle z poprzednią — jest nią przebogata, świetnie dobrana i nie najgorzej w y ­ drukowana szata ilustracyjna, będąca integralną częścią odautorskiego tekstu, a zarazem samodzielnym przeglądem sztuki mitologicznej od wczesnodziejowych malowideł i rzeźb po dzieła artystów niemal nam współczesnych. Encyklopedia opatrzona została ponadto indeksem nazw i pojęć pojawiających się wielokrotnie, w różnych hasłach. Warto dodać, że nakład jej w y n o s i ł 100 000 egzemplarzy. Ryszard 8 Tomicki Wśród autorów haseł znajduje się, prócz uczonych radzieckich, znany etnosemiotyk węgierski Mihály Hoppál z Budapesztu. �•t RECENZJE 189 A . J O N A I T I S , Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part 1, ss. 48, ilustr. Niewielka rozprawa Aldony Jonaitis z Department of Art, State University of New York at Stony Brook, pomimo wąskospecjalistycznego tematu, stanowi godny uwagi przyczynek do gigantycznego wręcz problemu, jakim są relacje po­ między materialnymi wytworami kulturowymi a tzw. kulturą duchową. Przed­ miotem analizy są rzeźbione haki do p o ł o w u halibutów u ż y w a n e przez Indian Tlingit z południowo-wschodniej Alaski i autorka z r o z m y s ł e m utrzymuje się w granicach, które wyznacza hasło „sztuka Indian Północno-Zachodniego Wybrze­ ża". Jednak poruszone przez nią kwestie wykraczają poza te ramy* i prowokują każdego, kto nie jest szczególnie zainteresowany kulturą Tlingitów czy sztuką Północno-Zachodniego Wybrzeża Ameryki Północnej do pytań ogólniejszych: co i w jaki sposób odzwierciedlają zdobienia na narzędziach pracy?, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób, odczytać można pozatechnologiczne i pozatechniczno-użytkowe Informacje zakodowane w tego typu wytworach? Omawiana praca dostarcza na nie odpowiedzi jednostkowej, lecz nader interesującej. A. Jonaitis dążąc do wyjaśnienia semantyki w y o b r a ż e ń na hakach rybackich, 0 których od dawna wiedziano, że były obiektami posiadającymi w opinii u ż y t ­ k o w n i k ó w „moc magiczną", przeprowadza dwojakiego rodzaju analizy. Po pierw­ sze — rekonstruuje i konceptualizuje społeczno-kulturowy kontekst badanego wy­ tworu, po drugie — dokonuje analizy w i z e r u n k ó w umieszczonych na samym w y ­ tworze. Podstawowe znaczenie dla rezultatów pracy ma ustalenie, iż p o ł o w y hali­ buta są zajęciem szczególnym, pod wieloma względami opozycyjnym w stosunku do połowów łososia, w y m a g a j ą c y m od rybaków opuszczenia „swojego świata" 1 podjęcia działań w „świecie innym, obcym". Do określenia tych dwóch przeciw­ stawnych obszarów rzeczywistości autorka używa terminów sacrum i profanum (za E . Durkheimem), z czym można polemizować: nie w y d a j ą się one bowiem do­ statecznie adekwatne, lecz co nie przeszkadza uznać za w pełni uzasadnione od­ w o ł a n i a się do teorii rytuałów przejścia A. van Gennepa i V . Turnera, które pro­ w a d z ą autorkę do wniosku, że tlingicki rybak łowiący halibuty znajduje się w stanie liminalnym, czasowo upodabniając się do szamana. Wskazują na to r ó w ­ nież analogie pomiędzy wyobrażeniami w ł a ś c i w y m i „sztuce szamańskiej" i wize­ runkami umieszczanymi na hakach, których styl jest ponadto całkowicie odmien­ ny od stylu zdobnictwa przedmiotów należących do „sfery profanum". Symboliczne funkcje h a k ó w nie ograniczają się jednak po prostu do magicz­ nego „wspajcia" rybaka. Analiza rzeźbionych wyobrażeń oraz tworzonych przez nie m o t y w ó w ikonograficznych wskazuje, iż jedne i drugie odnoszą się do po­ szczególnych faz rytuału przejścia (tj. separacji, stanu liminalnego-granicznego, inkorporacji), przy czym w wypadku samych wyobrażeń dominują symbole liminalności, natomiast w motywach ikonograficznych — symbole inkorporacji. W kon­ sekwencji haki na halibuty okazują się złożoną strukturą symboliczną, której funkcje — oprócz magicznego wzmocnienia rybaka — obejmują także zabezpie­ czenie mu powrotu ze „świata obcego" do „świata własnego", a ponadto wpro­ wadzenie określonego porządku (właściwego „światu swojemu") w „świat obcy", czy m ó w i ą c inaczej — strukturyzację obszaru nieoswojonego przez człowieka. Wnioski A. Jonaitis korespondują wyraźnie z w y s u n i ę t ą wcześniej przez C . L é v i -Straussa tezą, iż w sztuce plastycznej, gdzie nie istnieje możliwość uwzględnienia elementu temporalnego, symbole syntetyzują niejako różne fazy rytuału czy mitu. Quasi-szamanistyczne cechy w zdobnictwie h a k ó w stanowią zatem implikację tego samego modelu świata, są zjawiskiem typowym w y n i k a j ą c y m z u n i w e r s a l i ó w �190 RECENZJE myślenia mitologicznego. Niemniej jednak tego rodzaju generalizacja nie wychodzi spod pióra autorki, albowiem dostrzega ona jeszcze wiele kwestii w y m a g a j ą c y c h wyjaśnienia, takich chociażby jak ta, dlaczego plemiona południowe nie dekorują swych h a k ó w na halibuty, nawet jeśli narzędzia te uważane są za przynależne do „sfery sacrum". I znowu można powiedzieć, iż pytanie to jest faktycznie istotne, nie tylko z perspektywy studiów nad kulturą Indian Północno-Zachodniego W y ­ brzeża. Ryszard M A R C I N K U L A , Polonia brazylijska, Tomicki Warszawa 1981, ss. 230. Problematyka polonijna jest nader rozległa, a badania w tym zakresie pro­ wadzone są dość „szerokim frontem". Współcześnie bowiem są one udziałem h i ­ storyków, socjologów, etnografów i stanowią przedmiot zainteresowania wyspecja­ lizowanych placówek lub zgoła fascynacji indywidualnych badaczy, którzy na mar­ ginesie swoich podstawowych zajęć zawodowych znajdują czas na „drążenie" tęga zagadnienia. Wprawdzie daleko nam jeszcze do jakiegoś syntetycznego ujęcia pro­ blematyki polonijnej, jednak książki na ten temat, które ukazały się w ostatnim okresie, posuwają znacznie do przodu stan naszej wiedzy o różnych aspektach tego zagadnienia. Do książek takich należy w ł a ś n i e recenzowana praca, mimo tego, że na temat polonii brazylijskiej posiadamy stosunkowo obfitą literaturę. Publi­ kacja ta powstała w ramach kontaktów naukowych autora z Zespołem D z i e j ó w Ameryki Łacińskiej Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutem Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykorzystano w niej zupełnie nowy zasób źródeł przechowywanych w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, tj. zespół akt i d o k u m e n t ó w przedwojennego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ś w i a t o w e g o Związku P o l a k ó w z Zagranicy, Związku Harcerstwa Polskiego, I . J . P a ­ derewskiego i inne, w wyniku czego otrzymaliśmy książkę ciekawą, w której za­ znacza się szacunek autora dla rzetelnej dokumentacji, wypowiadanych opinii i sądów ogólniejszych. W zamyśle piszącego książka stawia sobie bowiem „za cel pójście w kierunku oparcia naszej wiedzy o emigrantach w ich kraju osiedlenia na danych empirycznych i obiektywnie sprawdzalnych. Stąd jej oparcie przede wszystkim na mniej dotychczas wyzyskiwanym materiale archiwalnym". Taki punkt widzenia okazał się niezwykle interesujący i płodny poznawczo, zwłaszcza ż e często toczą się jeszcze u nas dyskusje na temat faktycznych osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w Brazylii, a ponadto spotkać też można w literaturze róż­ niące się między sobą informacje o tych samych faktach. W odniesieniu do nie­ których z tych spornych' kwestii poczynione przez autora książki ustalenia są z całą pewnością ścisłe, sięgnął on bowiem — najgłębiej jak tylko mógł — opie­ rając się na źródłach, które zweryfikował, nadając swej pracy naukowy i rzetelny charakter. Książka składa się z trzech rozdziałów poprzedzonych krótkim w s t ę p e m . We wstępie ukazane zostały motywy podjęcia tej problematyki przez autora z zazna­ czeniem dotychczasowych dokonań w tym przedmiocie. Choć autor doskonale zdaje sobie sprawę z pewnych ograniczeń źródłowych dla omawianego tematu, chciałby jednak, aby jego książka „była czymś więcej niż kolejnym głosem w n a ­ miętnych dyskusjach, jakie — często na podstawie obserwacji wycinkowych bądź pobieżnych — toczyły się na temat osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w B r a ­ zylii od samego jej początku. Można mieć nadzieję, że kroki, może większe, w tym samym kierunku uczynią historycy i socjologowie brazylijscy, niekoniecznie zresztą polskiego pochodzenia". �RECENZJE 191 Faktycznie polska sprawa w Brazylii to temat niezmiernie ciekawy, w k a ż ­ dym bądź razie na ten temat powinni w y p o w i a d a ć się nie tylko historycy ale i socjologowie. Zjawisko emigracji nie jest bowiem w y ł ą c z n i e zjawiskiem histo­ rycznym i towarzyszy mu szereg faktów i zjawisk — zarówno jednostkowych j a k i społecznych, które czynią je doskonałym polem badawczym dla socjologów. J a k do tej pory te aspekty polskiej emigracji zarobkowej do Brazylii, ale nie tylko, stanowią szeroki margines w badaniach związanych z problematyką polonijną. Myślę jednak, że w miarę dalszego postępu w zakresie poznawania problematyki polonijnej i te obszary zostaną objęte badaniami, a m ó w i ą c najogólniej chodzi tutaj o więzi Polonii z krajem pochodzenia, świadomość narodową e m i g r a n t ó w , tendencje integracyjne i dezintegracyjne wśród Polonii itp. Obserwacja dotych­ czasowych dziejów Polonii w rozmaitych krajach osiedlenia skłania do przyjęcia poglądu, że na równi ze sprawami historycznymi w a ż n e są w obszarze polonij­ nym sprawy o charakterze psychologiczno-socjologicznym, warte szerszej pene­ tracji i szczegółowszych badań. Jak wiadomo polska emigracja do Brazylii miała charakter w ę d r ó w k i za chlebem i zrodzona została w e w n ę t r z n y m i potrzebami tego kraju, z w i ą z a n y m i bez­ pośrednio z uprawą kawy. Sprawy te stosunkowo obszernie naświetlił autor re­ cenzowanej książki i stanowią one tło do rozstrzyganych w pierwszym rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „Sukcesy i porażki", kwestii imigracyjnych oraz u w a r u n k o w a ń go­ spodarczych, jakie ziemia ta zgotowała przybyszom. Trzeba tutaj bowiem pod­ kreślić, że obok P o l a k ó w ciągnęli do Brazylii Włosi, Portugalczycy, Hiszpanie, J a ­ pończycy i Niemcy. Gdy pojawiła się owa „gorączka brazylijska", na ziemiach polskich trwał strukturalny i długotrwały kryzys gospodarczy, w y w o ł a n y dużą ilością zboża na rynkach Europy Zachodniej, pochodzącego z Kanady i S t a n ó w Zjednoczonych. Załamały się w i ę c nasze tradycyjne rynki zbytu, a nędza chłopa polskiego spotęgowana została tym zjawiskiem. Za chlebem w i ę c w ę d r o w a ł on do Brazylii, gdzie wcale niełatwe czekały na niego warunki bytowania, o czym świadczą chociażby cytowane przez autora listy osadników słane do swych bli­ skich w kraju. Warte podkreślenia jest tutaj zjawisko, że emigrant polski nie chciał wiązać się z pracą na plantacjach. W trudniejszych nieraz warunkach by­ towania od tych, które p a n o w a ł y na plantacjach, podejmował się zakładania w ł a ­ snego gospodarstwa. Ó w urok i smak ziemi, który pchał go za morze, p o w o d o w a ł nim, że podejmował się trudnej pracy kolonisty osadnika, aby tylko gospodaro­ w a ć na swoim. Wszystko to rodziło wiele spraw trudnych początkowo do przewi­ dzenia, ale upór i zaciętość w dochodzeniu do własnego k a w a ł k a ziemi łagodziły stressy i nostalgie zrodzone z dala od ziemi ojczystej. Wprowadzając czytelnika w tę problematykę czyni autor słuszne podkreślenie, że chłopi polscy w Brazylii „uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części ich współziomków czy to w Polsce, czy to na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych. Uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części w ł o ­ skich emigrantów w stanie Sao Paulo. W swej masie chłopami pozostali i dodzisiaj stanowią przeważający procent społeczności polskiej w Brazylii. Te u m i ł o ­ wanie ziemi, które gnało ich za morze, stało się też p o w a ż n y m czynnikiem pro­ wadzenia własnej gospodarki, inwestowania w nią i kolejnego modernizowania. Tutaj w Brazylii polski chłop zobaczył nagle całkiem realną możliwość doścignięcia ideału w Polsce nieosiągalnego, tj. pana folwarcznego. Stąd też w listach słanych do kraju tyle jest pochwał Brazylii i optymistycznych sądów w rodzaju: „ja mam lepi jak dziedzic w Polsce, ktury ma dziesięć folwarkuw", „teras ja jesdem Pan, to nie tak jak w Polsce było" lub „Dzięki ci Boże, żeś pokierował kroki moje w te stronę, a proszę cię tylko o zdrowie" czy „Brazylia jest to kraj obszerny, że wszystkich Polaków może pomieścić i jeszcze miejsce będzie, zarazem kraj mle­ kiem i miodem płynący". �192 RECENZJE A jak było w istocie. I l u tych zachwyconych emigrantów zostało naprawdę „dużymi panami"? Trudno o jakieś szczegółowe dane na ten temat, chociaż w s p ó ł ­ czesna Brazylia jawi się m. in. dużym postępem kultury agrarnej. Spotkać tam m o ż n a wioski zasobne i dostatnie, a niemało ich również w regionach, gdzie mie­ szkają emigranci polscy. Niektórzy z nich posiadają dobrze prosperujące gospo­ darstwa rolne i są klasycznymi farmerami, w k a ż d y m bądź razie i pod tym w z g l ę d e m notuje się duże różnice, a także uszczypliwe opinie i sądy o polskich emigrantach, które przytacza autor w książce cytując badania socjologa brazylij­ skiego O. Ianniego. Faktem jest również i to, że wyniesiony z zacofanych ziem polskich poziom kulturalny emigrantów nie pozostawał bez w p ł y w u na zaniżenie ich poziomu aspiracji. Niekorzystnym zjawiskiem dla tej ludności b y ł również przez długie lata brak jakiejkolwiek pomocy z ich kraju rodzinnego. Nieistnienie p a ń s t w a polskiego równało się z brakiem takiego wsparcia, jakie o t r z y m y w a ł y inne grupy emigrantów, np. Włosi czy Niemcy. P a ń s t w a te zawarły bowiem, sze­ reg u m ó w z rządem brazylijskim gwarantujących emigrantom odpowiednie w a ­ runki bytowania. Wprawdzie z chwilą odzyskania niepodległości przez Polskę stan ten uległ zmianie, zawsze jednak w kraju zdawano sobie sprawę z niedo­ skonałości pomocy, jaką odradzająca się Ojczyzna mogła świadczyć w y c h o d ź c o m . Podejmowano różne próby niesienia takiej pomocy, była to jednak kropla w mo­ rzu potrzeb. W sukurs tym potrzebom przychodziły różnego rodzaju organizacje polonijne i stowarzyszenia grupujące emigrantów, one też położyły duże zasługi na rzecz rozwoju życia kulturalno-oświatowego oraz szkolnictwa. Chłop polski w Brazylii ostał się w i ę c w masie innych emigrantów jako ten, który zachował świadomość swojego pochodzenia, k u l t y w o w a ł tu też swoje zwyczaje i obyczaje -oraz religię. Sprawom tym w recenzowanej książce poświęcony jest drugi roz­ dział zatytułowany „Odrębność czy asymilacja". Badania socjologiczne wielokrot­ nie potwierdzały, że większą szansę asmil^acji posiadają jednostki bądź grupy sto­ jące na w y ż s z y m szczeblu hierarchii. Wspomina o tym autor książki zaznaczając przy tym, że cechy polskiej grupy wniesione do Brazylii oraz jej bagaż kultu­ rowy działały wprawdzie opóźniająco na jej gospodarczy awans, a przez to od­ działywały też niekorzystnie na proces asymilacji. Dodać do tego również należy zwarte skupiska polskiego osadnictwa, gdzie nieraz całe wioski b y ł y czysto pol­ skie i rządziły się swoimi tradycyjnymi normami wyniesionymi z ojczystego kraju. Oczywiście z czasem następował powolny proces asymilacji zdeterminowany miej­ scowymi warunkami administracyjnymi, nigdy jednak nie prowadził on do utraty świadomości swojego pochodzenia i odrębności etnicznej. Sytuacja ta stała się na­ wet w pewnym okresie bardzo kłopotliwa dla emigrantów wszystkich nacji. W l a ­ tach trzydziestych naszego stulecia doszło w Brazylii do zamachu stanu i na czele p a ń s t w a stanął ponownie Getulio Vargas, b y ł y tymczasowy prezydent. Wprowa­ dzone przez niego rządy nosiły silny charakter i charakteryzowały się dążnością do stworzenia jednolitego państwa, w którym zniknąć miały partykularne inte­ resy mniejszości narodowych. W ślad za taką koncepcją ustrojową zmierzającą do upodobnienia Brazylii do większości p a ń s t w burżuazyjnych w Europie wszyst­ kie nieomalże dzienniki podniosły zarzut politycznej konspiracji cudzoziemców, tworzenia przez nich państwa w państwie i pielęgnowania odrębności narodowych. Głoszono hasła „jesteśmy panami we w ł a s n y m kraju", „goście są wrogami" lub „Brazylia dla Brązy li jeżyków". Przez cały kraj powiało falą nacjonalizmu, atako­ wano ludzi m ó w i ą c y c h swoim w ł a s n y m językiem, ograniczano działalność o ś w i a ­ tową skupisk emigracyjnych, napiętnowano rodzinę jako instytucję podtrzymującą odrębność narodową dzieci, starano się ograniczać łączność emigrantów z krajem. Akcja ta dotknęła również środowiska polonijne, doszło do wymiany not dyplo­ matycznych i zarzucano Polsce chęć stworzenia swojej kolonii w Brazylii. W archi- �193 RECENZJE wach policyjnych z tego okresu zachował się nawet dokument, ostrzegający, że rząd polski przygotowuje lotniczą inwazję stanu Parana. Dopatrywano się tutaj podobnej praktyki, jaka miała miejsce swego czasu ze strony Polski na Zaolziu i Litwie. Z czasem jednak tego typu akcje osłabły, sytuacja zaczęła się stabili­ zować, zwłaszcza w odniesieniu do miejscowej Polonii. Wybuch I I wojny ś w i a t o ­ wej zapoczątkowany napaścią Niemiec na Polskę odbił się dużym echem w B r a ­ zylii, która będąc od roku 1942 sojusznikiem Polski w tej wojnie zezwoliła nawet na prowadzenie werbunku wśród ludności polonijnej do armii polskiej na Z a ­ chodzie. Wiele jest jeszcze ciekawych kwestii w tej książce, która wzbogaca naszą wiedzę o problematyce Polonii brazylijskiej, mimo że na ten temat posiadamy sto­ sunkowo obfitą literaturę. W sumie otrzymaliśmy książkę naprawdę bogatą infor­ macyjnie, rzetelną i kompetentną. Wśród tych bezsprzecznych zalet wysunąć je­ szcze należy bogactwo faktów i tu leży bodaj główna waga omawianego dzieła, napisanego prostym i komunikatywnym językiem. Antoni J O H N P I C T O N , J O H N M A C K , African Textiles. London 1979, ss. 208, rye. 232 w tym 28 barwnych. Looms, Weaving and Kuczyński Design, Książkę napisaną przez etnografów zajmujących się ogromnym zbiorem afry­ kańskich tekstyliów w Museum of Mankind, etnograficznym dziale British M u ­ seum w Londynie, wydano przed otwarciem wystawy o podobnej tematyce. Sta­ nowi ona pierwsze, przeprowadzone na tak wielką skalę, wprowadzenie do złożo­ nego problemu historii i geografii afrykańskiego włókiennictwa. Tradycyjne roz­ wiązania techniczne tak w zakresie najprymitywniejszych na kuli ziemskiej kro­ sien, jak i technik pozatkackich były dotychczas zbyt mało zbadane i brak było ujęcia obejmującego prawie cały olbrzymi kontynent tak zróżnicowany pod w z g l ę ­ dem rozwoju cywilizacyjnego. Omawiana książka ukazuje materiały z całej pół­ nocnej Afryki, poza mało zbadaną Saharą, jej środkowej części i podlegającego silnym w p ł y w o m azjatyckim Madagaskaru. Brak informacji o rozwoju w ł ó k i e n ­ nictwa w południowej części kontynentu. Jednakże mapy ukazują najogólniejsze dane techniczne odnoszące się do całej Afryki. We wprowadzeniu autorzy ukazali stan badań i zachowane materiały pochodzące na ogół najdalej z ubiegłego stu­ lecia. Przyjmują oni klasyfikację techniczną w y r o b ó w włókienniczych z podręcz­ nika I . Emery. G ł ó w n y m przedmiotem ich zainteresowań są najbardziej rozpo­ wszechnione techniki tkackie i tkaniny, uwzględniają oni jednak także wyroby pozatkackie. Ukazanie włókiennictwa afrykańskiego autorzy rozpoczynają od przeglądu surowców. W Afryce używano w e ł n y owczej i koziej, bawełny, jedwabiu w za­ chodniej części kontynentu, w Etiopii i na Madagaskarze łyka i rafii, a także kory drzewnej. Wyliczyli oni także stosowane barwniki, przede wszystkim zajęli się bezzaprawowym indygiem. Klasyfikacja krosien tkackich wzbudziła już dyskusję w 11 tomie Textile History z 1980 r. Autorzy podzielili krosna na urządzenia beznicielnicowe, używające jednej, dwóch i więcej nicielnic. Krosno paronicielnicowe znaleziono na Madagaskarze podlegającym w p ł y w o m bardziej złożonego tkactwa azjatyckiego. Można było oczywiście przyjąć inne kryteria klasyfikacyjne krosna tkackiego. W tym złożonym narzędziu do pracujących części należy zarówno me­ chanizm uruchamiania osnowy, jak przerzucania wątku. Można jednak bronić przyjętego przez autorów kryterium podziału podkreślającego jedynie czynność 13 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �194 RECENZJE tkania. Chcieli oni uniknąć skomplikowanych sporów terminologicznych związa­ nych raczej z budową krosna i pionowym lub poziomym położeniem osnowy. Tkactwo wzorzyste w swych bardziej złożonych wariantach nie było bardzo rozpowszechnione w czarnej części Afryki. Wymagało ono bowiem krosna wielonicielnicowego. Tkaniny wyrabiane na Madagaskarze cechuje szczególne bogactwo ornamentu geometrycznego i jaskrawe zestawienia barw. Podobnie jak w niektó­ rych częściach Afryki wyrabia się tam specjalny typ wzorzystych tkanin u ż y w a ­ nych jedynie do celów pochówkowych. W Afryce rozpowszechnione były różne techniki zdobienia gotowych już tkanin drogą pokrywania ich drukiem bezpo­ średnim za pomocą klocków czy stempli, rysowaniem czy malowaniem. Znano także mniej złożone techniki druku pośredniego przy zastosowaniu rezerważu, a więc zakryciu woskiem, czy inną substancją, przeznaczonych do barwienia partii tkanin lüb przędzy. Te rozwiązania zdobienia tkanin były dość rozpowszechnione na całym prawie badanym kontynencie afrykańskim. Natomiast ikat, czyli bar­ wienie nici w ą t k u lub osnowy przed tkaniem, znano na Madagaskarze. Poza dru­ kowaniem i malowaniem tkanin stosowano niewiele zabiegów wykończalniczych. Wśród technik pozatkackich na pierwszym miejscu w y m i e n i ć trzeba różne rozwiązania z zakresu aplikacji, a w i ę c naszywania na tkaninach innych barw­ nych jej k a w a ł k ó w lub też klejnotów, ozdób z metalu, skóry, paciorków, muszli i wszelkiego rodzaju przedmiotów traktowanych jako elementy dekoracyjne. O ile aplikacja różnego rodzaju tkanin czy barwnych włókien jest szeroko rozpowszech­ niona w ś w i a t o w y m włókiennictwie, o tyle dekorowanie innymi przedmiotami jest charakterystyczne dla w y r o b ó w afrykańskich. Nasuwa się tu dygresja, że tak modne obecnie dekorowanie artystycznych tkanin różnego typu przedmiotami rozwinęło się może pod w p ł y w e m barwnych aplikacji afrykańskich. Rzadko stoso­ wano natomiast pikowanie czy zszywanie kołder z barwnych łatek tak charakte­ rystyczne dla włókiennictwa amerykańskiego. Szczególnym typem filcownictwa jest ubijanie kory z drzewa stanowiącego specjalny gatunek figi. Z płatów tej kory zeszywano części odzieży. Technika ta jest najbardziej rozpowszechniona u plemion afrykańskich nie znających tkactwa, lub tam gdzie rozpowszechniło się ono późno, np. w Kongo, Ugandzie i Zambii. * Wśród innych technik pozatkackich należy w y m i e n i ć haft na tkaninach upra­ wiany w zachodniej i północnej Afryce. Rozpowszechnił się on wraz z islamem, nie znała go kultura murzyńska. Nieznane było także dziewiarstwo i techniki po­ krewne, jak szydełkowanie czy ścieg igłowy. Techniki te rozpowszechnione są tylko w północnej Afryce w powiązaniu z w ł ó k i e n n i c t w e m arabskim. Na pod­ kreślenie zasługuje znakomita szata graficzna omawianej książki. Znaleźć można, niezwykle czytelne ilustracje wszelkich zdobionych tkanin ze zbiorów Museum of Mankind: wzorzystych, drukowanych, malowanych, zdobionych aplikacjami i haf­ towanych. T a bogata dokumentacja uzupełnia nowatorski tekst książki, która za­ wiera informacje w a ż n e dla każdego afrykanisty. Irena AAGOT NOSS, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, ss. 189 Turnau i ilustracje. Badacze tradycyjnych strojów ludowych, poszukując materiałów historycznych, bardzo często odwołują się do rycin, czy obrazów wykonanych przez mniej lub więcej znanych artystów malarzy, którzy zainteresowani kulturą ludową, zwłaszcza strojami regionalnymi, szkicowali i portretowali wieśniaków. W literaturze naukowej nie brak opracowań specjalnie temu tematowi poświęconych, czego przy- ^ ; �195 RECENZJE 1 kładem w Polsce może b y ć artykuł A. Jacher-Tyszkowej , a w Norwegii książkowe opracowania A. Noss, omawiające twórczość norweskich malarzy . Aagot Noss w swych poszukiwaniach i dociekliwości badawczej natrafiła na jeszcze inne, ciekawe źródło dotyczące norweskich strojów regionalnych i dała temu wyraz w kolejnej książce, poświęconej statuom o Nordmandsdalen, czyli w tzw. Norweskiej Dolinie należącej do terenu zamku Fredensborg w Północnej Zelandii w Danii, które skompletował podczas swoich rządów Fryderyk V (17461766) — król Danii i Norwegii. Cały komplet składa się z 70 figur, z których 60 przedstawia farmerów i rybaków z różnych regionów Norwegii, odzianych w ich typowe stroje. Monumentalne statuy, wykonane z piaskowca gotlandskiego na postumentach, zostały usytuowane amfiteatralnie na trzech tarasowate roz­ ciągających się gruntach, w lewo i prawo od centralnie umieszczonego tzw. pom­ nika zwycięstwa. Pracę nad nimi rozpoczęto w 1760 r. i większość figur (41) umie­ szczono tutaj w 1764 i 1765 r. Wykonał je niemiecki rzeźbiarz Johann Gottfried Grund (1733-1796), któremu poruczono to zadanie. Za modele posłużyły mu małe figurki z kości słoniowej Jub kłów morsa, które wyrzeźbił J0rgen Garnaas z H a l lingdal w Norwegii, urodzony w 1723 г., a zmarły ok. 1803-1804 г., znany także jako Jargen-poczmistrz, gdyż był zatrudniony przy transporcie poczty. Miał on nieprzeciętny talent do wykonywania lalek w ludowych strojach norweskich oraz do rzeźbienia w drewnie, o czym pisał Lexow, podkreślając jego zręczność, dzięki której misterne, maleńkie, rzeźbione figurki, przedstawiające norweskich w i e ś n i a ­ ków, znalazły miejsce w królewskiej kolekcji dzieł sztuki w Kopenhadze*. Król obiecał Jorgenowi w y s o k ą nagrodę, którą wypłacano mu regularnie w latach 17641771. Jorgen Garnaas mieszkał w Bergen, lecz odwiedził Kopenhagę i Fredens­ borg w 1764 i 1766 r. г Po dzień dzisiejszy zachowało się 29 małych figurek, z których 22 korespon­ duje ze strojami statui znajdujących się w Nordmandsdalen. Wiadomo jednak, że Jorgen Garnaas w y k o n a ł jeszcze inne, które posłużyły rzeźbiarzowi Gottfriedowi Grundowi jako wzory. Autorka była zainteresowana konfrontacją tych dwu twórców oraz ich war­ tością jako źródła w badaniach nad norweskimi strojami regionalnymi. Dla wzbo­ gacenia tych rozważań zwróciła uwagę także na stroje ludowe drewnianych lalek J0rgena, jakie znajdują się w zbiorach Historycznego Muzeum w Bergen, po­ równując je z figurkami z kości i kamiennymi statuami Grunda, nadto z porce­ lanowymi figurkami produkowanymi przez Duńską Królewską Pracownię Porce­ lany, dla której modelami były statuy w Nordmandsdalen. Wszystkie te wytwory omawiane są i prezentowane na ilustrajach w kolejnych częściach książki. Kamienne statuy wykonane przez Grunda przedstawiają stroje ludowe nastę­ pujących regionów: Valdres — 2 mężczyzn, Buskerud — 7 figur z różnych miej­ scowości, tj. mężczyzn i tańczące pary, Telemark (4) — mężczyznę, kobietę i m a ł ­ żeńską parę, Setesdal (5) — pracującą kobietę, parę małżeńską, kobietę i męż­ czyznę, Vest-Agder — kobietę i mężczyznę, Rogaland (3) — dwu mężczyzn i ko­ bietę, Hordaland aż 18 postaci — mężczyzn i kobiety z różnych miejscowości, Sogn i Fjordane oraz Sar — Trandelag — po sześć różnych figur, Nord Tr0ndelag — dwie figury, tj. kobietę i mężczyznę oraz z Laponii — 2 mężczyzn i kobietę. W Nordmandsdalen brak przykładów z pięciu regionów, tj. z Hedmark, 0st-fold, Vestfold, M0re i Romsdal oraz Nordland. Widać stąd, że przedmiotem zaintereso- 1 A. J a c h e r - T y s z k o w a , Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1975, s. 199-224. A. N o s s , Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; t e j ż e , Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973. ' E . L e x o w , Jorgen Garnaas and Nordmandsdalen, Oslo 1915-1916, s. 9. 2 �196 RECENZJE w a ń wspomnianych autorów były przede wszystkim regiony z bogatymi tradycjami strojów, jak Valdres, Hallingdal, Telemark, Setesdal i Hordaland. Porównując materiał, który prezentują statuy z innymi obecnie dostępnymi — ilustracyjnymi i pisanymi źródłami, stwierdzić należy, że ukazują nierzadko całe komplety strojów lub części czy mniej bądź więcej znane detale. Ale spotyka się tutaj także odzież i jej detale nie mające innych odpowiedników. Wskazuje to na fakt, że albo nie dokumentują należycie ówczesnej rzeczywistości, albo też nie zostały one nigdzie dotąd uwzględnione i dlatego są bliżej nie znane. Wiarygod­ ność jednak autentyzmu przedstawionych strojów podnoszą różne rekwizyty umie­ szczone w rękach rzeźbionych postaci, charakterystyczne dla poszczególnych regio­ nów. Poza tym uzupełnia je jeszcze w ł a s n y komentarz Grunda oraz konfrontacja z istniejącym materiałem faktograficznym. Nie ma w i ę c wątpliwości, że stroje ludowe przedstawione na statuach mają duże znaczenie dokumentacyjne. Jak przy­ puszczają niektórzy badacze (Lexow, Uldall) w kreacji figur z Nordmandsalen nie­ małą rolę odegrały drewniane i kościane laleczki Jorgena. Autorka książki poświęca sporo uwagi tej koncepcji, starając się w niej upew­ nić. Figurki Jergena przechodziły różne koleje losu i stąd budzić się mogą wątpli­ wości co do ich autentyzmu i korzystania Gurunda z tych wzorów. Aagot Noss stwierdza jednak, ż e dla Gurunda wzorem były tylko kościane figurki, a nie drew­ niane laleczki znane ze zbiorów w Bergen. Natomiast nie ma wątpliwości, że te ostatnie posłużyły za modele w produkcji porcelanowych figurek, które w y s z ł y z Duńskiej Królewskiej Pracowni Porcelany w latach 1777-1814. Omawiana książka, bardzo bogato ilustrowana, przedstawia statuy oraz — w zbliżeniu — ich fragmenty dla dokładniejszego obrazu detali strojów, w któ­ rych artysta uwzględnił nie tylko formę, ale także miejsca zeszycia, cięcia, za­ pięcia, wiązania, sprzączki (np. w męskich spodniach do kolan), marszczenia i fał­ dowania kobiecych spódnic, układ nakrycia głowy kobiecej i m ę s k i e j , ozdoby biegnące wzdłuż obrzeży, uczesanie głowy, okrycie nóg oraz różnego rodzaju ele­ menty zdobnicze i biżuterię. Artysta z dużą wiernością starał się oddać w k a ­ mieniu gatunek, a nawet fakturę stosowanych w stroju surowców i zdobin. Nadto uzewnętrznił inne jeszcze szczegóły związane z życiem i zajęciami norweskiej lud­ ności mieszkającej na prowincji. Dzięki wielkiemu realizmowi, te jedyne w swoim rodzaju rzeźby mają znacze­ nie dokumentu, a tym samym wartość materiału źródłowego. Barbara Bazielich N I L S E L I N G S G A R D , Norsk rosemálig, Oslo 1981, wyd. Det Norské laget, ss. 264 oraz ilustracje dwubarwne i kolorowe bez numeracji. Sam- W 1971 r. ukazało się w Oslo drugie poszerzone wydanie książki Randi Asker, Rose — painting (rec. „Etnografia Polska", X I X : 1975, z. 2, s. 263-265). Autor pisał o tym nie po raz pierwszy, podobnie jak inni badacze, którzy podejmowali ten temat parokrotnie. Do nich należy także Nils Georg Brekker, Ragnar Nordby oraz badacze szwedzcy, np. Harry Fett, Anne Marie Franzeen. Nie sposób wymie­ niać tutaj wszystkich, ale warto podkreślić, że zainteresowanie tematem jest sze­ rokie nie tylko w krajach skandynawskich. Prace te są napisane zarówno w ujęciu monograficznym, dotyczącym określonego rodzaju wytworu, na którym występuje rozetowe malarstwo, jak regionalnym — gdy chodzi o zaprezentowanie szerokiego wachlarza w y t w o r ó w z tego typu zdobnictwem, bądź wreszcie syntetycznym, ujmu- �RECENZJE 197 jącym zagadnienia w różnych aspektach i na obs żarze całego kraju. Na tym miej­ scu warto dodać, że w 1974 r. ukazało się w języku angielskim opracowanie ro­ syjskiej autorki T. J . Jemieljanowej, (Khokhloma folk painting, Leningrad 1974) omawiające bogactwo florystycznego malarstwa na wyrobach drewnianych zna­ nych ośrodków w rejonie wołżańskim, zwłaszcza w okolicy Gorki i w północno-wschodniej części rejonu Niżni Nowgorod. Natomiast Slovenski etnografski muzej w Ljubljanie wydał w 1973/74 roku Cvetlice v ljudski umetnosti albumowy prze­ wodnik po wystawie pod tym samym tytułem, w którym zdobnictwo florystyczne potraktowane jest szeroko, wychodząc także poza drewno jako główny surowiec. Publikacja Nilsa Ellingsgarda, Norsk rosemálíng, jaka niedawno się ukazała, dotyczy malarstwa rozetowego tylko na sprzętach domowych, tj. meblach, puzdrach, naczyniach wytworzonych w różnych ośrodkach na terenie całej Norwegii. Jest to książka obszerna, pięknie wydana, z kolorowymi ilustracjami. W 1978 r. Nils Ellingsgard w y d a ł inną, o regionalnym zasięgu pracę z tego zakresu, a mianowicie Rosemdling i Hallingdal. Obecna natomiast praca jest uję­ ciem syntetycznym, które składa się z dwu części. Pierwsza poza w s t ę p e m trak­ tuje o wytworach kultury materialnej zdobionych rozetowym malarstwem. N a ­ stępnie przedmiotem rozważań są ornamenty jako wynik twórczości wykształconej na podstawie określonych stylów historycznych, tj. renesansu, baroku, okresu re­ gencji i rokoka, Ludwika X V I i empiru; dalej jest rozdział zatytułowany „z mia­ sta na wieś", gdzie autor wskazuje na drogę przejścia tego typu zdobnictwa i kie­ runki jego rozwoju. W tej części znajduje się też rozdział mówiący o artystach i po­ dejmowanych przez nich tematach zdobniczych oraz rozdział o materiale i tech­ nice wykonania. Jak wiadomo, malarstwo rozetowe wiąże się tematycznie nie tylko z moty­ wami roślinnymi i kwietnymi, zwłaszcza róż, pąków, tulipanów i liści akantu, czy girland, ale także często pojawiają się w nim postacie ludzkie, zwłaszcza żoł­ nierze i jeźdźcy na koniach, tj. ułani, dobosze, znane osobistości i postacie wio­ dące w społeczności wiejskiej, sceny z życia wsi, np. z obchodu zwyczajów, czy z pracy, domy, kościoły i inne budynki, nadto krajobrazy, sceny biblijne, np. w y ­ pędzenie z raju, motywy alegoryczne. To samo zresztą cechuje malarstwo na przedmiotach codziennego użytku znane z Z S R R , Austrii, Słowenii i innych k r a ­ jów. Podobnie jak tematyka, tak materiał i technika wykonania przedostały się na wieś po większej części za pośrednictwem rzemieślników, którzy pierwotnie dekorowali wnętrza kościołów i domów mieszczańskich. Umiejętności te podpa­ trzyli niektórzy ludowi malarze, wypróbowując swoje zdolności. W różnych rejo­ nach Norwegii pracowały grupy wtajemniczonych malarzy i ich „szkoły", które rozwijały się przez dziedzictwo przekazywane z ojca na syna, czy też przez m i ­ strza na uczniów. Na ogół jednak zazdrośnie strzeżono wszelkich sekretów warszta­ towych. Dlatego nie wszyscy malarze ludowi mogli dokładnie poznać stronę tech­ niczną, by odpowiednio z niej korzystać. Sztukę w ł a ś c i w e g o postępowania zabie­ rali niektórzy mistrzowie ze sobą do grobu, stąd wiele zależało od sprytu i zdol­ ności ich naśladowców. Nie dziw zatem, że przykłady starszego malarstwa oka­ zują się często nietrwałe, w y m a g a j ą c e szczególnej konserwacji, gdyż ludowi mala­ rze nie potrafili lub nie stać ich było na stosowanie trwałych surowców. Niejedno­ krotnie spotyka się przykłady malarstwa, które z czasem ściemniało i straciło swój koloryt lub niemal całkowicie się zatarło. W tym negatywnym przypadku przyczyną była nieznajomość reakcji chemicznych oraz umiejętności mieszania farb, tudzież innych jeszcze tajemnic warsztatowych. Są jednak i takie stare oka­ zy, które po dzień dzisiejszy zachowały swoją świeżość i jasność kolorów. ne. Jeżeli chodzi o farby, to w Norwegii stosowano tempery łub farby olej­ Tempera była droższa od farb olejnych ale za to o wiele łatwiejsza �198 RECENZJE w użyciu, natomiast nietrwała w myciu, przez co dość szybko się ścierała. Dlatego u ż y w a n o jej przede wszystkim do malowania sufitów, a nierzad­ ko także do malowania większych płaszczyzn ścian. Często używano jej tak­ że do malowania wewnętrznej strony wieka skrzyń. Rozprowadzano ją za pomocą rożka wykonanego z rogu, kości lub skóry. Znany artysta Truge Gundhildgard do zdobienia sufitów używał kredy albo roztworu powstałego z go­ towanych w wapiennej wodzie lub k w a ś n y m mleku kości cielęcych. Popularnym spoiwem była kazeina bądź ekstrakt serowy, które stosowano także przy farbach olejnych; roztwory te stanowiły doskonały grunt dla farb. Elementy dekoracyjne wykonane np. farbami olejnymi nanoszono na podkład kazeinowy albo z roztworu z kości cielęcych lub jajeczno-temperowy. Jaja, olej, woda były g ł ó w n y m i skład­ nikami w temperowej emulsji od średniowiecza do czasów współczesnych. Olej w y k a z y w a ł wiele praktycznych właściwości. Posługiwano się nim przy dekorowa­ niu mebli, przedmiotów codziennego użytku, ścian i sufitów. Proces jego pozyski­ wania był stosunkowo łatwy i szybki (np. przez staranne gotowanie siemienia lnia­ nego, nie doprowadzając jednak do wykipienia lub przegotowania, bo trudno się go potem rozprowadzało). W czasie gotowania dodawano różne chemiczne skład­ niki, jak cerusyt, ołów, miedź, glejtę dla wzmocnienia i uzyskania odpowiedniej gęstości oleju. W znanym ośrodku Chochłoma w Związku Radzieckim drewniane tło przed malowaniem werniksowano, a potem polerowano aluminiowym pro­ szkiem z dodatkiem srebra i malowano olejnymi farbami oraz lakierowano. Olej lniany był zatem podstawowym surowcem nie tylko w Norwegii. Ellingsgard powiada, że farbę kupowano w prętach, grudach lub grubych ziar­ nach czy kostkach, które następnie ścierano na miałki proszek, co w y m a g a ł o wiele pracy i cierpliwości. U ż y w a n o do tego żaren, kamieni, a w końcu butelki, którą zgniatano najmniejsze grudki. Do startej na proszek farby dodawano odrobinę oleju i nadal ją ucierano. Chodziło o to, aby uzyskać gładką masę o czystym ko­ lorze i dobrze wiążącą się z tłem. Przygotowaniu farb do malowania poświęcano szczególnie dużo uwagi, a potem starannie je przechowywano. W niektórych rejo­ nach farby pozyskiwano we w ł a s n y m zakresie z substancji mineralnych lub orga­ nicznych. Syntetyczne środki stosowane w malarstwie znane były od czasów antycz­ nych, a przykłady ich używania na terenie Norwegii spotyka się od czasów śred­ niowiecznych. Po 1800 r. pojawiają się tutaj coraz częściej sztuczne barwniki pro­ dukcji fabrycznej. Pierwotnie niektóre z farb były niezwykle drogie, stąd rzadko pojawiają się w twórczości ludowej. Częściej korzystano z farb przygotowanych we w ł a s n y m zakresie. Popularnie u ż y w a n y m i kolorami w rozetowym malarstwie w Norwegii były: a) czerwień pozyskiwana z substancji naturalnych lub syntetycznych. Stosowano ją tak do malowania tła, jak i ornamentów. Na tło używano często tlenku ołowiu, tj. minii mieszanej głównie z innymi pigmentami czerwieni; b) żółty kolor (arsenie sulphides) odgrywający także ważną rolę. Stosowano przede wszystkim blendę lub ciemną ochrę, a w ciągu X I X w. kolor żółtocytrynowy organicznego lub mineral­ nego pochodzenia; c) błękit pruski, znany w Norwegii pod nazwą błękitu pary­ skiego, który bez porównania był najważniejszy. Zarówno starsza ultramaryna, jak nowszy kobalt okazały się zbyt drogie. Dlatego znacznie bardziej rozpowszech­ nione było — stosowane w tkactwie — indygo, znane od czasów starożytnych. I ten barwnik występuje w starszym malarstwie rozetowym; d) przez mieszanie błękitu pruskiego z żółtym uzyskiwano kolor zielony. Hiszpańska zieleń była też często używana, a mieszana z czernią stosowana była na tło; e) biały kolor w y s t ę p o w a ł w postaci bieli ołowianej lub bieli cynkowej. W sprzedaży ok. 1850 r. pojawiła się najpierw biel cynkowa; f) czarny kolor uzyskiwano z organicznych substancji, z sadzy, kopcia lampy CZ3- z popiołu; g) złote i srebrne płatki stoso­ wane były tylko okazjonalnie i to w znikomym stopniu, np. dla podkreślenia cen- �199 RECENZJE tralnego miejsca ornamentu. Smugi złote podkreślano czerwienią, a srebrne zielenią lub błękitem, naśladując tym zdobnictwo sakralne. Pędzle były rozmaitych rozmiarów i grubości, krótsze lub dłuższe, zawsze okrągłe i nierówne, lecz stopniowo ku końcowi ścinane. Powszechnie sporządzano je z w ł o s ó w wiewiórczego ogona. Z w ł o s ó w z końca krowiego ucha sporządzano pędzle do wykonywania liter lub konturów. Farby nakładano cienko, po czym tło powlekano jeszcze olejem, aby uzyskać idealnie gładką powierzchnię i łatwość w nałożeniu ornamentu, który wykonywano zawsze z tzw. wolnej ręki, bez patronu, czy uprzedniego rysunku. Malowanie było improwizacją, której podstawowe założenia autor miał w swej wyobraźni, a po­ tem, w trakcie pracy rozwijał. Stąd brały się różne warianty oparte na stale powtarzających się motywach, a ich kompozycja rozwijała się stosownie do formy przedmiotu, na które je nakładano. Forma przedmiotu bowiem determinowała roz­ mieszczenie i układ oraz dobór e l e m e n t ó w zdobniczych. W ten sposób rodziła się specyfika lokalna czy charakterystyczna dla danego twórcy, wyrażająca się w do­ borze m o t y w ó w florystycznych i innych detali, jak formy pierzaste, rożkowe, fa­ liste, na kształt litery С lub S, czy arabeski. Takie swobodne prowadzenie, pędzla umożliwiało uprzednie pociągnięcie tła olejem, który podsychał do następnego dnia i dopiero wtedy zabierano się do dalszej roboty. W rejonie Telemarku dla ozdobienia skrzyni bogatym ornamentem potrzeba było ok. 4 dni. Dla nadania farbom trwałości nierzadko je po wyschnięciu werniksowano. U ż y w a n o do tego kopalu lub innych środków w połączeniu z olejem terpentynowym. Najlepiej do tego nadawał się roztwór z bursztynu, który jednak nie zawsze b y ł dobrej j a ­ kości. Z u p ł y w e m lat powodował on ciemnienie, zacierając niemal całe malowidło. Dla twórczości ludowej charakterystyczne było marmurkowanie, znane od X V I I I w. Z czasem przybrało ono rozmaite fantastyczne formy. Druga część książki, znacznie obszerniejsza od poprzedniej, poświęcona jest malarstwu rozetowemu w poszczególnych regionach Norwegii: 0sterdalen, G u d brandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Telemark, Aust-Agder (wschodni Agder), Vest-Agder (zachodni Agder),. Rogaland, Hordaland, Sogn i Fjordane, More i Romsdal, Trondelag. Osobne miejsce zajmuje tu o m ó w i e n i e twórczości wiejskiej wschodnich terenów oraz m o t y w ó w kwietnych w okresie zanikania malarstwa ro­ zetowego. Książka zawiera ponadto spis literatury, streszczenie w języku angielskim, indeks nazwisk i pokaźny spis autorów fotografii. Barbara A A G O T NOSS, Adolph stracje. Tidemand Bazielich og folk han matte, Oslo 1981, ss. 249 i ilu­ Po trzech pracach, jakie ukazały się w serii Norsk Folkedrakter (Norweskie Stroje Ludowe) w 1970, 1973 i 1977 Aagot Noss publikuje w 1981 r. czwartą z kolei książkę pt. Adolph. Tidemand og folk han motte (Adolf Tidemand i jego ludowe modele). T y m razem Norsk Folkemuseum jako dotychczasowy główny wydawca podjęło edycję przy współpracy Universitetsforlaget w Oslo, przez co jednak ani format, ani szata graficzna nie uległy zmianie. Oprawa skóropodobna ma kolo­ rową obwolutę z akwarelą przedstawiającą stojącą kobietę w stroju ludowym, 1 1 Porównaj recenzje z. 2, s. 265-269. B. B a z i e l i c h w: „Etnografia Polska", t. 19: 1975, �200 RECENZJE trzymającą w płachcie małe dziecko. Obok niebieskimi i czerwonymi literami wydrukowane jest nazwisko autorki i tytuł oraz firmy w y d a w c ó w . Całość edy­ torsko bardzo starannie przygotowana, a kolorowe ilustracje niemal wiernie od­ dają ducha i treść reprodukowanych obrazów. Książka zawiera reprodukcje 62 akwareli, 53 rysunków i 34 obrazów olejnych, częściowo w kolorze, które przedstawiają stroje norweskie w ujęciu Adolfa Tidemanda. Większość z tych prac znajduje się w zbiorach Narodowej Galerii w Oslo w dziale druków i rycin oraz w dziale malarstwa. Tylko 1 akwarela, 1 rysunek i 8 obrazów olejnych stanowią prywatną własność. Obok tych ilustracji zamieszczo­ ne są opisy sporządzone przez samego mistrza, które autorka książki tylko w y g ł a ­ dziła słownikowo i zaopatrzyła interpunkcją dla jasności całego obrazu. Ilustracje przeplatają się z tekstem według podziału geograficznego z uwzględnieniem kolej­ nych regionów, a nawet miejscowości, z których pochodzą stroje regionalne i por­ tretowane w nich osoby. Na końcu znajduje się katalog ilustracji opracowany stosownie do wymienionego podziału terytorialnego, tłumaczenie w języku angiel­ skim, lista osób, które Adolf Tidemand portretował, z odniesieniem ich do odpo­ wiednich stron, oraz lista nazwisk ludzi służących za modele, znanych z później­ szych fotografii. Ponadto jest spis fotografii innych jeszcze osób, pokazanych dla porównania strojów. Książkę kończy wykaz literatury. Tidemand bardzo często obok swych rysunków notował nazwiska osób por­ tretowanych, co wskazuje na jego osobisty stosunek do modeli i wiarogodność. Zapisywał przy tym, skąd strój pochodzi, co umożliwia określenie regionu. Autor­ ka próbowała w swej pracy dociec, kim były te osoby i z jakiej okazji swoje stroje nosiły oraz, jak wyglądają stroje i stosunek do nich obecnych ich sukce­ sorów. Tidemand zwracał nierzadko u w a g ę na ludzi spokrewnionych ze sobą: rodziców i dzieci, dziadków i wnuki. Autorce w dużym stopniu ułatwiło to do­ tarcie do dat urodzenia tych osób, dat ich konfirmacji, ślubu i śmierci. Pomogły jej w tym materiały archiwalne, lokalna tradycja oraz niektóre rekwizyty. W w i ę ­ kszej części potomkowie tamtych ludzi sprzed ponad stu lat żyją po dzień dzi­ siejszy. Artysta bardzo często rysował i malował ludzi żyjących w sąsiedztwie lub w pobliżu miejsc, gdzie się zatrzymał w czasie swoich w ę d r ó w e k po kraju. Tak np. obrazy z Flá w Hallingdal wszystkie można zlokalizować w Narum, farmie należącej do rodziny Gulsvik oraz w farmach lub mniejszych posesjach leżących w pobliżu (s. 184-196). Kiedy zatrzymał się w górskiej farmie Messelt, rysował gospodarzy Messelt w Stor-Elvdal (s. 208-210), rodzinę Bolkesjo w Gransherad, kiedy tam przebywał (s. 106-107) i podobnie — właścicieli Vassenden w Granvin (s. 58-62). Również większość obrazów z Hardanger pochodzi z Vikoy, gdzie arty­ sta mieszkał na probostwie. Wszystkie postacie Tidemanda należą do społeczności farmerskiej z w y j ą t k i e m sterników i rybaków, z którymi zetknął się przebywając w Nevlunghamn w 1861 г., a pochodzących z różnych warstw społecznych. Ma­ lował nadto członków parlamentu, urzędników i innych lokalnych notabli, ich żony i córki, zagrodników i ich rodziny, starców w ostatnich godzinach życia, ubogich i dziewczęta, które miały nieślubne dzieci. Wszyscy przedstawieni są w strojach zakładanych do kościoła lub na inne uroczystości. Powstaje zatem pytanie, skąd ludzie posiadali taką wspaniałą odzież? Możliwe, że niektórzy ją pożyczali, jak np. zagrodnik Rasmus Kármoviken w Flá, kiedy pozował z Anną Gulsvik, żoną urzędnika do obrazu „De ensomme gamie" (Sa­ motni starcy). Wynika stąd, że istotną rzeczą dla Tidemanda było dobranie w ł a ­ ściwego typu ludzkiego, a dopiero potem odzianie go w strój odpowiadający danej okolicy. Inną ważną sprawą, łączącą się z twórczością Tidemanda, jest wartość jego prac jako niezawodnego źródła w studiach nad strojami ludowymi. W zacho- �RECENZJE 201 wanych do dzisiaj strojach występują jeszcze formy, których u ż y w a n o w czasach Tidemanda. Jego ilustracje są też jedynym drogowskazem, jak je w ó w c z a s no­ szono i zestawiano ze sobą. Okazuje się bowiem, że w stosunku do obecnych cza­ sów zaszły w tym względzie pewne zmiany. Przykładem tego są akwarele przed­ stawiające dwie kobiety z Numedal z farmy Moen w Flesberg (s. 164) i Maria Pálsdotter Ebderud w Uvdal (s. 153), które mają w różny, a nie zanotowany do­ tąd sposób, nakrytą głowę i tylko dzięki Tidemandowi istnieje możliwość odtwo­ rzenia tego szczegółu. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku dwu kobiet z Setesdal (s. 100 i 101), których sposób nakrywania g ł o w y od dawna nie jest praktykowany i brak jakichkolwiek innych materiałów ilustracyjnych i opiso­ wych obrazujących te detale. Stroje przedstawione przez Tidemanda zostały zarejestrowane w różnym cza­ sie i w różnych regionach Norwegii i prezentują bogactwo form oraz ich roz­ maitość. Dzięki temu poszerza się znacznie wiedza w tym zakresie. Z jednej strony potwierdzają się sposoby ubierania, znane już z innych źródeł, a po dru­ gie — w wielu przypadkach odkrywają całkiem nieznane fakty; materiały te są też jedynym pośrednikiem pomiędzy minioną rzeczywistością a obecnymi czasami. Znaczenie dokumentacyjne prac Tidemanda podkreślają nadto fotografie jego mo­ deli, wykonane niejednokrotnie w sześćdziesiąt lub nawet siedemdziesiąt lat póź­ niej. Ludzie na tych fotografiach noszą stroje, jakich używano w czasach działal­ ności artysty i często zakładano je w taki sam sposób. Warto zwrócić uwagę np. na rysunki przedstawiające dwie kobiety z Flá — Berit Amundsdotter i Annę Trulsdotter w strojach, które potwierdzają też ich fotografie (s. 192 i 194). Nie zapominając nigdy o artystycznych kryteriach twórczości, nawet n a obrazach du­ żych rozmiarów Tidemand z precyzją przedstawiał stroje regionalne, a także różne ich detale. Adolf Tidemand urodził się w Mandal 14 sierpnia 1814 r. i zmarł w Christianu (Oslo) 25 sierpnia 1876 r. Studiował najpierw w Akademii Sztuk w Kopenhadze (1832-1837), a potem w Akademii Sztuk w Dusseldorfie (1837-1841). W 1845 r. po­ ślubił Claudine Marie Jaeger, którą znał od dzieciństwa. Osiedlili się w Dussel­ dorfie, gdzie spędzili wiele lat. Tidemand przez długi okres młodości przebywał za granicą (1842-1845 i 1848-1849), a następnie zapuszczał się na dalekie wyprawy w rodzinnym kraju. W sumie odbył 17 wypraw po Norwegii, datując swe prace poświęcone strojom ludowym na lata 1843-1874. Wiele kolejnych podróży odbył po południowej Norwegii, np. 0sterdalen, Gudbrandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Setesdal, Telemark, Nevlunghamn w Vestfold, Rogaland, a także Hordaland w ukochanym Vikoy, do którego stale powracał. Liczne miejsca jego pobytu zaznaczone są na mapie pd. Norwegii, zamieszczonej w tekście książki. W czasie swych podróży artysta w y k o n a ł 150 prac przedstawiających ludzi w strojach regio­ nalnych, co jest n a j w i ę k s z y m tego rodzaju spadkiem, jaki pozostał po którymkol­ wiek artyście. Niektóre z nich nigdy dotąd nie były publikowane. Zwracają u w a g ę swą żywością i barwnością nie tylko jako dzieła artystyczne, ale dokumenty o zna­ czeniu społeczno-historycznym. Ukazują codzienne życie ludu w najdrobniejszych szczegółach: jego domy i wnętrza mieszkalne, sprzęty i narzędzia pracy, obyczaje, radości i smutki. W omawianej książce Aagot Noss, stosując metodę analityczno-porównawczą z dużą dokładnością weryfikuje prezentowany materiał. Wykazuje przy tym sze­ roką wiedzę nie tylko w zakresie strojów ludowych, ale także tradycyjnej k u l ­ tury. Dzięki pracowitości i dociekliwości autorce udało się już nie po raz pierwszy uzasadnić wartość źródłową twórczości artystycznej. Czyni to na przykładzie czwar­ tego odkrytego przez siebie twórcy, który — dla badań etnograficznych pod względem ikonografii — ma niemałe znaczenie. Odkrywa przy tym rzeczywistość • �202 RECENZJE sprzed ponad stu lat, a pomocne są jej tutaj inne metody i środki badawcze po­ zwalające przybliżyć owe realia czasom współczesnym. Równocześnie w swym cyklu badawczym autorce udało się ogarnąć ponad 200-letni okres sięgający aż 1760 г., w którym zostały wykonane statuy w Nordmandsdalen (1977); druga jej praca obejmuje początek X I X w., czyli lata ok. 1820 r. (1970) ujęte w akwarelach J . Flintoe, następna — lata ok. połowy X I X w. w akwarelach J . Frich'a (1973) i ostatnia praca obejmująca okres 1843-1874. Jest to stosunkowo rzadkie zjawisko w literaturze europejskiej, dlatego tym większa zasługą autorki, nie tylko jeśli chodzi o dorobek norweskiej nauki w badaniach nad regionalnymi strojami, lecz także w aspekcie międzynarodowym, rozszerzającym historyczną i komparatystyczną wiedzę w tym zakresie. Barbara Bazielich W tomie X X V I I , z. 1 „Etnografii Polskiej" w artykule Wandy Paprockiej T r a - ~ dycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospo- ' litej na s. 42 w wierszu 9 od góry powinno być wydrukowane słowo ruralizacji zamiast realizacji. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3834426841965a825570ef60bd5581af.pdf df851a0e5f1b699b33b9d3df7d1b42a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1016 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.167-177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N 1 К „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 NA M A R G I N E S I E W Y S T A W Y LALEK W y s t a w ą pokazało w czerwcu 1981 r. warszawskie Muzeum Etnograficzne. W y s t a w ę tę skomponowano z eksponatów zebranych na czterech kolejnych m i ę ­ dzynarodowych Biennale Lalek Regionalnych, które odbywają się w Krakowie od 1974 г., organizowane przez Cepelię i Spółdzielnię im. Wyspiańskiego. K i l k a s ł ó w o tym konkursie. Wydano pięknie ilustrowany, barwny katalog I , I I i I I I Biennale. W katalogu tym sformułowano cel konkursu, którym jest „szerzenie wiedzy o tradycyjnej sztuce ludowej, zdobnictwie, ornamentyce i kolorystyce stroju ludowego — szerzenie wiedzy o folklorze i obyczajach — popularyzacja dorobku ręko­ dzieła ludowego — wymiana doświadczeń w zakresie kultywowania istnieją­ cych form plastyki ludowej i reaktywowania form zanikających" ». Zgodnie z ty­ mi założeniami ocenia się wierność tradycyjnym wzorom w szczegółach kostiumu, przedstawionych scen, zwyczajów. L a l k i są wykonywane ręcznie, liczy się poziom wykonania, kunszt rzemieślnika, siła wyrazu laleczki. Główną płaszczyzną odnie­ sienia pozostaje stosunek do folkloru. L a l k i oceniane są w dwu grupach — lalek regionalnych, całkowicie wiernych etnograficznej tradycji i lalek stylizowanych, inspirowanych folklorem. W drugiej grupie ocenia się właśnie czytelność folklo­ rystycznej inspiracji. L a l k i prezentują nie tylko stroje, ale i obyczaje swego kraju. Małe postacie odgrywają obrzędy, demonstrują czynności wykonywane podczas pracy, posługują się oryginalnymi rekwizytami. Niektóre tworzą plastyczne ilu­ stracje bajek i m i t ó w narodowych, prezentując w ó w c z a s stroje różnych epok i regionów. Tyle, w skrócie, o założeniach krakowskiego konkursu. Wystawa w warszawskim Muzeum pozwala co najwyżej domyślać się, czym jest Biennale. Zabrakło jakiegokolwiek wyjaśnienia, określenia c^lu i sensu kon­ kursu, z którego wybrane eksponaty pokazano. Nie wiadomo przy tym, czy wy­ bór był czysto przypadkowy — pokazano to, co jest, co pozostało w Polsce po konkursach, jako zaczątek przyszłego Muzeum L a l k i — czy też kierowano się jakimiś przesłankami dobierając akurat takie, nie inne eksponaty. Oglądając w y s t a w ę miałam wrażenie, że jej organizatorzy działali w wielkim pośpiechu. Poza karteczką z nazwą kraju nie podano żadnej informacji o wysta­ wionych lalkach. T y m samym poniechano celu, sformułowanego w Cytowanym katalogu — popularyzacji wiedzy o folklorze. Wystawa została pomyślana tylko jako ekspozycja parudziesięciu ładnych, niekiedy pięknych figurek. Pokazano np. kilka lalek w różniących się między sobą szatach indyjskich narzeczonych. Nie­ które elementy ubioru powtarzały się (np. złote ozdoby), inne były zupełnie nie­ podobne. Czy różnice w y s t a w n o ś c i poszczególnych w a r i a n t ó w stroju wynikają 1 Katalog Międzynarodowego Jesch, tekst Z. Olas, Kraków. Biennale Lalek Regionalnych, zdjęcia K . Pol- �168 KRONIKA z przynależności panny młodej do określonej kasty, czy związane są z tradycją danej prowincji, z jakiego okresu pochodzą prezentowane przez laleczki ubiory — odpowiedzi na te pytania wystawa nie dała. Nie wiadomo również było, k t ó r e stroje są stylizacją, a które wierną kopią tradycyjnego ubioru. Moja obrona założeń konkursu, zgodnie z którymi regionalne lalki są przede wszystkim n o ś n i k i e m wiedzy o folklorze, wynika z kilku przekonań. Po pierwsze, i korzystając z eksponatów zbieranych na Biennale, organizatorzy wystawy winni byli Krakowowi wierność idei konkursu. Po drugie, wydaje mi się, że zagubiono bardzo istotny walor ekspozycji tego rodzaju. Pokazując lalki w regionalnych stro- — jach, często upozowane w grupach w y k o n u j ą c y c h jakieś czynności — z w i ą z a n e z obrzędowością lub codzienną pracą albo przedstawiających sceny z dawnych m i t ó w i baśni — można pokazać całą różnorodność folkloru, jego bogactwo, swoistość tradycji poszczególnych kultur. Wystawa pozbawiona komentarza prze­ kazuje te treści niejako mimochodem. Wydaje się, że zapomniano, iż wystawa l a ­ lek w ludowych ubiorach nie jest tym samym, co wystawa strojów regionalnych. L a l k a w regionalnym stroju, lalka z folklorystycznym rodowodem m ó w i znacznie w i ę c e j niż zamierzyli jej twórcy. L a l k i różnią się przecież nie tylko przebraniem. Znacznie istotniejsze, choć pozornie drugoplanowe są różnice c h a - rakteru, istoty lalki. Różnorodność materiału, rozmaitość formy, inne ujęcie czy interpretacja postaci czynią lalki postaciami nierozerwalnie z w i ą z a n y m i z krajem, z którego pochodzą. Elementy składające się na postać lalki — technika wykonania, ekspresja £ twarzy, gest, ubiór — tworzą organiczną całość. B y w a j ą lalki z najróżniejszego, tworzywa. Może to b y ć drewno, glina, porcelana, guma, w e ł n a , celuloid, r ó ż n e w ł ó k n a sztuczne i naturalne, gałganki. Ten sam materiał bywa z kolei r ó ż n i e interpretowany. Niektóre lalki wykonane są bardzo starannie, jako statuetki o pro­ porcjach i rysach człowieka, inne są niesłychanie uproszczonymi, symbolicznymi formami. L a l k i rumuńskie mają zindywidualizowane twarze, figurki polskie to l a l k i o jednakowych, regularnych, starannie wymodelowanych, uśmiechniętych rysach. L a l k i z Tajlandii noszą maski tancerzy, lalki meksykańskie mają schematycznie T* zaznaczone usta, oczy i nosy. Podobne różnice można zaobserwować w przed- * stawieniu ruchu. L a l k i węgierskie, polskie czy irackie to stojące nieruchomo sta- T. tuetki. Rumuńskie zastygły w geście przy określonej pracy, podobnie n i e k t ó r e , z meksykańskich. Subtelne figurynki tancerzy tajlandzkich sprawiają w r a ż e n i e ustawicznego ruchu. Różny jest również sposób ujęcia stroju lalek. Niektórzy w y ­ konawcy dbają o precyzję szczegółu, dodają lalkom szereg starannie wykonanych- ^ r e k w i z y t ó w . Inne. są jakby skróconym zapisem ogólnego w y g l ą d u ubioru. W intencji organizatorów Biennale lalka jest tylko folklorystyczną pamiątką, ^ formą w i z y t ó w k i określonego kraju. L a l k a w stroju regionalnym jest jednak przede wszystkim lalką, przedmiotem o istotnej roli w każdej kulturze. Wydaje się, że w formie współczesnej lalki — także jej szczególnej postaci, jaką jest lalka regionalna — zapisana jest historia lalki w kulturze kraju, z którego ona pochodzi. ^ Tam, gdzie jeszcze niedawno odgrywała istotną rolę w praktykach magicznych, *J|^ (np. Meksyk, Rosja płn.), jest to czytelne w jej kształcie. Przykładem są lalki ¿¡ syberyjskie, jeszcze w pocz. X I X w. będące przedmiotami kultowymi. Dziś prze- ^ . szły do świata dziecinnych zabawek, zachowały jednak skrótową formę wotyw- • nych figurek. Laleczki rosyjskie, z Meksyku, Tajlandii czy Rumunii zdolne s ą . śmieszyć, przestraszyć czy zabawiać. Z kolei polskie figurki noszą pięknie wyko- 5 nane, bardzo często pyszne stroje. Nie budzą jednak żadnej emocji, ich regularne,---^ uśmiechnięte twarze są obojętne. Na tle tamtych w y g l ą d a j ą jak krawieckie m a n e - T g , kiny. t mM �KRONIKA 169 Przyglądając się lalkom zgromadzonym na wystawie i próbując zobaczyć je w szerszym kontekście, można dostrzec lalki nawiązujące do form kukiełek i m a ­ rionetek teatralnych, magiczne czy kultowe posążki, dziecinne zabawki, ozdobne figurki. Tę różnorodność form można sprowadzić do dwu podstawowych t y p ó w lalek określonych przez J . Łotmana jako lalki-zabawki i lalki statuetki. „Lalkę jako zabawkę powinno się przede wszystkim oddzielić od zjawiska — zdawałoby się — tego samego typu, jakim jest statuetka, trójwymiarowa rzeźbiarska podo­ bizna człowieka. Różnica sprowadza się do rzeczy następującej. Istnieją dwa r o ­ dzaje audytorium: «dorosłe» z jednej strony oraz «dzieciece», «ludowe», «archaiczne» z drugiej. Pierwsze zachowuje się wobec tekstu artystycznego jako odbiorca informacji: patrzy, słucha, czyta, siedzi w teatralnym fotelu, stoi przed p o s ą g i e m w muzeum, ma zakarbowane w pamięci: «nie dotykac», «nie zakłócać spokoju» oraz, ma się rozumieć: «nie pchać się na scene» i «nie w t r ą c a ć się do biegu sztuki». Audytorium drugie odnosi się do tekstu, jak uczestnik zabawy: krzyczy, dotyka, wtrąca się, obrazka nie ogląda, lecz obraca go dookoła, szturcha palcami, przemawia zamiast namalowanych postaci, do biegu sztuki miesza się, pouczając aktorów, książkę bije lub całuje. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z od­ biorem informacji, w drugim — z wytwarzaniem jej w trakcie zabawy" . 2 W cytowanym fragmencie Łotman wprowadza pewne uporządkowanie boga­ tego i złożonego świata lalek, który tworzą formy tak różne, jak figurki bogów, kukiełki, manekiny, ożywające posągi, woskowe figury, zabawki czy współcześnie roboty, muminki i wiele innych. Nie ma tu miejsca na historyczne r o z w a ż a n i e nad kształtem i rolą lalki w kulturze. Inicjatywa stworzenia konkursu, a potem Muzeum Lalek Regionalnych, zwraca u w a g ę na n o w ą formę lalki w s p ó ł c z e s n e j . Nie jest ona ani zabawką, ani statuetką; służyć może i dzieciom i d o r o s ł y m , ' j e s t czymś mniej niż figurka magiczna czy zabawka i poprzez utrwalony ruch zatrzy­ maną grę — czymś innym niż statuetka. Współcześnie można o b s e r w o w a ć wiele form lalek, w y s t ę p u j ą c y c h w róż­ nych postaciach, których często nawet nie identyfikujemy jako lalki. T e w stro­ jach regionalnych są jednym z przejawów w y s t ę p o w a n i a lalki w naszej kulturze. Przyjrzyjmy się tym przejawom, które uda nam się dostrzec w otaczającym nas świecie. 1. L a l k i w teatrze lalek, nawiązują do dawnych form teatralnych (np. Bread and Puppet) bądź do ludowych szopek („Pastorałki" Schillera w Teatrze Po­ wszechnym, 1964 г.); teatr lalek dla dzieci *. 2. L a l k i w y w o d z ą c e się ze starych, utrwalonych w folklorze form, dziś relik­ towe: a) figurki jasełkowe ustawiane w o k ó ł żłobka na Boże Narodzenie, niekiedy ruchowe. Co roku w kościele na Miodowej można oglądać ruchomą szopkę, z ł o ­ żoną z kilkudziesięciu postaci wykonujących pewne gesty, ustawionych na k r ą ­ żącej taśmie. Do figurek takich nawiązują niekiedy rzeźbiarze ludowi . W tej samej grupie znajdą się postacie z szopek — także popularnych w X X - l e c i u i po wojnie szopek politycznych, czy współczesnych szopek z konkursów krakow­ skich ; 4 5 2 J . Ł o t m a n, Lalki w systemie kultury, „Teksty", nr 6: 1978. Por. H . J u r k o w s k i , Teatr lalek a folklor, „Polska Sztuka Ludowa", R . 23: 1969, nr 2. Na przykład Julian Brzozowski, sołtys wsi Sromów w łowickiem, wyrzeźbił „Pochód Tysiąclecia", w i e l k ą kompozycję parudziesięciu figur, w ł a ś n i e w konwencji bożenarodzeniowej szopki, ustawiając w pochodzie Księcia Józefa obok Chrobrego, Świerczewskiego i anioła. Por. J u r k o w s k i , op .cit. 3 4 s �170 KRONIKA b) obrzędowa kukła Marzanny, topionej w pierwszy dzień wiosny; Lajkonik w Krakowie. Są to swoiste lalki parateatralne, zdradzające ślady właściwości ma­ gicznych ; c) woskowe wota, składane w kościele w dniu św. Rocha ; d) lalki z ciasta na weselnym korowaju lub ofiarowywane dzieciom kukiełki, lalki z piernika 3. Gabinet figur woskowych, swoista forma lalek dla dorosłych. Figury te są współczesną formą lalek magicznych; postacie utrwalone w wosku kryją w sobie możliwość życia. Charakterystyczne jest, że w Gabinecie pani Tussot znajdują schronienie postacie wybitnych indywidualności, w tym sławnych zbrodniarzy fa­ scynujących zagrożeniem, jakie w sobie noszą. Mało kto odważy się nocą pozostać sam wśród woskowych ludzi. To bardzo ciekawe z punktu widzenia psychologii i socjologii zjawisko jedynie sygnalizuję, gdyż jego natura wymaga interpretacji znacznie wykraczającej poza granice świata lalek. 4. Manekiny sklepowe. Różnią się one istotnie od schematycznych krawiec­ kich, wykonane są na kształt ludzkiej postaci, mają twarze, noszą peruki — są lalkami. Ich podobieństwo do człowieka sytuuje je na łatwo przekraczalnej gra­ nicy świata żyjących, kiedy ożywają (por. „Bal manekinów" Bruno Schultza), po­ ruszają się w ściśle określony sposób identycznie, jak ożywione figury woskowe . 5. L a l k i zabawki. a) Disneyland, 'ogródek dla dzieci w Hadze, będący kopią rzeczywistych miast i wsi, gdzie umieszczono duże figury b a ś n i o w y c h postaci w zminiaturyzowanym świecie; b) k a r n a w a ł o w e figury ogromnych kukieł w Rio de Janeiro; c) zabawki dziecinne, od wykonywanych własnoręcznie, umownych laleczek po mechaniczne zabawki produkowane w fabrykach. 6. L a l k i funkcjonujące jako ozdoba. a) porcelanowe figurki stawiane na kredensach, serwantkach itp. W ostatnich latach wzrosła produkcja figurek gipsowych naśladujących porcelanę; b) sadzane na tapczanach, kanapach, łóżkach pierrody, kolumbiny albo (w Pol­ sce współcześnie na wsi) duże dziecinne lalki w ozdobnych sukienkach; c) lalki w w e ł n i a n y c h sukienkach u ż y w a n e do utrzymywania temperatury wody w imbryku itp., o pewnej użyteczności; d) stawiane w ogródkach przed domem postacie krasnali i innych baśnio­ wych postaci, często spotykane w Niemczech, występują także w Polsce ; e) sadzane na masce samochodu wiozącego młodą parę dziecięce lalki w ś l u b ­ nych sukniach. f) lalki kolekcjonowane jako pamiątki turystyczne, czyli lalki w strojach regio­ nalnych. W cytowanym już uprzednio katalogu Biennale napisano: „zminiaturyzo­ wanie regionalnego kostiumu otwarło przed nim zupełnie nowe możliwości. Ubra­ na w niego lalka stała się idealną wprost formą pamiątki, oddającej tak wiernie jak żadna inna charakter, styl i urodę regionu. e 7 9 10 * Na temat specyfiki zjawiska lajkonika por. artykuł J . B u j a k a i B. P i l i c h o w s k i e j , Lajkonik w oczach badaczy, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 1. J . O l ę d z k i , Wota woskowe we wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", R. 14: 1960, nr 1; t e n ż e , Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", R. 16: 1962, nr 2. T . A m b r o ż e w i c z , Ozdobne pieczywo ludowe, cz. 1 i 2, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1 i 2. Por. film W. Hassa „Sanatorium pod klepsydrą" w e d ł u g prozy B . Schulza, czy żołnierzy w „Wielopole, Wielopole" T . Kantora, telewizyjną realizację „Balu m a n e k i n ó w " Schulza i in. Ruch ożywionych lalek jest zawsze taki sam, nacecho­ wany sztywnością kojarzącą się z bezruchem umarłych. J . S t e f a ń s k i , Krasnale z raciborskiego, maszynopis w redakcji „Polskiej. .Sztuki Ludowej", będący opisem tego typu form z terenu polskiego. 7 8 9 1 0 �KRONIKA 171 Stąd niezwykła tych miniaturek kariera i ogromne wciąż rosnące zapotrzebo­ wanie. W Polsce np. sama tylko Spółdzielnia im. Wyspiańskiego dostarcza ich rocznie około ćwierć miliona!" . L a l k i w regionalnych strojach cieszą się wielką popularnością. Kupują je m i ­ łośnicy folkloru i turystyki. Są traktowane jako ozdoba, jako pamiątka i informa­ cja o folklorze. „Poprzez styl i charakter stroju, typ etniczny postaci, ekspresję gestu i rekwizytu w scenach przedstawiających obrzędy i zwyczaje — poprzez cały ten wyrazisty język barw, kształtów i ukrytych znaczeń — w y w o ł u j ą suge­ s t y w n ą wizję świata" . Wystawa w warszawskim Muzeum zwróciła uwagę na zjawisko lalki w ludo­ wym stroju, która w ciągu ostatnich kilku lat zdaje się zdobywać coraz większą popularność. Regionalna lalka, obok innych, wymienionych w y ż e j współczesnych form, kontynuuje stałą obecność lalki w kulturze. n 12 Ewa METODA BIOGRAFICZNA W ETNOGRAFICZNYCH BADANIACH Z PRAC KOMISJI LUDOZNAWCZEJ WESTFALII Korulska W RFN. Od ponad pięćdziesięciu lat działa w Munster, stolicy Westfalii, Komisja Ludo­ znawcza, która w pracach swych posługuje się metodą biograficzną, mało rozpo­ wszechnioną w polskich badaniach etnograficznych, a znaną dobrze w socjologii . Komisja Ludoznawcza Westfalii (Volkskundliche Kommission für Westfalen) powstała w 1928 r . W następnym roku utworzyła wraz z Komisją Starożytności i Komisją Historyczną jeden instytut pod nazwą Prowincjonalny Instytut Ludoznawstwa i Krajoznawstwa Westfalii (Provinzialinstitut für westfálische Landesund Volkskunde). Członkami Komisji Ludoznawczej początkowo byli pracownicy Seminarium Germanistyki Uniwersytetu w Munster, w ramach którego znajdo­ w a ł a się w ó w c z a s etnografia. Pierwsze poszukiwania etnograficzne dotyczyły na­ zewnictwa, przysłów, pieśni, bajek i opowiadań ludowych, a zebrane materiały stały się zalążkiem cennego i bogatego dziś archiwum Komisji. W niedługim czasie przystąpiono też do opracowywania słownika i atlasu kultury ludowej Westfalii oraz wydawania serii Veroffentlichungen der Volkskundlichen Kommission, k t ó ­ rej pierwszy numer ukazał się w 1931 r. Po I I wojnie ś w i a t o w e j etnografia od­ łączyła się od germanistyki tworząc na Uniwersytecie w Munster w 1955 r. Se­ minarium Etnograficzne, którego kierownik stoi na czele Komisji. Funkcję tę od wielu lat pełni prof, dr Gunter Wiegelmann, autor licznych prac m. in. z zakresu przemian kultury ludowej, pożywienia, współredaktor atlasu etnograficznego Nie­ miec itp. Komisja zatrudnia 3 pracowników naukowych i 2 administracyjnych. Mieści się w budynku uniwersyteckim (przy Domplatz 23), sąsiadując z Semi­ narium Etnograficznym oraz korzystając z jego pomieszczeń i biblioteki. ł 2 Działalność Komisji biegnie w dwóch kierunkach: organizacyjnym i dokumen­ tacyjnym. Pierwszy z nich polega na organizowaniu badań nad kulturą ludową Westfalii, wydawaniu serii wydawniczych pt. Schriften der Volkskundlichen K o m 11 Katalog Biennale, op. cit. Tamże. Na ten temat zob. m. in. cytowane w pracach Komisji artykuły: J . S z c z e ­ p a ń s k i , Die biographische Methode, [w:] Handbuch der empirischen Sozialforschung, t. 4, Stuttgart 1974, s. 226-252; R. W. B r e d n i с h, Zur Anwendung der biographischen Methode in der volkskundlichen Feldjorschung, [w:] Jahrbuch jur ostdeutsche Volkskunde, R. 22: 1979, s. 279-329. D. S a u e r m a n n, Geschichte und Aufgaben der Volkskundlichen Kom­ mission für Westfalen, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 22: 1976, z. 1-4, s. 248-255. 12 1 2 �172 KRONIKA mission oraz Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, jak też w s p ó ł r e d a ­ gowaniu czasopisma „Rheinisch-westfałische Zeitschrift í ü r Volkskunde", wyda­ wanego od 1954 r. P o d s t a w o w ą jednak działalnością Komisji są prace dokumen­ tacyjne. Wzorując się na osiągnięciach skandynawskich zastosowano w badaniach metodę biograficzną, polegającą na pozyskiwaniu od korespondentów — stałych współpracowników Komisji — materiałów w postaci obszernych opracowań opar­ tych na w ł a s n y c h przeżyciach. Są to ukierunkowane wspomnienia pisane w e d ł u g ustalonego wzorca, tzw. listy pytań (Frageliste), w y s y ł a n e j do korespondentów. Listy te obejmują 44 różnorodne tematy, jak пр.: piece piekarskie w dawnych czasach (nr 1), konfirmacja wczoraj i dziś (nr 2), zwyczaje przy I komunii ś w . (nr 3), jak dawniej święcono niedzielę (nr 4), jedzenie i picie; przebieg dnia codziennego (nr 5), zaręczyny i wesele (nr 8), żniwa (nr 14), naczynia do picia i jedzenia (nr 27), studnie (nr 28), dni poświęcone pamięci zmarłych (nr 31), h i ­ giena ciała (nr 34), świątki, krzyże przydrożne,, znaki p a m i ą t k o w e (nr 35), k o ł o ­ wrotki i ich w y t w ó r c y (nr 36), telewizja (nr 38), formy zwracania się do siebie (nr 39), wiejski ubiór (nr 40), instrumenty muzyczne (nr 44). Każda z listy pytań posiada wprowadzenie do tematu, o m ó w i e n i e problema­ tyki oraz szczegółowe pytania zgrupowane w e d ł u g wybranych zagadnień. Dla zilu­ strowania przytoczmy listę nr 5, dotyczącą jedzenia i picia w ramach dnia codzien­ nego. We w s t ę p i e do niej podkreślono brak materiałów do pożywienia i kultury dnia codziennego wsi westfalskiej zwracając się do korespondenta z zapytaniem, czy jest w stanie podać dokładny opis gospodarstwa domowego przed I w o j n ą światową. „Może to b y ć — jak czytamy we wspomnianym wprowadzeniu — P a ń ­ ski dom rodzinny, albo inny, który Panu jako dziecku b y ł dobrze znany. Prosimy zawsze jednak o dokładne podanie miejsca i czasu". Dalej następują szczegółowe pytania w e d ł u g następującego układu: poranek; śniadanie; mycie i ubieranie się; przed 2-gim śniadaniem; drugie śniadanie; porządek przy stole; przygotowywanie potraw; jedzenie; zmywanie; godziny poobiedniego odpoczynku; podwieczorek; kolacja; odwiedziny; spoczynek. Pytania te odnoszące się, jak w większości wy­ padków, do czasów sprzed I wojny ś w i a t o w e j , kończy zdanie: Czy mógłby Pan dla porównania opisać przebieg dnia współczesnego? Co się je i pije dzisiaj?"*. Większość nadesłanych opracowań odnosi się do czasów młodości na ogół po­ nad 60-letnich korespondentów, zgodnie z założeniem Komisji gromadzenia mate­ riałów „z minionego czasu". Takie też nastawienie korespondentów w y r a ź n i e dało się odczuć w pytaniach o telewizję i jej w p ł y w na życie oraz kulturę m i e s z k a ń ­ c ó w wsi w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Większość korespondentów odesłała listę bez odpowiedzi, uważając się za niekompetentnych w tym zakresie. Ostatnio podkreślono konieczność badania przemian kulturowych, postulując poszerzenie zarówno listy korespondentów, jak i tematyki pytań. Korespondenci, w liczbie około stu, pochodzą z różnych grup społecznych i za­ wodowych, jak też z różnych części Westfalii. Ich dane biograficzne znajdują się w oddzielnej kartotece, uwzględniającej ponadto numery i tematykę nadesłanych przez nich opracowań, daty wysłania przez Komisję pytań i otrzymania odpo­ wiedzi, w y s o k o ś ć przesyłanego sporadycznie korespondentom honorarium oraz ty­ tuł publikacji opracowanej na podstawie otrzymanych od danego korespondenta materiałów. Co roku każdemu ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w w y s y ł a się biuletyn sprawo­ zdawczy . Jest to rodzaj listu, w którym powiadamia się korespondentów o na4 s Frageliste 5: Essen und Trinken. (Der Tageslauf im Haushalt), ss. 4, Archiv fur westfálische Volkskunde. Volkskundliche Kommission fur Westfalen. L a n d schaftsverband Westfalen-Lippe, Munster, Domplatz 23. Mitteilungsblatt des Archivs für westfálische Volkskunde. Biuletyn nr 28 z lipca 1980 r. zaczyna się od słów: „Das Berichtsjahr — Mitte 1979 bis Mitte 1980 — ist sehr schnell zuende gegangen und schon ist es wieder Zeit für unseren 4 �KRONÍKA 173 bytkach archiwum rękopisów, fotografii, rysunków, pieśni i nagrań magnetofo­ nowych, kopii dokumentów oraz zbiorów muzealnych, gromadzonych przy K o ­ misji. Składa się w nim życzenia s ę d z i w y m współpracownikom, którzy w roku sprawozdawczym obchodzili okrągłe jubileusze urodzin i informuje o zmarłych, podkreślając ich zasługi dla Komisji, okres współpracy i rodzaj nadesłanych m a ­ teriałów. List kończy w i a d o m o ś ć o najbliższych planach badawczych K o m i s j i . I t a k w biuletynie nr 28 za okres 1979/1980 zwrócono się do korespondentów z prośbą o informowanie i nadsyłanie posiadanych p a m i ę t n i k ó w i notatników celem ich skopiowania, a następnie wykorzystania w opracowaniach Komisji. We wspom­ nianym biuletynie czytamy też o przygotowywaniu jubileuszowego tomu z okazji 50-lecia istnienia Komisji, zwracając się do korespondentów z prośbą o w y r a ż e n i e zgody na publikowanie ich danych personalnych. W ostatnim zdaniu dziękuje się wszystkim współpracownikom za wkład w powiększenie archiwum Komisji. Archiwum K o m i s j i zostało założone w 1951 r. przez prof, dr M. Bringemeier, pełniącą długi czas funkcję kierownika Komisji. Dziś należy ono do jednego z n a j ­ poważniejszych i najcenniejszych centrów dokumentacji naukowej w R F N . W 1980 r. archiwum liczyło 6180 rękopisów i 77 774 fotografii. Znajdują się w nim również rysunki nadesłane przez korespondentów, zbiory pieśni i taśm magnetofonowych z nagraniami w y w i a d ó w przeprowadzanych z nimi oraz kopie starych dokumen­ t ó w (śpiewników, rachunków, zapisków, protokołów itp.). Poza w s p o m n i a n ą już kartoteką personalną korespondentów prowadzone są również kartoteki materiałów w układzie tematycznym i geograficznym. Komisja gromadzi też eksponaty m u ­ zealne, m. in. cenne zbiory instrumentów muzycznych, które pozyskano w wyniku apelu, skierowanego do korespondentów w jednym z poprzednich b i u l e t y n ó w . Możliwości wydawnicze Komisji pozwalają na stałe publikowanie materiałów m. in. w oddzielnych zeszytach serii pt. Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, których rocznie ukazuje się niekiedy nawet kilka (w 1 półroczu 1981 r. ukazał się nr 25 i 29). Na u w a g ę zasługuje różnorodny sposób prezentowania w nich materiału. Jeden z nich to opracowania wybranego tematu n a podstawie materiałów nadesłanych przez wszystkich korespondentów. T u w y m i e n i ć można np. prace na temat pieców piekarskich (z. 22: Bauerliches Brotbacken in West­ falen, opr. M. Bringemeier, 1980, ss. 136), zwyczajów związanych z okresern Bożego Narodzenia (z. 6: Weihnachten in Westfalen um 1900, opr. D. Sauermann, 1979, ss. 262), zwyczajów zapustnych (z. 5: Stadtisches Fastnachtsbrauchtum in Westund Ostwestfalen, opr. N. Humburg, 1976, ss. 434), mody i stroju (z. 15: Mode und Tracht, opr. M. Bringemeier, 1980). Przykładowo przytoczmy plan jednego z ta­ kich opracowań, dotyczącego pieców piekarskich, pierwszego tematu rozsyłanego korespondentom przez Komisję. Na treść tego zeszytu składają się: w s t ę p , kwe­ stionariusz pt. piece piekarskie w dawnych czasach, mapa miejscowości, z których pochodzą odpowiedzi, materiał faktograficzny nadesłany przez korespondentów ułożony w e d ł u g kolejnych n u m e r ó w archiwum. Materiał ten został wybrany z po­ nad 80 zgromadzonych w ciągu 10 lat opracowań, z których 16 zacytowano w pra­ cy w d o s ł o w n y m brzmieniu, niekiedy także w dialekcie dolnoniemieckim. Mate8 Sommerbrief an Sie", a kończy następująco: „Mit herzlichen Griissen von alien in der Arbeitsstelle Tátigen und mit guten W ü n s c h e n verbleibe ich Ihre Dr. R e ­ natę Brockpáhler". B. S с h i e r, Das Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfalische Zeitschrift für Volkskunde", R. 1: 1954, s. 57; M. B r i n g e m e i e r , Archiv für westfalische Volkskunde der Volkskundlichen Kommission des Landschaftsverbandes W estf alen-Lippe (1951-1964), [w:] Arbeit und Gerat in volkskundlicher Dokumentation, Munster 1969, s. 192-222; R. B r o c k p a h l e r , 20 Jařire Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 18/19: 1972, s. 195. 5 �174 KRONIKA riały te m ó w i ą m. in. o dużym znaczeniu w życiu ludności wiejskiej pieca pie­ karskiego, szacunku dla chleba, wadze prac związanych z jego wypiekiem, po­ dziale jej między członków rodziny, współdziałaniu i pomocy sąsiedzkiej itp. Inny sposób publikowania materiałów można określić jako biograficzny. Są to monografie poświęcone jednej osobie korespondenta. T u przytoczyć można pu­ blikację pt. Aus dem Leben eines Heuerlings und Arbeiters (opr. R . Dunkmann, 1980, ss. 178), w której przedstawiono historię życia korespondenta odtworzoną na podstawie rozmów nagranych z nim na taśmie, dalej nadesłany przez niego m a ­ teriał faktograficzny, ułożony w e d ł u g listy pytań oraz jego twórczość poetycką. W tej grupie zacytować też można opis życia i pracy kobiety wiejskiej, przed­ stawiony przez nią w ciągu długoletniej, bo sięgającej 1968 r. współpracy z K o ­ misją. Tak powstała praca pt. Aus dem Leben einer Bauerin im Miinsterland (opr. R . , Brockpahler, 1981, ss. 192), uwzględniająca wybór materiałów o b e j m u j ą ­ cych okres od początku X X w. do 1980 г., tj. daty śmierci korespondentki, zgrupo­ wany w e d ł u g następujących zagadnień: dom i mieszkanie; prace rolne; hodowla; ubiór; przebieg dnia — jedzenie i picie; zwyczaje doroczne; zwyczaje rodzinne; muzykowanie i opowiadania. Publikację zamyka indeks rzeczowy w dialekcie dolnoniemieckim z objaśnieniem i tłumaczeniem w y r a z ó w na język literacki. Inne wydawnictwa Komisji ze wspomnianej serii prezentują m. in. biblio­ grafię tematyczną (z. 11: Bibliographie zur Schützenwesen in Westfalen, opr. G . Osthoff, 1979, ss. 126), zagadnienia teoretyczne i metodologiczne (z. 8: Historische Hausforschung. Eine Einfiihrung in Arbeitswesen, Terminologie und Literatur, орг. К . Bedal, 1978, ss. 186; z. 10: Türfcische Arbeiter in Munster. Eine Beitrag zum Problem der temperaren Akkulturation, opr. H . Narman, 1978, ss. 176; z. 13: Gemeinde im Wcmdel. Volfcskundliche Gememdestudien. in Europa, opr. G . Wiegelmann, 1979, ss. 215), jak i referaty wygłoszone na konferencji „Historische Sachforschung. Aufgaben und neue Ansatze", zorganizowanej z okazji 50-lecia istnienia Komisji Ludoznawczej Westfalii (z. 21: Geschichte der Alltagskultur, 1980, ss. 174). Kończąc należy jeszcze dodać ,iż w Komisji prowadzone są ponadto empirycz­ ne badania nad przemianami kultury ludowej wybranych wsi westfalskich. Odnotować też należy opracowanie ponad 30 próbnych map do etnograficznego atlasu Niemiec. Osiągnięcia, jakimi może poszczycić się Komisja Ludoznawcza Westfalii w du­ ż y m stopniu są wynikiem konsekwentnie realizowanych założeń, opracowanych w pierwszych latach istnienia Komisji. Nie wdając się w merytoryczną ocenę gro­ madzonych wspomnianą metodą materiałów należy podkreślić ich dużą wartość dokumentacyjną dla historii kultury ludowej wsi westfalskiej. Ważna i owocna okazała się współpraca Komisji z innymi instytucjami, a zwłaszcza uniwersytetem w Munster, która umożliwiła w y m i a n ę doświadczeń, prowadzenie metodologicz­ nych dyskusji i podejmowanie wielu wspólnych prac. Zofia ^ — ' Szromba-Rysowa POŻYWIENIE J A K O K O M U N I K A C J A . K O N F E R E N C J A E T N O L O G I C Z N A W S T A I N Z , A U S T R I A , 24-30 VIII'1980 R. W 1980 r. odbyła się w Austrii czwarta już, a zarazem jubileuszowa, be zorganizowana w dziesięć lat po pierwszej, międzynarodowa konferencja poświę­ cona etnologicznym badaniom nad pożywieniem. Przedmiotem rozważań było za- * gadnienie „pożywienie jako komunikacja". Po raz pierwszy tak ściśle określona>4* i została tematyka obrad, mimo że na ogół każda z konferencji dążyła do ukierun-" ; �KRONIKA 175 kowania prezentowanych referatów. Na pierwszej, odbywającej się w Lund w Szwecji (21-25 V I I I 1970) , przedstawiono stan badań nad p o ż y w i e n i e m ludowym w poszczególnych krajach Europy i Ameryki oraz metody i problematykę podej­ mowanych prac. Wszystkie zgłoszone referaty opublikowano w zbiorowej pracy Ethnological Food Research in Europa and U S A . W ó w c z a s też postanowiono z w o ł y w a ć konferencje co trzy lata, czyniąc spotkania te platformą wymiany do­ świadczeń i poglądów różnych środowisk naukowych w różnych częściach- świata. N a s t ę p n y m miejscem spotkania były Helsinki (13-18 V I I I 1973) , gdzie tematykę konferencji sformułowano jako „dominujące cechy regionalnego systemu o d ż y w i a ­ nia w X X w." Tom kongresowy ukazał się pt. Ethnologische Nahrungsforschung . W 1977 r. spotkano się po raz trzeci, a miejscem obrad było Cardiff w Walii (22-27 V I I I ) . Myślą przewodnią konferencji były „preferencje i tabu potraw i napojów". Referaty opublikowano w pracy zbiorowej Food in Perspective . Miejscem ostatniej, omawianej tu konferencji, było małe miasteczko Stainz, położone w Styrii, jednym z najpiękniejszych regionów Austrii, nazywanym j e j zielonym sercem. Organizatorem konferencji było regionalne muzeum Steiermárkische Landesmuseum Joanneum, kierowane przez dr Marię Kundegraber. W konferencji wzięło udział ponad 50 uczestników, reprezentujących następujące kraje: Austria (16 osób), Bułgaria (1), Dania (1), Finlandia (1), Francja (2), Ho­ landia (1), Irlandia (1), Jugosławia (1), N R D (1), Polska (3), R F N (6), Stany Zjedno­ czone A P (7), Szwajcaria (2), Szwecja (3), Węgry (2), Wielka Brytania (5) i W ł o ­ chy (1). Z Polski uczestniczyły trzy osoby z Instytutu Historii Kultury Material­ nej P A N : prof, dr M. Dembińska z Warszawy oraz dr A. Kowalska-Lewicka i dr Z . Szromba-Rysowa z Krakowa. Prof. dr M. Gavazzi z Zagrzebia b y ł nie tylko najstarszym uczestnikiem, ale jednym z szesnastu, którzy brali udział w pierwszej konferencji w 1970 r. Tak jak w poprzednich latach, j ę z y k i e m obrad był angielski i niemiecki. 1 2 s 4 5 Referat inauguracyjny pt. „Pożywienie jako komunikacja" wygłosił prof, dr N. A. Bringéus z L u n d , inicjator tych spotkań i organizator pierwszej konfe­ rencji. W referacie swym zwrócił uwagę na społeczny aspekt pożywienia, przeja­ wiający się w łączącej z jednej strony, a dzielącej z drugiej roli pożywienia. Zagadnienie, które rozpatrywać można w płaszczyźnie fizycznej (dowóz środków żywności), psychologicznej (zadowolenie z konsumpcji), socjologicznej (podział ż y w ­ ności), kulturowej (postawy wobec pożywienia) i religijnej (zakazy — nakazy) dla etnografa stwarza możliwości badawcze, zwłaszcza w trzech ostatnich p ł a ­ szczyznach, pozwalając na badanie m. in. systemu norm, sposobu zachowania i n a w y k ó w ż y w i e n i o w y c h . Podkreślił też szeroką t e m a t y k ę omawianej konferencji ujętą w tezie „pożywienie jako symbol". Kolejny referat, pt. „Pożywienie jako język", wygłosiła J . Katona-Apte z U S A , zwracając u w a g ę na analogie pomiędzy m o w ą a p o ż y w i e n i e m w zakresie struktury, użycia i reakcji, jakie w y w o ł u j e u człowieka. 1 M . D e m b i ń s k a , Pożywienie i obyczaj. Konferencja etnologiczna w Lund, 1970, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 20: 1972, nr 1, s. 196-204. Ethnological Food Research in Europa and USA. Raports from The First international Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, Gottingen 1971, ss. 213. Referaty opublikowało też czasopismo „Ethnologia E u r o paea", t. 5: 1971 (1972), > 1-213. Zob. m. in. A. G a m e r i t h , Die zweite Internationale Konferenz für Ethno­ logische Nahrungsforschung in Helsinki, „Osterreichische Zeitschrift für Volks­ kunde", t. 28: 1974, s. 290-294. Ethr.ologische Nahrungsforschung. Ethnological Food Research. Vortrdge des zweiten Internationalen Symposiums für ethnologische Nahrungsforschung, Hel­ sinki, August 1973, Helsinki 1975, ss. 340. Food in Perspective. Proceedings of the Third International Conference on Ethnological Food Research, Cardiff, Wales, 1977, Edinburgh 1981, ss. X I I , 425. 2 ! 4 6 �176 KRONIKA Wygłoszone referaty koncentrowały się w o k ó ł następujących grup tematycz­ nych: a) p o ż y w i e n i e a gościnność, b) jedzenie poza domem, c) dary ż y w n o ś c i o w e , d) p o ż y w i e n i e odświętne i okolicznościowe. W ramach tych t e m a t ó w A . Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt. „Dary ż y w n o ś c i o w e , ich ekonomiczne, społeczne oraz religijno-magiczne funkcje", a Z . Szromba-Rysowa „Społeczno-kulturowe funk­ cje biesiad wiejskich". Pozostałe referaty dotyczyły m. in. związku pomiędzy ż y ­ wieniem a medycyną, i tu należy w y m i e n i ć referat M. Dembińskiej pt. „Wyży­ wienie chorych i medycyna dziecięca w historycznych źródłach od X V I do X V I I I w.", dalej pożywienia Jakutów, regionalnych potraw i posiłków. Interesujący b y ł re­ ferat В. M. Gordona z U S A na temat ody sej i hamburgera z Niemiec do Ameryki i z powrotem. Dla uczestników zorganizowano kilka wycieczek, jak na przykład do okolicz­ nych wsi południowej Austrii, piekarniczego zakładu produkcyjnego w Feldbach, muzeum wina w Sausal oraz austriackiego muzeum na wolnym powietrzu w Stub­ bing koło Grazu Dużą atrakcją dla przyjezdnych gości było przygotowanie przez organizatorów, a zwłaszcza dr A . Gamerith, zestawu codziennych posiłków poda­ wanych uczestnikom, specyficznych dla różnych części, południowej zwłaszcza, Austrii. Na konferencji w Stainzu powołano też międzynarodowy komitet organiza­ cyjny, do którego z ramienia Polski w e s z ł a dr A. Kowalska-Lewicka. Dyskuto­ wano także nad tematyką następnej konferencji, która odbędzie się w 1983 r. w Munster w R F N . Począwszy od pierwszej konferencji w L u n d uczestnicy za każdym razem ponawiają życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca jednego z kolejnych spotkań, które b y ć może kiedyś zostanie spełnione. Zofia * Zob. V. H . P e t t i e r , wyd. 2, Graz 1978, ss. 224. Führer durch das Osterreichische Szromba-Rysowa Freilichtmuseum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec0da857dc5b6dcfc89f98382822a1e3.pdf 23c89735a7bffb796ec02f5a450442d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1015 Title A name given to the resource Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.151-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 A N N A ZADROŻYNSKA HOMO FABER I HOMO LUDENS. PRÓBA MODELOWEGO UJĘCIA KULTUR TRADYCYJNEJ I WSPÓŁCZESNEJ i Szkic ten jest rzeczywiście tylko próbą (przede wszystkim próbą dla samej siebie) uporządkowania zebranych materiałów i refleksji nad kulturą współczesną, jej korzeniami i sensem. Jest to więc głównie pro­ pozycja rozumowania i interpretacji. W żadnym natomiast wypadku nie może być traktowany jako definitywne rozstrzygnięcie niezwykle prze­ cież złożonych problemów, z jakimi spotyka się badacz-etnolog. Więcej bowiem z tej próby uporządkowania wynika pytań niż jednoznacznych odpowiedzi, więcej niepokojów niż odczuć ładu wyjaśnianych spraw, więcej konieczności głębszego badania niż satysfakcji z dotychczas ze­ branych materiałów. Proponuję, by modele, które mają stanowić trzon klasyfikacji mate­ riałów, nazwane zostały tytułami książek szczególnie dla mnie inte­ resujących i w pewnym stopniu oddających podstawową ideę studiów nad kulturą współczesną. Niemniej są to jedynie nazwania modeli do­ pełniających się wzajemnie i nie istniejących rozłącznie. U podstaw zabiegu rozgraniczającego systemowy obraz kultury na modele homo jaber i homo ludens leży przekonanie o dualizmie obiektywnych koniecz­ ności zmuszających człowieka do działań, którymi stają się serie roz­ wiązań zwanych kulturowymi. Z konieczności tych wynikają, jak się wydaje, szczegółowe poczynania ludzkie zgodne wprawdzie z genetycz­ nym kodem gatunku, lecz możliwe do zrealizowania tylko przez kul­ turę. Modele homo jaber i homo ludens daje się wyróżnić na podstawie dość prostego kryterium klasyfikacji działań człowieka. Jest to praca. 2 1 Artykuł jest streszczeniem wydanej przez P a ń s t w o w e Wydawnictwo Nauko­ we książki mojego autorstwa pt. Homo jaber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa 1983. M. F r i s с h, Homo jaber, Warszawa 1973, oraz J . H u i z i n g a, Homo ludens. Zabawa jako erodio kultury. Warszawa 1967. 2 �152 ANNA ZADROŻYNSKA Jako jej opozycję proponuję pojęcie nie-pracy, które jednak w naszym języku jest mało powszechne. Kryterium to rozgranicza system kultu­ rowych zachowań człowieka na codzienność i niecodzienność. Wtedy seria kulturowych rozwiązań modelu homo jdber staje się pochodną pra­ cy i wyznacza sferę codzienności, podczas gdy seria kulturowych roz­ wiązań modelu homo ludens wynika z nie-pracy i wyznacza sferę nie­ codzienności. Kryterium pracy (w dalszej części szkicu postaram się uściślić to po­ jęcie) okazuje się użyteczne przy analizie materiałów ilustrujących tak kulturę tradycyjną, jak współczesną (do tych terminów również po­ wrócę). Muszę jednak dodać, że użyteczność ta przejawia się wtedy, gdy pracę traktuje się jako znak, a tym samym odkrywa się jej sens kulturowego wyróżnika. Prowadzi to do poszukiwania reguł codzien­ ności. Prowadzi również do poszukiwania pojęciowej opozycji pracy peł­ niącej analogiczną funkcję dla reguł niecodzienności. Zaproponowane po­ jęcie nie-pracy jest dyskusyjne. Dość powszechnie bowiem uznano, że opozycją pracy jest czas wolny. Wydaje się to mało zasadne. Świadczą o tym chociażby tylko badania socjologów . Można z nich wnioskować, że kategoria czasu wolnego nie daje się zastosować jako kryterium kla­ syfikacji faktów kulturowych mieszkańców nie tylko tradycyjnych wsi, lecz również tych, którzy stamtąd przywędrowali do miast. Jeżeli moż­ na by uściślić opozycję praca—czas wolny, proponowałabym przyjęcie pojęć czas pracy i czas wolny. Wtedy jednak byłaby ona zasadna, gdy­ by analizowana kultura zawierała w sobie możliwości wydzielenia oby­ dwu tych rodzajów czasu. W społecznościach zwanych tradycyjnymi (czy w kulturze tradycyjnej) mamy wprawdzie do czynienia z czasem pracy, lecz nigdy nie nie bywał on zależny od zegara. Natomiast wydzielenie czasu wolnego jest prawie niemożliwością. Można co najwyżej mówić o czasie poza pracą. Ten jednak nigdy nie bywał czasem wolnym, za­ wsze wypełniały go przeróżne treści. Czas wolny pojawia się dopiero wtedy, gdy praca zostaje ujęta w ramy tarczy zegarowej, gdy czas po pracy staje się prywatną własnością jednostki. Opozycja więc czas pracy—czas wolny może być sensowna tylko przy analizach materiałów odnoszących się do kultury ludności miejskiej. Zastanawiając się nad materiałami zebranymi w trakcie badań wśród mieszkańców wsi i robotników miejskich można sądzić, że użyteczniejsze jest przyjęcie takich pojęć opozycyjnych, które pełniłyby funkcję kryterium klasyfikacyjnego w stosunku do całości materiału. Dlatego zaproponowałam na wstępie opozycję czysto logiczną praca — nie-praca, 3 ' P r z y t o c z ę tylko przykłady: J . D a n e c k i , Problemy czasu wolnego w wa­ runkach miejskich, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1964; K . Ł a p i ń s k a , „Czas wol­ ny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi, „Etnografia Polska", t. 12: 1968» s. 67-85; J . P i e p e r , Leisure, the basis of culture, London 1952, B. R o w n t r e e , C. R. L a v e r s, English life and Leisure, London 1951. �163 HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S która jest wnioskiem wynikającym z dość oczywistych przesłanek: 1. Pra­ ca (w rozumieniu konkretnej działalności wytwórczej) jest w kulturze tradycyjnej i współczesnej istotnym działaniem o znaczeniu ekonomicz­ nym, społecznym, psychologicznym, światopoglądowym; 2. Praca, szcze­ gólnie w kulturze tradycyjnej, organizowała dzień powszedni; 3. Praca w kulturze tradycyjnej nie miała wyznaczonego czasu dla wykonywania poszczególnych czynności w ciągu dnia; 4. Czas pracy w kulturze tra­ dycyjnej przerywany był czasem nie-pracy, gdy dopuszczalne były za­ bawa i odpoczynek; 5. W kulturze tradycyjnej czas nie-pracy bywał wypełniony odmiennymi czynnościami niż czas pracy. Obydwa te ro­ dzaje działań podlegały regułom wynikającym z tradycji; 6. W kulturze tradycyjnej nie istniał więc czas wolny; 7. W kulturze tradycyjnej czasy pracy i nie-pracy były wartościami sobie równorzędnymi. Takimi sa­ mymi wartościami były praca i nie-praca; 8. W kulturze tradycyjnej czas nie-pracy nazwać można niecodziennością, której jednym z przeja­ wów było święto; 9. W modelu kultury tradycyjnej niecodzienność, świę­ to i wypełniające je elementy ludyczne tworzą charakterystyczną konfi­ gurację o cechach przeciwstawnych codzienności; 10. W modelu kultury tradycyjnej opozycja znaków praca — nie-praca tworzy specyficzny sy­ stem znaczeniowy. Wyodrębnienie dwu modeli (homo jaber i homo ludens) implikuje założenie, że kultura jest systemem. Znaczy to, że tworzy ona całość dającą się wyodrębnić spośród innych całości. System kultury jest two­ rem człowieka. Musi więc składać się ten system z co najmniej dwóch sfer: jednej, ujmującej elementy rzeczywiste, drugiej — ujmującej ele­ menty wyobrażalne, jako że co najmniej dwie te sfery właściwe są istocie jego twórcy. Tworem człowieka jest więc systemowy obraz świa­ ta, to znaczy taki, który wiąże w całość wszystkie jego elementy. Ele­ menty te doznają wyjaśnienia i usprawiedliwienia w systemie kultury. To natomiast odbywać się musi przy zastosowaniu reguł całego systemu. System kultury musi więc określać reguły łączenia sfer rzeczywistości postrzeganej i niepostrzeganej, podstawowych kategorii rzeczywistości i nierzeczywistości, znanego z nieznanym. O regułach systemu infor­ mują znaki. Za taki znak można uznać pracę. Innymi słowy, traktując pracę jako znak w kulturze można by określić teorię codzienności. Nie została ona do tej pory sformułowana explicite, choć próby jej określenia pojawiały się w nauce wielokrot­ nie i zawsze tam, gdzie mówiono w ogóle o pracy człowieka. Wynika z tego, że teoria codzienności odnosi się do tej sfery życia i kultury, która wiąże się przede wszystkim z pracą. Praca może więc być uznana za znak codzienności. Znane teorie święta M. Eliadego czy R. Caillois wydobywają jed4 4 5 M. E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970. • R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1976, rozdział „Człowiek i sacrum". �154 A N N A ZADROŻYNSKA nak pewne elementy teorii codzienności. Są one uzasadnieniem ich za­ łożeń, a jednocześnie wskazują na nierozłączność dwu tych sfer życia. W teoriach święta występuje dualizm pojęciowy. Można więc przyjąć, że jeżeli wszystko to, co wiąże się ze świętem, określane jest przez pojęcie sacrum, to wszystko to, co wiąże się z codziennością, może no­ sić miano profanum. Jeżeli wszystko, co odnosi się do sacrum, wiąże się z nie-pracą, to wszystko, co wiąże się z pracą, odnosić się będzie do profanum. Jeżeli wszystko, co wiąże się z zabawą (jak proponuje jej teoretyk J. Huizinga ), określa się mianem swobodnej działalności, to wszystko, co wiąże się z koniecznością i przymusem, niech zwie się pracą. Jeżeli w teorii święta następuje utożsamienie go z czasem śmier­ ci, to w teorii codzienności powinno nastąpić utożsamienie jej z czasem życia. Podobne założenia oparte na opozycyjności treści mogą być for­ mułowane w odniesieniu do wszystkich tez teorii święta. Wskazuje to przede wszystkim na fakt, że teoria codzienności nie istnieje bez jej przeciwstawienia. Tak samo, jak realne zachowania czy działania czło­ wieka nie mogą być zaklasyfikowane do któregoś ze zbiorów — codzien­ ności czy niecodzienności — bez dokładnego określenia ich opozycji. Jedną z form nie-pracy w kulturach tradycyjnych była zabawa. Mo­ gła ona wyrażać różnorakie treści, nie zawsze powiązane tylko z odprę­ żeniem i wesołością, lecz mające dla człowieka również istotne znacze­ nie symbolicznej re-kreacji życia. Ta zaś stanowiła sens święta. Zależ­ nie od sytuacji włączano w nie bogów i duchy opiekuńcze poszczegól­ nych, konkretnych działań człowieka. One to miały ustanawiać i sank­ cjonować nowy porządek, gdy stary stawał się niepewny. Duchy i bo­ gowie wykorzystywani podczas święta byli więc patronami życia, słoń­ ca, urodzaju, deszczu itp. Były to „instytucje" nadrzędne w stosunku do codzienności. Sfera nie-pracy i święta była „ośrodkiem dyspozycji" pracy i powszedniości. Jednocześnie też była to ta część działalności •człowieka, która wyraźnie nosiła cechy zabawy. Jedną z wielu teorii zabawy sformułował J. Huizinga . Jego homo ludens jest przede wszystkim tworem biologiczno-zwierzęcym o rozwi­ niętym instynkcie zabawy. Pierwotność tego instynktu, miała niezwykłe znaczenie dla tworzonej przez człowieka kultury, która — według Huizingi — przejawiała się głównie poprzez i w zabawie. Ta zaś posiada kilka cech charakterystycznych. Przede wszystkim zawsze wymaga wy­ znaczenia odrębnej przestrzeni i przebiega w specjalnie dla niej prze­ znaczonym czasie. Ponadto sama w sobie jest ładem realizowanym poza światem rzeczywistym według określonych a umownych reguł. Ucze­ stniczenie w niej tworzy specyficzne więzi między uczestnikami wyróż- . niając ich spośród pozostałych ludzi. W tych sformułowaniach można doszukać się dość wyraźnych powiązań czy nawet analogii ze świętem.. 6 7 "Huizinga, Ibidem. 7 op. cit. �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 165 Zabawa przecież nigdy nie należała do codziennych działań człowieka. Nie była też z pewnością żadnym rodzajem pracy. Stanowiła wyraźną jej opozycję. Była więc rodzajem nie-pracy. Należała do niecodzien­ ności. Może też być uznana za jej znak. Wśród współczesnych teoretyków zabawy dość interesujące stano­ wisko prezentuje R. Caillois . Wyróżnił on cztery podstawowe postawy charakterystyczne dla zabawy: agon (rywalizacja), alea (zdanie się na los), illinx (oszołomienie) i mimicry (udawanie kogoś lub coś innego). Określił jednocześnie sześć cech pozwalających charakteryzować zaba­ wy. Byłyby to: dobrowolność, wyodrębnienie czasowo-przestrzenne, nie­ pewność wyników, bezproduktywność, specyficzne i czasowo tylko obo­ wiązujące reguły oraz fikcyjność działania. Cechy te pozwalają klasy­ fikować zachowania. Nie można jednak na ich podstawie klasyfikować wielu opisanych w materiałach etnologicznych przypadków. Kulturowa bowiem rzeczywistość wymyka się tym uproszczeniom. Jest bardziej skomplikowana. Caillois przyznaje, że wszystkie cztery postawy charak­ terystyczne dla zabaw występują w rzeczywistych zachowaniach ludzi w rozmaitych konfiguracjach. Przyznaje też, że wymienione przez niego cechy zabaw nie zawsze występują w komplecie. Zwraca też uwagę, że mimicry i illinx tylko przeważnie występują w zachowaniach ludzi pod­ czas święta, a agon i alea tylko przede wszystkim należą do niecodzien­ ności. Wynika z tego, że jakaś bliżej nie określona ich część przyna­ leżna jest czasowi codzienności. Czy możliwe jest więc, by tak zasadnicze działanie człowieka, jakim jest zabawa, wyraźny znak nie-pracy, należała jednocześnie do opozycyj­ nej sfery modelu znaczonej pracą? Przypuszczam, że jest ona łączni­ kiem pomiędzy znakami pracy i nie-pracy, pomiędzy codziennością i nie­ codziennością. Zasada funkcjonowania tego łącznika w modelu znajduje się poza samą formą zabawy. Prawdopodobnie wiąże się ona z regułami światopoglądu człowieka w kulturze tradycyjnej, a więc pojmowaniem przez niego tych szczególnych jakości, które składają się na święto i co­ dzienność. Próby poszukiwania odpowiedzi na to pytanie uświadamiają przede wszystkim, że analizy i interpretacje materiałów trzeba odnieść do reguł całości systemu kultury. Dość oczywiste bowiem dzisiaj jest, że: 1. Kultura rządzi się nie tylko prawami ekonomiczno-społecznymi, choć w pewnych płaszczyznach uogólnień właśnie one dają wyraźnie znać o sobie; 2. Psychologia, psychiatria i medycyna odkryły, że umysł ludzki specyficznie wartościuje czas i przestrzeń (co także dość wyraź­ nie odbija się w materiałach etnologicznych); 3. Wartościowanie to, szczególnie w kulturach tradycyjnych, częściowo tylko wiązało się z uży­ tecznością czy znaczeniem produkcyjnym, ekonomicznym; 4. Można też sądzić, że to właśnie stopień użyteczności ekonomicznej wyznaczany bywał na podstawie kryteriów w stosunku do niego zewnętrznych a nad8 8 С a i 11 o i s, op. cit., rozdział „Ludzie a gry i zabawy". �156 ANNA ZADROŽYNSKA rzędnych; 5. Wartościowanie czasu i przestrzeni w sposób niezaprzeczal­ ny łączyło się z całością zorganizowania kultury; 6. Było ono wyrażane symbolicznie; 7. Istniały co najmniej dwie jakości kulturowe: czas i przestrzeń święta (niecodzienności) oraz czas i przestrzeń codzienności; 8. Były one nierozdzielne. Tym samym zaproponowane modele homo jaber i homo ludens w za­ sadniczych ramach obejmować mogą całość relacji kultury. Myśl bo­ wiem o skonstruowaniu szczegółowego modelu całości kultury jest uto­ pią. Proponuję więc skupienie się na zainteresowaniu kulturą trady­ cyjną i kulturą współczesną. Obydwa te pojęcia mają charakter modeli i wymagają dokładniejszego omówienia. Założenie, że kultura jest zbio­ rem możliwym do wyodrębnienia spośród innych jej równorzędnych po­ zwala traktować obydwa wymienione tu pojęcia jako nazwy jej pod­ zbiorów. Te jednak dość powszechnie wyznacza się na podstawie od­ rębnych dla każdego z nich kryteriów klasyfikacyjnych. Jednak nawet tak wyróżnione mogą wskazywać na istotne między sobą powiązania. Podstawowym modelem, którym posługuje się etnologia, jest kultu­ ra tradycyjna. W literaturze naukowej najczęściej przeciwstawia się ją kulturze współczesnej choć niekiedy spotkać można inne terminy okre­ ślające kulturę charakterystyczną dla współczesności. W pewnym sensie zestawienie opozycyjne kultury tradycyjnej i współczesnej może być słuszne. Postaram się to wyjaśnić. Termin kultura tradycyjna jest dla mnie nazwaniem modelu tej części kultury, która daje się wyodrębnić z całości na podstawie jed­ nego zasadniczego kryterium, jakim jest tradycja. Rozumie się przez tó pojęcie swoistość zarówno faktów egzystujących w tej kulturze, jak reguł ich wzajemnych powiązań. Swoistość ta, jak dość powszechnie się to stwierdza, polega na względnej trwałości w czasie niektórych faktów kulturowych, co wiąże się z bezpośrednim sposobem ich międzypokoleniowego przekazywania. Reguły natomiast powiązań między tymi fak­ tami wynikają z podstawowego systemu wartościowania, który jako je­ den z istotnych faktów kulturowych społeczności tradycyjnych szczegól­ nie pieczołowicie bywał przekazywany przez kolejne pokolenia. Ten sy­ stem wartościowania wynikał z pojmowania wszechświata. Prawdopo­ dobnie był też systemem, w którym każdy szczegółowy przejaw istnie­ nia świata, rzeczy i ludzi mógł zostać wyjaśniony. Tradycyjny przekaz kultury wymagał jednak silnych więzi między pokoleniami w rodzinie i szerszej społeczności. Etnologiczne badania nad tradycją najczęściej dotyczyły społeczności wioskowych jako grup rodzinnych i sąsiedzkich powiązanych ze sobą wspólnie zamieszkiwanym terytorium. Podobne cechy miały dawne społeczności plemienne, jak również niektóre grupy określane mianem warstw niższych w nowo­ czesnym zurbanizowanym społeczeństwie. Wynika z tego, że mimo do­ tychczasowych zainteresowań etnografii i etnologii społeczeństwami prze- �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 157 de wszystkim plemiennymi czy społecznościami wioskowymi, poszuki­ wanie elementów kultury tradycyjnej w nowoczesnych strukturach miej­ skich może być możliwe i uzasadnione. W studiach nad kulturą tradycyjną można brać pod uwagę jej trwa­ nie, continuum, konfigurację jej elementów, warianty i marginesy struk­ turalne. Z badania tego może wyłonić się obraz kulturowych charak­ terystyk społeczności oraz dopuszczalne zakresy zmienności kulturo­ wych szczegółów i powiązań między nimi. Pomimo że kulturę trady­ cyjną uważa się za system czy zbiór historycznie zmienny, to w przy­ padku poszukiwania podstawowych reguł modelowych, czas nie może stanowić najistotniejszej ramy rozważań. Kultury tradycyjne istnieć mo­ gły i mogą w różnych epokach i społecznościach. Rządzą się raczej pra­ wami długiego trwania. Również i dziś można posługiwać się modelem kultury tradycyjnej w badaniach nad współczesnym obrazem kultury. Jedynie materiał faktograficzny w tym modelu porządkowany jest przez czas, reguły zaś związków pomiędzy zdarzeniami, ich sens i interpretacja znajdują się poza nim. Kultura tradycyjna nie jest więc epoką histo­ ryczną wyznaczaną ramami tylko czasu. Modelowe rozumienie pojęcia kultury współczesnej jest jakościowo różne od poprzedniego, chociaż nie jest jednoznacznie opozycyjne w sto­ sunku do niego. W badaniach etnograficznych czy socjologicznych ter­ minem kultury tradycyjnej określa się najczęściej model kultury w prze­ szłości. W takim rozumieniu tego pojęcia kultura współczesna, z braku lepszego terminu, charakteryzować ma współżycie i życie ludzi naszych czasów. Ten więc zbiór faktów i jego model zostają wyodrębnione na podstawie kryterium czasu. Dziejąca się dziś kultura jest rzeczywiście kulturą nam współczesną. Stąd wniosek, że każda epoka charakteryzowana bywa przez kulturę współczesną jej badaczowi, żyjącemu w czasie epokę tę wyznaczającym. Współczesność jest więc cechą przede wszystkim relacji między pod­ miotem a przedmiotem badania, nie zaś samego przedmiotu badanego. Dlatego też używane przez nas pojęcie kultury współczesnej jest nie­ ostre. Może mimo to stać się użyteczne w studiach nad kulturą pod warunkiem świadomego przyjęcia względnych ram czasowych dla roz­ patrywania zbioru faktów i uwzględnienia tych ograniczeń przy kon­ strukcji modelu. Może też umożliwić odnajdywanie związków z ostrzej zdefiniowanymi zbiorami. Wydaje się, że posługując się tu dwoma różnymi konstrukcjami mo­ deli kultury nie mam prawa korzystać w równym stopniu z ich możli­ wości interpretacyjnych. Są one przecież jakościowo różne. Nie są w stosunku do siebie opozycyjne. Nie są też wzajemnie się dopełnia­ jące. Nie można powiedzieć, że kultura tradycyjna nie należy do zbioru kultury współczesnej, bo pojawia się natychmiast niepokojące podej­ rzenie, że właśnie zbiór kultury współczesnej opiera się na włączeniu �158 ANNA ZADROZYÑSKA części (mniejszej lub większej) kultury tradycyjnej. W ten sposób oka­ zuje się, że kultura współczesna jest po prostu odpowiednikiem takich, pojęć, jak np. „kultura IX w." itp. Wymaga ono uzupełnienia wskazu­ jącego bliższe ramy przestrzenne, etniczne, narodowe itd. Również i ter­ min „kultura współczesna" takich uzupełnień wymaga. Uzasadnia to sformułowane wyżej podejrzenie, że może ona zawierać rozmaite treści i reguły ich powiązań, charakterystyczne również dla kultury trady­ cyjnej. Pojęcia „kultura współczesna" jako nazwy modelu, używam przede wszystkim dlatego, że przypisuję mu szczególny związek z modelem kul­ tury tradycyjnej, nad którym etnologia pracowała ponad 100 lat. Prze­ konana jestem, że tworząc skalę zmienności kultury naszego narodumogę z całą pewnością tylko na jednym jej krańcu usytuować model sensu stricto. Będzie to właśnie model kultury tradycyjnej. Drugi jej kraniec jest niepewny. Wstępnie i umownie niech znajdzie się tam po­ jęcie kultury współczesnej, pozorujące również modelowy zbiór kultu­ rowych treści i reguł ich powiązań. Pomiędzy dwoma tymi krańcami mieścić się będzie gama zmienności wynikająca z faktu istnienia modelu kultury tradycyjnej, zmiennego nasilenia tradycji, dających w efekcie serie transpozycji i konfiguracji historycznych. W ten sposób pojęcie kultury współczesnej staje się tylko oznaczeniem na współrzędnej czasu punktu umownego zatrzymania procesu zmian w celu przeanalizowania i interpretacji kultury dzisiejszych ludzi. Tym samym kultura współ­ czesna musi być traktowana jako konsekwencja istnienia kultury trady­ cyjnej czy jej transpozycja. Od zasadniczego modelu może różnić sięprzede wszystkim stopniem nasilenia zachowanych reguł przekazu swych. treści. Oznacza to również, że inne procesy dziejące się w innych ska­ lach pomiaru, a należące np. do współrzędnych ekonomiczno-społecznych, powinny tworzyć systemy wzajemnych współzależności. Analiza skali kultury jest więc tylko jedną z wielu możliwych, a wykorzystanie po­ jęcia kultury współczesnej, w takim jak tu zaproponowałam rozumie­ niu, pozwala na posługiwanie się modelem kultury tradycyjnej jako podstawowym układem odniesienia przy interpretacji współczesnych zjawisk kultury. Zakładam więc, że wyodrębnione dwa modele podzbiorów kultury,, nazwane tu modelami homo jaber i homo ludens, ułatwić mogą ocenę faktów tak w kulturze tradycyjnej, jak współczesnej. Muszę tu nato­ miast powtórzyć, że zasadniczym kryterium ich skonstruowania stała się praca (i oczywiście jej opozycja nie-praca). Wymaga to teraz do­ kładniejszego komentarza i bardziej szczegółowej egzemplifikacji. W kulturze tradycyjnej praca należała do rzędu oczywistości real­ nego życia człowieka obok innych oczywistości biologicznych, takich jak sen, oddychanie, jedzenie itp., które nigdy i nigdzie nie wymagały nad­ ziemskich patronów. Należały bowiem do natury życia samego w sobie. �169 HOMO F A B E R I HOMO LTJDENS W kulturze natomiast mogły stawać się znakami wykorzystywanymi w obrzędach, rytuałach, świętach. Praca także jako swoisty element natury wymagała istnienia specyficznych norm w kulturze. Jedno­ cześnie miała (i ma) dla tej kultury szczególne znaczenie. Etnologia zajmowała się i zajmuje pracą ludzką w dość charaktery­ styczny dla nauk humanistycznych sposób. Pracę analizuje się tu po­ przez efekty kulturowe, dzieła człowieka rozumiane w najszerszym tego słowa znaczeniu: od narzędzi i technologii, poprzez wytwory materialne, po skomplikowany system instytucji, wreszcie mity, wierzenia, świato­ poglądy. Pojęcie pracy sensu stricto rzadko jest w etnologii wykorzy­ stywane, pomimo że wszystkie przecież analizy i syntezy opierają się na założeniu jej istnienia. Różne kierunki w historii etnologii bardziej lub mniej otwarcie na­ wiązywały do kulturotwórczej roli pracy. Na przykład ewolucjonizm traktował każdy pozostawiony w dziejach ślad (przedmiot czy instytucję) jako przejaw działania człowieka, doskonalenia formy . Uznawano je za dzieła umysłu i rąk człowieka. Jakość zaś tego umysłu, jednakowa dla wszystkich osobników gatunku, uznana została za podstawę konwergencyjności wynalazków. Wynalazki te, stające się początkiem przemian ewolucyjnych poszczególnych wytworów, można było zestawiać i po­ równywać. Miało to prowadzić do określenia obrazu przemian społeczeń­ stwa ludzkiego i jego kultury. Morganowskie kryterium wynalazku, po­ zwalające wydzielać etapy ewolucji, w swej istocie stanowiło wyraz uświadomienia sobie znaczenia pracy demonstrowanej w dziejach czło­ wieka przez kolejne odkrycia. Na przykład koncepcja K. Moszyńskiego w ogólnym zarysie nawiązuje do klasycznego ewolucjonizmu, lecz roz­ wija treść podstawowego pojęcia analityczno-teoretycznego, jakim stał się wytwór kulturowy. Tu rozumiany jest on jako efekt procesu roz­ wiązywania szczególnego zadania stawianego w trakcie dziejów przed człowiekiem przez środowisko naturalne. Efekt ten realizowany był stopniowo, a składały się nań osiągnięcia poprzednich pokoleń i aktual­ ne wynalazki czy udoskonalenia pokoleń następnych . Takie rozumie­ nie zawiera w sobie rozważanie wielowiekowego wkładu pracy ludzkiej analizowanej jako proces tworzenia i wytwarzania, oparty i korzystający z tradycji. Do koncepcji klasycznego ewolucjonizmu nawiązuje również niezbyt 9 10 11 8 O biologicznym charakterze pracy mówią książki psychologów takich, jak np. A. K ę p i ń s k i , Rytm życia, Kraków 1978, rozdział „O biologiczny model w myśleniu psychiatrycznym", czy lekarzy jak np. H . S e l y e , Stres okiełznany, Warszawa 1978. Na przykład M. J . H e r s к o v i t s, Man and his work, New York 1948; A. L e r o i - G o u r h a n , Milieu et techniques, Paris 1945; К. M o s z y ń s k i , K u l ­ tura ludowa Słowian, Warszawa 1967 czy przedstawiciel ewolucjonizmu klasyczne­ go L . M o r g a n , Społeczeństwo pierwotne, Warszawa 1887. M o s z y ń s k i , op. cit. 13 1 1 �160 ANNA ZADROZYÑSKA 12 nam odległa w czasie propozycja L. White'a . Proponuje on pomiar stopnia rozwoju kultury wyrażający się zależnością ilości produkowanej energii na jednego członka rozważanej społeczności od warunków śro­ dowiska naturalnego i stanu technologii. Ta ostatnia jakość wynika z hi­ storycznego procesu wykształcania się umiejętności i wykorzystywania dostępnych człowiekowi możliwości. Do podobnego nurtu refleksji można by zaliczyć studia A. Leroi-Gourhan'a nad związkiem technologii i ewolucji. Zastanowienia zaś A. G. van Melsena nad technologią wkraczają w sferę filozofii. „Py­ tanie o istotę technologii — pisze van Melsen — jest pytaniem o istotę człowieka" . Odrębnym nurtem w etnologii są koncepcje starające się powiązać kulturę ze środowiskiem naturalnym. Począwszy od antropogeografii aż do współczesnych prac amerykańskich i europejskich antropologów trwa refleksja nad materią aktywności człowieka. Wnioski z niej płynące starają się ustalać związki pomiędzy wytworami, organizacjami i for­ mami kultury a grupami ludzkimi żyjącymi w rozmaitych środowiskach naturalnych. Teza o geograficznym determinizmie kultury (rozumianym w bardzo różny sposób, od skrajności uwarunkowań po ich wykorzy­ stanie w rozsądnych proporcjach) umożliwiała porządkowanie prac czy cykli produkcyjnych charakterystycznych dla poszczególnych stref kli­ matycznych. Próbowano również pójść dalej i połączyć rodzaje produk­ cji (związane ze środowiskiem naturalnym) z występowaniem specyficz­ nych typów instytucji społecznych, wierzeń religijnych, mitów. Skrótowe te uwagi wskazują nad rozległość możliwości analiz i syn­ tez oraz wielowarstwowość problemu pracy rozważanej z punktu widze­ nia etnologii. Można też spróbować spojrzeć nań z innego niż dotych­ czas stanowiska. Być może zaproponowane tu wcześniej rozumienie pra­ cy jako znaku wskaże na możliwości interpretacyjne. Podstawowym materiałem, który poddałam analizie przy pomocy wymienionych tu pojęć grupujących fakty w zbiory będące podstawą modeli (homo faber i homo ludens) były informacje zaczerpnięte z lite­ ratury i badań terenowych. Nie sposób przekazać tu spisu wyczerpu­ jącej bibliografii, gdzie odnajdywałam interesujące dane. Zajęłaby ona wiele stron, gdyż praktycznie każde dzieło, opis, źródło przekazują ja­ kieś fragmenty użytecznej mi wiedzy. Badania terenowe prowadzone były w ramach kolejnych naukowych planów badawczych Katedry Etno­ grafii Uniwersytetu Warszawskiego. Można je podzielić na dwa etapy. Pierwszy z nich zakończono pod koniec lat sześćdziesiątych. Obejmował on badania nad zmianami w systemie wartościowania w modelu kultury 13 1 4 15 1 2 1 3 1 4 1 6 L . A. W h i t e , The evolution of culture, New York 1959. L e r o i - G o u r h a n, op. cit. A. G . v a n M e l s e n , Nauka i technologia a kultura, Warszawa 1069. Tamże, s. 277. �161 HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S tradycyjnej i kultury współczesnej". Drugi zaś był konsekwencją po­ przedniego. Wynikał z kilku zasadniczych pytań powstałych z uogólnień i interpretacji materiałów pierwszego etapu. Pytania te można sformu­ łować następująco: czym jest praca w modelu kultury tradycyjnej i współczesnej? Jaki jest związek, a jaka różnica między pojęciem czasu pracy a pojęciem czasu święta? Jaki jest związek między pracą, świę­ tem i zabawą a regułami kultury ujmującymi rzeczywistość w systemy znaków i znaczeń? Drugi etap badań terenowych mający rozwiązać te problemy został rozpoczęty w 1974 r. Zakończył się w 1978 r. O ile po­ przednie materiały terenowe zbierane były głównie we wsiach pod­ laskich (model kultury tradycyjnej) i jednym z koszalińskich państwo­ wych gospodarstw rolnych (model kultury współczesnej), o tyle ostatnie lata dostarczyły przede wszystkim informacji z kręgu pracow­ ników jednej z wielkich warszawskich fabryk, mieszkających lub tylko urodzonych i wychowanych na wsi. Jednocześnie też kontynuowane by­ ły w koniecznych rozmiarach badania we wsiach podlaskich i w kosza­ lińskich państwowych gospodarstwach rolnych przebadanych poprzednio. Ten wybór terenów badań dawał nadzieję na uzyskanie szczegóło­ wych materiałów egzemplifikujących kultury tradycyjną i współczesną, zarówno w zakresie modelu řiomo faber, jak řiomo ludens. Jednocześnie też badania te nasunęły przypuszczenie, że kultura mieszkańców pań­ stwowych gospodarstw rolnych woj. koszalińskiego stanowi specyficzny wariant pośredni między tradycyjnym a współczesnym modelem* kul­ tury. Zasada wyboru takiego terenu do badań wynikała przede wszyst­ kim z przekonania, że w każdym z tych przypadków mamy do czynie­ nia z continuum kultury" tradycyjnej, choć każdy z przypadków prezen­ tował inny jego rodzaj. Przekonanie to wynikało głównie z faktu, że wszyscy rozmówcy związani byli ze wsią swym pochodzeniem. Opis, klasyfikacja, analiza i interpretacja tak zebranych materiałów oparte zostały na kilku założeniach wiążących ze sobą podstawowe oma­ wiane tu pojęcia: 1) poznawanie kultury, to znaczy odkrywanie reguł tego systemu, polega na budowaniu, porównywaniu i określaniu związ­ ków między poszczególnymi modelami, wyodrębnionymi na podstawie istotnych a użytecznych kryteriów; 2) modele te muszą grupować ele­ menty w różnych, lecz zawsze określonych płaszczyznach ogólności; 3) model kultury (tradycyjnej i współczesnej) należy do serii modeli systemu kultury; 4) proponowane modele homo faber i homo ludens są składowymi w modelu kultury; 5) kryterium ich wydzielenia jest opo­ zycja „praca -=Ł nie-praca"; 6) modele homo faber i homo ludens ujmują codzienność i niecodzienność. Założenia te, jak się wydaje, mogą posłużyć tłumaczeniu szczegóło­ wych przejawów kultury. Mogą też wyjaśniać powiązania elementów 1 4 A. Z a d r o ż y ń s k a , nia, Warszawa Г974. 11 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowa­ �162 ANNA Z A D R O Z Y N S K A kulturowych nie uchwytne przy stosowaniu innych założeń i pojęć. Stąd też wynika możliwość dość szerokiego porównywania faktów odnajdy­ wanych w kulturach nawet bardzo od siebie odległych. Porównywanie to jest jednak uzasadnione dopiero wtedy, gdy fakty spełniają podsta­ wowy wymóg klasyfikacji znaczeniowej w modelu kultury, do której należą. O ile w przypadku kultur tradycyjnych sprawa jest stosunkowo prosta, o tyle w przypadku kultury współczesnej analiza informacji o kulturze staje się problemem samym w sobie. By jednak opracowane modele można było porównywać i poszukiwać ich wzajemnych zależ­ ności, muszą one wykazywać zasadnicze odpowiedniości. Zebrane mate­ riały i wstępne założenia pozwoliły na zastosowanie w odniesieniu do analizy i interpretacji trzech podstawowych zbiorów klasyfikujących dane. Informacje pogrupowane zostały na kategoryzujące czas, prze­ strzeń oraz ludzi i byty z nimi związane. Rodzaje schematycznych re­ lacji między tymi zbiorami stały się podstawowym kierunkiem poszuwań analizy i interpretacji. Kategoryzacja wspomianych trzech unwiersalnych w kulturze jako­ ści bardzo wyraźnie przejawiała się w kulturze tradycyjnej. Jej model okazuje się być zwartym systemem przyznającym każdemu ze swych elementów powiązania z pozostałymi. Proponuje ogólną koncepcję wszechświata, umożliwiającą nie kończącą się kontynuację relacji wszyst­ kich składników. Dzieli, lecz również łączy, to, co rzeczywiste, z tym, co domniemane. Krańcowymi jego „węzłami" są zabawy i święto. Jed­ nocześnie są to graniczne kanały przechodzenia od pracy do nie-pracy oraz od życia do śmierci. Tylko w tych punktach modelu może następo­ wać odczuwanie granic „tego" i „tamtego" świata. Tu wyjaśniają się ich związki, a więc i możliwości przenikania ze strony świata ludzi ku strefie śmierci i z powrotem. To przenikanie było jednak w kulturze tradycyjnej obwarowane ścisłymi regułami. Obydwie bowiem strefy dostępne były istotom o cechach tylko tam wymaganych. „Ten" świat zamieszkiwali ludzie, „tamten" — pozaludzkie byty. Kryterium tej kla­ syfikacji stanowił najprostszy znak życia, jakim była praca i jej opo­ zycja nie-praca, będąca zasadniczym znakiem śmierci. By można było przekraczać w miarę bezpiecznie granice sfer istnienia, konieczna była przede wszystkim przemiana czasu. On to dyktował konieczność uzna­ nia dominacji „tego" lub „tamtego" świata, jego reguł i zależności. Na­ stępowała konwersja znaków. Opracowany na podstawie materiałów schemat modelowych zależno­ ści dla kultury tradycyjnej tworzy łańcuch związków implikacyjnycb Każde z jego pojęć ma dwie cechy: jest znakiem pojęcia następnego i treścią znaczoną poprzedniego. Daje to możliwość stopniowego, czę­ ściowego odczytywania treści znaczonych i znaków. Jeżeli więc dwi, najbardziej ogólne w tym schemacie pojęcia: życie i śmierć, znalazły się na jego krańcach, znaczy to, że są to zbiory treści najobszerniejsze,. Jeżeli ponadto istnieje pomiędzy nimi przejście przez „kanał", bardzo �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 163 I. Schemat do modelu kultury tradycyjnej praca ,SW0J • przestrzeń . zwykfa ildnx mimicry E czas _ zwykfy zycie de-kreacja • życia „ agon alea nie-praca re-kreacja życia „obcy" • przestrzert niezwykła niezwykry śmierć istotny dla reguł kultury — to jest nim tylko święto, sytuacyjna ko­ nieczność dająca możliwość powrotów. Należało więc do dwóch sfer istnienia, dwóch czasów, dwóch rodzajów przestrzeni. Człowiek wstę­ pował w e ń tylko pod warunkiem odstąpienia od swego człowieczeń­ stwa, by ponownie móc w nie powrócić. Sygnalizował to znakami de-kreacyjnymi. Powrót do życia następował przy pomocy znaków re-kreacyjnych. Poświąteczne więc wkraczanie w życie stawało się jedno­ znaczne z wyraźnym zademonstrowaniem podstawowej sekwencji jego znaków, zaczynającej się pracą. Cykl rozpoczynał się od nowa. Wymiana znaków pracy i nie-pracy (więc przechodzenie ze sfery codzienności homo faber do sfery niecodzienności, homo ludens) mogła następować również poprzez zabawę. Wydaje się, że i tu można by wpro­ wadzić (choć z dużym zastrzeżeniem), rozgraniczenie na poczynania (formy za­ de- i re-kreujące życie. I tak na przykład iílinx J. mimicry bawy) mogłyby być potraktowane jako zachowania de-kreacyjne, agou prowadzić mógł do re-kreacji, podczas gdy alea byłaby formą pozwala­ jącą na działania mediatorów przekazujących wieści z „tamtego" na „ten" świat. Nie jest to jednak ścisła klasyfikacja znaczeń, gdyż w każ­ dej z form zabawy odnaleźć można równocześnie wiele innych informa­ cji. Zabawa więc należała, podobnie jak święto, do dwóch sfer. Stawała się znakiem święta, mogła być też jedną z jego form. Mogła też być zna­ kiem powrotu do codzienności (szczególnie agon). Pozwalała jednak prze­ kraczać granice dwóch sfer istnienia, gdzie obowiązywały odrębne, swo­ iste i opozycyjne reguły działania. Obydwa opracowane do modeli schematy próbujące wyjaśnić kul­ turę współczesną wskazują na inność związków pomiędzy podstawowymi pojęciami modelu kultury tradycyjnej. Każdy z nich demonstruje to w nieco inny sposób. Schemat implikacji egzemplifikowany materiałami jednego z kosza­ lińskich państwowych gospodarstw rolnych, który nazwałam schematem pośrednim, wydaje się okrojonym modelem kultury tradycyjnej. Operu­ je wyłącznie pojęciami ze sfery rzeczywistego istnienia. Eliminuje świat domniemany. Wszystko, co mogłoby być tylko wyobrażalne, nie znalazło tu miejsca. Początkiem jego jest sekwencja znaków odnoszących się do �A N N A ZADROZYÑSKA II. Sihermt do modelu kultury współczesnej (1. wariant przejściowy) -praca ludzi. Zakończeniem — symetria życia i śmierci, pojmowanej jako defi­ nitywny kres istnienia. „Węzeł" początkowy, realnie najbardziej zna­ czący, zawiera jedynie możliwość przechodzenia z grupy ludzi „swo­ ich" do „obcych" i odwrotnie. Zależności te w szczególny sposób nawią­ zują do modelu kultury tradycyjnej: tam również to przejście odbywało się poprzez różne formy zabawy. Tu jednak okrojone zostało do świata ludzi, gdy jedynie uczestniczenie w oszołomieniu (illinx) staje się zna­ kiem „swojskości", wstąpienie zaś na drogę rywalizacji (agon) powoduje wyznaczenie grupy „obcych". Obydwa te rodzaje zabawy (które we współczesnym życiu niewiele z zabawą mają już wspólnego) powoływać mogą różne grupy zaprzyjaźnione lub walczące. Są one zmienne, za­ leżne od sytuacji. Na uwagę w tym schemacie zasługuje również czas jako znak pracy, święta i nie-pracy. Pojęcia te nie są tu pojęciami wza­ jemnie się wykluczającymi, tak jak było to w modelu kultury trady­ cyjnej. Ponadto zarówno praca, jak jej opozycja, nie-praca, należą teraz do tej samej sfery zachowań rzeczywistych i niesymbolicznych. W każ­ dym razie nie są znakami ani święta, ani codzienności. Przeciwnie, tó święto może być znakiem obydwu tych treści, tak jak codzienność może nałożyć się na czas dawniej niezwykły. Utworzył się więc schemat zna­ czeń wskazujących tylko na relatywność kategorii życia. Mimo że daje się dostrzec pewne związki implikacyjne, to znaki te są przede wszyst­ kim względem siebie komplementarne. Pozwala to sądzić, że przy ja­ kiejkolwiek zmianie warunków zewnętrznych, również ów schemat może ulec nawet radykalnej zmianie. Każdy jego punkt wskazuje na chwiejność postaw. Niemniej początkowy i końcowy „węzeł" dość istotnie informują o charakterze okrojonego światopoglądu. Schemat ten jest przede wszystkim przynależny zbiorowi homo jaber. Trzeci schemat, który egzemplifikowany był materiałami z jednej z warszawskich fabryk, zasadniczo odrzuca implikacje naszkicowane w stosunku do kultury tradycyjnej. Ponieważ wiąże się on ze stosun­ kowo stabilną sytuacją ludzi, można w tym wypadku mówić już o pew­ nego rodzaju utrwalonym lub utrwalającym się widzeniu świata. Wszystkie jego elementy: ludzie, czas, przestrzeń, zabawa i święto, sta­ ły się znakami pracy i nie-pracy. Te zaś zajęły miejsca pojęć najbar­ dziej ogólnych w modelu kultury tradycyjnej. I tu, jak w schemacie �HOMO FABER. I HOMO L U D E N S 165 II. Schemat do modelu kultury współczesnej (2) „swej" ludzie • • życie • czas — zwykty • przestrzeń zwykto. praca illinx rekreacja re-kreacja agon ..obcy" nie-ludzie —»smiere • > czas — niezwykły »przestrzeń niezwykta 1 nie-praca czas wolny" p r z e j ś c i o w y m , wszystkie zależności implikacyjne zaczynają s i ę od ludzi. R ó w n i e ż i tu istnieje m o ż l i w o ś ć przejść p o m i ę d z y p o j ę c i a m i k r a ń c o w y ­ mi, co w y r a ź n i e jest n a w i ą z a n i e m do schematu r e g u ł kultury t r a d y c y j ­ nej. W p o c z ą t k o w y m „ w ę ź l e " pojawiają s i ę mianowicie przybysze z i n ­ nych planet. Otwiera s i ę w i ę c droga do n i e z w y k ł e g o istnienia, k s z t a ł t o ­ wana fragmentarycznymi informacjami przekazywanymi przez tele­ w i z j ę , prasę, rzadziej radio. Odkryto m o ż l i w o ś ć istnienia i n n y c h c y w i l i ­ zacji. Jest to f a s c y n u j ą c e . „Inni" z kosmosu powinni b y ć podobni do ludzi. L u d ź m i jednak nie są. Można w i ę c im przypisać cechy t r a d y c y j ­ n y c h b y t ó w z zaświata. T e człekopodobne istoty k o n t y n u o w a ć dziś m o g ą tradycje mitycznych b y t ó w . Stają s i ę znakami zagłady, śmierci. Jedno­ c z e ś n i e w ł a ś n i e to echo tradycji zapowiada konieczność w y p e ł n i e n i a po­ w s t a ł e j dziś l u k i w widzeniu w s z e c h ś w i a t a . P r z e j ś c i e m m i ę d z y kategoriami „ s w o i c h " i „ o b c y c h " w ś r ó d ludzi po­ zostaje dziś illinx, dawna forma zabawy. Implikuje ona (lub d o k ł a d n i e j : i m p l i k o w a ć powinna) wkroczenie w s p e c y f i c z n ą p r z e s t r z e ń w ł a ś c i w ą t y l ­ ko zabawie. T a k jednak s i ę nie dzieje. Co w i ę c e j , dziś p o z o s t a ł e formy zabawy r ó w n i e ż nie w y m a g a j ą n i e z w y k ł e j przestrzeni. Takie r o z w i ą z a ­ nie prowadzi do paradoksu k o ń c o w e g o „ w ę z ł a " schematu, gdzie w dziw­ ny s p o s ó b połączone z o s t a ł y ze s o b ą opozycyjne pojęcia pracy i nie-pracy. I tu, jak w poprzednim schemacie, one to u z y s k a ł y walor n a j ­ bardziej uniwersalnych pojęć. P r z e j ś c i e m i ę d z y nimi m o ż n a by n a z w a ć s z c z e g ó l n y m rodzajem ś w i ę t o w a n i a , s k ł a d a j ą c y m s i ę ze ś w i ę t a i czegoś, co jest n i m tylko w p o ł o w i e . Znakami tego s z c z e g ó l n e g o systemu pracy, nie-pracy, ś w i ę t a i p ó ł ś w i ę t a s t a ł y się ż y c i e i śmierć. T a ostatnia zaś dziś bywa rozumiana dość często jako ostateczny koniec istnienia w ogóle. I jeżeli schemat tych implikacji r o z p a t r y w a ć trzeba by b y ł o od punk­ tu, w k t ó r y m n a s t ę p u j e koniec życia, to powstaje dość s z c z e g ó l n y z w i ą ­ zek: ż y c i e jest b e z p o ś r e d n i m znakiem śmierci, ta z kolei p o ś r e d n i m zna­ kiem nie-pracy, która znaczona jest ś w i ę t e m , nie n a l e ż ą c e wcale do czasu n i e z w y k ł e g o , lecz w całości do czasu zwyczajnego. Nie pojawia s i ę tu w s p ó ł z a l e ż n o ś ć śmierci i ś w i ę t a . Istnieje natomiast m o ż l i w o ś ć (tylko m o ż l i w o ś ć ) p o w i ą z a n i a tych d w ó c h kategorii lub oddzielenia ich od sie­ bie. To w ł a ś n i e staje s i ę miejscem wkraczania tak zwanej o b r z ę d o w o ś c i świeckiej. �166 ANNA ZADROZYÑSKA Na uwagę również w schemacie związanym z kulturą współczesną zasługuje oddzielenie od siebie treści re-kreacyjnych i rekreacyjnych. Pierwsze z nich, w kulturze tradycyjnej, stanowiły o istocie obrzędów, przejść między sferami istnienia. Drugie, charakterystyczne dla współ­ czesności, wynikają bezpośrednio z form zabawy i nawiązują bardziej do wypoczynku regenerującego siły człowieka niż do rytualnej symbo­ liki. Jeżeli obydwa schematy odnoszące się do kultury nam współczesnej zaczynają się podstawowymi sekwencjami znaków kategoryzujących lu­ dzi, to sądzę, że przede wszystkim na to należałoby zwrócić uwagę w dalszych badaniach nad kulturą współczesną. Być może właśnie one to informują o ważnym problemie ludzkiej rzeczywistości. Anna Zadrożyńska HOMO F A B E R , HOMO L U D E N S A MODEL CONCEPTION O F T R A D I T I O N A L AND CONTEMPORARY C U L T U R E Summary The results of studies on contemporary culture, presented here, require a special scientific workshop and an interperative-analytical conception to facili­ tate a comparison with traditional culture. Such a comparison is feasible. There is, however, a qualitative difference between traditional and contemporary culture. The criterion for designating the former is tradition. For the latter, on the other hand, the criterion is time, which for the scholar is contemporaneity. Hence, comparison of both sets of designations calls for several premises: 1. culture is a system, 2. construction of a model of traditional culture is possible, 3. the conception of contemporary culture is presumably defined by a set which can also be presented as a model, and 4. both conceptions are defined by sub-sets (sub-systems) of culture. Consequently the terms homo faber, homo ludens, must also be treated as models, synthesizing two different, opposing spheres of human activity in both traditional and contemporary culture. The sets of cultural facts exemplifying these models (homo faber and homo ludens) were divided according to the basic criterion distinguishing the arding (homo faber model) from the extraordinary (homo ludens model). This criterion is work and its opposite non-work, and in the construction of the proposed model denote the different statuses of the opposing spheres of values. Material from literature and personal field studies were used in constructing the sketch. Studies were conducted in Podlasie villages, in one of the State Agri­ cultural Farms in Koszalin province and in one of the large factories in Warsaw. I n every case the answers to the questionnaires were supplied by ruralites, though some of the factory-workers in Warsaw had been living there for some years. Fiele material was classified in categories of time, space and people, existence; This facilitated illustration of the models and an outline of the diagrams (Figs. I, II.1, II.2). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86e89dd5c9e1e61e1b914cc99d302cdf.pdf 289af264046e3b3d83f6372f33179a40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1104 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1014 Title A name given to the resource Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 A N D R Z E J WOŻNIAK GRUNTOWI I PRZYCHODNIE. Z BADAN NAD OSADNICTWEM W MAZOWIECKIEJ WSI , PAŃSZCZYŹNIANEJ Obraz kultury polskiej wsi przeduwłaszczeniowej przez całe dziesię­ ciolecia kształtował się pod wpływem tego, co wiedziano o wsi drugiej połowy X I X w. Złożyło się na to kilka przyczyn. Etnografia polska okresu reform uwłaszczeniowych, z małymi wyjąt­ kami, nie zajmowała się zagadnieniem przemian kulturowych. Ówczesne zainteresowania badawcze nadal jeszcze pozostawały w pewnej mierze pod wpływem poglądów i teorii odnoszących się do kultury ludowej i zakresu badań ludoznawczych, które wykształciły się w początkach XIX w. Ich najbardziej znanym głosicielem był Zorian Dołęga-Chodakowski. • Odmienne, całkowicie nowe spojrzenie na kulturę ludową, kształtu­ jące się w latach 40-, 50-tych XIX w. (R. Berwiński i jego poprzednicy, np. W. Maciejowski) nie miało jeszcze wówczas wielu zwolenników i w niewielkim stopniu wpływało na zakres i kierunek badań etnogra­ ficznych. Uwagi o „ogromnym wpływie uwłaszczenia na [...] zwyczaje i tradycje" wsi polskiej, poczynione przez Kornela Kozłowskiego w ma­ ło dziś znanym zbiorze pieśni, podań i zwyczajów ludowych z Mazowsza Czerskiego \ wydanym na przełomie lat 60-tych i 70-tych ubiegłego stulecia, należą do wyjątków. Dziewiętnastowieczne spojrzenie na kul­ turę ludową, traktowaną niekiedy wręcz jak żywe muzeum „strożytności słowiańskich", okazało się szczególnie trwałe i do niedawna jeszcze znajdowało odbicie w wielu obiegowych poglądach na kulturę wsi pol­ skiej. Trudno wprost przecenić rolę, jaką odegrała w ich zmianie wy­ dana pod koniec okresu międzywojennego Kultura ludowa J. S. Bystronia . 2 1 K . K o z ł o w s k i , Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami..., Warszawa 1867-1874, s. 210. J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1936 (II wyd. Warszawa 1947) 2 �134 ANDRZEJ WOZNIAK Po I I wojnie, kiedy etnografia określała swoje cele, metody i zada­ nia badawcze, podkreślano potrzebę historycznego spojrzenia na kulturę ludową, jednocześnie jednak nacisk kładziony na tzw. źródła wywołane jako podstawowe dla badań etnograficznych przyczynił się w pewnym stopniu do zawężenia pod względem chronologicznym pola badań wię­ kszości etnografów do okresu nie sięgającego wstecz głębiej niż do koń­ ca X I X w. Jeśli zachodziła konieczność zajęcia się okresami wcześniej­ szymi odwoływano się przeważnie do prac historyków. W większości jednak wypadków materiały historyczne traktowane były jako pomoc­ nicze: służyły najczęściej do odtwarzania historii badanego regionu czy wsi, ich osadnictwa. Niekiedy wykorzystywano je do badań nad budo­ wnictwem czy niektórymi innymi dziedzinami kultury materialnej. Wykorzystywanie na szerszą skalę materiałów etnograficznych zawartych w archiwaliach z XVII i XVIII w. zapoczątkował w latach 50-tych etno­ graficzny ośrodek poznański (E. Frankowski, J. Burszta, Z. Jasiewicz i inni), ale i tam badania dotyczyły przede wszystkim kultury material­ nej. Prace ośrodka poznańskiego nie znalazły jednak w środowisku etno­ graficznym zbyt wielu naśladowców, a i w Poznaniu wkrótce zeszły na plan dalszy. Badania nad kulturą chłopską okresów poprzedzających uwłaszczenie nadal nie są domeną etnografów. Zagadnieniami tymi zajmowałem się nieco szerzej w innym opracowaniu , dlatego też wspomnę tu jedynie o stanowiącej osobną kartę działalności łódzkiego ośrodka tzw. etno­ grafii historycznej stworzonego przez B. Baranowskiego, a złożonego przeważnie z pracowników Katedry Historii Polski XVII-XVIII w. UŁ oraz łódzkiego zespołu Pracowni Historii Gospodarstwa Wiejskiego IHKM PAN. Podsumowaniem niejako wieloletnich badań B. Baranowskiego, a w pewnej mierze i całego ośrodka są dwie obszerne, wydane na prze­ łomie lat 60-tych i 70-tych prace o kulturze ludowej tzw. Wschodniej Wielkopolski w XVII-XIX w. W latach 70-tych ukazał się także tom szkiców i rozpraw J. Burszty, w części poświęconych kształtowaniu się kultury ludowej w Polsce oraz syntetyczne opracowanie zbiorowe Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, zawierające m. in. rozdział o historycznym podłożu polskiej ~ kultury chłopskiej . 3 4 5 m 8 A. W o ź n i a k , Z metodyki badań nad rozwojem kultury chłopskiej w Pol- 3 see, [w:] Metody etnologii, cz. I (praca zbiorowa pod red. Z. Sokolewicz), War- £ szawa 1981, s. 41-43. 1 B. B a r a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XlXwie-^ ku, Warszawa 1969; t e n ż e , Kultura ludowa XVII i XVIII wieku na ziemiach Polski Środkowej, Łódź 1971. J. Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice i rozprawy^ Warszawa 1971; K . D o b r o w o l s k i , A. W o ź n i a k , Historyczne podłoże pol­ skiej kultury chłopskiej, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976. 4 5 �135 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E O kulturze ludowej okresu przeduwłaszczeniowego, podkreślając rolę uwłaszczenia w jej przemianach, pisał również w paru innych pu­ blikacjach autor niniejszego opracowania . W rozległej problematyce trwania i zmiany w kulturze ludowej za­ gadnienie stałości osadnictwa wiejskiego należy do podstawowych. Szczególną uwagę zwracał na nie np. K. Dobrowolski, wymieniając je jako jeden z dwu najważniejszych czynników sprzyjających kształto­ waniu się chłopskiej kultury tradycyjnej . Znaczna trwałość osadnictwa występowała we wsi pouwłaszczeniowej, a w okresie wcześniejszym przede wszystkim w tych rejonach Pol­ ski, gdzie powszechne były tzw. „lepsze" prawa chłopa do ziemi i za­ grody. Przed uwłaszczeniem były one stosunkowo mało rozpowszech­ nione na ziemiach środkowej Polski, a chłopi np. mazowieccy w wię­ kszości ich nie posiadali . Taki stan rzeczy, oprócz wielu innych konsekwencji, był jednym z głównych czynników powodujących brak stałości osadnictwa wiejskie­ go, co postaramy się ukazać na materiałach obrazujących stosunki panu­ jące w XVIII-wiecznej mazowieckiej wsi pańszczyźnianej . W ówczesnej wsi mazowieckiej zagroda nie była przeważnie własno­ ścią chłopa. We wsiach prywatnych chałupa i budynki gospodarcze bu­ dowane były zazwyczaj z dworskiego materiału, na koszt dworu i sta­ nowiły jego własność . Rzadsze były wypadki, gdy dwór budował chło­ pu tylko chałupę, na budynki gospodarcze zaś dostarczał jedynie mate­ riału. W części dóbr również i poważniejsze remonty zabudowań chłop6 7 8 9 10 * Por. np. A. W o ź n i a k , Rodzina i gospodarstwo chłopskie w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w., „Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , Mał­ żeństwa chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej, „Etnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, (cz. 1); t. 23: 1979, z. 1, (cz. 2). K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 80. Por. W o ź n i a k , Małżeństwa chłopskie... (cz. 1), s. 134-139. Podstawę źródłową artykułu stanowią materiały dotyczące głównie prywat­ nej własności ziemskiej; źródła odnoszące się do królewszczyzn i dóbr kościel­ nych traktowane są przeważnie jako materiał porównawczy. Najczęściej wykorzy­ stywany w pracy rodzaj źródeł to archiwalne dokumenty o charakterze gospodar­ czym; inwentarze dóbr, rachunki, korespondencja gospodarcza, instruktarze dla administracji dóbr itp. (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie — dalej A G A D , Archiwum Diecezjalne w Płocku — dalej ADP) oraz literatura publicy­ styczna z X V I I I w. Inne, bardzo różnorodne kategorie źródeł, zarówno archiwal­ nych jak i zaczerpniętych z publikacji źródłowych (np. księgi parafialne, księgi sądowe, supliki chłopskie, lustracje królewszczyzn itp.), odgrywają znacznie mniej­ szą rolę. Terenem, którego rozważania dotyczą, jest Mazowsze w przedrozbioro­ wych granicach administracyjnych, tj. dawne w o j e w ó d z t w a : rawskie, płockie i mazowieckie. 7 6 9 1 0 Por. A. W o ź n i a k , XVII-wieczne inwentarze dóbr szlacheckich jako źródło do historii budownictwa chłopskiego (na przykładzie Mazowsza), [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria 3, Warszawa 1968, s. 239-245. �136 A N D R Z E J WOZNIAK 11 skich przeprowadzane były na koszt dworu . Nieco inaczej przedsta­ wiała się sytuacja w królewszczyznach i dobrach duchownych, gdzie chłopi częściej budowali chałupy i zabudowania gospodarcze na własny koszt, choć niejednokrotnie z dworskiego materiału. Na temat przestrzennego rozplanowania zagrody chłopskiej X V I I I -wieczne źródła — zarówno dokumenty o charakterze gospodarczym, jak i materiały kartograficzne — zawierają niewiele wiadomości. Było ono zresztą na Mazowszu, podobnie jak w wieku X I X dosyć zróżnicowa­ ne w zależności od terenu, miejscowych warunków, tradycji czy zarzą­ dzeń właścicieli ziemskich. Na podstawie inwentarza dóbr Ojrzenie — Wieś Wojtkowa i Grabowiec, zawierającego szczególnie dokładne opisy osiadłości chłopskich, można np. wywnioskować, że w okolicach Ciechanowa występował typ zagrody chłopa „rolnego" (prawdopodobnie gospo- i darstwa półwłókowego) w kształcie otwartego lub odgrodzonego od go- * ścińca płotem prostokąta. Jedno jego dłuższe ramię tworzyła chałupa f stojąca przypuszczalnie szczytem do gościńca oraz chlew albo szopa. .§ Krótsze ramię stanowiła stojąca prostopadle do tych budynków stodoła, •* naprzeciw chałupy zaś stały pozostałe zabudowania gospodarskie — szopa czy chlew. Jak wynika z opisów, ten drugi chlew, o ile w ogóle wystę­ pował, stał na wprost sieni c h a ł u p y . ~~ Nie wiadomo oczywiście, na ile takie rozplanowanie zagrody było ty- -3 powe chociażby dla okolic Ciechanowa, nie mówiąc już o terenach bar­ dziej odległych. Opisana zagroda reprezentuje typ wyjątkowo, jak na jt owe czasy, rozbudowany, wielobudynkowy. Oprócz wymienionych już Ę zabudowań, występujących w opisach osiadłości najczęściej, tj. chałupy, T stodoły (czasem dwóch), jednego lub dwóch chlewów, szop, w pojedyn- jf czych przypadkach inwentarz wspomina o śpichlerku, chlewie z wozow­ nią czy stodole z „komórką do schowania". W innych wsiach z Ciechanowskiego — Romanowie, Zakrzewie , * czy sąsiedniego Przasnyskiego — Rymbieszach , w opisach zagród chłop- ^ skich inwentarze wymieniają jedynie chałupy i stodoły. Brak również fc I2 3 13 u • í i Wydatki na remonty chałup chłopskich są dość częstą pozycją np. w г а - щш chunkach gospodarczych w Belsku, Bodzewie, Małej Wsi, A G A D , Archiwum z M a - 4 ¡ łej Wsi I A/36, lata 1774-1800 (dalej Arch. M.W.). t Inwentarz dóbr Ojrzenie-Wieś Wojtkowa i Grabowiec w pow. ciechanow--"* skim w X V I I I w. (b.d.), A G A D , Grodzkie Ciechanowskie relacje I I , 54, k. 8 - 9 . * Dla ilustracji przytoczymy tu opis jednej z zagród: „Tomasz Olewik z żoną, щ dziecię jedno, założni, robi trzy dni sprzężajem, dziewka dni pięć. Budynek idąc ф od dwora po lewej, alias od północka. Sień, kumora w słupy, stary, bardzo lichy frontem na południe t y ł e m na zachód. Stodoła o dwóch sąsiekach po jednym Ц przęśle sochy tylko trzymają, wieczny podlega ruinie. Szopka także z jednej,,, z drugiej strony chlew o dwóch przęsłach wzdłuż, przed sienią chleweczek m a ł y , to wszysto tej samej ruinie''. i» Inwentarz dóbr Romanowa i Zakrzewa z r. 1732, A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I . 27, k. 390-392v. Inwentarz wsi Żarnowo i Rymbiesz z X V I I I w. (b.d.), A G A D , GrodzkieJK Ciech. rei. I I . 54, k. 579v. 1 1 12 14 �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 137 zabudowań inwentarskich — stajni, chlewów, w większości zagród, na­ wet półwłóczniczych w prywatnych wsiach prymasa Poniatowskiego — Czosnowie i Małocicach (ziemia warszawska) . Bydło w takich wypadkach trzymano prawdopodobnie w budynku mieszkalnym —• przeważnie w sieni, niekiedy w komorze. O tym, że zdarzało się to nawet w folwarkach, świadczy wzmianka z inwentarza starostwa piaseczyńskiego. W opisie budynku, w którym mieszkał tzw. „gospodarz", tj. oficjalista zarządzający folwarkiem, czytamy: „izba z pie­ cem prostym [...] ex opposito tej izby przez sień komora, w której woły stawiają" . 15 i e W dobrach, w których występował wyraźniejszy podział chłopów na kategorie, znajdował on w pewnym stopniu odbicie również w zróżni­ cowanym pod względem ilości budynków składzie zagrody. Na przykład we wspomnianych już wsiach Czosnowo i Małocice, zagrody jednobudynkowe, tj. bez jakichkolwiek zabudowań gospodarskich, zamieszki­ wali rzemieślnicy wiejscy, czasem komornice (po 2 w chałupie). Zagrody gospodarzy „dniowych", założnych (na półwłóczkach), składały się oprócz chałup ze stodół (niekiedy dwóch) i w pojedynczych wypadkach staje­ nek. Wyraźniej rysuje się to zróżnicowanie w dobrach strzembowskich w Zakroczymskiem, gdzie najbardziej rozbudowane były zagrody „gmurskie" (półwłócznicze). Składały się one zazwyczaj (oprócz chałupy) z 1-2 stodół, przeważnie — choć nie zawsze — miały 1, a niekiedy 2 chlewy, rzadko komórki lub szopki. Te ostatnie budowane były zazwyczaj przez samych chłopów. W zagrodach ogrodników, siedzących na gospodar­ stwach ćwierćwłókowych, występował już w niektórych wypadkach zu­ pełny brak budynków gospodarczych. Stodoła, jeśli była, to tylko jedna, chlew jeden, rzadziej dwa, czasem dodatkowo szopka lub komórka. Nie­ mal regułą był brak budynków gospodarczych przy chałupach rzemieśl­ ników. Komornice, jeśli mieszkały w osobnych chałupach, przeważnie po dwie, również zabudowań gospodarskich nie posiadały . W stosunkowo dobrze zagospodarowanych dobrach nieborowskich, skład zagrody, zarówno kmiecej jak i zagrodniczej, był bardzo ujedno­ licony. Jedni i drudzy posiadali chałupę, po jednej stodole i po chlewie. Prawdopodobnie zabudowania chłopskie różniły się od zagrodniczych wielkością, ale inwentarz, poza określeniem stanu budynków, nic więcej o nich nie wspomina . 17 18 11 Inwentarz dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic in anno 1184. sporządzo­ ny, A G A D , Archiwum Potockich z Jabłonny 113. Inwentarz starostwa piaseczyńskiego z r[oku] 1122, A G A D , Archiwum G o ­ spodarcze Wilanowskie, Anteriora 165. (dalej Arch. Gosp. Wil). Regestr wszelkich rzeczy ruchomych... wraz z inwentarzem dóbr Strzembowa... z r. 1759, A G A D , Grodzkie Zakroczymskie relacje 61, k. 676-694. Inwentarz dóbr Nieborowskich z roku 1788 sporządzony, A G A D , Archiwum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta Gospodarcze Starsze), p. 30, I . Inwentarze. 10 17 18 �138 A N D R Z E J WOŹNIAK Ponieważ zagadnienia związane z konstrukcją i rozplanowaniem za­ budowań chłopskich wykracza poza ramy niniejszej pracy, ograniczymy się jedynie do kilku ogólnych uwag. Na podstawie inwentarzy zawierających dokładniejsze opisy zagród chłopskich wnioskować można, że w XVIII w. stosowane były na terenie Mazowsza, podobnie zresztą jak w stuleciu następnym, dwa zasadnicze typy konstrukcji: zrębowa („w węgieł") i sumikowo-łątkowa („w słupy i dyle"). Pierwszy typ stosowany był niemal wyłącznie przy budowie chałup. Typ drugi, tańszy, pozwalający na użycie krótkich belek, prze­ ważał w budynkach gospodarczych , choć nie był w tym wypadku ty­ pem jedynym — spotyka się tu niekiedy również konstrukcję w słupy oplecione chrustem. Budowano w ten sposób najczęściej stodoły, nie­ kiedy jednak również i chlewy . Była to konstrukcja bardzo nietrwała, ale jednocześnie tania i nie wymagała większych umiejętności facho­ wych. Częściej stosowano ją na wschodnim Mazowszu. Konstrukcja su­ mikowo-łątkowa występowała również w budynkach mieszkalnych. W wielu wypadkach stawiano w ten sposób całe chałupy, często jednak stosowana była łącznie ze zrębową. ,,W węgieł" budowano izbę, sień i komorę zaś za pomocą konstrukcji sumikowo-łątkowej . Mniej wia­ domo na temat konstrukcji dachów. W stodołach (również folwarcznych) występowała — jak się wydaje — powszechnie, konstrukcja sochowa . Być może stosowano ją również w innych budynkach gospodarczych. Brak natomiast jakichkolwiek wzmianek o sochach w budynkach mie­ szkalnych — jeśli inwentarze wspominają w ogóle o konstrukcji da­ chu, są to wzmianki o krokwiach. Powszechnie stosowanym materiałem do krycia dachów była słoma. Krycie dachu np. gontami stosowano ra­ czej w wypadku kuźni, karczem itp. 19 20 21 22 1 9 Na przykład „Drugi Jan Bąk ma stodołą jedną dobrą i chlew jeden, także z d y l ó w w słupy postawiony..." Regestr wszelkich rzeczy... wraz z inwentarzem dóbr Strzembowa, por. przyp. 17. Tego rodzaju i podobne opisy b u d y n k ó w gospo­ darczych występują w wielu inwentarzach. W opisie zagrody po zbiegłym poddanym we wsi Mierzanowo w pow. przasnyskim znajdujemy taką wzmiankę: „chlewków małych dwa chruścianych bez dachu", Inwentarz wsi Mierzanowo z r. 1741, A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I , 34, k. 805-806, w inwentarzu zaś wsi Kadłubowo w z. wyszogrodzkiej: „Szósta cha­ łupa, w której mieszka Szymon i ta zła waląca się stodółka z chrustu..." A G A D , Grodzkie Zakrocz. rei. 16, k. 62v (z r. 1729). Tego rodzaju budynki w y s t ę p o w a ł y powszechnie w dobrach Ruś Czyżewo, Brolino Koski, Lipa Dąbki i miasteczku Czyżew, A G A D , Grodzkie Nurskie relacje i obiaty 52, k. 129-146, r. 1779. Na przykład „budynek, sień, komora w słupy" lub „budynek w w ę g i e ł z oknami trzema, komora w słupy", Inwentarz dóbr Ojrzenie-Wojtkowa Wieś, z X V I I I w. [b.d.], por. przyp. 12. W tym samym inwentarzu dóbr Ojrzenie znajdujemy następujący opis stodoły chłopskiej: „stodoła o dwóch sąsiekach po jednym przęśle, sochy tylko trzymają, wieczny podlega ruinie". O folwarcznych stodołach na sochy wspomina inwentarz wsi Glinice i Kobylniki w pow. wyszogrodzkim, z X V I I I w. [b.d.] A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I . 52, k. 49. 8 0 81 8 2 �139 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E Na temat rozplanowania budynków gospodarczych (poza stodołami) wiemy niewiele. Posiadały one dwa sąsieki i klepisko pośrodku. Rzadziej spotyka się stodoły o jednym sąsieku. Chałupa chłopska składała się najczęściej z izby, sieni i komory lub nieco rzadziej z izby i sieni. W wielu chałupach komora wydzielona była w sieni , w innych prawdopodobnie przybudowana („w słupy i dyle") do izby . Opisy wnętrza chałup chłopskich są w inwentarzach częste i dosyć do siebie zbliżone pod względem treści. Wymieniają ilość drzwi, okien, skrupulatnie odnotowują wszelkiego rodzaju żelazne okucia i „zawar­ cia", wspominają o urządzeniach ogniowych, niekiedy o podłodze i pu­ łapie.' Przytoczymy tu dla ilustracji opis chałupy chłopa osiadłego ze wsi Czosnowa w ziemi warszawskiej: 23 24 „Chałupa, w której mieszka Karol Dudziak, dziedziczny, dwudniowy [tj. we­ dług inwentarza tabelarycznego odrabiający 2 dni sprzężajne i 2 piesze — A.W.] [...] porządnie w w ę g i e ł z tartego drzewa niedawno postawiona, do sieni drzwi na biegunie z wrzeciądzem i skoblami, komin na stalugach gliną lepiony, nad dach wywiedziony, do izby drzwi z tarcic, na zawiasach, hakach [z] klamką, antabą, zapadką, skoblami i wrzeciądzem żelaznym. Piec z cegły i kominek kapiasty mu­ rowany. Połap z tarcic, okien dwa całe, w drzewo osadzone. Drzwi do komory na biegunie [z] zaporą drewnianą. Dach słomą poszywany" . 25 Rzadkością są natomiast inwentarze wymieniające również sprzęty znajdujące się w chłopskich chałupach. Wzmiankę taką znajdujemy np. w cytowanym już inwentarzu wsi Mierzanowo, w opisie chałupy po zbiegłym chłopie: „Chałupa pusta [...] co w niej przedtem mieszkał Jędrzej Michalak zbiegły, ta chałupa stara z izbą i sienią w słupy i dyle {...] pułap na izbie z dylów, okienko małe, złe, w drewno oprawione, kuminek, piec w kafle proste dobry, kumin wielki polepienia potrzebuje, żarna stare bez paprzycy, ława pod oknem, stołek, drzwi troje na biegunach, u jednych wrzeciądz żelazny" . 2 e 2 a Na przykład „pierwsza chałupa Walkowska w w ę g i e ł z dwoma oknami w drewno, komora w sieni..." Inwentarz wsi Kadłubowo w pow. wyszogrodzkim z r. 1729, A G A D , Grodzkie Zakr. rei. 16, k. 628. / W inwentarzu dóbr strzembowskich znajdujemy opis chałupy składającej się z sieni, izby i komory, pozwalający odtworzyć jej układ: „Piąty Jakób T k a ­ czyk [...] siedzi w chałupie z dylów w słupy postawionej starej, do tej chałupy w tyle komora także z dylów w słupy a na przodzie sień także w słupy przysta­ wiona" (k. 886v). Jest to w i ę c układ jedno traktowy, w którym z przodu umie­ szczona jest sień, z niej wejście do izby, za którą znajduje się komora (chałupa „gmurska" — półwłócznicza). W tym samym inwentarzu znajdujemy opis cha­ łupy — dwojaka, z dwoma izbami i sienią pośrodku (k. 689). Mieszkali w niej bezrolni rzemieślnicy. Podobne dwojaki, budowane przeważnie również dla rze­ mieślników spotykamy i w innych wsiach. Regestr wszelkich rzeczy ... wraz z in­ wentarzem dóbr Strzembowa (por. przyp. 17). 2 4 25 29 Inwentarz Inwentarz dóbr dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic z r. 1784 (por. przyp. 15). Mierzanowo w pow. przesynskim, z r. 1741 (por. przyp. 20). �140 ANDRZEJ WOZNIAK Oczywiście wykaz ten jest niepełny, nawet wziąwszy pod uwagę, że ów Michalak należał do najuboższej warstwy ludności — oprócz ogro­ du posiadał jedynie trzy morgi gruntu. Jeśli po jego ucieczce pozostały w chałupie jakiekolwiek wartościowe przedmioty — np. skrzynia na odzież, obrazki o treści religijnej itp. — zostały one prawdopodobnie za­ brane do dworu. Opuszczone przez zbiegłych chłopów chałupy były w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w. zjawiskiem nagminnym. Sprawa ta wiąże się zresztą z szerszym problemem trwałości osiedlenia wioskowych społeczności. We wsi pouwłaszczeniowej trwałość osadnictwa przejawiała się naj­ wyraźniej w utrzymywaniu się zagrody chłopskiej w rękach tej samej rodziny przez kilka pokoleń. Całkowite jej przeciwieństwo pod tym względem stanowiła pańszczyźniana wieś mazowiecka. Nawet w stosun­ kowo nieźle zagospodarowanych dobrach, gdzie pańszczyzna nie była najwyższa, płynność elementu osadniczego była niekiedy ogromna. Przykładem mogą być wsie Bazylego Walickiego: Belsk, Rosochów, Ma­ ła Wieś w Grójeckiem. Dysponujemy 10 inwentarzami tych wsi z lat 1774-1795, sporządzanymi przez cały czas według tego samego wzoru i dokładnie odnotowującymi wszystkie zmiany posiadaczy poszczegól­ nych zagród. Na ich podstawie można stwierdzić, że jedynie 11 gospo­ darstw z ogólnej liczby 38 pozostawało przez cały ten okres w rękach tych samych gospodarzy lub ich spadkobierców (zob. tabele). Stanowi to ok. 29%. .Natomiast 16 gospodarstw, t j . przeszło 43%, przeszło w ręce gospodarzy nie pozostających w związku pokrewieństwa z poprzednimi (ale mogących być np. ich zięciami). W 10 (tj. ok. 26%) gospodarowali przez' jakiś czas spadkobiercy poprzednich gospodarzy, następnie zaś objęli je chłopi nowo osadzeni lub, co się zdarzało znacznie rzadziej, przeniesieni z innych gospodarstw. Przytoczone tu liczby niewiele jed­ nak mówią o częstotliwości, z jaką zmiany te następowały, dlatego też posłużymy się przykładami paru gospodarstw. W roku 1774 posiada­ czem gospodarstwa w Belsku, oznaczonego w inwentarzach numerem 9, był niejaki Grześko Ryfczak, w roku 1779 zaś jego syn Stacho Grze­ szczak. Wykazuje go na tym gospodarstwie jeszcze inwentarz z roku 1790. W następnym jednak 1792 r. figuruje już pod tym numerem Ma­ ciej Pawlaczek, który utrzymuje się na gospodarstwie jeszcze przez rok następny. W roku 1794 jest już pod tym numerem nowy gospodarz — Jan Tomczyk „przychodni", a w roku 1795 Mateusz Jakubiak „nowo osadzony". Jeszcze częstsze były zmiany na gospodarstwie oznaczonym numerem 8 w Małej Wsi. W 1774 r. wpisano pod tym numerem do inwentarza Domina Zawiślaka, następnie skreślono go i wpisano Miko­ łaja Kaczmarczyka. W roku 1779 na miejscu Kaczmarczyka był już Piotr Orzeszczak, a w 1782 Bartek Sitarek „osiadacz". W roku 1785 cha­ łupa była pusta. Dopiero osadzony w następnym roku Wawrzyniec Joniak utrzymał się na gospodarstwie do końca omawianego okresu, t j . do �141 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E roku 1795. Nie wymieniamy tu innych gospodarstw, na których zmie­ niało się 2-3 gospodarzy czy chałup stojących pustkami po 4-5, a nawet 6 lat". Z dóbr nieborowskich M. H. Radziwiłła nie posiadamy inwentarzy tak licznych, jak małowiejskie. Nawet te jednakże, którymi dysponuje­ my — z lat 1777 i 1788 — pozwalają stwierdzić, że stabilizacja ele­ mentu osadniczego w dobrach nieborowskich nie była większa niż we wsiach B. Walickiego. Stosunkowo najtrudniej prześledzić zmiany po­ siadaczy gospodarstw chłopskich w Nieborowie. Była to bowiem wieś rezydencjonalna M. H. Radziwiłła, pod koniec X V I I I w. szybko się roz­ wijająca i rozbudowująca: w 1777 r. było w niej 43 „osiadłe" rodziny chłopskie, w 1788 zaś już ponad 50, nie licząc kilkudziesięciu rodzin niż­ szych oficjalistów dworskich, rzemieślników, komorników itp. Na pod­ stawie danych z inwentarza z 1788 r. możemy jednak przypuszczać, że ilość nowych gospodarzy (w stosunku do roku 1777) była tu znacznie większa od przyrostu ilości gospodarstw. Wielu natomiast nazwisk czy przezwisk chłopskich — w przybliżeniu ok. 40% — figurujących w in­ wentarzu z 1777 г., w późniejszym nie udało się odszukać. W niektórych przypadkach wdowy po kmieciach znajdujemy wśród komornic. We wsi Sypień w roku 1788 brak było ponad 50% nazwisk z roku 1777, w Pia­ skach ponad 25%, w Łasiecznikach ponad 30%, w Wólce ok. 60%. W małej wiosce Jasiona ż a d n e g o z dwu wymienionych w inwentarzu z 1777 r. chłopów w roku 1788 nie było. Potwierdzającym regułę wy­ jątkiem była wieś Sokołów, w której przez cały okres utrzymywali się ci sami gospodarze lub ich spadkobiercy. Warto również zwrócić uwagę na zmianę pozycji społecznej niektórych rodzin chłopskich. Tak np. Bartłomiej Sawicki i Franciszek Zaprzała z Piasków w roku 1777 kmie­ cie, w późniejszym inwentarzu wymienieni są jako komornicy. Olexy Buczak i Józef Domaniewski z Sokołowa w 1777 r. zagrodnicy, w 11 lat później siedzą na gospodarstwach kmiecych. Takich przykładów do­ starczają zresztą inwentarze nieborowskie znacznie więcej . W jedno- czy paruwioskowych dobrach szlachty mazowieckiej płyn­ ność elementu osadniczego była prawdopodobnie jeszcze większa. Świad­ czą o tym liczne wzmianki w inwentarzach mówiące o pustych chału­ pach, zbiegłych poddanych czy gospodarstwach nowo osadzonych. Brak jednak inwentarzy z różnych lat dotyczących tych samych dóbr nie po­ zwala na tego rodzaju zestawienia, jakich dokonano dla wsi B. Walic­ kiego czy dóbr nieborowskich. Nie lepiej niż w dobrach prywatnych przedstawiała się sprawa sta28 " Inwentarze wsi Belsk, Rosochów, Mała Wieś z lat 1774-1795, A G A D , Arch. M.W.I A/37. . Inwentarze hrabstwa nieborowskiego z ' 1777 r... i Inwentarz dóbr niebo­ rowskich w roku 1788 sporządzony, A G A D , Archiwum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta Gosp. Starsze), p. 30. I . Inwentarze. 20 �142 A N D R Z E J WOŹNIAK Tab. I. Zmiany posiadaczy gospodarstw w dobrach B. Walickiego wg inwentarzy z lat 1774-1795 Oznaczenia użyte w tabeli: g — pierwsi gospodarze w danym gospodarstwie odnotowali w inw. z 1774 г., s lub gs — ich spadkobiercy; n — nowi gospoda­ rze (niewykluczeni zięciowie poprzednich gospodarzy), ns — ich spadkobiercy; p — chałupa pusta, w podpisie cyfra arabska oznacza nr gospodarstwa, z lite­ rą — nazwisko gospodarza; cyfra rzymska — kolejnego spadkobiercę lub no­ wego gospodarza. a. Wieś Belsk Gospodarze wg inwentarzy z lat: Numer gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g n g g g s s g n n n n g p s n s g n n ns n s p g s n g g g s n s nil s g ns n nsp nil n n s n s s g s nil s nil g ns n nil nil n n s n s s g s nil s nil g g g g g g g g P g ns? g . g g g s p s ns? g 1793 1794 1795 s s g ns n nil nil n n n n s s g s nil s nlll g g ns n nil nil n n n n s sil g s nil s nlll s g P n nil nil n n nil n s sil g s nil s nlll s n g p n nil nil n n nlll n s sil g s nil s nlll s 1792 g lg — Józef Kaczmarek, ls — Tomek Kaczmarek, ln — nowoosadzony Sz. J a ­ siński; 2g — P a w e ł Ryfczak; 3g — Kazimierz Góral, 3n — Matis Zalewski,. 3ns — Zaleska wdowa; 4g — Szymek Szybak, 4n — Florek Miszczak; 5g — Jasiek Kmieć, 5n — Adam Wilczak, 5ns — Adamowa Wilkowa, 5nII — Tomasz Klimczyk; 6g — Antek Masztalerczyk, 6n — Szymek Rękrutt, 6nII — Józef Tomaszek, 7g — Matys Karaś, 7n — J a n Skorski; 8g — Antek Matysiak, 8n — Banach Jakubiak; 9g — Grześko Ryfczak, 9s — Stacho Grzeszczak, 9n — Maciej Pawlaczek, 9nII — J a n Tomczyk przychodni, 9nIII — Mateusz Jakubiak no­ woosadzony; lOg — Sobek Guzowaty, lOn — Mikołaj Kaczmarek; l i g — Ićko (Idzi), Ciepieniak, l i s — Ignacy Ciempieńka; 12g — Jaśko Krawczak, 12s — Karwczakowa, 12sII — Józef Krawczak; 13g — Roch Klimka zięć; 14g — Wa­ łek Gwiazda, 14s — Sobek Gwiazda; 15g — Antek Wiktorzak, 15n — Bartek Sitarek, 15nII — Józef Zawiślak; 16g — Jasiek Łodygowski, 16s — Matis Ł o dygowski; 17g — Kazimierz Gwiazda, 17n(s?) — Witek, 17Щ1 — Domin Z a ­ wiślak; 17ШП — Szymon Jonasiak; 18g — Wojtek Kaczmarek, 18s — Józef Kaczmarek. �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 143 b. Wieś Mała Wieś Gospodarze wg inwentarzy z lat: gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1792 1793 1794 1795 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 g g g g g g g g g g g g g g g g g n g n g g s nil g p g n g g nil g g n nil s nlll n n sn n s nil nlll g g nil g g n nil s nlll n n n ns s nil nlll g g nil g s n nil s nlll n n n ns s nil nIV g g nil n s n nil s nlll n n n ns s nil nIV g g n g g n nil s nlll n n sil n s ń nil g g nil g g g s g n g g g g g g n g n g g s n g nil g g s n g n. nil p n s n nil g g s n nil s nlll n n' n ns s nil nlV g g lg — Kazimierz Słtarczyk; 2g — Roch Zawiślak, 2n — Domin Skoczylas (por. 14nII), 2nII — Kazimierz Góral; 3g — P a w e ł Korczak, 3n — Jędrzej Ciepieńka (por. 12g); 4g — Kacper Korczak, 4s — Kazimierz Korczak; 5g — Banach Zawiślak, 5s — Domin Zawiślak, 5n — Marcin Ciepieńka; 6g — Piotr Pawlak, 6s — Piotrowa Pawlakowa, 6 n— Matys Sitarczyk, 6nII — Michał Prokopek; 7g — Józef Byrski, 7s — Kacper Byrski; 8g — Mikołaj Kaczmarek, bn — Piotr Orzeszczak, 8nII — Bartek Sitarek Osiadacz, 8nIH — Wawrzyniec Joniak; 9g — Banach Kiełbowski, 9n — Wawrzyniec Watrasik; lOg — Grześko Wawrzeniak; Wg — Florek Gawin; lig — Grzegorz Pawlak, l i n — K a ­ zimierz Grzeszczak, UsII — Matys Grzeszczak, lin — Antoni Szew­ czyk; 12g — Jędrzej Ciempieńka (por. 3n), 12n — Bernard Piliszek, 12ns — Bernardowa wdowa; 13g — Walko Szewczyk, 13s — Wawrzon Szewczyk; 14g — Wojciech Gajowy, H n — Kazimierz Góral Gajowy, 14nII — Domin Skoczylas Gajowy; lSg — Michał Hartman Młynarz, 15n — P a w e ł Młynarz, 15nII — Waw­ rzyniec Młynarz, 15nIII — Kazimierz Młynarz, 15nIV — austeria; 16g — F r a n ­ ciszek Strycharz. c. Wieś Rosochów Gospodarze wg inwentarzy z lat: Numer gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1792 1793 1794 1795 1 2 3 4 g g g g g g s g n P s g gs n s g gsll ns s g nil n n n nil n n n nil n n n* nil n n nil nil n n n lg — P a w e ł Byrski, ln — Florek Gawin, lgs — Maćko Pawlak, l g s n — P a w ł o ­ wa Byrska; l n l l — Jaśko Janiak; 2g — Tomek Dybka, 2n — Fabian Joniak, 2ns — Domin Joniak; 3g — Jan Tybulczyk, 3s — Janowa wdowa z dziećmi, 3n — Domin Joniak; 4g — P a w e ł Tracz, 4n — Teodor Nowicki, 4nII — Piotr Przychodni. * T. Nowicki — „na wędrówce". �144 ANDRZEJ WOZNIAK GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E łości osadnictwa w królewszczyznach. W I połowie XVIII w. w wylud­ nionych wsiach starostwa piaseczyńskiego: Wsi Piaseckiej, Chylicach, Janczewicach, Łazach, Chyliczkach, wśród gospodarzy osiadłych (gospo­ darstwa od 0,5 do 1 włóki) było ok. 40% tzw. „przychodnich" , w kró­ lewskiej wsi Rozlazłów w ziemi gostyńskiej lustratorzy w roku 1789 nie mogli od jej mieszkańców się niczego dowiedzieć, „ani względem siedlisk we wsi", ani „względem pól do królewszczyzny należących", gdyż — jak się okazało — „żadnego grontowego nie masz w tej wsi, lecz wszyscy przychodni i niedawno obsadzeni" (por. tabele). W naszych rozważaniach nad problemem trwałości osiedlenia wiosko­ wych społeczności zwracaliśmy uwagę przede wszystkim na chłopów osiadłych. Ludność bezrolna — komornicy, stanowiła element znacznie bardziej płynny. Oni to przede wszystkim, opuściwszy rodzinną wieś, zasilali tak liczną w XVIII stuleciu rzeszę „ludzi luźnych" . Jakie były przyczyny tego braku trwałości osadnictwa w mazowiec­ kiej wsi pańszczyźnianej? Co zmuszało chłopa do tak częstego porzucania zagrody i gospodarstwa? Główną przyczyną zbiegostwa chłopów, będą­ cego we wsi mazowieckiej zjawiskiem nagminnym mimo wielokierun­ kowej działalności zapobiegawczej szlachty, była niemożność podołania wysokim świadczeniom pańszczyźnianym . Charakterystyczna jest po­ stać owego „Mazurka" opisywanego przez księdza Brzeżańskiego, który wraz z rodziną osiada na krótko w różnych wsiach, wędrując na Podole w poszukiwaniu „miejsca bez niemiłosiernego zdzierstwa", wierzy, że w końcu „Pan Bóg da kędy lżejszą robociznę" i lepszego pana . Ta względna łatwość przenoszenia się chłopów z jednych dóbr do dru­ gich, mimo szeregu ustaw mających temu zapobiegać, tłumaczy się sta­ łym zapotrzebowaniem na pracę pańszczyźnianą. Właściciel wsi pilnował wprawdzie własnych poddanych, chętnie jednak przyjmował cudzych,nie troszcząc się zbytnio o konsekwencje w postaci np. ewentualnego^ procesu o zbiega. Powodem zbiegostwa chłopów była też niejednokrotnie' rabunkowa gospodarka dzierżawców czy zatargi z nimi. Tab. //. Chłopi „Cziedzicznr („gruntowi") i „przychodni" 145 w e м Piaseczyńskiego wg inwentarza z 1722 r. 29 Nr kol. 1 3 0 2 3 4 5 j Liczba rodzin /о Nazwa wsi Wieś Piasecka Chyl ice Jaszczewice Łazy Chyliczki Razem: ogółem „dziedzicz­ nych" „przychod­ nich" 11 16 8 6 3 44 3 14 5 4 1 27 8 2 3 2 2 17 j 3ł „przychod­ nich" 72,7 12,5 37.5 33,3 66.6 38,6 Inną przyczyną częstych zmian posiadaczy gospodarstw było zjawi­ sko „opadania", o którym wspominaliśmy już wcześniej. Zarówno na samo zjawisko, jak i na jego przyczyny zwracali już uwagę XVIII-wieczni pisarze i publicyści. Tak np. Wincenty Skrzetuski w Prawie politycznym \) narodu polskiego pisał: 32 33 „Pańszczyzna, którą poddani co tydzień .do dworu odbywają, różna jest po­ dług zwyczaju prowincji i obszerności gruntów chłopom nadanych. Lżejsza w r u ­ skich w o j e w ó d z t w a c h ; w polskich, zwłaszcza krakowskim, sandomierskim i wiel­ kopolskich niektórych tak jest wyciągniona, że tam między innymi podupadania chłopów przyczynami i ta jest niepoślednia. Nigdzie częściej jak tam nie w i d a ć spadających kmieci [podkr. A.W.] i niechętniej na role kmiece idących gospodarzy" . 3 4 Dokładniej wyjaśnia na czym to „spadanie" kmieci polegało J. Pa­ wlikowski w broszurze O poddanych polskich: „Gdy k m i e ć ma czworo lub pięcioro dzieci, czeladź w y s ł a w s z y na pańszczyznę z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. Niech nie ma dzieci, na ich miejsce czeladź trzymać musi, a co kosztuje czeladź i prze,to ubożeje i na zagrodników mienią s i ę " . 35 29 Inwentarze starostwa piaseczyńskiego... z r. 1722 (por. przyp. 16). *° Lustracja województwa rawskiego 1789, wyd. Z. Kędzierska, Warszawa 1971, s. 251. O pochodzeniu społecznym tzw. ludzi „luźnych" pisze obszernie, m. in. na* podstawie materiałów z Mazowsza, N. A s s o r o d o b r a j w pracy Początki klas robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej Warszawa 1966; por. również J . A. G i e r o w s k i , Ludzie luźni na Mazowsz w świetle uchwał sejmikowych, „Przegląd Historyczny", t. 40: 1949, s. 164-202. Na temat zbiegostwa chłopów w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskieg i kapituły gnieźnieńskiej, rozmiarów i przyczyn tego zjawiska pisze J . T o p o ) s k i w pracy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arc biskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956, s. 256 n. S. B r z e ż a ń s k i , Owczarnia w dzikim po.u, L w ó w 1717, fragment [v Rzeczpospolita w dobie upadku 1700-1740. Wybór źródeł, wyd. J . Gierowski, Wr c ł a w 1955, s. 89. 8 1 8 2 8 8 Z przypadkami takiego „opadania" czy „spadania" do niższych kate, gorii spotykamy się również w źródłach z terenu Mazowsza. Za przyi kład mogą posłużyć m. in. wspomniani wcześniej Bartłomiej Sawicki Hi Franciszek Zaprzała ze wsi Piaski w dobrach nieborowskich. W inwen­ tarzu tych dóbr z 1777 r. wymienieni byli jako kmiecie siedzący na włókowych gospodarstwach. W jedenaście lat później byli już komor­ nikami. Seweryn Mietka z Nieborowa, kmieć w 1777 r. w inwentarzu 8 4 W. S k r z e t u s k i , Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, Warszawa J784, cytowany fragment [w:] Próby reform włościańskich w Polsce XVIII wieku, pybór źródeł. Wydał S. Inglot, Wrocław 1952, s. 108. 8 5 O poddanych ach... s. 123. polskich, Etnografia Polska, X X V I I / 2 1788, cyt. fragment [w:] Próby reform włościan­ �144 ANDRZEJ WOZNIAK lości osadnictwa w królewszczyznach. W I połowie XVIII w. w wylud­ nionych wsiach starostwa piaseczyńskiego: Wsi Piaseckiej, Chylicach, Janczewicach, Łazach, Chyliczkach, wśród gospodarzy osiadłych (gospo­ darstwa od 0,5 do 1 włóki) było ok. 40% tzw. „przychodnich" , w kró­ lewskiej wsi Rozlazłów w ziemi gostyńskiej lustratorzy w roku 1789 nie mogli od jej mieszkańców się niczego dowiedzieć, „ańi względem siedlisk we wsi", ani „względem pól do królewszczyzny należących", gdyż —• jak się okazało — „żadnego grontowego nie masz w tej wsi, lecz wszyscy przychodni i niedawno obsadzeni" (por. tabele). W naszych rozważaniach nad problemem trwałości osiedlenia wiosko­ wych . społeczności zwracaliśmy uwagę przede wszystkim na chłopów osiadłych. Ludność bezrolna — komornicy, stanowiła element znacznie bardziej płynny. Oni to przede wszystkim, opuściwszy rodzinną wieś, zasilali tak liczną w XVIII stuleciu rzeszę „ludzi luźnych" . Jakie były przyczyny tego braku trwałości osadnictwa w mazowiec­ kiej wsi pańszczyźnianej? Co zmuszało chłopa do tak częstego porzucania zagrody i gospodarstwa? Główną przyczyną zbiegostwa chłopów, będą­ cego we wsi mazowieckiej zjawiskiem nagminnym mimo wielokierun­ kowej działalności zapobiegawczej szlachty, była niemożność podołania wysokim świadczeniom pańszczyźnianym . Charakterystyczna jest po­ stać owego „Mazurka" opisywanego przez księdza Brzeżańskiego, który wraz z rodziną osiada na krótko w różnych wsiach, wędrując na Podole w poszukiwaniu „miejsca bez niemiłosiernego zdzierstwa", wierzy, że w końcu „Pan Bóg da kędy lżejszą robociznę" i lepszego pana . Ta względna łatwość przenoszenia się chłopów z jednych dóbr do dru­ gich, mimo szeregu ustaw mających temu zapobiegać, tłumaczy się sta­ łym zapotrzebowaniem na pracę pańszczyźnianą. Właściciel wsi pilnował wprawdzie własnych poddanych, chętnie jednak przyjmował cudzych, nie troszcząc się zbytnio o konsekwencje w postaci np. ewentualnego procesu o zbiega. Powodem zbiegostwa chłopów była też niejednokrotnie rabunkowa gospodarka dzierżawców czy zatargi z nimi. 29 30 31 32 33 29 Inwentarze starostwa piaseczyńskiego... z r. 1722 (por. przyp. 16). Lustracja województwa rawskiego 1789, wyd. Z . Kędzierska, Warszawa 1971, s. 251. O pochodzeniu społecznym tzw. ludzi „luźnych" pisze obszernie, m. in. na podstawie materiałów z Mazowsza, N. A s s o r o d o b r a j w pracy Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej, Warszawa 1966; por. również J . A. G i e r o w s k i , Ludzie luźni na Mazowszu w świetle uchwał sejmikowych, „Przegląd Historyczny", t. 40: 1949, s. 164-202. Na temat zbiegostwa chłopów w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i kapituły gnieźnieńskiej, rozmiarów i przyczyn tego zjawiska pisze J . T o p o l ­ s k i w pracy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcy­ biskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956, s. 256 n. S. B r z e ż a ń s k i , Owczarnia w ozikim po.u, L w ó w 1717, fragment [w:] Rzeczpospolita w dobie upadku 1700-1740. Wybór źródeł, wyd. J . Gierowski, Wro­ c ł a w 1955, s. 89. 80 8 1 8 2 8 3 �145 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E Tab. II. Chłopi „dziedziczni" („gruntowi") i „przychodni" we wsiach starostwa piaseczyńskiego wg inwentarza z 1722 r. Liczba rodzin Nr kol. 1 Nazwa wsi Wieś Piasecka Chylice Jaszczewice Łazy Chyliczki Razem: 2 3 4 5 ogółem „dziedzicz­ nych" „przychodnich" /о „przychodnich" и 16 8 6 3 44 3 14 5 4 1 27 8 2 3 2 2 17 72,7 12,5 37,5 33,3 66,6 38,6 Inną przyczyną częstych zmian posiadaczy gospodarstw było zjawi­ sko „opadania", o którym wspominaliśmy już wcześniej. Zarówno na samo zjawisko, jak i na jego przyczyny zwracali już uwagę XVIII-wieczni pisarze i publicyści. Tak np. Wincenty Skrzetuski w Prawie politycznym narodu polskiego pisał: „Pańszczyzna, którą poddani co tydzień ,do dworu odbywają, różna jest po­ dług zwyczaju prowincji i obszerności gruntów chłopom nadanych. Lżejsza w r u ­ skich w o j e w ó d z t w a c h ; w polskich, zwłaszcza krakowskim, sandomierskim i wiel­ kopolskich niektórych tak jest wyciągniona, że tam między innymi podupadania chłopów przyczynami i ta jest niepoślednia. Nigdzie częściej jak tam nie w i d a ć spadających kmieci [podkr. A.W.] i niechętniej na role kmiece idących gospodarzy" . S4 Dokładniej wyjaśnia na czym to „spadanie" kmieci polegało J. Pa­ wlikowski w broszurze O poddanych polskich: „Gdy kmieć ma czworo lub pięcioro dzieci, czeladź w y s ł a w s z y na pańszczyznę z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. Niech nie ma dzieci, na ich miejsce czeladź trzymać musi, a co kosztuje czeladź i prze­ to ubożeje i na zagrodników mienią się" * . 5 Z przypadkami takiego „opadania" czy „spadania" do niższych kate­ gorii spotykamy się również w źródłach z terenu Mazowsza. Za przy­ kład mogą posłużyć m. in. wspomniani wcześniej Bartłomiej Sawicki i Franciszek Zaprzała ze wsi Piaski w dobrach nieborowskich. W inwen­ tarzu tych dóbr z 1777 r. wymienieni byli jako kmiecie siedzący na włókowych gospodarstwach. W jedenaście lat później byli już komor­ nikami. Seweryn Mietka z Nieborowa, kmieć w 1777 r. w inwentarzu 8 4 W. S k r z e t u s k i , Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, Warszawa 1784, cytowany fragment [w:] Próby reform włościańskich w Polsce XVIII wieku. Wybór źródeł. Wydał S. Inglot, Wrocław 1952, s. 108. O poddanych, polskich, 1788, cyt. fragment [w:] Próby reform w ł o ś c i a ń ­ skich... s. 123. i 5 1Й — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X V I I / 2 �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E A N D R Z E J WOŻNIAK 146 36 z roku 1788 figuruje jako zagrodnik . Inwentarz wsi Boguty w pow. nurskim sporządzony przy podziale dóbr między braci Boguckich wspo­ mina parokrotnie o „Klemensie założnym na pieszego obróconym". To „obrócenie na pieszego" oznaczało odebranie chłopu, posiadającemu ro­ dzinę składającą się z żony i czworga małych dzieci, zagrody, grunta i załogi . Opadanie do niższej kategorii — a na Mazowszu przeważnie do kategorii komorników — najczęściej jednak spowodowane było śmier­ cią gospodarza. Jeśli nie miał on dorosłego syna, który mógł po nim objąć gospodarstwo, żona zaś nie wyszła wkrótce za mąż powtórnie, dwór odbierał rodzinie gospodarstwo oraz załogę i zaliczał ją do kategorii komorników. Jeśli wdowa po gospodarzu była w stanie wynająć cze­ ladź, to niekiedy udawało jej się utrzymać gospodarstwo, do momentu objęcia go np. przez dorastającego syna. Dla ukazania, jak bardzo losy rodziny chłopskiej, jej pozycja w spo­ łeczności wiejskiej uzależnione były od decyzji dworu, posłużymy się przykładem. Na początku lat 90-tych XVIII w. bezrolny owczarz ze wsi Jeziora w ziemi czerskiej, Maciej Ciepieńka, ożenił syna, również Macieja, z cór­ ką miejscowego gospodarza Marcina Dadatki. Młodszy Ciepieńka zamie­ szkał w domu teścia i pomagał mu w gospodarstwie. Mniej więcej w tym Ля samym czasie Ciepieńka starszy, którego dla odróżnienia będziemy nazywali Owczarzem (tak zresztą w źródłach), wydał za mąż, za nie­ jakiego Wawrzyńca Ziółkowskiego, również i córkę. Około roku 1794 osiadł we wsi Jeziora na gospodarstwie, w nowo wybudowanej dla nie­ go chałupie chłop nazwiskiem Zawistowski. W roku 1795 zmarł teść Macieja Ciepieńki, on sam zaś, z niewiadomych nam powodów, prze­ niesiony został przez dwór na gospodarstwo objęte niedawno przez Pa­ wła Zawistowskiego, którego z kolei osadzono na gospodarstwie Mar­ cina Dadatki, teścia Ciepieńki, choć ten ostatni nie zdążył jeszcze zebrać z pola zasianego zboża. W tym samym lub poprzednim roku został osa­ dzony na gospodarstwie i otrzymał załogę jego szwagier Wawrzyniec Ziółkowski. W drugiej połowie 1795 r. Paweł Zawistowski zbiegł z gospodarstwa nawet go nie obsiawszy. Z prośbą o to opuszczone gospodarstwo wystą­ pił do dworu Maciej Owczarz i , jak wynika ze źródeł, prawdopodobnie je otrzymał. Tak więc w przeciągu paru lat bezrolny owczarz, jego syn i zięć zostali gospodarzami osiadłymi. Dalsze losy Macieja Ciepieńki, syna Owczarza, świadczą jednak, że we wsi pańszczyźnianej równie ła­ two było otrzymać gospodarstwo, jak je stracić. W roku 1797 wywróciła się Maciejowi stodoła. Zebrane zboże musiał więc umieszczać „po kątach" i trzymać je na dworze, skutkiem czego 37 8 8 81 Por. przyp. 28. Inwentarz wsi większość plonów się zmarnowała. Ponieważ nieco wcześniej poniósł również wydatki na kupno konia, gospodarstwo zaczęło podupadać, „gdyż nie stało chleba i paszy". Chłop zwrócił się, jak to było w zwy­ czaju, o pomoc do dworu. Jednakże trzymający wtedy wieś w dzierża­ wie szlachcic Kamocki pomocy tej mu odmówił. Nie widząc żadnego innego wyjścia z sytuacji Ciepieńka „poszedł na wędrówkę nie wziąwszy nawet sukmanów", pozostawiając żonę na zrujnowanym gospodarstwie. Prawdopodobnie na polecenie Walickiego, właściciela wsi, przepytywano o losy zbiegłego jego żonę i matkę, „ale powiedziały, że wcale o nim nie wiedzą, tylko tak sobie wnoszą, iż przyjdzie na ten czas, jak JPan Kamocki wystanie, a teraz boi się przyjść, aby nie był od niego karany, gdyż mu JPan Kamocki groził i o tym go przestrzegała kobieta z dwo­ ru". Na powrót Ciepieńki widocznie jednak nie bardzo liczono, gdyż odebrano jego żonie załogę, a nota z kwietnia 1798 r. zawiera następu­ jącą dyspozycję: „[...] jeżeli Maciek z wędrówki nie powróci, to na tym gospodarstwie trzeba osadzić Wincentego Kiełbasowskiego, syna Marcinowego, a Marcin na swoim zostanie, które był puścił synowi wspomnianemu" . W tej sytuacji żona Ciepieńki spadła prawdopodob­ nie do rzędu komornic. To co zostało powiedziane o przyczynach niestabilności osadnictwa w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, zagadnienia bynajmniej nie wy­ czerpuje. Dość istotnym czynnikiem była sprawa chłopskich praw do ziemi. W ogromnej większości wsi mazowieckich nie wiązało bowiem chłopa z gospodarstwem nawet to, niezbyt zresztą pewne prawo zakupne, znacznie bardziej rozpowszechnione np. w Małopolsce. Również dzia­ łania wojenne, które w I połowie XVIII w: szczególnie dotknęły Ma­ zowsze, spowodowały znaczne przemieszczenia ludności, występujące zaś w owym czasie liczne pomory, epidemie i wieloletnie nieurodzaje wy­ ludniły wiele wsi mazowieckich. Zastanówmy się, jakie były konsekwencje kulturowe takiego stanu rzeczy. W sposób bezpośredni lub pośredni dotyczyły one wielu dziedzin kultury ówczesnej wsi. Wspomnę tu dla przykładu o niektórych z nich. Najłatwiej uchwytne w źródłach są oczywiście konsekwencje gospo­ darcze, przejawiające się w braku dbałości pańszczyźnianych chłopów o zagrodę, a także otrzymany z dworu inwentarz żywy i martwy („za­ łogę") oraz należące do gospodarstwa grunty. Był to zresztą argument najczęściej wówczas używany przez publicystów postulujących upo­ wszechnienie praw zakupnych. Tam, gdzie chłop ma te prawa, „pilnie grunt wyrabia, budynki reparuje, nowe przystawia i spustoszeniu wszel­ kiemu zapobiega" — pisał jeden z nich w końcu XVIII w. 38 3 9 88 Boguty rei obi. 52, k. 588-595v. w pow. nurskim z г. 1780, A G A D , Grodzkie Nur. 147 Rachunki i notaty gospodarcze dotyczące wsi Jeziory (ziemia czerska) z lat 1794-1798, A G A D , Arch. M.W.I A/58. W o ź n i a k , Małżeństwa chłopskie... (cz. 1.), s. 138-139. 8 8 pow. grójeckim �148 A N D R Z E J WOŻNIAK Idąc dalej w tym kierunku możemy się domyślać, bo mazowieckie źródła nie zawierają prawie bezpośrednich wiadomości na ten temat, że tam, gdzie dom nie był w dziedzicznym posiadaniu rodziny chłopskiej, niewiele przywiązywano wagi do wyposażenia jego wnętrza. Sytuacja taka nie dodawała z kolei bodźców rzemiosłu produkującemu sprzęty do­ mowe na użytek wsi. Świadczyłyby o tym pośrednio zarówno kolekcje muzealne, jak i geografia ośrodków meblarskich w Polsce. Najwcześniej i najżywiej, jak się wydaje, rozwijały się one tam, gdzie prawo zakupne zezwalało chłopom na dziedziczenie zagrody i gospodarstwa (np. w Ma­ łopolsce, na Śląsku). Z kwestią posiadania zagrody i gospodarstwa wiąże się też cała obszerna sfera pojęć i działań prawnych, więzi i zachowań emocjonal­ nych, trudno uchwytnych w dostępnych nam kategoriach źródeł z te­ renu Mazowsza. Tak więc możemy się domyślać, że w pańszczyźnianych rodzinach chłopskich znacznie uproszczone były wszelkie działania praw­ ne zarówno związane z wyposażeniem żeniących się czy wychodzących za mąż dzieci, jak i z przekazywaniem gospodarstwa przez starych gospodarzy, domu i zagrody, podobnie jak i gospodarstwa nie dziedzi­ czono formalnie po rodzicach i nie przekazywano ich dzieciom. Sprawy te znajdowały się w dyspozycji dworu i uzależnione były od jego po­ trzeb gospodarczych i możliwości osadniczych. Można więc przypuszczać, że więzi emocjonalne łączące zazwyczaj rodzinę z posiadanym przez nią od kilku nieraz pokoleń domem we wsi pańszczyźnianej były bardzo nikłe; wątpliwe też, aby istniały jakieś emocjonalnie zabarwione poję­ cia w rodzaju np. „ojcowizny", związane z miejscem urodzenia i wycho­ wania. Tak słabe związki rodziny chłopskiej z domem i zagrodą, a co za tym idzie ze wsią, miały — jak można przypuszczać — dalsze skutki w postaci mniejszego niż po uwłaszczeniu stopnia integracji społeczności wiejskiej, „gromady". Stały odpływ jednych i napływ innych osadni­ ków osłabiał we wsi poczucie grupowej wspólnoty i charakterystyczne dla kultury ludowej tendencje unifikacyjne. Wpływ braku stabilizacji osadnictwa na życie religijne wsi znalazł ciekawe odbicie w źródłach: o trudnościach w pracy duszpasterskiej Kościoła powodowanych płynnością osadnictwa, pisał ks. Stanisław Brzeżański we wstępie do swojego wydanego w początkach XVIII w. kate­ chizmu Owczarnia w dzikim polu. Posługując się przykładem rodziny chłopskiej wędrującej od wsi do wsi w poszukiwaniu „lepszego pana"' i „lżejszej pańszczyzny" stwierdza, że ludność wiejska wykazuje często zupełną nieznajomość najbardziej nawet podstawowych zasad wiary: „o bożym przykazaniu tylko słuchają, że go jest dziesięcioro, ale które w liczbie albo przynajmniej jakowe i o czym które jest, nie znają, o sakramentach a pogotowiu i o inszych dalszych naukach katolickich nie pytaj" . 40 Rzeczpospolita w dobie upadku..., s. 89. �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 149 Skutki braku stałości osadnictwa ujawniły się prawdopodobnie w wie­ lu jeszcze innych dziedzinach (np. literaturze ludowej), ale byłyby to hi­ potezy wymagające nowych, związanych z poszukiwaniami źródłowymi badań. Uzyskanie przez chłopów w wyniku reform uwłaszczeniowych praw do ziemi i zagrody, poza skutkami czysto ekonomicznymi, przyczyniało się do stabilizacji osadnictwa i było jednym z ważniejszych czynników sprzyjających zachowaniu dawnych form życia i podtrzymujących tra­ dycyjne wartości kultury ludowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/796537f714178e10a26cd93caa6121ed.pdf 2c137c793f7379d3fc04c0730083bc5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:958 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 WKŁAD BADACZY P O L S K I C H W POZNANIE K U L T U R LUDOWYCH I P I E R W O T N Y C H ŚWIATA K O N F E R E N C J A W E WROCŁAWIU, 25-26 X I 1978 Zainteresowanie obcymi, niepolskimi kulturami ludowymi sięga samych począt­ k ó w etnografii polskiej. Wynikło ono z bliskiego sąsiedztwa Polaków, Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, których łączyło przez kilka w i e k ó w jedno p a ń s t w o pol­ sko-litewskie do swego upadku w 1795 r. Rozbudzone wśród polskiej inteligencji w X I X w. zainteresowania ludem wiejskim objęły w równej mierze chłopów pol­ skich, jak ruskich (ukraińskich i białoruskich). Sprzyjało temu bliskie p o k r e w i e ń ­ stwo językowe oraz przemieszanie ludności polskiej i ruskiej na znacznych obsza­ rach na wschód od Bugu i Sanu. Później, w 2 połowie X I X w., wyróżnili s i ę liczni Polacy jako badacze kultur ludów Syberii, Azji środkowej i Dalekiego Wschodu. Rekrutowali się oni głównie spośród w i ę ź n i ó w politycznych, skazywanych tam na wygnanie (szczególnie po upadku powstania narodowego 1863/1864) przez rząd car­ ski. Brak w ł a s n e g o państwa aż do 1918 r. i poważne ograniczanie polskiego życia naukowego przez państwa zaborcze utrudniały Polakom bardzo istotnie prowadze­ nie prac naukowych. Niemniej i w tym czasie, zwłaszcza już w X X w., zdobyło znaczny rozgłos kilka polskich etnologów, wśród nich szczególnie B. Malinowski, współtwórca funkcjonalizmu, który po studiach w Krakowie przeniósł się w 1911 r. do Anglii. Po odzyskaniu niepodległości polskie badania etnologiczne obejmowały nadal g ł ó w n i e ludy słowiańskie, lecz uwzględniały też mieszkańców innych konty­ nentów. P o w a ż n e nasilenie polskich wypraw badawczych na inne kontynenty na­ stąpiło od lat 60-tych X X w. Polskie badania nad obcymi kulturami ludowymi i pierwotnymi omawiane by­ ł y do niedawna raczej fragmentarycznie i okazjonalnie. Najpełniej opracowano w ostatnich latach dokonania polskich badaczy na Syberii i Dalekim Wschodzie, m.in. dzięki p o ś w i ę c o n e j im konferencji, jaka odbyła się we Wrocławiu w 1973 r . W 5 lat później zorganizowano we Wrocławiu następną konferencję, której zada­ niem było przypomnienie ogółu polskich badań etnograficznych poza polskim (i rus­ kim) obszarem etnicznym, a także wskazanie na potrzeby i tendencje badawcze w tym zakresie. Organizatorami jej były: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Komitet Nauk Etnologicznych P A N . Zgłoszono na nią ponad 30 referatów i komunikatów, a przedstawiono ich 23, w tym 4 na sesjach plenarnych i 19 w sekcjach. Referaty te można podzielić na 3 grupy tematyczne: a) charakterystyka dorobku poszczególnych badaczy, b) cha­ rakterystyka badań na określonych obszarach lub wypraw badawczych, c) informa­ cje o opracowaniach, publikacjach oraz zbiorach archiwalnych i muzealnych, jak też wypowiedzi o potrzebach badawczych. 1 1 Por. Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji we Wrocławiu pod red. J . B a b i c z a i A . K u c z y ń s k i e g o , W r o c ł a w 1976, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 103. �220 KRONIKA W pierwszej grupie znalazły się referaty poświęcone dwom wybitnym uczonym uniwersyteckim: Kazimierzowi Moszyńskiemu (1887-1959) i Eugeniuszowi Frankow­ skiemu (1884-1962), oraz badaczowi-amatorowi i rewolucjoniście Feliksowi Konowi (1864-1941). Z. Biały (Kraków) dał w n i k l i w ą analizę metodologicznych założeń K . Mo­ szyńskiego, najwybitniejszego w X X w. badacza kultury ludowej Słowian, który określił się sam jako ewolucjonista krytyczny, a bliski był poglądom neoewolucjonistów. W. Armon (Toruń) przedstawił mało znany w Polsce dorobek E . Frankow­ skiego w dziedzinie etnografii P ó ł w y s p u Iberyjskiego, publikowany przeważnie po hiszpańsku, a będący wynikiem pobytu i pracy tego badacza w Hiszpanii w latach 1914-1920. Dorobek ten zachował po dziś dzień s w ą wartość i znaczenie. Warto do­ dać, że Frankowski znał także język baskijski, a nawet pisał w tym języku. Mało znany, przeważnie nie publikowany dorobek badawczy F . Kona przypomniał H. Swienko (Warszawa). Przebywając ponad 10 lat na zesłaniu na wschodniej S y ­ berii, skazany za działalność socjalistyczną, K o n (późniejszy wybitny działacz pań­ stwowy w Z S R R ) zajął się żywo badaniem tubylczych ludów, pogłębiając tym sa­ mym s w ą w i e d z ę o ich sytuacji pod carskim panowaniem. Raporty i opracowania z tych badań przyniosły Konowi wyróżnienie ze strony rosyjskich instytucji nau­ kowych. W najobszerniejszej, drugiej grupie referatów znalazły się syntetyczne o m ó w i e ­ nia polskich badań obcych obszarów etnicznych oraz sprawozdania z trzech wy­ praw badawczych, w tym d w ó c h etnograficznych. W. Baranowski (Łódź) omówił ma­ ło znane polskie relacje etnograficzne z północnej części Rosji europejskiej, gdzie w X I X w. również trafiali polscy zesłańcy. A . Kuczyński (Wrocław) przypomniał dawniejsze polskie badania etnograficzne Azji północnej, środkowej i wschodniej, g ł ó w n i e na terenach należących dziś do Z S R R . Przed kilkunastu laty zostały pod­ jęte z inicjatywy prof. W. Dynowskiego zespołowe badania etnografów warszaw­ skich w Mongolii; niektóre ich problemy i wyniki omówił J . Wasilewski (Warsza­ wa), wyróżniając zwłaszcza zagadnienia metodologiczne. Nasiliły się również badania na Bliskim i Ś r o d k o w y m Wschodzie. K . Wolski (Kraków) przedstawił przebieg i wyniki swoich, prowadzonych głównie w ostatnim 20-leciu, penetracji badawczych na terenie Indii północno-zachodnich, Pakistanu, Afganistanu i Iranu. Z. Jasiewicz (Poznań^ scharakteryzował działalność utworzone­ go przed kilku laty w Uniwersytecie P o z n a ń s k i m zespołu do badań kultur Środko­ wego Wschodu i w y p r a w ę do Afganistanu w 1977 r. Współczesne badania w K u r dystanie irackim omówił L . Dzięgiel (Kraków), który przebywał tam parokrotnie od 1976 r. wraz z większą polską ekipą, przygotowującą założenia modernizacji rol­ nictwa irackiego. Ten sam autor zanalizował w osobnym wystąpieniu możliwości pracy etnografa w ramach mieszanych ekip prowadzących badania dla celów prak­ tycznych. Uwagi z indywidualnego stażu badawczego etnografa we w s p ó ł c z e s n y m Egipcie zawierał komunikat nadesłany przez M. Tracza (Kraków). Na terenie Afryki działali mniej liczni polscy badacze, lecz pierwsi z nich do­ tarli tam jeszcze na początku lat 80-tych X I X w. Mało znaną relację o wyprawie podjętej przez kilku polskich podróżników do Dahomeju przedstawił K . Zielnica (Wrocław). Zabrakło niestety referatu o afrykańskich badaniach A. Waligórskiego w Kenii z lat 1946-1948 oraz o wcześniejszych o 40 lat pionierskich badaniach w Afryce Wschodniej wybitnego antropologa i etnologa J . Czekanowskiego. Z terenu obu Ameryk pochodzą przeważnie fragmentaryczne relacje dotyczące niektórych plemion indiańskich, przekazane przez polskich podróżników, przyrod­ ników i in. w X I X i X X w, W ostatnim 30-leciu coraz częstsze są wyprawy pol­ skich etnografów do krajów Ameryki Łacińskiej (Meksyk, Kolumbia, Peru). Polskie penetracje etnograficzne w Ameryce P o ł u d n i o w e j przedstawiła M. Paradowska (Po­ znań), charakterystykę zaś polskich relacji (do 1914 r.) dotyczących Indian Amery­ ki Północnej dołączył później K . Kopczyński (Wrocław). Niedawno rozpoczęto też �221 KRONIKA badania dziejów polskich emigrantów w Ameryce Północnej, w tym osiadłych w Kanadzie Kaszubów, o których napisała J . Kucharska (Łódź). O polskich bada­ niach Oceanii przygotowała zwięzłą informację B. K o p y d ł o w s k a . Na terenie Europy badacze polscy nie wykroczyli niemal (z w y j ą t k i e m E . F r a n ­ kowskiego) poza obszar Słowiańszczyzny i P ó ł w y s p u Bałkańskiego, gdzie szczególnie pasjonującym tematem jest kultura ludności pasterskiej. Polskie badania nad k u l ­ turą pasterską Karpat i B a ł k a n ó w przedstawiła £>. Tylkowa (Kraków), a informację 0 powojennych badaniach w Bułgarii przygotowała M. Biernacka (Warszawa). Na zakończenie konferencji prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa) omówiła potrzeby polskich badań p o r ó w n a w c z y c h nad przeobrażeniami kultur ludowych Europy. W trzeciej grupie przygotowanych na konferencję materiałów w a ż n e znaczenie informacyjne miało opracowanie T. Zakrzewskiej i E . Karpińskiej (Łódź) o proble­ matyce pozaeuropejskiej w pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w katedrach etnografii w latach 1945-1975. Autorki zebrały dane doty­ czące 132 takich prac (w tym 13 doktorskich i 2 habilitacyjnych). Tylko osiem z nich, w tym 2 magisterskie, opartych było na empirycznych badaniach terenowych, wy­ konanych przez autorów, przeważnie na terenie Azji środkowej i południowej. Zgromadzone w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego materiały doty­ czące społeczeństw pierwotnych scharakteryzował Z. Fijak (Kraków). B. Czuchowska (Wrocław) opracowała dane o muzealnych pozapolskich zbiorach etnograficz­ nych, Z. Jeż-Jarecka zaś informację o egzotycznych zbiorach Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z. Filarski i Z. Sierszuła (Warszawa) omówili powstanie, roz­ w ó j i zamierzenia badawcze utworzonego w 1973 r. w Warszawie Muzeum Azji 1 Pacyfiku, którego pracownicy wykazują szczególnie ożywioną działalność badaw­ czą w Azji południowej, w Indonezji i Oceanii. Działalność badawczą w Afryce za­ chodniej (od 1962 r.) i zbiory egzotyczne Muzeum Narodowego w Szczecinie przed­ staw:! J . Łapott (Szczecin). Dane o interesującej działalności badawczej misjonarzy polskich ze Zgromadzenia OO. Werbistów nadesłał O. E . Perczak (Pieniężno). Przy­ czynek o tematyce pozapolskiej w publikacjach i materiałach archiwalnych Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego przygotował Z . Kłodnicki (Wrocław), a o rela­ cjach etnograficznych w czasopiśmie „Ziemia" H . Romańska (Wrocław). Dyskusja wykazała potrzebę i możliwości podejmowania bardziej dokładnych studiów nad polskimi badaniami, szczególnie terenowymi, dotyczącymi obcych k u l ­ tur ludowych i pierwotnych. Omawiano też na tle w n i o s k ó w z dotychczasowych wypraw aktualne potrzeby i możliwości organizowania badań terenowych, zwłasz­ cza zespołowych. Stwierdzono, że następna konferencja powinna dotyczyć metodo­ logicznych i teoretycznych problemów związanych z badaniem obcych kultur l u ­ dowych i pierwotnych. 2 Edward Pietraszek ROZWÓJ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N Y C H . X S E M I N A R I U M OŚRODKA B A D A Ń N A U K O W Y C H I M . W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E . OSTRÓDA, 10-13 V I 1978 Corocznie od dziesięciu lat Zakład Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie organizuje ogólnopolskie seminaria naukowe. 2 Polskie badania na Oceanii były omawiane szerzej na d w ó c h konferencjach p o ś w i ę c o n y c h kulturom Australii i Oceanii, zorganizowanych we Wrocławiu w 1976 i 1979 r. Por. Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof, dra A. Lecha Godlewskiego, Wroclaw, 27-28 XI 1976, Wrocław 1979. �222 KRONIKA W czasie I seminarium w 1969 r. zaczęliśmy nasze obrady od referowania współczesnych przemian kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych, na przykładzie Mazur i Warmii. Na podstawie uzyskiwanych materiałów tereno­ wych t e m a t y k ę naszych seminariów mogliśmy stopniowo poszerzyć o przemiany kulturowe zachodzące w małych miastach. Ówczesne potrzeby badawcze n a s u w a ł y tematy kolejnych seminariów, poświęcaliśmy je w i ę c : nowo powstającym gminom — funkcjom i warunkom ich rozwoju, zagadnieniom turystycznym, jakże istotnym dla Mazur i Warmii, oraz problemom ekonomicznym i demograficznym regionu. X już — jubileuszowe — seminarium odbyło się przy licznym udziale etnogra­ fów, socjologów, e k o n o m i s t ó w i demografów reprezentujących większe ośrodki n a u ­ kowe w kraju. Czynnie uczestniczyli także naukowcy z N R D i Czechosłowacji. Tradycją olsztyńskich seminariów jest ich interdyscyplinarny charakter, stąd rozważane w czasie tych spotkań zagadnienia mogą być ujmowane w wielu aspek­ tach badawczych. Tematem X seminarium był rozwój społeczności lokalnych. Z 44 zgłoszonych referatów w y g ł o s z o n y c h zostało 40 (czterej autorzy nie mogli przybyć). Problema­ tykę seminarium potraktowaliśmy bardzo szeroko, zaczynając od rozważań o c h a ­ rakterze teoretycznym i analizy stanu badań nad społecznościami lokalnymi (z uwzględnieniem opisu procesów społecznych wiążących się ze społecznościami lokalnymi) poprzez cykle referatów dotyczących społeczności wiejskich (ze z w r ó c e ­ niem uwagi na zagadnienie gmin), społeczności m a ł y c h miast aż do procesów i prze­ mian zachodzących w dużych miastach Polski. W czasie sześciu czterogodzinnych, sesji prezentujących dorobek nauki polskiej w dziedzinie badań nad społecznościa­ mi lokalnymi referenci z N R D i Czechosłowacji przedstawili stan badań i osiągnię­ cia swoich ośrodków naukowych w tej dziedzinie. Obrady seminarium otworzył prof, dr Józef Burszta referatem „Społeczności lokalne od tradycyjnych do współczesnych. Zarys problematyki". Poruszył w nim k w e s t i ę metod badania społeczności lokalnych przez etnografów i socjologów. P o ­ stawił pytanie, w czym podejścia badawcze tych dyscyplin różnią się od siebie, a w czym są zbieżne? Autor referatu wspomniał o pierwocinach badań nad spo­ łecznościami lokalnymi i stosowanej w ó w c z a s metodzie genetycznej sprzyjającej powstaniu tradycyjnych monografii etnograficznych. Z biegiem czasu badania spo­ łeczności lokalnych wzbogacono o metody funkcjonalne i funkcjonalno-strukturalne. W konkluzji profesor stwierdził, że dziś podejścia badawcze etnografów i socjo­ logów do zagadnienia społeczności lokalnych różnią się jedynie tym, że socjologowie przy badaniu społeczności lokalnych kładą g ł ó w n y nacisk na sieć stosunków społecz­ nych, a etnografowie na zjawiska kultury związane ze strukturą społeczną i ludzki­ mi zachowaniami. Obecnie badania społeczności lokalnych prowadzone przez etno­ grafów za problem podstawowy biorą zmiany społeczno-kulturowe, śledząc dynami­ k ę tych przemian na podstawie modelu kultury tradycyjnej jako płaszczyzny od­ niesienia. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania procesów zachodzących w społecznoś­ ciach lokalnych przedstawił doc. dr Jerzy Suchta (Olsztyn) w referacie „Rozwój i z a ­ gospodarowanie przestrzenne kraju a kształtowanie struktur przestrzennych". P l a n zagospodarowania kraju autor referatu przedstawił aż do roku 1990, plan ten obej­ muje również prognozy przemian w rolnictwie chłopskim, przewiduje wielkość mi­ gracji ze wsi do miasta, rozwój ośrodków miejskich i stref rolniczych. Zgodnie z za­ łożeniami planu zagospodarowania kraju w tym czasie powinno nastąpić okrzepnię­ cie i rozwój ośrodków ponadlokałnych i umocnienie ośrodków gminnych, a osłabie­ nie znaczenia społeczności wioskowych. Zdaniem autora: „Proces specjalizacji wy­ twórczości rolnej i wiążący się z tym swoisty podział pracy w obrębie wsi, po­ wstawanie nowych stanowisk pracy i funkcji zawodowych, upowszechnianie się no­ wych u k ł a d ó w rodzinnych, a także nowych zainteresowań i form odbioru wartości �KRONIKA 223 kulturowych przyczyniać się będzie do zanikania jednorodnych i zwartych społecz­ ności..." Kolejni referenci starali się różnymi metodami i drogami poszukiwań badaw­ czych odpowiedzieć na pytanie, co w chwili obecnej można nazwać społecznością lokalną i jak we współczesnych warunkach precyzyjnie ją określić? Prof. dr Zofia Sokolewicz w referacie „Typologiczna koncepcja społeczności lo­ kalnej i jej znaczenie dla praktyki społecznej" wyszła od stwierdzenia, iż trudno dziś w Polsce znaleźć taką klasyczną społeczność lokalną, która odpowiadałaby w pełni określającej społeczność, lokalną definicji sformułowanej przez prof. Anto­ ninę K ł o s k o w s k ą w Kulturze masowej. Jednakże w dalszej części swojego referatu prof. Sokolewicz stwierdziła, iż pojęcie społeczności lokalnej współcześnie jest bar­ dzo przydatne chociażby dla wyjaśniania zjawisk zachodzących w społecznościach wiejskich, jeśli stworzymy w ł a ś c i w ą typologię społeczności lokalnych, od tradycyj­ nych zamkniętych do otwartych, pozwoli to nam określić miejsce badanej społecz­ ności w makrostrukturze społecznej. Autorka zaproponowała, aby genezą i czyn­ nikami kulturowymi tłumaczyć funkcjonowanie w społeczności lokalnej mechaniz­ m ó w samoregulacji służących do utrzymywania w niej stanu równowagi w e w n ę t r z ­ nej wobec przemian i nacisków z zewnątrz. Wiele referatów w s k a z y w a ł o na czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e oddziałujące na społeczności lokalne zarówno w sposób sprzyjający rozwojowi i umacnianiu się więzi między członkami społeczności, jak i na te czynniki, które w p ł y w a j ą na sty­ mulowanie migracji jednostek z danej społeczności. N a j w i ę c e j miejsca powyższej kwestii poświęcili autorzy doc. dr Maria Biernacka w referacie „Społeczności w i e j ­ skie w regionie bieszczadzkim" i dr Stanisław Jałowiecki w „Społeczność lokalna jako stymulator procesów migracyjnych". Zwłaszcza ostatni z wymienionych refe­ ratów potwierdził tezę, iż negatywne przystosowanie jednostki, czyli jej odmienny system wartości od systemu wartości obowiązującego w danej społeczności, w p ł y w a na postawy migracyjne. Na pytanie, jakiego typu więzi i przemiany w postawach mieszkańców można zaobserwować w takich jednostkach administracyjnych, jakimi są gminy (po 6 la­ tach ich funkcjonowania), starał się odpowiedzieć zespół łódzkich socjologów z Z a ­ kładu Socjologii Wsi i Miasta na przykładzie badanych przez ten zespół gmin W i ­ dawa i Czarnocin. Hipotezy badawcze zespołu przedstawił dr Mieczysław Kowalski w referacie „Założenia badań nad kształtowaniem widawskiej społeczności gmin­ nej". Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny w ł a ­ dzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowanych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje rea­ lizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i orga­ nizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W poszczególnych referatach zespołu łódzkiego ujawniono różnicę między u s t a w ą o gminach a wcielaniem w życie postanowień ustawy. C y k l referatów ośrodka olsztyńskiego dotyczący społeczności m a ł y c h miast (li­ czących poniżej 5 tysięcy mieszkańców) otworzyła doc. dr Anna Szyfer referatem „Badania etnograficzne w społecznościach lokalnych m a ł y c h miast". Autorka stwier­ dziła, że w wybranych do badań 4 miasteczkach Lidzbark Welski, R y n , Ruciane Nida i Bisztynek) z w y j ą t k i e m Rucianego Nidy daje się zaobserwować, iż takie mia­ steczka częściej zachowują formy tradycyjnej kultury i w y k a z u j ą większą stabil­ ność ludności niż niektóre wsie. Ilustrujące ten cykl referaty przedstawiały badane miasteczka jako społeczności lokalne, oczywiście w zmodyfikowanej formie w od­ niesieniu do definicji społeczności lokalnej A. K ł o s k o w s k i e j . Społeczności tych mia­ steczek podlegają w s p ó ł c z e s n y m przemianom ze względu chociażby na to, iż mia­ steczka te są siedzibami władz gminnych, pełnią funkcje administracyjne i u s ł u g o - �KRONIKĄ Zarówno przygotowanie programu, dobór referatów, prowadzenie dyskusji i oprawa artystyczną, jak również cała strona organizacyjna sesji zasługują na n a j ­ wyższe uznanie. Danuta Tylkowa, Anna t Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565712b961e4184c732f2f09ba56feea.pdf 18a20e8cd491a526276e560318107ab9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:959 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.227-243 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С N E Z J E „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 „DEMOS" Redakcja polska kwartalnika „Demos", powodowana troską o rozpropagowanie i jak najpełniejsze wykorzystanie informacji etnograficznej i foklorystycznej, prag­ nie zapoznać polskich etnografów i folklorystów, choć nie tylko dla nich czasopis­ mo jest przeznaczone, z charakterem „Demosu". Czasopismo „Demos" jest wydawnictwem informującym o dorobku naukowym etnografii i folklorystyki europejskich krajów socjalistycznych. Wychodzi ono od roku 1960 i publikuje — w języku niemieckim — noty dokumentacyjne. Redakcja naczelna, koordynująca prace redakcji krajowych, znajduje s i ę w Berlinie. P o d s t a w o w ą część materiałów publikowanych na łamach „Demosu" stanowią recenzje prąc z dziedziny etnografii i folklorystyki. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych tych dyscyplin, jak również dociekań szczegółowych z zakresu kultury ludowej, struktury społecznej, historii kultury materialnej, historii kultury robotniczej i folklorystyki. Recenzje, oprócz noty bibliograficznej, zawierają krótkie Í M Í R \ \ l ION \U. F.T1I S O G R V P H I S M I Í ;roL{vi.oKfSTisťiii; JM-OUMATIONKN �22S RECENZJE Omówienie treści publikacji, określają ich cel badawczy, metody badań i założenia w y j ś c i o w e autora, wreszcie wyniki k o ń c o w e . Czasopismo zamieszcza różne infor­ macje o przejawach etnograficznego i folklorystycznego ruchu naukowego w k r a ­ jach socjalistycznych. W 1979 r. redakcja „Demosu" planuje wydanie zeszytu specjalnego p o ś w i ę c o ­ nego muzealnictwu etnograficznemu, a w 1980 r. zeszytu z informacjami o insty­ tucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmujących s i ę badaniem kultury l u ­ dowej. Kwartalnik „Demos" można zaprenumerować za pośrednictwem „Ruchu", cena rocznego abonamentu wynosi 420 zł. R O M A N R E I N F U S S , Meblarstwo ludowe w Sztuki P A N , Wrocław 1977, 300 s., 181 il., 5 i), kol. Polsce, „Ossolineum", Instytut Pod koniec 1977 r. ukazała s i ę i natychmiast zniknęła z półek księgarskich pra­ ca R. Reinfussa, będąca podsumowaniem jego wieloletnich badań nad ludowym meblarstwem w Polsce. Jest to na pewno praca szczególna z wielu w z g l ę d ó w . Autor prezentuje w sposobie podejścia do kultury materialnej i warsztatu pracy metody k l a s y k ó w etnografii w tej dziedzinie — K . Moszyńskiego i K . Dobrowolskiego. Wychodzi on jednak poza klasyczny schemat odtwarzania poszczególnych faz roz­ woju określonych form przedmiotów i śledzenia zasięgów ich w y s t ę p o w a n i a . Zależy mu raczej na przedstawieniu osiągnięć ludowego meblarstwa zarówno pod w z g l ę ­ dem różnorodności jego form, jak i bogactwa rozwiązań czysto estetycznej natury w c a ł y m kontekście historycznych i kulturowych u w a r u n k o w a ń ich powstania. Aby ten cel osiągnąć, trzeba nieco szerszej perspektywy widzenia „rzeczy" w kulturze. Trzeba przede wszystkim zobaczyć, jakie b y ł y ich relacje do znaczących w y d a r z e ń i n u r t ó w w kulturze Europy, a nie tylko w ł a s n e g o regionu oraz w jakim pozosta­ w a ł y stosunku do ogólnego poziomu życia ich t w ó r c ó w i u ż y t k o w n i k ó w . Praca R. Reinfussa podejmuje ten problem, chociaż stanowi on tylko część uzupełniającą ogólnej analizy form i rodzajów mebli ludowych. Dotychczasowa literatura przed­ miotu nie d a w a ł a podstaw do rozważań tego typu. B y ł y to bowiem prace przyczynkarskie lub monografie regionów, w których meblarstwo ludowe, mniej lub bar­ dziej eksponowane, ginęło na tle innych zjawisk kultury. Niesłusznie jednak autor pominął w tym miejscu milczeniem opracowania dotyczące meblarstwa ludowego Warmii i Mazur, które przecież istnieją i mogą być bardzo intresującym pretek­ stem do szerszych rozważań. Wracając jednak do tematu podkreślić należy, że w pracy R. Reinfussa, w przeciwieństwie do tego, co już napisano, wykorzystany został materiał źródłowy dotyczący terenu całej Polski. Autor opierał się g ł ó w n i e na zbiorach archiwum Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie, jak również dokumentach prawa cywilnego i karnego (spisy masy spadkowej, testamenty, inwentarze itp.). Jak pisze we wstępie; „Praca niniejsza jest pierwszą próbą systematycznego ujęcia zagadnienia ludowego meblar­ stwa na terenie Polski". Książka ta nie ma jednak ambicji przedstawienia problemu w sposób absolutnie wyczerpujący, g ł ó w n i e ze względu na stan źródeł: „Musimy bowiem zdawać sobie s p r a w ę z tego, że w stosunku do rozległości zagadnienia pra­ ca niniejsza jest daleko idącym skrótem". Nie znaczy to jednak, by nie mogła imponować ilością i skrupulatnością zebranego materiału oraz w zakresie wyzna­ czonego jej celu' w y p e ł n i a ć doskonale swoich zadań. Cel książki formułuje autor w sposób następujący: „Powinna spełniać rolę pierwszego informatora w rękach szerokich kół miłośników sztuki ludowej, młodzieży studiującej etnografię czy projektantów-meblarzy, którzy w meblarstwie ludowym chcieliby szukać inspiracji dla swych przyszłych opracowań". �RECENZJE 229 Mówić o meblach ludowych to w ł a ś c i w i e m ó w i ć o wnętrzu chaty chłopskiej, bowiem stanowią one jej integralną część. Dlatego t e ż pierwszy rozdział swej pracy poświęca autor historii kształtowania się urządzenia wiejskiego wnętrza mieszkal­ nego, sięgając do zamierzchłych czasów pierwszych ludów rolniczych, których osiadły tryb życia dał podstawy do rozwoju wczesnych form mebli. 'W odniesieniu do środkowej Słowiańszczyzny materiał archeologiczny daje względnie p e w n ą pod­ s t a w ę do rekonstrukcji dopiero od w i e k ó w średnich. Autor sugeruje możliwość istnienia w ó w c z e s n y m wnętrzu, co jest równie ciekawe, jak problematyczne, tzw. świętego kąta. Miejsce to jest do tej pory uchwytne w izbach chłopskich na roz­ ległych obszarach Słowiańszczyzny. Jest rzeczą bardzo cenną, że autor charakteryzując wyposażenie wnętrza w i e j ­ skiego i dbając o prawdziwość rekonstruowanego obrazu nie traci z oczu kilku podstawowych wyznaczników, które przez wszystkie okresy historyczne miały decy­ dujący w p ł y w na ostateczny kształt ludowego rzemiosła artystycznego. B y ł y to przede wszystkim: kontakty miasta ze w s i ą (silniejsze lub słabsze, ale zawsze i n ­ spirujące) oraz rozwarstwienie społeczne wsi. Sama rekonstrukcja historyczna nie jest jednak zbyt konsekwentna. Autor robi duże przeskoki w czasie (od średniowie­ cza do X V I I w.) i akcentuje, chyba zbyt przesadnie, rolę X I X w. w T O Z W O J U pol­ skiego meblarstwa. Nie dla wszystkich bowiem regionów, np. Mazur czy Powiśla, wiek X I X był szczytem osiągnięć w tej dziedzinie. Trzeba jednak przyznać, że stara s i ę uwzględniać maksimum czynników mających w p ł y w na specyfikę mebli określonego regionu. Rozdział drugi, poświęcony t w ó r c o m mebli ludowych, daje krótką charaktery­ stykę sposobów docierania rzemiosła na w i e ś , prowieniencji stolarzy wiejskich i zakresu ich działalności. Można bowiem w tym miejscu postawić pytanie, co de­ cyduje o tym, że ten lub inny mebel nazwiemy ludowym. Nie pochodzenie t w ó r c y jest tutaj kryterium kwalifikującym, lecz pozycja społeczna odbiorcy. Stolarze trudniący s i ę wyrobem mebli ludowych rzadko pochodzili z ludu, ale musieli w swej pracy uwzględniać gusty i kryteria estetycznej oceny odbiorców swoich t o w a r ó w i w ł a ś n i e ich zapotrzebowanie w tym względzie zaspokajać. W a ż n e jest również dla obiektywnej oceny tego, co składało się na tradycyjne wyposażenie wiejskiego wnętrza, podkreślenie różnicy m i ę d z y sprzętami wyrabianymi we w ł a s n y m zakresie a meblami kupowanymi na jarmarkach lub bezpośrednio u stolarza, które są g ł ó w ­ nym przedmiotem uwagi autora. Twórcy tych mebli, szczególnie mieszkający na wsi, byli nie całkiem anonimowi, a liczne ośrodki stolarskie rozrzucone po całej Polsce w zupełności zaspokajały potrzeby swoich wiejskich odbiorców. Autor śledzi z u w a g ą losy najbardziej znaczących ośrodków, p r z e ż y w a ł y one bowiem chwile w z l o t ó w i u p a d k ó w i one właśnie przyczyniły się do powstania tej mozaiki rodzajów i form mebli ludowych, które dotrwały do naszych czasów. Rozdział trzeci poświęcony jest technice wykonywania i zdobienia mebli ludo­ wych. Jest to wyczerpujący przegląd materiałów, z których korzystali stolarze, spo­ s o b ó w obróbki drewna i zdobienia gotowych już e l e m e n t ó w . Narzędzia, jakimi po­ sługiwali się stolarze zarówno w warsztatach miejskich, jak i wiejskich, przedsta­ wione są na planszach (tab. I I i I I I — s. 63 i 65). W sposób bardzo ciekawy autor analizuje również sposoby przejmowania z meblarstwa stylowego trudnych tech­ nik zdobniczych, np. intarsji, lub ciekawszych m o t y w ó w dekoracyjnych i adaptowa­ nia ich na w ł a s n e potrzeby. Autor śledzi również proces następowania po sobie rozlicznych technik zdobniczych, a tym samym kierunki rozwoju ludowego meblar­ stwa w Polsce. Mając do dyspozycji tak rozległą i różnorodną bazę źródłową, autor posłużył s i ę w sposób bardzo logiczny kilkoma kryteriami klasyfikacji. Dobrane one zostały w ten sposób, by przechodząc przez kolejne stopnie ogólności uwzględnić możliwie wszystkie podlegające analizie obiekty. Przede wszystkim wyróżnione zo­ stały „meble służące do użytku wszystkich osób ze sobą współżyjących ... i te, �230 RECENZJE które są przeznaczone wyłącznie dla dzieci". Jest to zasada podziału wyczerpująca w ł a ś c i w i e wszystkie rodzaje mebli, z jakimi m o ż e m y mieć do czynienia w chacie chłopskiej. Następnie stosując kryterium użyteczności autor dzieli meble na: a) Przeznaczone do wypoczynku: pomosty do spania, ławy, łóżka i krzesła. Trochę trudno w ramach tej klasyfikacji zmieścić stół — autor czyni to jednak i jest to w e d ł u g mnie zabieg czysto formalny. Chcąc bowiem konsekwentnie stosować k r y ­ terium użyteczności, należałoby wyróżnić grupę mebli przeznaczonych do spoży­ wania posiłków, w której znalazłby się stół, ale również i cała galeria ł a w i ławek. W ten sposób zakresy wyróżnionych przez autora grup mebli w znacznym stopniu pokrywałby się, co zakłócałoby logikę przyjętego podziału i nie przyniosło spodzie­ wanych korzyści. Dlatego też umieszczenie stołu w grupie mebli do wypoczynku jest moim zdaniem wyborem mniejszego zła. b) Sprzęty, „których funkcją jest przechowywanie odzieży, naczyń oraz drobnych ruchomości, a w i ę c : skrzynie, półki, kufry, szafy i kredensy", c) Sprzęty uzupełniające wyposażenie wnętrza, głównie służące do oświetlenia pomieszczeń i zegary. Tę zasadniczą część pracy kończy charakterystyka mebli dziecinnych. Z podzi­ wu godną k o n s e k w e n c j ą i znawstwem analizuje autor poszczególne obiekty wy­ różnionych grup mebli, zastanawiając się nad rozwojem poszczególnych form od konstrukcji prostszych do bardziej złożonych i wyrafinowanych. Jest to bardzo logiczny sposób podejścia do analizy tego typu materiałów, chociaż nie zawsze to co wcześniejsze jest automatycznie prostsze w formie. Autor zdaje sobie z tego sprawę, co jest godne podkreślenia, formułując bardzo ostrożnie sądy dotyczące bezwzględnej oceny wieku poszczególnych obiektów. T e n bardzo konsekwentny i przejrzysty sposób opisu wzbogacają mapy zasięgów w y s t ę p o w a n i a co ciekawszych form mebli, liczne rysunki i plansze. Książkę kończy kilka istotnych refleksji na temat wielorakich przyczyn tak g w a ł t o w n e g o zaniku tradycyjnego w y p o s a ż e n i a wiejskiego wnętrza. Autor próbuje również podsumować całokształt w p ł y w ó w kultury warstw elitarnych, a głównie meblarstwa stylowego, na ludowe meblarstwo i wyróżnić momenty najbardziej zna­ czące dla twórczej inspiracji rzemieślnika wiejskiego. Bardzo cenna wydaje mi się również uwaga R. Reinfussa dotycząca regionalnych zróżnicowań mebli. Mając do dyspozycji tak szeroką panoramę osiągnięć ludowego rzemiosła artystycznego, autor uważa za celowe i m o ż l i w e wyróżnienie zespołu obiektów, które można by przyjąć za reprezentatywne dla określonego regionu: „Każda z regionalnych grup mebli polskich ma swe cechy własne, jakie mimo wspólnego podłoża rozwojowego i mimo wzajemnych w p ł y w ó w nadają jej indywidualne piętno". Cenne jest również umiej­ scowienie osiągnięć naszego meblarstwa ludowego w szerszej perspektywie analo­ gicznych zjawisk w kulturze krajów sąsiednich. Praca R. Reinfussa jest publikacją ze wszech miar godną uwagi, głównie ze względu na podjęty przez autora problem i sposób jego przedstawiania. Nie było w polskiej literaturze etnograficznej pozycji o takim charakterze, tzn. ujmującej zagadnienie meblarstwa ludowego w sposób systematyczny i całościowy. Jest to również bez wątpienia praca inspirująca do dalszych opracowań w tej dziedzinie, np. pod k ą t e m regionalnego zróżnicowania, ale również w ujęciu całościowym, czy oceny miejsca polskiego meblarstwa ludowego na tle podobnych zjawisk w k u l ­ turze ludowej innych narodów Europy. Na zakończenie chciałabym wyrazić żal, że książka, w której tak dużo m ó w i się o bogactwie kolorystyki mebli ludowych, zawiera tak znikomą liczbę barwnych plansz i fotografii. Iwona Juglarska-Janik �RECENZJE E T N O G R A F I J A V STRANÁCH SOCIALIZMA. O C E R K I R A Z V I T I J A Izdatelstvo „Nauka", Moskwa 1975, s. 340. 231 NAUKI, Omawiana tu publikacja została przygotowana w Instytucie Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A N Z S R R . Jest ona rezultatem współpracy znanych uczo­ nych radzieckich (Ju. V . Bromlej, który jest jednocześnie przewodniczącym kole­ gium redakcyjnego, K . W. Czistow, G . G . Stratanowicz, N. L . Żukowska, E . G . Aleksandrenkow, A. N. Dementiewa-Leskinen) z uczonymi z innych krajów socja­ listycznych (m. in. L . W. Markowa, A . Kutrzeba-Pojnarowa, I . Vladuciu, A . P r a n da, H . Strobach, L . Kosa, H . C . Raldin i in.). Praca jest zbiorem piętnastu artykułów poświęconych przede wszystkim historii i rozwojowi etnografii w dwunastu europejskich i pozaeuropejskich krajach soc­ jalistycznych. Autorzy kolejnych rozdziałów położyli szczególny nacisk na zagadnie­ nie organizacyjno-instytucjonalnych podstaw nauki i rozwój g ł ó w n y c h kierunków badań, uwzględniając także osiągnięcia wybitniejszych badaczy i wskazując w a ż ­ niejsze publikacje. Chronologiczne ramy artykułów są różne. Punktem wyjścia są na ogół lata, w których w poszczególnych państwach rozpoczęła się budowa ustroju socjalistycznego. Wyjątek stanowią tu artykuły o etnografii radzieckiej, polskiej i bułgarskiej, nawiązujące bliżej do historycznych początków tej nauki, tj. X V I I I X I X w. Najdłuższą tradycję ma bez wątpienia etnografia radziecka. W początkach lat dwudziestych naszego stulecia była to już nauka samodzielna i nowoczesna, w p e ł ­ ni przeciwstawiająca się panującej na przełomie X I X i X X w. rosyjskiej koncepcji „Zivoj stariny". Po rewolucji w K r a j u Rad dostrzeżono możliwość wykorzystania etnografii na potrzeby administrowania ogromnym w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m p a ń ­ stwem. Stąd ¡w pierwszym okresie rozwoju etnografii w tym kraju d o m i n o w a ł y ba­ dania nad składem etnicznym ludności i kulturą poszczególnych narodowości. Ten kierunek badań rozwija się nieprzerwanie do dziś i nie ma pod w z g l ę d e m rozmachu odpowiednika w innych krajach. Natomiast we wszystkich pozostałych europejskich krajach socjalistycznych m ó w i m y o rozwoju etnografii dopiero po 1945 r. W większości krajów omawiany okres 1945-1973 daje s i ę podzielić na dwa lub niekiedy trzy podokresy. Pierwszy etap stanowią lata 1945-1950/1952. Wyjątkiem jest tu NRD, gdzie etnografia w r a ­ mach p a ń s t w a socjalistycznego rozwija się dopiero po roku 1950. Pierwszy etap charakteryzuje s i ę zdobywaniem przez etnografię miejsca w strukturze dyscyplin uniwersyteckich, przede wszystkim w gronie nauk historycznych, w sferze zaś metodologii — wprowadzaniem teorii marksistowskiej. Prace badawcze polegały w ó w c z a s głównie na pilnym gromadzeniu materiałów terenowych, służących wszech­ stronnej dokumentacji przemijającej kultury ludowej. W niektórych krajach w tym okresie etnografowie w dużym stopniu przyczynili się do usunięcia p o w a ż n y c h b ł ę d ó w ideologicznych ciążących nad całą nauką humanistyczną. Szczególnie j a s k r a ­ w i ę problem ten uwidocznił się w NRD, gdzie przeprowadzono k r y t y k ę o b o w i ą z u ­ jących w Niemczech hitlerowskich pseudonaukowych teorii o charakterze rasistowsko-nacjomalistycznym. Początek drugiego etapu przypada na lata 1953-1956. W tym czasie d o k o n y w a ł y się dość znaczne przeobrażenia ideologiczne i organizacyjne w naukach humanis­ tycznych w i ę k s z o ś c i socjalistycznych krajów Europy. Można rzec, że są to lata n a ­ rodzin nowoczesnej etnografii lepiej dostosowanej do w y m o g ó w współczesnej meto­ dologii i pragmatyki społecznej. Odtąd etnografia zaczyna zmierzać do r ó w n o m i e r ­ nego i wszechstronnego badania nie tylko dawnych, ale i nowych przejawów k u l ­ tury ludowej (stwierdzenie to nie dotyczy Z S R R , gdzie tego rodzaju zmiany zaszły w latach 30-tych. P o ł o w a lat 50-tych charakteryzuje się wytyczaniem nowych �232 RECENZJE dróg rozwoju etnografii i znacznymi zmianami organizacyjnymi. Powstaje wiele samodzielnych etnograficznych placówek badawczych, takich jak instytuty etnografii bądź folklorystyki (np. w C S R R i Rumunii), umacnia się wyraźnie pozycja katedr na uniwersytetach, rozwija się sieć muzeów. W kilku krajach badania etnograficzne staly się udziałem instytucji o zróżnicowanym profilu, np. akademii nauk społecz­ no-politycznych (Rumunia), instytutów sztuki (w wielu krajach) czy względnie sa­ modzielnych instytutów o charakterze regionalnym (głównie w Z S R R , Jugosławii). Interesująco rysuje się w drugiej połowie lat 50-tych i w latach 60-tych zagad­ nienie centralizacji struktur organizacyjnych etnografii oraz koordynacji badań na gruncie tej nauki. W kilku krajach podjęto nawet próby ścisłego planowania roz­ woju nauki (ZSRR, Węgry, Bułgaria). Nie zawsze przynosiło to dobre efekty (brak odpowiednich kadr, słabość struktur organizacyjnych). Dla przykładu na Węgrzech dopiero po 1967 r. udało się stworzyć ogólnokrajowe centrum badawcze. W pozo­ stałych krajach, mimo istnienia centralnych instytutów, trudno byłoby mówić 0 znacznym postępie w planowaniu i koordynowaniu badań. Przykładem zaś nie­ z w y k ł e j decentralizacji etnografii jest Jugosławia, gdzie każda republika ma 1 lub 2 odrębne, specyficznie wyprofilowane instytuty. W niektórych krajach mimo okrzepnięcia podstawowych form instytucjonalnych powraca się do w ą t k u reor­ ganizacji (np. w początku lat 70-tych w Bułgarii). Przeważające partie artykułów poświęcone są ukazaniu zasadniczych k i e r u n k ó w badań etnograficznych. Autorzy czynią to na zasadzie mniej lub bardziej przej­ rzystych w y l i c z e ń podstawowych publikacji. Jednakże nie wszystkie artykuły są pód tym w z g l ę d e m dostatecznie wyczerpujące. Pominięto też np. niektóre osiągnię­ cia badawcze, jak choćby rezultaty węgierskich i czeskich prac etnograficznych nad kulturami pozaeuropejskimi czy znaczny dorobek etnografii czechosłowackiej w badaniu kultur wiejskich (ten ostatni został tu potraktowany nad wyraz skrom­ nie). Analiza informacji o treści kilkuset prac cytowanych przez autorów prowadzi do wniosku, ż e w większości europejskich krajów demokracji ludowej postawiono zdecydowanie na badanie cech kultury współczesnej wsi socjalistycznej, przede wszystkim skolektywizowanej (w Z S R R , C S R S , N R D , na Węgrzech i w Bułgarii). Natomiast, jak się wydaje, w Polsce, Rumunii i Jugosławii proporcje w badaniu pozostałości tradycji i upowszechnianiu się na wsi nowych w z o r ó w i wartości są bardziej w y r ó w n a n e . Ponadto nieco większą w a g ę przywiązuje się do badania me­ chanizmów zmian i uchwycenia dynamiki przemian. W kilku krajach o złożonej strukturze etnicznej rozwijane też są systematycz­ ne badania nad kulturą poszczególnych grup narodowościowych (np. w Z S R R , Buł­ garii, Jugosławii, Rumunii oraz Czechosłowacji). Niekiedy problematyka ta wiązana jest ściśle z z zagadnieniami etnogenezy i historycznych procesów etnicznych (ZSRR, Bułgaria, Jugosławia). Charakterystycznym zjawiskiem jest też tworzenie s i ę no­ wych dziedzin badawczych na styku etnografii i innych dyscyplin rozwijających s i ę współcześnie. Szczególnie widoczne jest to w Z S R R — etnosocjologia, etnodemografia czy etnolingwistyka, także w N R D — agroetnografia, i w Jugosławii — etnogeografia. W większości krajów zainteresowania etnografów rozszerzyły się poza zagadnie­ nia związane z kulturą w s i bądź grup etnicznych. Mniej w i ę c e j od końca lat p i ę ć ­ dziesiątych i początku sześćdziesiątych rozwijają się badania nad kulturą miejską 1 robotniczą. Dotychczas największe osiągnięcia na tym polu mają etnografowie w ZSRR, NRD i CSRS. Istotnym w y k ł a d n i k i e m osiągniętego poziomu rozwoju etnografii w każdym z europejskich krajów socjalistycznych wydaje się określenie stopnia zsyntętyzowania wiedzy o g ł ó w n y m przedmiocie badań etnograficznych, a w i ę c kulturze l u ­ dowej. Sposoby i czas realizacji opracowań syntetycznych są różne. Obok obszernej �RECENZJE 233 encyklopedii Narody mira (13 t o m ó w wydanych w Z S R R w latach 1954-1966) poja­ w i ł y się w innych krajach opracowania dotyczące rodzimej kultury ludowej, jak np. węgierski kilkutomowy słownik etnograficzny, jednotomowe opracowanie zbiorowe w C S R S , synteza opracowana w ramach obszernej pracy historycznej w NRD, pu­ blikacja wybitnego uczonego bułgarskiego C h . Vakarelskiego syntetyzująca wiedzę 0 tradycyjnej kulturze ludu bułgarskiego i m. W latach siedemdziesiątych podjęto prace nad realizacją syntetycznych ujęć kultury ludowej w Polsce, Rumunii i Jugo­ sławii. Wspólną cechą etnografii europejskich krajów socjalistycznych jest rozwijanie badań kartograficznych i prowadzenie zapisu kultury ludowej za pomocą atlasów etnograficznych. Nieco inaczej kształtował się profil etnografii w socjalistycznych krajach poza­ europejskich. U źródeł tej odmienności tkwią przede wszystkim specyficzne warunki społeczno-gospodarcze i kulturowe, w jakich rozwijały się te państwa. O etnografii tych k r a j ó w wiemy niewiele, może z w y j ą t k i e m Mongolii, gdzie od wielu lat pro­ wadzone są polskie badania etnograficzne. A r t y k u ł y zamieszczone w omawianej tu pracy pozwalają nam bliżej poznać zasadnicze cechy rozwoju tej dyscypliny i cha­ rakter zainteresowań pracowników tej gałęzi nauki w Wietnamie, K R L - D , Mongolii 1 na Kubie. Najpełniej scharakteryzowana została etnografia kubańska. E . G . Aleksandrenkow rzeczowo przedstawił działalność poszczególnych ośrodków badawczych, dorobek n a u k o w c ó w , zakres podejmowanych zagadnień, patrząc na życie naukowe kraju przez pryzmat polemiki, dyskusji naukowej, współpracy z naukowcami z in­ nych krajów, sympozjów, zjazdów itp. Nie zapomniano też powiedzieć o pewnych niedociągnięciach. Historia etnografii kubańskiej została ukazana na tle w a ż n y c h w y d a r z e ń politycznych, co pozwala w znacznym stopniu wyjaśnić . możliwość jej rozwoju, podejmowane problemy badawcze i zainteresowania (nip. reakcją na nasi­ lające się w p ł y w y amerykańskie w okresie rządów Batisty było zwrócenie uwagi na rodzimą kulturę, jej źródła i rozwój). Aleksandrenkow omówił też ważniejsze koncepcje teoretyczne n a u k o w c ó w kubańskich dotyczące np. procesów akulturacji, badania ras czy tzw. cubanidad, procesów religijnych i etnicznych. Wydaje się, że etnografia w pozostałych krajach pozaeuropejskich została scha­ rakteryzowana mniej wnikliwie i w nieco odmienny sposób. Charakterystyce g ł ó w ­ nych kierunków badań, instytucji i wydawnictw naukowych poświęcono tu stosun­ kowo niewiele miejsca. Autorzy poszczególnych relacji — specjaliści od wybranych zagadnień etnografii — omówili natomiast wyczerpująco niektóre kierunki badań, np. nad kulturą materialną w K R L - D , religioznawczych — w Mongolii, i badania nad mniejszościami narodowymi i ich kulturą w Wietnamie. W socjalistycznych krajach pozaeuropejskich poświęca się wiele uwagi spra­ wom etnogenezy i etnolingwistyki, przypisując pracom z tego zakresu szczególne znaczenie polityczno-społeczne. Wyniki badań służą tu bowiem m. in. potwierdze­ niu przynależności mniejszości narodowych do jednego organizmu p a ń s t w o w e g o , unaoczniają ich wkład do kultury ogólnonarodowej, np. mongolskiej czy wietnam­ skiej. Nie mniej w a ż n e i frapujące dla etnografów są też zagadnienia tworzenia się w ł a s n e j kultury, źródeł wielu zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h współcześnie, zmian kulturowo-społecznych, a także opracowania z zakresu kultury materialnej. Wszystkie te zagadnienia w y m a g a j ą jeszcze dokładnych badań i m o ż e m y spodziewać się, że prace nad nimi będą stanowiły najważniejszy nurt badań etnograficznych w tych krajach. Tam, gdzie w p ł y w y obcych kultur ścierały się silnie z rodzimą twórczoś­ cią wielu narodowości wchodzących w skład określonego organizmu p a ń s t w o w e g o , badanie procesów etnogenetycznych i odtworzenie korzeni wielu zjawisk w s p ó ł ­ czesnych napotyka jednak znaczne trudności. Nic też dziwnego, że wobec tylu nie w y j a ś n i o n y c h do końca zjawisk kultury, mających swe źródło w odległej nieraz przeszłości, na dalszym planie pozostają badania współczesnych zmian społeczno- �234 RECENZJE kulturowych będących n a s t ę p s t w e m wprowadzenia ustroju socjalistycznego i no­ wych form gospodarowania. Zmiany, jakie zachodzą w życiu ludności miast i wsi w wyniku industriali­ zacji i urbanizacji, stanowią w s p ó l n y przedmiot badań prowadzonych we wszystkich krajach socjalistycznych. O badaniach tego typu w krajach europejskich już wspom­ niałem. Spośród krajów pozaeuropejskich stosunkowo największymi osiągnięciami na tym polu może pochwalić s i ę Mongolska Republika Ludowa. W pracach nad tzw. urbanizacją stepu przez wiele lat uczestniczyli polscy etnografowie. Ich wkład do nauki mongolskiej został jednak pominięty milczeniem przez autorów artykułu. Etnografowie w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych specjalizują się głównie w opracowaniach typu monograficznego i sięgają często do źródeł pisa­ nych pochodzących z różnych okresów historycznych. Czasem zakres ich zaintere­ s o w a ń pokrywa się z zainteresowaniami historyków. P r z y k ł a d e m mogą tu być ko­ reańskie badania nad sytuacją partyzantów w latach trzydziestych naszego wieku w tym kraju. Z silnym ukierunkowaniem na poznanie w ł a s n e g o dziedzictwa k u l ­ turowego łączy się w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych ścisła współpraca etnografii z innymi dyscyplinami humanistycznymi oraz współpraca między róż­ nymi placówkami naukowymi i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i . Przy stosunkowo niewiel­ kiej liczbie etnografów współpraca ta daje wspaniałe rezultaty. Omawianą publikację z całą pewnością można zaliczyć do udanych i potrzeb­ nych. Informacje, jakie w niej zawarto, wzbogacają naszą wiedzę o rozwoju etno­ grafii w innych krajach, dają możliwość dokonania porównań i oceny dorobku. Walory pracy podnoszą obszerne dane bibliograficzne w przypisach lub — jak w wypadku artykułu A. Kutrzeba-Pojnarowej o etnografii polskiej — w specjal­ nym wyborze. Może trochę szkoda, że w poszczególnych relacjach zabrakło informacji o bada­ niach planowanych na najbliższe lata, o nowych zagadnieniach w y m a g a j ą c y c h szczegółowego opracowania w przyszłości lub jeszcze nie tkniętych przez etno­ grafów. Obraz etnografii, jaki otrzymaliśmy po przeczytaniu tej pracy, byłby w ó w ­ czas z pewnością bardziej kompletny. Andrzej M A R I A C I O A R A , Zand etnografičtí. 1979, 156 s., 48 s. ilustr., mapa. Stawarz Rádauti, Editura Sport-Turism, Bucuresti Książka M. Cioará otwiera serię Zone Etnografice, która ma objąć 75 tomów, mających ukazać się w ciągu najbliższych 10 lat. Każdy tom tej serii będzie po­ ś w i ę c o n y jednemu z wyodrębniających się obszarów etnograficznych Rumunii, mniejszych od podstawowych regionów, które moglibyśmy określić jako podregiony lub strefy. Inicjatorem i koordynatorem serii jest prof. Ion Vladutiu, autor wyda­ nego przed 6 laty fundamentalnego opracowania Etnografia romaneases. W przedmowie do omawianej książki (przetłumaczonej także na język angiel­ ski, francuski i niemiecki) I . Vladutiu przedstawił charakterystykę i zadania całej serii. Ukazuje się ona w epoce umacniania się socjalistycznego społeczeństwa R u ­ munii dostarczając niezbędnej szczegółowej wiedzy o jego dziedzictwie kulturowym, o etnogenezie i historii narodu rumuńskiego. „Prace, które się mają ukazać w tej serii, zakrojonej na skalę ogólnonarodową, zostały podjęte dla w y p e ł n i e n i a luki odczuwanej od dawna w literaturze specjalistycznej, a równocześnie przez połącze­ nie precyzji i dokładności interpretacyjnej z przystępnym podaniem materiału fak­ tycznego — dla stworzenia ż y w e g o fresku i t r w a ł y c h wartości tradycyjnych r u - �RECENZJE 235 muńskiej kultury ludowej, dostępnego dla wszystkich kategorii czytelników, od specjalistów do szerokiej publiczności" (s. 11). I . Vladu^iu podkreśla odczuwalny w Rumunii fakt, że „rzeczywistość etnograficzna i folklorystyczna współczesnej R u ­ munii stanowi ... archiwum przechowujące wartości o doniosłym znaczeniu dla historii i kultury narodu rumuńskiego", inne w każdej ze stref i inne nawet w róż­ nych wsiach (s. 12). Stwierdza też, że powstające współcześnie wartości i dzieła t w ó r c ó w ludowych w e j d ą w przyszłości do dziedzictwa kulturowego i tradycji tej epoki. Każdy w i ę c obywatel interesujący s i ę swym narodem i jego bogatą kulturą powinien umieć dostrzegać wartości tej kultury i rozumieć je. Łączy się to z po­ trzebą uprawiania turystyki nastawionej na poznawanie kraju, opartej na dobrze opracowanych przewodnikach. Poszczególne tomy Zone Etnografice mają pełnić m. in. funkcję takich przewodników. Autorami ich są etnografowie, którzy dobrze znają swe tereny, zapewniają w ł a ś c i w y dobór materiałów i jasny w y k ł a d zagadnień. W przedmowie brak jest dokładnego sprecyzowania kryteriów, jakimi badacze rumuńscy posługują się przy wydzielaniu poszczególnych stref etnograficznych. Zostanie to zrobione zapewne w jednym z następnych t o m ó w ; z informacji ustnej autora wiadomo mi, iż musiał zrezygnować z bardziej naukowego charakteru pierwszych tomów, aby lepiej porozumieć się z wydawnictwem, które związane jest ze sportem i turystyką, chętnie uwzględnia krajoznawstwo i zdecydowało się wy­ dać tę wielką serię po 7-8 t o m ó w rocznie. Do następnych t o m ó w mają dojść m. in. plansze z rysunkami (plany domów, kroje ubiorów, ozdoby itp.), i niektóre bardziej szczegółowe dane. Omawiany tom dotyczy strefy Rádáutl (od nazwy miasta leżącego w północnej części rumuńskiej Bukowiny, w dorzeczu górnego biegu rzeki Suczawy). Jej wschod­ nia część jest pagórkowata, środkowa i zachodnia w y ż y n n a i górska (do 1470 m n.p.m.). Rozciąga się ona łukiem wzdłuż granicy ze Związkiem Radzieckim na d ł u ­ gości blisko 90 km, przy największej szerokości we wschodniej części około 30 km. Styka się z nią 5 innych stref rumuńskiej Bukowiny. S ą tu 2 miasta (Rádáuti i Sol­ ca), 20 gmin i kilkadziesiąt wsi; nie podano dokładnej ich liczby ani liczby miesz­ k a ń c ó w w strefie. W klasztorze koło wsi Putna znajduje się grób wybitnego w ł a d ­ cy Mołdawii Stefana Wielkiego (zm. 1504). Dominują w tej strefie, zwłaszcza w części zachodniej, wsie o strukturze i go­ spodarce tradycyjnej, z przewagą (w górach) drobnych, indywidualnych gospodarstw chłopskich. W większości wsi jest tradycyjne budownictwo chłopskie, prawie we wszystkich odnotowano trwanie tradycyjnych rzemiosł artystycznych. Noszony jest nadal, zwłaszcza na wschodzie, strój ludowy. W obydwu miastach oraz wsi Arbore są muzea lub zbiory etnograficzne. Na zasadniczą treść książki przypada 106 stron tekstu ze 156 stron ogółem. W 10 rozdziałach, obejmujących od 2 do 18 stron, przedstawiono: zarys geograficz­ ny i historyczny strefy Rádáuti (18 s.), zajęcia tradycyjne (5 s.), rzemiosła (14 s.), przemysł wiejski (2 s.), zagrodę w i e j s k ą (3 s.), mieszkanie (14 s.), zabytki architek­ tury (8 s.), strój ludowy (16 s.), zwyczaje (16 s.) i współczesne przejawy folkloru (3 s.), a dalej zakończenie i słowniczek w y r a z ó w gwarowych. Całość kończą trzy stronicowe streszczenia w języku angielskim, francuskim i niemieckim, niestety zbyt ogólne, o małej ilości konkretnych informacji. W a ż n y m elementem książki są liczne, na ogół dobre fotografie, przeważnie kolorowe, zamieszczone na 48 stro­ nach kredowego papieru. Dobór ich jednak nie jest najlepszy — mało scen z życia, żadnych — z pracy produkcyjnej lub twórczej, brak jest reprodukcji dawnych r y ­ cin czy fotografii. Dość przejrzysta mapka w podziałce 1:300 000 zawiera minimum potrzebnych danych. Selektywna bibliografia obejmuje 63 pozycje, w tym 1/5 z za­ kresu etnografii i folklorystyki. Nakład w y n i ó s ł 6100 egzemplarzy. Seria Zone Etnografice jest przedsięwzięciem godnym uwagi i uznania jako pierwsza tego rodzaju w krajach socjalistycznych. Jako podobną można w y m i e n i ć �236 RECENZJE zainicjowaną przed kilku laty serię prac poświęconych subregionom Anglii. Seria r u m u ń s k a jest opracowywana w e d ł u g jednego wzorca, na podstawie literatury przedmiotu, materiałów archiwalnych oraz specjalnie w tym celu prowadzonych badań terenowych. Można sądzić, że kolejne tomy zyskają należne powodzenie w swym kraju. Pierwszy tom ma z konieczności charakter nieco eksperymentalny i wydawcy oraz autorzy wniosą zapewne niezbędne poprawki i uzupełnienia do to­ m ó w następnych. Przydałoby się m.in. nieco przesunięcia akcentu z odległej historii na czasy bliższe i w i ę c e j konkretnych danych, jak choćby odnoszących się do liczby i struktury ludności, wielkości wsi, typologii domów itd. W druku są już kolejne 3 tomy poświęcone strefom: Beius, Buzau i Dolj, które powinny się ukazać w przy­ szłym roku. Edward Pietraszek R O M U L U S V U L C A N E S C U , Kolumna niebios, Ludowa Spółdzielnia Wydawni­ cza, Warszawa 1979, s. 179, ilustracje, bibliografia, mapa. Niewiele ukazało się w Polsce pozycji na temat Rumunii. Praca, którą dosta­ liśmy do rąk, na pierwszy rzut oka dotyczy szczegółu — jednego zabytku sztuki, ale kiedy przyjrzymy jej się bliżej, dostrzegamy, że od tego szczegółu autor przechodzi do spraw szerszych — próby rekonstrukcji mitologii rumuńskiej dotyczącej kon­ cepcji życia i świata. Założenie to ambitne i mające podstawy do osiągnięcia sukce­ su, ale przy w i ę k s z e j bazie materiałowej, a co za tym idzie, przy znacznym powięk­ szeniu zakresu i rozmiarów pracy. P o n i e w a ż jednak autor ograniczył się do o m ó ­ wienia kolumny niebios w jej rozmaitych postaciach, otrzymaliśmy pracę przyczynkarską. Autor opiera się na reliktach etnograficznych i folklorystycznych zarówno ta­ kich, które przetrwały do dziś, jak i średniowiecznych, znanych z zachowanych przekazów. Korzysta również z materiałów archeologicznych. Autor nie ogranicza terytorium objętego badaniami do samej Rumunii, będąc przekonanym o pokre­ w i e ń s t w i e kulturowym D a k ó w i Greków, sięga często po materiały greckie, a po­ r ó w n a w c z o i po przykłady z całego świata. To ostatnie wydaje się niepotrzebne, przykłady te nie wnoszą nic nowego, a materiał rumuński broni się doskonale sam przez się. U w a ż a m , że poparcie go paroma przykładami z Europy byłoby zupełnie wystarczające. • Pierwsza część pracy — teoretyzująca — dotyczy różnych koncepcji mitologii roślinnej i kultu roślinnego i na tym tle autor przedstawia kult drzew w Rumu­ nii. Najważniejszym, najświętszym drzewem wydaje się jodła, ale jej symbolika jest dwoista; jest drzewem życia i śmierci, szczęścia i nieszczęścia. Poszczególne części drzewa u ż y w a n e są oczywiście do różnych praktyk magicznych, a ono same w y s t ę p u j e w większości obrzędów. Jodła sadzona była, gdy człowiek się rodził, i to­ warzyszyła mu przez całe życie, w y g l ą d e m swym świadcząc o przyszłości, jaka go czeka. Niekiedy jodłę zastępowano jabłonią. Jodłę w lesie wycinali na wesele druż­ bowie, podobnie zresztą jak działo się to przed pogrzebem młodzieńca lub panny. Autor zaskakuje tutaj czytelnika obszernością, barwnością i archaicznością prezento­ wanego materiału. Zwłaszcza przytoczonymi przemowami do drzewa ścinanego czy też już biorącego udział. w obrzędzie. Po bardzo dokładnym omówieniu obrzędów rodzinnych autor pobieżnie tylko przelatuje obrzędy doroczne, traktując w y s t ę p u ­ jące tu drzewo jako drzewo płodności. Stanowi to z pewnością n i e k o n s e k w e n c j ę a czytelnikowi zostawia uczucie niedosytu. Na pocieszenie otrzymuje on jedną �237 RECENZJE ciekawostkę: drzewo jalmużnicze, które ustawiano w drugi dzień Wielkanocy po­ środku stolu zastawionego specjalnie dobranym jadłem i ubierano w łakocie. Po na­ bożeństwie zapraszano do stołu ubogich i żebraków. Zeby wymowa tego zwyczaju nie budziła wątpliwości, na czubku drzewa sadzano „ptaka duszy". B y ł to w i ę c po­ częstunek dla zmarłych, którzy w postaci żebraków odbierali dary. Na tym w ł a ś c i w i e kończy się prezentacja drzew obrzędowych; w dalszej części pracy autor, wychodząc od form obrzędowych czy magicznych, przechodzi do przed­ stawienia różnych s ł u p ó w o podobnej symbolice i właściwościach. Słupy te dzieli niestety na niezliczoną ilość kategorii i odmian, wskutek czego czytelnik gubi się szybko i do końca nie zrozumie, po co ten podział został wprowadzony. Jako najważniejsze koncepcyjnie autor przedstawia słupy podpierające niebo i zstępujące na ziemię. Potwierdzenie wiary w te słupy odnaleźć można w kolędach i legendach, ale Vulcanescu przytacza jeszcze wierzenia starożytnych Rzymian oraz znaleziska archeologiczne ze słynną kolumną Trajana na czele. Oczywiście tytuło­ wa kolumna niebios jest w ł a ś n i e takim słupem podtrzymującym niebo, a jedno­ cześnie drzewem życia zapewniającym kosmiczny kontakt strefy ziemskiej z nie­ bieską. Od takiej otoczonej kultem kolumny krok już tylko do przydrożnych kapliczek, a raczej słynnych rumuńskich „troje", składających się z jednego lub wielu krzy­ ży oraz wielu wmontowanych w całość ikon. Vulcanescu pisze: „Początkowo trojce nie miały nic wspólnego z chrześcijaństwem; znak krzyża jako symbol słoneczny został przyjęty przez chrześcijaństwo z miejscowej mitologii i utożsamiony z k r u ­ cyfiksem" (s. 87). Słupy w każdej swej postaci rzeczywiście zdobione były symbola­ mi słonecznymi, m i n . różnymi formami kół i krzyży wzajemnie w siebie wpisanych oraz siekierką. Słupy, tak jak i drzewa, w y s t ę p o w a ł y we wszystkich obrzędach ro­ dzinnych oraz niektórych dorocznych, ponadto znaczyły granice i skrzyżowania dróg. Wystawiane były też przez całą w i e ś jako wota, np. w celu odwrócenia za­ razy czy powiększenia plonów. Budowane były głównie przez specjalistów z całym szeregiem obwarowań magicznych. Poza tymi funkcjami ogólnospołecznymi słupy służyły też do magii, i to zarówno czarnej, jak i leczniczej. Łączyły je również związki z rusałkami leśnymi i wodnymi. Vulcanescu twierdzi, że kolumna niebios musiała być początkowo związana z mitem słonecznym, którego treść uległa zapomnieniu po nałożeniu się nań m i t ó w i symboli chrześcijańskich. Najpełniejszy kształt artystyczny osiągnęła na przełomie X I X i X X w. Omawiając jej funkcję artystyczną, autor znów wprowadza podział na motywy, techniki i wątki, co być może ułatwiło mu przedstawienie zagadnienia, ale czytelnikowi utrudniło odbiór. Praca Vulcanescu w y p e ł n i a w pewnym stopniu lukę istniejącą w dostępnych przeciętnemu czytelnikowi informacjach o kulturze bliskiego przecież kraju, etnografowi zaś pokazuje niezmiernie bogaty i barwny materiał. P e w n ą przeszkodę w odbiorze książki stanowią wspomniane już klasy­ fikacje, które laika mogą zniechęcić, a etnografowi i tak wiele nie mówią. Nie przeczy to jednak cennym wartościom poznawczym książki. Jadwiga Y O G E N D R A S I N G H , Modernization oj Indian Tradition. Social Change, Thompson Press (India) L t d , Faridabad 1977. Kubiakowa A Systemie Study of Publikacje dotyczące procesów przeobrażeń społeczeństwa indyjskiego oraz przeobrażeń składających się na nie licznych ugrupowań etnicznych i terytorial­ nych obejmują już wiele setek pozycji, w Polsce niemal całkiem nie znanych i nie- �238 RECENZJE dostępnych. Pisane są z reguły po angielsku, autorami są zaś przeważnie uczeni indyjscy (socjolodzy, etnolodzy, historycy, także politolodzy i ekonomiści), znaczny jest też udział przedstawicieli nauki brytyjskiej i amerykańskiej. , Y . Singh należy do grona wyróżniających się uczonych indyjskich średniego pokolenia, jest kierownikiem Ośrodka Badań S y s t e m ó w Społecznych na Uniwersy­ tecie J . Nehru w New Delhi, a poprzednio w y k ł a d a ł m.in. na kilku uniwersytetach amerykańskich i europejskich. Omawiana książka w i ą ż e się z jego zainteresowa­ niami socjologią kultury indyjskiej i oparta jest na niewątpliwie głębokiej znajo­ mości tej kultury oraz dobrym warsztacie socjologa. Może stanowić cenne wprowa­ dzenie do współczesnej problematyki społeczno-kulturowej Indii i godna jest uwagi etnologów ze względu na swe walory poznawcze, jak i metodologiczne. Zawiera ona w siedmiu kolejnych rozdziałach następujące problemy: 1. Zmiana społeczna w Indiach: sposób ujęcia, 2. Ortogenetyczne zmiany w tradycji kulturo­ wej a modernizacja, 3. Impakt islamu a modernizacja, 4. Impakt Zachodu a moder­ nizacja kulturowa, 5. Zmiany w strukturze społecznej a modernizacja (zmiany makrostrukturalne), 6. Zmiany mikrostrukturalne, 7. Modernizacja tradycji indyjskiej: analiza. Autor traktuje s w ą książkę jako zbiór studiów mających na celu zanalizo­ wanie dokonującego się w Indiach procesu modernizacji z systemowej perspekty­ wy socjologicznej. Kluczowe znaczenie przyznaje dwom pojęciom: struktury spo­ łecznej oraz tradycji. To drugie z nich wymaga, jak podkreśla autor, stosowania „pewnego rodzaju historiografii socjologicznej" (s. V I I ) , która pomaga w określeniu atrybutów indyjskiej tradycji, jak „hierarchia", „holizm" „ciągłość" i „transcendentalność". Tradycji wykazującej tendencję do przetrwania, a także do zmian adap­ tacyjnych w y n i k a j ą c y c h z narastającego nacisku modernizacji, która w warunkach indyjskich wynika z czynników w e w n ę t r z n y c h , jak i zewnętrznych. Przyjęcie za paradygmat obu tych pojęć: struktury społecznej oraz tradycji, w y j ą t k o w e dotąd w studiach nad zmianami społecznymi w Indiach, umożliwić ma w ł a ś c i w e , syste­ mowe ujęcie problemu. Rozdział 1 zawiera krytyczne omówienie założeń stosowanych w badaniach zmian społecznych i modernizacji w Indiach, w tym pojęć: sanskrytyzacja, westernizacja, wielka i mała tradycja, uniwersalizacja, parafianizacja, które nie mogą być stosowane w izolacji, niezależnie od siebie, jak podkreśla z naciskiem autor. Przedstawia on w związku z tym paradygmat obejmujący zespoły pojęć związane ze strukturą społeczną oraz tradycją. Paradygmat ten zostaje odniesiony do źródeł, z których mogą brać początek zmiany społeczne, oraz do natury zjawisk społecz­ nych, które ulegają tym zmianom. Autor analizuje g ł ó w n e atrybuty tradycji hin­ duizmu i islamu oraz ich w p ł y w na rozwój modernizacji. Tradycja islamu w c h ł o ­ nęła w Indiach szereg e l e m e n t ó w w ł a ś c i w y c h tradycji hinduskiej. Dla obu tych tradycji modernizacja oznacza zmianę przez przełamanie się z systemu hierarchii ku równości, z holizmu do indywidualizmu, z ciągłości do historyczności, z nadziemskości ku „racjonalizmowi z tego świata" i świeckości. Obydwie one uległy wcześniej zmianom pod w p ł y w e m impaktu Zachodu, jeszcze zanim u j a w n i ł y się zmiany modernizacyjne. Z w e w n ę t r z n y c h sił w y n i k ł proces „sanskrytyzacji" tradycji hinduskiej oraz „islamizacji" muzułmańskiej, a oba te procesy w y w o ł a ł y p o w a ż n e napięcia strukturalne. Zagadnienia te zostały rozwinięte przez autora w dwóch kolejnych rozdziałach, gdzie rozpatruje różne aspekty zmian w tradycji oraz ich współczesne powiązanie z procesami modernizacji i zmiany społecznej. Szczególnie ważne znaczenie przypi­ suje on analizie sanskrytyzacji i islamizacji w ich powiązaniu z w i e l k ą i małą tradycją, gdyż odzwierciedlają się tu napięcia indyjskiego systemu społecznego, wy­ w o ł a n e przez skostnienie systemu stratyfikacji i władzy, zamykającego masom lu­ dzi szansę na zmianę pozycji społecznej. Omawiany w rozdziale 4 w p ł y w Zachodu na Indie odegrał w czasach n o w o ż y t ­ nych najważniejszą rolę wśród egzogennych czynników zmian społeczno-kulturo- �RECENZJE 239 wych w tym rozległym kraju. Zapoczątkował on zmiany modernizacyjne oraz stwo­ rzył historyczne tło dla szerokiej konfrontacji obcych sobie tradycji Wschodu i Z a ­ chodu w Indiach. Oddziałał też mocno na zinstytucjonalizowanie się nowej, r ó w n o ­ ległej „wielkiej" tradycji. Przedstawione w rozdziałach 5 i 6 analizy zmian modernizacyjnych na płasz­ czyźnie mikro- i makrostruktur stanowią odpowiednik analizy odniesionej do wiel­ kiej i małej tradycji. Zakresem makrostruktury objął autor wielkie struktury po­ lityczne, przemysłowe i miejskie oraz g ł ó w n e kategorie społeczne, jak robotnicy przemysłowi, klasa średnia, a także elity: biurokratyczna, przemysłowa, polityczna i u m y s ł o w a . Elity te straciły po 1947 r. swą homogeniczność. Mikrostruktury obej­ mują kasty, rodziny i społeczności wiejskie. Przeprowadzona przez autora analiza wykazała, że wbrew przeważającym poglądom mikrostruktury Indii w y k a z a ł y dużą zdolność adaptacyjną wobec nacisku modernizacji. Kasty zwłaszcza w ł ą c z y ł y się do struktur w ł a d z y na poziomie wsi, okręgów, a nawet s t a n ó w i całego państwa, przybierając charakter i funkcje w ł a ś c i w e korporacjom. Cechą szczególną, w y j ą t ­ kową modernizacji w Indiach jest dokonywanie się jej poprzez adaptowanie struk­ tur tradycyjnych raczej niż przez ich rozbijanie, co- autor podkreśla może z p e w n ą przesadą. Obok modernizacji w y s t ę p u j e w i ę c pewna forma n e o - t r a d y c j o n a 1 i z а с j i. Zjawisko to w y j a ś n i a autor bliżej w ostatnim rozdziale książki. Zaletą pracy Y . Singha jest jasne postawienie problematyki oraz uważna ana­ liza zjawisk, zagadnień i problemów szczegółowych. Interesujące i konstruktywne jest jego ujęcie pojęć tradycji, modernizacji i westernizacji, mających uniwersalne znaczenie w analizie współczesnych procesów zmian społeczno-kulturowych. Indyj­ ski punkt widzenia uwydatnia ich specyficzne cechy. Jako westernizację określa autor, za M. N. Srinivasem, zmiany wprowadzone w Indiach przez półtorawiekowe panowanie brytyjskie, zwłaszcza w zakresie technologii, instytucji publicz­ nych, ideologii, a także układu wartości (s. 9). Nie jest ona równoznaczna z p o j ę ­ ciem m o d e r n i z a c j i , która ma charakter uniwersalistyczny i ewolucyjny, transetniczny i niezależny od określonych ideologii (w sensie ich decydującego zna­ czenia), a powinna być rozpatrywana na płaszczyźnie „instytucjonalizacji wyższego porządku kultury" (s. 61). Uosabia ona postawy racjonalne, wynikające z uniwersalistycznego punktu widzenia, i w i ą ż e się ściśle z umacnianiem naukowego poglądu na świat i jego upowszechnianiem. W przeciwieństwie do niej inspirowana przez B r y t y j c z y k ó w westernizacja mogła nawet przyśpieszyć proces sanskrytyzacji, a więc swoistego awansu mas w ramach tradycyjnej kultury indyjskiej przez ułatwienie kontaktowania się masom w y z n a w c ó w hinduizmu, podróżowania i pielgrzymowania (dzięki kolejom i in.). Bardzo wnikliwie analizuje też Singh pojęcie i rolę u r b a n i z a c j i , podkreś­ lając jej historyczne uwarunkowanie i stąd relatywne znaczenie. Miasta i kultura miejska mają w Indiach wiele w i e k ó w istnienia, lecz ich organizacja odpowiadała zasadom tradycyjnej w swej istocie kultury indyjskiej, dlatego nie m o g ł y się one stać same nośnikami modernizacji (s. 107). W miastach żyła jednak niewielka tylko część indyjskiego społeczeństwa (zaledwie 9,3% w 1881 г., 18% w 1961 г.). Wskazuje też na względność i kontrowersyjność zależności między rozwojem industrializacji i urbanizacji. Na trudności i błędy w tłumaczeniu powolnej, zwłaszcza na tle Euro­ py, industrializacji Indii, wynikającej nie tyle z indyjskiego tradycjonalizmu, ile z realnych, obiektywnych u w a r u n k o w a ń . Pojęcie małej i wielkiej t r a d y c j i przejął autor od R. Redfielda. Zgodnie z nim każda cywilizacja, mająca określoną strukturę społeczną i kulturową, roz­ wija się poprzez działania mas niepiśmiennych chłopów oraz elity, zdolnej do re­ fleksji. Masy ludowe kształtują małą tradycję, dziełem elit jest tradycja wielka, obie one pozostają ze sobą w stałym, wzajemnym oddziaływaniu (s. 13). Pojęcia te odgrywają szczególnie ważną rolę w analizowaniu zmian cywilizacji indyjskiej. �240 RECENZJE Książka Y . Singha ma poważną wartość dla rozumienia współczesnych zmian modernizacyjnych w Indiach, a także w całym w s p ó ł c z e s n y m świecie. Na podkreśle­ nie zasługuje historyczne widzenie analizowanych zjawisk przez autora, w tym sa­ mego procesu modernizacji, zmiennego w czasie i zależnego od konkretnych w a ­ r u n k ó w regionalnych, z czym wiąże się wielość w z o r ó w modernizacji (s. 213-215). Sporo uwagi poświęcił autor marksistowskiemu, dialektycznemu punktowi widzenia na problematykę zmian społecznych. Przedstawił s i ę jako zwolennik wielostronne­ go, integralnego ujmowania problematyki zmian modernizacyjnych, którego założe­ nia przedstawił w zakończeniu rozdziału l , sam zaś stara się je stosować w miarę możliwości wynikających z bardzo złożonej, indyjskiej rzeczywistości. Edward S. J . K O Z L O V , Fulbe Futa Džalona. Očerki étničeskoj, istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, s. 214. političeskoj Pietraszek i sociálno] Omawiana praca jest pierwszą obszerniejszą publikacją dotyczącą ludu Fulbe, jaka ukazała się w Polsce na rynku wydawnictw zagranicznych. Fulbe Futa Dżałona to opracowanie w pełni naukowe, o skrupulatnie i rzeczowo udokumentowanych tezach, poparte licznymi źródłami i wielojęzyczną literaturą przedmiotu. Celem pra­ cy jest charakterystyka zasadniczych etapów procesu historycznych przeobrażeń, j a ­ kie dokonały się w zachodnioafrykańskiej krainie Futa Dżalon, zdominowanej cał­ kowicie od trzech stuleci przez lud Fulbe. Dzieje tego ludu są g ł ó w n y m przedmio­ tem opisu, chociaż autor uwzględnia i inne ludy (plemiona) terytorium zajmowa­ nego przez Fulbe. Autor w y b r a ł do badań region Futa Dżalon przynajmniej z dwóch zasadni­ czych powodów. Po pierwsze — w Futa Dżalonie istniało w wiekach X V I I I i X I X jedno z najsilniejszych p a ń s t w Afryki Zachodniej, po drugie — lud Fulbe nadal zamieszkuje ten region rozwijając jego tradycje w ramach nowoczesnego p a ń s t w a i stanowi najliczniejszą grupę etniczną Gwinei (40% ogółu mieszkańców kraju) oraz jedno z największych skupisk ludów Sudanu Zachodniego, posługujących się języ­ kiem fulani. Zatem, jak można sądzić, region ten w y d a ł s i ę K o z ł o w o w i niezwykle znaczący dla rozwoju Afryki Zachodniej. Jednocześnie autor dostrzegł tu możliwość zbadania przeobrażania się ludu pasterskiego o organizacji plemiennej w społeczeń­ stwo osiadłe feudalne, a następnie wkraczające (po przekształceniach związanych z kapitalizmem epoki kolonialnej) w okres współczesnego kształtowania s i ę narodu gwinejskiego. Wydaje się, iż analogiczne procesy (dotyczące ludu Fulbe) Kozłów mógłby prześledzić jeszcze tylko w regionie Adamawa (Nigeria). Ramy chronologiczne pracy są wystarczająco szerokie i obejmują okres od X V w. do 1958 г., t j . roku uzyskania niepodległości przez G w i n e ę . Najwięcej uwagi poświęca K o z ł ó w rozwojowi p a ń s t w a Fulbe ( X V I I I - X I X w.) oraz przemianom społe­ czeństwa tego p a ń s t w a w epoce kolonialnej (1897-1958). Zawartość pracy stanowią: krótki w s t ę p ogólnie charakteryzujący lud Fulbe i jego środowisko geograficzne, osiem zasadniczych rozdziałów, zakończenie, w k t ó ­ rym przedstawione są g ł ó w n e wnioski, oraz obszerna bibliografia. We w s t ę p i e znajdujemy szereg podstawowych informacji o współczesności Fulbe. Lud ten ze w z g l ę d u na swoje niezwykłe rozprzestrzenienie wchodzi, w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu, w skład etniczny aż 15 krajów Afryki Zachodniej. Od dłuż­ szego czasu przeważająca część Fulbejów prowadzi osiadły bądź też półosiadły tryb życia. Tradycyjne pasterstwo zanika dziś, chyba przede wszystkim wskutek p o w a ż - �241 RECENZJE nego zmniejszania się terenów nadających się na sezonowe pastwiska. Dzisiejszych Fulbejów, nazywanych przez sąsiadujące z nimi plemiona Fula, Ifulan, Fulani czy Silmissi, łączy przede wszystkim język i głębokie poczucie odrębności etnicznej. Ich kultura uległa natomiast znacznemu zróżnicowaniu, a to na skutek zapożycza­ nia wielu e l e m e n t ó w kultur ludów i plemion, z którymi utrzymują oni do dziś ści­ słe kontakty (np. Hausa czy Mande). Obce elementy przyswajane były szybko, sta­ jąc się integralną częścią regionalnych odmian kultury Fulbe. Często b y w a ł o i od­ wrotnie — Fulbe asymilowali kulturowo plemiona mające zupełnie inne pochodze­ nie i tradycje, np. Haalpularen w Senegalu. Jedną z najbardziej charakterystycz­ nych cech Fulbe jest ich w y g l ą d fizyczny. Karnacją skóry, postawą i szlachetnymi rysami twarzy odbijają oni znacznie od wielu ludów murzyńskich, są łatwo rozpo­ znawalni w ogromnej mozaice rasowo-antropologicznej Afryki Zachodniej. Jednym z w i ę k s z y c h skupisk Fulbejów jest kraina Futa Dżalon. Region to 0 sporym znaczeniu dla tej części kontynentu afrykańskiego. Jest to węzeł hydro­ graficzny (swój początek biorą tu Niger, Senegal, Gambia i kilka mniejszych rzek) oraz od dawna rozwinięty rejon rolniczo-hodowlany. W rozwoju gospodarczym wyżynno-górzystego Futa Dżalonu mieli s w ó j udział głównie, co podkreśla Kozłów, autochtoniczni Dialonke i przybyli tam kilka w i e k ó w temu Fulbeje. Przejdźmy jednak do zasadniczej części pracy. W pierwszym rozdziale dokonuje K o z ł ó w przeglądu ważniejszych źródeł historycznych i prac badawczych z zakresu etnografii i historii dotyczących samego ludu Fulbe bądź regionu Futa Dżalon. Zda­ niem Kozłowa bliższe kontakty Europejczyków z tą częścią Sudanu Zachodniego nastąpiły w pierwszych dziesiątkach X V I I I w., kiedy to ekspedycje angielskie za­ częły penetrować tereny położone nieco dalej od poznanych już dobrze wybrzeży Zatoki Gwinejskiej. Z niezrozumiałych p o w o d ó w autor pominął dużo wcześniejszą w y p r a w ę Portugalczyka Diego Gomesa, która już w 1457 r. dotarła dosyć daleko w górę rzeki Gambia. Kronika będąca relacją z tej i następnych wypraw Gomesa dostarcza pierwszych podstawowych informacji o Futa Dżalonie i jego mieszkań­ cach . Obszerniejsze relacje pojawiają się następnie u schyłku X V I I I w., największa zaś część tego typu źródeł oraz opracowań dotyczących ludu Fulbe pochodzi z prze­ ł o m u X I X i X X w. Współcześnie historią i kulturą Fulbe interesują się badacze wielu krajów świata, w tym również Afrykańczycy (np. H . B a Amadou). Licznej grupie badaczy przewodzą od kilkudziesięciu lat Francuzi (M. Dupire, C h . Monteil 1 V . Monteil, L . Tauxier, G . Vieillard). Warto może dodać, że w polskiej literaturze afrykanistycznej liczba prac dotyczących Fulbe jest bardzo mała; na bliższą u w a g ę zasługują tylko artykuły Z . Komorowskiego * i T . C h w o j k i . Drugi rozdział poświęca K o z ł ó w etnogenezie Fulbe. Czyni to w formie zwarte­ go podsumowania rozważań i dociekań teoretycznych mających wyjaśnić zagadkę pochodzenia tego ludu. Kozłów, który zajmuje się zawodowo bliżej i tym proble­ mem* po dokonaniu krytycznej analizy ważniejszych teorii (przedstawianych g ł ó w ­ nie przez antropologów, etnografów, historyków i językoznawców) dochodzi do wniosku, że nie ma hipotezy, która by w sposób bezsporny rozstrzygała t ę zagadkę. Wydaje się, że sam K o z ł ó w skłania się ku twierdzeniu większości badaczy o afry­ kańskim pochodzeniu Fulbe. Z a podstawę tego twierdzenia przyjmuje się, iż w y 1 8 1 M . B. G o r n u n g, J . G . L i p i e c , I . N. O l e j n i k ó w , Historia poznania Afryki, Warszawa 1977, s. 73-74. * Z . K o m o r o w s k i , Fulanie i Haalpularen w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1969; t e g o ż , Tradycje i tospótczesność Afryki Zachodniej, Warszawa 1973, s. 55-73. * T. C h w o j k a , Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe, [w:] Materiały zachodniopomorskie, t. 14, Szczecin 1970. * S. J . K o z l o v , Zagadka proischoždenija národa fulbe, „Sovetskaja Etnogra­ f í a " , nr 2: 1967. 16 — Etnografia Polska X X V / J �242 RECENZJE gląd fizyczny, język i tradycje gospodarczo-kulturowe Fulbe kształtowały się przez kilka tysiącleci na terytorium Sahary i Sudanu w warunkach bliskich kontaktów z ludami zróżnicowanymi pod w z g l ę d e m rasowym i kulturowym. Bliższe ustalenie etapów (faz) rozwoju i przemieszczania się Fulbe, szczególnie przed X w. n.e., jest przy aktualnym stanie wiedzy bardzo trudne i wymaga dalszych wnikliwych stu­ diów interdyscyplinarnych. Kolejny rozdział zawiera charakterystykę sytuacji etnicznej i społecznej w F u ­ ta Dżalonie w wiekach X V - X V I I . Jest to k o ń c o w y okres migracji Fulbe z pobli­ skich terenów (Futa Toro, Masina i in.) i stabilizowania się pozycji przybyszów. W związku z osiedlaniem się różnych plemion posługujących się językiem fulani i prowadzących coraz bardziej zmieniający się tryb życia (przy tradycyjnym paster­ stwie pozostaje do dziś niewielka grupa, tzw. Bororo), które wchodzą w bliskie kontakty z plemionami autochtonów (głównie rolniczymi Dialonke), powstaje cieka­ wa mozaika etniczna i zarysowują s i ę specyficzne podziały społeczne. W niedługim czasie podziały te zaczynają wykraczać poza system organizacji rodowo-plemiennej. Wieki od X V do X V I I to dla Kozłowa okres kształtowania się podłoża histo­ rycznego większych zmian, którym ulegał lud Fulbe od I p o ł o w y X V I I I w. Autor zupełnie dobrze zarysował początkowy etap różnicowania się Fulbejów na poszcze­ gólne plemiona (takie jak Bari, Urubo, Díalo, Bororo i in.) i przechodzenia integru­ jącego się społeczeństwa Futa Dżalonu od formacji plemiennej do wczesnofeudąlnej. Temu ostatniemu zagadnieniu K o z ł ó w poświęca następny rozdział, będący syn­ tezą politycznych dziejów Fulbe w okresie od początku X V I I I do schyłku X I X w. Analiza sytuacji politycznej Futa Dżalonu nieodparcie wskazuje na znaczną siłę i potęgę państwa Fulbe w Afryce Zachodniej i istotną rolę, jaką to państwo od­ g r y w a ł o przez ponad 150 lat, obok takich państw, jak Bagirmi, Aszanti, Wadaj, Benin, Dahomej czy silnie scentralizowane Wasulu (II poł. X I X w . ) , bezpośrednio sąsiadujące z Futa Dżalonem. Procesem, który najbardziej zaważył na dalszym rozwoju państwa Fulbe, było jednak przyjęcie wiary muzułmańskiej. Islamizacja objęła przeważającą część społeczeństwa Futa Dżalonu, a odbyła się drogą świętej wojny, zwanej „dżihad". System w ł a d z y polityczno-religijnej, już wtedy od dłuż­ szego czasu silnie zrośnięty z islamem, doskonale odpowiadał przekształcającej się w tym okresie strukturze patriarchalno-feudalnej społeczeństwa Fulbe i po zaadap­ towaniu umocnił jego klasowy charakter. Zagadnienie to K o z ł ó w rozwija szczegóło­ wo w d w ó c h kolejnych rozdziałach. 5 Według autora społeczeństwo tworzące państwo Fulbe w Futa Dżalonie skła­ dało się w okresie X V I I I - X I X w. z trzech klas: ludności wolnej, kast rzemieślni­ czych i niewolników. Wśród ludności wolnej wyróżnia się od p o ł o w y X V I I I w. gru­ pa rządząca o układzie hierarchicznym analogicznym do elit w ł a d c ó w w p a ń s t w a c h arabskich. Podobieństwo to, wynikające głównie z faktu powszechnej islamizacji regionu Futa Dżalon, wyraża się w tytulaturze w ł a d c ó w wszystkich szczebli oraz w charakterze i zakresie ich przywilejów, praw i obowiązków polityczno-religijnych. Dla przykładu można podać, że głowie państwa Fulbe przysługiwał tytuł „almani" (imam) i że miała ona w ł a d z ę bardzo szeroką — decydowała nie tylko w sprawach politycznych i religijnych, ale także militarnych, dyplomatycznych i handlowych, była też jednocześnie n a j w y ż s z y m sędzią i posiadała autorytet w roz­ strzyganiu sporów i waśni między arystokracją plemienną. Największą część ludności wolnej stanowili osiadli i półosiadli oraz pasterscy Fulbeje; a także rolniczy Dialonke. Znaczna część tej kategorii tworzyła rodzaj 5 Na temat tego państwa ukazała się ciekawa praca M. T y m o w s k i e g o , Samori — bohater Czarnej Afryki, Warszawa 1976. W tej popularnonaukowej pra­ cy stosunkowo m a ł o jest informacji interesujących etnografa, autor skupia bowiem u w a g ę na historii walki państwa Wasulu z francuskimi wojskami kolonialnymi. �243 RECENZJE klienteli pozostającej w różnym stopniu zależności od arystokracji feudalnej. Naj­ niższą pozycję wśród ludności wolnej zajmowały grupy, które nie przyjęły islamu. Odrębną pozycję posiadały kasty rzemieślników. Ludzie ci, niejednokrotnie o róż­ nym pochodzeniu etnicznym, ze względu na wykonywane zajęcia (garbarstwo, farbiarstwo, garncarstwo, tkactwo i kowalstwo) spełniali istotną rolę w rozwoju go­ spodarczym Futa Dżalonu, jednocześnie nie będąc uzależnionymi od feudałów i nie pełniąc żadnych ról politycznych. Wśród wielu kast najciekawszą w y d a ł a się Koz­ ł o w o w i grupa Laobe, której p o d s t a w ę bytu stanowiła obróbka drewna. Laobe speł­ niają s w ó j zawód wędrując nieprzerwanie od wioski do wioski bądź miasta w ma­ łych, kilkurodzinnych grupkach. Autora zaciekawiły hipotezy dotyczące pochodze­ nia tej kasty, na przykład S. A. Diop wywodzi rodowód Laobe od ludu Sao, ludu niemal mitycznego, o k t ó r y m nadal wiemy niewiele . 6 Dużo uwagi poświęca też K o z ł ó w niewolniczemu odłamowi społeczeństwa Futa Dżalonu. Dobrze zostało ukazane w e w n ę t r z n e zróżnicowanie (społeczno-prawne) lud­ ności poddanej dzielącej się na n i e w o l n i k ó w domowych, z czasem stających się peł­ noprawnymi członkami rodzin, którym usługiwali, oraz n i e w o l n i k ó w będących w gestii arystokracji feudalnej. Autor wskazuje na specyfikę niewolnictwa w p a ń ­ stwie Fulbe, które polegało nie na utrzymywaniu coraz w i ę k s z e j liczby ludności pozbawionej elementarnych praw, lecz na wprowadzaniu potomków n i e w o l n i k ó w do normalnego społeczeństwa, nierzadko już w drugim pokoleniu. Ostatnie rozdziały poświęcone są szczegółowej analizie stosunków feudalnopoddańczych oraz zmianom zachodzącym w państwie Fulbe w okresie kolonializmu francuskiego. Ten drugi rozdział jest może stosunkowo najmniej przejrzysty, zawie­ ra jednak wiele trafnych spostrzeżeń i w n i o s k ó w dotyczących w p ł y w u stosunków kapitalistycznych na znaczne obniżenie się roli ekonomiki chłopskiej w Futa D ż a lonie i zachwianie się charakterystycznych cech dawnego stylu życia, jaki ukształ­ tował się w okresie istnienia państwa Fulbe. Szkoda, że autor potraktował zagad­ nienie współczesnego rozwoju Fulbe bardzo krótko, sugerując zaledwie kierunki niektórych przekształceń. Pewnym mankamentem pracy jest dość uboga i niezbyt reprezentatywna ilustracja ikonograficzna. Ocena ogólna pracy jest bardzo pozytywna. Śmiało można to opracowanie po­ lecić historykom i socjologom oraz etnografom zajmującym się przeszłością Afryki. Fulbe Futa Dżałona zaliczyć trzeba do nielicznych studiów, które w istotny sposób wzbogacają i, co chyba ważniejsze, pozwalają w e r y f i k o w a ć naszą wiedzę i poglądy (często błędne i stereotypowe) na temat etnicznej i politycznej historii A f r y k i . 7 Andrzej Stawarz • P o r . chociażby: V. B . M i r i m a n o v, Kultura Sao, [w:] Isskustvo narodov Afriki, Moskva 1975. Jest to jedno z g ł ó w n y c h zagadnień, jakimi zajmuje się od wielu lat Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R . Niedawno ukazała się zbiorowa praca przygotowana przez p r a c o w n i k ó w tego Instytutu (z D. A. Olderogge na czele) pt. Etničeskaja istorija Afriki, Moskwa 1977. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6f61157fa9c6d5441b7c4e4f89069fa.pdf 757e0ab4d8c59a9b5370cea7ade73581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1035 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:951 Title A name given to the resource Gerhard Konrad Kloska. 1943-1979 / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.25-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna; Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 GERHARD KONRAD KLOSKA. 1943-1979 | Nagła, tragiczna śmierć Gerharda. Zginął w wypadku samochodo­ w y m 4 grudnia 1979 r. Bliski Kolega, Przyjaciel — m ą d r y , niezwykle skromny i pełen prostoty. Jako naukowiec odznaczał się nie tylko w y b i t ­ nymi uzdolnieniami i dociekliwością, ale i szczególnie urzekającą rzetel­ nością intelektualną. Klimat Jego osobowości — niezwykłej i zarazem bardzo naturalnej — pozostał z nami, w nas. I dlatego nie sposób pisać o N i m w czasie przeszłym. Gerhard urodził się 3 sierpnia 1943 r. w Niwkach Książęcych w Po­ znańskiem. Szkołę średnią ukończył w Ostrowie Wlkp., po czym w la­ tach 1961-1966 studiował etnografię na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu im. Bieruta we Wrocławiu. Pracę magisterską na te­ mat: „Forma i znaczenie pieczywa obrzędowego w kulturze ludowej Sło­ wian (korowaj)", z oceną bardzo dobrą, pisał pod kierunkiem prof. dr. L . Godlewskiego. Nie zerwał też swego kontaktu z etnografią, kiedy po �20 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA, LECH MRÓZ studiach, dążąc do głębszego zrozumienia człowieka i kultury, zapisał się na studium doktoranckie z filozofii przy Instytucie Filozofii na Uniwer­ sytecie Warszawskim. Obrał sobie dziedzinę filozofii szczególnie ważną dla etnografii, czy szerzej — antropologii kulturowej, otwierającą nowe perspektywy poznawcze. Połączenie tych dwu niezmiernie wzbogacają­ cych się nawzajem dziedzin wiedzy w osobie takiej, jak Gerhard Kloska, niezmiernie rzadkie, a w Polsce bodaj jedyne, to wielka nadzieja nauko­ wa i to nie tylko w etnografii, ale i filozofii. Odejście Gerharda jest stra­ tą niepowetowaną. W 1973 r. obronił rozprawę doktorską pt. „Problem wartościowania w naukach społecznych", której promotorem był prof, dr M . Fritzhand. W t y m samym roku został etatowym pracownikiem naukowym Instytu­ t u Filozofii i Socjologii P A N , a w latach 1975/76 i 1976/77 wspólnie z dr K r y s t y n ą Starczewską prowadził seminarium naukowe poświęcone aksjo­ logii empirycznej, w którym brało udział parę osób ze środowiska etno­ graficznego. Z etnografią związany był również poprzez stałą współpracę z K a ­ tedrą Etnografii UW (od 1971 r.) prowadząc coroczne seminarium meto­ dologiczne dla studentów (w roku akad. 1971/72 wspólnie z prof. A. K u trzebą-Pojnarową), a w r. 1977/78 również wykład z ćwiczeniami pt. „Wy­ brane zagadnienia z filozofii" dla I V roku studiów. Brał stały udział w seminariach naukowych Katedry, a zabierając głos w dyskusjach dzie­ lił się ze słuchaczami swą dużą wiedzą, w n i k l i w y m i przemyśleniami i wyczuloną świadomością metodologiczną. W ostatnich latach uczestni­ czył również w pracach związanych z realizacją problemu węzłowego „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja", podej­ mując temat System wartości a badanie kultury narodowej. Opublikował szereg artykułów w „Etnografii Polskiej" (9 + 1 w dru­ ku), w „Ludzie" (4), „Etyce" (3) i „Studiach Socjologicznych" (2). Naj­ ważniejszą i zarazem największą pozycję w dorobku pisarskim dr. Ger­ harda Kioski stanowi jego praca habilitacyjna pt. Pojęcia, teorie г bada­ nia wartości w naukach społecznych, oddana do druku w PWN, która ma się ukazać w 1981 r. Autor uważał ją za podsumowanie pewnego etapu jedynie swych przemyśleń. Dalszą pracę przerwała tak bardzo przedwczesna śmierć. S P I S P U B L I K A C J I DR. G E R H A R D A K L O S K I I O P R A C O W A Ń P R Z Y G O T O W A N Y C H DO D R U K U 1. Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu Hermanna Bausingera, „Lud", t. 53: 1969, ss. 302-322. 2. Egzegeza „Totemizmu" Claude Lévi-Straussa, „Lud", t. 54: 1970, ss. 9-36. 3. Analiza sposobów użycia wyrazów „etyka", „moralność", „obyczaj", „zwyczaj" w polskim języku potocznym, „Etyka", t. 9: 1971, ss. 145-169. 4. Problem wartościowania w etnografii, „Lud", t. 55: 1971, ss. 225-239. �G E ГШ A M D K O N R A D 27 KLOSKA 5. Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarka, „Etnografia Polska", t. X V I : 1971, z. 1, ss. 79-114. 6. Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych?, „Etnografia Polska", t. X V I : 1971, z. 2, ss. 131-244. 7. Uwagi do artykułu Leszka Nowaka „Oceny w naukach społecznych w koncepcji twórców marksizmu", „Studia Socjologiczne", nr 1 (48): 1973, ss. 300-307. 8. Pojęcie wartości w teorii i badaniach empirycznych socjologii, „Studia Socjo­ logiczne", nr 4 (59): 1975, ss. 229-244. 9. Ewolucja oddzielenia opisu od powinności, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1, ss. 11-46. 10. Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 2, ss. 109-137. 11. Wpływ wartości na proces badawczy w naukach społecznych, „Etnografia Pol­ ska", t. X X : 1976, z. 2, ss. 11-34. 12. Wartości w poznaniu historycznym, [w:] Zagadnienia historiozoficzne, praca zbiór, pod red. J . Litwina, Wroclaw 1977, ss. 21-44. 13. Wartości jako własności przedmiotów, „Etyka", t. 16: 1978, s. 117-130. 14. Aksjologia behawiorystyczna Charlesa Morrisa, cz. I , „Etnografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 1, ss. 15-55. 15. Świadomość historyczna i jej badanie, „Lud", t. 63: 1979, ss. 113-127. 16. Rola introspekcji w poznaniu historycznym, [w:] Perspektywy historiozoficzne, praca zbiór, pod red. J . Litwina, Warszawa 1979. 17. Motywy, postawy i wartości a zadania nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 1, ss. 9-38. 18. Aksjologia behawiorystyczna Charlesa Morrisa, cz. I I , „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 1, ss. 39-53. 19. Sytuacja pojęcia wartości w naukach społecznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 2, ss. 31-59. 20. Falsyfikacjonizm K. R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Polska", t. X X I V : 1980, z. 2, w druku. 21. Błąd naturalistyczny, w maszynopisie. 22. Zdania ogólne w historii, w maszynopisie. 23. Pojęcia, teorie i badania wartości w naukach społecznych, w druku. 24. Traktat o wolności sumienia Jana Crella. Z dziejów tolerancji w Polsce, w maszynopisie. Krystyna Małkowska, Lech Mróz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81083a5306b4ebacfc75acca6bd067ee.pdf c349987a2e8c379df99ad501be5b8761 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:954 Title A name given to the resource Obrzęd budowy domu w Indiach starożytnych w świetle nakazów religijnych (ksiąg rytuału domowego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Suliga, Jan W. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 JAN WITOLD SULIGA OBRZĘD BUDOWY w DOMU ŚWIETLE (KSIĄG W INDIACH NAKAZÓW RYTUAŁU STAROŻYTNYCH RELIGIJNYCH DOMOWEGO) W większości kultur tradycyjnych fakt osiedlania się poprzedzany był szeregiem rytuałów. Rytuały te towarzyszyły następnie czynnościom budowlanym, po których zakończeniu następowała zwykle uroczystość pierwszego wkroczenia do nowego domu. Czynności związane z budową nowego domu podzielić można na trzy grupy: 1) techniczne czynności konstrukcyjne; 2) czynności konstruk­ cyjne oraz towarzyszące i m rytuały; 3) czynności rytualne nie związa­ ne bezpośrednio z budową, a stanowiące niejako jej wynik. Pierwsza grupa czynności kształtowała przestrzeń ekonomicznie. Pracom t y m nie towarzyszyły rytuały. Druga grupa czynności zabudo­ wywała przestrzeń zarówno ekonomicznie, jak i symbolicznie. Rytuał to­ warzyszył pracom konstrukcyjnym lub następował po ich zakończeniu. Ostatnia grupa czynności kształtowała przestrzeń symbolicznie, a wszel­ kie związane z nią działania miały charakter sakralny. Przedmiot niniejszego a r t y k u ł u stanowi obrzęd budowy domu (rozu­ miany jako dwie ostatnie grupy czynności), którego rekonstrukcja zosta­ ła oparta na przekazach źródłowych — księgach r y t u a ł u domowego. Ce­ lem artykułu jest wyjaśnienie ogólnych funkcji obrzędu, a poprzez zna­ czenia symboliczne poszczególnych jego elementów — wyjaśnienie funk­ cji i symboliki przestrzeni sakralnej, w której dom jest budowany. 1. ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE Jak już wspomniałem, analiza obrzędu budowy domu oparta będzie na księgach rytuału domowego (gfhya sutra), przeznaczonych dla gryhasthy (gfhastha) — czyli gospodarza, wykonującego większość czynnoś­ ci rytualnych podczas aktu kreacyjnego. Księgi te powstały w przedzia­ le między V a I V wiekiem p.n.e., a V I wiekiem n.e. Księgi rytuału domowego należy traktować jako sformalizowany na- �122 J A N W. S U L I G A kaz religijny, podręcznik dla wykonującego rytuały, strukturalny opis obrzędu, który wyczerpuje wszelkie (dozwolone lub poprawne w myśl autorów tekstu) możliwości. Każdy akt religijny opisany został w k i l k u wersjach, z których każda przeznaczona jest dla innej warstwy społecz­ nej (varna), sekty itp. Można więc traktować księgi rytuału domowego z jednej strony jako wzorzec modelujący rytuał; z drugiej zaś jako wzo­ rzec modelowy działający w sferze etyki okresu, w którym one po­ wstały. Ogólnie rzecz biorąc, funkcje gryhja sutr zbliżone są do niektórych funkcji mitów. M i t i poeta, a więc ten, który sformalizował to, co do­ tychczas egzystowało w pamięci grupy, są nosicielami tradycji — będąc jednocześnie depozytem i depozytariuszem. Kodyfikacja tradycji wymaga od poety użycia formuł, które zapew­ niają oszczędność w organizacji treści. Tekst jest jednak zrozumiały dla członków grupy, gdyż każda lapidarna formuła pełni rolę bodźca wydo­ bywającego treści zawarte w pamięci słuchaczy lub uczestników obrzędu. Podobnie jak księgi rytuału domowego, mit uwzględnia wszelkie (dozwolone) możliwości. O ile jednak mit może stać się poetyckim zapi­ sem (przy czym zapis ten rządzi się specyficznymi prawami fabularny­ mi), sutry są suchym, sformalizowanym opisem obrzędu, odwołującego się do zdarzeń mitycznych w sposób pośredni, tzn. poprzez teksty reli­ gijne i symbolikę czynności. W tej sytuacji można więc traktować mit i sutry jako nakazy reli­ gijne, różne pod względem formalnym, zbliżone, jeśli chodzi o treści, których są nosicielami. Wzajemny związek mitu i ksiąg rytuału domo­ wego jest wyraźnie widoczny przy rozpatrywaniu mitologii i obrzędo­ wości indyjskiej, gdzie hymny Rygwedy (Rgveda), Samawedy (Samaveda), Jadżurwedy (Yájurveda) i Atharwawedy (Atharvaveda) są wiedzą S ł o w a (śruti) — gryhja sutry zaś są wiedzą c z y n n o ś c i r y t u a l ­ n y c h , opracowanych na podstawie śruti. Z tych założeń wynikają następujące wnioski: Obrzęd jest konstruk­ cją samosterowną — to znaczy taką, w której wszystkie elementy współ­ działają ze sobą zarówno funkcjonalnie, jak i symbolicznie. Tworząc mit i będąc jego wynikiem, obrzęd staje się s t r u k t u r ą zamkniętą. Definicja taka jest zasadna jedynie w takim wypadku, gdy dany obrzęd nie może się przekształcić. Stać się tak może wówczas, gdy mamy do czynienia z uprzednią kodyfikacją obrzędu, strukturalnym opisem, który ma for­ mę nakazu religijnego. Obrzęd jest wówczas odwzorowaniem opisu i przez pewien, historycznie określony ciąg czasu zachowuje stabilność, nie dopuszczając nowych treści. Z powyższych przesłanek wynika następujące założenie: Interesują­ cy nas obrzęd składa się z takich elementów, których znaczenia symbo­ liczne, a przede wszystkim funkcje, winny być wyjaśniane w ramach �123 OBHZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH struktury. Istnieje również taka grupa czynności, które nazywam e l e ­ m e n t a m i n i e j a s n y m i . Oznacza to, że w strukturze opisu i ko­ mentarzach zapisanych w sutrach brak wystarczającej liczby danych, które mogłyby wyjaśnić badaczowi znaczenie opisywanych rytuałów. Do wyjaśniania tych elementów potrzebna jest znajomość kontekstu k u l t u ­ rowego, a co za t y m idzie, odrębna metoda badań. 2. M E T O D Y B A D A N Dla wyjaśnienia funkcji i znaczeń symbolicznych obrzędu budowy domu stosować będę metodę funkcjonalno-strukturalną, rozumiejąc przez s t r u k t u r ę „takie współistnienie zjawisk, w którym każdy człon zdoby­ wa swoją całościowość tylko przez inne i wraz z innymi" . Tak więc przez strukturę obrzędu będę rozumiał szereg rytuałów i ofiar, które są powiązane wspólnym sensem i celem. Celowi temu są podporządkowane cele cząstkowe poszczególnych elementów. Jednocześnie może istnieć w obrzędzie taki zespół czynności rytualnych i ofiarnych, który ze względu na swoją złożoność, jak również poprzez wyodrębnienie go z ca­ łości działań przez uczestników obrzędu, nabiera szczególnego znaczenia. Należy go wówczas traktować jako pewien, autonomiczny w stesunku do całości element. Dlatego też będę używał słowa obrzęd w dwóch zna­ czeniach —• węższym i szerszym. W znaczeniu szerszym rozumiem obrzęd jako całość czynności sakral­ nych poświęconych danemu celowi. W znaczeniu węższym — wspom­ niany wyżej, autonomiczny do całości, zespół czynności rytualnych i ofiarnych. Dla wyjaśnienia elementów niejasnych obrzędu stosować będę meto­ d ę porównawczą, wychodząc poza ramy czasowe narzucone przez dato­ wanie gryhja sutr. Postępowanie takie jest zasadne wówczas, gdy przyj­ mie się, że zarówno funkcje, jak i znaczenia obrzędów o podobnym lub zbliżonym przeznaczeniu są identyczne, niezależne od okresu, w którym obrzędy są wykonywane. Podobieństwo to wynika przede wszystkim z ciągłości kultury Indii. Mimo nakładania się licznych tradycji kultura wsi indyjskiej zachowała do dziś pewną stabilność. Rytuał wedyjski, chociaż w zmienionej formie, jest żywy dotąd wśród niektórych wyż­ szych kast , a proces sanskrytyzacji powoduje jego trwałość. 1 2 1 3 P. B o g a t y r i e w , Semiotyka'kultury ludowej, Warszawa 1975, s. 15. Por. K . S. M a t h u r , Caste and Ritual on an Malawa Village, Bombay 1964, s. 184. Zmiana statusu kasty (warny) w drabinie hierarchii społecznej może się od­ b y w a ć poprzez szczegółowe i dokładne przestrzeganie przepisów rytualnych (głów­ nie dotyczących pożywienia) charakterystycznych dla kasty wyższej. Oznacza to zwykle, że dana kasta przejęła rytuał genetycznie nawiązujący do przepisów obrzę­ dowych z okresu starożytności, a nawet czasów wedyjskich. Proces taki nazywamy 2 s �124 J A N W. S U L I G A Dlatego też przy wyjaśnianiu elementów niejasnych ograniczę się je­ dynie do obszaru Indii, a głównie Indii północnych i środkowych, gdzie powstała większość wykorzystanych w artykule źródeł. 3. ŹRÓDŁA W Y K O R Z Y S T A N E W A R T Y K U L E Literatura religijna Indii dzieli się na dwie grupy — literaturę w e dyjską (ok. X V - X V I w. p.n.e.) oraz sanskryeką (VI w. p.n.e.-XV w . n.e.). Obok tego podziału istnieje jeszcze inny, dostosowany do charakteru po­ szczególnych rodzajów wymienionej literatury, Wedy, aranjaki, brahmany i upaniszady należą do pism objawionych (śruti). Pisma późniejsze (z okresu sanskryckiego) należą do działu smryti (smrti) i obejmują to, co zostało opracowane przez wieszczów na podstawie pism objawionych. Literatura tego okresu to ithasy, purany, śastry i sutry. Sutry, jako komentarz do pism śruti, zajmowały się kilkoma działa­ mi nauki — fonetyką, gramatyką, etymologią, metryką, astronomią i r y ­ tuałem. O jego prawidłach mówiły kalpa-sutry. W skład kalpa-sutr wchodzą między innymi gryhja sutry, czyli księgi r y t u a ł u domowego. Gryhja sutry powstały między V w. p.n.e. a I I w. n.e. Jedynie Waikhanasa Smarta Sutra jest znacznie późniejsza. Obrzędem budowy domu zajmują się następujące gryhja sutry: Gobhila Gryhja Sutra (Gobhila Gfhya Sutra) i Khadira Gryhja Sutra (Kha~ dirá Gfhya Sütra) komentujące Samawedę, Apastamba Gryhja Sutra (Apastamba Grhya Sutra) i Hirańjakeśin Gryhja Sutra (Hiranyakeśin Gfhya Sutra) należące do redakcji Taittiriji Czarnej J a d ż u r w e d y (Tctittiriya Sarhhita), Paraskara Gryhja Sutra (Páraskara Gfhya Sütra) należą­ ca do Białej J a d ż u r w e d y oraz Sankhjajana Gryhja Sutra (Sánkhyayána Grhya Sütra) i Aśwalajana Gryhja Sutra (Asvalayana Grhya Sütra) przy­ pisane Rygwedzie. Sutry te powstały w południowo-wschodnich Indiach, na terenie Gudżeratu i w centralnych Indiach . Tak więc w okresie ich redakcji zasadniczo całe Indie były już znane. Tekst sutr podzielony jest na szereg akapitów, z których każdy zaj­ muje się innym elementem obrzędu. Teksty recytowanych podczas obrzę­ du formuł zaczerpnięte są zazwyczaj z Wed lub pism związanych z redak­ cją danej sutry. 4 sanskrytyzacją. Por. J . S z a t k o w s k a , Zmiany społeczeństwa kastowego w In­ diach współczesnych, Warszawa 1977. * Aśwalajana G. S. powstała w południowo-wschodnich Indiach, na terenie między rzeką Kryszną a Godawari; Síankhjajana G. S. — w Zachodnich Indiach (Gudżerat); Apastamba G. S. — na terenie obecnego stanu Andhra Pradesz; Hi­ rańjakeśin G. S. — w dolinie Gangesu; Paraskara G. S. — w Bengálu; a Khadira G. S. i Gobhila G. S. zredagowane zostały w Indiach centralnych. Por. L . R e n o u, Vedic India, Delhi 1971. �125 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH Specyficznym źródłem jest Waikhanasa Smarta Sutra (Vaikhánasa Smárta Sütra). Powstała ona w V I w. n.e. na Wybrzeżu Koromandelskim. Początkowo był to rodzaj podręcznika dla ascetów i pustelników. Później rozszerzona została o przepisy dla gospodarza. Sutra ta omawia jeden z elementów obrzędu budowy domu — obrzęd wastuśamany (vdstuśamana) — czyli pierwszego wejścia do domu po jego wybudowaniu. Zawiera jednak zastrzeżenie, że rytuały te należy wykonywać w ten sposób wówczas, gdy w rodzinie gospodarza ktoś u m a r ł lub się narodził. Zalecenia dotyczące obrzędu budowy domu znajdujemy również w Sa~ mawidhanie Brahmanie (Sámavidhana Brahmand). Należy ona do tzw. upabrahman (tekstów brahmanicznych zredagowanych mniej więcej w t y m samym czasie co sutry). 4. DOM I J E G O K O N S T R U K C J A Analiza hymnów Atharwawedy, jak również wzmianek w księgach r y t u a ł u domowego wykazuje, że teksty te mówią o dwóch zasadniczych typach domostw. Nie oznacza to rzecz prosta, że nieznane wówczas były innego rodzaju konstrukcje mieszkalne. Na podstawie danych archeolo­ gicznych, jak również płaskorzeźb z okresu starożytności można wnio­ skować, że bogactwo architektury wiejskiej było znaczne. Typ konstruk­ cji budynku zależał przede wszystkim od zamożności gospodarza, położe­ nia geograficznego i warunków naturalnych. Sutry mówią o dwóch rodzajach domostw. Pierwszy budowany był na planie koła lub też owalu, z centralnym słupem po środku. Drugi — na planie kwadratu lub prostokąta, którego dach wspierał się na ślemie­ niu leżącym na dwóch lub trzech sochach. Poszczególne części domu łą­ czone były za pomocą rzemieni. Do budowy ścian używano cienkich p r ę ­ tów bambusowych, trzciny, kamieni i gliny, a także cegły surówki. Dach k r y t y był strzechą. Jego kształt zależał od konstrukcji domu. Chaty budowane na planie koła miały dachy w kształcie stożka. Domy wznoszo­ ne na planie kwadratu miały dachy czterospadowe lub dwuspadowe. Po­ pularnym typem dachu był również tzw. „dach hangarowy" . Drzwi osadzane były w ścianie szerokofrontowej. Framuga składała się z dwóch słupów wbitych pionowo w ziemię. Jako próg kładziono płas­ k i kamień. Skrzydła drzwi przymocowywano za pomocą rzemieni, podob­ nie jak w domu homeryckim. Okno kratowano wąskimi deszczułkami . Budowę chaty rozpoczynano od zwózki drewna. Wynajęci rzemieślnis 6 5 Dach „hangarowy" zwany jest inaczej „dachem bengalskim". Jest to dach konstruowany z prętów bambusowych o kształcie półkolistym, łukowatej linii szczytu i ł u k o w a t y c h krawędziach okapów. * Widać to wyraźnie na płaskorzeźbach z Sańczi. �126 J A N W. S U L I G A су segregowali materiał budowlany, numerując bale zależnie od kolej­ ności ich użycia. Następnie wytyczano teren budowy i po wstępnych r y ­ tuałach rozpoczynano budowę poprzez wkopanie słupów w ziemię i usta­ wienie szkieletu przyszłego domostwa . Dalej konstruowano ściany, dach, a na końcu wybijano dziury na drzwi i okna. Ostatnią czynnością było położenie progu . 7 8 5. S Y S T E M A T Y K A OBRZĘDU Relacje na temat przebiegu i sposobów wykonywania rytuałów różnią się między sobą. Różnice te polegają na odmienności chronologii poszcze­ gólnych składowych części obrzędu i na odmienności koncepcji wykony­ wania czynności rytualnych. Opierając się na analizie źródeł, można jed­ nak wyszczególnić następujące grupy zagadnieniowe: 1) Techniki poszukiwania odpowiedniego terenu i zalecenia związane z budową domu: a) Kryteria wyboru gruntu — wybór ze względu na wygląd terenu i jakość gleby, — wybór ze względu na kierunek spadku wody, — wybór ze względu na szatę roślinną pokrywającą dany teren, — status społeczny gospodarza jako kryterium wyboru gruntu, — zakazy dotyczące otoczenia roślinnego, — sposoby sprawdzania wartości gleby. b) Zalecenia związane z budową domu: — zalecenia związane z usytuowaniem pomieszczeń, — status społeczny gospodarza jako kryterium umieszczania drzwi w stosunku do stron świata, — inne zakazy związane z kierunkiem sytuowania drzwi. 2) Wyznaczenie czasu rozpoczęcia budowy domu. 3) Obrzęd budowy domu: a) Rytuały wstępne poprzedzające prace budowlane. b) Rytuały towarzyszące pracom konstrukcyjnym — stawianie słupów narożnych, — wykopanie dołów pod słupy narożne, — stawianie słupa środkowego , — nakładanie ślemienia na sochy i poświęcanie dachu. c) Obrzęd poświęcenia domu — wastuśamana. 9 1 Alinadżataka, I, 1-3. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 10. * Czynność tę wykonywano jedynie przy budowie owalu. 8 domu na planie koła lub �127 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 6. A N A L I Z A OBRZĘDU B U D O W Y D O M U Przyjęte na początku założenie o samosterowności i swoistości obrzę­ du nie uwzględnia jego społecznego, a co za t y m idzie, ogólnoreligijnego charakteru. Rekwizyty, czynności i formuły magiczne używane w trak­ cie trwania obrzędu są charakterystyczne dla wszystkich lub większości zachowań rytualnych badanej społeczności, z drugiej zaś strony, przez swą ideologię są swoiste dla danego obrzędu. Rozpatrywany na płaszczyźnie psychologicznej obrzęd umożliwia od­ bycie przeżycia religijnego, rozumianego często jako bezpośredni kon­ takt z bóstwem. Odbywa się to na drodze emocjonalnej interpretacji przeżywanego aktu, nawet wówczas, gdy akt ten jest formalnie prosty. Podobnie jak teatr, obrzęd tworzy przestrzeń — scenę; jest więc ta­ kim rodzajem działania, które wytwarza różne postacie rzeczywistości rozumiane jako antynomia sacrum—profanum. Będąc systemem semiotycznym, obrzęd może być również traktowany jako proces modelowania świata, opis kolejnych momentów stwarzania, .zachowujący wewnętrzną hierarchię ważności. a) F u n k c j e wiedniego technik poszukiwania i wyboru odpo­ terenu i zaleceń związanych z budową domu Budowa domu obwarowana była licznymi zakazami i nakazami, do których budowniczy musiał się stosować. Nakazy te spełniały cztery podstawowe funkcje — zabezpieczającą, ekonomiczną, magiczną i spo­ łeczną . Nakazy zabezpieczające przed naturalnymi niebezpieczeństwami ogra­ niczają się do k i l k u zaleceń. Teren wybierany przez gospodarzy winien być takiego kształtu, by powódź nie mogła zniszczyć budynku Chatę należy więc budować na terenie w kształcie „cegły" lub na wzgórzu. Dotąd wiele domów w Indiach wznoszonych jest na sztucznie usypanych wzgórzach. Ochronie przed powodzią służą również konstrukcje palowe. 10 1 2 Nakazy związane z ekonomią dotyczą głównie rolnictwa i hodowli. Sutry są zgodne, że teren winien być odpowiednio nawodniony, równy i nie otoczony przez pustynię lub bagna, o dobrej jakości gleby . Jakość gleby sprawdzano dwoma sposobami — przez wykopanie dołu i zasypa­ 1S lo Przez, funkcję zabezpieczenia rozumiem kierowanie się takimi kryteriami, których stosowanie zabezpieczało dom np. przed powodzią. Przez funkcję ekono­ miczną rozumiem zespół nakazów i zakazów, których celem było badanie w ł a ś c i ­ wości użytkowych gleby. Zakazy magiczne chronią dom przez złymi mocami. Funkcję społeczną spełniają te nakazy, które uzależniają wybór miejsca od statusu społecznego gospodarza. Gobhila G. S., I V , 7, 12; Khadira Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 1-2. 11 1 2 13 G. S., I V , 2, 12-13. ' �128 J A N W. S U L I G A nie go ziemią zeń wydobytą oraz przez pozostawienie wody w dole przez całą noc. Metoda pierwsza służyła sprawdzaniu sposobności gleby, dru­ ga — jej nawodnienia . Gatunki roślin rosnących na danym terenie określały jego użytecz­ ność pod wzglądem hodowli. Dlatego też sutry nakazują usunięcie nie­ których rodzajów traw, a waiśja (vaisya) — rolnik lub pasterz, winien wybrać taki teren, który pokryty jest „delikatną t r a w ą " . Nakazy dotyczące magii płodności związane są przede wszystkim z wodą. W pobliżu przyszłego miejsca zamieszkania winno być źródło lub sadzawka, przy czym pożądane jest, by woda spływała w kierunku pół­ nocnym, północno-zachodnim lub wschodnim. Północ jest bowiem stroną świata, która przynosi dostatek, płodność i bogactwo. Zakazy i nakazy związane z magiczną ochroną przed złymi mocami dotyczą przede wszystkim roślin i rozmieszczania drzwi i pomieszczeń przyszłego domostwa. Aby uchronić chatę przed złem, należy więc usu­ nąć niektóre gatunki roślin uchodzących za złowróżbne — głównie z po­ wodu ich magicznego zastosowania (praktyki czarnoksięskie, medycyna, budowa stosu pogrzebowego). Jednocześnie sutry zalecają wybór takiego terenu, na którym rosną trawy kusa i virana — rośliny używane w r y ­ tuałach i ofiarach, a więc dobrowróżbne. Podobny charakter mają nakazy dotyczące rozmieszczenia pomiesz­ czeń. Według Gobhili G.S. strona południowa „spełnia wszystkie życze­ nia" . Dlatego nie należy budować głównej izby z tej strony. Jeżeli po­ łudnie przynosi wszystko to, czego człowiek zapragnie, to naturalne jest, że mieszkający tam ludzie będą uprawiać hazard . Ponieważ miejsce, gdzie woda spływa „ze wszystkich stron", uważane jest za dobro­ wróżbne — tam należy umieszczać główny pokój, co uchroni mieszkań­ ców przed zgubnymi skutkami gier hazardowych. Niejasny natomiast jest zakaz budowania drzwi wejściowych i w y j ­ ściowych naprzeciw siebie. Podobny zakaz dotyczy również umieszczania okien. Według M . Mullera zakaz ten związany jest z ochroną domu przed urokiem. Gospodarz nie powinien być widziany w chwili, gdy spożywa obiad lub wykonuje codzienne rytuały . Sutry nie wyjaśniają również zakazu budowania drzwi w stronę za­ chodu. Wspominając o t y m zakazie J. Auboyer stwierdza jedynie, że „strona ta należała do zmarłych" . Według mitologii zmarli udawali się na księżyc (w stronę północy), gdzie oczekiwali na odrodzenie się. Droga 11 15 16 11 18 19 1 4 Tamże. Gobhila G. S., I V , 7, 9-11. Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 11. M. M u l l e r , H. O 1 d e n b e r g, The Sacred Book of the East, Grihya — Sutras, t. X X X , cz. I / I I , Patna 1967, s. 121. J . A u b o y e r , Zycie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa 1969, s. 120. 16 1 6 18 M �OBRZĘD B U D O W Y DOMU W INDIACH 129 ta nosiła nazwę „ścieżki cieni" — pitryjana (pitryana). Ci zaś, którzy uwolnili się od więzów niewiedzy, wkraczali na „drogę bogów" —- dewajana (devayana), i udawali się na południe do królestwa boga Jamy (Yama). Jama był również bogiem-strażnikiem strony południowej. W kierunku południa składano także ofiary dla zmarłych. Niewiele natomiast wiemy o wcześniejszych koncepcjach dotyczących Świata Zmarłych (Pitrloka). W jednym z h y m n ó w Atharwawedy zmar­ łych porywają ze stosów pogrzebowych Maruty. Maruty były towarzy­ szami boga Waruny, będącego, również strażnikiem strony zachodniej. "Według jednego z h y m n ó w Rygwedy zmarły spotykał na swej drodze Warunę i J a m ę . O ile jednak Jama był jedynie królem Pitryloka, Waruna był najwyższym sędzią, władcą i strażnikiem kosmicznego prawa ryta (rta). Był również tym, który dostrzega wszystkie uczynki ludzkie. Zmarłym poświęcano również obrzędy, w których ruch okrężny odby­ w a ł się w kierunku niezgodnym z pozorną wędrówką słońca. Zakaz umieszczania drzwi w kierunku jednej ze stron świata funkcjo­ nuje do dziś w wielu regionach Indii. W pracy na temat kast indyjskich D. N . Majumdar pisze, że „drzwi nigdy nie są kierowane na południe, gdyż w opinii mieszkańców tylko stopy zmarłego wskazują tę stronę ś w i a t a " . Na mapie załączonej do pracy Majumdara na 111 domów ba­ danej wsi, jedynie 10 miało skierowane drzwi na południe. Zakaz budowania drzwi w stronę zachodu spotykamy tylko w naj­ starszej — Gobhili G. S. Można wnioskować,, że sutra ta nawiązuje do starszych koncepcji religijnych, które sytuowały Świat Zmarłych na za­ chodzie. Z czasem świat ten „przesunięty" został na południe i północ. Być może, obie te koncepcje występowały równocześnie, co potwierdzał­ by fakt bliskiego związku Jamy i Waruny. W toku dalszej ewolucji za­ nikła wiara w północną siedzibę zmarłych. Przyczyna niebudowania drzwi na zachód jest więc analogiczna do współcześnie funkcjonujących za­ kazów. Zarówno wybór terenu, jak i sytuowanie drzwi wobec stron świata uzależnione były od statusu społecznego (kasty) przyszłego właściciela domu. Według Gobhili G. S. bramin (brahmana) winien mieszkać w cha­ cie wybudowanej na terenie, którego gleba jest biała. Ponieważ bramin, jako ten, który wykonuje rytuały, jest tym, k t ó r y „pragnie świętego b l a s k u " — powinien wybrać teren pokryty t r a w ą darbha i kusa. Kszatrija — rycerz — (ksatriya) — wybiera teren o czerwonej glebie po­ rośnięty wieloma gatunkami traw, które zapewniają moc (ksatra). Waiśja — hodowca i rolnik — winien z kolei zamieszkać na terenie o żółtej 2 0 21 22 го Rygweda, X , 14, 7. D. N. M a j u m d a r , Caste and Comunication 1958, s. 317. 22 Gobhila G. S., I V , 7, 9. 2 1 9 — Etnogiatia Polska X X V / 1 in an Indian Village, Bombay �130 J A N W. S U L I G A lub czarnej glebie, porośniętej delikatną trawą. Sens tego nakazu jest jasny. Podany przez Gobhilę G. S. podział form terenu, jak również zalece­ nia związane z sytuowaniem drzwi odnoszą się także do statusu społecz­ nego gospodarza. Bramin winien postawić dom na ,terenie w kształcie „cegły" (a więc ołtarza ofiarnego vedi) i wybudować drzwi na wschód. Zapewni mu to świętość. Rycerz buduje dom na wzgórzu (a więc miejscu obronnym) i umieszcza drzwi w stronę południa. Waiśja powinen za­ mieszkać na terenie płaskim, naturalnym, najlepszym do uprawy zbóż i hodowli. Kierunek północny zapewni mu dostatek i powodzenie w pra­ cach gospodarczych. b) C z a s r o z p o c z ę c i a budowy domu Każde ważniejsze przedsięwzięcie wymaga w Indiach porady zawodo­ wego astrologa. R. E. Enthoven w pracy na temat folkloru wiejskiego w okolicach Bombaju opisuje dość dokładnie system wiary w szczęśliwe i nieszczęśliwe dni i godziny. Zasadniczo wszystkie dni, prócz parzystych, w okresie pełni księżyca są uważane za dobrowróżbne . Podobnie jest w grupie Nimar Balahi w centralnych Indiach, gdzie saait, czyli szczęśli­ w y dzień, wyznaczany jest przez wioskowego kapłana . Sutry niewiele miejsca poświęcają kwestii czasu rozpoczęcia obrzędu. Paraskara G. S. nakazuje rozpoczynać w dzień uważany za pomyślny , sutra zaś Hirańjakeśin wyznacza ten termin na czas „północnego kursu słońca, w czasie rosnącego księżyca, pod konstelacjami Ronini i trzema gwiazdami Uttarą" . Rysuje się więc wyraźny związek między momentem rozpoczęcia obrzędu (momentem dobrowróżbnym) a księżycem. Związki te rozpatrzę w dalszej części pracy. 23 24 2S 2 e c) O b r z ę d budowy domu 1. Funkcje rytuałów wstępnych Pod względem formalnym czynności te można podzielić na trzy grupy: — czynności przygotowujące teren do prac budowlanych. Jest to w y ­ mierzanie terenu za pomocą sznura, wykreślanie przyszłych kształtów domu, umiejscowienie izb, wyrównanie i zamiecenie powierzchni gruntu; — okrążanie terenu budowy zgodnie z pozorną wędrówką słońca (w trak­ cie okrążania gospodarz wylewa wodę z dzbana, skrapia teren budowy, zarysowuje gałęzią lub łyżką ofiarną juhu granice obszaru recytując przy t y m odpowiednie formuły; ! S R. E . E n t h o v e n , The Folklore of Bombay, Oxford 1924, s. 253-258. S. F u c h s , The Children of Hari. A Study of the Nimar Balahis in the Central Provinces of India, Vienna 1950, s. 323. Paraskara G . S., I l l , 4, 2. Hirańjakeśin С. S., I , 8, 27, 1. Chodzi o gwiazdy gwiazdozbioru Byka. Rohinl jest w mitologii indyjskiej córką Dakszy, kochanki boga Czandry — Księżyca. 2 4 ! 5 26 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 131 — składanie ofiar w centrum dla ducha zamieszkującego teren, Bogini Ziemi, przodków lub bogów. Formę ofiary ma również rozpalenie ognia, któremu towarzyszą recytacje hymnów skierowanych do Waruny i boga ognia — A g n i . Według sutry Apastamby, gospodarz winien jedynie do­ tknąć ziemi, co ma przygotować grunt (i duchy zamieszkujące teren) do budowy domu. Celem przygotowania terenu pod budowę było zapewnienie (poprzez działania magiczne) dostatku i żyzności — zaoranie i skropienie ziemi. W Wedach woda traktowana była jako czynnik powodujący oczyszcze­ nie . Podobną nieco funkcję spełniało zamiecenie obszaru w stronę po­ łudnia . Prawdopodobnie chodziło o usunięcie złych duchów zwanych pręta 3°. G e n e r a l n ą funkcją rytuałów okrążania i obry sowy wania było symbo­ liczne wytyczanie granicy. Granica ta mogła służyć ochronie przed zły­ m i mocami d r z e w , demonów lub bogów. Obrysowując teren łyżką ofiarną juhü, utożsamiając ją z orężem, ofiarnik symbolicznie zabijał w ę ­ ża — demona zamieszkującego niższe regiony świata. Z kolei magii płodności służy skrapianie wodą terenu, zaoranie go i wytyczenie grani­ cy. Mocą hymnu wygłaszanego podczas tej czynności gospodarz zmusza bogów do pomocy i darzenia, sprowadzając ich na miejsce ofiary. Czynności wykonywane w centrum terenu skierowane są głównie do bogów chtonicznych, które zamieszkiwały dany obszar przed przybyciem nań osadników. F o r m u ł y wygłaszane podczas ofiary podkreślają również fakt wcześniejszego pobytu duchów przodków (pitar) gospodarza. Brami­ ni — utożsamiani w trakcie rytuału z duchami przodków — przyjmują ofiarę, wyrażając t y m samym zgodę na kontynuowanie prac. Ofiary te wyznaczają punkt czasowy i mogą być traktowane jako moment osiedle­ nia się — przejęcia terenu na własność. T y m samym służą również w y ­ tyczeniu środka w sensie geometrycznym i sakralnym. 2 1 2 S 29 31 32 2 7 Ogień (ogni) u w a ż a n y był za tego, który przenosi ofiarę do b o g ó w — w tym wypadku do Waruny. Rygweda, X , 9. » Apastamba G. S., 7, 17, 1. Pręta to upiory nie należące ani do świata żywych, ani do umarłych. Według wierzeń pozostawały chętnie w pobliżu domostw, przynosząc nieszczęście i choroby. Wierzono również, że demony te b y ł y duchami zmarłych, którzy nie dotarli do k r ó ­ lestwa Jamy. Zamiecenie terenu w kierunku p o ł u d n i o w y m wydaje się w tej kon­ wencji jasne. Gobhila G. S., I V , 7, 22. Nad pewnymi gatunkami drzew przypisywano m a ­ giczną władzę określonym bogom. Gospodarz układał gałęzie w k o ł o terenu, a n a ­ stępnie przesuwał je w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca. Przesunięcie to odwracało urok — złą moc drzew. Ofiarnik obrysowy w a ł teren mówiąc: „Obrysowane jest zło demona, obryso­ wane są moce wrogów, tak oto odcinam szyję demonów". Hirańiakeśin G. S., I , 8, 27, 1. 28 8 0 81 ra �132 2. Funkcje J A N W. S U L I G A rytuałów towarzyszących pracom konstrukcyjnym Chronologia czynności rytualnych wyznaczana jest przez sposób kon­ struowania domu. Po wymierzeniu kształtów następowały prace przy ko­ paniu dołów pod słupy. Do dołów tych wkładano ofiary dla „demona zie­ m i " , po czym osadzano słupy (sthuna, skambha). Czynności tej towarzy­ szyły ofiary i recytacje hymnów do Wastoszpatiego (Vástospati) — opie­ kuna domostwa. Następnie konstruowano ściany i nakładano ślemię na sochy. Siemię uczczone było dotknięciem i wygłoszeniem formuły zbliżo­ nej formą do hymnów recytowanych uprzednio. Rytuałom towarzyszyła magia ochronna, której stosowanie miało chronić dom przed pożarem. Ofiary składane w dołach, a przeznaczone dla bóstw chtonicznych zapew­ nić miały trwałość domu i przychylny stosunek bóstw do mieszkańców. Jednocześnie — słup wkładany w dół, gałąź lub kamień składane w ofie­ rze bogom świata podziemnego — porównywane były w formułach do drzewa lub do filaru kosmicznego, rozumianego jako synonim darzenia i trwałości. Przedmioty te stawały się symbolem osi kosmicznej, przyj­ mując jej funkcje w ramach modelu kosmosu, jakim był wznoszony dom. Mówiąc ściślej stawały się znakiem osi kosmicznej, działanie zaś na znak powodowało reakcję desygnatu. Podobne zjawisko występowało podczas r y t u a ł u zakładania ślemienia, gdzie ślemię utożsamiane było ze sklepie­ niem niebieskim (svarga). 3. Funkcje obrzędu poświęcenia domu — wastuśamana Obrzęd wastuśamany kończy cykl rytuałów towarzyszących budowie domu wiejskiego. Związane z nim opisy sutr różnią się między sobą za­ równo pod względem form poszczególnych rytów, jak i chronologii ich wykonywania. Wynika to z charakteru opisów, które przeznaczone były dla różnych grup społecznych, rodów (jati) i sekt religijnych. Ponadto sutry powstały w różnych okresach i na rozległym obszarze — od Kasz­ miru po Indie południowe. Ogólnie rzecz biorąc, obrzęd wastuśamany składał się z kilku, zróżnicowanych wewnętrznie elementów: 3.1. Rytuały wykonywane w centrum domu: a) cykl rytuałów prze­ znaczonych dla boga Wastoszpatiego — recytacja hymnów, rozpalenie ognia, recytacja wjahryti (vyáhrti) , gotowanie na ogniu żywności skła­ danej w ofierze Indrze utożsamianym z Wastoszpatim; b) składanie k r w a ­ wych ofiar dla węża Wasukiego i ofiar dla boga stwórcy — Pradżapatiego (Prajdpati); c) ofiary dla boga Waruny, których głównym rekwizy­ tem jest dzban z wodą osadzany na czterech kamieniach; d) uczczenie 33 3 4 M Wjahryti (vyahfti) to formuła, pierwszy człon najsłynniejszego fragmentu z Rygwedy — Gajatri, składający się z trzech trudno przetłumaczalnych słów — bhüh bhuvah svah— (Rygweda, I I I , 61, 10). T u pełni funkcję formuły magicznej służącej odpędzaniu zła. Wasuki — król w ę ż y , bóstwo świata podziemnego. 8 4 �OBRZĘD B U D O W Y D O M U V/ I N D I A C H 133 głównego słupa przez dotknięcie go i wygłoszenie formuły magicznej; e) wniesienie ognia do domu, czemu towarzyszą ofiary dla Wastoszpatiego, Agni i wszystkich bogów ( V i s u a d e u á ř i ) ; f) uroczyste ofiarowanie żyw­ ności braminom, utożsamianym z Wastoszpatim, którzy w trakcie obrzędu przebywają w pobliżu ogniska. 3.2. Rytuały związane z okrążaniem domu, ogniska, dzbana z wodą: a) okrążanie domu i dzbana z wodą^ w trakcie którego gospodarz wylewa wodę; b) okrążanie domu lub ognia z żarem niesionym na patelni; c) okrążanie domu lub ognia — występują oba rekwizyty; d) składanie ofiar (bali) dla bogów-strażników stron świata. Ofiary te składa się w ro­ gach domu i jego centrum. 3.3. Pierwsze wejście do domu: a) gospodarz wkracza wraz z całą rodziną i dobytkiem — rytuał ten kończy obrzęd budowy domu; b) go­ spodarz wkracza do domu z rodziną i dobytkiem, bramini kontynuują wykonywanie rytuałów. Powyższy zestaw nie oddaje chronologii wastuśamany. Obrzęd może rozpoczynać się od rytuałów okrężnych (składanie bali dla strażników stron świata) lub od ofiar dla Wastoszpatiego . Później następują dal­ sze ryty, głównie związane z symboliką centrum. Podobnie jak w poprzednich rytuałach, najważniejszymi funkcjami wastuśamany jest zapewnienie dobrobytu, płodności, gwarancja opieki ze strony bóstw chtonicznych i niebiańskich. Towarzyszy temu magia słu­ żąca oddalaniu nieszczęść, zła, duchów śmierci, chorób. Wastuśamana okazuje się spotęgowanym działaniem zbliżonym formalnie do rytuałów wstępnych. Symbolika kosmiczna występująca w wastuśamanie budowa­ na jest jednak innymi środkami formalnymi. Poprzestanę tutaj na jed­ nym przykładzie. W trakcie umocowywania słupa gospodarz zwracał się doń z następującą formułą: 33 Do tego miejsca woła się kozy i owce i słodka esencja pożywienia jest przyzywana tutaj, do naszego domu. Stój (słupie) mocno w Rathantarze, w y c i ą g n i ę t y na Wamadewja, osiądź na Bryhat . M Rathantara, Wamadewja i Bryhat są nazwami h y m n ó w Rygwedy, lecz symbolika ich nazw jest znacznie szersza . W trakcie wastuśamany gospodarz śpiewa wspomniane hymny, przy czym pierwszy o świcie, d r u 37 3 6 W przypadku pierwszym jest to chronologia w e d ł u g Śiankhjajany G. S., w drugim — Aśwalajany G. S. i pozostałych sutr, w e d ł u g których obrzęd winien rozpocząć się od złożenia ofiary, a później dopiero następują rytuały okrążania. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 1. Hymny te przeznaczone są dla Indry. Ich nazwy oznaczają również typy to­ nów śpiewu rytualnego: Rathantara — ton niski, cichy; Vámadevya — ton średni, Brhat — ton jasny, wysoki. Są to inaczej stopy, biodra i ramiona Indry. 36 3 7 �134 J A N W. S U L I G A gi w południe, trzeci o zachodzie słońca. Rytuał ten trwa cały dzień, sym­ bolizując jednocześnie czas (analogia do rytuałów okrążania zgodnych z pozorną wędrówką słońca) i wznoszenie się. Ruch okrężny, w k t ó r y m czynności skierowane są zarówno na zewnątrz, jak i do wewnątrz, otwie­ ra uprzednio wytyczoną granicę, przesuwając ją na krańce świata strze­ żone przez bogów (w trakcie obrzędu słupy domu utożsamiane są z bó­ stwami — strażnikami stron świata). "Granica jest jednak otwierana po­ zornie — istnieje w dalszym stopniu (co potwierdzają r y t u a ł y wykony­ wane przed wyruszeniem w daleką podróż) — jednakże przestrzeń leżą­ ca poza nią ma już inny charakter niż poprzednio. 7. OBRZĘD B U D O W Y D O M U A K O S M O G O N I A I K O S M O G R A F I A ŚWIATA a) Chaos Pytając o stworzenie świata, wszystkie kosmogonie chociażby w spo­ sób pośredni musiały zająć się tym, co było, zanim świat się narodził. Coś nie mogło narodzić się z niczego. Jeżeli nicość można rozumieć jako nie­ obecność (w danym miejscu i chwili), to ta nieobecność jest jedynie kontrmożliwością obecności. Nieobecność świata implikowana jest przez jego istnienie. Totalne zaprzeczenie nie wyjaśnia więc istnienia, co ozna­ cza, że wpierw było „coś", by mógł powstać uporządkowany świat. Ryg­ weda określa ten stan jako nieokreśloność . Manawadharmaśastra na­ zywa chaos ciemnością wyzbytą cech — ani bytem, ani niebytem. Według Siatapathabrahmany na początku były wody. „Te (wody) rozmyślały: Jak mogłybyśmy się r o z m n o ż y ć ? " . A n i byt, ani niebyt jest również określany jako wody kosmiczne (apas) w Manawadharmaśastrze. Wody te są podstawą wszystkiego, która to podstawa umożliwia zrodzenie się stwórcy świata. To jakby stopień pośredni między sat i asat (byt — nie­ byt), przy czym wzmianka w Siatapathabrahmanie wskazuje na pewnego rodzaju samoświadomość — która może być określana jako prapotencja; dynamis. 38 39 b) S t w o r z e n i e świata Zarodek świata pojawia się w mitologi indyjskiej jako wynik pramożliwości kosmicznych wód, lub też jako twór boga-twórcy. Wielokrotnie obie te koncepcje łączone są razem. Przyczyną narodzin jest czas (lub żą­ dza = potencja). Ten zarodek, zwany też w Rygwedzie „złotym kieł­ kiem" , to kosmiczne jajo Brahmy, w k t ó r y m zamknięty przez rok bóg 40 M Rygweda, X , 129. *» Siatapathabrahmana, X I , 1, 6, 1. Cytat za: W. T o p o r ó w , Wokói rekon­ strukcji mitu o jaju kosmicznym, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1977, s. 142. Rygweda, X , 140; X , 72; X , 129; X , 190. 4 8 �135 OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H przebywał aż do otworzenia się granic. W Atharwawedzie za ten naj­ starszy element uważa się kosmiczny słup Skambha. Podobnie stwierdza Rygweda — „on, wieczny, nigdy przez nikogo nie narodzony" , „ten, który obejmuje wszystkie rzeczy, podnosi i oddziela złe duchy od świat­ ła" . Pierwotnie więc Skambha, a później żar, jajo kosmiczne, jest pierwszym elementem bytu pojawiającym się w wodach kosmicznych. Jest osią, centrum, utożsamianym z bogiem Agni, Surią lub Puruszą. Stwórcą słupa może być również Indra, Waruna i Mitra, Wisznu . Bo­ gowie ci jednak powodują rozwarstwienie się pierwszej jedności, rzadko natomiast uważani są za stwórców zarodka. Bogowie — stwórcy świata, budując go, „ukośnie rozpostarli sznur swój mierniczy" . W hymnie do nieznanego boga recytator tak mówi o stwórcy: „On niebo wielkie i zie­ mię utrwalił. Światło na niebie i te horyzonty. On wśród przestworów wymierza przestrzenie!" . Rozsunięcie ziemi i nieba przypisywano rów­ nież Indrze: „Rozpiąłeś niebo olbrzymie, wyniosłe. Ziemi wierzchołek umocniłeś wschodni. Stańcie się żyzne i w krowy bogate, w trawy obfite dla ludzi mą łaską — tak rozsunąłeś te obydwa światy, kołkami wokół ziemię umocniłeś" . W Manawadharmaśastrze, podobnie jak w Czandogji Upaniszad , stworzenie przestrzennego continuum przypisywano Brahmie, gdy po ro­ ku przebywania w jaju kosmicznym skorupy jego zostały rozerwane, stworzone niebo i ziemia, a także przestwór między nimi. Schemat ten powtarza się w ikonografii, gdzie Brahma — Narajana leży na lotosie (reminiscencja jaja kosmicznego), łodyga kwiatu zaś wyrasta z oceanu lub narządów rodnych potwora morskiego . Nad Brahmą unosi się bógstwórca (Wisznu), którego działania spowodowały ustanowienie nowej wartości, przeciwstawianej pierwotnej prapotencji. 41 42 43 44 i S 46 47 48 c) U s y s t e m a t y z o w a n i e świata Ostatnim etapem tworzenia było więc rozsunięcie przestrzeni i budo­ wa przestrzennego continuum. Przeszkodą w t y m mógł być wąż — de­ mon, który zatrzymywał zawinięte w jaju kosmicznym czas i przyszłe 41 Rygweda, V I I I , 41, 10. Cytat za: F . D. B o s c h , The Golden Germ. An Introduction to Indian Symbolism, Mentón 1960, s. 94. Tamże. Rygweda, I V , 13, 5; V I I , 99; I I I , 12; V, 85; I V , 62. Rygweda, X , 129, 1-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, X , 121, 4-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, V I I , 99, 2-3. We fragmencie tym w y s t ę p u j e interesująca analogia do obrzędu. Indra po rozsunięciu ziemi i niebios zwraca się do nich z formułą magiczną. Manawadharmaśastra, I, 1, 2-3; Czandogja Upaniszad, I I I , 19, 1-2. W jednym zaś z h y m n ó w Rygwedy czytamy: „Świat narodził się z nóg roz­ wartych, ze świata przestrzeń się zrodziła, z Adi Daksza się narodził, z Dakszy Aditi zaś powstała". Rygweda, X , 72, w tłum. S. F . Michalskiego. 42 4 3 44 45 4 4 47 4 8 �136 J A N W. S U L I G A elementy świata. Pochodną tego zdaje się być opowieść o walce Indry z demonem W r y t r ą (Vrtra), zabitym przez boga za pomocą wadżry, czyli pioruna (vajra). Z drugiej strony ostatni etap stwarzania pociągał za so­ bą konieczność złożenia w ofierze Puruszy , z którego ciała bogowie budowali niebo, przestrzeń i ziemię. Praca twórców nie była jednak zakończona. Świat wymagał dalszej systematyzacji; stąd liczne interwencje bogów i ich ustawiczna walka z demonami pragnącymi zawładnąć ziemią. Walka ta, mająca charakter pracy nad utrzymaniem statyki świata, wciąga człowieka, który poprzez powtarzanie boskich czynów utrzymuje ład kosmiczny. Realność świata zależy od poziomu i miejsca obserwatora. Doskonała realność kosmosu bo­ gów nie jest nią dla człowieka, a raczej jest zbyt ogólna, odnosi się do i n ­ nego poziomu, by być doskonałą i skończoną dla ludzi. Realność nie oznacza niezmienności. Jedynie uchwycony w atomie czasu (kęana) świat jest konstrukcją statyczną. Jego centrum to kosmiczna góra Meru, której wierzchołkiem jest Gwiazda Polarna. Słońce i księżyc krążą nad nią, wyznaczając porę dnia i nocy. Podłożem ziemi, wyobrażanej jako dysk, jest żółw pływający na oceanie . Opisom kosmograficznym towarzyszyły wyobrażenia ikonograficz­ ne -— mándale (mándala). Diagramy te powstały w Indiach już w okresie starożytności, a ich idea, dzięki rozpowszechnieniu się buddyzmu, dotarła przez Tybet do Chin i Mongolii. Najstarsze mándale wyobrażały kosmiczne ciało Puruszy . Centrum diagramu zajmowało pole poświęcone Brahmie. Obrzeża symbolizowały krańce ziemi strzeżone przez bogów-opiekunów . W mandalach buddyj­ skich miejsce Brahmy zajął A d i Buddha symbolizowany często przez wadżrę lub Garudę zabijającego węża . 49 50 51 S2 S3 54 d) C h r o n o l o g i a obrzędu Nawet pobieżna analiza mitów kosmogonicznych i struktury zapisu ksiąg r y t u a ł u domowego dowodzi, że jest to opis kolejnych momentów stwarzania. Przestrzeń (lub raczej nieokreślony obszar) przed przyby­ ciem nań ludzi przypomina chaos wód kosmicznych, przy czym obecność na nim bóstw chtonicznych sugeruje, iż teren był już w jakimś stopniu 4 9 Purusza — kosmiczny praczłowiek. so Według niektórych koncepcji atom czasu równa się 0,000014 sek. A. N. К o č e t o v, Lamaísm, Moskva 1973, s. 132-134. V . G e r a s i m o v, Kultura drevnej Indii, Moskwa 1975, s. 300. Odpowiednio: wschód — Indra, południowy wschód — Agni, południe — Jama, południowy zachód •— Zmarli, zachód — Waruna, północny zachód — Rudra (Siwa), północ — Kubera (Soma), północny wschód •— Indra pod imieniem Iśa lub Mahendra. Tamże, s. 302-304. N. L . 2 u к o v s к a, Lamaism i rannie formy religii, Moskva 1976, s. 45-49; H. Z i m m e r, Myths and Symbols in Indian Art and Civilisation, Princeton 1974, s. 144-146; Kočetov, op. cit., s. 81-103. 5 1 5 8 5 3 5 4 �137 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH usystematyzowany, lecz ład ten nie był ładem ludzkim i boskim. Poten­ cja — dynamis bóstw chtonicznych — implikuje epifanię. Wszystkie przedmioty znajdujące się na danym terenie są przedmiotami danymi, naturalnymi, lecz ich naturalność wynika bezpośrednio z nienaturalności przedmiotów tworzonych. Potencjalna symboliczna otwartość rzeczy da­ nych stwarza możliwość określenia środka, centrum, rozumianego jako pierwsza ofiara, wymierzenie lub zarysowanie granic. Granica symboli­ zuje jajo kosmiczne; ogień — pierwszy zarodek, żar; zabicie węża — za­ bicie W r y t r y . Łyżka ofiana juhü staje się wadżrą. Sacrum nie jest jed­ nak do końca usystematyzowane — jest zalążkiem, a opozycja między przestrzenią tworzoną a obszarem danym jest jeszcze niepełna. Można ją wyrazić jako relację między znakiem pozytywnym (dodatnim) a znakiem nieokreśloności. Antynomia pojawia się dopiero w dalszej części obrzędu. Obrzędowe konstruowanie domu to budowa wszechświata — jego mode­ lu, znaku — zamkniętego w granicach jaja kosmicznego. W tej części obrzędu najważniejszym rekwizytem jest słowo — rozumiane jako for­ muła magiczna. Wpierw przedmioty zostały nazwane, a później stworzo­ ne. Symbol poprzedza desygnat, powoduje jego powstanie. Dopiero teraz przestrzeń poza granicami określić można znakiem minus. Realną dosko­ nałość świat osiąga dopiero w ostatnim etapie. Symbole stają się pełny­ m i desygnatami, co oznacza, że prawdziwa oś świata rzeczywiście znaj­ duje się w centrum domu, nie w ramach modelu (okres konstrukcji), lecz w ramach rzeczywistości. Granica jest otworzona, przesunięta na krańce ziemi, lecz przestrzeń leżąca poza domem nie jest jeszcze w pełni sakral­ na i wymaga (z okazji innych rytuałów) dalszej systematyzacji. Innymi słowy — realność wymaga dalszej jej realizacji. Potwierdza to zresztą nakaz powtarzania obrzędu za rok lub co trzy miesiące . 5S e) S t r u k t u r a przestrzeni Czynności wykonywane w trakcie trwania obrzędu nadawały obszaro­ w i pewien określony charakter, a fakt wykonywania ich w kierunku wszystkich stron świata świadczy o tym, iż przestrzeń budowana była trójwymiarowo. Rytuały okrążania rozpoczynano zawsze od strony wschodniej, kończono zaś na północnym wschodzie. Znakiem wschodu jest więc sacrum, prawda i ochrona ze strony Indry. Funkcję, a zarazem sym­ bolem południa jest dar i opieka zmarłych (ich siedzibą była strona południowo-zachodnia). Znaczenie południa jest jednak dwoiste. Z jednej strony zmarli powodują, że strona ta jest dobrowróżbną — przynoszącą bogactwo — z drugiej zaś, przerost tych bogactw może spowodować nie­ szczęście. Podobną dialektykę symboli posiada zachód. Będąc siedzibą Waruny — strażnika prawa kosmicznego rta — stabilizuje on świat, na­ tomiast jako uosobienie życiodajnego deszczu (Matuty) obdarza pożywie56 Gobhila G. S., I V , 7, 43; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5. �138 J A N W. S U L I G A niem i płodnością. Może jednak oznaczać zagubienie drogi zmarłych i przemianę ich w demony. Również wszechobecność i wszechwiedza Wa­ runy wzbudzają strach i pokorę. Dwa aspekty zachodu — darzenie i wła­ dza — wyrażają się w symbolice dwóch strażników tej strony świata — Waruny i M i t r y . Podobnie jak zachód, północ również symbolizuje płodność (w znacze­ niu akwatycznym) i siłę (kszatra) utrzymującą świat w stabilności. Dialektyka północy zawarta jest w relacji między Somą (Kuberą) a Mahendrą lub Siwą . Z powyższego zestawienia wynika również inny podział przestrzeni sakralnej, widoczny przy analizie wzajemnych stosunków między stro­ nami świata. Podział ten przejawia się na dwóch poziomach — opozycji między północą a południem i wschodem a zachodem. Antynomia pierwsza przebiega między drogą odrodzenia — pitrajana — а drogą wyzwolenia (moksa) z koła wcieleń. Droga ta nosi nazwę „ścieżki boskiej" —- dewajana. Co za t y m idzie, jest to antynomia księ­ życa (wody) i słońca (blasku), jak również relacja między stabilizującą siłą kosmiczną góry Meru a opieką i ochroną duchów przodków. Na poziomie drugim spotykamy relację między siłą sacrum i życiodajnością wadżry a mocą kosmicznego prawa rta (rozumianego również jako ksatra — moc królewska) oraz złączeniem sił rozrodczych wody (Waruna) i blasku ¡(Mitra). Należy również zauważyć, że wschód i północ są kierunkami zawsze dobrowróżbnymi, podczas gdy południe i zachód wymagają specjalnych starań, których zastosowanie dopiero może spo­ wodować przychylność bóstw-strażników. Dom — czyli świat — utrzymywany jest w statyce dzięki nakłada­ niu się czterech sił: sakralnej, „genealogicznej", prawa kosmicznego (kró­ lewskiego) i kosmicznej osi. Te cztery czynniki kumulują się w centrum obszaru. Centrum to, wsparte z jednej strony na dynamis świata pod­ ziemnego, z drugiej zaś na sile sprawczej demiurga-kreatora, symbolizo­ wane było wadżrą. Przy porównaniu z symboliką mandal znaczenie cen­ trum staje się jasne. Złączenie wszystkich sił powoduje, że uważane było za jednię, pełną realność, całkowicie zobiektywizowaną rzeczywistość. Etapy jej budowania są formami pośrednimi między niekształtnym dy­ namis a pełnią realizacji. Podobnie jak formy pośrednie, poszczególne strony świata odnosić się mogą jedynie do jednego fragmentu kosmosu. Dopiero dzięki ich integracji status świata może być utrzymany. 56 S7 5 8 Waruna i Mitra są również utożsamiani z niebem nocnym i dziennym. Soma — pierwotnie napój rytualny — bóstwo dostatku, płodności i odrodze­ nia. Mahendra — tytuł boga Indry. Š i w a — jako bóg ascezy utrzymuje świat w statyce siłą swej medytacji (tops). Jest również bogiem zagłady (jako Siwa Nataradża), który swym kosmicznym tańcem tanáava powoduje zniszczenie wszech­ świata. Złączenie wszystkich tych znaczeń symbolizuje kosmiczną górę Meru. 5 7 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H f) 139 Czas Opisywany wyżej statyczny schemat sił konsolidujący świat jest opi­ sem idealnym, nie obrazującym rzeczywistości rozumianej jako ustawicz­ ny ciąg przemian, cykliczność życia i śmierci. Statyczny obraz świata jest prawdziwy jedynie w bardzo krótkim momencie — atomie czasu ksana — natomiast ciąg atomów czasu traktowany był w niektórych szkołach filozofii indyjskiej jako motor ewolucji fenomenów objawia­ nych przez Kreatora. Przemiany te wyjaśnia koncepcja czasu wyłożona w jednej z puran . Można, rzecz prosta, traktować ją jako wysublimo­ waną teorię bramińską, pesymistyczną wizję rodzącego się i zanikające­ go świata, w którym nie ma nic stałego ani wiecznego, albo jako mitolo­ gię czterech okresów l u d z k o ś c i . Niewątpliwe natomiast jest, iż koncep­ cja ta wywodzi się z obserwacji astronomicznych związanych z opraco­ waniem kalendarza. Jest również zaprzeczeniem linearnej teorii czasu w ujęciu judajskim czy chrześcijańskim. Nawet jeśli teoria ta powstała w kręgach bramińskich i niewiele miała wspólnego z potocznym rozu­ mieniem czasu, należy pamiętać, że sutry redagowane były przez ten sam krąg ludzi, wierzenia zaś ludowe (plemienne?) dostosowane były przez nich do religijnych koncepcji sutr. Można więc założyć, że cykliczna teoria czasu znajdzie pewne odbicie w symbolice interesującego nas obrzędu. Symbolika czasu wyrażana by­ ła kilkoma sposobami — poprzez wyznaczenie dobrowróżbnej koniunkcji gwiazd, r y t u a ł y okrążenia zgodnego lub niezgodnego z pozornym ruchem słońca, formuły magiczne itp. Jeżeli obrzęd jest odtworzeniem kosmogonii, oznacza to również, że wraz z jego poszczególnymi etapami odtwa­ rza się kreację continuum czasowego. Prawa tej kreacji są równocześ­ nie prawami stwarzania przestrzeni — od zalążka (trwania) przez funk­ cjonowanie czasu w obrębie modelu wrzechświata do pełni realizacji. Pierwsze ofiary, które poprzedza wyznaczenie pomyślnej koniunkcji gwiazd, symbolizują poruszenie „koła czasu" (kálacakra). Jest to moment złączenia się dwóch ciągów czasowych — obrzędowego (subiektywnego) i gwiezdnego (obiektywnego) — przy czym pierwszy jest czasem etapu, na którym znajduje się świat jako całość, drugi zaś zalążkiem czasu, trwaniem przeciwstawnym bezczasowi chaosu, odnoszącym się do dane­ go fragmentu świata. Z drugiej strony, ich symbolika jest zbliżona — 58 59 58 Brahmawaiwarta Purana, 47, 50-161. W m y ś l tej koncepcji 1 dzień życia Brahmy (kalpa) to 1000 Mahajug (Mahayuga). Każda Mahajuga składa się z 4 eo­ nów. Cztery eony trwają 12 000 lat życia bogów i 4 320 000 lat życia śmiertelnych (czyli 1 rok ludzi trwa 1 dzień bogów). Noc Brahmy trwa tyle samo i w ó w c z a s następuje chwilowa zagłada świata, po czym cykl rozpoczyna się od początku. Życie Brahmy trwa 108 lat. Por. Z i m m e r, op. cit, s. 3-11. M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 117. M �140 JAN W. S U L I G A stwarza ciąg znaczeń: rodzi sią nowy dom — rodzi się nowy dzień — r o ­ dzi się nowy księżyc. Ruch okrężny towarzyszący tej symbolice jest zgod­ ny z pozornym ruchem słońca. Ruch przeciwny występuje jedynie w Waikhanasie Smarta Sutrze, a jego funkcją jest zniszczenie zła (rozu­ mianego jako śmierć któregoś z członków rodziny gospodarza). Symboli­ zuje on cofnięcie się czasu do momentu przed zaistniałym wypadkiem. Stąd nakaz wyrzucania starych przedmiotów, oczyszczenie domu, składa­ nie ofiar na nie używanej odzieży . Jak się wydaje, okres między budową domu a wastuśamaną trwał od jednego do siedmiu miesięcy . Wraz z przesunięciem na krańce świata i umiejscowieniem osi kosmicznej w centrum domu czas obrzędowy ł ą ­ czył się po raz wtóry z czasem gwiezdnym, a następnie z cyklicznym cza­ sem pór roku, bogów i czasem Brahmy. O ile w poprzednich etapach bu­ dowania domu czas był jedynie symbolizowany, w wastuśamanie okrąże­ nie trwa cały dzień i noc i jest zgodne z pozornym ruchem słońca, a t a k ż e z rytmem tego ruchu. Słup — oś świata — nazywany jest przy t y m „dniem i nocą dwóch drzwi" (dnia i nocy — nieba i ziemi), „rokiem da­ chu" lub „rokiem nieba" . Budynek nazywany jest domem Indry i w ten sposób staje się t y m samym domem, który wzniósł bóg Wiśwakarman po zwycięstwie Indry nad W r y t r ą . Prace nad nim trwały według legend ca­ ły rok. W rytuale t y m występuje symbolika pełni i jest on pokrewny swą funkcją rytuałom wstępnym. Od tego momentu czas obrzędowy splata się z czasem kosmicznym, a jego ludzki wymiar wyraża się w cykliczności obrzędów dorocznych, rite de passage, okazjonalnych i innych. Charakter statyki tak zbudowa­ nego continuum czasoprzestrzennego powoduje konieczność ponownego realizowania obrzędu po upływie roku lub na początku każdej pory ro­ ku . Nowy cykl (roczny czy miesięczny) wymaga nowej ofiary, nowego usakralnienia rzeczywistości. Czas przemian rocznych, gwiezdnych, czas bogów i Kreatora jest real­ ny dla całości wrzechświata, lecz nie dla wszystkich jego fragmentów. Dopiero obrzęd umożliwia mu stanie się czasem ludzkim, egzystencjal­ nym. Czas ten odnosi się jedynie do niewielkiego fragmentu, jest m a ł y m kółkiem w większym kole czasu demiurgów i Brahmy. Względność czasu wynika z względnego pojmowania przestrzeni, a co za t y m idzie — sta­ t y k i świata wymagającej ciągłej interwencji bóstw i ludzi, będącej bar­ dziej koniecznością niż potrzebą. 60 61 62 6S , 0 Waikhanasa Smarta Hirańjakeśin G. S., Siankhjajana G. S., Gobhila G. S., I V , I V , 2, 23; Hirańjakeśin G. e l 62 í s Sutra, I I I , 9, 1. I, 8, 27, 1. I I I , 3, 8-9; Paraskara G. S., I I I , 4, 18. 7, 42; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5; Khadira S. I, 8, 28, 12-13. G. S. �141 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH J a n Witold Suliga HOUSE CONSTRUCTION R I T U A L IN ANCIENT INDIA IN T H E L I G H T O F R E L I G I O U S ORDERS ( B O O K S ON H O M E R I T U A L ) Summary The ritual of construction a house in ancient India, described in the books on house rites (Gryhja Sutry), is the subject of this article. A n analysis of the sources revealed that certain parts of the books are analogous to myths. Gryhja Sutry can be treated as a model, showing real progress in the ritual. The house construction ritual was preceded by the choice of the area, its shape and value, the social status of the host who desired to settle there, and the magic properties of the region. The ritual began with initial rites. Then they preceeded to erect schafolding for building the house. The cycle of rituals ended with the blessing of the house (wastusarnana). It results from an analysis that the ritual appeared to be the reconstruction of the cosmological act. The chronology of both activities is identical •— from shapeless chaos throug the nuclei of life (cosmic egg) — the model of the world (the period the house is under construction) after the creation of the world (wastusarnana). The final act is to set the axis of the real cosmos in the centre of the house. It was necessary to ensure the lastingness of so constructed world. A n analysis of the structure of space revealed an interestic dialectics of symbolism of four sides of the world. East was the symbol of sacrum, South — the protection from ancestors, West-cosmic rights and growth, North — lastingness of the cosmic mountain of Meru and fertility. Those four factors taken together created the axis of the universe — understood as an absolute reality. So constructed and systematized world needed further intervention from gods (their fight against demons) and people (ritual reconstruction of the act of creation). These interventions alleviated the destructive influence of time, which was believed to be the main motor of evolution in the cosmos in the mythology and in the Indian religion. On the other hand those interventionist sides were a further detailed sacrum of the world. The ritual and te myth recreated by it is a theory of relativity in terms of time and space — a continuum treated as a phenomenon created by god — Creator Brahma. This is revealed in the theory of four "eons" (Mahajuga) a symbolic ritual and in the many-level conception of space where the observer and the participants (man, demon, god-creator) are the centre of reference. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/239c43540e93d949322b08bd2cf3d042.pdf 7aec9bca871f17f286abead3e7d9ea37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1777 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1646 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.356-425 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. KRONIKA Lud, t. 63, 1979 aO-IJEel'E PROF. DRA WASI LA .MARINOWA W dll1J~uIti grudln'ia 1977 Ir. w IlnstJ'ltucie Etnogirafiem1ym i Muz,eum Etnogmficzonym Bułgan,kJiej Ak.ademi.i Na.uk w Sofii luroczy.stą akadernaą obcho.dzono 06liemdzieSlięciolec:ie emerY'towaiIlego IfIDof. dra Wasila -MalriJnowa, z,asłuŻJooego .bułgar-sk'iego u-cwnego i etlllogif<afa,od 'roku 1945 pru'cująJcego w Muzeum Etnografkwym w Sofii. Wasil1 MarritnQw oraz 'Prof. dr CM'sto WakarelSJki są twóroami 'o-beon:egQmuzeum, a ,iJohpralcom i .staranl~om -muzeum Ziawdzięcza :ugromadzA:miewiękS'wści zbtiorów. Jak wiadomo, budynek ,muzealny uległ 7Jn,iszczeniu -podiczas II wojny świ,atowej li kolekcję tTzeba było gwmad7Jić prawie (Ja ll1'owa. Pro-f. Marilll<l'w, n-iestrudzony t'erenoWfiec, pl'owadZJił bada'l1!ia etnograficZJne w Dobrudży iJnteveSlują'c_Isię Ga,gau:uami, a także badał w rejonie Pir;1nJu grupę pasteTską Ka-f<aka,cZJall1ów ii na ·ten- -temat, jak i lJ1Ja-wide innych, opublikował sporo pra,c w Bul-galrili OIr-aZz'a g'fIanicą. P'odsumow,anliem 'Pr,ac I() gOSlpodarce pas tersK,iej i wyslOrk'ogóI1skimwypasi-eowiiec IIlIaha-Lach śI'odrkowego Bałkanu był aI'tykuł Die almenwirtschaftliche Schafhaltung im zentralen Balkangebirge z,amieszczony w Viehwirtschaft und Hirtenkultur, Budape.s-zt 1969 (15-. 357 - 377). Stpecja1il1i-ec-enionymi pozy,cjami ISą opflalcowa'nia na temat form pługów bułgalrsklich, a specjalnie pługów z tel'elilów górzystY'ch, il1Jadktórym ,to zagadnien,i-em ,praicow.ał próf. Malrmow w rtere-rue w lataloh 1938 - 1963. Wynikli 'swyoh badań il1Jad:pokrewn)'m na.rzędzi-em rolni'czym, I1adł-almili ,gór BułgariJi, publikował w 1957 rr. Również ilIl'teresował się 'pracami śrooowisk e-tJil-ogr,aficzny«Jhn'a Węgrzooh i w PcLsce, zami,es'Ziozając w buł,galJ:1sk.iroh cza,~pts:mach 'etnogirafkznyoh li'cZJne r,ecenzje z publik-acjli emograficzny,ch wyda,nj'C'h w tyoh kraja'ch. Akademię ZJRgatilIprof. dr HadŻli:nik(Jło-w, dyr. Insrty-tU'tu i Muzeum, 'p(JdnoS'ząc zasługi jul::li.]'a-tana po.]u buhgarS'kii,ej etnografii J Imuzeali!1Jirciw-a,pod-kreślając rówmeż jego Zialsługi dydaktyczne w klSztał'cenilu młodych kadr bułgamk'ieh mu:uool-ogów. Doe. dr Maa-ia Velevia w ,kirótkiim refer-ade 'ilJakir,eśłił,asylwetkę jubil-a,ta li omówHa jeg(J dZJiJałaLno'śćil1JapoLu oś Wfi<a ty J .etnlograiii, j-ak rÓWlilrież,poosumowała do['-cOOk naukowy. W UiZJl1ail1Jiu zasł'ug, j ubila,t za,stał udekorowany order-em CyTy11a i MetiQdego. 1 Zyczeni.a proof. Mal'liJnl()!WIOw:i zm-żył 'PTZedsiaWlirciel Karakacza:nów, wręczając piękną laskę p<asWrską; lfówiJ1ieź z daromi p<rzyibył delegat li Razgfradu z Dobrudży. Zebrani kOlledzy, uCz.r:l1iJowie i gośde,z1ożyli ży'c'Ziel1lia.Z Polskii brał udzi,ał w U'roczystliooci dJr K:I1z)'lSrz:tof Wolski, 1ctóry od piI"zeszło dwudziestu lalt ,poz06l1.awałw konbktach n-arukowY'Oh z jubli,latem. Prof. Manill10w podziiękoW1ał władzom, zebranym, kolegom i młodszym kadrom muzealil1Ji'ctwa bułgarskiego, specj'alnlie podkreślając �357 Kronika zawsze pełen życzliwośms·tosunek do swej osoby li do SlWyc<hprac, 2'Jaśna 2lakońc7Jenie Uil:Qcz)"S'tościobecni jesLJCzeraz grot'U'1owali; ś.'CiJskającdłQń czcigodlruegJOjubilata. Krzysztof Wolski X MIĘDZYNAiRODOWY KONGREIS NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGIC~NYCH (X ICAES), NEW DELHI 10 - 16/21 GRUDNIA 1978 T. D?Jies>iątyz kolei kOil1.'@'·es, ICAES był drug)inn, kJtóry odbył ~Siięw ,kraju azjatyckim, a pierwszym roiI'ganizrowall1y.mpr2'Jez pańs·two zaliicw.jące się do ,kiI'ajów trzeciego świa,ta,rQlzwijającychSiię. Z PQlpxzec1mjącyC'h go kongresów 5 ,odbyło się w EuropiezaC'hoofl1,iej (LOil1.dylIl1934, Kopenhaga 1938, Bruksela 1948, Wdedeń 1952, Paryż 1960) dwa w 8ta[]jalch Zj,edll1oczol\'1)"ch ,AP (F'iJ;adeliliJa 1956, Chlicago 1973), j'eden w Związku Radzieckiim (Moskwa 1964) li jed,en w JapOll1Jii(Toklio 1968). Jubiłeuszowy dziesiąIty kiong)res zost.ał :zJolrga1niZJowany przez irrn:lyj.SikiKomitet Namdowy ICAES, któremu przewodni<czył prof. A. Aiyappan z Uniwersytetu w M,adr'a'Sii'e, lelcz głównym 'olrganimotorem był prof. L. P. Vid)"arthii z ul!1JiwersJ'lt.etuw Roalnchd, prow. Bilhar 1. KC1I1g)resten zasł·uguje rlIiewą,tpliwie .rua szerS2'Je []J<lświetlenie i omówjenli,e jegQ roli naobOC'TlY'ffi etapie il"ozwoju iI1auk antlropologi,cmych, nawiąZ'Ujące do ,ogło,sZlOI1yoh daWll1iej pubbkacjli o konwes.a,ch w Moskwie. i Tokio, a wcześniej w ParyŻJU2. Z.adaniem tego S'pPaWlozd:alll<iJa będzi'e jednak tylko plrzedsl1;aWliel!1Jie zwięz- . łE·j informa'cjli o joego'ptrogxamiie, orgalllim'cj1i i 'p'T'Ziebieg)u. Właś'ciwy 'k'ongres ·obtradował w 's,tolicy 1lI1dtiti,New Del;hIi, w druaJch od 10 do 16 ~r'lidnia, po czym odbyło stię w il'óż,ny\ch'li:ll'iwet['Syieckich IIDLa:stadl looii 17 sesji 'PcśWlię~~O[J,oyoh wybrm\ym, złożoltlym prr'oblemom a;n1Jropolo.gii l),po!'ecZlrlej (15) lub Jiizycmej (2). Selsje o'bradowały w dltliliaC'h19 - 21 !!)rud;n'ia. Uczestnliczyło w nich przeCliętnie po kilkadziesiąt osób i miały one hardziej Tobaczy eharak,ter I11liżposli·edzen:i,akongresowe. 1 Antropologia (fizyczna i kulturowa) jest wykladana na 19 uniwersytetach indyjskich. Jako per wszy otworzył studia w zakresie antropologii uniwersytet w Kalkucie w 1920 r., a po nim dopiero w 1945 r. uniwersytet w Madrasie i w 1947 r. uniwersytet w N. Delhi.. Czołowi przedstawiciele antropologii indyjskiej studiowali na ogół w W. Brytanii lub Stanach Zj. Kadra nauczająca w uniwersytetach liczyła w 1978 r. około 120 osób, lecz profesorów mniej niż 10. Istnieją nadto placówki badawcze powiązane programowo z niektórymi uniwersytetami. Najwi<;kszą i najpoważniejszą instytucją badawczą w dziedzinie an~ropologii jest Anthropological Survey of India, utworzony w 1945 r., a wi<;c na krótko przed uzyskaniem przez Indie niepodległości. Instytucja ta stanowi odrębny wydział w Ministerstwie Szkolnictwa centralnego rządu Indii i zatrudnia okolo 200 pracowników badawczych w różnych oddziałach i regionalnych stacjach badawczych. Zakresem badań obejmuje wszelkie współczesne działy antropologii fizycznej i kulturowej. . 'O poprzednich kongresach ICAES ukazały się 2 publikacje w "Ludzie" i 3 w "Etnografii Polskiej": R. Stopa, Sprau:ozdanie z udziału w V Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1 - 9 VIlI 1956, "Lud" t. XLV: 1960, s. 485 - 494; J. Gajek, VI Kong"es Mi~dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, "Lud", t. XLVIII: 1963, s. 34 - 54; A. Kutrzeba-pojnarowa, VIl Mi~dzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie, 3 - 10 VIIl 1964, "Etnografia Polska", t. IX: 1965, s. 185 - 198; W. Dynowski. Etnologia japońska. Jej obraz na VIII ·Mi~dzyna1'odowym Kongresie Nauk AntropOlogicznych i Etnologicznych w Tokio, "Etnografia Polska", t. XIV: 1970, z. l, s. 103- 122; B. Kopczyńska-JawOrska, IX ICAES, Chicago, "Etnografia Polska", t. XVIII: 1974. z. l, s. 240 - 244. �358 Kronika Problem przewodni kongresu to antr·opologia w<:lbec wymagań rozwoju. Poj~cie irozwoju roZóumianQ przy tym szeroko, obejmując nlim i rozwój .cywillizacyjny, i społeczny. Probl€tl11 ten, tak istotny zwla.-sZ!czadla krajów trz'eciego świata, uwidacznial się dość wyraźnie w 'Obradach k'ongres'U. Poświęc'ona mu z'O's'tata sesja plena~'na, która obmdowaŁa 10 i 11 ga-udnia na 6 posied:oc:ruia-ch(posi'edzenj'e. otwierające,p'O<5tie<iz.endJapoświęoone Azji, Afryc,e, Amery,ce Łacińskiej j krajom IfOZwUniętym Oiraz p'osiedz.enie ~przed's.tawiające wnioski). Nawliązywano do głównego pl'oblemu na różnych posiedzeniach poświęc'ony'ch Z!agadnli.eniomsz'czególo'wym, w tym na obfitującY'ch w dyskusje z.ebrarniach na t,emat perspektyw antropoj,ogii. Pr(Jblematyka kongres'..! byl'a w ,j'stoci-e ba;rdzo :rozlegla. Zgodni,c z pr,zyg'C1to'wanym wcześ.rlliej planem, który zos'tal z m'ałymi zmIanami wykonany, w dziale antropologii f.izycZ!nej obr.adowaino 'nad 17 piroblemami (przeważnie z zak,wsu biolog)ii i fizjolog1i czł'owieka), w dZ!iale antropol'ogii s;połecZinej li ku1tul'owej mad 23, prehist,oIlii - 10 (Jraz hl1lgwistYNi - 9. Ogólem ,odbyło się blisko 120 pOl:Jicdzcń sesyjnych, sympozjów i zebifań komisji. Obmdy odbywały s·ię w zna'komi,oic do takich celów przygotowanym gmachu Vigyan BhaVlan,posi,adającym (Jdpowiooilllią ilość sal, gabinetów li pomieszczeń rek<rea,cyjny'ch. POSJiedzenia odbywaly Slię ;z;a,sadniczo w 2 seri'a'ch: godz. 9 - 12 Oiraz 14 - 17, a wyjątkowo w g(Jdz. 17.30 - 19.30 miały miejscepoIsiedzenia komis,ji IU!b zesp<Jłów 'l'oboczy'ch. Ponadto w głóWil1ej sali wyświetlan-o od 12 d<J 15 ga-udni-a li·czne fi1my etnograficzne. UcZ!estnJiozyŁo w kQlIl;gr·esie, z·gooil1ti.ez wyd rU1k(Jlwanynn, lecz niepel;nym wykazem, około 1600 os·ób z 68 kra·jów, a więc znacmie mn~ej niż Iprzed 5 laty w Chicago i rrmi'ej niż w 1,964 r. w Moskwi,e. Zg~osWl1JOr:()na.d800 referatów, niemal 'tyle, co w Moskwie 3. Dominowali liczebnie Hindus~, którzy stanowi1Ji nlie-mal połowę o,f,icja.j;I1~e zgłooZ<Jnyeh delegatów, Inlie IJcząc pojawiający'ch się na obr.aoda,ch innych osób, głóWll1lies,tudell'tów z Delhi. Zapewne na żadnym z d(Jtyohczas(JwyClh kongir€'sów trrzec.<i. świa't nie był I1eprez.E·ntowany mk liicznie, j'ak w Delhi, C'hoć ,z więkSJZOŚd 'tych !cr'ajów pojawili się baroZ(J nieJi.cznli dele~aai lub nae było ~ch wc,ale. Z wymienionych we wspomnianym wyk'a:zlie 1567 delegatów (bez Związ1ku Radzieckiego) 763 stanowili obywatele Ind i-i, 145 Iffiiesrzkańocylinil1Ycl1k:lrajów Azji (w tym 57 Japonii), 34 Ameryki Łacińskiej, 33 AfrYNi, 37 Australii oj Oceanii (w ,tym 31 z slamej Aust,ralili d 3 z Nowej Zelandioi). Jak zwykle Uczna byl,a de1oeg,a'cjaSrtanów ZjednOicZ!onych, ,złożona z 254 osób, ń,ie>oomniej osób 1JicLlyły'Wszys!tkie IraZiem delega'cje eUlf(Jpejsklie (bez ZSRR), bo 247. Ze Związku RadZJieckliego przybyło około 40 de1oegatów, z F·raneji 48, z RFN 34, z W. Brytanii 32, z Jugosławii 22, z ·Polski więcej niź 104, z innych krajów soejalilStyczn'yCih'po k-ilka osób, O!1aZ46 z Kan,ady, 11 z Meksyku, 14 z IZ!fael.a, 13 z Mal.ajzji, 11 z Nepa'lu, tylko .po 1 z Pakistanu i 'I'ąmcj~, 11 z Nigerii, z 5 li1nny'ch krajów af'rykJańslkuoh ,po l tylko oSJOibied·M.s • W 3 tomach abstraktów dostarczonych uczestnikom znalazły się streszczenia 2167 referatów i komunikatów; większość z nich była przeznaczona na sesje poplenarne. , Polscy uczestnicy Kongresu nie stanowili jednolicie zorganizowanej grupy. Było wśród nich 5 etnografów, l antropolog, kilku fizjologów, l archeolog i l socjolog. OfiCjalnymi delegatami Polskiego Komitetu Narodowego IUAES byli prof. J. Burszta i prof. T. Dzierżykraj-Rogalski. Prezes PTL doc. B. Kopczyńska-Jaworska została delegowana na Kongres przez Uniwersytet Łódzki, zaś sekretarz gen. PTL doc. E. Pietraszek przez Uniwersytet Wrocławski. Dr K. Wolski z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przybył jako delegat ICOM-u, zaś dr J. Kamocki z tegoż muzeum przybył na obrady w Delhi w trakcie swego dłuższego pobytu badawczego w Indiach północnych i Nepalu . • Najpełniejsza była, podobnie jak na poprzednich kongresach, reprezentacja Ameryki Północnej, natomiast z krajów europejskich zabrakło w Delhi przedstawicieli Bułgarii i Irlan- �Kronika 359 N:ajwic;cej referatów rz,głosiE gO'ipoidarrrz,e,okloło 330, a więc mniej więcej 40% wszystkich, drugie mliej.s'ce zJajc;li prZledsitawiJCiele Stanów ZjedtrJ;ocZlcnychzgłaszając ich ponad 100. Z pollskiejsltwny zgłoszono na kongres 5 referatów, w tYlm tylko jeden z zakresu etnolgraf,ii (J. Bur'szta),a 'pon1adto 2 'refelraty przeds1taWlirono na SE:sji pośwlięClolaejspołec=,(~j antror;ologiiehłorpsiwla (Lucknow, 20 XII). DZJięki Hcznej reprezernta'cjli indyjskiej .refmaty z krajów ,j;rze'Ciego śWli!ata !sltanowiły po raz pr,erwszy ponad ,połowę ,referraltów 'rz,głoszonylchma kongJres. Ujawniła silę w Delhi pelnown'i,e hczehna zwła!sZlcza dominla'cja ant,ropolo'gii wywodzącej siC; z tnadycji Llnglosaskiej,:::o której zalicza się też antropologia i etnologia indyjska. Wplywała na to sama hczba uCZJeslników, która obejmowała ponad 360 osób z USA, Kamady, Wielkiej Brytail1Jitii AlusItraLiIioraz ponad 760 z Indii, co razom slanowiło aż 70%. Wyróżniała się jednak :r'Ówrui·eżetnogrlaHa radziecka, której przeds,tawiciele przybyli z wyjątko'wo zwarrtym rz,espołem ref,e;ratów. Przedstawili ich 42 ·na 20 r;osliodZlcni:alch,poświęcając najwic;cej uwagi zagadnieniom procesów integracjietnlicznej (10 referatów), teorii rozwoju społecznego, a także nomadyzmu (8 reforatów). Na posli'edzelniu pośwlięeony;m malrksizmowi ,i meo'ewolucjonizmow:i zwróciło też uwagę balrdZlO dobrrz,e przy'gotoWlaine wy'stą,pienlie del'egatki NRD. Nie mogąc dokonać sZlczegółowej charakterystyki obrlad kongreslu, autor niniejszego sprawozdall1lia .może 'PrZledstawić tylko nieeo wła'sny,ch spostrzeżeń i impl esji z posliedzcń, w których uczestniczył. A więc na sesji plena'rnej 'zwracała m. in. uwa,gę dyskusja lila tema't ,ilSltotyrozwoju ODaz 'P'o9tulaty tworzenia modeli rozwoju adekwa,tnych do walrul1Jków lirotrZleb konkretnych klrajów, a nie przenoszenia ich zwlasZicza z klrajów wysok,o rozwiniętych AJmeryki Półnoonej ozy Europy. Podnoszono potrzebę dok'Olnywalni:a "dekolonliz,a'cji umysłowej", aby wyzwolić uczony'ch Itrzeaieigo świa;t,a ze sposobów czy Is'ahematów myśIen!ia na'rzuconyehim w epoce kolonialnej (O. Okodij.i, Nigeria). Wskalzywan10 na konlieozność dokładnego Iprecyzowania celów rozwoju, jak i jego przedmiotów, a więc d'Olkł'adnego określalnlia tego, eo i jak 'ma być Zimi'eniane li rozwij.am,e. Mówtiomoo potrzebie selektywilej alsymilacji WZlOfÓWzcwnętrrz,ny,ch w lstosunku do ork'reślonylch '~ultur ze wz,ględu na slillne, nii,eraz bezwz'ględne, uwaruTI!kowcvnia ,rozwoju ok,reślonyc1h kultur. (E. Eames, st. Zj.). Powra'carno mas'esj!i pIena'nnej kilkakrotnie do problemu grani.c pr:zeobmżeń, ilia które sobie Imożma w konkretrnych walrumrk'a0h pozwolić, oraz swoist,ego dawkowanlia l1ozwoju ("how rmuah deveIopme:nt is allowed", jak zanotowałem z wypoWliedzi S. N. EJLsem!stadt'a,S,t. Zj.), a rówrnocześnLe uwalnli:ania się od konserwatywnych czy reak,cyjny,oh rreż'imów poliiJtycznyeh. Zwrla!cano uw<:tlgę na nliewłaściwość przyjmowania jednokli'el1unkowego rozwoju poprzez industf'iaEza'cję. Etnologowie bywają pważall1liro "rlodzaj technokratów pl1odukujący,ch postęp" w klr,ajaleh ,sl,abo rozwinięty'ch, lecz bardZJo rZJ<lidkoudaje się im ZJllaleźć i wskazać do wdl'ożen:ia właś'oi'we kliienunrktii środki ,rozwoju. Prra'cując na rzecz dii (nie wymienionych w oficjalnym spisie). Z Azji nie przybyli delegaci okolo polowy państw, w tym Birmy, Cejlonu i Pakistanu, Afganistanu, Chin, Korei i niemal wszystkich państw arabskich. Afrykę reprezentowało tylko 10 państw na 43, Amerykę Łacińską 8 na około 30 (pomijając mikroorganizmy państwowe). W 1956 r. w Filadelfii i 4 lata później w Paryżu nie było jednak jeszcze przedstawicieli prawie źadnego z b. krajów kolonialnych. i dopiero od VII Kongresu w Moskwie udział ich stał się widoczny i znaczący. W Delhi wśród uczestników z krajów trzeciego świata znaleźli się też mieszkający tam Europejczycy i Amerykanie, a co najmniej 4 z tych państw znalazło się tylko dzięki nim formalnie wśród uczestniczących w X ICAES (Afganistan, Pakistan, Singapur, Kenia oraz Papua i W. Salomona). Zdarzali się też Azjaci i Afrykanie wśród uczestników z krajów europejskich i Ameryki Pn. �360 Kronika rozwoju powinni ,c,iągle zWlfa'cać ,9zcz,ególną uwagę na to, czym są w istocie kookretne kultury 'i jak 'rzeczywliśde żyją konkr,etne społeczeństwa (L. LomnLtz, Meksyk). Wypowi'cdzi tegjo rodzajuspotyklały 'się z ożywioną aprobatą i okl'ask,amli. O możliiwoślciach anltropologii w przek'Sztakanru na'Szego świat:a dyskutowano też żywo na lli'cznie obsadzony'ch pos,i,edzenia,ch, poświę,conych przy,szłośoi anitropologii oraz poglądolm młodych antropologów na przyszłość i'ch dys'cypliny i kul,tur ludzkioh. Niektórzy wspominali ze smętkliem, że all1bropoliogjowieto prol€'tariusrre naukli, z którymi wieltcy i możmi tego świ:ata !llli:ebardzo 'ohcą slię hczyć. Z aprobatą spotkało 'Się S1twdeDdzeniejednego z delegatów lindyjskich, że tak jak Marks postawił problem, iż ris,toine jest dokona:J:lliezmiany zalstanego świlat,a, tak my mamy przed slubą probIem, jak tej zmiany dokonać. Nie można przeprowadzać rewolucji według dogmaltycznyoh s,chelmatów. Na sesji poświęconej przY'SlZloś,ciantropologLi bardZlO znamienne było wystąpriell1lieprof. OondomJnals (,F1ralt1!cj,a), który 7lajął m. lin. s'tanowisko wobec opiruii o kryzysie antropologii. Bodkr,eślił łiczme nieporoZlumi,cnJia i trudności wynikające z rozległoś'ci ,całej antropologii, na którą skł,ada się dorobek wielu samodzielnych dyslcyplrin, od biologii i fiLzjologLipoprrL'lezpsychologię, demografii'ę do ekonomiJi, językoznawstwa i folklorystyki. KuHUlry 'ulegają skOlmphk'owaniu i skompl'ikowaniu też ulega lich pOZJnawanie na skutek rozwoju środków ,ma's,owej komun:ika,cji i przekazu i ,coraz szybszą wymianę ,treści. JedC1Il z przedstawicie1'i Afryki wypowiedział przyjęte z pewną aprobatą zdalnie, iż widoczny je:>t kryzys arntI'opologii jako nauki o luda,ch prymitywnych, ale an,trO'pologia is'inlieć może i będzie tak długo, jak długo będme istnieć TodL'lajludzki. Wypowuadając 'Się na tej samej sesji, przewodniczący d elelg!acji radzi'eckiej prof. Bromlej przypomniał swe 'stan{)wi'sko, że nie ludzkość jako taka, lecz specy:fliozne ugrupowania społeczne, obnosy są pTzedmio~,em zainteresowań badaw,ezy,ch etnografii, jak ma to miejs'ce w Związku Radzieckim. W związku z tym ltiezbędne jest prowadzen,i'e odpowiednio teo'retycznie i metodologiczne ustawiony'ch badań empli,rycznych, tOT'enowyoh, m. in. przy współpra'cy z socjologią. Zabii.erają'c głos już nla Izak1oń'czeniekongresu jego przewodniczący _prof. Aiyappan podk1reślił, iż sam odezuwa troskę przyszłość a:ntTopologi,i, lecz I,iczy na to, że jej integralność nie zostanie n,aI'uszona. "Duchy Tylora, Haddena i Boasa byłyby w niebie baI'dw nh~sZlczęśliwe, gdyby miał się udać zamysl niektórych alntT'opolo·gów,by 'antropologię pokawałkować" 6. Wylonlił się też problem zmilany struktury władzy wmiędzynarodowy,ch organiza'cjach antropologicznych na ko['zyść większego udziału przedstawlioieli t,rzeciegoświata. Odpowiadając n,a postula't ZJgłQlszony,jak 'się zdaje, przez jednego z delegatów japoń.sklioh, Sol Tax stwierdzil, że ",alntI'opol'ogoW'ie"tanowią 'spoleczmość, w k,tórej niklt nie chce na1rzUicać'swego punktu Wlidzenia i'nnym" li te obecn'i plrzedsŁawiciele władz ICAESgotowi s'ą us,tąpić miejs'ca innym, którzy zost,aną na i,ch miejsce wybralt1li. " Na zebraniu dyskusyjnym mlody,ch antr'opo}ogów odezwały się ponownie glosy o domlinacjli białych w alt1lt'T'opologii,przypominano ,też, iż a't1Ibropolog'iarozwinęła sit; szczególnlie w epoce imperializmu k{)IQlni,alnego.Jeden z delegja,tów indyjsk!ich odpowiedział na to przekonująco, że antrropologjia ,rozwinęła się wprawdzie w państwach kolClniialnyc1h,lecz sama jest przede ws,zystkim dziełem ośw:i~oonia i dążeń najbairdziej pos1tępowych Imyśli,cieli do pozn:anlia ,i zrozumienia losów wszelkich ludów ZJiemi. To wła'śnie dZJieciz'i'Citwo antr'opologlili powinno być, szczególnie 'szanowa- ° • Według powielonego tekstu dostarczonego uczestnikom sesji. �Kronika 361 i rOZWIJane. W rozpowsZJechnionej wśród zebranych "nociJe wrprowadz,ającej" do. dyskusji jej ,autor ,A. K. Sinha (ze SpH{:e A'Ppli>cat'~olllOe'll.ke w Aihme<j,abadZJie). podk'reśl'ał, że "nic możemy sobie ,poZ'wall,a,ć'll.,abadania Or'l1Jalmenlt,a1cyjne, l'ecz skupiać siię na sprawa,ch związan)'lch z rozwlOj.em dz.iedzm istotnyoh dla współczesnego życia, a więc naucZJania, wyk'olrzy'sltywani,a ,sUlrowców i,td., 'O[~~allii,Z'ują'c odpowiednie dl", tych celów badiliniia". Wspomilnali niektó:rzy, ż,e zbyt wiele ZJależy wiCIiążod ludzL zaawansowanych wiekiem, a kielrującyoh !illJstytucj'ami lllJaukowymi, gosp'odar'czymi itd. P'rZJej'awykonfliktu pokoleń też więc dały =ać I() sobie. Ogrom za,g'adnień i problemqw stojących przed naukallTIli a'll.tiforpologicznymlizarówno w 'Płaszczyźnie badawczej 'Ii t'eoifety'cznej, jak i stosowa.qej, ujawnił się na. X ICAES dość wyraŹJnie, przy uŚWli,adomielll'iu:sobie zaraZJem iSkromniej pozy'cji tych nauk wsk,ali ogólu nauk, zwlaszczaslużą'cy'ch bezp'ośr'edlllio ~ospodarce li teohnice. Ujawnilo .się też jednak ,przeświadcz,ecrlie, że wZJmi'alllli,e nJasze~o świ:aikt na lepsze, w XX w. naukli ,antropologiczne odegr,aly wielką rolę, SlZJczegÓ'lllllie przez upo'wsz.echnianie rzetelnej wiedzy 'O ,czlowieku i spolecZleńsitw,ach ludzkich ,or,az i'ch kultura'ch. Możliwości da'lszeg'o oddZJiia.lywalllliawitym k,ierunku Odczuwlalllloi <lp[,Ob0wano ogólnie, zwlasZJcza wobec HUlZj'i jednoistronmego rozwóju 'techinicz1nego7,. Na zakończenie wypadnlie jeszcze dodać palrę uwa,g 'O sesji pok'olngres1olwejnt. społ>ecZ'llcjalntropolO'gii 'chlopstwa, która odbył'a się w dnJi,a,ch 19 - 2,1 grudl1lila w stoNey sltanu Ut,talr Pradesh, LucIDnow. ZglflOlmadziłaIOltlJa około 70 uC:ZleSitlnik-ów, w tym ponad 20 "poza Indii, wśród nich kilku znakomit)'lch ucwny,ch, jak E. Wolf li T. Sha-· y;;n. lWwnolee:le odbywala się konferencja Indyjskiego '1'owarzvstwa Etnoe::mfi.czmego li FolklorYls,ty'clzlne~o,które ,ma w Luckn'owswą 'Sti'edz~bę.Z kr1ajów social:stYoCZnychbylo na omawl,wo€J 'seSJ;1tylK'O 2 1-'olakbw (E. Pietraszek i K. Wolski) il V,ęgwr, wS1półaut'o'r znakomitej 3-,toID'O'wejmonogr1afii wsi A,tany, dr T. Hofer,. Przedmiotem zaintereslO'wań w tmk'cie obrad sesj,i była głównie sy,tuacj,a chłopstwa ,i gospodarki chłopskiej w kraj.a,ch rozwijających się, a zwł'aszcZJa w Indiach" w warunkach nacisków gospodairki wielkorynkowej. Dr Wolski mówił o obserwowanych przez nie,go w trakcie wielo,loetnkh badań zmia'nach gospodarki 'chłopskiej na SrodkowYlm Ws'ohodZlieli w Indiach, zaś dr Hofelr i niżejpodp'is,amy przedstawili problem istotny dla wielu krajów ,europejski'ch głębokich zmian s'truktury społeczno-zawodowej 1icznych wsi pod wpływem wzrosltu zatrudnienia poz'arolniczego. Zjawisko to występuje dotąd w krajach trzecieglo śWi'ata, w tym w India,ch, raczej słabo, choć ujawniło 'się w zapleczu niektórych wielki,ch Imiast. Wyjazd do LucknO'w dał też Ol{a'zję do przyjrzenia się, iP'rzyna,jmm'iej od zewmątl1"z. wsi indyjskiej na Niizinlie Gangesu, któm ma 'swój tak bardzo własny, oryginalny charakter i pPOblemy jedne z najtrudl1liej'szych na ziemi. X Kongres IUAES odbył s,ię 'W kr'aju stanowiącym, jak bodaj żiaden ,inny ma [JE 1 Bardzo mocno zaakcentowano ten problem także na odbytym wcześniej, 3 listopada posiedzeniu Komisji Futurologicznej IUAES, utworzonej i kierowanej przez wybitnego orgaClizatora badań społecznych w Indiach prQf. B. K. Roy-Burmana, a także na posiedzeniu tej Komisji w trakcie obrad KQngresu. W krótkim drukowanym raporcie z listopadowego posiedzenia zamieszczono m. in. stwierdzenie, że "panujący dziś etos nauk społecznych zaist"iał w istotnej mierze w kontekście pasożytniczej industrializacji Zachodu, która była: oparta na eksploatacji dóbr krajów poddanych panowaniu kolonialnemu". Nauki społeczne nie mog'l dziś być kontynuowane w dawnym stylu, a jednostki nie mogą według swej indywiduainej wizji stwarzać na użytek społeczeństw obrazu naszego świata. Należy się więc' wyzbyć racjonalizacji, które przeniknęły do nauk społecznych" "aby nowa generacja przedstawicieli nauk społecznych mogla iść naprzód uwolniona od brzemienia przeszłości". Komisja ta skupiła zainteresowanie głównie przedstawicieli nauki indyjskiej, w słabym stopniu zaś zachodniej. �:362 Kronika swi'ec'ie, znakomite l!abOlralt'oriUlmdla s:;oeroko r,ozmmianej antropolloglii, ZJacr-ównobadawcze, jak i szkolEniowe. Byłoby dla naszej nauki niewąiJp1iwym pożytkiem nawiąlZianie bEż!slzy'chniż dotąd konta,któw z anltrotpoIogią i etnologią indyjską. Możliwośdpo temu 'istnieją ZJarówno przez beZJpośrednlią współllxa'cę między li'niwersytetami lub innymi placówkami naukowymi, jak ci przez 'indywiduGlne wyjaZJdy naszy,ch badaezy. Kolejny, XI k'cn,g'r,cs ,ma się odbyć w Vancouver, w Ka1nadz,ie, pod przewodnictwem 'prof. C. Be1showa, w roku 1983. Wybór Vancouver został dokonany ze względu na 'osobę prof. C. Belshowa. który jeSlt pr'ezydEnkm lU AES w nowej kadencj:i' i ma organizować przyszły kon.gres. Nie wydaje s'ię jednak ten wybór zbyt Slzczęśliwy ze względu na peryf'eryjne położclil,ie kgo miast,a i jego dużą odległość od k1rajów trzeoicgo śWlia1ta,a także Europy. Udzllał w nim przedstawicieli tych krajów może być jcszc:;oe bardz,iej ,skifomlilYniż lilia po,pr:;oedni<c'h kOlngresach, np. w Ohri'ca'go,a dominacja nauki angloSaskiej jeszeze wyraźJlliejsza. Istotne wydaje Slię witej sytuacj:i py,tanlie, czy i w jakim Zlak!rleS,ieznajdzli,e ina XI kongI"C1slieswe odbide ujawniony w Delhi niepokój 'o właściwy rOIzwój antTopollogii, wyrażalny m.in. prwz przed9tawiclieIi nauki III świata. Edward SESJ'A 100M Piet raszek W NEW DELHI 8 - 9 XII 1978 R. W powiąlZianli'Uz X ,Międzyn<a1ro<dowymK()lllIgres,em Nauk Aint,ropolog.icznycih 1978 r. odbyłla się w New Delhi w Illld~a'ch sesjia IeOM, kom~tetu Międzynarodowej Rady Muzeów Etnogr,afkznych, w której z Polski wZlięl,iudz'~ał dr K. Wolski i dr J. Kamocki. POSliedzeni'a odbywały się w sali konferencyjnej" nowo otwartego Muzeum Przyrodnkzego przy uhcy BaI'ahkamba w cenbr'Uim Nerw Delhi. Indyj'Slcy goslpodarZJe lil'ieZJm1eTlnieserdeczm,ie gośclinnie przyjmowlal~ pmybyłych. Sesja ,była niezbyt 1,i'cZJnieobSlad:;ocma(ok'Oło 40 osób), co umożliwiło baJ'dziej k'ameralne prowadzeni,e <Jbrad. Otwarcia dokonał sekretarz generalny Indyjskkgo KfJmitetu, dr Sa-chin Roy, emerytowany kustosz działu et'llogr;af1iii wilcedyrektor MuzeUJm Na'f<Jdowego·w New Delhi, a ży'c.:;oen~la 'Owocnyoh obmd składała dr Gl1alce Morley, były dyrlektor Muzeum NalfiOdowego w New Delhi, a obecnie k'ierowlllik Regionalnej Agencji IeOM na Azję. Następnie ,przewodniczący ICM1~, dr H. Ganslmayr, dyrektor Ubersee Museum w Brlemie, wprowadził :;oebI'alllychw wieloraką !tematykę se,sj:i rlJoczącą Siię jednak stale wokół problemu, jak uwspókześnić nie tylko ekspozy'cję w muzeach 'etnogr1a,fi'cZJnyc'h,ah~także ja/k pr,zedistawić w muzeaich ot'llograLi<cznych 'stare i nowe, jak pogodzić tr,ady'cyjny, 'minliony obTlaz :;oewspół<ezesną !rzeczywistością krajów dla Euf'Opy za,mo'l'sklich, zaś w tych klfajacih jak przedsitawić Iprz,eszłość li t'craźuliejS'ZJOść w wrielu aispek'ta'Oh jej !stałycih prizemi'an. Przewodnkzył w 'pierwis'zym dniu sesji dr N. R. Banerjee, dyrekriJor Muzeum Na'l'odowego w New DeIhi, a plierwszy Teferujący, dr A. K. Das, Ipr:;oedstawił pokirótce zebranym polożenie wspókzesnej etnografii indyjsk'iej jako dyslcY'Pliiny {Is,tosunikowonowej Ina lilllliwer'sytetalch)i muzealnic'twa etnografi1ci:;one,gona tIe wSiPókzesny'ch potlrzeb, przy iSltni,eniu jeszcze licznychgr'U'P plemiell1nyoh. Uzupełnił te wypoW'i'edzi nlasltępny referent, dr D. K. Ray, kierownik ka,tedry 'muze01ogLiuni,wei'sytetu w Klalkuoie, mówią'c ,o =ikomej ilośd 'muzeów etno:grafkzny,ch w przeszło 600-lmi:lionowY'ch Indi'8Jch. Na 251 muzeów w i Etnologi<cZJllYc'h w dniaich 8 i 9 grudnia �Kronika 363 Indi.ach jC'Sottylko 18 etnogmficzny·ch, a 19 ,poSIiada również zbiory emo·grafic;me. Jest najwyższy czas na zwróc.enie w I,ndiaoh ba"~ZJniej.szejuwa,gi 00 muz'rolnictwo etnografi.cz.ne. W dyskU'sji dr A. Hassing z USA zwracał uwagę na koniec2iI1ość pozosl.awiai1iil obiektów \\' ich 'naturalnym i l':Ultul"Owy'm oloczl'l1iu, gdyż ksżde wyobcowanic szokuje odbj'C<TcęZJnają,cego Imateriał, ·co obserw()iW,ał w Ni-gerii. W kilku referatach delegaci posZlczególnych krajów 'przeds,tra'wili wł'asne stalllowirs~a ,j wyniki poszuki'Nań nowoczesnych metod ekspozy,cji etrnograii'cznej. O howych założeniach \V Trcpcnmus'Cum w AmSlterdamie ,mówił.a pani W. H. Kal, a dY'rektoIT tego muzeum, dr N. C. R. Boo.g·ar;:wt,mówił o audiowizUralnym przek,alZywaniuwded.zy w muzeum. Odczyt dr W. Mey'a z B€lrllin;a 2a,chodrruiego wp'I.'owadzał w 'zagadnienia teo'Tetyczlle muzealnictwa etJnografi'cZJnoego,zaś dr A. Lliderwaldt',a z UbE.'Tsee Museum z Bremy ukazywał ,prakJtyczne ,rozwiązania ekspozy'cj-i (technika Jej p·rzygotowanJ'a) na przykładz'ie wystawy czł'owi'CJkoaz le9sowego pa'sla ChlilIl w tJ,bersee Museum. Pr·elegenai przemaJWIiali po .angieJosku z wyjątki'em dr L Ba,ranowej, dyIT. Muzeum Napadów ZSRR w Leni.ngr,adz~e, któPa IQ 'I1!OwocZleslIl'Y'ch ;metodach pr·acy swego muzeum mówj],a po rosyjsku, a ,jlulma'cz dok>cnywał opr:Zleikladu.Rówl!iież o praca'ch swego ·muzeum mówił dr Mhmd. K'alsls'i1mbin Haji Ali, dy,rektor Muzeum NaTodowego w KuaIa Lumpur w Malezji. Spe'cjal'l1'ie ,oi·ekawą był:a wypowiedź dr,a Klausla Ferdinanda z Danii. Omawiają'c dWi'e duńsk:ie w)'lstlawy 'czasowe pośw,ięcone Afganista1IloOwi'.i N,i,gerii, Ip{)lk'azałna sZler.egu p["ZleŻiroczy,poszczególne 'Slale i zagadnienia j::oruszanre na ekspozy.cjli "egwty'cznej" współ'czeslI1oś'ci etll1ografi<lZll1cjtamtych ~I'ajów. PlaniSZJa wejś'Ciiowa li ,allisz ·przypominały ilUJs'tro'cję z komiksu, będ~c m-a~nesem przy,oiągają'cym młodZJież d,o zwioo7!anaa wystewy. Obok ,pl.alIl!SZi makiet na hCZJny'oh wykresach ,i ta,oela'ch 'ukazywano Sltrukturę społeoz:ną OflaZ stan ekonomi'cmy Af'ganietanu i NigerIii. Ukl<łzanoZJanilmją'cy ,stary dorobek z dziedZliny kultury ma too,a11I11ejli wy,piePają'cą ~o wszędzie 'międzynaTodową -tandetę, a takŻle miej510owe naśladown;i'ctwa WSlpół'czesnych p'l"zedimiotów lilm'P0lTItowall1ych.NI<ł,turalnej wtelkości malnekiny, duże f'otog;rafie z pors1Ja<CiamiIlJaltum1Jnej wielk,ości ilUJstvowały życ,ie codzlienne ws,i i OiSHd,tar.g-'Owyc'h w dZJirsliejSlzymAfgal1li'stH[)Iie i Nigerii. W dyskusji zabierał głos dIT K. Wolski, Z'W.mcają1c uwagę na niebezpieczeństwo przeł:adbrw'alnli'aek's,pO'zy'cjoiwykresami li danymi sita'tysty'c.ZJnymi, co ZJazwyczaj nue jest zbyt a:liraikcyj.ne .Lods:traJSZJazwiedzającyoh. Z powodu nieprzybyJCia wielu ze zgłoszonychczlonków .Rady Muzeaw Etnog·raficznyc,h 'P 'zełOŻlOa1'O omawi'all1ie s.prawy zwrQtu dóbr kwtury l!1Iawiosenne posiedzenie, które zaplGnowano na maj lub czerwiec 1979 w HolandJJi. Dr S. Roy odczytał 'nadesłany li'st ,i ży,czel1lia od prof. drr M>alTtiPrtiffewwej, a dr K. Wolski p,rzedstaw.ił zebrollY'm sylwetkę 'tego zasluŻlOlIlego dLa el:lnJogrofi.ipolskiego anuZJOO-' loga. UczesrLnicy :sesji mielii m'ożność ZJa'poznanli1a ..slię z ekSlpOlZ)'lcjąetnoglTaf<icmą w Muzeum Na:r'odowym w New Delhi pirezentujcrcą ,c'zęść 2Jbi'orów dr V,erruer EIwina (1902 - 1964), ZJnalnego bada,cza życia ludów 'rnIieszkający'cih na półi[1olcno-ws'chodll1kih obsZJarach llooii, którego kolek,cje w 1964 r. troLiły do dZliał'U etil1lolgmd'kwego tego centralnego muzeum 'indyjs,kJiego. Zapoznano \SIiętakże z ek,s'Pozycją Muzeum Pirzyrodni'czego i 'tamtejs:zY'mi metodami audio-W1i~alnymi. EkSIPozycja C'tn{)'~afliczna dotycząoa grup plem1C1!11nych'W Ind!iaoOh w MUZlCUimNalf.odowy,m j€.S'1:u,trz.ymana w k!Olrlwencji :J10WocZlesnej,,poo'cza's .gdy wY'stawy 'W Mu.zeum Przy.rooIIlJczy,m U1t'Tzymano w dawnym stylu, uważając, że takli typ bE,-dzie bardziej o.cJ.powiadał dydaktycmym wY'mogOlm w dostosowaniu się do wlięk,S1Z0ś0izwiedzającY'ah, to jest do młodZJież;)ls'ZJkolnej. OczYWiiście w obu m'uz€'ac'h gTIupy op;rowadzalIlJC są <prZlCZ prze- �364 Kronika wodn~ków z d~łu ocświ,atowe~o. PokaZJano także uczestruikom ses}i zalążek slkansenu, j-a1kdSltal11.owiwystawa na PIDagati Maidan perzy Mat'hum Rd., dokąd dowieziooo gości autOJkal!'em. Po's1la'WllOIl1O już 's.pOl!'Ozabudowań wiejskuoh z 'l"óżnyoh regionów i 'stalJ1ówindyj\5lkaoh, a po mmk:niędu obecnej wy\5ltawy planuje l5ię kontynuowanie ro'zbudowy skansenu. Również na Pragati Maidan obej1rmno wy's'tawę rzemiosła i sztU'k,i ludowej wielu pegiolJ1ówI'ndiii. Wys'tawie tej pa1twnowało Muzeum Rzemliosła AI'Ityst~znego (Art and Crof1t.s Museum) w New Delhi. Krzysztof MIĘDZYNARODOWE WoLski SPOTtKANIE ETNOGRAFOW Z SOCJ~LISTYCZNYCH KRAJOW EUROPY (BUŁGARIA, PAŹDZIERNIK 1977) W dmach od 9 Q,O 13 :paźd.z.i.ernikta 1977 T. ,obradowała w Podop'sk1im ml€6C'le okręgowym Smolji<l.Jl1 "Troocia o·gólno1k.mjowa k,olJ1ferencja etnol§rn.fów w Bułgarii" poświęoona "EJ1mogr,afli'cznymaspek'tom s,ocjahstyc'zm.ego sposobu żyoi'a". W konferencj,i tej wzięło udział ok. 200 etnogra,fów bułgan;klioh Teprr-ewl1ItującyochBulg<:<rską Admdemlię Nauk, ka1Jed!ry ullliwersyiteckie, muzealnictwo' ocaz wydZliały kultury p1acówekminter,esowanych dZliałalrnośoią ,etnograficzną. W :mmalch 'tej ogólnok'rajo'Wej konferenc}i odbyły się także untiędzyna['odowe spotkal1'i'a etnografów 'l"ep['ez'€ID1tującyehkTaje s'o'cjali,siylcZJnejEuropy, w tym: Buł~rię, CzochoołQw1a1cję,J'UgOlSł.aW'ię,NRD, Polskę, Węgry oraz Związek Radq.ieck.i. Wśród przyobyłyoh 20 .gośoi zagrnll1liczn'Y'chznajdowali 'się członkowie Międzynarodowego KomJitetu do Badań nad Ws;pókzesn'oooią oraz i'l1Ini I3lpecjaliŚoC'iz m'k['e\5lu badań etno,grnfjj,czny,ch nad wspÓłcZeSil1Y1mi, przcQbmżeniami k'uHun'y ludowej wsi i miast. W pi'erwslzym dniu oibrad w dniłu 9 'PaździeTlJ1ikaodbyło slię dolI'ocz:nc pos,iedzenie MiędzY'l'lalI'ooowego Komitetu do Badaó nad Ws.półcZJe'SI11o,ś'oią (po'Przedntie posiedzenie było 'W 1976 r. w Bralty:s-1awie'i SmQl€:J1Jiea,ch - CSRS). W obrada,ch Komitetu uczeso1:nliczyHprzeds'taWliiCIieleBułgarii, Z'W1iązku Radzi,ockliego,. CZJechoslowacji, Polski, Jugosławii ,i Węgier (dotychcZJa'S n,ie ijgło'sili jes7Jcz,e swego aklce'Siuna członka Mliędzyna:rodowegto Komitetu - Rumuni). Glówne ,pU[}lkty'prolg>ramu obrad to sprawozdanie z calolI"olcZln€jdz,j'ała!:noś:oi Komi,tetu, dokonane 'P['zez generalnego sekr'etail'Za DekZJo Toid-Ool'Oo'Ma, orrcaz dyslkU'sj;a ~liad lo,pr'aicQ'Man'iemwy,ty'cznych do badań por6'Mnawczych nad w.spólC'zes:nyJmiIprzcmialnami rodziny. W .mYCŚIuso1aleń ,poprZl€dniego ,pos'i.edz.entia,w ok,resie s;pnawozdawczym ScklI'etaTtiat Między:n'a['odowe.gQ KOomiJtetu w SQf,ii utrzymywi<lł Sltały -kontakt z przedstawioielami ooŚ,rodków etl1lOgI'afi'czlnychwszY'stk.j.ch krajów wchodz<:jJcychw skład Komitetu, Ponadto Seklr'etariaip['zygotował i oddal do druku 'Pier~'Szy numer s'wojcgo "Bli'uIet)'ll1lu",który opirócz spmw C'rganiz;a1cyjny,ch - 'm'wiem 'inforrma,cje buł~arskie i 'polskie dotycz(tce badań et11llo'!§rafi1czny'c'h w zakr·esie wspók.zesl11'oś'oior,az bibliogmfdę tych Ip~ac za 'okr,es cd 1970 - 19'75. Przewiduje 'Slię,że ,!=cdobne ma:teriały inforrma'cyjne i 'bibhogl1afti.czne z pozostały,eh k'rajów nałeżący,ch do Komi,tetu będą drukowa'l1ie w nwsiępny,ch 'kolejnych numera,ch "BiiuletylUu" w 'l1'lJiairęich nadsyłaniG. do 'l"eda'k,c}i, Zaoodni;czy.mp!l"zedmio-tem oibrnd Międzyoor,odowego KomJiote1:ubyły jedn,ak wytyczne do wS'Pólniie .pnzygotOW<l'l1yoc'h bada'ń nad rolą tradycju w .przeobnażenia,ch �365 Kronika wspó]lczes,nej rodmy w europej.s.bch kraj.ach socjalisty'cmy,~h. WsJ1:ę.pnewyiYJCZIle do tych badań ZJOISbały IprzedłoOŻJor1e 'przez 'SIt.5lalmodZlielinegopr,a1cownikta mlJUKowego R. Beszewę - bułgar:skąspecjaliskę do badań nad rodziną. W ,toku ożywionej dyskusj;i wn1iesi'Ono szereg nowych postulatów badawczy,ch dotycząc)'lch metod(}lQo~ili i metodyki postępowani'a badtawczego,a ,także '~alffiegozak,rie:>u tema'tycmego projektowanych badań nad wspókze:>ną rodziną. Ustalono, aby postulaty ,te ZJo'sttały uwzględnione 'prZJezautorkę "WyŁycZll1)"Ch"waz Sekretatriat Komitetu i w uZJUrpełni-onej wersji w najb1'iiJszY'm ,eza'sie prze'Stane do wglądu ws'zySJtkim czJ.onkom MiędzynaI'cdowego KomlHetu. Po:>tulowano ponadto Il1Iaw,iązywan1iedo badań socjolog;'cZlflych 'nad rooZJiną w kraja.ch Europy zachodniej plaiIllOwanY<:lh'prz;ez oś'rooek wiedeń:ski. Drugi dzi,eń międzynaroJowego .:>potk,ania elm.ogl'iafów (10 października) rprwznacz,ony był na plenarI'ne i sekcyjne ZJebrani,a naukowe, p()'dcZJask,tórych wygłolSzono 28 .refer:a·tów, w tY'm 13 prZJcz uCZJcstn'icząc)'lch ,gośd ZJagTiaJnicZll'1y'ch. Tematyk'a referatów oW€gQmiędzY'r1ClJI"odowegoS-Y'Illpozjum koncentrow,ałia 'S.Lę roWlniież wokół wiodąc'ego ,problemu III ogólnokmj.owej konferencjli etnografów Buł'ganii - "EtnografiJczne aspekty 'slOcj.liSJtyczmego s,poS'obu życia",. Podstawowy :i w,poowadZJający referat na z'cbr'al1Jiu plenalmym. wygbosił dyrektor Instytutu Etnograf.ii i Muzerum BAN, 'Prof. dr W. Hadż!~n~kołow,pt. O socjalistycznym sposobie życia i niektórych jego etnograficznych aspektach. Dals'ze ;refera'ty 'WygloSJiH: pI'oof. K. W. Czi,stow (ZSRR) Etniczne aspekty badania współczesnej kultury duchowej (odczyta;no tezy referatu); prof. J. W. Arutjuillja,~ (ZSRR) - Narodowe' "wielooblicze" rodzinnego sposobu życia; doc. dr A. Robek (CSRS) Rola tradycji w bycie i kulturze socjalistycznego społeczeństwa; dr T. BodlPo~i (Wę,~ry) - Badanie socjalistycznego bytu na Węgrzech; doc. d'r M. Biennacka (Po1sk'a) - Tradycja a współczesne przemiany spnłer:.no-k1l.1.::urGwe polskiej wsi; dr B. Filowa (CSRS) Rola i miejsce tradycji we współczesnej socjalistycznej rodzinie; st. n. pr. L. Dr,obiżewa (ZSRR)Internacjonalizacja sposobu życia narodów radzieckich; 'Prof. P. Vlahov.ić (Jugosław,ja) - Współczesne wesele w warunkach serbskich. Obrady w pierwsz;ej s,ekcji, dotyczące "Teoretycznych i metodologiczJllY'ch PPOcesóws,o'cjalisl1;y,cZJnego 's,tylu żyC'ia", .rozpoczął 'referat .st. n. pr. R. Pe,:'Jzewy (Bułgar'ia) - Rodzina i socjalistyczny sposób życia. Na:SJtępni Tefepenci to: dr M. Szarkan (Węgry) - Zmiany w sposobie życia na przykładzie wsi węgierskiej po drugiej wojnie światowej; dr K. P-odolakowa (CSRS) - Socjalistyczny sposób życia i jego uwarunkowanie; L. Makarwiejewa (Bułgaria) - Zanikanie religijnych warstw PIZy formowaniu się socjalistycznego sposobu życia; ppof. J. Rojd,jewa (Bułgalr~a) Socjalistyczny sposób życia we współczesnej rodzinnej obrzędowości; prrof. H. MIizow (Bułga1ni,a) Etnoreligioznawcze problemy socjalistycznego sposobu życia; n. pr. I-gna,t Mitnkow (BułgalPia) - Niektóre naczelne i aktualne problemy socjalistycznego sposobu życia; dr A. Pranda (CSRS) Formowanie się nowego systemu wartości na wsi slowackiej; ln. pI'. B. Tuma-ngełQlw (Buł,ga!ria) Etnograficzne i1spekty podejścia systemowo-strukturalnego dr F. FosiRr (NRD) - bu życia; robotników w okręgu Osobliwości zamieszkałym przy badaniu spo·sobu życia przez Serbów socjalistycznego wiejskich sposo- przemysłowych Łużyckich. W sekcj,i dI'ugi'ej pt. "T'rady,cja 'i ws'pókZJe.sność" 'ws'tępny refemt wygłolsH doc. dr W. Frolec (CSRS) - Tradycje kultury ludowej w socjalistycznym społeczeństwie, a naS'tępnie bułgars'cy P'!'a'cownicy naukowi: D. Kowacrew,a i D. MHew E~nosocjologiczne !lU Ruse; i1spekty i psychologiczne N. Kol,ew socjalistycznego problemy Socjalistyczny sposobu życia sposób socjalistycznego życia; robotników; sposobu N. Wekzew.a B. Atana,so'Wa - życia w okrę- Etnograficzne Miejsce ludo- �366 wej Kronika muzyki P~'zemiany czystości instrumentaLnej w związane socju~istycznego; wa - sposobie z długim zmiany sposobu socjaListycznym roLniczej pożyciem L. Botusm!fow Współczesne s(jcjaListycznego w życia w życia - Ludnośd małżeńskim Zmiany tradycyjnym (na przykładzie sposobie jako W. Ma,rJnow G. Waj-silow - Uro- życia; bułgarskiej; nowe formy sposobu życia w systemie świętowania; G. Simeono- kaLendarzu świątecznym jako okręgu rezultat Ruse). Jak już na wSltęp'ie zaZl!1a>c)ZóOOO, między'11a'f,odowe sympDzjum etnogmfi'ozme toczylo się w !ramach ogólnoillrajowej k10nferencji etnognafów bułga,r'Sk-ich (obradujących je'Szlcze dD dnd'a 13 października) w sekcj;ach "kultury ma<teni a,lnej" i "kultury duchowej". Obmdom przewodniczyli kand. nauk Ganka M.i1chajłowa ora'z st. n. pL Stojan Gancz€iw. Fr'oblematyka tej konf'erencj'i d01ty'czyła ertnografii całego ohs'z,aru Buł@ar:ii z;e s.z,czegó1lTl)'mjednakże wyeksl;:lOnowa1nieIDza'gadallień związ;my'ch z regionem rodopskim (okręg Smoljan). Bezpoś!fedn1ie zapolZnani'e slię wszystkkh uczestlt1ików k1olt1ferencjd(ZJagranilczmy'chi bułgal"skich) z ~ym ,wg'ionem zapewn·i1a d'obrze zoogall1li.zowa'l1Ja wyC'ieczka, p!f()twadzą,ca s,zlakliem Inajciek'awsfL)'ch obiektów hi'storycz;nych, kultu.owych i tury'slty'cznych. l Maria EUROPEJSKIE BADANIA POROWNA WC ZE W RAMACH "KULTURA" KONFERENCJA W TALLINIE Biernacka PROJEKTU Do reaHz-a,cji projektu badań "Kultura: kJierunki i tendencje rozwoju kulturalnego w nQlwocz,esnym spoleczeń'stwie", podjętego pod au~pkjami Europejskiego Cenitrum Koordy'na'cjl Badań j Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych z siedzibą w Wiedniu, przystąpioll1Jo po konferencj;i w Moskwie w lffiar,cu-kwietl1Jiu 1976 roku. Dalsze etapy prac przygotowawozych wyznaczyły konferencje w Zaborowie (pażdz,ieI1!1Jik1976) 1, Bud3'peszcie (kwiecień 1977) o'raz Balatonalrn<idi (wrzeslień 1977). Na podstawie ustaleń terna'tycznych ,i kwestionaTiiuszy przygotowanych po 'spotkania,ch <iliaWęgrzech (dokument roboczy nr 20/77) przeprowadzono na początku 1978 r. badani,a pilotażowe nad tema'tem: "Działalność kulturaLna w rama.ch rodziny 'i plrzeka'z kult.ury". Pilo~aż 's,tano,wił pi·erwS'zy etap prac bad,awczych r'eaUz,owanych w .amach projektu "Kultu.ra". Celem j,ego było zweryf,i,krowanie zaróWl!1o kwesitionariuszy, jak i problemu badań w zróżnicowanych warunkach po'Szczególnych .krajów. Kwest;i'ol!1'alI'i'lls'le,jeden ptrzezlnac:wny dla l'odz,d,cówi li-czą'cy 158 pytań o.az drugi, dla dzioci, z 97 'PY'tani<am.i,składały 'Się w większości z 'Pytań ska,tegoryzow3Illych. Zawarte w kw€'stiQnal"iu.sZla'chpyt.an1li.adoty,czyły główn.ie trzech zagadni.eń: 1) mat€ria.}'nej ti spoJ,eczno-kultu!flO'Wej 'SytlU'alCjirodziny; 2) konslUmplCji kulturalnej w r-odzinie, związanej przede w'Szys±kliJmz oclbi'orem treś-c.i przekazywanY'c'h .p;rzez środki masowej komunikacji ,i,ciJnst)'tucje k'ultumlne; 3) 'przekazu kultury między generacj.arrni. Kwes'hOll1'alfius1L€ zaopaltrzone ZOGtały W 's:ZiCz,egółowein~tpuKcje d,otyczą'ce pl'c<c,edury badawczej. Fodstawową jedinostką badań była rodZJi:n<adwU'Poko1,e!l1liowa. posiadająca dzieci w wieku 10 - 20 1alt. l Por. Z. Jasiewicz, Narada 1977, t. 61, s. 308 - 310 i 314 - 315. w Moskwie ... i J. Burszta, Konferencja w ZaboTowie. "Lud" �Kronika Bad-aniami (J.bjE;w w .każdym z ulC:Z€'stni<czą.cych w p1ildbażu kr.ajów 36 .rooZlill1z,amiesz:kały'ch w 3 ty'paJch ŚU'odowisk: a) o wysokim. stopniu urbaJniJztacj.j; b) pmej-śeiowym, znajdującym się w trakoie liintemsy~nyoh przeobrażeń 'społeczno-ekonomi'cwych; e) rolniczym. W obrębie posZJCzególnyClh środow.isk wybnan'o. proll=0ll1Cjon"l:nrie rodZJiny określonych ,tYI:ów: rOibotni<czy'ch~ 'l'olni,czYClhz,a'all1'~aŻJowall1ych bezpośrednio w działalnośoi produkcyjnej, Ir,oidZJiin iJnte1i,ge:n1cklilch li ,rodzin UitJl1zymujących się z I:mcy w usługa-ch. Bad;';lll.~apilotażowe prz,epr·owadZJił,o 7 k,rajów: Finlandia, Fl1alncja, G,r'ecja, Polska, Węgry, Włochy -oraz ZWiąZ2k R~dzie·ckli. Nliektóre z ni<ch, np. F1inłandi,a, zmiemły Zln<.'cztrl'ieZJaik'r,cstemartycz,ny 'i :sposób fo~mul<YW1all1ia ,pytań o.raz poszerzyły problematy'kę bad<lń. Badania t,arenowe w P{J}sceZJrealiZlo'wal ZJes'P'ólpl'laicowników Katedry Etno gra fi;i UAM ,pod ki€ru.n~k,i.emppof. dra J. Bupszty i 1=1I'0,f. dra Z. J,asiewlioeZJana terc!1k! W,uelk'O']:>o.lskri: w P<>woa:niu{Osi,edl'e Dębi€c), SłU!pcy (woj. kon:ń'soki'e) ·oraz wsi G,ob (w.oj. lcsz.czyńskJie). Badania Hna'll'sowail1€ były prrez Wydz..iał I PAN za pcśreenklwom Komitetu Nauk EmalogJi.cZlI1yoehPAN. Sprawo'manit' z badail pil·o'tażowyc·h przygot'Ciwali prof. dr Z. Ja's~ewi,cz li mg.r J. Bedna/rS/ki. lVEędz.Y'na'pcdowa konfere!l1cja, która 'obradowaŁa w Tal1inie w dlll'i!arch11 - 14 IV 1978 r. pod<,'umowała wy,niki p!"z,c'PIowradz,ony,chbadań pilotażowyrch o,paz ustalila l<-,i er Ull1Ik i i harmono,gram dalszy,ch pm'c. Or'ga:ni:za'wlroamik'onfer:e'll'cj'i były: InstyLl Iinformacjri Na,uk Spo1ecZl1ych AN ZSRR, Instytut His,trorii AN Es,t'oń'Skiej SRR etruz ln,ltyt:u'l E1!nografi.i AN ZSHR. W s'Potka,ruiu uC7!oOltnkzyli socjol{}~O'wie' i ·etnografowie, u'ep'rezentlctlnrci11 kr·ajów: F,Lnlandii (K.Bskola z U\I1IiweTsy,te,tuw Hels·inkach i J. P. Roo$ z Uniwcl["sytetu w J,oensuu), Francji (P. BesS'aignet iZ Instytutu Badań l'ntere-linri·cznych i Międzyrku1t'urrowyoeh Ull'liiwersytetu w Nkei olI'az J. Cui-. son.ier i J. Gosrs~aux z CClnt.rum ElbnoJ.ogiiF.ranouski,ej przy M'u7!cUlmSZltuk,i i Tradycji Ludowych w Paryżu), Grecji (V. FiJrj·a,s'z Ośpodlm Badań SpQł,C'cZJnychw Ate11<1,ch),Jugoslawii (M. Jovam'ov,ie z I'll;s<tytutu Etnogra1iiri Serbskiej Akademii Nauk oraz M. P,rosie i P. Vlahović z Ka,tedry Etnograf Li. Uniwersytetu w Belgradzie), Polski (J. Bcdnarski i Z. J,a'Slicwicz z Katedry Eltmograf'ii Uniwersytetu w Poznaniu), Rumunii (I. Dragan z Oś,rodka Socjologii Uniwersytetu w Buk:areszde oraz P. Petrescu z Instytutu Etnologii i DialekJtolc,gii w Buk:aJresZlcie), Szw.ecjoi (P. Petursson, .J. Steen oraz S. Tcllonba'ck z I'nS'tytutu Sc,cjologii Uniwersytetl,l w Lund), Wę-gier· (G. Dienes, K. Fordor i M. Sa~i z I'nstytut'll Kultury w Budapeszcie), W,ielkliej Brytanii'i (N. M<lJnning z Uniwersytetu w Kent), Włoch (G. Lazz,a'ri'ni i G. Sertolr:io z Instytutu An ropolog.ii UniwcTsytctu w Turyrue) 'OlroazZwiązku Raid71i'eoek,j,ego (J. W. Arutjumja,n, J. W. Bmmlej, L. M. Dwbiżewa, I. G,l"iszaj.ew,L. E. Kubbel z Instytutu Etl1lografi'i AN ZSRR, J. Khak ,j·'E. Rannik z AN Estońskiej SRR oraz J. S. Wedoojralpin z Instytutu Iniopma,cji Na:uk Sprolec7!nY'ch AN ZSRR). Ponadto w obrada·ch wzic:h udzliał rprzedst:awi,ci·ele Europejskieg,o CentJrum Kroordynlacj.i. Badań i Dokumcn:tu,cji w z,akrresi'e Nauk Spole.czmy'ch: F. Alv,aDeJZ-Perreyre - sek,retarz naukowy prrroj.ektu "KuHura" oraz S. C. Mills - dyrektor CelJ1rt!"U!m. Przedpoł'udnie pie,rwszego drtia 'obl1ad .1=,rzeUJJa'CZJOIJ1;O na ;&ym'l=ozjrum"KuHliira i st:rukltura '&I=o}.e,czne". Refem'ty wygloS'ili: 'P'l'of. P. BelS's.alignet,Przeobrażenia struk11lry ekonomicznej i społecznej Francji i ich wpływ na rodzinę o,raz dr J. W. Mu-. tjunjan i d.r L. E. Kubbel, Typotogiczne i konceptualne aspekty kultury w nauce radzieckiej. Fo wpr:owadzeniu dQ· dyskusji, 'pr:rez kierują<:ego w tym dl1liu <obPadarnd prof. J. W. BnJ<mleja, głoOlS ZJabrali prof. G. S,zlI'tori'o, rp!l'of.Z. J,a,s;iewi'cz,prof. L DI'ag,;n, dr J. W. Arutju!l1jan i F. Alvarez-Per·eyre. Uwagi dyskutantów nie przyciągała· jednakże ogólna ko;],ccpcja kultury, lecz p.roblernatykJa podjętyJCh emp.iTyc:zmych badań kuJ.turoznawczych. Dy'Skuta:nci z Wł'och i P!Jlski w SJWY'c.hwYlS'tąpiel1luach_ �.368 Kronika podk<reślili zmaczenie badań nad przekazem kultury w ramach rodZJiny i prób rozWiIlli,ęoi<lkoncepcji kultury '!."Odzin,nej.Przedstawiciele Związku Radzieck,i'eg() w dy· skusji i jej 'Po'dsu:mOW<lniu.zwrócili uWlagę na występujące zróżnicowane PQdejś'cia hadawcze w stOSiU<n~U do. l'odZJiny i k.Qln.ieczn,o'Śćrozp()znania pewnych, !nie~iedy :::.reszią ll1i,ezby,tisio1mych, odrębności w badaniach nad kulturą .l. żydem społeczn::m, sygnali~owan:ich odmiennymi termiHal1ui: obraz żyóa, ,style ży'Oia, s'posób ·ży"Cia. Obrady popotud!IlIiow,e w dniu 11 IV 1978 r., którymi kiel'Owal F. Alva'fICz-Pereyre oraz obr.ady przedpołudll1liowe w dnliu 12 IV 1978 r., nad którymi przewodll1'ictwo objął S. C. MiHs" lpoświęcono na z8Jpoznanie się ze 'slprawQ'zdaniami z przeprowaozonY'ch badań pilotażowyeh. K'olejno WySitępUją'cy mówcy z: Polski (Z. Jas~ewicz), F["'ancji (J. Gossiaux), Węgier (G. Dienes), F1inl,and1ii(J. P. ROlOlS 'i K. Eskola), Gpocji (V. Filias), Włooh (G. Septorio) li Związ:k,u Radzieckiego (1. Griszajew) poddaLi ooondoekW€61ilOnartius,z; i ptl"zedstawJili propozy-cjoe dotyczącoe metodykd badań. W dyskusji s't\vlierozono, że ,przepl'owadzone badatn.ia empiryczne, mimo bmków kwestiona'rli:UJszy, ws.k,a,zywały ,na doll1JiQ'Słość podjętego -tematu i za.interes'owanlie po· szczegóInyoh krajów IproblClTI'a1:ykąrodziny ja~o Ś!rodowi'Sik,akulturowego. W wyniku dYISl~usjiiP'odjęto decyz.ję o pooZJielen'iu :praJc ~onferen-cj:i między dwie grupy robocze. Grupa I mjęł,a się przyg<Jtowaniem msad opoo,cowanla obrazu struktury · społec'znej i wa'runków uczes1bniktwa w kiUlturze w makroskaLi po'szczegóLnych społeczitlJoś'ci państwowych. Opm.cowanlie to ma· powS't'ać w opa;f{Jiu {) istniejące dane statYSlty'czn,e [ Istudta. Grupa II rratomi,alst iU'S1bal,i,ła zak,r'es i za'proponowlała udocskor.aloną k'olncepcję [ narzędzia badań empiTyczn.yoh. UdZJi,ał przedstawi'Cieli Polsk'i w 'pra1oa'ch gl'Up zmterzał do stworzenia śdsłych zWliązków ,mri<;dzyobu kierunkami badań oraz nadaniu studiom empiry'cznym charakteru aniropologiczn'ego. W druiu 14 IV 1978 przeds'tawiolno na posiedzeniu plenamY'm wynikli ustaleń grUtp 'robo1c:zych i propozy-cje dotyczące dals'zyc·h pra.c nad pro·jektem "Kultura". W obu grupach mdecyd'owano, że ostatec:me wY'IlIikibadań w :ramach projektu winny z'O&taćopubliikowaitJJe. Każdy z uczeSltilliczący,ch w badaniach krajów dostarczy dwa opracowania, odpowia.dająoe swymi zakresami problematy'ce zailll'tereSlOwań I oj II grupy roboczej. Analiza stl'uktury społecznej oj, wa,runków uczestnictwa VI kulturze wska,}j pOiszczegóL~ch pańiS'tw, rprzygot'owaJna na 'podstawie źródeł ".astany'ch, stanowić będzie wpDowadzenie do opra,cow,a11lliaopartego na danych z badań ~pdrycznych i pomoże w us,talenliu stopruia reprezentatyw71ośoi tyoh ba··dań. Przedmiotem badań empiryc:mych w rama'ch temaitu "Działalność kulturalna w Tama,ch :I'oozinyi przek,az kultury" będą wizje wS1pók:zeS1negoświ'ata, wytwory i za'chowa,n.ia związane z ży'ciem kultul'tllnY'm, stosunki wewną,trz rodzia1y, komunika'cja mi,ędzy T'odZJiną a liJI1IllY'mi grupami li iIllS'tytucjaJmi 's'połeczny,mri, OI1ientacje i wa'I"toś<Ciwewnątrz rodziny. Post'anQwio'r1o utrzymać wybór trzech śrooowU'sk ba'dawczy'oh: wysoko zurball1izowan,ego, przeobrażającego się i DO'1nliczego.Rr0pOtIl<Jwana lticzba rodz'ill1, które mają wstać podda.ne badaniom, wy,niesie 00 kilku\'>et do kilku tyslięocy w zaJ.eżl1JO,śoi od możliwoś'ci zeslpołów ktl":ajowy'ch,przy cZY'm próba ta nie musi 'speŁniać warunku ,pełnej repr1eZJentatywnoś,ci. Hość 'pytail w kwesltioll1a,r'i<uszach zas'tanie zl'edukowana do 80 w kwestioonari:uszu da rodziców i 40 w kWe'stionariwszu dla dz;ioai. Do kwes'tioll1laiTi1uszy wprowadzi 'się większą ilość pytań OItwarrtych. W ,celu wypra'oowani.a osba<Łeez;noej wersj'i kwes,u,ona.riuszy pCiwoiall1'okomisję, .która posł'uży slię wynikami testowania kwestionariuszy w trakrcie badań pilota:zowych i Trozpallirzy propozY'cje dodatkowo nadesłane z posz'czególnych krajów. KQń,cząc Qooa.dy wyrażono podZiię.kowa.rui.aorga:niza torom konf.erencj,i, a szcze· gólnie jej beZJpośl'edniemu gospod.<aiTzowi,jakim był Insty;t'ut Bi's,tor-ili AN Estoń,.. o, �369 Kronika skicj SRR, za stwo.rzenie bardZJO dobry,ch warun,ków do p;ra,cy .i możliwości zapoznania siG z życliem kulim'alnym Estonui. Ustalono również 'termin nasrtępnej kGnfe,roo'cjli. Odbędzie się ona jesienią 1979 Toku w celu za'prezentowania przez poszczególne luaje 'UC7Rstruioczącew badani,ach przygotowanych dwóch opraoorwań: z badań empirycwych ·i z badml <JipaiI"tychna materiałach zastanych. Konf.erencja w roku 1979po-nadto .podejmij,e <Iecyzj.e przyg'oi-ow<lm.irado d,ruku dostar·cwny<C'11 studiów li kształtu pub1i·ka'cj,i. Dal,s'zy ·tok ;prac nad pwjektem "KrultuiI'a", za'prtoponowany 'na konferoncji w Tallinie, wy>ma,ga j,ednakże Irozpatrzenli'a i ·ak'ceptacj·i przez Radę Zarządzającq Ośrodka Wiredeńsk,iego. Uczestnictwo polsk'i'Cogo zes,polu w ,europejskich badaniach porównawczych stwa'rza korzystne warunki i.ntons,yriikracji badań pl'Owadzonych w ,naszym kraju i zaprez;entowa'TIIiadorobku ~lJauki polskiej. Pifzewidziane programem dalszych prac nad prujekiem badania C'mpli~'Y<C:l;ne prowadzić bGdzlie w dalszym ciągu zespół pracowników K,atedry Etnogm£i<i UAM. Natomiast przyg·oriowanie wprowadzającego opracowania struktury społecznej i warunków uczestni'ctwa w ·kulturze w skali kr,iju wymaga współudziału s'ocjologów. Badania ·będą mogly zostać zrealiZJO'W'ane jedynie przy dalszy/m zainterl's'owan'iu 'i opiece Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Wydziału I PAN. Jacek Bednarski Zbigniew Jasiewicz WSPOŁPRACA Z REDAKCJĄ "DEMOS" UWAGI PO KONF'ERENCJI W LUBLANIE Plonal'l1a konferencja redakcyj,na "Demosu", etnogr,aficznego i folklorystycznego organu informacyjnego eUl'opcjskich krajów soQcjalisty.cwych, obradowała ostatnio w ·dniach 6 ·i 7 wrzcśni'a 1977 1'. w Lublanie. Jak'o delcga,oi uczestniczyli w nicj prZ0clstawidele poszczególnyC'h r0clakcji krajowych - z Bulgm'~i dr L. Makavejeva, z Cz.echosłowacji doc. dr L. Kum:, dr E. Phckova .j doc. dr A. Robek, z NRD dr W. Ficdler, dr sc. R. Weinhold i dr B. W'cissel, z Polski dr S. Blaszcz.yk i doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jawors,ka, z Rumunii prof. dr P. Petrescu, z WGgier dr K. Javor i- dr G. Zsigmond, z ZSRR dr N. Szlygina. JugosławiG 1-eprezcntowali: dr RFabijanić (Bośnia ,i Her·cegowina), dr .J. Bezić (Chorwacja), 'proof. dr B. Ristovsk: (Maoedolnia), dr B. Vlahović (Serbia) oraz prof. dr N. Kuret, dr H. Lozar-Fodlogar i dr S. Zermljić-Golob (Sł'owenlia). Zebranych powital wiceprezes Sloweń s,k1i ej Akademii Nauk, !Cifof.dr B. Kreft, a w imieniu słowcll'skiej Dcclakcji luajowej "DemQ;su" jej przewodniczący, prof. RureL KonfcrGll'cja poświ<;,co!l1abyla omówieniu dotychczasowego dorobku w zakresie informacji ·etnograf'icznej, jakiej służy ukazujący się od 1960 roku "Demos" oraz jc'go funkcji i praktyc7Jnej przydatnośoi w obrębie krajów objętych zasięgiem redL';;:cyjnym, wres'zcie ukierunkowaniu pl'a'C redakrcyjny'ch na najbl,iższ.e lata. Konkretne ma,teri:aly do przedmiotu nail'ady s,tarała się fedak'cja główna uzysk,ać przez uprzednie rOZJesłaniiedo posZJczegóLnY'chreda.kcji kr,ajowy'ch rodzaju ankil,ty oz pytaniami: 1) jak kształtuje silę wSipółprarca z redakcją główną, 2) jakie uwagi nasuw~dą s:i<;w związku ze sposobem rec·cnzowaJnia publikacji etoograf-i,cznych ,i folklorystycznych 'W "De'mosie", 3) w j,a:ki-cj ,ITlIierzezo's.t.aly w "Demos.ie" omówione prace etnogm£icz,n·e i felklorysrtyczne z terenu dzia la Inośc i redakcji krajowej, czy 24 "Lud" - tom 63 �370 Kronika uchwycQne ZJostały publilka!cje wsczys!~ich rinstytucji naukowy,ch, uczeLni i muzeów, ł) w jakiej mi'erze "Demos" jaklO ŹJródło li:IlJformalcjiwykorzysltywalny jest w pracaoh badawczych IIlJarpolu etn(}~mfii i folklou:yslty,ki, 5) co n:ależy robić, aby zwiększyć lkvbę a bOlner!1ltów "DermOlsu". Rediak,tou: nacZJelny (pilsma, R. Weinlhio1ld, za@ajając obrady nad wysuniętymi w kwestionm:'i:uszu .sprawamii, przedisrtaWlirłilJJawsrtępie dotychczasowy dorobek "DemaGu". Nlie bez pewnej sa,tysfaklcjri podał do wiadomośrci, że od 1960 r. do trzeciego zeszytu 'rocZJni:ka1977 włącznie ukazały '9ię Ina łamaclh pisma 7103 imiorm,acyjne omówienia (re'cenzje) pra,c eltnrografJilc?)lllydh i foIkl'orysltyc?)Illych O'Taz 267 różmych informacjri o kOllg)veSal,(lh, zjaroraloh, sympozj!a1ch IHp. 'i że wydano dwa zeszyty specjaIne z okazj:i konglresówe,trnoglTlaiic?)Illlych(w 19,64 r. i 19'(8) OI1az zeslzyt z rejestrem etnografriczno-geogmf[czno-'ł1Jirsltorycznym obej'mującymroczmiki 1 - 10. Słu"znie podkreślił WerilIJJhold,że "Demos" jako j'edyny 'oflgan postawił s'Obie zadaIlJie odzwierci'edLeIJIilakierUillków, rozmj'a.rów i ifęzlUltatów badań etmoglrafi,czlllo-folklorysiyx;znyc'h w kraja'ch demokrarcji ludolwej, jak trównlież osiąglIlJięć teolrertYGillyc:h i metodiologlilczmy,chw 'pr'ecyzowanilu etJllloglra:Jii,cznej dyscy,pliJny badawczej. Obraz ten rue jest jednak jes,Z)czepełny, bo dotąd tylko 50~/o diorobku publikacyj[leg() znalazło Iswoj1eomów-iJenie w "Demos,ie" i ,t'OjeSlt jedną z głównych tvosk .redakcji nacZie1lIlJej. Prz€rchodząc do dalSIzych kwestri popuszony'ch wanJkieoie pośW1ięoił Weinhold wiele uwar!§i metodZiie pi5anJLareOenz!ji inf()lnma'cyjrny'ch dla "DemoiSu". Sz,czegóLny nad\Sk prołiożył il1Japrot['zebę uwzględrrianiaprzy 'tytułalch pełrnych danych bibLiograficzmych :i jak najbalrdziej zwarteglO referowauli'a ,t'feśd omawilarnych pubhk,a'cji z okI'eślerniem lich cdu badawcZiego, z dokladną lokaLiJza'cją geografirczną li c,ZiaSlową, z okveśleniem metody badań, vałożeń wyjśdowyc'h autom, jlego tez czyhi!j::otez, wresZicie wyiników, do j,ak,iJclhdoszedł. Redalkitor Weinhold pOI'UJsrzyłteż sprawę n;ed'Ols'tateczneglo jresZicz'ewykor,zystywarnria - jlak to wynika z odpowiedZii na ankietę - :infoflmacjli, wtóre przY'nQs'i "Demos", w pvalcach ,etnograJiiczmy'ch li folklorystyczny,ah rna'5'Ziegoobozu. Rrzyc.zyną jest m. in. ,to, że mie do w;szys,tkich instytucjietnoglTlafilcljn)"chifolklorystylcZiny,ah ,ochalrakterZie naukowym "Demos" docie['a: ,odnosi się to również do 'ilnSlty,tucj:ipoLskiich. W trakcie dyskusj'i, jaka się na tym tle wywiąZiała, delegaci polSlcy zwrócili uwagę na t,o, że jedną z przy,czyn może być taklt, ,iż ma:leje Zill'ajomość języka rniemi,eckiiego wśród młodszej kadry etnogpafów, pvcferują'cyoh język ,angieLsiki. Dla'tego już irl'a konf'erencji w BłaŻ!ejewku (w 1974 r.) delegaeja Iredak'cj,i powslkiej pos,tulowała podawaniie tytułów recenzowarnych pra'c nlie tylko w olryg'inale i w języku ilJJiemieokim, ale też w UumalczenLu angielskim lub fra'IlJouskim. (Postulat tern, U'ZJnrarny wtedy za 'słusZiny, jest już r-ealiz;0wany ma ży'czenie reoenZiEmtów w pflakltyce redak,cyjnej). Redaktor WeinhoLd zauważył, j'ako rzecz=almienną, że podczas gdy "Demos" nie zaWSZiebYWla dooenilarny w nlieMórych kraja'ch naszego obozu, to traktowany jcsJ!; jiakrOgłówme żródło 'infO'rmalcji o pralcach e,tnlQigraficzmych i folklolrysityczm.yoh naszych krajów tak w RFN, jak li w ArngEi, o ,czym świ1adczą liczni tamtejsi aho!t1E:iIld. Delegaici r'edak'cji krajowy'ch 'Ulstosurnkowalli 'Się pozy,tywIJIie do wywodów ,edakitJora nalcZielnrego. Aby zrealilZiować jeden z głóWlny'chpostulatów, mianowicie odpowiednlie przedstawiani,e w recerlIzj1ach z;awartośd wszy'ltkioh uJkazującylch się waż'IlJiejszye:h pubLiklacjli etnolgmiJilcZJnychi folklo-rYIs,ty'cznych,popap]i pols'ki wni()'sek, by IredakcjG głóiWIl1la,z uwagi na spercyf,ilcljny chalraklter wydawanego przez nią organu .ilnfo["imalcyjlnego,opvacowała inrsi'f'ukcję p'ilsml:i'arecenczji dla "Demo'slU", wymaglająoego skondelllsowany,ch omówi,eń (w 'między'c:zaslie instrukcja taka zas,tam �KrOl/tika 371 już do rc<lakJcji k.rajowych roozesł.all1!a). Zebran.i byli też zdania, że "DemOlS", jako nauk'Owy oq~an infoomacyjłl1Y, ll1Ji€poM'lill1!ien Ip'O,prws-tawać lI1!arprezootowaruu j,edynit' publikacyjnego dorobk.u ebn:o~rafów i folklorystów, a dawać szersze 'informacje, ,m. in. oiJl1IStytUlcjach badawczyoh w rpos;z,czegó1nych,k.rajaclJ.demokrat)"cznych, c ukazujących się czasopisma oh etłl1ogr'afri'czmychi f'olklor)"Sl1.)"CZłl1ych (razem około 200 ty;tulów w kraj1aoh objęty,ch d:ii1alalnoś,cią redakcyjną "Demosu"), o zreal[z;owanychczy będą1cyoh w tOlku badania,ch pr'Oblemowy'ch, czy o etnograficznych zbioroch muzealny,ch. Za<1econo pon'adto wydawanie zeszytów specjalny,ch nie ty1k'o z okazji kOłl1gre-sów,lecz też poświę,conych różn,ym ak,tualnym zagadnieniom badawczym ('postu l,at delegacji polskiej). Idąc naprzeciw tj'lm życzeniJom redakcja "D€'mosu" wbow.iązala się do wydania w H179II".zeszj'ltu specjalnego, pośwlięcOlllego muzealnidwu €'tnog'raficznemu w krajaJCh demokracji Iudo<wyc'h (redaktorzy: L. Ku'!l!Zd R. WeiJn:hold), a w 1980 r. zeszytu z :inform:acj,ami o instytu:tach etnograficznyoh i folklorj'lstyczm)"ch diZiałJający,chna uniweITSytetach czy w rumach akademii a o wSflJelkliegorodmju :towarzystwaich zajmująlcych się kulturą ludową. Dalsze zeszy'ty specjalne 'ukazywaćs'ię będą w (miarę uzgadni,an1a i'ch tematyka i U'stalen:iJa nadwru rooak'cyjne'go. Boza ,tym ['eda'kcja zamierza wprQlwadZJićdo "DemosIu" sŁały dziJał infonmujący o wyniklachzakoń'cZJonyc:h pr;ac badawczy'ch, jiak równi'eż ,oorocznde ZJa:miesZJcz;ać 'krótkie dane o p,racach dok,torskich 1 haibiHta1cyjlllY'ch.Na ,redakcję główną '~p"dają tedy dodatkowe obowiązki, obciążają.ce jednak też w ZJnacZ'llym stopniu redakcje kmj{)we, ktÓlI"emuszą gI'Olmadzić i ,regular'!1li-eprrekazywać aktualne materiały informacyjne do dl'uk,u w "Demo'Sie". UCreSttn,llcyk>Oll1Jf.erencji 'I"OO'a:kJcyjll1Jej doszli na podstawie danych przed Sita wiol!1yc,h przez roo'akcj,e .kir:ajowe i ,r,edaikcję główną do .pr-zek'onal1lia, że mimo rui-edOSltateczmego jesZJcze upow.sZJechonie'nia"Demoou" s~'ał się ()Il1waŻlnym i nieodwwnym, bo j,edynym ,organem 'iJnfoI1mują'cymna bi-eżąco () tym, co dzieje się w zakresie etnograflti 'i rolkIorystyk.i w 'kJrajacheumpejskiiCh naszego IObozu. I <choćinf.ormacje te nie są dotąd wyczerpujące, to jecl:ruakStta:nowią w sumie wysta'rczający w mian; "bank" danych na'równo dla badań porównawczy-ch, jak i ty'ch, które nie sięgc;ją pOozagranice Iregionu. To zaś, że infonma'cje wykaZJują jesZJcze dotklliwe luki, wY'nika z faktu, .iż omówienia r,ecenzyjne :i wSZJelkJiemateriały infonma-cyjne dostarczają ze 'swoj.ego obszaru wyłąclinie redakcje kTajowe. Tak więc spI'awa, w jakiej mierze dorobek badawczy posz;czególnY'ch Ikrajów r·eprelientowany jes-t w "Demosie", zaLeży od ni'ch samyeh. Doty'chczas naj'pe~ITiej ·ukaZJują w "Demosie" sWQ>j'e'osiągnięcia badawcze Węgrzy, którzy nie tylko iJnf'OTmują o publiikacjaoh ukazujący,eh ~s:ięw ważni'ejsz)"Ch ośrodkach naukowych, lecz w szerokiej mi'erze uwzględllli.ają :teżdorO'ook muzeów i różnych ,pLacówek terenowych. Podobnie korzj'ls'tn.i.'e,przedstawia się sygnaliZJowanie pr,ac z ter'enu Czechosł'owacji, sikąd pochodzi ,aż 2fJl/o ogólu recenzjli zam'i'esZJczonych dotąd w "Demos'ie". Sukc,es ~en wY'nikla m!in. z naktu, że w Czechosłowacji etnogr:afowie dysponują pełną bibliografiąopmcOowywaną na bieżąeo od 1945 r. Bułga~k,ilm zaś ko,legom, również l:icZJnie,zami'eszeZJającym r,ecenzje w "Demosie", ula;twia wybÓlI",pUlbli'kacjoi do omóW:i'eńopr.a!cowaJna przez nich ,pełna mJiędzynarod()wa b~bliograf'lla do,ty,cząca .przemian kulturowy,ch. Pilnie t>eż iillformują o swych pracach etnograflkzn)"ch i folklorystyc=ych P'OS'liCZJególne republiki Fedenacji JugosloWiiańsk,iej. Bol'ski d(J["{Jbek badawczy ukazywany joelsi n.atOlmll.aStw "De1ffiQlSl.e" bard·z'O'skr-omni.e. Dla PlI"zykładu w ;r>oc:zn;i,ku 1974 Q1'a440 'Omówień je;;,t tylko 31 pozycji polskich, 'czyli 7%, w l'ocz:ruiku 1975 na '530 omówień :fii'~uruje 56 ta'k.iloh pozycjli, to jest ,okolo 10%, " w r. 1976 'llił ogó1n'ą liczbę 416 mamy pozy<:ji polsiki,ch 44, ,czyli nii'ewiele ,pomad 10%, by w I ,półroczu 1977 r. 'spaść ZJnowu jOOYQ1iie do 17· 24· �372 Kronika pvzycji wśród ogólnej li,czby 235 omóWlicń, czyli 's'tanowić tylko 7010 całości. Wśród tej s.kromnej iloś'ci Ipmc s~gnalizowailly.ch w "Demlos1e" uderw nikła iJ.o,ść - parz.<) KolbeQ"gianami - omówień publiika,cji folklorysty,cz:oych. Nioe 1:rZJe,batl:umac.zyć, że tak ni-ekoil'zy-sny stan n:a's:zej 'irn,f'or-mncj.iw mi<;dzynarodowym oTlgall1!ie tnie s],uży propaga'ndZli,e nauki polsIkiej. Jednq z przyczyn takiego stanu 'l'Z!eczy j.est podział etnografli'j i folklorystyki n:a dwie oT.ganizacyjn-ie osobne d'y~;cypliny naukowe. Brak sprawnej, bieżącej informacji bi,bliograficznej wpływa również w nie-małym stopniu ujemnie na wybór 'pmc do omówień. Należy przy tym mieć [la uwadze okoliczność, że cały trud typowan'ia naszych prac do omówień, werbowania recenzentów i przygotowywania redakcyjnego maszynopisów spoczywa na bark,a,ch zespołu 'pracowników Ośrodka Dokumentacj'i i Informacji Ebno'grafilcznej PTL w Łodzi, nie dysponującego 'odpowiedniel do potrzeb bazą rr.atenialową .ani wystarczającą kadrą. Mimo tych trudności redak,cja polska. a \vpraktyce ODiIE PTL, z uwagi na prestiżowe znaczenie naszej obecności na szpalta'ch "Demosu", zabiega o to, by omó\vlienia prac polskioc'h pojawialy siq tam w korzyS'tniejs'Ziej proporcj.i. Zaleca siG więc m.in. auto,rom polskim zamieszczanie w ,.Demosie" licznych autorecenzji w formie krótkich 'streszczeń, szeroko praktykowany.ch w innyc'h kirajoach. Umożliwi to znaczne przyspi'C'sZJCil1ie informacji 'O nowych pozy,cjach wydawnkzych, gdyż st,re:sz;czenia te mogą s,iq pojawi'ae: niemal równocześnie z tenminem ukazywania się p.ra'c. Redakcja "Demosu", której zależy ,n,a ty,m, by uchwycić możliwie w:;zys,tkie ważniejsze publika'cje ll'k,azujące SliGw eurolpejSikich państwach socja],istycznych j by w:prawIl'ić kh r,eoenzow,an,lie,pro:si we wspomnianej ankiecie również o wypowied7. w tej slprawie. OŚl'ode'k w Łodzi powd.eI.ił 3:nk.ietę i r,ozeslał ją do .zainteresowanych katedr, zakładów li instytutów oraz do .muzeów etnografioczny,ch ccle:n uzyskunia materiałów do opralcowania odpO'wieclti dla "Demosu". Uwagi j postulaty respondentów weszly d{) obsz.e'I'neg{) ·opra'cowania pr,oblematyki ws'pólpru'cy z re akcją główną, przedsltawion.egoprz-ez delegację polską na plenum w Lubla:nip, co wply11(;10w dużej mierze na tok obrad konfereJlJcjli 'i jej posbnowienia. Uchwały konferencji, zmierzające do rozszerzenia zak!"csu informacji naukov,'yeh "DC'mosu", nakładają na red.akcjc kr.ajowe w'iGk'sz;eniż dot'ld obowiqzki i obci'lżają nowy,mi, szerszy.Jmi zadanialmi przede wszystkim redakcjG główn'l w Dreźnie. \'1 tej sytuacji nie będzie ona mogla, z.daniem Weilnholda, kontynuowal: prac nad z<linkjowalllym przez "Demos" tezaurus,em etnograficznym, który bGdzie musial mieć wlas'ny ap.a:rat kierown'iczy. P,rzypomnieć tu należy, że pomy,sł opraeowania uzgodnionego z rcdakcjami krajoowymi tezauru.sa etnograficznego Zlrod;aił slię w zwielzku z potrzebą jednoznacznego i'ndcksiO'wan-i·aza wart oś'ci omawianych w "Demosie" pra·c. Dz:ię-ki wspólpracy z Akademią Nauk NRD przygotowarno przod kilku laty wer'sj(; ,n,iemiecką tczauru~a, miluj'leego uporządkować i ująć w j'edensystem calość terminologii etnograficznej wszystk'i'c.h narodów rc,pl'ezentowanych w .,Demosie". W'ersja ta obejmuje ponad b ty'sięcy hasel w ukła:dziealfabetycz:oym (w tym 721 deskryptorów i 420 mody fikutorów) omz tabli'ce sY>:ltemaitycZil1ew ukladzi'e hierarchicznym. T<1k opracowanq Vi.'crsję niemiecką rozesłała .redakcja "Demosu" poszczególnym redakcjom krajowym z rro:pozy,cją przetłllJma!Czenia 'i przyS'to'slQlwan:iatcz.aurusa do potrzeb wynikających z ujmow,an;ia własnej specyfiki kultul"owcj. U nas dokonano tłumac7.elnia teg·o całego materiału w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Ł'odzi, a ponadto opr;acowano tam pod kilerUIT1Jkiem doc. dr hab. B. Ja w'O,r·ski ej kootrpro'Pozy,cje do układu systematycznego, któr.estaly siię podst.awą do przepracowa'l1ia całego tcz,mrusa na now{). W pracach 'Iliad tezaurusem poj,s,k:izespól wysunął s!ię więc na �373 Kronika czoło, prz;eświadczOiny ,o ~ch niezwykłej donti'osłO'śd, bo zmIerzający(Jh do ,nieodzownego uściślenia lerminol'O~icwego w a1ia,UJkowyc:hkxmt,aktadl Imiędzynarodowych. Z tych też ,powodów delegacja Ipolska na ,plenum w LubIanie postulowała piln.e kontynuowa~uie prac nad l'()Z'poozętym dzi'ełem,sZJCzególinie zaś dokOil1ywarrrie tłumac,:eń i uzupełni'eń prrez redak'cje "'rajowe. Delega1cj'a pols.lm zwróciła przy tym uwagG na możliwość 'po1Jrak'l,owalIluatezaurusa jaikoe1Japu Wlstępnego pra'c nad międzynarodowym słownikiem etnogr,aflicZIIlym. K:antynuoWlanie jedllllak tak szeroko i dalekosiężnie pomyśla,nyoh pr.ac, po,lączony'ch .z dużą dozą OdplOw.i'edzJia'IDości, wyrr1aga 'istot,nie o'sobnŁ'go kierown'idwa 'oTgan.iza~yjn.ego i Iflliemo~e ·spoczywać nad.al w rGka·ch redakcjoi "Domos'U", któr,a kon,cen,trować się musu na realiz:acj:i rozszerzonych zudań ustalonych na konf.erencji 'plenarnej w Lublan'ie. StanisŁaw OD REDAKCJI BŁaszczyk "DEMOSU" Redakcju polska kwartalnika "Demos", powodowana troską Q rOZipropagowanie i jak najpełn:iejsze wykofzystani<e informacjii 'etnoograficzJThejii folklrorys tycznej , pra,gnie zapoznać po'bbch etil10gJrafów ,if-olklorystów, ,choć rrie tylko dła nich cZJasoplismo jest przeZJll.<J'cZ'OThe, z charakterem "DemOlSu". Czasopismo "Demos" je-srtwydaWllliotwe.m iIIlfoI1mującym o ctoflobk,u naukowym etnografii ojfolklorYSltyki eurl'o'pejsku'ch kirajówsocj,a-łi-stycwych. Wy,ohodzi od 1960 1:., publikując w jt;zyku niemieckim noty dokumentacyjne. Redakcja naczelna, koordynująca pracę redakcji krajowych, znajduje się w Berlinie. Podstawową częścią materiałów publikowanych na łamach "Demosu" ~ą recenzje prac z dziedziny etnografii i folklorystyki. Recenzowane prace do1:\TERX\I'IO:'\,\LE tyczą zagadnień ogólnych tych dyscyETllNO(;H.\PIIlSCHJ~ plin, jak również dociekail szczegółol':\'D wych z zakresu kultury ludowej, strukF()LKLORlSTISCHE tury społecznej, historii kultury mu teJ:'\FOH:\L\TI,O:\'EN rialnej, historii kultury robotniczej i folklorystyki. Recenzje, oprócz podania noty bibliogruficznej, referują krótko treści omawiunych publikacji, określają ich cel badawczy, podają dokładną lokalizację geograficzną i czasową, określają metody badań, założenia wyjściowe autoru, wreszcie wyniki końcowe. Czasopismo zamieszcza różne informucje o przejawach etnograficznego i folklorystycznego ruchu naukowego w krajach socjalistycznych. W 1979 r. redakcja "Demosu" planuje wydanie zeszytu specjalnego, poświt;conego muzealnictwu etnograficz:-<1,(/ nemu, a w 1980 1'. zeszytu z informacjami o instytucjach etnograficznych i folklorystycznych, zajmujących siG badaniem kultury ludowej. Kwartalnik "De'i1lOlS"można z:a,p['enum,ex'ować za 'PośTedlllic,twem "Ruchu", cena rocznego abonament'U wYill'OSJi 420 zł. W związku z dążeniem do- ,przy,gOitowywarua dla "DemoiSu" rec'enzji według jednolitego wwru 'podajemy niżej zasady ich oprracowywania. DEMOS I' �374 Kronika ZASADY OPRACOWYWANIA RECENZJI .DLA .,.DEMOSU" STRESZCZEŃ AUTORSKICH ORAZ 'PRZYGOTOWYWANIA I. Składniki tytułu 1. Imię (>imiona) m'e sik.raooltlei nazW!i'sJmautora - dużymi NteJrami. 2. PełlO.y tytuł omawianej (.recenzow:anej) ,pracy (kISliążktl,artykułu itd.), z podtytułem, jeżeI.i wystę·puje: 'a) w nawi,as1ie krwadratlowym dołączyć ty1Juł streJSzczelfli'a oobc,ojęzycZIfle.go(fJran·cuskiego lub angielskiego), gdy omawi,ana praca takowe posi1aoa, b) w przypadku gdy pozycja n!iezarwiera tStres'zczoolia obcoję,zyc·zmego, autor recenzji mOŻe przetłumaczyć tytuł pozycji w języku angielskim Lub francuskim. 3. Przy omGwiani'll k:s,iążek 'podawać: wydawcę, miejsce wydania, rok wydania. J,eżeli książka uk'azała się w mmach ser'H czy wydawnictwa 'ciągłego, wtedy należy podać nazwę li numer 6€[1ii czy wydawni,ctwa; ilość stron, ilustracji (fotografii, rysunków, szkiców, tablic), ilość planów, map, wykresów itp; streszczen.ie oboojęzyczne (można też podać tytuł stresz'Czenia :fira!TlOUJSikliego ,luib a'lllgli1els'kliego - wb. pozYJCja 2a). Przykład 1: StanisłJaw BLASZCZYK, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce. (L'art plastique cuUurel de type populaire an Grande Pologne). Mu.zeum Narodowe w Poznanliu, Poznań 1975, Monografli'e MU1j€um Narodowego w Poznaniu tom 14, s. 217,97 i!., biibliogr. iRe'S.Zfg. 4. Przy ,omawilan'iu artykułów podać lnależy: n,azwę ,periodyku, ,tomu z;bi1ororwe'go·, rtytułu księgi pamiątkowej, .mleJsce wydani.a; numer rocZl11ika (tom), zeszytu; roik wydania, przy mni'ej Zl11'anyohperiodykach .również miejsce wydall1iia; :ilość s,tI"OiI1 (od - d'o), iI.oŚć i1tUs~racjli(fotografii, TySUil1ków, seJkiców, t<l!blitc),'map lub planów, wykresów i1tp.; s:troeszczerna obcojęzyczne (można też lpodać tytuł streszczenia francuskiego lub angielskiego - zob. 2a), Je'żeli roeoenzowany arrtykuł jesrt dalszym cią~iem wsz€'ŚlI1iejszej p'ubllika'cjoi,to Jl'OżądGrlia jesrt i'l'lfolI'm!a1cjia, k[edy i ,gd,Zlie!się ukazała (-ewentualnae z podm1iem numeru omówienlia Z3lffi1i'e's,zcZJonego w "Demosue"). Jeżeli przewidlli1any jes't ciąg dalszy a'rtykułu, to również należy Ito 'ZJaZl11aczyć. W 'przY'P;>.dlmgdy ·re'cenczowany aritykuł publIikowany był p~.t€'m w innym języku, pożądane są odpowiednie informacje. Przykład 2: Edward OZGOWICZ, Józef Lurka dolnośląski rzeźbiarz (Józef Lurka - folk sculpter of Lewer Silesia), Lud, 1972., ~. 56, s. 25,2 - 263, 10 i!. Sum. Przykład 3: Jan K.rzysz'tof MAKULSKI, Miejsce kultury ludowej w współczesnej (The PLace of FoLk Culture in the Cu!tt~re Villages) [w:] Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych, Wrocław 1973, s. ,17'5 - 187. Sum. Rez. Res. II. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. kuLturze Present wsi Day Os,sol'in€'um. Omówienia czy streszczenia winny zawierać następujące dane (bez oborwiąz,]{UZJachowaniG podanej ,tu kolej'nośd): Określeni'e ZJakreslU' tematycznego i jego zawa.rtoki (nip.: opowiadanie prozą, zagadk'i, stmsUII1kirodzinne, zWY'czajezwiązane z pracą, narz.ęd7Jia do orki, rybołów,s.two lind.). OZl11aiC.ZJeJnie lI'egi'onu geogr.afic,zJnego, admtiJIliistnacyjnego, z k,tórym związana j.est publikacja (np.: TranlsylwaIl1,ia, Wiielk,a NuzinG Węgiel"ska, Bośnia, Eurropa połuctnliorwo-wschodnia itd.). Uś,oiślenie cz-a'Sokresu,którego dotyczy p['alca (np.: współcZJesiność, okra') feudalny, 19 wiek, 1918 - 1935 itd.). WyłusooZlelI1:iepowodu opra,oowa[)Jia Iprzez ,autora dalI1Jego,tema~'u. Cel pl'a'cy, proiblBmy, które są W n'iej por;UiSlzane. Najwa,żniejsze ź.ród~a wykorzY'Sitane prZlez autolI'a, np.: materiały z badań terenowych ~podać z j'ak,jego <Jkresu i terenu pochodzą), reinterlPreta,cja publikowany'ch materiałów. Met>ody badawcze Cl'lltooa, ważne jest zwróceni'e uWGlgi na nowe metody (np.: badania ter'eII1rOwe,eks,per)"melI1lt,alI1'a~ii·ZJa ilościowa). Nazwi,skG osób, Ilia osliąg[)Jięc:im~hkrt;órych a'llto~· siię opiera, względnie których pr,alCe s'talllolWliąpUink,t wyjśda d1.a jego ,rozpr,awy. T·ezy albo ,h'i'PQtezyautora. Naukowe konkluzje autora. W przypadkach, gdy QlTIóWlieruie dotY'czy prUblikowall1ego refeTatu, naIeży podać, �Kronika 375 z jaikiej okazjliZJostał wy,głlOsZJOny (np. Kongres UISAE, Irefemt z 'ok,azji otW<lrrtCti'a roku akademickiego w '" ,głOls W dyrsk1us'ji na okrreślonY1m kolokWium itp.). 12. Omów/ienie w~nno być podpislane n:ais1tęprująoo:I~mię (<iJmilona)bez SkifótóW li nazwi,sko oraz Imiejs1cowość (rzamieslzlkan<iawzględnie praJcy receruz;oorta). III. Omówienia nie powinny zawierać: 1. I:nfolfmlacjriza1waifltY'ohjuż w !tytJule 'clZlypodtytule l'OZ-pifawy. 2. Fo'W'szech[]jie0I1any'ch faktów. 3. Odsyła,czy, iplrzypi's6w. 4 Sztuc'lmychzbitek słownycha'lbo maŁo zl'OIzumiały'ch sk,rótów wYifazo<wych. 5. Omów,ienie ni'e pOiwlinll'obyć dłuŻ!sze niiż 2 sltJI'onyIma'SzyonopiSJll (1 rsk'ona d1Jaal'tykułu, 2 stifony dla pOiZycji 'Zwalr,tej). IV. Uwagi dodatkowe: 1. Unlikać n1a,leży sformułowań wrart'oś'oiującyeh zarówno pozytywny!ch, jak i negatywnych. 2. SfoI'mułowania przyjęte dosłownie z omawi'anej 'publikacjli muszą figurować w 'cudzysłowie (" ... "). 3. TeI'miny 'sp.ecjalistY<C;7JI1Je wY'sltępujące w orygiJnra:lnyrm tekś,dire (np. z dziiedzmy tkadwa, brudrOwniiOtwra,slt,olsunków pokII1ew:i'eńJstwailtp.) muszą być plfZJetŁumaczone albo bliżej objraś'!1iioll1e (w Ill'awilaisie). 4. Wszelkliego rodzaju nazJwy topografliczne należy podawrać wyłą'cillllie w postaci rzecZJownikowej 'i ZJaws ze w mianowniklu (np. ni,e województwo kaliiskie, tylko wojewooz'two Rjalisz). Jeżeli tiaka ni3<ZWaw pos'taci Iprz)'lmiotl1tikowej wysltępuje w tytule lUJb w 'nazwach inSltY'tucji, to obok formy przymiotnikowej należy też zrawsllle podawać w llawiaslie naz'wę topograf'i-cilllą w poS'ta,ci rllleczownika w mlianown~ku. OGOLNOPOLSKA FUNKCJE S80ŁECZNE ETNOLOGII KONFE'RENCJA NAUKOWA, POZNAN 11 - 12 LISTOPADA 1977 Od dawnaś,rodo'W~'sk!a etnograficzne w Polsce odic2Juwały potrzebę szerokiej wypowiedzi na tema,ty, k,tóre na obszairze etnogflafirc'2Jnrejdzilałralności WY'magają kankI etyzacj;i bądź nowych isformułowań, jako swego I10diwju ,odpowiedzli na społeczne z2potrzebowanie. Dlategollloflganli21owalD'aw POlllllaniu prrzlez K'a'tedifę Etnogm:f1,i'iUAM, Kom1tet Nauk Etnologiczny(Jh PAN i Wielikopolskie Towarzy'stJwo Kul'tU!ralne konferencja ,naukowa stworzyła dobI'e warunk'i dla wY'miany linfolfmacji i dyskusji na temat 'wiedzy etnologicznej, mającej znaCZClniedla s!poIec'zeńsitwa. SitWOlflZlO1l10 zatem warunki dla roboczego spotkani'a, dając w ten sposób możność '2Jabmnia głosu szerQkliemu klręgowi etnogr,afów, zatJrudnionyrch w ,różnego rod2Jaju insty1tUtcjla'chna terenie oałego kraju. Z fOinmalnego ohowią21ku wypada poinformować, ż'e w konf'erenrcji wzięło udział ponad 110 U!czestników, że 45 refemtów i ,k'omun'iilmtów wy;głosziOnychlllOiSltało na obrada,oh plenJa:rnyrch li w 'seklcjarC'h,a 8 ;Ziło'iJonoW ,maszyn.opilslie do rew,enturalnego wykorzystani;a w form'ie publikacji. W ,celu 'stworzenia odpowiednioh warunków dla fOI'mułowanyoh 'zaŁożeń konferencji, przewidziano oprócz posiedllleń plenranny,ch pracę w wyspecjalllilzowralnyeh następujący'ch z!es'Połarch - sekcjrarCih: I Etl1tologlira,a potrzeby orgallliza'cji życica społeclllllego, II EtnoIO'gia a sy's,tem oświatowy, III E'tJlilologia a U1czestnirctwo w żydu kulturalny;m, IV Etnologia a współpl1a'ca międzynarodow!a. Na obrada!ch plenalrny'ch wygłoszoIno w Ipierwszym dnliru dwa refr8ifaty: prof. dr J. Burs!zta - Etnologia polska w służbie społecznej. Dokonania i perspektywy olfaz prof. dr Z. Sokolewi<cz - Badania podstawowe w zakres,ie etnologii a praktyka spo- �376 Kronika leczna. Ponadto komun1ilkaty wy,głooili: rprof. dr R. Jeh'ibek z Brna - Formy, metody i ceLe akademickich studiów etnograficznych; drr K. Maku,lsK)i - Potrzeby współczesności a zakres i definicja etnografii oraz S. Słopień - Etnografia w działaLności WieLkopolskiego Towarzystwa KuLturaLnego. W sekcj.ach najbardziej żywo li .przy autentycznym za,angażo'waniu uczestników kiryst'aTIiZJowały'się 'olpillniei propozycje mające ,charakter praktycznylCh wskazań, a odnoszące s,ię ZJaróWlllodo ,gZJcZJegółowych, jak i ogólll1ych dZJiałań. Efekty działalnośc'i posz,czególny'ch sekcji pod.&umo·wali na koń.czącym kanferencjq poSliedzeniu plen-a.ITlY'mkh przewooll1kzący: dOlc. dr ha'b. E. P!iet.rasZJek,dr K. Makuhkli. doc. dr hab. B. Kopczyńska-.Taworslm o,raz p,roL dr hab. Z. Ja'siewi,cz. E. Pi,eka'szek zwrócił uwagę, że w obrębie 'sek1cj,iI ujawniły siię pewne grupy tematyczne. I ta<k,pie,rwsza grupa komuniikatów dotyczyła zagadnień bardZJicj ogólnych, zawie,rała pewną dozę optY'miZJmu, ŻJe w zmioTIli,ającym się świecie rośnie bogactwo prroblemów, a w 'ZJwiązku z tym sm'ns'e odIaetnologów są Wliększe i ciek'awsze i że udział ich w przebudowie w:spókzeSlnego świ.a-ta wimien być 'p•.. 'łnliejszy. Druga grupa komunikatów doty'czy},a Ip,roblem'a1yki ,tworrzell'ia srię nowej obrzędowości. Z uw.agi na aktualność i ważkość tego- zagadniienia padla propozycj.a (doc. H. SWliet1kol, .aby zwołać specjalną k'onferencję, która zajęłaby silGsprawą przeobrażeń obrzędowo,śc.i trady·cyjnej i powstawania nowej obrzędowoś'Ci ws;pókzesnej. Trzecia gru'Pa tematów poruszała pr<oblematykę rozpadu iprzcobmżeń dawnych grup rcgionalm yc·h. W ·grupie <C2'JW<u·rtej zreferowano- lSZJcregC'i8kalwY'chzagadnień na temat pożywienia i -medycyny 'ludowej. W k'ookluzjli E. Pie-trasz.ek s'tw~eQ'dził,że obrady w sekcji pierwszej dały szer.e.g WIl1iiosków.praktY'CZJ!l.ychdo d·alszej dziHłalno'ści, utwierdziłyt.eż opin·ię, że gdy chodzri (} formułowIanie wskazań praktY'clly'ch dotyczących pr,oeesu przebudowy współczesncgo świ·ata, ·etnologia może śmial,o konkurować z socjologią. Z koleli K. Ma.kulsiki, prz.cwodll1kzący II sekicj'i, sprowadził dyskutowaną t·ematykę do trzec:h ,grup tematy,cztl1Y'ch: 1) system oświ1a.towy a e1mogJra:fiia,2) ·problemy oświatowe w muzea1njc,twie, 3) problemy oświ'a'towe muzeów na wolnym powietrzu. Obrady tej .sekcji miały charakter konstruktywny. Padaly c·iekawe sformułowania i propozy'cje, j.ak eho,ciażby propozY'cja włączenia do programu dydaktY'cllo-wychowawczego szkoły problema.tyki. uwzględniającej sztukę ludową. lnforrmowano też o 'różnych fo.rma'ch działalności oŚW1i'a,towej,zwrHcano uwagę na trudrno6,oi i nied Q1ciąg,nię<Cia, wskazują,c np., że w Bol,s'oe,kraju o żywym, a gdzieniegdzie bogatym fclklorrze, brak jest t'Urys,ty,cznego ·szlakuetnogr:aficznego. W·skazywano na humanistyczne i hUlmand1t:m'Il.e treści, j-a,]{)imiwinna być nasy'C'ona działalność muzeów, wysUlniięto na'wet pr'o}okt ;ponownego zorga[]jfzowlania Związku MuZJeów P.ol'ski.ch jako stowarzyszenia o walorach wSIpólnoty moralnej, odipowiedzialnej za s'prawy ludzi zaangażowanych w działalności muzea1nej. W sek'cjri III pod prZJewodn:j,cbwem B. Jlawor:skiej, komun.ikaty .koneentwwaly się wokół praktyki IspołecZlflej,jej pozytywów ,i nega-tywów. Zawiewly s7..eregpostulatów na dziś i prognoz na przyszłość. TemaJ1;yka sek,cji uWlidocz'nriła t'rzy llurty zagadnień: pierwszy dotyczył 'UdZlialu etno:grnfów w .po.prieran,iu i aktywiwwaniu dział,al;nolici folklorystycznej i ludowej iWÓIrCz,ości,zwł.a's.ZJczaszbuki, jako czynników kultlU'otwÓir·czych we współczes'ny'm żyoi,u, dr:ugJi nurt za'gadnień sprowadzał siC; do analizy potrzeb i przebiegu uczestnictwa w kulturze określonych środowisk wiejskich, wreszcie w ostatnim bloku tematycznym .poddano analizie te formy organizacyjne i instytucjonalne, który·ch ,celem je.st uaktywnienie kultury regionalnej. Wnioski i postulaty, jakie formułowano w tej sekcjoi, dotyczyly m. in. kwestii odpowiedniego 'Przygotowani'a etnografów do spełniania nowych ról wynikających z aktual- �377 Kronika nych społecznych potrzeb. Zwrócono rówIJJież uwagę na potrzebę badań wspókz,esnych 'procesów zachodzących w życiu kultura,lnym na wsi polskiej, podkreślono konieczność fachowego doradztWla etnog,raficz(lego w StPrawach doty,czącY'ch uczestnictwa w kulturze, a takż,e potrzebę aut-enty'cznego rozbudnania zainteresowań własną kulturą środowiska wacjskiego. W celu u~prawnienia dz,iałalnoś,ci w poruszonych dziedzina,ch postulowano współdzia1an,ie placówe'k kultu['lalnych ponad uik-łaidalmiwojewódzkimi. 'Wniosek ogólny B. J,aworskiej był taki, ażeby U'powsZlechnić problematykę konferencji zaróWll10 w środ.ow.isku e1m.ografów, j-ak i w środoW!i,~ku działaczy, któny aktywnie uczesbniczą w stel'owaThiu ży,oiem kulLurałnym wodo'wisk wij·ejskidl. Sekc}a IV 'pod przewodnictwem Z. Jasiewicza :pracował,a w wyjątkowo dobry'ch warunkach (rmni,ejsza iłość wygłialszany'oh referatów, więcej cza,s'U na dy,skuesję). W wystą;pieniach wskazywaiI100 na slzereg dziedzJin wSlpółlpra'cy mliędzyma'rodowej, w który,ch uczes1.:nicząe1mologowie. Zwmoano też 'uwagę '00 te problemy kontaktów międzymarodowych, w których udzi,ał etnołoga wydaj-e s.i'ę być pożytecmy. Ponadto wskazywano na wm'unki, w jakich dzi'ałająetnologowi,e i na ich w tym z,akresie p<:·trzeby. Na czoło wysunięto sprawy wypmw 'etnO'logic2'JDych,które oprócz walm'ów naukowo-badawczych spełniają ristotną fUlnkcjęspolec2'Jną. Ogó1ne wIlIiIoski z ty,ch rozważaiJ, Lo kOiniecznO'ść wyka,zan~a tprzydatThoś'ci ,sa:my,ch etn.Qilogów w nawiązywaniu kontaktów międzynarodowyoh oraz k>oniec2'JDośćlepszego przygotowa.nia do pełnienia tych funkcji m.in. przez ,odpow.iednie s'ilkoleruie etnologów na po,zi'omie akademi'ckim. W podsumowaniu konfe['oocj,i J. BUl1szta stwierdził, że tematyka spotkani.a okazała się bardzo, ważna fi owocna, że nurtuje śwdo'Misko polskJich etnologów. KonfeHencja potwi.el'dziła. że współczesność etnologiezm.a tkwi wPlf'olb1emach dzisiejszego życia. Spotkanie było więc okazją do uświadomienia zło2JOnoś·ciJ i Wiielośoi zagadnień charakteryzujący,ch społeczno-kulturowe ~problemy W!slpókzesnego żyda. Bolesław OGOLNOPOLSKA Januszkiewźcz SESJA STUDENCKA "WYPRA WY POZAEUROPEJSKIE E'DNiOGRAFOW" W dniach 17- 18 rna,I'ca 1978 r. Oidbył,a się w Poznaniu pierwsza 'ogólnopolska sesja nauk'Owa studen'tów ebnografi.i ,pod nazwą "Wy'pJ'awy pozaeuropejskie etnografów". Na miejsce obrad zjeohały delegacj,e z Kra-kowoa, Łodzi, W,aJ"Szawyrl W:roc1awia. Spotkanie zostalo wJ'garruizQ.warne przez Koło Naukowe Studentów E.tnografii DAM w Poznaniu. Obrady otwon:yli: kierownik p02'JDań'skliejKat,edry, prof. dr Józef BUJTISzta oraz opiekun Kola NaukQweg,o, dr Bogusław LineH-e. Pierwszy dzień obr,ad był poświęcony Afry,ce i dorobkowi wyprawcinogr.a.f.iczny'ch n,a ten kontyJnent. Na C'z,ołowysunęło .się wystąpieni€ ucz·cs1ników Studenckiej Ekspedy,cjli Etnogmńkm'ej "Afryka 1976- 77" do Mali, Kamel'unu i Czadu. Spr,aw.ozdaniie z przebiegu WY'pnawy i jej rezultatów przedsla wił WłodZJimierz Żukowski. RyszaJ1d Vo:rbri'ch omówIił metody stosowane podczas badań wśród pLemion Dogonów, Kirdi i Dalba. Część ilustracyjną komentował kierownik ekspedy,cji, Piaweł I<;ostuch. Po południiuobrady ,otworzył komunikat Magdy Miśkiiewicz z Warszawy,poświęcony wyJprawomafrykańskim or'ganizowanym w rr,aJmachbyłego Studium Afry.lmrlli- �378 Kronika sty'cznego przy U;niweI'syt,ede WarszawSlkim. WySitąJpiieniJedotyczyłQ nie tylko spł'awoZidania z dwóch już Qdby,tych wypraw, I,ecztakże planów na rpa-zysz!QŚć.Dzień afrykański :rokończył referat Aluny OwsLej.czuk z Łodzi na terna ,t s<wsQwan!i'aniektórych pojęć iY'PO!ogic:mych w etnognaJij<jna przy!k1ad..zi'e AfTyki- Z'J.<Ch. WY'S1tąpienie wzbudziło SipOD:o dyskusji, 00 jest dowodem 'ciągłej aktualności problemu adekwatnośc,i pojęć teoT1ety'cznych do rzeczyWliJSltoślCi empiTy,cZJnej. Dl'U'gi d~ień obrad, w przeważającej części poświięc0;ny problemom Azja', za,inaugurował,o wys.tąpien;ie Sllmdenta Kiatedry Etnografii z POZJl1<alllia, Krz)'lslZ.tofaŚdsłego. Zrelacjonował on przebieg i wynikii wyprawy "Indie 76", sZJczegó1nąuwagę poświęcając badan:iolffi wś'ród pó~noclnolindyj,s,kj,e,goplemienJia Bhilów. NastQpni'e Lech Bernasińs'k!i po'informował o .mająoej się odbyć w przysz!yml'oku, z T'amierui,aKatedry łódzkiiej, wylpmwie <s·tudenckiej do Af,ganiISltalllu.Wiele ceTI'nych uwa'g i komentarzy dla studentów z łxx1Z1izawierało wytStąpieniia mgra Ma'I'ka Bero rz Pozna'll'i1a,który obsze['[l:ie omówi! E,tmo'logj,cZll1ą Wyprawę Azjaty'c:ką "Ewa 76" do Afganli!Stanu. O zamierz.etrlia,Ch ZJolf;gailiZJo,wania w 1979 r. wy/pr,awy s<Ludenckiej do Ameryki Pdudn.i.owej (K'Olumhia, Ek'wadio<r,Peru) pn. "Amped 79" poiU1f,o:r:mowałzebr.anych k,ierQwnik gl'U'PYorga.nim,cyjnej, Andmej Antczak. Pod-o'brue jak i nad SEE "Afryka 1976 - 7'7", tak li nad tą wyprawą patronat Slpmwuje m. in. Koło Naukowe Studentów Etnografii z Poznania. Na zakończenie Atnda'Z'ejKrupiińsik:i z Kira'kowa poJilnfo.mował o planach wyjazdowy,c,h studentów I1Jamtej,szejK'a,tedTy na stacjolllaame obozy ibadawcZJena WęgTy li Słowa,cję. Przebieg obrad !i cała dy,s!msjJa dowodnJie wskazywały na oelowQść i doniosłość !'ealizowamia wypraw poza,BUl'opej:sJcioh\por'zezetU1o~nafów. KOl'zyś'ci z takich prreds'il,'Wzięć'są aż nadto widoc:me: l1l1Jteresuj~cermateriały badawcze, kolekcje muzealne, szereg popul,a['lllo[)a,uk,owy,cha'rtykuł6witp. Poza tym 'poszerwją one Z1akres badań P<'lskiej etmografili, skOllioOOJWQWanej przecie ws:zystkim lI1a za'gadnienli.ach kmjowycll. Uozest n:ioc y s'esji spotkali się ,także z pr,a'oownikall'TliKatedry EtU1ogl'aHiw Poz:naniu, gdzie prof. dr Zbigniew Jars:iewkz przewodinirczyl rozmowom o dorobku i zamieJ'ZJeniach .tutej.szej ,p1acówki. Sesja była <Jkazją do ,podjęcia 'r,o'zmów w 's'pora'Wiie wSlpófprr-acystudenckich Kół Naukowy,ch wszys-tJci,chkatedr uniw.e'rsy-teckkh w Polsoe. Postalllowiono po.djąć wys<i1kiw spr,awie wymiany bibhografii, orgalrLiZ)owaniawspólnych badań terenowych, ccrr'ocz:nych sesji Situdenckric,h (,następna odbędzie się w Krakowie), szybszego przepływu ini'oorma,cji (m.iln. dotyczy to infonmowartia 'się O' tema:ta'ch zamiorzony'ch prac rnagi:stersiklk1h). Spotkanie p>OśWlięoonebliż'szym ustaleniom w tej kwesti-i odbędzie SIę joes.zczeW tym roku we W'rocłaWliu. Michal WKŁAD POLSKIOH KONFERENCJA Buchowski, Wojciech Burszta BADACZY W POZNANIE KULTUR LUDOWYCH I PIERWOTNYCH ŚWJ:ATA NAUKOWA WE WROCŁAWIU, 24 - 25 LISTOPADA 1978 R. Wprawdzie żadoo z uniwersyteckich ośrodków etnografi<c:mych w Po1soce, am też. zakładów tego typu zgrupowany,ch w Insrtytlloie Hrist<J['ii KuHurry Materiialnej Pclskiej Ak;a.demii NJa,uk, nlie prowadzi. pr,o'gJramowy,oh badań !nad wkładem nauki oclskiej w ,etmografdczne badaU1ia na świeci'e, powoli jedmak i w tym temade nas tę- �Kronika 379 puje peWlne ożYWli·enie.Nie jest '!lo jednak ten wymiar, jatki !pOwinny ollosdćprace z tego ZJak,reslU,bo zaległ{)śc1iw 'tej d:z;ioo2Jiruie mamy ogromne, bowiem r{)la Polaków poznających kultury ~ud()Owe i rpierwQ'i'ne śWli'ata byla ll1apraWidęnieba,gatelJn<a.Akt·ualnie jednak jesteśmy świadka'mi ZJor'ganiZJow.a.ni.a. Iniespeln'a w c,ią,gu pięCliu loat tTZJech k(ln.fe~'encji etnOgTafj'czny,ah PO<ŚWlięC-oIl)'lch tej 'Problemat)"Oe. WlSzystkie <Jll1eodbyły sil; we Wrocławiu z :inicjatywy wrodawlSkiego ośrodka e~!l1ografJiczneg{) 1. Jes:t t,o temat rni.cZJmi'eTni·e in ter,esują'cy, mało .zbad.a.rnyi kawy podejmujący go napotyk.a na bogactwo różnorodnych ;mater,ialów źródłowych. Mówiono o ~ym podcza,s ostatniej kornfe:rellicj:inaukowej na temat Wkład polskich badaczy w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata, która od'była 'się w drui'ach 24 - 25 listopada 1978 roku we Wfloc!.aWJi·u.J'ej o.ng'arniz,a,tor.amibyl!i: K>Olffiite.tNauk EtnologiczmyC'h Polskiej Akademii Nauk, Katedra EtJnograLi:i Un~'Wersytetu Wroclawskioego oraz Polskie 'Dowa1rzy's'two Ludoznawcze, Oddział 'we WrodaWJiu. Całością pra'c OIl'ga:nimcyjil1yoh kierowali: pirof. dr 'ha:b. Zbi~niew JoasieWli'czz ra.mieni<a Komitetu Nauk Etnologiczny'ch PAN ,i doc. dr hab. Edward Pietraszek z ramienia Katedry Etnografii Uniwer.sytetu WrocłaiWS'kiego. Zadaniem 'kcnfe-rencji było pTlZedlSt:awieil1~e i Iplf'ZJedyskutowanie pol:s:kli1chbadań -o:bejmujący'Clhludy i :kuli'UlfYpoza rpolls:kimt.erytorium etnicznym na przestrzeni od XVIII do XX wieku. SZJezegółoWlegouwzględinienli'a wymagają bowi-em w tym ohsze.nny,m tema'cie .mebod<llogi,czne li teorety'czrne pr<>bloemy betdań !Je.renowy'c.hprowadzonych Ipr,zez Polaków nad k'lilotU'ramiludowymi i piel'WQltnymi świata, jak rÓWll1ie'żwy,k'O'nany'ch IprZJeznich opl1a1oowań sys;tematy,cznyc·h. Na oberny:rn eta!pie k'szialt'owanliasię Zia'interesowań tym zagadnieniem ważne zma,czenie ,ma także przypomnienie i ,omówienie dOf'ohk·u wybHnych badaczy, z uwypukkniem ,pod.stawowy'ch cech i'oh Ipl!"a,cybadawcZJej, stawiall1)'lch celów, przyj'mowa'l1yoh Z<\łożeó,1Itd.,oraz oddfZJiaływani" ich nJ<lnaukę ljJ<>lskąi obcą. G'eil1ewlizując,pookreŚ'ł:ić rn'ależy ZJgodruiez z'alożooiami p'I'O'blemowymi konferencji, że w hisltodi etno~rafii poLskiej niezbędne jest przedstawi,enie całości badań empi.rY'cZJny'chi publikacji syntetyzujących 'or.az waż'!1l.iejl$z)'lchIPOIPuloaryzators1-:ich 'oN oolnietSii·en,ju do S\·owiańs,zczyzmy, Europy .pOZJasłoWliańskiej,Azji, Aust-ral1i li Ocearndi, A IrykJi oraz Amery:kli Półn<lcnej i Połudrni'Owej. CeLem konferen!cji było więc zwrócenie uwagri.n,a stan 'i zarsób pubLikacji po1skioh ,0dnoszącyClh 'się do etno'groafii Eurorpy i sWlia,taoraz :niezbędnych Ipota:zeb w tym zakresie. Ponadto ehodziło o powiększernie u:społu ludZJi,k,tórzy w rezulta,ciie kon.f.erencji mogLiby odk:.ryć nowe możliwości badawcze i o:kreśl,ić s>wojoe 'micjosce w ty·ch badaniach, wYimagających cz;;sto, udążliwych poszJUkiwań, Żlmudny.ch sy:n~ez oraz thllmaczeń. W.ielou'bowiem pOllsKkh !badaczy pTa'ee swe publikowało Ipoza granicamiklr.aju, stąd też pełny obr'az dorobKU naukowego tych post'a'ci wyJma-ga <także Jllcmych kwererud bibLiogr.a.iiic.zny,ch. Na progr,a.m kOil1fer·encji złożyły się a:.efemty 2 li dyJskU'sja poświęcorne różnorodnym aSipektom polsku.oh badań kuUur ludowych i :pierwotilych śwJiJata. W obradach Pierwsza z tych konferencji odbyła się w 1973 r. i poświęcona była kontaktom polsko-rosyjskim w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji ukazały się w specjalnym tomie zatytułowanym Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, pod red. Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego [w:] "Monografie z DziejÓWNauki i Techniki", tom CIII, Wrocław 1976. Druga konferencja obradowała również we Wrocławiu w 1976 r. i poświęcona była pamięci Aleksandra Godlewskiego, wybitnego etnografa i etnologa, profesora Uniwersytetu Wrocławskiego, badacza ludów Oceanii. Materiały z konferencji ukazały się drukiem pl. Ludy i kultury Oceanii. Sesja pośWięcona pamięci prof. dr. A. Lecha Godlewskiego, pod red. A. Palucha, w: "Acta Universitatis Vratislaviensis" nr 435, Wrocław-Warszawa 1979. 'Tematyka posiedzeń plenarnych: prof. dr Zofia Sokolewicz, Polskie etnograficzne teorie kultury a badania terenowe ich twórców; dl' hab, Andrzej Paluch, Zalożenia metodologiczne funkcjonalnych bada", empirycznych Bronislawa Malinowskiego; dr Zbigniew Biały, Kazimierz Moszyński jako historyk i teoretyk kultury słowiańskiej; prof. dr Richard Jerabek, 1 �380 Kronika uczestniczyli etnografowie - z natury rzeczy najliczniejsi - z katedr uniwersyteckich, Insty,tutów .Polskiej Akademii Nauk ,i muzeów, ,a także jt;zykoznawcy, history,cy oj geografowie interesujący się tym problemem. Zaproponowany porzez Oirg.a·nll7Jaiorów tok ,obrad rozpocząl slię pos:iedzeniem plen:o.nnym. Otworzy! j,e :prof. dr ha.b. Józef BUIr'S'zta,który ujmując w perspektywie historyc7Jnej probIematykę polskich badań .etnografi'czmYCih w różnych rejonu'ch świata pod.a! ich klasyfikacje, dzJ.eląc je ,na prace o ,charakterze wybitnie materiałowym orazOlpracowania syntetyczne. Ws,k'aZJują'cna duży dor,o·bek w obu tych katego,ri-ach podkreślił, że probIematyka konferencji nawiąZJuje do dwu szerokich problemów ba'dawczych sf<o~muł'owanych podcZJaiSK'ongrmu Nauki Polskiej w 1973 roku, któr}/lmi są: "SwiactomooŚĆ historyczma n,a~'odu polskiego" i "Polskie dziedzictwo kulturowe". Z prZYCzyn ruBzale:imydl ,od Q'rga.rui=torów konferencji część referentów nie przybyla do Wrocławia. Spowociow,a!o to zna'czne us:zlczuplenie rozpatrywany()h problemów oraz zna'czm'e przemiesmnie w terrminarzu obrad.· KoniecZJność ta zaistniała już pod'cZJas posiedZJenia pl,enamego. Jak,o pierwszy wystąpił na tym posiedzeniu dr Z. Biały z T{~feratem poświęconym Kazimiel~zow,i Moszyńs'kiemu. Autor, poruszający się znakomicie po obszar,a.ch zainteresowań badawczych Moszyńskicgo, przedstawił j-e~o z·asługi jako historyka i teoretyka kultury. Doko'nuł on wnikliwego :przeglądu jego zasług badawczych, w których przejawia "it; wiele wątków i problemów ze sfery teori·i kultury i hi-sboI'iiSłow.iańszczyzny . .lako badacz dawał Wpływ polskich badaczy na kształtowanie się czeskiego ludoznawstwa; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Polskie potrzeby badań porównawczych nad historią kultury ludowej w Europie. Tematyka referatów w poszczególnych sekcjach: sekcja Europy: dr Witold Armon, Badania Eugeniusza Frankowskiego na Półwyspie Iberyjskim; dr Władysław Baranowski, polskie zainteresowania kulturą ludową północnych terenów europejskiej Rosji; dr Danuta Tylkowa, Polskie badania nad kulturą pasterską Karpat i Bałkanów; doc. dr Bronisława Jaworska i doc. dr Maria Biernacka, Polskie badamia w Bułgarii w okresie powojennym; doc. dr Adolf Dygacz, Badacze polscy kultury ludowej na terenie Czechosłowacji; sekcja Azji i Ocea· nii: mgr Antoni Kuczyński, Polskie badania etnograficzne w Azji północnej. środkowej i wschodniej; doc. dr Henryk Swienko. Feliks Kon - badacz ludów Syberii i rewolucjonista; dr Sławoj Szynkiewicz, PrOfesor Witold Dynowski - inicjator polskich badań etnograficznych w Mongolii i jego założenia badawcze; dr Jerzy Wasilewski. Podstawowe kategorie języka symbolicznego w kuLturze tradycyjnej Turgutów mongolskiego Ałtaju; dr Iwona Kabzii,ska-Stawarz, Adaptacja młodZieży mongolskiej do środowiska pasterskiego; prof. dr Zbigniew .Tasiewicz, Zespół do Badań nad Kulturami Azji Środkowej Uniwersytetu Poznańskiego im. Adama Mickiewicza. Cele, założenia, wyniki prac terenowych; dr Krzysztof Wolski, Polskie badania etnograficzne na Środkowym Wschodzie; dr Leszek Dzięgiel, Polskie badania współczesnego Kurdysta'nu irackiego; mgr Barbara Kopydłowska, Polskie badania Oceanii; sekcja Ameryki i Afryki: dr Krzysztof Makułski, Polskie badania etnograficzne w Afryce poludniowej, dr Ryszard Kantor, Badania afrykańskie Andrzeja Waligórskiego, dr Krzysztof Zielnica, Relacja Józefa Mi!kowskiego O wyprawie dahomejskiej; mgr Mieczysław Tracz, Uwagi o etnograficznych badaniach w Egipcie; doc. dr Maria Paradowska, Polskie penetracje etnograficzne w Ameryce Południowej; dr Barbara Golda, Stan i potrzeby badań nad kulturq zbiorowości polonijnych w USA; doc. dr Jadwiga Kucharska, Badania nad Kaszubami w Kanadzie. Ponadto w ramach obrad wygłoszono szereg komunikatów dotYCZ'lcych publikacji. opracowań i zbiorów związanych tematycznie z wkładem badaczy polskich w poznanie kultur IUdowY~h i pierwotnych świata. Oto ich tematyka: mgr Teresa Zakrzewska i mgr Elżbieta Karpińska, Tematyka prac habilitacyjnych, doktorskich i magisterskich opracowanych w polskich placówkach etnograficznych, a dotyczqcych kultur pierwotnych i ludowych; dr Zygmunt Kłodnicki, Tematyka pozapolska w pubLikacjach i w materiałach archiwalnych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; dr Henryka Romańska, Relacje etnograficzne w czasopiśmie "Ziemia"; mgr Barbara Czuchnowska, Kolekcje dotyczące kultur pozapolskich w zbiorach etnograficznych w Polsce; dr Krzysztof Makuiski, Kolekcje egzotyczne w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Warszawie; mgr Zbigniew Sicrszuła, Historia powstania, główne kołekcje i perspektywy badawcze Muzeum Azji i PaCYfiku; mgr Mieczysław Tracz, Materiały doty' czące społeczeństw pierwotnych w Katedrze Etnografii Slowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Kronika 381 zawsze Moszyńskipierwszeństwo faktom Iprzed hiipotetycznie brz.miącymi sformułowimiami. Moszyński pojmują'c etnogroifię jako naukę zajmującą się badaniem zrębów kultury, poprzez swoje :prace z tego zakresu rozs'zerzył nasze poznanie świata, :} to czego dQkonał, slanowi wielki wkład w 'rozwój poznania ludzkiego. Przyb~iże.nie zasług tego czołowego etnografa 'polskiego :i teoretyka kultury 'spotkało się z dużym zainteresowaniem słuchaczy, którzy raz jeszcze mieli możliwość przekonać si!; jak WIi,elesfer kultwy ludzk'iej 'obejnl!ował swymi 'zaiJnter'Cso'Waniami bada'wczymJ. Niejako poza oficjalnym programem -obr.ad,plenarnych w pierwszym dniu konferencji wystąpił dr Leszek Dzięgiel z 1nstytutu Rolnictwa i Leśnidwa Krajów Tropikalnych li Subtropikalny'ch Akademii R!01ni'czej w Krakowie. Do dyskutowanej ,coraz powszechniej w kraju użytkowej ,roli etnografii dorZJucił on szereg warlo'ściowych uwag z pozycji uczestnika interdyscyplinarnych grup cks'pc'rtów, które na zlecenie tzw. krajów ro:zwijający'ch się pI'owadzą specjahS'ty,czne badania zwi'\Z<.lnez ro,lni,ctwem. lic jes·t to ,oczywiś'cie pow.szoCchna w P:ols'ce fo-nma udziału etnografów jako eksrpertów w centrala'ch handlu zagranicznego, a także grupach roboczych podejmujących usługową 'dzialalność w zakresie TOZJpoznawania tradycyjnego moddu gostpodark'i rolnkzej i określanie jej prognot Tozwojowych w krajc.ch tropiku i subtropiku. W każdym bądż razie jest to problem interesujący, daj,]cy etnografom nowe pok do dzi,alania. W dru&im dlliiu obl'ad odbyły 's'ię Po~iL'(]zeruia trz.ech sek'cji, tj. Europy, Azj' i Oceanii oraz Ameryki ,i Afryki. Organizatorzy konferencji 7Jdecydowali się na taki podział obrad, bowJ.cm zgłoszone 'I"eferaty, zgodnie z wcześniej przyjętymi założeniam~, dotyczyły tych obsz'arów. Sl'kc;a p,ierwsz.a poświQcon:a Europie :pI'O,wadzona byIa przez prof. dr. A. Kutrzebl;-Fojnaro'wą Prezentowane w jej ramach referaty dotyczyły polskich badań etnograficznych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Czechosłowacji oraz Bułgarii. Pon<Jdto z.aprezentowano także polskie za,iJnteresowaTJJia kulturą ludową pólnocnych toronów europejsk,iej 'części RO'sji,a także pols~ie badania nad kuliul'<! pasterską Karpat i Bałkanów. W sumie problematyka I1ozważan:a w ,tej sekcji ujmvnila L:.naczny ddicyt wiedzy o faktycznych zasługaoh etnografii polskiej w poznaniu kultury ludowej Europy. Wkład tilll, ,chociaż bez ·porów.na,nia :mniejszy od wkładu w polskie badania ,etnograficzne na terenie Azj,i, wym.aga jednak pewnego u,;y,'tcm<Jtyz.owania, ponieważ do ,chwili obecnej wiadomości z tej dziedziny są nilzmll'rnie fragmentaryczne. Najbogals.zą problcmatykl; zw:iólza.ną z tematyką konferencJi zaprezentowano w ramach sekcji obraduj,jccj nad wkładom Polaków do wiedzy o kulturze l:.;Uów Azji i Oceanii. ZgruPQwane w tej sekc}i 'referaty dotyczyły hi-stori i polskich pe11etracji etnograficznych na omaWiianych 'obszalrach, a także badań prowadzony'ch wspólcześnie, Z przyczyn niezależnych od 'organ1izatorów konferencj:i_ wypadła z toJ·w obrad cala problematyka badań mongolskiDh pf'owadzonych przez zespół pod k!erownictwem prof. dra Witolda DYDtowskiego. Ponadto nie wygłoszony został również zapowiedziany relerat mgr Ba,rbary KopydłowskLi,ej, poświę.cony polskim h:1d:miom Occaulii. Sekcja ta z.gromadziła najlicznoiejszy z.cs1pół uczestników konfeH'ncji. Jej obradom przewodniczyli kolejno priof. dr T'adeu:s'z Lewick,i i prof. dr Zbigniew .Jasil'wicz, doc. dr Henryk Swienko. Obszerne wprowadzenie do obrad zawierał refm'at mgr Antoniego Kuczyńskiego, 'poświęcony /polskim badaniom etnograli<cZJnym w Azji północnej, środkowej :i wschodil1.iej. Prredstawiono w nim p;erwoci-ny ·po,bki·ch zaii.nteres·owań etnogr:afi·cznych na omawialflym o,bsz.arze, sięgające r:ocz,jtków XIII stuleci,a, kiiedy 'to mniJch z W,roc!awia, Benedykt Polak, �382 Kronika odbył długą podróż wgłąb Azji. Kolejno w układzie chr()!J1ologiczny.m zaprewntował auto,r Bola'ków podróżujących po Birmie, Indiaoh, Indochin,ach, Japonii, Pcrsjli 'i inny;ch :rejonach Azji. PtrzeWlijały się więc w referaoie ciekawe 'postacie Gas:pra da Gamy, Jędrzeja Rudominy, W'ojciecha Męcińskiego, Mi,chała Boy.ma, 'Władysława DOToszeWli<:za,HierClU1JimaDrzewiecktego, Gabrliela Lątowskiego i innych, Przy okazjip~ezelIltowania ty~h -postaci podkreślano w r'cferacie ważną rolę polski'ch .misji :ka'bo.liokic,hna tererJJie Azji, temat do dZJi!S:i,aj mało znany, cwk'ający na swego dziejopi'sa. Olbrzymi ohsza'r stanow,iący przedmiot rozważań wspomlliianego powyżej referatu wy zna'czai kcnieczJDość zaprezentowania najważniejszych zasrug Polaków w dzJieja'ch pOZinawania Azji i ciekawsze fakty z tym związane, Niektóre z 'problemów, zasygnalizowane tylko przez A. KuczyńskJi'ego, znalaziy SZC'fszeomówienie w wySltąp;icnia,ch innych referentów. Tak wi~c doc. dl' Henryk Swienko w sposób niezwykle i'ntercsują'cy ukazał postać zmanego rewO'lucjon i,;ty Feliksa Koona, jako bada'cza ludów Syherii, a dr Krzysztof Wol'skli wystąpli! z ciekawy,m refera,temomawiającym badani,a polskich ctno~rafów na Środkowym Ws'chodz:ie. Dużą część wystąp;ienia poświęci! K. Wolski swotm hadani'om w Afganis,tanie, Irame, India'ch, Nepalu i Pakistanie, a pon,adŁo wspomniał o innyoh PoLakach penetrują'cyoh w ostatnich Jatach te obszary. Jednym z nich je:;t Leszek Dzięgiel, który podcZJas 'Plenam,ej s,esji w pierwszym dniu obrad ,przed'stawił informację na temat :i1nterdyscyplinalrnych hadań prCYWadZJonychprzez polskioh ekspertów z Instybutu RolJnictwa Krajów 'I1rQpikalnych li Subtr'Opiik'alnych Aka,de:ni'i Rolniczej w Kr,akowie. W 'ramaoh obrad <tejsek'cji wy'Stą;p:ił'On ,równiież z referatem poświęconym 'p<J1lskilmbadaJnio.m wSlpókz€lSlIlegoKurdystanu irackiego, w którym 'S'koncentoował się przede WlSzy~tk,im na wla'sll1ych badaniach tego obszaru, WprawdZJie gr>upa badawcza, w której u.czestniczył L. DzięgJiel zajlmował.a Soięgłównie badaniami nad tr,ady'cyjną kulturą agrarną omawiane!1io obszaTu, na ich marginesie po,czyni! on jednak interesujące obserwa'cje doty'czące różny'ch dziedzin kultury. W pewny,m kontekś·cie do omawianej przez K. W'olskiego i L, DZJięgiela problematyki nawiązywał rreferat prof. dra Z. J'J,lsi,ewicza, który berował wyprawą etno~af:icZiI1oąZespol,u do Badań nad Ku 1t'urami Azji Srodkowej Uniwersytetu im. Adama Mi'ckJiewlioczaw Poznallliu. Wy;prawa ta, zorganizowana staraniem jej kierownika, 'odbyła się w roku 1977, a 'Ulczesbni,cykonferelIlcj,i mi,eli 'możliwość dowiedzenia się 'o jej 'ce1a'ch, założeni,a'ch li wynikach prac badawc.zychZJanim ostatecznie calosć zgromadzonych rmateniałów ukaże się dl'ukiem. Wyprawa zgromadziła ba'rdZJO,cenne .materiały i w z;na'cZJnejilości ,z różnych dziedziln kultury. Materia!y te ukazują przemia'ny :aachodzące w k'ultu,rze ludowej (Jmawiia1nego obszaru, a j,ch zarejestrowanie stanowi ważny dokument wzbogacają'cy naszą wiedzę o tej ,problematyce oraz stanowi 'Pewną kontynua'cję polskich zairnteresowań tymi obsZJa'l'ami w XIX stuleciu. Podobnie jak poprzednio, rÓWlf1ieżw s.ekcji tTZJeciej obradującej nad wkładem Polaków w badan'ia na Iterel1Ji'eAfryki i AJmery;ki ZJabra.kło paru referentów, którzy z przy'czyn n:iezaleiJnych ,od ,orgalllizatorów k'onfere:n'cjli lIllieprzybyli do Wroc!awia. Zapowiadiają'cy 'się interesująco program obrad m'u'siał więc z koniec ZIIl{l'ŚC i ulec znalczmemu uSZJCZJu1pleniu, Str.esZJcZJającjednak na}ogólniej !problema'tykę p~'ZJewid2Ji,aną progr,amem podkreśLić iI1!ależy,ż'e doty;czyła ona mało z:nany,ch w dz:iejach naszej etl\1ografili polskli,ch badań afJrykańskioh Andrzeja Waligó:rskieg'O oraz p{'lskkh 'Penetra'cji w Amery;oe Południowej. Ponadt'O w ra,mach sek'cji zgł'o-swno niezrrniernie ważny problem stan,u oj pO'trzeb 'badań nad kulturą ZJhiorowośc:ipolonijlnych w USA, a ta'kż'e referat su.mujący doty;chcz~sowy dorobek w bada[l!iaC'h nad Ka:5'z,uhalmiw Kanadzie. Ciekawe infoOiI1macjezaWlier,ał refera:t dra Krzys,ztoia �383 Kronika Zie1ni'cy, dotyczący ,H~,lacjiJózefa Miłkowskiego o wyprawie dahomejskiej. Oprócz 'spostrzeżeń o kulturze ,ludów Dahomeju, rela'cj,a ta jes1t doskQlIlałym obrazem losu jej autora uwikłanego w za!skakują,ce wydarzenia ,spowodowane niewo,lą Oj<czyzny. Flodobnych J. Miłkowskiemu wędrowców wielus'P'otkać mOŻlna w dZliejaoh naszego narodu, a część z ni<Chpisując Iswe wS'PoffilI1ien:ia 'utrwaliła na Ikh ka,da'ch obraz kultury ludów, z k,tóry1mi się ISJpotkaliw Azji, AmerY'ce czy Oceaniii. Odkryty przypadkowo przez K. Ziel,nicę ,mat,ed,ał jest j<eszc2'!ejediny1m dowodem na to, że ko1l1Jiecznejest wnikliwe 'Przeanaliwwanie polskiego pamiętn:ikairstwa pod kątem jegc zawartoś'Ci etnognaflicZlilej. Jest ,to jeden z waŻikJkh problemów badawczYClh w ogólnym temaCJie: wkład 'Polaków do wiedzy 'o kulturach ludowych i pierwotnych świata. Problematyka konferencji - zgodnie z,resztą z założeniem - była if·ozległa, toteż warto jeszcze wspomnieć o komunikata,ch dopełnia,jących dwa pmcowite dni obrad. Komunikaty te dotyczyły pu'blik,a'cjii, opracowań i zbiorów związanYich z temwtykąkonferencji. Część z nich obejmowała hiSJtorię kolekcj,i etnogl'afi'cZlilych dotyczącYCih kultur pozapolskich w z-biolralchetnogm:5i<C:mychw Pols,ce, inne natomiast traktowały o mater:iałach a1whiwalny'ch li drobnYich publrkacjach roz'pa.'oS2JOnych w czacSopismach. O tym, jiak dalece aktua1JnJi,ekifajowe pla1cówki ebnograficzne zajmująSlię tą problematyką, ,informował wy'czerpujCl'cy komunikat mgr mgr Teresy Zakrzewskiej i Elżbiety Karpińskiej, 'Poświęcony tematyce pra'c habtillitacyjnych, doktorsKJich i magi:S't'erSikichopra,cowatnY'Clhw polskiclh pla1cówkach etnografic:my'ch, a doty'czącyc·h kultur lpierwotnych ,i :ludowych świata. CałOIŚĆobrad IPosrzJcz-egóLnytClh 'sefficj1i'Lamffinęło posliedz,enie p['enal1ne, podczas którego prof. dr A. Kubrzeba-iPojnarowa wygłoSJił'a ref'eflalt na temat Polskie potrzeby badań porównawczych nad h-istorią kultury ludowej w Europie. Oprócz zaprezentowania poLskjlch potrzeb w ty;m :zaklr,eSlie,wynikającYClhze sł,abego jak dotychcza's za:interesowani'a ,Slię u HalStą problematyką, refer,at ZJawier,ał linteresujące w!adomo&ci ,o w:spółcze:'illli'e'prawadZJonytch prac,a'ch 't1Jadty1m zagadnieniem w innych kr.ajach euro'PejSJkioh. Kończąc, należy podkreślić - zgodnie z tylm, 00 'stwi'erdzoIl1'Ow ,ożywi,onej dyskusji - że obl1ady konferencjli uznać należy ZJaważne wyda'rZlenie w polski'ej 6tnQgrafh. Mówił 'o tym ,między innymi w :zalwńczeniu kon:Eerencjli doc. dr E. Pietraszek, .podkr,eślając wielość <omówionyeh ZJagwdnień, wśród który,ch Zlnalazło się sporo ref:.eksji prakty1czny'ch, jak również wiele elementów teoretycznych. Konferencja umożliwiła zatem uświadomienie tego, co już podkreśUłem na początku s}>rawo2'!dania,że konieczne jest ustalenie jednoHteg)o programu badań nad wkładem badaczy polskich w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. Antoni Kuczyński SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GLOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1977 DO SIERPNIA 1'978H. A. Oddziały i członk'owie W okresie sprawozidawczym Towarzystwo posiadało podobnie jak w ub. roku 19 Oddziałów. L:iczba !członków we wszY'stkkh Oddziałach wg stanu na dzień �384 Kronika 3) sierpnia wy/t1Iiosła 762, w tym 3 członków pr.awny'ch. .Jest to o 18 członków więcej niż w ub. okreslie .spmwowawczY'm. Mamy w PTL nadal 6 człOlflKówze Słowa,ck,iego Towarzy'stwa Ludorzmawczego w BratysłaWlie oraz 17 członków honon'wych, w tym 11 za,~.a1!1.icZillych. B. Władze Sklad władz Towarzystwa, wybranych w dniu 13 IX 1976 r. w Krakowie na sprawozdawczo-wyoorczym WZD, uległ zmiaJnie na skutek zgonu 3 osób. Zmarli .dwaj ,czlonkowie Zarządu Głównego, za:słu:ileni dZiałacze naszego Towarzystwa dr Bolesław Łopuszań'ski z Krakowa oraz mgr Piotr Kaleci,ak z Mszany Dolnej, a także wieloletni członek Sądu Koleżeń'skiego dr Tadeusz Prus-Wiśniowski z Myślenie. Na 'ich miejsce dokoolptowano na pos'iedzeniu Iplenarnym ZG w dniu 14 września 78 r. 2 Slpośród zastępców członków ZG. Postanowiono, by do następnych wyborów nie uzupeŁniać składu Sądu K'oleżeńskiiego. Or.ganiz;a'cyjne organy Zarządu Głównego: biu.ro adminis,tracyjne, biblioteka glówna, redak,cj-a LL i "Ludu" we W,rocław.iu, ODiIE PTL w Łodzi o,raz pracownia DWOK w poz'naniu zatrudniają lącznie 17 pracowników. 2. D i.a I a I n '0 ść Za r ząd u GIówn ego jego agend A. Działalność 'ogMno-organiza,cyjna ZG W okresie sprawozdawczym ZG odbył 2 posiedzenia: w dniach 3 IV 78 14 IX 78. Prezydium ZG odbylo pOIsiedzenie w dniu 12 XI 77 w Poznaniu (glównic sprawy wY'dawnkze). Główna KomisJa Rewizyjna prz:eprowadził'a 3 kontrole w dl1iiach 20 - 21 XII 77 w Ośrodku DOIk. ,i IIIlf. Etn. w Łodzi, 17 - 18 III 78 w Redakcji DWOK w POZJoaniu or,az 6 - 7 VII 78 w ZarządZlie Glównym PTL. Sąd Koleżeński w okresie s'prawo-zdawczym -nie ,odbył ż.adnego ·posied·zenia. PTL posia:daswego .przedsiawiciel.a w redakcji "Demosu", który biCEP ·czynny udział w pracach zespolu fedakc) jnego (prof. dr A. Pojnarowa). W.spółpra,ca z Czeskim Towarzystwem Ludoznawczym rozwija sit; nadal po'myślnie, m. in. przez wymianę delega,tów na zjazdach i konfer·ancjach t'/ch towarzystw. Prz.edmiotem obrad ZGi Prezydium były sprawy organizacyjno-naukowe, administra'cyjno-finans,owe :i wydawni,cze. Wiele uwagi poświ<;c'Ono z-aległ,oś-ci-omz tytułu sklad-ek członk'Owsł~i'ch, zalecając Oddziałom nadal maksymalne wys'iłki w celu wyegzekwowania zaległych składek. W lutym 78 r., jak zresztą co roku, wysIano z biura ZG ·do wszyslki-ch Oddziałów ,imienne wy.kazy l:z!-ouków zalegających z opłatą składek ,człoll1.kowskii'ch.Zalegl,oś·ci w składkach, znacZJnie zmniejszone w 1976 r., wzrO'sły niestety i wynoszą wg stanu na dzień 30 VI 78 - 20.685,zł. Szczególnie duże zadłuż'enoie wykazują Oddziały w Warszawie (6.000,zł), we W.f'Ocławiu (3.350 zł), w Sanoku (2.340 zł). Wzorowo 'przedstawia :siG 'Oplacan:i.e skladek w Oddziale KTak'owskim, ·gdzie ·oala zalegl,ość wynosi tylko 30 zl na 80 c1.!cnków oraz w Łańcucie i Zakopanem, gdzie wszYSCy czl-onkow,jc skladki opbcili. Dobrz.e jest t3kże w Łodzi, gdzie zalcgl'Ośe.i wynO'szą 360,zł przy 97 czlonkach i w Toruniu 410 zł na 74 człcmków, N:iektó;re Oddziały przeprowadzJily weryfikac.k członków, skreślając najbardziej pasywnych. Członkowie Prezydium PTL utrzymywali ·kontakty z Zarząd<Jlffii poszczególnych Oddz'i'ałów PTL. Dzięki staraniom prof. dr. D. Simonides reaktywowano prac<; Oddziału w Opol'u li Iprzcprowadzono tam wybory nowcg,o Zarządu. �385 Kronika B. Kontakty naukowe Prof. dr Maria Znamierowska-Rriifferowa i dr Longin MaHck:i zaproszeni ZJDstali na nowootwartą wystawę (18 X 1977 r.) pn. "Rozwój Rybołówstwa" w MuZf!um Ry.bołówstwa, Rolnictwa i Leśnictwa w Hlubokiej k/BudziejoW/ic (Czechosłowacja), która był.a połą,czona z rderatalmi 'i pokazem prostych technik połowu ryb stawowych. Prof. M. PriiHerowa uczestniczyła również w lipou br. w konferencji Folklore Sc>ciety w E_agham pod Londynem, gdzie wygł'osiŁa odczyt pt. Some probLems of sea fisher foLkLore in PoLand. Wygłosiła też odczyt o ochronie zabytków kuHmy ludowej w Polsce w Domu Polonii w Lon dY'nie. W X Sw.iatowym Ko,nkresie Nauk Etnologicznych ~ Antropologicmy,ch, który odbył soję w ~rudll1Jiu 1978 r. 'w Delhi, wzi-ęli ,udz~<ał:,przeowooll1i'czą cyKNE PAN prof. dr J. Burszta m'az pr·ezes PTL doc. dr B. Kopczyń:ska-Jawopska i sekretarz gc·n. PTL doc. dr E, P!ietmszek. 1 C. Działalność badawcza W okresie ,sprawozdawczym kontynuowane były praoe z korespcmdeJ1JtCllmizbierającymi mater'ialy terenowe do prac bada,wczych związanych z problemem węzłowym "Pols'k'a kultura Inalf-od-owa,jejteJ1Jdencj-e 'rozwojowe li peI'cepcja". Przepvowadzono także szkoleni-e lich, doskonalono kwestionariusze ba,dawcZte. W dniach 10 - 11 grudnia 1977 r. odbył się II zjazd ,szkole1l1iowy koy'espondent6w terenowych w Uruit'jowie-Zamku 'Przy współpracy -pracowników li 'studootów Katedry Etnografii UL w Łodzi. Z·osotala·omów.iJona działa1ność Sekcji k'CJ'I'lespond-entów PTL 72 lata 1976/77. W zjeżdzie udział wzięło ponad 30 'osób. Lista kQ'res;pondentów obejmuje obecnie ł51 osób. D. Ośrodek DiIE (spwwoZidanie na -s. 388). E. Biblioteka Zarządu Głównego N a b y t k i B i b l i o t e ki. W okrcS'icsprawozdawczym do Biblioteki ZG wpłyn<;ło 695 egz. dzieł zwarty,ch i czasopism, w' tym: 596 ,egz. z wymiany krajowej i zagranic7lllej, 59 egz. z zakupu, 26egz. z darowizn oraz 14 egz. wydawni'ctw własnych PTL. Zakupi-ono książek na łączną kwotę 20.135 zł, w tym dzieł zag,ranicznych za po·śrcdnictwcm Ośrodka Rozpowszechini'aJlJia Wydawnidw Naukowych PAN n<J kwotG 16.413 zł. W y P o ż Yc z e n i.;1. W -okresie spraworoawczym -odnlQtowa'lloow czyie1ll1JiBiblieteki 2010 oowiedz:ini ł476D v,ol. wYPożycZień na .miejscu. Na zewnątrz Biblioteki wypoży'czono 385 \1'01. W ramach wypoży,czeń międzybibli'Oteczny'ch udostęplnianc są również książki bibliotekQIffi naukowym :i publioc7JllY'mw innych miastach. Biblioteka przesyła ['ównież do Redakcji "Ludu" do P'oznania wydawnidwa do recenzji. Udzielane są także informacje bibliograficzne ustnie i pisemnie za'inter'~sowanym. Bib1ioteka współpra'cuje z Zakładem K,atał'Ogów Cootrałnyc-h Biblioteki Narodowej, do którego przekazuje karty katalogow.e wydawtll~ictw za,g)r.aniocwych wplyw;ljących do Bibliotekli PTL. W listopadzie 1977 T. przep-rowad:z,onoskontrum d;;i·eł zwaM)'ch (12540 pozycji i-nwenta.rzowy-ch). Stw.ieooZiOlnobrak 42 ks'iążek. Z z'arobu drU!ków zbędn,ych przekazano książki do następujących instytucji: 1) Bib1ioteki Instytutu Botall1ic2lJ1oego UllLiw.Wrocl.awskiiego 2) Bi'b1ioteki Instytutu Geografi-cznego Uniw. Wrocławskrl.e-go 25 "Lud" - tom 63 �386 Kronika 3) Biblioteki Instytutu !Filozofii i Socjologi:i Uiniw. W.:'ocławskiego 4) Biblioteki Ins,tytutu F1ilologiJiSłowiańJs'!ti-ejUnJiJw.Wr'ocławskiego 5) Biblioteki Głównej Uniwersytetu im. M. Ko~nika w TlOTuniu 6) Biblioteki Głównej UMCS w Lub~iJnie 7) Biblioteki UnJiWe1'sy,tecki.ejw Łodzi. Ogółem 'pr:oekazan'o ok. 290 vol. W pierwszy'm kwartale br. zak,oń'czono pra'ce zwią='e z przepisyw.a[]jiem ksiąg inwenta,rZlowy,ch cza1sopilSmoraz podS'UJmow,a71iemwartości ik'siąg inwentarz'owych. Ustalono waI1tość linwentarzową Bi'blioteki, 'k!tóra na dzień 30 VI 1978 r. wynosi 1.502.077,90zł. W y'ill ia n ,a w y d a w ni c t w. W okresie sprawozdawczym prowadzono wymianę z 218 instytucjami, w tym z 46 w kraju oraz ze 172 instytucjami za grani,cą. Drogą wymiany BibUoteka otrzymała 596 egz. wydawnictw, z tego 8rfl/o z za,granicy. Są t'o główn,ie 'cza;sop:iJsmai wydawnidw,a ,seryjne trudno dostępne w kr:aju. W za,rnfian wysIaliśmy 505 egz.. wydawnictw PTL. Za p<lŚr'ednidwem wy>mlianywydaW[]i,ctwa Towa'rzystwa dOdierają do .bibUotek 'UJIlJtweT'Syteckii,ch, mUileal!l1ych, instytutów naukowyClh i towarzystw w 36 kraja,ch. F. Działalność wydawni<cza W okresie Is<pI'<awoz<iawczym ukazały 'się dru'kiem :następują,ce publikacje: - 1) "Lud" t. 61 2) "ŁódZikii'eStudio Bt71ografi'czne" t. 19 3) "Literatur,a Ludow,a" 1177 4) "IJiter:atura Ludowa" 2/77 5) ,,Literatura Ludowa" 3177 6) "Literatura Ludowa" 4 - 5/77 7) "Litera'tur.a Ludowa" 6/77 oraz spoila planu P AN 8) "Strój kielecki" - 12,00 Łąc=ie: W druku .ZJnajdują 'się następujące publikacje, a) z planu wydawn1cze~o 19771'oku: 1. DWOK - "Ruś Czerwona" t. 57, cz. II, z. 1 30,00 ark. wyd. 11,50 5,00 6,00 " 5,10 10,00 6,00 zatwierdwne - przez PAN: 2. DWOK - "Ruś Czerwona" t. 57, cz. II, z. 2 b) spoza planu PAN 3. Katalog wydawil1:iJctwP'nL w wersji aJI1g. c) z planu wydawniczego 1978 roku: 4. "Lud" t. 62 5. DWOK t. 62 - "Pisma muzyczne" cz. II 6. DWOK t. 67 - "Oprac. me1od'ii ludowych" 7. DWOK t. 68 - "Utwory instr. i wokalne" cz. 8. "Łódzkiie Studia Et'Ilog'raf'i'czne" t. 20 9. ,,Li;t·eratura Ludowa" 1/78 10. "ui;teratulT<a Ludowa" 2/78 11. "Literatura Ludowa" 3/78 85,60 ark. wyd. 78,80 ,a,rlk.wyd. 3,50 30,00 30,00 30,00 30,00 12,00 5,30 5,25 5,30 Ra'Zem: 230,15 a'rk wyd. �387 Kronika W przygotowanliu znajdują się nil' 4 - 5/78 i 6/78 "Literatury Ludowej", ,,Lud" t. 63 oraz koloejnoetomy DWOK. W oprac-owaniu jest ,też kolejny zeszyt APSL Strój limanowski. Wspomnli-eć należy, że ze zbioru DzieŁ wszystkicl~ O. Kolberga 2 wydawnktwa: Ludowa Spółdzielnia WydaWlThiczai PolskieWydawil1iidwo Muzycz:ne dokonują stale wznowień - wprzygQt,owa:nli.u jest wznowien1e tomów 009 do 17 - .przy merytoryczneji edy,tors-kiej pomocy Redakcji DWOK. Redak,cja DWOK, IXJ uzyskaniu w ub. rOiku z PAN dodatkowy'ch funduszy:i pap:eru, przygotowuje obecnie do wydan:ta po 2 romy ['ocznlie. W związku z podwyżką 'cen usIug poligrafii'cZll1y<chZa'rząd Gł. PTL uchwalił one; posiedzeniu w drniu 3 IV 78 podwyżkę cen wydaJWil'1ictw.Od 1978 r. cena 1 tou;u "Ludu" będzie wY'l10sić 60,- zł, "Literatury Ludowej" - 15 zł (zesz. pQdwójny 25, -zł), DWOK 80,zł (do 30 _ark.) i 100,zł (ponad 30 ark.). Bodwyżka powyższa n.ie o'bejmuje subsk,rybeniów DWOK or_az iprenumerraborów "Litffi~atury Ludowej", abonujących to pismo na pod'stawlie u:oczlI1ych przed·płoat, dokOll1any'ch w 1977 1'. a canto Tuku 1978. Planowe wydawan!ie na'szych publ.ikacji napotyka na pow_awe trudnośoCi wynikające z 'odraczaniatermlinów przez druk!arnie (tłumaczą-ce się m. in. brakiem kwalifikowanyoh drukarzy i nadmi.arem zleoeń) oraz ze WLJTOSltu kos,ztów druku. G. Działalność £ill1all1.S'owa Za tWJierdzony pnez Po1ską Akademię Nauk budżet określa wydatki na p<Jszczególne k,ierunki działalnQ5ci 'Oraz żródla pakry,cia wydatków, przy ,czym poziom dow-cji jes,t uwarunkowany pI"awiidł'Owym 'J}ostęPell11realiza'cji doohodów własnych, a więc sprzedażą i .składk.ami czł<lll1kowskimi, a pon.adto nlloeprzekraczaniem wydatków osobowy,ch. W okresie sprawozdawczym kontrole 'przeprowadzone przez terenowe władze fir!ansowe i Zakładu Ubezpieczeń Społeczny-ch nie 'Stw.ierdzają 'u~hybi-eń, natomiast okI"esowc kontrole Głównej K'omisjli Rewizyjnej podkr-eślają wagę nadmiernych zapasów książek w magazynie, jak również ni-e zawsze for-maIną dokumentację, nadsyłaną z Oddziałów terenow)'ch PTL. Dochody i wydatki 'planowane i wykonane w roku 1977 oraz w I półI"ocZU 1978 r. obrazują lXlniższe tabele: L Dochody w 1977 roku: Plan Wyk'onanie 1.846.000 1.846.000 dotacja budżetowa 42.430 11.433 wpływy ze składek ,członkowsklich 442.454 297.416 wpływy ze sprzedaży wydaWll1i-ctw - dotacje na prace zlocone 243.575 497.794 Razem 2.574.459 2.652.643 W roku 1977 PAN przyznała doda,tkową doia'cję w kwocie 250.000,zł na wyrównal11h~zwiększlonych kosztów druku pozy'cji wydawIlliczych. Niewykona:n-i-e sprzedaży wydawni'etw wynika głównie oz ni'eukoń,cze.nia w porę druku tomów DWOK i Stroju kieleckiego. Badan.ia węzłowe zapoczątkowane w p<Jtow~e['oku "praw:ozdawczegQ prrez redakcję DWOK w Poznan!iu 'Stanowią wart;Qść przekroczenia wpływów za pr-ace zlecuneo Niższe niż -planowano wpływy 'składek 'członkowskich dO'ty'czą w głównej mierze składek zaległych z latpoprzednJkh. 25· �388 Kronika II. Wydat.ki w roku 1977: Plan 1. Dzi.aloalność ma,tutowa 0_- DzJLałalność orga'!1:izacyjna - Od,czyty _o_ ZjaZJdy, konferencje -- Biblioteka wydawnicza 3. Usługi Różnica 30a.049 304.423,82 - 116.496 146.636,29 -I- 30.140,29 36.828,10 - 12.471,90 48.300 165.864 -_.- Razem: 2. Działalność Wykonanie 638.709 1.459.575 332.175 2.430.459 ------~ 147.520,-- -------- 3.625,18 18.334,- 639.408,21- 3.300,79 1.153.370,80 415.451,60 +- 2.204.231,61 - 306.204,20 83.276.40 226.228,50 Ad 1. Wydatki 'na dzi.ałalnośćstatutową wykazują w poszczególnych pozycjach przekroczenie lub oszczę<:l'!1oś-di,wSUlmie jednak powstała oszczędność 3.300 zł. Ad 2. Z braku mocy przerobowej druka!l'ń mie ukazały się 4 pO'zy·cje wydawnicze, w wY\l1;irku 'czego 'I1IiewylkOTIaIl1ie ,koSlz'iówwYll10si306.204,- zł. Ad 3. Przek!I'ocnenie nakladów usług ma ,pełne uzasadll1ienie w zawartych umow,"c'h na wykonanie o!kreśl:onych badań węzłowy'ch, co 'PotWlierdzają wpływy za te usługi wyk,azall1e w części I. W pierwszym półroczu żadna z plalnowa,ny,ch pozycji wydawniczych nie wstała zakończona druki,em, wobec czeg'o nie wykonano planu splt'Zedaży. Sprzc>daż usług nalstąpi dopiero w końcu roku, Sciąganiie składek członkowskich na'potyka na t,rudności, p<micw'aż w każdym przypadku wypadałoby dotrzeć do zainteresowanej osoby, wobec tego ,okl'esowo wysyłane są 'Pi~ma do Za;rządów Oddz!iałów z wykazaJmiimiennymii zaległy,ch :skladek. Realiza'cja wnioS'ków poprzedni·ego Walnego Zgr-omadzenia w Łodzi. Obydwa wnios!ki dotyczące: przyznania ;honorowego czro.nkow'Stwa PTL prof dr K. Ziwistowicz-Adamski-ej oraz z-organizowania WZ w Toruniu zostały zreali-' zowane, postulaty -nat-omia'st 'są uwzględniane w bieżą'c-ej działa1ności Towarzystwa. SprawoZJdania z dzial'alnośoCi,organizacyjnej, ,badawcZJej i popularyZlat'Ofskiej nadesłało 12 Oddzji,ałów 'oraz Sekcja Muzealna PTL, Sekcja Korespondentów Terenowych PTL i Redakcja DWOK. Na podkreślenii'e wsługuje :interesują'c.a dZJiał,aln,ośćOddziału w ŁaJ1cucie, który skupia m. in. kilku wybHll1ych pisaJ.'zy i twórców ludowych, a także sum:ien.na praca nowego Zarządu OddZliału w Opolu. Bardzo 'owoona 'była praca Sekcji Muzealnej na:swgo Towar:zy·s"twa, a zwłasZJcza j'ej przewodniczącej prof. dr Marii Znamierowskiej-Priiff€!l'owej, co· sZJCZJegóIni'e milo jes't .na,m w tym spmwozd·a'D'iu podkreślić. H, Vhoclaw, dnia 29 VIII 1978 r. SekretaJ"Z Generalny PTL Pietruszek doc. dr hab. Edward SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU PRAC OŚRODKA DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ W 1977 - 1978 R. W roku 1977 w Ośrodku Dokumentacji 'i In.fonmacj.i Etnograficznej PTL, pro'\,\,<ldzonym opod kieruIlJki€'ffi doe. dr ha'b. B. J.aworskiej, z'atTuo-nJionebyły dWlie 050- �Kronika 389 by na pół ciatach (etnograf i sekr'etaI'1ka) o~az j,ednaos,oba na całym etade (etno~ graf). W okresi€ 'sprawoZJdawczym działalność ODiIE kon<C€In,trowała się na zagadnieniach dokumentacjli bibł iogra fk z:ncj, przy czym część tych pcr-ac finansowana byla przez KNE PAN. W r.amach tych prac: - mgr Ewa Ka,rpióska przygotowal,a do pubLikacjii bibliografię etnograficzną za lala 1970 - 1975; 'pra,ce są jesz,cze w toku, ich zakoń'czenie przewidziane na grudzieiJ br.; - jak co l"<J'ku,przygo\o.wano wyb6r 'p()Zycji ,bibEo,gra£icmyc'h za pak 1977 dla międzynarodowej bibliografii nauk spo.jec~nych, wydawanej ,przez Comite Intennational :pour la Documentation 'et la Informati'on des Science.s Sociales (E. Kanpińska); - kontynuowano współpracę z naczelną redakcją kw,a'rltaJonika "DEMOS", przek,lzująC niemie·ckim kolegom stresz,czeIJjia polskich prac etnografi.cznych i f.olklorystycznych. W ramach działalnoś,c'i Ina uży.tek wla.smeg'o środowi'ska etnografi'cz;n,ego Ośrodl'k, na 'Podst.awie zaproszeó przysł'anyeh ~zez organizatQrów,pnekazywał poszczególnym ·osobomi 'placówk,om inf'ol1macje o zjazda,ch i konfer'cncj.ach zagra!nieznych. Ponadto, podobnie j'ak w la,tach ubiegłych, opra,cowa,no za 1977 rok zestaw informacji do k:rondkii "Ludu". E. Karpióskaopra,cowala wykaz z,G-rganiwwanych w PoLs,ce sympozjów, kongr.es.ów i inrny'ch spotkań naukowy.ch z udziałem etno~rafów 'o,raz wykaz 'pru,c magis,terskkh, dokto~s-kich i haJ:jilitacyjny,c.h. L Wiktor przygotowała wykaz eza'Sowyeh wystaw etno grafi'cm y'oh. Zródłem informa,cjii były zaproszenia przesyłan.e do ODiIE z Za'fZądu Głównego PTL, wy,cink'i .pras'owe oraz ankiety ro'zsyła1ne przez OŚ[,<Jdek. Organizacyjnie z ODi'IE związa,na jest Sek>cj.a K'or'espondentów Terenowych PTL, której -pracami kieruje mg'r Z. NeymanowG, w Imiarę potrzeby k<Jnsu1tując dZ.i.ałaln<Jśćz kierownikiem Ośrodka. AJmJinistra'cyj.no-jjiJIlans'OJwe sprawy Sekcji pr<Jwadzone są w Ośrodku. Pracowm/ky ODiIE bra,li udział w zorganizow.aniu II Zj.azdu Kores'pondentów Terenowych, który odbył Isię w grudniu 78 w Uniejowie. W iistopadz,ie 1977 Komitet Nauk Etnol-ogkznych PAN IPowołał Zespół d.s,. Dokumentaej,i BtlO<Jłogiicznejpod lI»"zcwooo'iotwem doc. dr hab. B. Jaworskiej. Zespół ten, w ścisłej współpracy z ODilE, ,podjął natychmiast(J·wą działalność, organizując w Łodzi w dniach 21 - 22 III 78 zebranie ·członków oraz osób w,s;półpracujących do tej ,pory z Oś'r,odkiem. Celem zebrania bylo spowodowUlniie dy,s.kU'sji nad różnymli formami do!ku'ffien\:'lcji, kolejnoŚ·c:ią podej;mowa,nych pr.a'c w tej dziedzinie O'fGZ nad współp~acą polskiego środOW!i:skaetn(Jgraficznego z redakcją ,eza:sopisma "DEMOS". Wstępny r€ferat na temat dziaJ.a.l:ności ·OśTodka przedstawiła T. Zakrzewska. N.a'stę-pnie E. Karpińska wygłosli\.a rdera't rna temat współpracy z lI'edakcją "DEMOSU". W toku dyskusji, z osób uczcstniczą'cych w zebraniu została utworzona sieć kores'pondentów, którzy zobowiązal:i slię systematycmie dostarlCzaćdo ODiIE s,tresZJczel1'i'apra'c dla "DEMOSU". Wchodząc" w 'skł,ad Z€S'połu: B. J.aworska (pTzewodnJj'cząoa), T. Zakrzewska (,'ekretarz) i E. Karpińska (-członek) pTZygotow.ały na VII plenarne posiedzenie KNE PAN, które odbylu siG 2 VI 78 w Warszawie, eks!pozycję pt. Problemy dok:;,mentacji i informacji etnograficznej. W zwiqzku z pr,o,pozycją redakcji francuskiego czasqp.isma etnograficznego "Objets et Mondes", wydawanego przez Musee de l'Homme w Pa-ryżu, Ośr,odek podjął p:-aCe organiz:lcyjlle zwiiąwne ze zgromadzeniem, tłu:m.a'czeniem maz p;rzes.yłaniem dn Francji artykułów ilustrujących kulturę -ludową nas.zego kraju. �390 Kronika Kontynuowana był,a wspóŁpraca z CIDSS UNESCO w Paryżu oraz wymiana materiałów z PracowiDtią Dokumenta,cji. Instytutu Etnografii Srowackdej Akademii Nauk w Bmtysł,awie. Bronisława Jaworska, Grażyna Ewa Karp1J'!ska KONFERENCJE, ZJAZDY l INNE SPOTKANIA Z UDZIAŁEM ETNOGRAFOW W 1977 ROKU S e s j a O ,g ó lo 'P O' l s k a pt. "Tradycje i wspókzesność kultury polsk,icj" (Opole Dąbr1Qwa NiiemooHńska, 6 - 8 V). Organizat'orzy: Zakład FoJkkl'rystyki Wy~szej Szkoły Pedagogi'cZll1ej w OpoJu, Komi,sj.a Kultury Ludowej Opolskiego Towarzystwa K!Ultm:'alno~Oświatowego, Opolski Oddział Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej. Referaty: D. S!imonides, Rola kultury ludowej w utrzymywaniu polskości na Sląsku; W. Nawrocki, Otwarta koncepcja kultury socjalistycznej; J. Damrosz, Społeczno-wychowawcze zagadnienia rowoju kultury ludowej; M. Walińoski, Folklor folkloryzm kultura masowa; S. Gawlik, Spoleczny ruch kultnralny jako forma uczestnictwa w kulturze; S. Czech, Rola Uniwersytetów Ludowych w upowszechnianiu kultury; D. Czubala, Legenda i prawda. Na rr1.arginesie opowieści wspomnieniowych; E. Kosowska, Legenda. Z problematyki gatunku; J. Ługow.ska, Folklor i literatura; T. Smolińska, Współczesne gawędziarstwo ludowe na przykładzie Opolszczyzny; B. Ogr·odowska, Rola Muzeum Etnograficznego; Z. J,aJstrz~bski, Funkcje kulturotwórcze Muzeum EtnGgraficznego. Ucze.stni'cy sesji zwiedz;iJi skans'eJD w Bierkowi·calch oraz wzięli udział w spotkaniu z działaczami kulturalny;mi PirudnJi'ck,i-ego Towa,rzys.twa Kultury w Prudniku. 52 Walone Z g 'l' o lID a d z e n i e D e l e g a t ó w P o l 's k i e g o T o war z y st waL u d o·z n a w c z e g o i s e s j a n a u k o w a pt. "Etnografia ośr·odka p,rzemys~owego" (Łódź, 12 - 13 IX) Orga[lizątorzy: Polsk!ie Towarzystwo Ludoznawcze - Oddział w Łodzi, Katedra Etnografii UŁ. Referaty: B. Kopczyńska-JaworsKa, Kultura środowiska robotniczego w Łodzi; O. Skalnikova: Specyfika kult1ny ludowej w ośrodkach przemysłowych Czech. i Moraw. Komunikaty: E. Pietraszek, Odmienność robotniczego etosu; E. Horvathova, W. Rusnakova, DzisiejSZa koncepcja i dotychczasowe A. Dyga'cz, Folklor badania ludoznawcze kultury robotniczej na SŁo- A. W02Jniak, Stan badań nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Zyrardowa; A. Kuczyńska-Skrzypek, Niektóre elementy tradycyjnej kultury robotniczej; J. P. Dekow;s,j"i, Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego; W. Now-osz, Przekształcenie warsztatu T2( mieślniczego w ośrodek przemysŁowy; H. .r'ohnov'a, Dokumentacja etnografic:na w muzeach czeskich; B. Baziel<i'ch, Zbiory etnograficzne w rejonie wielkoprzemysłowym; S. Łysilk, Obraz kulturowo-spoŁeczny le.~nych wsi górnośląskich (po::a mecką węglową) w dobie ich industrializacji i dezindustriali.::acji; K. Kaczko, wacji; Współczesny stan Katowic; tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysŁowym Gap. Uczestnicy sesji wz:ięli udział w UT<Oczys·tośc,jjubileuszowej 50-locia pra·cy naukowej prof. dr. K. Zawi's:tJo'wi'cz-Adamsk:iej połą.czonej z zebraniem t'owarzyskim. Impreza towarzyszą'ca: wy,cieczka do Tomaszowa M-azoowieck'i,ego·. K ,on f e l' e !fi c j a pt. "Elementy wspólne w kultu'rze Słowian południowych i północno-wsehodnkh ,oraz ,i-ch zna'czenie dla etnograficznych badaJ1 nad etnoge- �391 Kronika nezą Słowian" pośWlięcona ~a2limierZJowi Moszyńs>kliemu . .lózefowU Obrębskiemu (WarsZiawa, 2'5 - 27 X). Organwzator: FQrska Akademia Nauk, Komite,t SłowianoznawstWla. Ref.eraty: N. P.avković, Z prob~ematyki prawa obyczajowego współczesnej Jugosławii; B. Ristovski, Z badań etnograficznych w Macedonii; Z. Sokolewkz, Znaczenie związków między południowymi i północnymi Słowianami dla rekonstrukcji procesów etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego; A. Kutrz0ba-PojnaJ'orwa, Józef Obrębski i jego wkład w badania proCeSÓw etnicznych; A. Czekanowska-KuMińska, Trudności łącznej interpretacji wyników cech morfo~ogicznyclt i funkcjonalnych; Z. Benedyktowiez, Kategorie swój K - obcy Kubiak, i diabe~skie ernicznego pogranicza kiego); w kulturze Wyróżniki swego (na ~udowej obcości i przyk~adzie Z. Sta'szczak, a niektóre bajce i prob~emy ~egendzie identyfikacji białoruskiej. etnicznej; Cechy boskie Mróz, Swiadomościowe wyznaczniki dystansu stosunku do Cyganów); M. Pokropek, Metody badania obcego; etnograficznego w (na L. przykładzie Z metodyki pogranicza wyznaczania pogranicz po~sko-~itewsko-białoruskuLtu,rowych (na przy- A. GóraJoski, Metody badania centrum leoria "resu"; Z. S'O'kolewlicz, A. Góralski, Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między e~ementamt kultury (na przykładzie Atlasu L. Frobeniusa); Z. Sokolewi'cz, Wnioskowanie "ljer ana~ogiam" w etnografii. Przeniesienie wniosków płynących z ana~izy wspólczesnego materiału etnograficznego w głąb historii; M. Stomma-Opalska, Egzemp~ifikacja prob~emu na materia~e norweskim ze szczegó~nym 'uwzględnieniem związków między osadami; L. Stomma, zasadzie rekonstrukcji struktur obr,:ędowyeh Slowia11szczll:my; R. Tomi,cki. Porównywanie strukt'ury i schematu kładzie pogranicza po~sko-niemieckiego); ° kosmogonic:::nego Kv;estie mitu słowiańskiego .ze strukturą i schematem mit~t Samojedów. czasu i przestrzeni. S e s j a p o l s k o - r ,a d z i e c k a 'pt. "OcsiągnJięcia pań:s,twa socjaJoistycznego w dzil'<lzil1Jiemecenatu nad folklo.rem i sztuką ludową" (Poznań 4 - 5 Xl). Orga'niza1orzy: Ministe'fstwo Kultury i Sztuki Departament Bibliotek i Pra'cy K-O, Centralny Ośrodek Metodyki DpQwszechnliania Kultury, Instytut Kultury. Referaty: S. W. Titow.a, R.o~a amatorskiego ruchu artystycznego w Związku Radzieckim; E. A. Szumilowa, Fo~klor wspó~czesny 'UJ życiu i na scenie; B. M. Mali-ckaja, Zadania domów kultury w upowszechniani'u nawdowej twórczości; W. M. SZCZUl'OW, Fo~k~or i amatorski ruch muzyczny w Związku Radzieckim; W. Sandecki, Współpraca ku~Wralna Polski i ZSRR; ,T. BUI'szt,a, Mecenat państwa nad fó~k~orem i sztuką ~'udową w Polsce; .J. Kos'sak, Leninowska koncepcja kultury i jej realizacja w PRL. K o n f e r e n ,c j a na u k o wa p.t. ,iF u n kc j e s p o l e ,c z n e e t n -olog i i" (Pozn.ań, 11 - 12 XI). Organ;iza-tor: Katedlra Etnografii DAM w Poznaniu, Komit.et Nauk Etnologi,cznych PAN, Wliclkopolsk'ie TowaTzystwo Kulturalne. Ref.eraty: J. Burszta, Etno~ogia po~ska w służbie społecznej. Dokonania i perspektywy; Z. Sokolewioez, Badania podstawowe w zakresie etnologii a praktyka społeczna. Komunikaty: R. .Jerabek, Formy, metody i ce~e akademickich studiów etnograficznl,'ch; K. MakuhkL, Potrzeby współczesności a zakres i definicja etnografii; S. SlQpień, Etnografia w dziala~ności WieLkopolskiego Towarzystwa Kultura~nego. Po cz<;ści ofi,cjalnej 'Uczestni'cy 'konfer.encjli obradow,ali w IV sekcjach. Sek'cja I Etnologia a potrzeby życiaspoleczne.go, .przewodniczący: E. Pie1ra'szek. Komunikaty wygłoslil:i: K. Braun, Z. BryJlli:k1owski,.J. Damrosz, T. Ka,rwkka, F. Kotula, R. Kukier. Z. Neyman, A. Paluch, L. Pelka, E. Pietraszek, .J. Pólćwiartek, Cz. Robotycki, W. Sadowski, A. Stawarz, M. Suboczowa, H. Swli,enko, Z. Szromba-Ryoowa, D. Tylkowa, Z. Wierzbicki, K. W'ołos', M. Wożniak; Sekcja II - E1..nolo~ia'a sy,stem oświa- �392 Kronika towy, przewodniczący: K. MakuIski. Komunikaty wygłosili: B. Baranowsk1, .T. Czajkowski, R. Jez'ierska, J. Kamocki, B. Kołodziejska, F. Midura, J. NJiedźwiccki, B. Pol'Oczkowa, M. Shllpecka, L Sochaoka, M. Zn<łmie['owska -Pl'iiffcrowa, A. Gólski. Sekcja III Et'nologia a uczestniotw.o w życiu kulturalnym, p'rzewod!J1łiczący: B Kopczyń,;ka-JawoT'ska. Komunikaty wygłosili: T. Ambroż·ewicz, T. BaTaniuk, B. Bazielkoh, A. Bełz, A. Błachowski, L Bukowska-Fłoreńska, A. Bukowski, R. KantVI', B. L-inette, H. Łoś, M. Meres, A. M,oniak, M. Orl'C'wicz, M. P'iotrowski, O. Podlewskli, K. Ruszel, B. Turn·o,. Sekcja IV - Etnologia a współpraca mit;dzynarodow<l, przewodn~czą'cy: Z. ,J,a'siewicz. Komunikaty wygłosili: P. Burchard, L. Dz.it;giel, M. Gawęckii, P. Kaleciak, J. Łapott, T. Nemere, S. Szynkiewia. UczC'stnricy konferencji wzięli udział w uroczystości jubileuszowej 40-le'Cia pracy n,lukowej r:rof. dra J. Burszty 'Połą'czonej z zebraniem torW<lrzyskim. P o s i e d z e n i e n o<J u k'O we z o k a z j i 40 - l e c i a p r a c y n a u k o \II e j p 1'0 f e s,o l' a dok t 0['<1 J ó ze fa B u r s z t y (poznań, 11 XI). Organ.izator: Dziekan i Rada Wydzialu Historycznego DAM. Referat: Z. Jas-iewi,cz, Profesor Józef Burszta - badacz dawnej i współczesnej kultury ludowej. S e s j a n a olik o w ad l a u c z ,c z e wi a o g lo s z o.n e g ,o p r z e z 1\1 i n is l e r s t woK u ł t 'li I' Y i S z t u k i "R 'o k u P o l s k i e j M u z y k.i L u d 'OW e j" (Słupsk, 1'9 Xl). Or~aniZiator: Polski Związek Chórów i Orkiestr. Referaty: J. Kołaczkowski, Chóralne pieśni kurpiowskie Karola Szymanowskiego; M. Obst, LudoWe pieśni chóralne w twórczości Feliksa Nowowiejskiego; W. Kirstein, Ludowa pieśń kaszubska. SYMPOZJ A, POSIEDZENIA, KURSY K o n f e l' e n c j a f a l k ł -ol' y s t y c z n apt. "Adaptacja' sceniczna folkloru" zo.rga:nizowana z okazji III Międzywojewódzkiego K,onkursu "Praca w obrzl;dach i zwyczaj,a'ch ludowy,ch" (Rzeszó\v, 4 - 6 II). Org.a.nizai-o-r: Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie. Referaty: A. Ka.l'cz.m-a'rzews'ki, Obrzędy i zwyczaje związane z pracą te tradycyjnej kulturze wsi; M. Bobrowska, Problemy adaptacji scenicznej ludowego widowiska obrzędowego. Uczestl1<i,cy konferencjri -oglądali występy zespołów folklorysty,cznych. M i ę d z y n a r o d o we Wa r s z t a t y F o I k l 'o r y s l y c z n e "A r t a m a 77" (Rzeszów, 10 - 13 III). Organizator: Robotnicze Centrum Kultury. Referaty: S. Dzieran, ZaŁożenia i formy mecenatu socjalistycznego państwa nad ku!'urq ludową; R. Reinffus, Rola i funkcja kultury ludowej w rozwoju kultury polskiej. UcZC'stnicy "Artamy 77" wysluchaLi wykl.adów na tema't tańców ludowy,ch oraz odbyh praktyczne zajęóa z ·choreo~rafami. Imprezy towarzysz<.jce: zwiedzanie Muzeum Ins,tU'u.mentów Ludowy,ch w Szydł-ow:cu .oraz Zamku w Łańcu·C'ie. p l e ,n -a·r n e p ,o s i e d z e -li ie K l' a k ,o w·s k i e go K o m i t e t u Z S L "K u itura lud,owa - trw.alą wartoŚ'Cią narodu" (Grobla, 29 Ifl). Omawiano kierunki ~o:zwoju kultury na wsi kU'a1kowskicj do 1980 !foku. Plenarne posiedzeil1!ie Komitetu Nauk Etnolog[cznych P o I s k 'i e jAka d e ill i i N a u' k (Wa,rszawa, 5 IV). Referat: .l. Burszla, RO:ll:Ój nauk etnologicznych w 25-leciu P AN. IV Se j m i k Ł ę c z y ck ic h T w Ó l' oC Ó w L u d o w y oC h (Lt;czyca, 12 V ). Org.anizator: Muzeum w Łęczy,cy. Referat: B. KohLl,tnicki, Sztuka ludowa a rzemiosŁo artystyczne. Wn;czOU1o nagrody uczestnikom konkursu "Rolnik Q jego pr'-lca w rzeźbie li mala'rs'twi.c ludowy,m". S y m p o z j u m pt. "Inspira'cje ludowe wc wspókzc,sncj t wórczoś·c.i i wy( wórczości" (K.raków, 6 IX). Sympozjmn od·byl.o o,iię w ra,mach imprez towarzyszących �393 Kronika TargDm Sztuki Ludowej. Rdemty: W. TelaJ<owska, Twórczość ludowa a przemysŁ; T. Więckowski, nola "Cepelii" w zachowaniu sztuki i rękodzieŁa ludowego w Polsce; A. Jackowski, Współczesne przemiany zachodzqce w sztuce ludowej. Z j a z d T wór c ó w L u d o w yoch K:a s z u b ~ K o c i e w i a (ZblewD, 3 Xl). Organizatorzy: W'OjcwódzMi OŚTodek Kultury w Gdań'sku, Gminny Ośrodek Kultury w Zblewie. Referaty: L. Mahcki, Zwyczaje ludowe na Kooiewiu; W. Błaszkorwski, Kultura i sztuka ludowa Kociewia; S. Skórowa, O stanie sztuki ludowej i jej warunkach artystycznych. Imprczy ,towarzyszące: wystawy ,rz·eźby i ha,Hu, inauguracja kursu haftu k()ciews~iego, występ kapeli ludowej ze Staro1ga'rdu. II Zjazd Korespondentów Terenowych Polskft,ego Towarzystwa Ludoznawcz'e,go (Ultliejórw Zamek, 10-11 Xl'll. Organizator: Pol'sk'ie Towa'rzystwo Ludoznawcze, Zo<l'rząd'Główny. Rcler.a1ty: Z. Neym:anowa, Działalność Sekcji Korespondentów PTL w latach 1976 -1977; B. Ko'pczyń:ska-Jawors·ka, Etnograficzne znaczenie badań nad środowiskiem wiejskim; S. Blaszczyk, Artystyczna twórczość łudowa; E. Nowill1a-Sroczyńs'ka, Badanie aspektów widowiskowych w obrzędach cykłu zimowego; V. Krawczyk, Potrzeby badań nad współczesnq literaturq ludową; H. Nowicka, Tematyka materiaŁów z badań korespondentow terenowych PTL oraz ich przydatność dla opracowań etnograficznych. Pos~edzei!1ia Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii N a u k w K:rakorwie. Organizator: Oddział PAN w KJrakowie. Referaty: 24 V M. Vasović, Współczesne badania etnograficzne prowadzone w Serbii, 2 VI L. ChramcD'wa, Australia kraj i ludzie, 13 X-P. Raybaut, Organizacja studiów etnologicznych we gicznego w Nicei, Francji. 28 XI - Prace badawcze E. .F:01des, Pisanki (tematyka i metody) Z materiałów OniIE Grażyna ETNOGRAFICZNE ośrodka STOŁECZNE opmcowała Ewa WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWANE PRZEZ MUZEA I JNŃE INSTYTUCJE WOJ. etnolo- węgierskie. W Karpińska 19'77 ROKU WARSZAWSKIE M u zea War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnogr,aficzne "Tlrzydziestolecie Kwartal:nlika Polska Sztuka Ludowa" S.cenariusz: Aleksander J'a'ckowsk.i, 'o'prawa plasty,czna: J,adwiga Ja,rnuszkiewiczowa, 362 ekspo,n,aty oraz 55 fotogramów J,ana Śwlidersk·iego. Ekspozyoeja: 19.01- 14.04. Współor,ganizator: I'llJstytut Sztuki PAN. "Kolekcj.a dzwonów pani Ewy Śliwińsktiej w zbiorach Pań'Stwo·wego Muzeum 'grafkzne~o w W'aTszawie" Etno- Scena['liusz i opm w.a plast)'czna: EWG Sl>owińska, 138 ek$JpclillJatów.Ekspozycja: w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy (folder), 15.09 - 10.12 w Muzeum Kupiectw.a w Swidnoicy. 27.05 - 26.08 �394 Kronika "Broń dalekJi'Ch ludów" Scenariusz i oprawa pla'styc~oo: zespół pracowników Państwowego Muzeum Etnol1og)ircZJnegow DreŹini'e, k;onsultacjla naukowa: Lydlia-Schwalbe (Drezno), 411 eks pOil1at ów. Ekspozycja: 4.02 - 3.03 Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnologiczne w Dreźnie. Ka'tałQg. "BolSikie sltroj'e rudowe" Scena:riusz [ oprawa plastycZil1a: Barbara Kaznorwska, Małgo:rz'aia Pol, Elżbieta PiskOirZ, 472 ekSJPQnaty. Ekspozy'cj.a: 11.02- 16.03 w C=trum Kultury Robotniczej w Mielcu, 30.06 - 25.08 w M'UJzeUlm w Kae'iJmie:rzu Dolny.m, 2'87 eksponatów. Ka,talog. "Trony li i;nsYl?Jniawodz,o'wskie Afryki" SCe'l1'alriuszli opra,wa plasty'czna: Jolanta Koziorowska, 77 eksponatów. Ekspozy.cja: 28.04 - 15.05 w Klubie MPiK w Zduń'skiej Woli, 3.06 - 31.08 w Muzeum Archeolol?Ji'czn'ylffiw Gdańsku, 2.09 - 2.1.1 w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy. Folder. "Twórc:wść nieprofesjon:alna w grafice ,i plaka<:lie włoskim" Scenariusz: M'ar'co QUeT1el,'k'omisarz wystawy: Joanna Tlom~'cka, 112 eksponatów. Ekspozycja: 14.04- 20.05. Wspólorganiwior: Galepia "La Feluca" -- Rzym. Foldex, plakat. "Tuaregowie - koczowni1cy ,centralnej Sahary" Scenalriusz: Jol~ta Koziorowska, opr.awa plasty'czna: Stanisław Duda, 110 eksponatów. Ekspozycja: 23.04- 25.05. Współorganizator: Towa:rzystwo Przyjażni Polsko-Afrykań'sk1iej. "RzeŹiba lpol>itm,a Użkumisa" Scenal1iusz i oprawa plastyczna: Ma,gdalena Parnowska, 52 eksponaty. Ekspozycja: 14.05- 4.07. Współorganizator: Zarząd Główny TPPR "Z Ihi·storliidomowego ogniska" SCelIl'auiusz: Piotr Sza1cki, Ul'szula Gma1chowska, 28 eksponatów. 17.05- 27.12 w Bi.bliote.ce P.eda,go.gi<cznejoW Wa'flszawie. Ekspozycja: "Rodzina w polsiki'ej l;z'tuc'e ludowej" Soetna,r~U1S:z Ii olpraiWa IPlas1ty'czna. HaIJina OIQdzka, KQ·zysżt.of Bumatowkz. 173 ek,spOll1aty.Ekspozycja: 26.05 - 9.08 w Muzeum w Warszawie, 25.08 - 15.09 w Biurze Wystaw A!rtystycZJDyc:hw LesZJD'ie, 18.11- 10.12 w Wojewódzkim Ośrodku Kultu:ry we Wnocł.awiu. Folder. "WlSpókzes:ne formy ,obrzędowości pOllski-ej- wyst.awa fotogramów" Seemalfiusz: Ewa Bar-c::'ikow.skai Zdzisł.aw SOlsnowski. Ekspozycja: 2.06 - 20.08. Współorganiza,tor: Zarząd Główny Towarzystwa Krzewienia Kultury ŚWj.c'ckiej. Folder, plak'at. "Natura - człowiek - ku1tura" - wys1.>awaplakatów Scena,uiusz li oprawa plas;tyczna: Magdalena Parnowska, Krzysztof Burnatowicz - plastyk, 40 eksponatów. Eksporzy,cja: 6.06 - 15.09. Współolflgall'lizato.r: Ogólnopol-ski Komitet Fron:tu JOOiJ1'Oś<Ci Nalrodu. ,;Ludow<c skrzynie wi,a:nne" Scena,riusz i oprawa 'pla'SltycZJl1'a: Urszula Gma1chowska, 24 cksponaty. cja: 2.07 - 30.09 w Muzeum WsIi Opolskiej. Ekspozy- "Malarstwo .niepl'Ofesj<ollJa1ne" Scenariusz i oprawa plastycZJDa: Anna Kurzątkowska, 82 eksponaty. Ekspozycja: 16.07 - 16.08 w Robotmkzym Centrum Kultury w Midcu. Współorganizator: Robotnicze Centrum Kultury w Mielcu. F,older. �395 Kronika "I!r'an dZJisi'aj" Scenariusz: zc.spół PI'la'ooWnli'ków'll.a'ukowylChz Iranu. Komisalrz wystawy: Tere.sa W.ałendzi.ak, oprawa plastY'cz:na: Czesław Łąc:zJm, 340 fOltognlmów li 120 obiektów. E:kspozy'cja: 20.08 - 30.08. WspółorganiwitQr: Minristers,two Kultury i Sztuki oraz AJmbasada lra.nu w Polsce. Folder. "Folklor llTluzy'cz:nycWiIlnej A:£ryk>i" ScenaTiusz i oprawa pIa!s,tycma: Jolanta KoziOlI'Owska, 81 eks.potr1a,tów. Eksp<Jzycja: 20.09 - 15.09 w Klubie MPiK w Zduńskiej Wołi. "Tęcza ma śniegu" Scenaniusz: ze9pół .praoowników Pań9twowego Mu"Z€'um Etnografii Narodów ZSRR w Lerui·ngradzie. Komisarz wys,tawy: JaniJlla Skrzyńs:ka, opmwa pl:a"tY'czna: Krzysz;tof Bumatowicz, 261 ekspOlrtatów. Ek.spozy,cja: 22.09 - 31.12. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnografi'czne Narodów ZSRR w Leningradzie. "Dawna i wspó1czesnJa sztuka MongoJii" SCC'l1ariusz: D. Das:z:bałgan, oprawa plastycZJl1Ja:C:cesław Łączka, 300 eksponatów. Ekspozycja: 19.10 - 3.11. Współor.ganlizato1': Mitnist'erstwo Kultury i Sztuki. '\Iluwum Azj,i i Pacyfiku w Warsz'awie. "lndi,anie Andów Środkowych" Scenariusz: Teresa Walendziak, oprawa plastyczna: Małgorzata Kosek, 115 ekspon.atów. Ekspozycja: 7.11-10.11. "WIoskie złotnictwo ludowe" ScC!nariusz: .Ja·copo Recupero. Komisarz wystawy: Piotr Sza'cki, oprawa plastyczna: Krzysztof Burnatowicz, 600 eksponatów. Ekspozycja: 15.11 - 18.12. Współo'rganizator: WłO'ski Instytut Kultury w WarSZlIwie. Folder. "Indonezja" Scenanius,z i oprawa plastyema: Zbigniew ,F1ilarski, 25 eksponatów. Ekspozycjla: 20.11.76 - 7.05.77 w Biibliotec·e Beda'gogicznej w Warszawie. "P.olski'e i:l1Jstr um ent y loudowe" Scenariusz li oprawa pJ.a.styczna: Teresa Ambroż,ewicz, 90 eksponatów. zycja: od 3.12 w Muzeum Okręgowym w Białymstoku. Katalog. W <J r s z a w a, Muzcum Azji i Pa'cyfiku Ekspo- ,,8ztuk,a zdobni,cw Af.g.aruistanu" Sccnariusz: ZbigJn.iew Sier'szula, Hal1lna .Jankowska, opr.awa pla~tyczna: Henryk Grocho,Js.ki, Emilia Kunowi,cz, kon~ulta<cja: Zbigniew J'asiewicz, 350 eksponatów. Ekspozycja: 11.06 - 14.08 w Muzeum Ard,eologiczn'Y'm we Wiroclawiu, 21.08- 18.09 w Muzcum Ślężańs~im w Sobótc.e, 24.09 - 7.12 w Muzeum w Oleśnicy, Oddzial Muzeum Al'cheolog)kz'nego, we Wrocławi·u. Ka<ta'log, 'Plakat. WOJ. BIAŁOSTOCKIE Mu zea B 'i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe "Faj,ans włocławski" Sceruariusz: Zenobia :Ridrzykowska, oprawa pla!>tyczrna: Józef eksj:onatów. Ekspozycja: 13.01 - 27.02. F'older, plakat. Stolarz, 540 "Zabytki etnografi'czne w zbiora<:h Szkoły GmiJnnej w Janowie" Kombarz wy's.tawy: Haruna Chołodowska, kOJlsultaJcja: AIeksamder Chomczyk, oprawa plasty.cz:na: Hałina Jakubowska, 114 eklsponatów. Ekspor.;:ycj'a: 1.03- 11.04. �396 Kronika "Tlkanina ludowa półil1ocno-wschodnkh terenów Polsli:i" Scenariusz: G<Emowefu Tkaczyk, konsultacja: Halina J'akubowska, natów. Ekspoz)'lcj,a: 3.05 - 19.06. Plaka1. 200 ekspo- "Kultura ludow,a Bliałos:tocczymy" Komisalrz: Ha~ina Jakubowska, apfiawa plas,tyczma: Adam Sokolowski, 157 eksponatów. Ekspoz)'lcja od 27.05 w Rat'uszu w Bielsku Podbs.kim. Współorganizator: Towarzystwo Przyj.adół Bielska Podlask~ego. "Sztuka ludowa Bi'alo-stooC-czyzny" K,omisa;rz: EWia Smólska, 53 eksponaty. Ekspozycja: 17.06 - 20.0fi Ogólnoksz,tałc~cYlm im. M. Kopernika w Sakółce. w Liceum "K:.l!tura Afryki Za'chodniej" Scenariusz ~ oprawa rla.stycL:na: Bogusław SzeI'ruiewicz, Habina Chołodowska, 800 eksponatów. Eksr;ozycja: 20.09-20.11. Informator. "Zabytki etnograficzne na Białcsto,cczyźnie" Komisarz: Irena Stankfiewi,cz, konsulta'cja: Hali:na Jakubowska, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4.04 (o,twar-cie) w III Li,ce-um Ogól,noksztaJ.cącym w Białymstoku. "Polskie bnstru'menty ludowe" Scenariu'SZ: Terosa Ambrożewicz, opmwa plastyczma: Małgo.rzata Pol. 93 eksponaity. Ekspozy'cj'a: 3.12 (otwarcie). W:spółior,galnliza'tor:WydZJial KuI.tury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku, 'Pań'stwowe Muzeum EtnograficUle w WalrsZJawie.Ka,talog. WOJ. BIALSKOPODLASKIE Inne in'stytucje B i a ł a P o d l a s k a, Wojewódzki Dom Kultu.fY "Malall'stwo Macieja FalkiewicZJa" Oprawa plastyczna: Madej ,Falk1e'Wli'cz, 25 ekSiponatów. - 28.02 w Domu Kultury. Fol.de[', plakat. WOJ. Ekspozycja: 15.02- BIELSKIE M uz e a Biels ko Bliała, Muzeum Okręgowe "Ludo·we zwyczaje zimowe w Bes'k.idZlieŚląskim i Żywi'0ckim" Scenariusz: Bennadeit,ta Tur:no, Kry&tyna Kaczko" 68 eks'pOl1Jatów. Ekspozycja: 18.12.76 - 6.02.77 w Muzeum w Zabrzu. Współonganizator: Muzeum w Zabrzu. Folder. "Trndy,cyjna tkanina beskli.dzk<l w zbi'orad1 mu·z'ców {)kn~gowy'Ch w Biels;ku-Bialym li Bytomiu" Scene,riusz li O'Pr<lwa plastyczna: BernadeHa Tur.no, B. Go.styiJska-Bil'!icka plastyk, 65 eksponatów. Ekspo'zycja: 6.08 - 18.09. "Tkanina wilamowicka ZJasto6owana w stnoju oraz w:;póJ.czoonych adaptacjach" Scenarliusz: Bernadeit:a Turno, 51 ,eksponatów. Eks>pozy'cja: 9,09 - 30.11 w Muz2um w Stry's-z:owie - Oddział Państwowy.ch Zbiorów Sztuki na Wawelu. W.spólorganizator: Muzeum w Stryszowie. "W'sopólcz'csna tWÓl1CWŚĆ Iudowa w województwie bi.elskim" Scenea:'iusz: Ber.nad-etta Tu.rUoo,40 eksponatów. Ekspozycja: 23.09 - 26.09 w Domu KultUJfY "KuŹ1r1l.i,k" w Us,trOlniu. �Kronika 397 "Zimowe zwyczaje li obrzędy w ,plastyce ludowej woj. b1elskiego" Scena,riusz: Bel'nadetta Turno, 30 'eksponatów. Ekspozy,cja: 29.11.77- 4.02.78 w zespole 'szkół zawo()dowy~h w Bie1sku-BUalej. "Wystawa wz'oIlD'ictwa'Spóldz. "Mak,owi.alJ1ik,a" Oprawa plasty,cz:na: Helena Czerny, ok. 60 eks.po[],;atów. Ekspozycja: s1eIlplień w lokalu Spóldzielni "Makowi'anka" w Ma,ko'Wiie. Inne in'stytu'cje S u c h ,a B c s k i d z k a, Towarzystwo Miłośniików Ziemi Suskliej .,Wy'stawa ,rzeź'by, lmalarstwa, zabawek ludowych" Scenariusz i oprawa 'plastyczna: Aleksander Krzeszowiak, Helen'a Matysiak, kOlrlsulla·cja: Alicja Paduch, 280 ek1s.ponatów. Ekspozy'cja: 1.08 - 30.08 w Urzędzie Miejs'l~im. Plakat. S zc z y r k, Urząd Miejskli i Gimill1Jny "Wystawa prac tWÓIlCÓWludowych dzialający,ch przy koła'ch ~ospodyń wiejskich" Scenariusz i opr.awa plastyczil1Ja: KrUlplińSlcy,300ekJspo.n.atów. Ek:spczy'cj·a: 4.08- 31.08 w r,emizie w Godziiszku. Współ'OTganiwtor: Komitet Qrganinacyjny Tygodni,a Kultury Bes1kickiej. "Wystawa prac twór'cy ludowego St€'I'l1ala" Scena['iusz i oprawa 'plaSlty'cMa: Sternal, 24 'ekSlpon'uty. Ekspozycja: 6.08 - 14.08 w Buczkowicach. "Wystaw.a .pcr-ackół ·go'spodyń wiej:skich" Scenariusz li oprawa p].CIJsiYJczJni<l: Krupińska, 50 ekspona,tów. EksipozYJCja: 6.08- 14.08 w God~iszkach. "Mini wystawa haftu r'e<g11ona'lnego" Scenariusz i opraw<.l ,plalstyczJl1t<ł: W'iktoni,a LasZJczak, 24 ekspolt1Ja,ty.Ekspozycja: ti.08- 14.08 w W<PT "Bcskidy" SZJczyI'k.Afiisz. Wad'O W i c c, Miejs.kii Dom Kult'UTy "Wystawa zbiorowa grupy twór,ców nlieprofesjon:alnych "Beskidy" Scenaniusz: Zbigniew Jurcrok, ok. 200 eklsponaiów. Ekspozy'cja: 6.05 - 17.05. WOJ. BYDGOSKIE M u z,c a C h oj i c e, Muzeum RegionalJ1{~ "Sztuka ludowa Kaszub" Scenalriusz: Wanda Tyborska, kOlnsiul-ta1cja:M'uzeum EUJ1Iografi.cz:n'e w TOl'U<ll.iu, 96 ekspoll1,atów. Informa,tor. I n a w r o c I a w, Muzeum 'i'm. J!ana Kals.prowicZJa "Haft kujtaw.ski" Scenariusz: Halina Mikulows.k:a, 23 eksipG1naty. Ek'spozycj,a: 18.09- 18.10. Współo.rganizat-or: Muzeum Etnografi'cz.ne w Toruniu. 11 WOJ. CIECHANOWSKIE Muzea P u I t u s k, Muzeum Rt'g1ioll1a1ne "Sztuka Ludowa P:us,zczy Bialej" Scenariusz: .Józef Sniegockii, 300 eksponatów. EJks:po:zy{:joa: 30.07 - 30.08. Plakat, folder. WOJ. Muzea C z ę s t oO'C h c wa, CZĘSTOCHOWSKIE Muzeum Okręgowe �398 Kronika "Zapasikla >częstochowska" Scenar~U:Slz:Domill1lik,aMarchewk,a, opl'law:a Ip1als1t)"CZJlla: Mariusz eks pOlrla1t ów. Ek'spozycj.a: 5.06 - 15.07 Grądman, 20 WOJ. ELBLĄSKIE Muz ea E l b l ą g, Muzeum "Wielcy Pola,cy" Scenariusz: Aleksander Bła:chowski, op["'awa plastyczna: Elżb~eta Sobocińska, Józef Łapiński, 98 eillS'pona1tów.Ekspozycja: 2.01 - 16.01. Współorgjanizator: Muzeum Et!ilogl1afkz.t1Je w Toruniu. "Rzeźba tWÓI1CÓW ludowych Do1nego Powiśla" Oprawa p1a;styczna: Józef Łapińs1kii, 131 eklsponatów. Ekspozy'cja: K w i d z y ń, Oddział Muzeum Z'amkowe'go w Malborku 18.06- 9.09. "Hajjt ludowy Ina Dol:ny:m Powiślu" Scenalr:iusz: Hali!t1laSa,mpłaWlsika, oprawia Ipla'styczma: St'alnisław Czerny, 60 eksponatów. Ekspozycja: 15.06- 30.12. Kata1o,g. WOJ. GDAŃSKIE Muzea G d a ń s k, Muzeum Narodowe "Snopki klaiszubs:kUei kociewskie" Scena:riusz: Teresa PrZJała, Krystyna Szałaśna, ,oprawa plaS'ty'czn:a: Dorota Borowska, 30 ekspolnartów. Ekspozycja: kontynuacja z 197,6 r. do 1.03. 77 "Ryb<l!ckie narzędzia kome" Scenariusz: Ter'esa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa rowska, 22eks:ponaty. Ekspozycja: 2.03 - 8.04. pla,styczna: Dorota Bo- "Pisalllk!i ludowe w zbiorach Działu Etnograficznego" Scenariusz: Teresa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa pl<l!styczna: Dorota Borowsk,a, 87 eksponatów. Ekspozycja: 9.04 - 29.05. "Pomorskie zabawki ludowe" "Scenariusz: Teresa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa plastyczna: Dorota Borowslm, 23eksponaity. Ekspozycja: 31.05- 12.07. Współoq~ani,zator: Bałtycka A!ge:ncja Al1ty!stycZJll'a z Sopotu "Obrzędy zimowe, rzeźba, haft Kaszub ,i Kociewa" Scemmrusz: Teresa Plrzała, Krysty!na Szałaśna, oprawa p1asty'cZJI1a:Dorot'a BorOWiska, 200 ekspona,tów. EksipozY'cja: od 13.12. W d z y d z e, KasziUbski Park Etnograficzny "Gulgowslki ch dz~eło wciąż żywe" Scenariusz :MałgorZJa:ta Buczkowska, Edmund Kaimińskii,' 90 eksponatów. zY'cja: 23.07 - 15.09. Inne !inistytucje W e j h e r owo, Miej'ski Dom Kultury 1 Ekspo- "Pokaz sztukii ludowej ziemi wejhel1ows,kiej" Scenariusz 'i oprawa 'Plas'tyc~n:a: Szymon Gl1egor, Zygmunt L,eśniowskii - pla'S,tyk, kO[]J~ultla'cj!a:K,ryS'tyU1Ja Makow~k!a, 480 eksponatów. Eks;pozY'c}a: od lipca do grud'ma 1977 r. �Kronika 399 WOJ. GORZOWSKIE Muzea G o" z Ó w W i e ,lk o p o l s k i, Muzeum Okręgowe "Bo1ska ceraJmika ludow,a" Scenaniusz i ,oprawa pla'styczna: RQslaw Lewandowslri, Grzegorz SkatlskJi, 160 eksponatów. Eks'Pozy>Cj-a:27.03 - 30.04. WspółQrgani2Jabor: Muzeum EtnQ·graficzne w Poznaniu. Koa,talog, plakat. "Ceramika mcksy;k,ańska okJre~mprzedkolu:mbijs.kl1eg()," Scena'lliu1sz i oprawa pla'sty>CZlllJa:.Air1na S'Ulrzyńska-Błas2jCzyk, 174 eksponaty. Ekspozycja: 27.11.77- 4.01.78. Współ'organiza,to'r: MUZJeum Etnograficzne w Poznaniu. Katalog, plakat. M i ę d z y c h ó d, Muzeum RcgiJonalu1.e "Ludowe ~nsLrumenty Wielkopolskii" Scena,l'i'usz, Zbigniew Towński, ,opllaw1a .plaJstycZID.,a: B. Kosmowska, 62 eksponaty. Eks:poczy,cja: 1.01- 1.06. Wspó~org<lJniza,toif:Muwum w PoznaiI1Jiu. Folder. "Sztuk'a ,ai'ry:kańsk,a" Scenariusz: Wojciech Sadowski, opDawa IplastycZJl1Ja:Grażyna Ner'onowkz-StQliń'ska, 30 eksponatów. Ekspozycja: 1.01 - 1.03. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Gor2Jowie Wielkopolsk~m. Pla,k'at. "Indie 76" Scenaniu>S'zi opria'wa plastycZlllJa: Anna Bła:S2jCZlak,88ekisponatów. Ekspozycja: 19.10- 25.11. W'spółorga'nivator: Muzeum Narodowe w Poznaniu. Fo1der, plakat. MiGdzyrzecze Wielkopo1:sk'ie, MuzeUlm "Pokaz pisanek wielkanocnych" Scenal,iusz: Joanna Pa tor:s;k,a, opmwa plaJstycZlna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorskii, 64 eksponaty. Ekspozycj,a: 1.04 - 15.04. "Wyroby wiklinia.Iisklie Tegionu" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plaSlty'czm.a: Lech K'l[mkiewicz, Ryszard Patorski, 75 eksponatów. Ek.spozy,cja: 20.09. - 1.10. "Starop:olski piernik świątec2Jny" SC0nariusz: Joa.nna Pat'orska, oprawa pla's.tylczna: Lecz KUmkiewli'cz, Ryszard Patorskli, 82 eksponaty. Ekspozycjla: 17.12- 8.01. WOJ. KALISKIE M u z ea Kro t o s z y n, Muzeum Ziemi K.r'otol>zyńskiej "RobotniJcZla izba :kiro1t{)s'zyńska(1870 r.)" Scenariusz: Hieronim ŁawniJczak, 80 ek.'S:pOll1Ja1tów. EkS\porzycja: 00 1.05 w domu robotniczym z pocz. XIX w. WOJ. KATOWICKIE M u zea B y t o 111, MuzeUim Górnośląskie "T'radycyj.ne zło,tJni'ctwode'Szyńskie" S.cenariusz: Maria Lipa-Kuczyńska, oprawa pl'astY'cmla: Rys,zard Kowa>!, 125 ekspolllatów. Ekspozycja: 1.01- 9.03, w Muzeum Śląska Opo.lskiego w Opolu. Współ,orga:n:izator: Muzeum Ś'lą'sIm Opolskiego w Opolu. Kamlog. "Timdy,cje kultury ludowej w PoiLsce" ScenaJl'iusz: Barbara Bazi'elich, 45 eksponatów oraz 95 :floto~.Cl'mów.Ekspo;z;ycja: 22.02- 3.05 w Zakładowym Domu Kultury w Knurowie, 10.08- 5.09 w Miejsk~ej �400 Kronika Biblioteoe miu. w Bytomiu, 6.09 - 30.09 w Domu Kultury Kopalni R0zbark w Bylo- "SztuJm ludowa Górnoślą~k!ie.go Okł'ęgu Przemysłowego" Autor 45 fotogramów - Stefan Deptuszew\SkJi. Ekspozycja: 7.09 - 30.09 w Miejskiej Bibliotece w BytomliJu. "Nepal] - Kraj - Ludzjie" Scenariusz: Jan Białas,OIprawa -pJ.a-sty'czna:Zbig:niew Czajkowski, kOlrKs-ultacja: Ja:nusz KamO'cki" 267 eksponatów omz 100 fotogramów. Ekspozycja: 5.10 - 21.11. "Ludowe ozdoby i kl'ejnol1;yChorwacji" Scena'riusz: Ira\l1ka Vrbovec, komrslarz: Madia IJipa-Kuczyóska, oprawa plastyczna: Zbi~nilew Czajkowskli, kons'Ultalc}a: Jelk,a Ra'daus, 234 eksponaty. Ekspozycja: 19.10 - 27.11. WSipółorga\l1lizator: Etnografski Muzej w Zagrebiu. Plakat, afisz, info-nmator. G l i w'i c e, Muzeum "Tradycyjne rZ€lmiJosł-o].ud!o'wellil Śląsku" SoenarillJSz: GrażYllil Przybył, ok. 300 ,e!<'sponatów. Ekspozycj.a: 10.12.77 - 31.01.78 R. a c i bór z, Muz-cum "Obrzędyzirrnowe \I1awsi doł:Iliośłąsłciej" 13 ek'sponatów. Eks'Pozy,cja: 17.12.76 - 15.01.77. Współorganiza-tor: Muz~um Etnografitczme we Wrocławiu. "Thatdycyj= obróbka drewna" 47 eks.pomatlów. Ekspozycja: 5.02 - 31.03. "Po1ska ~aj)ik.a ludowa" 29 eksponatów, Ekspozycja: 12.06 - 11.09. W's'półoif'gani'Z<ltor:Muzeum ELnografii.CZII1J€ w K,r,akowie. "Szopki krakowskie" 9 eksponatów. Ekspozycja: 24.12 (otwarcie). Współorganizator: Muzeum Historyczone m. Krakowa. "Sztuka jawajska" Scenari-usz: .Janusz Kamocki, -oprawa plastyczn-a: Marian ZawisŁa, 136 eksponatów, Ekslpozycja: 30.12 (otwarcie). Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Krakowi,e. Fo1der. Z a b r z e, Muzeum "Ludowe zwyczaje zi,mowe w Beskidzie Śląs·krm i ŻYWli0ckim" Scenariusz: BCl1nadotta Turno, Krys1.yna KaiC:uko,oprawa plastycLJna: Krystyna J<;drzejows:ka-Nowak, ok. 150 e.kspo\l1la'lów. Ekspozycja: 17.12.76 - 6.02.77. Folder. Innc/ins1.ytucj-e B ę d z i n, Miej;ski Dom Kultury "Wystawa dorobku artysty,cznego indywidua'lnych ,członków Będzińsbego Klubu Twórców Ludowych" Scenariusz: Mic'czyslaw Krzemień, oprawa 'p131slty'czOla: Mieczy.sław Łazarz, kOIl1sult:a'cja: Ma'r.diak, B. BazieliJch, 600 ~k~poruaiów. EkSlpozycja: od 1 - 28 każdego miesią·ca (lO wystaw ;po.święC'OOy·chpo's~czególnym twórcom). lnf,o:rmator. WOJ. KIELE.CKIE Mu ze a K i e l c c, Muzeum Nal'odowe "Dawny sprzęt w wiLejlskim·gospodalf\stwie domowym" "Scenari'usz: Barbara Erber, oprawa plas-tylcma: Jerzy Wron iewski , 95 ek~pona- �Kronika 401 tów. Ekspozycja: 15.03 - 5.04. Współorganizator: Wojewódzki Związek Spółdzieln)i RolJnkzych "Samopo-moc Chłopska". "Plas.tykaobrzędowa" Scenariusz: J·ani;na Sko·til1li·cka,oprawa 'Pla!Styczn·a: Jerzy Wroniewski. Eks'pozycja: 30.12.77 - 15.02.78. WSJpółorgarruizator: Wydział Kultury .j Sz,tuki Urzędu Wojewódzkli,e-gow Kieloca·ch. Plakat. Inne instytucje K i e l c e, Wojewódzki Dom Kultury, T-owarzystwo Przyjaciół Górni'otwa, hutnictwa i Przemysłu Staropols.k1iego "Wys,tawa twórcz-oki ludowej KieJ.ec-czyZJIlY" Scenariu'sz i oprawa plastY'cZJIla: Krys,tyna Ściwiarska, Gr-aży.na Łongowik, 230 ekspo,natów. Ekspozycja: 17.09 - 18.09 w Nowej Słupi. Ws,półorganiZJatm: WojewódZJki Dom Kultury w KJdca,ch. K i e l c c, Wojewódzki Oddział Stowarzysze:nia PAX "Ws.półczesll1a d'.eligijna .sZJtUikaludowa" Scena;rtiusz: Andrzej Krzcpicki, oprawa plastyczna: Jerzy Wroniewski, konsulta,cja: Barbara Erber, 450 eksporualów. Ekspozycja: 8.06 - 15.08. Folder, plakat. WOJ. KOSZALIŃSKIE M u zea K <J~ Z a l i n, Muzeum Archcol·ogi'cZJn·o-Hi.s-tory·czme "Tkactwo ludowe Pomorza" Scenariusz: Juliiusz Sicnkioew.iicz, 140 eksponntów. E-ksp<Jzycja: 16.02 - 5.04 w Muzeum Okr<;gowym w Koszalinie. Plakat . .,Indie 76" Scenariusz: Andrzcj Moniak, 120 ekspon-atów. Ekspozycja: 7.04 - 21.05 w Muzeum Okn;gowym w KosZ::llinie. WOJ. MIEJSKIE KRAKOWSKIE M u z ea K n k ó w, Muzeum ArcheoJ.ogiczne "I~ona w ikOll1oSltasie" Scenariusz: ze&pół pracowników Muzeum, oprawa plastycZJIla: Mari'a Michajlow, konsultacja: .Jadwiga MatLnowska, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4.12.77 - 15.01.78. Współorganiwtor: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Plakat, folder. K I' a k ó w, Muzeum Hist<Jryczne M. Krakowa "K,rzysztoiory" "Szopki krakows~ie 1977" ScenaTi'usz i oprawa pl.as-ty,czna: Tadeusz Wroński, konsultacja: Alek::laJ1dra Jakhńska, 73 eksponaty. Ekspozycja: 10.12.77 - 2.02.78. Afisz, plakat. Kra k ów, Muz·('um Etnoografi-czne "Wielcy Pola,cy" Scenariusz i oprawa plastycZ1na: Leszek Wajda, 66 ekslpoll1'atów. Ekspozycja: 28.09 - 13.12. WspÓlor.ganh.atoT: Muzeum Etnogr.afi,czne w ToOTun,iu. Kra k ó w, Muzeum Narodowe "P.olsik'a - Cz..echQslowa'cja. Wńeki sąsńedztw'l i przyjaźni" Dzial XIV: "Żul.tura i sz,tu.ka ludowa 'pograll1i,cza" Scenariusz: Halina Bittner-Szewczyk, Józef VlachoiVic, oprawa pla-styczna: Jan Kolnn'owski, kon.sultacja: Edward Waligóra, 92 eksponaty. Eks'Pozy'cja: 16.12.7715.01.78. WspólolI'ganizatOil': SlovensKe Narod:ne MuzeUJm w Bratislave. Katalog, plakat. I' 26 "Lud" - tom 63 �402 Kronika Inne instytucje Kra k ó w, BiuI'O Wystaw Ar:tytstyCZil1y'ch "Międzynarodowe Ta.r~i SZJtuki Ludowej - Cepel'ia COQpex,im" E'kspo'zycj'a: 4.09 - 28.09 w BawlHon1e Wy,stawQwym Biuu-a Wys'taw Artyslycznych. Współ'O,rgan'iz.ator: Biuro Organiza'cyjne Targów i Wystaw w Poznaniu WOJ. LOMZYŃSKIE Muzea C i e c h a n 'Ow i e 'c, Muzeum R'Olniolwa im. K<rzyszt,ofa Kluka "Rybołówstwo dorz.ecza Bugu li Na'rwi" Scena.rrilUsz: GrażYll1:a C:uerWlińs:ka, opraw,a pla:styczna: Wojdech BoguckIi, konsuHJacj'a: Ma'liarn P'O'k:ropek, ok 60 ,eksponatów. Ekspozycja: 23.01 - 9.03. "Haft białoruski" 30 ek'S'ponatów. Ekspozycja 26 maj'a. "Podlasklie ,meble ludowe" Scenariusz i o:pr:awa plaslyczna: Tomasz Czerw:iński, Wojciech Bogucki - konsultacja: Marian Pokropek, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 28.07 - 15.09, "Wień'ce dożynkowe" 7 ek6poll'1ćl,tów.EJkspozycja pokOlIlkul'SQWa:18.09- 30.09. "Narzędzi.a ol'a,ckie na pQdlaSliu" Scenaa:liusz: Toma'sz Czerwińs.k!i, opwwa pla'sly'czma: Sołtysik, 58 ek's.ponalów. Eks,pozycj.a: pażdziennik w Si,edlca'ch. WSipó].o,pga.nizalo[':Na'czelna Organizacja Techn'ie1Jllia. Ł o m ż a, MuzeUJm Okręg!o'we "Rzeżba ludowa z;iemi łomżyńs.kiej" Scenarj,usz: Joi1all1ta Deptuł'a, Iwona Szptalińska, oprawa plastyczna: Henryk Osiekli, Mi'eczysław Mazur, 33ekspona:ty. Ekspozycja: od 21.01. "Tkaniny z P.USz.czyZi'elonej" Scenariusz i oprawa plaSltycZJna: Br,ol!lii'sława Naleśniak, 20 eksponatów. Ekspozycja: od 21.01. "Dawne sprzęty wiejskiego gospoda,pstw,a domowego" Scenariusz: Wiesł,aw Pawlak, oprawa plasty,cZlna: Bronisława Naleśniak, 91 eksponatów. EkS'pozy'cja: 1.06 - 21.06 w Domu Ku1tury w Grądach Woniecko WQj. łomżyńskie), 15.09 - 30.09 w Domu Kultury w Wy~okich Mawwieckich (WQj. lomżyń:skJi.e). "InstrUJm'enty ludowe" Scenariusz: Wiesław Pawlak, oprawa plasty,czna:: Bronisława Naleśniak, 51 eksponaltów. Ekspozy1cj'a: 22.07 - 1.11. "Stlrój ludowy kU'r1pliowsikiejPU6ZiCZY Zlielonej" Scenaliusz: Wlieslawa Pawlak, oprawa plasty,cZlDa: Bronisława eksllxmatów. Ekspozycja: od 22.07. Nakśniak, 40 "Wień'ce dl()żylt1lkowez woj, łomżyńskiego" SCE."l1,arius,z:Wiesława Pawl1ak, oprawa plastyczna: Bronbława Naleśniak, 11 eksponatów. Ekspozycja od 20,09 - ,kontynuowana w Pau'ku E,tnogmficz.nym w NowognodZlie. WOJ. MIEJSKIE LODZKIE Muzea Ł ód ź, Muzeum Archeo].ogi.czJl1e Et,nolgra:fii,cZlne �403 Kronika "Australia - świat sztuki plemienJnej" Oprawa pla,stycnna: J'a'cek Kul'i'gowi'Cz, ok. 800eksponatów. - 28.08 (wspóIorganizator Muzeum Morawsk,ie w Brnie). Ekspozy'cja: 3.03- "S:z.tuka huculska" Soenariusz: Boże!lJlJa W'róblewsk,a, oprawa 'p1as:tycz1na: Ralin:a Czurko, ok. 280 eksponatów. Ekspozycja: 27.10 - 18.12. Przewo<ini[<. "Sztuka 1udow.a i robotn!kw miejskiego województwa łódzkiego" opr,awa pla'sty'cZlna: Haliil1Ja Cwrko, ok. 400 ekspona1ów. EkspozycJa: - 15.03.78. 1'5.12- WOJ. NOWOSĄDECKIE Mu zea 1\1us z y n a, Muzeum Regionalne "WYlfoby artysiyczm€ z gliny Aleksand,ry li Fehksa Tylusiów" Scenariusz i oprawa plastyc.zna: WJieslawa Czern1iec, k,onsultacja: Okręgowe w Nowym Sąc'zu, 85 ekspo[ljatów. Ekspozycja: 20.08 - 31.08 WOJ. Muzeum OPOLSKIE M uze a O p o l e, Muzeum Śląska OpoJ.skiego "OgóLnopo!Js'kipQ'zegląd tWÓl"lcZ;O,ści ludowej" Scenariusz: Ewa Bacrońska-Kureik, oprawa 'plars:tyczna: Maria Rampel, ok 250 eksponatów. Eks1porz.ycja:15.12.76- 25.01.77 w UrzędZJie Wojewódzkim w Opolu. Scenariusz: eksponaty. zamku. "Izba Rafała Urbana" Ewa Baczańska-Kurek, opraw,a plastyczna: Ryszard Ekspozycja: ·od 15.05 kontynuowana w Głogówku Kowal, 72 w baszcie "Nieprofesjonalna plastyka na Śląsku" Scena,riusz: Ewa Jęczalik, Ewa Baczańska-Kurek, oprawa .plastyczna: Ryszard Kowal, ·ok. 400 eksporuatów. Eks'pozycja: 2.07 - 20.09 W·spółorganizatorzy: Muzeum Na'l'odowe, Oddziiał Etnogr. we Wrocławiu, Muz·eum Górnośląs'kie w Bytomiu, Muzeum w Zabrzu. Katalog. O p o l e - B i er k o w ic e, Muzeum Wsi Opolskiej "P,lastyka obrzędowa Lachów Sądeckich" Scenariusz: MaTia Zasłuska-Brylak, oprawa plastycz.na: Elżbieta ekSJpo'l1a·tów.Ekspozycj·a: 4.04 - 10.06. Ill1f'ormator. Scenartiusz i oprawa - 15.06. Infolrmator. Scenariusz 4.04- 15.10. Długosz, 131 "Śląs'kJie ludowe 'malarstwo na sZJk1e" plasty.czma: Euz·ebiusz Gil, 52eksporua1y. Ekspozy'cja: 4,04- oprawa "Rzem'i'01słowi'ejs~ie OpolsZic,zyzmy" plastyc=: Euzebiusz Gil, 980 eksponatów. Ekspozycj'a: "Wsipółczesna sztuka ludowa Opolszczyzll1Y" Sccnarius'z i opil'.aw,a ;plaSlty'cZl1Ja:Barbara Mor.aj-kro, Ahcjia Kwi,atkowska, 560 ekslpOlI1atów.Ekspozy,c}a: 19.06- 1.08 w Sądeckim Parku EtnlQgrafi=ym w NQwym Sączu. Ws·półoQ·g'all1iJzatOirzy: Muzeum Okręgowe w Nowy.m SąCZiU,Cepelia. Informatorr. "M'a'lo'Waneslkrzynie "w:ianne" Scenariusz i oprawa plasty·czna: Urszula Gmachowska, 65 ekspona·tów. Ekspo26' �404 Kronika zycja: 1.07 - 15.10. WspółOrgia11li.zator:Państwowe MuzeUJm Etlllograbczne w Wars'zawie. I'I1form'ator. "WslpókzesnJ<i ~tWÓrlCZiOŚĆ ludowa woj. piotrkowskJiego" Scenaniusz: Maria Błaszczyk, qprawa /plastyczna: Barbara Morajko, 350 ekspo<natów. Ekslpozy'cja: 3.09 - 15.10. Współotr.ga!Ilizator: Muzeum Ok'ręgowe w Piotrkowie Trybunal'skim. Plakat. WOJ. PILSKIE Muz'ea T r zc i a n k a, Muzeum im. W,i'ktora Sta,chowiJaka "Polska c,eramiika ludowa - jej fOll1myi zdobruidwo" Scenarius,z i oprawa pl.asty,czna: Bolesław Lewandowski, G. Skalski, konsulta'cja: Sta'l1.islaw Jasil1Jos!z,176 eksponatów. Ekspozycja: 27.01 - 13.03. W.s;półorganizat'or: Muz'cum Etno,graficzJne .OddzJial Muzeum Na'rodowego w Poznaniu, Folder. "Raemioslo ar:tysty1czn.e plemi'O!Ilausltralijskich" Sce'l1<Uliu5Z:StanilSław Jasnos,z, op~'awa plastyczna: Stanislaw Macudzll1ski, 110 eksponatów. Ek,spozycja: 7.10 - 15.12. Pl,alkat. "Lndie 76" Scena'riusz Ii olpI'awa ,plastycZJ!lJa: A. Blaszak, 100 eksponatów. Ekspoczycja: 20.12,77 - 28.02.78 WspóŁorganizator: Muzeum Etnograficzn'~ w Poznaniu. WOJ. PIOTRKOWSKIE M u z ea P i o t r k ó w T r y b u n a l s k d, MUZJeumOkre~gowe "Sztuka ludowa w Piotrkowskiem" Sc·cnariusz i o.pr·awa ,pla·s·tycZJ1la:Zo·ha Falkowska, ok. 150 eks,ponatów. Ekspozycja (pokonkursowa): 5.05 - 29.05. "Pokonkursowa wy.ó>tawa sztuki ludowej województwa pi'otrkowskliego" Scenariusz: Zofia Falkowska, oprawa plasty·czn.a: Czesław Rutkowski, ok. 350 eksponatów. EkspozY,cfa: 4.06 -30.06. Katalog. Współorganizator: cztery muzea woj. piotrkowskiego. "Wystawa rękodZJiela ludowego i artysty,cznego Spółdzielni "Cepelia" woj. piotrkowskiego" ScenariuiSz: "Cepelia", OIpr,awa plastycZll1Ja: Czesław Rutkowski, ok. 200 ek5pon,atów. Eks'pozycja: 17.09 - 30.09. WspółoQlrganlizatorzy: Spółdzielnie Cepelii z woj. piotrkO'wsildoego'i Za,rząd Cepelii w L'odzi. "WytwóTCZiOŚĆ Tękodz5el nicza Sp~ni 'cepeliowskich woj. piotrkowskicg'o" Scenariusz: "Cepelia", opr.awa .plas'tyczna: Cz. Rutkowski, Elżbieta Marciniak. ok. 350 ekl.;ponatów. Ekspozycja: 28.11 - 29.11 w Domu Nauczy'Ciela. Współorganizatorzy: Sp-ll1IieCepehi". Tomaszów Maz'owie'cki, Muzeum "Ludowe dyw·ainy dwaoSinowowe" Scenariusz: Aleksander Blalchowski, oprawa płals'tyczna: HaHna Mikulowska. 23 ekSlponaty. Ekslpozycj.a: 7.10 - 4.11. Ws'pólorganizator: Muzeum Etnograf'icz:ne w 'Dorull1li'u. "S;z;tu'ka ludow,a dla dzi'ecka" Scena,rius'Z :i oip,rawa plas,ty'cZJna: Akksander Bł8'chowski, .Joanna Strzelecka, 340 eksponatów. EkspozY'cja: 11.12 - 31. 12. Ws.pólorgani7.ator: Muzeum EtnogI'afi'cm€ w Toruniu. 1 �Kronika 405 R a d o m s k o, Muzeum Regionalne "Wiieky Polacy w rzeźbie ludowej" Sc<.'na-riu&z:Aleks,ander BlachoW\Ski, ,oprawa pIG'styoZlIla: Piotr Pawłowski, 56 ek.<;Jpona,tów.Ekspo.zycj,a: 2.01- 13.01. Współorgalt1!imtor: Muzeum Etnograficzne w Tou-uniiu. "Sztuk,a ludow,a Ziemli Radoms'ZJczańskiej" Scenariusz: .Taill/ina K'Uoha-r'Ska-Paw~olwska, oprawa plastyczna: Piotr Pawł'Owski, ok. 150 eksponatów. Eikospozycj,a:6.05 - 30.06. WOJ. PŁOCKIE M uze a L r; c z yc a, MuzeUlm "Ro·1Jnikl Jego .pmlCa w .rreź<bie ó. malarSltwlie" Scooarium: AIlllla .DłużewSlka-So>bcza.k, oprawa pl'astyczna: A:nd'fzej Klein, 55 ek:spolla'tów. Ekspozycja: 1.06 - 6.06. K.aLalog. p I o c k, Muzeum Mawwi·cckie "Trony i insygJnli,a wod:llOw,ski.edawnej Afry'kli" Scenariusz i Oipjfaw'a plas,ty'czn,a: .T'Olant'a KOIZI.iowrwska,77 ekL'>lYOrna,tów. Eks:pozycja: 11.03- 19.04. Współorganizatorzy: Piań.sitwowe Muz-cum Etno~afojczne w WUf'Sza-Wfie, Pola<technó'kaPlock'a. InfOlfma1x>.r,!plakat. "Wieś w Jtl«ur:dme i rzeźbie ludowej" Scemuiu'sz li oprawa Ip1a'S tyCZil'lJa: Wanda DalanowilCz, 72 ekspO!11aty. Ekspozycja: 25.04 - 28.04. Wispółou-gail1lL2Jator: Politec<hrrilillaPłocka. "Laurea'oi "Barw" ;nalgrOOyim. OsKaT'a Kolber!1ia" Scenariusz: Tadeusz BaTan'iuk, oprawa p1aSlty.cz:n,a:Zofi-a 2)aU"Elmba,ok. 210 eksponatów. Ekspozycja: 24.06 - 13.07. WIs!pÓłoll'ganli2R<uorzy: Federacja Stow.arzys.zenia Sztuk Plastyczmych w Pols'oe, Redakcja "Barw". Pl~at, katalog. S l e r p c, Muzeum i Pairk EtnogU'aii'czmy "Sztuka ludowa i zdobnidwo w zbiofe..ch Muzeum Etnograficzmeg;o w Si1erpcu" Scenariuse.: Olga Kmieć, oprawa p1als,t)"cZIrua:EliJb1eta Ohrui,s,2Jcz,kon'sultacja: Bohdan KohutTIli,cki, 88 eKspOlnatów. EkSipozycja: 19.09 - 25.10. l WOJ. POZNAŃSKIE Muzea p z n a 11, l\fuzcum Etno-graflioczne ° ,.Wystawa ludowych ins<1.:rumentów muzycZA1Y'ch,i rzeźb ludowych o tema.ty(:e muzyc2JIlJej" Scenariusz: Z. Toroński, W. Kamiński, opu-<łwa ,p1a'sJtyczna: I.r'elllJaJarzyńska, 297 ekspOIJ1atów. Ekslpozy'cj,a: 30.06 - 10.07 W SiedzJib1e Poznańskiego TO'wa,rzySitwa Muzyczne!1io, i!m. W·1enia1wskaego. WiSipóło,rgani>za'torzy: Wydział Kultury Urzęod-uMicjskii,ego w Poznamu, Pozn·ańskie Towarzystwo Mluzyc2J!11'e im. H. W'ieniawskó'-ego. "Indie 76" ScenariUlSrz;,i oprawa pl'astY'c'ZJl1Ia: A. Bł-a-srz;akd Zbi'gni'ew TorońSlki, konsuLtacja: K. Wolski, 100 ekspona1:ów. EkspozY'cja: 5.08 - 19.09 w Muzeum Areheologicznym w P'orzn,aniu. WSipółorgani2Jatorzy: U['Z'łd Woj'ewódzki, MU2Jeum Al'oheo'logicznc w Po=n>iu. Folder, ,afasz. Scenariusz: "PoLskl1e'ludu-we ]ns_tIl'umerutyJffiuzyc'Zll'1e" Zbigniew ToI'oński, QProawa plia.styczna: Irena Ja,rzyń-sk'a, 90 ek,s,po- �Kronika 406 natów. wkach. Eks;po·zycj-a: 27.08 - 12.10 w Gminnym Ośrodku Kultury we Włos'wko- "Motyw muzy'cmy w rzeźb~e ludow·ej" Soenal1iu5z: Zbigniew TOlroński, oprawa plastyczna: Irena Jarzyńska, 105 eksponatów. Ekspozycj-a: 12.11.77 dQ 31.01.78. S z a ·m o t u ł y, Muzeum Ziemi SZaJmv,tu]:skiej "TWÓTCYl'udow:i Wi-elk,opolski" Scenariusz: Piotr Paweł PrulS, opr,awa plas.ty'czna: Ka~ał'ZYIlID Zmarzlińska, konsu1ta'cja: Zbi~niew T'orońsk:i, 50 eksp0nJatów. Ekspozycja: 1.05 - 31.06. Plakat. W r z e ś n i a, Muzeum im. Dzieci Wrześni,eńskich "W y>ciJnanka ku'l'paowska" Scenariusz: Ros.ław Lewandow·ski, ok. 50 ekslponatów. Ekspozycja: 12.10.77 do 31.01.78. Współorganizator: .Muzeurrn Etno'gmf1.czne w FOZ!l1arnau. WOJ. RADOMSKIE Muzea K 'O Z i e n i ,c e, Mu:zeUJll Re.gion'G,li11e "Sztuka l'UdoWlaIne~oQ1jukoz:i.enioki·eg{)" Oprawa .pIasty'cm,a: MirosŁaw M<aJ1:era,100 ekspon.atów. EklSlpozycja: 4.06 - 10.06 W Miejskim Ośrlodku SpOlf\tu Tmy'Sltyki i WypoczYll1ku w Kozienkach. R a d 'O m, Muzeum Okręgow-e "Ludowa ;rzeźba Ka,rpa,t Polskich" Scenariusz: Mani'a-T.er·esa M.as,zczak, OIpmw,a plas.ty'czna: Jan Oriencki, ok. 300 ekspOl!1atów. Ekspozycja: 5.07 - 28.08. Współ()'l'gall1i.za,tor: Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. Foldar. I n n e li n s' t y t u e j e Ił ż a, SpółdzieLnia ChałU!pni,k~' "Ludowa laLka i zabawka 'cera.macma" Scenariusz j kom'lulta1cja: stefan R'CASański., oprawa plais1ycnn,a: Longin Plińk'Owski, 150 ekSlp'Oll1atów. EJkspozycj.a: czerwiec w Urzędzie Miasta i Gminy. Folder, plakat. R a d 'O m, Klub Stowa,rzys,Zlenia Pax "Re~i'olnalll1a s:akra·Jna sztuka ludowa" 250 eksponatów. EkSipOlZY1cja: 17.05 - 17.07. Współocgall1oiw,torzy: W{)jewódzki Oddział StoWlarzysZlerria PAX, Zes1pół Hand1:u "VeriItais". WOJ. RZESZOWSKIE Mu ze a R z e s z ó w, M'lIzeurrn Okręgowe "Motyw pr,a'cy w !twórczoŚiCliludowej" Soen.ari!1.m.z:Krzysz1Jof Rusz;el, ok. 250 ek5p<matów. Eks-pozycj,a: 5.02 - 1.03. talog. WOJ. Ka· SIERADZKIE Mu zea S i e r a d z, Muzeum "Saarad:zk.a wydn.anka luo{)w.a" Soenarriu:sz: EIŻlbieta DelJida, oprawa pl,astY'cma: ZQfia Fiszer, konsultacja: Zofia Neyrmalnowa, 60 eksponalt6w. Ekslp'o,zy'cja: 3.01 - 29.01 w Klubie Związku Na'u<czy,ai1e'I,stwa Folskiego W Si,er,oozu. �Kronika 407 ,,'I1kJaJilIiny i rzeźby iSieradZlkiie" Scenadusz: Elż,bi'eta Delida, 'oprawa rpl'aslty,cZllla:Zoiila Fiszer, ok 25 eksponatów. Ekspozycj,a: 21.04 - 22.04 w Kom~teoi'e WojewódiZkilm Zjednioczonego Stmn!lliciwa Ludowego. "Meble i sprzęty łudowe" Scenariusz: Elżbi·eta Delida, olpr.aw.a ;p:1a!S'tycZltlJa: ZQlf.ia FllisJZi&,.ok. 70 eksponatów. Eksrpozycja: 2.06 - 14.08. "KoliQl'1olWe sLi.€l1adzkie('stlfój ludowy)" SOenaTlłUsz: Elżbieta Delida, oprawia plas,tylcma: Zoefj~a F1~Slzer,ok. 95 e:lmponatów. Ekspozycja: od 2,6.12.77 w Galerii BiUlra Wylstaw A,r,tystylczny,ch wSieradZlU. W:i e l u ń, MuWUllll Ziemi WIi'eluń<Ski'ej "Ludowe obrzędy rzi.mowo;-'wiQlsenn€w Wieluńskiem" Soooariusz ii oprawa IpllaatY'CZIlle:Bo'~sława Wlil'llś, Barbar.a MrUlgała, ok. 40 ekS1ponatów. ElkSJpozycj.a: 2.02 - 9.03 (wystawa objazdowIa). "LUldowy hajjt i tk.anina ool§ilon'lliSieradzkiego" SeelrJJadlUlsz:Elżbieta Delida, oprralWJ<l plastycizna: ZoefiilaFiszer, ok. 60 eksponatów. Ekspozycje: 22.03 - 31.04. WiSpólor,gan'iza'toll': Muzeum OkTęgoJWIe w Sieradzu. "WspókZiesn,a sztuka ludowa WQjewództw.a sieradzkiego" SoenalI'.i'Ulszi oprawa Jp;las,tY'Czme:BOIgusław,a WLi.louś,Balf,baira Mrugała, ok. 200 ekslpolnatów. Ekspozy,cja: 7.05 - 4.07. WSlPóło["ganiizaltolI':MuzeUlm Okiręgowe w Sieradzu. "Malarstwo nla slzkle i r.zeźba ludowa" Scenariusz li opu'awa rplasltY'czna: BoguiSława Wiluś, Ba.rbara Mrugała, kOllllS'ultacja: Ma,ria Bu jakowa, ok. 80 eksponatów. Ekspozycja: 20.10 - 8.12. Afisz. WOJ. SKIERNIEWICKIE M u zea B T Z e zli lJ1 y, Muzeum R:egi'OIl1.alrJJe "Ludowa tkanina brzeziń:ska" Scena.l1iusz: Elżbieta Purtyńskia, opmwa pla'stycma: Jadwii.ga. Wiklak. EJkispozycj,a: 28.01 - 25.02. W:spółorganlizatolI': Muzeum w Tomasz'Owie MaZlowieck1im. "Kulotura J,aponJii" SoeoolI'i'usz: W'itold Nowosz, oprawa ,pla'srtY'C2lI1a:Jadwiga WikLaJk. Eks:pozy.cj.a: 5.03 - 30.04. W~półorg·aniz;atm: MuzeuJm A'rchoollogicZJI1eLi.EtIl1Joigraf:i'CZll1Je w Łod·zi. "Ceraunika i 'OZldobyhuculskie" Scenal1iusz: Bożenna W'róblewsk1a, oprawa IplaiS'tY'CZJI1a: Jatd:wliga W:iklak Ekspozycja: 8.05 - 30.06. Współor.ga.rriZialtor: Muzeum Ar,cheologkme i E1mogra:f1kzne w Łodzi. "Odzież i el.ementy zdobnkze WIl1ętrz,a z daWll1'ej 'tk.all1JinyżyraTdowlsldej" Scena'1~ius7.: Elżbieta Putyń's'ka, opraWia q:JlastY'Czme:Jadwig.a Wildak. Ekspozycja: 2'6.08 - 29.(}9. W:spółorga:nizato[': Muzeum OkTę-gowe w Zy.nardowie. "T'c,aMzyki ,mechan:iocm'€ twórcyamatolI'a Jer:zegto' Piotrowskiego" Scenariusz: Elżbieta Wladyka, oprawa pl.a,srtyczna: Jadwi'ga Wik,la:k. Eks;pozycj,a: 1.10 - 31.10. W'Slpóło,rgan]za1tor: Muzeum Arlciheologkzme i Etnogmfi'czne w Łodzi. R.a waM a z o woje c k a, Muzeum Ziemi R,a'wskiiej �408 Kronika "Tmctycyjna krulltum 1udowa regi<Jmu rawski·ego XIX Ii XX Wlielm" SCerułTius.z: Bożeruna Wróblew~ka, opraWIa plastyczna: Malogorr:ro1taDaszyńska, ok. 150 €iIrnpoll1Jaitów. Ekspozycj,a: 16.06 - 15.08. S ,o c h a c z e w, Muzeum Ziemi Sochaczewskiej "Wojsko Polskie w rzeźbie ludowej" Scenau"iu~z ,i oprawa plasrtY'Czna: Halma Olędrzka, 30 eksponatów. EkspozycjiCI: 8.05 - 31.05. WiSlPół=g.a.nizatorr: Pańsltwowe Muzeum Etnogr.afic'llne w WarszaWlie. Z y If a r d ó w,Muzeum Okręgowe "Kolekcja dzwoll1ów pall1liEwy Sliwiń'Slkiiej w zbiora'ch Pańs:twO'wego MUZi0Uiffi Etnogra.fticznego w W,a<rszawi'e" Scen.arriusIZ i oprawa plastY'CZl1ia:Ewa Słowiń'sk,a, 138 eksponatów. Ekspozycja: 2.02 - 27.02. "S2Jtuka ludowa dla dzi·ecka" Scena,riulsz: Aleksa.nder BłaJC1l!owISIkIi, opl.'la'wa ,plaSltyczma: Halina MikułQ<Wskia, 340 eIDSiponatów. Eksipozy,cja: 25.05 - 20.06. W,spółorganJiZia'tor: Muzeum Etnografi'czne w TOTuniu. WOJ . SUWALSKIE Muzea Suwałkli, MiUizeUlmOkręgowe "Wysta.wapopularryzująca o,ZJiał,al'11ośćdz[ału .etnogvafi i Muzeum Okręgowego w Suwałkach" ScetnaI'iUsIZ: T,eresa Romanowska. Eikspozy'cja: 29.05 - 4.06 w Księgarni "Domu Ksiątki" w SuwałJkalC'h. "KultUIm ludowa wIOj.ewództwa 'SJ\lwaIsldego" ScenaJ"iusIZ: T,err,esa RQmanowska. Eksrpozycja: 9.09·- 15.12 w Miejsk<J-Gminmym Ośrodku Kul.tury w WęgorzeWlie. "Prrzyrroda w sz:tuoe 1udow,ej" ScenariusIZ: Teresa Ro.ffiaI!lQ<Wska. Ekspozy·cja oc! 8.12.1977. Imne instytucje: S e j n y, Miejsko-Gminny OŚI'odek Kultury "Wys,tawa tkantiny litewskiej z terenu Sej,neńszczymy" ScetnaiI1i:uszli oprawa plas,tyCUlJa: Ma['lek KarpowJ,cz, 36 ekSlponialtów. Ekspozy,cja: 15.07 - 10.09. W'S1półoI'ganizatorr: IJitewskie Towarzystwo S>połoozn<J-Kulturame w Sejmach. WOJ. SZCZECIŃSKIE Mu zea S ,t a r g a r d S z 'c z e c i ń s k i, Muzeum "Rzemiosloo ail'ty<s.tYCmlle plemi10m austmlijskrich" 114 .eikSlpoota,tów.Bk\sipozyrcja: 15.12.77 do 31.01.78 r. WSlpółorga'nizator: NaI'odowe'W S:oczeci!nie. K,a,talog. S z c z e c i n, Muzeum Narodowe "Kuchnia sta,ropamorska" SCerlmium: J~·cek Łapolt<t, opraw.a ,p1a1stycZina:Danuta natów. Eksrp.oz)'lcja: 1.01 - 10.U. Folder. Boehlke, Muzewm ok. 300 ekspo- ,,sztuka Ludowa :połudnJitOwej Szwecjd." Scena,niusz: Ii <Jpr,awap,las1Y'Cm'a: Ba['lbro A,sMad, ok. 400 ekspona'tów. Eks'pozy- �409 Kronika cja: 4.02 - 20.04. Katalog. WSlpółorg,ani'zator: KuUulrhiWteriska Museet "K'lI1Jt'llren" w LUJlld. "Dogonowie i ,inni" Scenari,UJSz: .J,aoek Łapott, opr.awa Iplas;1;y,czlna:Da[J.'wta B<oehlik,e,ok. 550 ekspoIDatów. Ekspozyej.a: 18.11.77 - 15.02.78. KartaltOg. Inne instytucj.e Szczecin, Wojewódzki Dom KUJltury - Zamek "Wojewó<:bka wystawa ,pla:s,tyc·znej twórc2Jośai ludowej i amatoIDs<ki,ej" Scena.riuslZ: Ha'l1rn.a Orzka, O{IDaw,a plasty'cZllla: Ewa K,rólikow,silm, k'OITSlultacja: EliJbieta Adamek ,LUlido Reick, 780 ek,,,pon1atÓ'W.Ekspozy'cja: 11.12 - 28.12. W~półorganaz.atoor: Rada Związ.ków Zawodowych w Sz'oZJeOilnie.Flakalt, j;oldecr:. WOJ. TARNOWSKIE Muzea T a r n ó w, Muzeum Okręgowe ,,Koolęda z rturoniem" ScenUirciusz: Adam Ba,rtosz, oprawa plasoty<CZJna:Magdal,ena KDU'k, 65 eksponatów. Elmpozy'cja: 1.01 - 30.01. "Kobi'ecy strój ludowy" Scenar'i;usz i opq"awa p1astyc2Jilla: Adam Ba:r:tos-z, 30 e'!rnpon.a,tów. EkSlpozycja: 15.02 - 15.03, w Dam'll Kultmy Zakładów Azotowyoh. "M:otyw pracy w rtwÓIr.cz.ośdludowej" Scenariuslz: KJrzys2Jtof Ru:sZieI, oprawa plas:tycZiilla: Adalm Bar,ooS'z, 80 e~sipona· Łów. Eks,poz)"cj.a: 1.06 - 30.06. Wstpólol119arnQ.Ziaitor: MUZJeum Okręgowe w fueswwic. "SztuJm ludowa 80wiśla Ta.rnow,g;kJ~ego" Scenar<iursz: Adu:m Ba I'Itosz, oprawa plas.tyczna: .rer,zy Papuga, kJOIl1ISultacja: Anna Harrtas.z. Ekspozycja: 20.09 - 31.12. W:SlpółODganvza'oor:Za,rzą.d WojewódzkU PTTK w T:annloWlie.Walorowa 'lllort.ka. Inne instytucje N o w y W i ś l i c z, G.minny Ośrodek Kul1.1Uł'y "Przegląd do,roQlbku1;wÓlreZioś,ei lrudow,ej li sta~oci" Oprawa 'pla::;tyczna: M&r~a SZJczepall1Ji'ak. EJkspozy'cj'a: 27.02 - 5.03 "Kon:kuTs wi'€ń1Ców do·ży.nkowych" Oprawa ·pl.a::;t)"cZina: Mmia SzczepaniJak. ElkSlpDzY'Cja: 28.08 - 14.09. Kul,tury w LJipnii<cu. w Domu WOJ. TORUŃSKIE Muzea B r o d n i C a, Muzeum Regionalrne "DyWlalIly dwuOSiI1.ow'orwe" SCCJIl·ari'Usz:Elż,bieta KotbińJs.ka, <opr.awa pl<łs'ty,crzJl1Ja: Edward C-z.erwińskii, 20 eksponatów. Ekspoz)"cj.a: 2.01. - 14.02. W:spółorgamzator: MUZieum EtnograricZlll€ w To.rUJlliu. "T;mdycyjne łowiectwo regi·OID'UbJ'loomlickiego" Scenar.iusz. Elżbieta Kotlińska, W~bdeilliar Gąsi,oki, opr,aw~ 'PlastycZina: Starn~sław Lackowski, kOrlsultacj.a: .Jan Woj1oiechmv:ski, 2S,3 ekspol1laJty.. Elkspozycja: 2.06 - 30.10. Współ:or19anuza,torzy: Zarząd WojerwódlZJkiiPolskiego ZWiąz.k'u Ło~ wieckiegl() w Toruniu, Za;rząd Kół Łowiieckich Re.g;iOlIlI\.l Brodrndcldego, DY;l'ekcja �Kronika 410 Okręgowa Przyrody, Lasów Państwowy.c'h Topuń. Folder. "Toruń", Zarząd Wojewódzkli Ligi Ochirony "Rzeźba wojewódr.dw,a ,wlrullskiego" Scenari'usz: HallicrlJa Mikułowsika, oprawa plastycZlIlta: Joa[]J'Va Strzelecka, 32 ekSlpcmaty. Ekspozy'cjoa: 2.01 - 14.01 w Muwum PTTK w Golubiu-Dobrzyniu. W.spółO['·gian~'ZJat{)lr: Mu.reum PTTK w Golubiu-Dobrzyn'iu; 5.03 - 30.03 vi Chełmskim Domu KultUlTY w Chelill1Ji,e;4.11 - 16.12 w "Elanie" - Klub w Toruniu. "Malria Curie-Skłodowsk,a w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa pla51ty.'Cijna:A. BłalchowsklL Ek:Slpozycja: 2.01 - 19.01 w Muneum Marii OU!r1ie-Skłodowskiej w W,ars:zawie. Współ'Oirganizator: Muzeum Marii CUI'li'e-Skłodows:k:iej w War sm wi,e. "W~elcy. Polacy w rze7ibi'e ludowej" Scenariusz: AlekJSlal11derBła,chiowski, 42 ekstp<Xl1a'ty..Ekspozy'cja: 5.05 - 30.05 w Ohebm!>k~m Domu ~u1t'U!ry w CheŁmie, 10 eksponatów; 27.05 - 19.08 w Zakładowym Domu Kul,toull'y. "Prząśm.kzka" w TOiI'UII1i'u,61 ekspOll1a,tów; 2.06 - 26.06 w Wojewód.zkrim Domu Kułtury w Ko'szal'iJnJie. "Oni wa'lczyli - rz;eźba ludowa z cY'klu "WlieJ.cy Poll<łcy, i,ch życie i dzieł,a" Scenariusz: Alelmander Bla'ohowskli, oprawa pJ.a,s.lycznu: Halina Mikułowska, 107 eksponatów. EkSlpozycja: 23.01 - 25.04 w Mu:wum X Pawilonu Cytoadeli Warsnawski'ej. Katalog. "Obrazy. intalrsjonowane Edmunda Kapłońsikiego" Scena,riuisz: Alekoonder Bł,adlo·ws:ki, 10 eksopona1tów. Eks.po,zycja: 27.01 - 27.05 w GaITlJinonowy.JmKlubie Ofi,cersk.i:m w T'Oirull1:i!u; 27.05 - 19.08 w Z<l'kladowym D0mu KUltUTY."RrząŚ<l1li,e.zka" w TOI'luniu. "Przykłady. 's.zt'uki ludowej" Scena.riusz: HaliillW Mikułowsik.a, 10 ekiS:pOll1a,tów. Ekslpoozycja: 1.03 - 10.03 w SzkoIe Pod.slt.awowej nlr 1 w ToI!'UJI1Ii<u. "S'ntuka I'udowa K~zub" Haliml. Mikułowska, Janma Łuka:Sli-ewicz, 108 . ScenarilUsz i opr.alWa plas:1:yCZJrLa: ekspon.a,tów. EksPQlzy,cj,a: 24.03 - 14.04 w Nalni.elsk~m Domu Kultury w Na'klc (n. No.tecią.). "Sz,tuka ludowa dla d7iiecka" Scenaniusz: Aleksander Błaichowski, oprawa plasty.,cijl1a: Alt!ksander Błacho'wskii, J()<Ul!1na StI'lZe,leeka, 340 ekSlp<IDa'tów.EktSipozy,cja: 16.04 - 15.05 w P.ałacu Kultury w Pomaniu. WSPÓfOT~anJiDaJtOtT: "III B!iennale Sijwki dla DzJi'eck<l".Plakat. "Kulb.H"a ludowa Pałuk" Scenariusz i oprawa pLa,sstycma: Irena WII"OIl1'ko'Wska, Iwona Swięch, 108 ekspona,tów. Ekspozycja: 17.04 - 30.10 w MUlZeum w Bisku:pinie. "Rzeżba StanltsłaWJa ZagajewoSlkj,ego" Scenariusz: Hali!illl. lVIJi,kułowsk,a,OIPI!'awaip1a'5tycma: Joanna Sl.r:wlcocka, 14 eksponaitów. EkspozY'cja: 23.04 - 14.05 w Zl<łkładowym Domu Kulttury "Prząśniczkia" w Toruni'u. "Rz,eźba Stanu:sława Z,a.g,ajewslk/iego" Scen.ariusQ:: Hallin.a Ma:k:ułOiwska,LllltbomiiI'aTy.'Czyńs'k'a,o.p['aWlaplastyczJna: Joanna StmeIecka, 30 ekSlpolIKI.JtóW. EikslpO'Z.y.cja:21.05 - 30.11 w Muzeum PTTK w Golu:bi u-Dobrzyniu. "Wueś .pol'ska w l'Zoeźbie ludowej" SoonariJusz: Aleksaooer Błachowski, 42 eks:pona,ty. Eksporzycja: 5.05 - 30.05 w Chełmsk.iJm Domu Kulw['y.. �Kronika 411 "Kujarwska sztuka lludQwa" Scenarius;z: Halina Mikułowska, LubomiJra Tyczyńslm, 32 eksponaty. EkSlpozycj,a: 14.07 - 28.07 w Ro.aota1i'czym Domu Kultury w Chełmży. "M.al'awa!I1kJikujawskii'e" Scena.niusz: Luboiffii:ra Tyczyń:s;k,a, 24 ek'Sipon1aty. Eks<pozy,cja: 6.10 - 24.10 w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka" w Toruniu; 1.12 - 31.12 (9 eklSlp1onatów) w Kl'ulbie Komuna'I'11Y1mw Toruniu; 18.12.77 - 18.01.78 (16 ekSl{lQna'tów) w Klu~ bie "E-lana" w TO'I'uniu. WOJ. WLOCLA WSKIE Mu zea W ł DC ł a wek, MuZ€1\.lJffi Ziemi K'ujaw.skiJej i Dobnzyńskiej "Haft 'k!ujawski" Scen,a:r:iusz 'i k!onsultacja: Zenobi:a Pli,ertrzykowsika, opr,awa IplastymJl1Ja: Aleksandra Domanow&ka, 75 eksipOn'a,tów. E'kspozy'cja: 19.12.76 - 15.01.77. Wsrpółonganuzatoe Spółdzielnia "SZJtuka Kujawslim" we Włocławku. Plaka<1:. "BodlaSlkie tkatrliiny d wuo'slllowowe" Scel[l:a<ri'uiSz: Ha:bn<l .j,a<k:ubowS'ka,oprmwa plaSltY'croa: Józef stolarz, k:Oll1Jsultacja: Z'eJrlobia Pi'etrzyk'owska, 44 eksporn:aty. Ekspozycja: 23.01 - 15.03. Katalog, plakat. "Kobieta w ,rzeź,bi,e ludowej Kuj,aw i ziemi dohrzyńskiej" Scena'nius'z i oprawa pla5tY'cZ!na: JamuSlz Nobierskli, !kOIJJSlul:tacj'a:Zeil1JObiaPtietrzykow,ska, 25 ekSJjJona,tów. Bkslpozycj'a: 8.03 - 31.12 w K'lubie MPiK we Włoclawku. "Rzeźba ludQwa wQ:j,ewócl:z;twawłocłaWlSlki,ego" Scenariusz: Zetrliohia Piet<rzykows1ka, opr:awa pla..,tY'czna: Józef Stolarz, 35 eksponatów. Eks'pozycja: 1.06 - 31.09 w Piawilonie PalI'ku Zdrojowym w C~echoci,llku (wystawa {lQ!ko:nku.rsowa).Katal0'g. "Sztuik'a ludowa Kujaw" Scenarilusz i oprawa plastyczna: K!rY'5:tyna Si wińSIka, kOł'lsul,ta'cja: Zooolbi'a Plietrzyk'owska, 64 ekslpom:vty. Ekslpozycja: 5.11.77 - 31.01.78 w IIZJbii'eRegi'ona~ncj przy Urzędzie Mia&ta i Gminy w Brz€'Ś·ciu KujalWslkim. Inne instytucje C i e c h o c i 11e k, Urząd Miejski "Sztuka ludowa na K'uj1aw,a<CIh" Sc'cl1ar'iusz: Aleksander KO<CIiołowi:cz, opnłwa plaSltY'czna: ZenQbi,a Pliet.rzY'kowska, 100 eksponatów. E'k:s:{lQrzycja:4.06- 30.06 w Parku Zdwj,owyrrn. Ws\póIOlI'g)aniza·tor: 'T'ow:a.rzystwo Przyjaciól Oie,chocill1ka, Uirząd WojewódZlki WydZJilał KultUTy i DKTK. KatallQg (Wys;ta'wa pokonJm;rsowa). WOJ. WROCŁAWSKIE Muzea W r o c ł a w, Muzeum EIUno,grafli'czme "Wslpółczeroa rz.eźba i malarstwo ludow,e - z.e zbiorów Muzeum Btnogr.aficz;nego we Wrocł'alwiu" Scenariusz: Ewa .JęC2JaIii'k,38 ek50ponatów. EklSlpo'zy'cj·a: 2.05 - 30.06 w Mu;zeum Tka<Ctwa Do·j.nośląskiJego w Kaimiennej GÓr.ze. ,.RodiZlina w po<lskiiej S'ztuce ~udowlej" Scen.aruusz: Halin.a OlędZJka, oprowa pla-stycZlI1Ja:Tiadeusz WlTońs,j{'i,82 ekspona.ty. Ek:spo'zycja: 18.11 - 12.12. llU:lior:ma1tor. �412 Kronika "II Ogólnopolskie Trienale Plastyki Nieprofesjon.alnej" Scena1rius:z: Alek'sandm- JoackoWl:>kii, Z'ofi'a Bisi,ak, ,oprawa plalSltyczma: Emil OieśLar, dk. 1.200 ek:stpolll'a,tów.Ekspozycj1a: 27.11 - 12.12. Wspó~or~anizatorzy: Centt'l.1ny Ośrodek Metodyki UipowSIZJeChn.1anJ.ia Ku li U'I'y, Iil1'stytut S~tukJi PAN, Wojewód:zki Dom Kultury. K1a:t.alog. WOJ. ZAMOJSKIE Muzea T () m a s z ó w L u b e l s ki, MUZJeUJm RegiJona1Jne "MaIarSltwo ludowe Werroll1.ikiRaty;ny" Sc€inariUJs.z:Boleslaw Fus, 'oprnwa rp1'l.siycZJlla:Roman Wa1iwander, Jan Gumk, 29 ,ekJsponatów. E:kispozycja: 2.01 - 31.01. KJa'talrog. WYSTAWY ZAGRANICZNE k'Oil1S1ultacja: W 1977 ROKU CZECHOSŁOW ACJ A Bratysł.awa "Wsrpó~czeSlnasztuka ludowa w Folsce" ScenaiIiiu:sz: F.r<ł[JCiiszekMidulfa, komi'sarz wystawy: Ha:runa Raczyńska, 101 eksponaiów. Ek,Slpoz,Y'cja: 14.06 - 24.08 w OślflOdiku Iruol1macji li KuIotU'I'YPolskiej w Br'l.iyslawie. W'Slpólorga1IlńzJatQr:Pań'&twowe MuzeUJm w WalI1SzaWli,c. Katalog. "Wystaw.a gobelinów" Scooariu.sz ,i opr,awla plastyczna: Graży;na Basisita, 20 gobelinów E,ks'Pozycja: 1.12 - 28.12 W Ośrodku Kul,tu:ry Polski'ej w Bmtysławie. Pokaz tkarui,a. Współorganizatorzy: Spóklziell!1ia Rę·kodZJi,elaLudowegQ ri ArotystYCZJl1Jego ii!l\l.St. Wyspiańskliego w Krakowie, Ośrodek Kul,tUlTy Po1sk,iej w B:naityslawie. KaTlowe Wary "Drui Kul,tu;ry P'OI1sktiej" Soenariusz li oprawa p1.a:s,tyCZlJ1a: J. Chojlllaaka, k,o'I1:sul!ta,cja:G;rażyna Basis,ta, ok. 150 ek:Sipor1GtóW.Ekspozycja: 20.07 - 10.08 w hioroelu Thermal w Karlowy(:h Vara'ch. PokJaz tkaJniagobelinu li pows1ta;wan:ia rzeżb w dr,ewnie. Wspólorgani<mtorzy: Spółdzielnia Em·cy Ręk,odllieł,a Ludowe.go i A,l1tystycznego 10m.St. WySlpiańskJtiego w KJrakowtie, Ośrodek Kultuil'y Polskiej w Cz:echosł'owa,cji. Lewice ,,MaloWlalllki Iudowe IZZalipia" Scoo:arLus,z: A=a Ball.'OOs.z, OIpr·awa p1JastyCZJlla:Vii-era Stev,akowa k,ol1S'ultacja: Adam BairrtJ=, 80 ek.'Spona~ów. Ekspozy'cja: 15.01 - 31.01 w Tekov::.ke Muzeum. Organ!izal1:or: Muzeum Okn~gowe w Ta;pnowie. Nit r a "W>spółcZiesna,s7JtuJkaludowa w Pio1.'łce" Sceinariusz: Fl1arndlSzek Mliidu:ra, komisarz wystawy: Hanna Ra'czyńsk.a, 161 eksrpOlllaJtóW.Eks,pozY'cj,a: 4.08 - 30.10 w Nitm Muzeum: Orlg.an~zator: Państwowe Muzeum E1Jno'gr,aficZJlle w W'a;r,szawtUe. Praga "Ludo1we zdoblIJJ1oclwo w d!rewnie IlIa Śląsku" Scenariusz: BairbaJ'ia Ba,zieIioh, oprawa p1asitycZJna: Marian Labuda, 201 eksiPQnatów. Elmpozy'cjta: 25.05 - 10.06 w Ośrod!kJu Informacji i Kultury Polski-ej w Pradze. OrgalIlliza.tor: MU7Jeum GÓTI!1oślą:,skie w B,Y'tomi'U. �Kronika 413 "Rzeźba 'w węgłu" Sc·enarti'U'S'z:Barba.ra Bazie1ich, 66 ek.Siponatów. Ekspozy,cj'a: 2.12 - 31.12.77 w Ośrodku 1Jnfo.nrna.cjii Kultu~'y PQlskJ~ejw Pr·adze. W:SIpółorganliJza.1;orzy: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Ośrodek Informa'cjlii KJuHury Polskiej w Pmdze. Rozenberg "Wspókzesna s;z;tuka ludoW'<lw Polsoe" Scenariusz: Franciszek Mid'UiT'a,komisarz wystawy: Ha;l'JInaRaczyń'ska, 161 ekspon.atów. Ekslpozycja: 1.07 - 31.08 w Rozenberg Muzeum. OI"gan:izator: Pmwtwowe Muzeum Elnografioczne w Warszawie. NRD Anklam "Int(lrsje Edmunda Kaplońs.k.iego" Scena.riusz opmwa plaISllY'clln,a:Aleksander BlachowoSki, 33 eksponaty. Ekspozycja: 18.10- 20.11 w Kulturband de.r DDR. Organizator: Muzeum Etnografi'c2lI1e ...• '1 Toruniu. B cr l in "Mikołaj Koper:nik w 'O'czac,hpolskli.ch twórców ludowy,eh" Scenariusz: Aleksander Blachowsiki, 143 ,eksponaty. Ekspo,zY'cja: 2.01 - 30.03 OrganiZ<ltor: Muzeu,m Etnogm.ficzne w TOl1uniu. "lintar.sj·e Edmunda KJapłońskiego" Secn.ar:iusz i opr.awa plasty'cz,na: AI'cks,ander Bła<:howsk.i, 33 eks pon"-lty. Ekslpozycja: 31.08 - 7.10 w Oś.wdku hlformacji u Kultury Polski·ej w Berhl1J~e.Współorganizatorzy: Muzeum Etnografi.czne w ToOI"UIlJiu, Ośrodek Ilt1ofo~,ma'cji i Ku1:lury P'olskiej w Berlinie. "Dziecko- w polskiej sztuce ludowej" Scenariusz i oprawa 'plastyczna: Aleksander Bla'chO'wski, 393 eksponaty. Eksp07.ycja: 14.12.77- 8.01.78 w Ośr·odku Informacjli :i Kultury Polskiej w BerJi.ni·e. Wspólorganizalor: Muzeum Etnog.rafic2lnC w T,()['U1rIiu, Ośrodek I'l1fonna.cj,i i Kul:ury Polskiej w Berlinie. Drezno "Dziecko w polskiej sztuce ludnwej" Scenariusz i opmwa .plastycT.na: Aleksaooer Bła'chowski, 393 ·eksponaty. Ekspozycja: 25.02- 15.05 w Museum FUIr Volk.skuil:Slt. Organizator: Muzeum Etnogra~'iczne w Toruniu. Plakat, katalog. Karl-Mal'x-Stadt "Mikolaj KO'Peru1Ji'k w o'cz.<Lch polskiich twÓl'CÓWludQwy,ch" Scenariu,",:i.: Aleksander Blaehowsk'i, 143ek&pOll1ia,ty. Ekspozy'cj.a: 24.08 - 16.10 w Stii.dtlische Museum. Clrganiza'lor: Muzeum Etno.graficzne w Toruniu. Lipsk "Polska zabawka ludowa" S'Ccnariusz: Anna Darnrosz, Toeres'a Lewińska, oprawa pla'sty'czna: Anna Kurzątkawska, 258 eks,ponalów. EkspozY'cja: 24.05 - 29.06 w Ośrodku I:nforma,cj'i i Kultury Pobkiej w Lipsku. Organizator: Pań's,twowe Muzeum Etnograficzme w Warszawie. Poczdam "Twór·czość ludowa OpoIs.z,czyzmy" SccnaI'iusz: Ewa Ba'czań~ka-K'llrek, oprawa plasty'czna: RyszaPd Kowal, 600 cks-I:Qnalów. Ekspozycja: 16.04- 25.06 w Muzeum Okręgowym w Poczdamie. Organizator: Muzeum ŚląSlk'a Opolskie·go Opole. �Kronika 414 Sonneberg "Bolska zabawka ludowa" Scenarirusz: Arma D.aml'os,z, Teres-a Lewliń'sJm, >oprawa p1astY<OZJ1a: AIl1JnaKurzątkowsk,a, 258 eksponatów. EkoSlpo'Zycja: 1.08 - 22.08 w S.pielzenl?/museum Scmneberg. Organu'zutor: Raństwowe MuzeUJm Ebnografic2'Jl1ew W'arlsz,awie. Wandl>itz "Dziecko w PQlsklej sztuce ludowej" Scenariusz li <lIpT<łWa plas,tyczua: AJ.eksander Bł-alohowski, 393 ,eks.polnaty. EkspocZycja: 3.06 - 9.12 w Muscum der Ag.raren Produ:ktikrafte WandlMz. Organizator: Muzeum Etnogr;arioczne w Toruniu. Wei;maT "M:ikołaj Kopernik w ccz.ach j::olskieh twÓI'CÓWludowych" Scenariusz: ALeks-ander Bła.chowski, 143 ekSipon1aty. Ekspozycj,a: 2.04 -10.07 w Stadtmu:seum :iJll Woimar. Org.anizator: Muzeum E,tnog.mficme w Toruniu. JUGOSŁAWIA Lublana "Ludowe zdobnictwD w drewnie na Sląsku" Soenariusz: BaDbara BazieLioch,oprawa .plas'ty,czna: Marian Labuda, 201 ,ekspolliłtÓW. Eks:pozy'cja: marzec-kwiooień w Slovenskim Etnografskim Muzeju w Lublalnlie. Org.aIllJi'za1tor:Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. ZiU.grzeb "NaiWiITi77" SCerKl;ni,uSlZ li oprawa p.Ja:srt;yc2'Jl1a: Aleksander Jackowski, 21 'eksponatów: Eks'pozycja: 24.06 - 5.09 w Galerije Gradu Zagreba. Organizator: Pallstwowe Muzeum Etnol?lraficzn·e w Warszawie. MEKSYK MexicD City "BoLskie rękodzieło ludowe" Scenariusz i oprawa pl.asty'cZJna: M. Jenner, konsultacja: Dalnuta Tracz, ok. 200 ekspona,tów. Ekspozycja: 1.11 - 21.11 w Ambasad:ZJie Polskiej w Meklsyku. Organi'zator: 81półdZlhelin1ia Pralcy Rękodzieła Ludowej?io i Artys:ty'cznego im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. PORTUGALIA Lizbona "Polska wtuka l'udow,a" oprawa plastyczna: Halhna Olędzkia, 842 eksporLty. Ekspozy-cja: 7.11 - 28.12 w Lizbonie. Orl?lanizator: P.ańs,twowe Muzeum EtnograJii'cznc w Warszawie. Scena,riusz RFN "Dawna po,lskasztu:ka ludlOwa" Soena11iusz i opr,awa plas>tyc2'Jlla:Halma Ol<:dz:ka, 308 ·ekspcma.tów. Eks'PO'zycja: 5.06 - 7.07 'Vi: Museen der Stadt Recklingharus,en. Ol'~anizato:r: Pań,s,twowe MuZ€UlmE:t\nografic;zil1ew Warszawie. �415 Kronika SZWAJCARIA ZUrich "SZJtuka ludow,a z Po1skJi" Scena.riusz: AJrma Ku rzątk'owska, Si.ng'rid Bar:ben, opmwa iploalsitycZJI'1a: Rene Gaum, 3512 'ekslponatów. Elmpoz}"Cj,a.7.12.77 - 5.02.78 w Muzeum BeHerive w Ziir:ichouoraz 'ok. 20 .ek'SlpoIlCcltóW w Galerii Nioohne Bon W Zurtichu. Or·gail1Ji.zator: Poań'stwowe M'uzeum Etnogr·af:l'cZlnew Wans='wti.'e. K'3'1Ja1og,plakalt. SZWECJA Herby - Lund "Polska zabawka ludowa" Scena'!1i'usz: Anna Da'mros'Z, Teresoa LeW'iń'sJm, oprawa p1a.so1yczna: Anna Kurzątk'owska, 258 MSlpOnatów. EkJspazycja: od 1.12 w Muzeum Ku1turen Lund. ZSRR Kij ó w "Polskie stroje ludowe" Scenalriusz ,i oprawa plastY'czna: Barbar,a Kaza:nowska, J'adwiga Koszutska, 600 ekspoll'lla,tów.Ekspozycj,a: 19.04 - 1.05 w Galerili Artys'tów Malarzy Ukrainy. 01',ganirotoII': Pań'SJ1Jwow€Muzeum Etnografti.cz;ne w Wiarsza wie. "Szt,uka ludowa PolSIki półnoon.ej" Scena!r~usz i opmwa .pla\>ty'czn.a:Ba!rba'w Koa:z:anowsk,a,ok. 300 ,eksporutów. Ekspazy,cj'a: 16.09 - HUO w PolskJim KOIl1JS,ulac:ie w Kijowi€. O~gall1li'ro.tor:Państwowe Muzeum Etnogr.aficzne w W'<:lrswwre. Z m:alteri.ał,ów ODHE Oiplracowała Iwona Wiktor MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU W LATACH 197'6 - 1977 Rok 1916 PRACE ETNOGRAFII MAGISTERSKIE U.niwersytet Jag'ielloński Kraków BUJNOWSKI Jacek, Koompos,esorat Byłyoh Urbarów pod koniec XIX i w XX wieku w Jurgowie nJa Polskim SpisZlu. Funk,cjonowall1lie kompoSlesora,tu, dr Z. Biały. DANCZYSZYN Maria, Odzież ludo'W,a we wSlialchJurgów, RZlepi'ska, Czaa:-na Góra na Polskim SpilSlzu.Próba an.alizy s'emioty,cZlnej, dr Z. Biały. KAFEL Benedyk,t, KontalMy Cy,ganów z Cza'Mej Góry na ,P'olskJ~mSpils,ZiU, dr Z. Biały. KRUPA MaI1ian, Komposesor,at Byłych U:r'barów pod koniec XIX i w XX wieku w Jurgowie Ina Spiszu p{)I~skim,dr Z. Biały. MAŁETA ALicja, Kami,eDiDJCl meźha ludowa z okOQlicWieliczki, Dobczyc, Myślenie, prof. dr R. Reinfuss. RZONCA Emilia, W,idowi:s.ko obrzędowe "M'ikołai" ~ "BaSltuszków" w Slpołeczności wsi Bukowiec w Beskidzie Slą.skim w XX wieku, prof. dr J. KliJmalSZ€wska. �416 Kronika SIWEK Lucy.rua, Obrędy i zWY'czaje WJieroudziieCJięcegow Choboci~, prof. dr J. Klim-aszewslm. SZ.FJFER A11ina, ~radycyjn,y teatlr ludowy w je~o Śirodkach wymzu artystycznego i zmaczen!iJUna ,przykładZIile "Herodów" z okolac Kr-ak'owa, pDm. dr J. KlimaszeW1ska. WOJTKIEWICZ ZenOlll, Bowia.ty: brzeski, dąbrowski i t.aI'./1IOwsk;j w publikacjach etnografiCZlIlY'chdo r,oku 1974, prof. dr J. Klima-sz~ska. Uil"L'iwerSiytet Łódzki - Łódź KABAT-DOMINIAK Ewa, Anala'za sltrukitury diramatY'cznej obrz<;du na podstawie "Herodów", doc. dr hab. B. Kopczyń'ska-Jaworska. U n i w e r s y ,t,c,t i m. A d a m a M i c k lie w i c z a - P ° z :n a ń ruchu społeczno-kulturalnego Mari,a, BE'IMCIK Ja'cek, Uwapunkowarna w Wielkopolsce na przykladzie społeczJllioś'ci miejskJiej Środy W~€lkopolskiej i wiejsk[.ej Pięczkowa, pro-f. dr J. BU'l'szta. BERO Marek, Wkład Leona Bar~ezewsk.iego do poznania kultury ludów Azji Środkowej, dQc. dr hab. Z. Jasiewicz. BŁASZKIEWICZ Bogdan, JOŹWIAK-BARTOSZEWSKA Jolanta, Uwarunkowania ruchu slpołe'OZm'O~kultura!Jn,eg'O w Wie~kop'OJsc.e. Na 'przykładzie społeczności -miasta K;oła li wsi Ba.J::iiak,prof. dr J. Burszta. GRAD Jan T,adCl\1sz,Osobowość kulturo-wa ,chłopów małopolskich. Wybra'ne zagadnienia, -prof. dl' J. Burszta. GRAD T,eJI'·esa,W-kład Karola Bohdanow:icza w 'po7lnan:ie ludów Azji Środkowej_ doc. dr hab. Z. Jasiewicz. HAŁA,DUDA Marianna, MAJCHRZAK Stanisław, Uwarunkowania ruchu społeczno-kulturalnego w Wielkopolsce. Na 'przykładzie społeczności miejskiej Krobi i W1iejskiej Pudlis'zek, prof. dr J. Burszta. MARCINIAK Maria, Bronisław Grąbczewskii jego wkład w poznani,e kultury ludów Azji Środkowej, doc. dr ha-b. Z. JaS'iewicz. NAMYSŁ Ewa, ZIĘTEK Ryszard, Uwarunkowania ruchu społeczno-kulturalnego w Wiielkopolsce. Na przykładzjie społeczności miejskiej Trzci'anki i wiejskiej Białej, prof. dr J. Burszta. STRZECHOWSKI Mi,eczysław, Wkład Wladyslawa Mass0.lskiego w poznanie kultury }udów Azji Środkowej, doc. dr h<:l!b.Z. Ja,siewi,cz. BEBA U,niweTsyte'tWarszawsk1i - Warszawa CHOMICZ Kinga, Koibieta w społ ccZIl10Ś ci Indii. Wzory z.achowań na podstawie literatury starożytnej, pDOf.dr Z. Sokolewicz. CZERWIŃSKI Tomasz, Zagr,oda i zmiany w Zlakres'ie jej funkcji we wsi PiętkJi od k·ońea XIX wieku do -chwili abeClIlej, pr-o.f. dr W. Dynows,ki. DERLATKA Iwona, Zakres społecznego uczestnictwa wobrz<;dach J"odZlinnych u Imuzułmanów polskirch, prof. dr Z. Sokolewicz. HA.JEK-iWŁODARZ Anit1la, Źródł.a ideo.}ogJiliregionalizmu podhalańsk,iego. prof. dr W. Dyno-wski. JAKUBOWSKA Longina, Ormiań'sk'Ćl grupa Aug i jej funkcje (XIX wiek),pro'f. dr W. DY'll0wski. KOSIBA Grażyna, Podstawy ;i aspi,ra1cje młodzieży wiejskiej na przykładzie wsi podwa'Tsz'3lwskiej, prot: dr A. KUlt['zeba-Pojn1arO'wa. �Kronika KRAKOWIAK Elżbieta, Funkcje IDodzinyw prooesie socja~iza'cji dzi'ecka na przykładzie wsi Piotrowioe, prof. dr Z. Sokolewkz. PREWENCKA Grażyna, Stosunek ludności wiejskiej do pra'cy na przykładzie dwóch wSli: Gromin woj. cie.c:hanowskie i TrZieśn:iów woj. kT'ośn!ieńskie, prof. dr A. Kuirzeba-Pojnarowa. SADKOWSKA Ewa, Problemy adapta1cji Ispołeczno-kulturowej ludnośoi napływowej we wsi WyszembOTk woj. olsztyńskie, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. WŁODARZ Stanislaw, Kris jakochrakterystyczny element kultury indonezyjskiej, prof. dr W. Dynowski. U n i we r s y t et im. Bo l e s ł a waB i er u t a W ro c ł a w DZIUROWICZ Małgorzata, Podstawowe zasady etyczne wielkich religii Wschodu, doc. dr hab. E. PlieLraszek (prof. dr A. L. Godlewski). Gl'.WLIK MałgOTzata, Urządzenie i funkcjonowa'nie wnętrza mieszkalnego we wsi Zachowice, doc. dr hab. E. Pietrasz,ek. GORNY Lech, Instytucja cZJarownika Indian Prerii, doc. dr hab. E. Pietraszek (p,rof. dr A. L. Godlewski). KMIEC Olga, Tradycyjne budownictwo ludowe we wsiach: Wólka Duża i Łąkie na Ziemi Dobrzyńskiej, doc. dr 'hab. E. Pietraszek. KULIJEWICZ Krystyna, Wierzenia religijne wybranych społeczeństw zachodnioafrykańskich: Aszalnti, Joruba i Fon, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). KUNKIEWICZ Stanisław, WykorzystaTIlieczasu wolnego od pra'cy !przez młodzież pmcującą Gryfowa Śląskiego, doc. dr hab. E. P!ietraszek. MIGAWA Bogusł'awa, Produk1cyjne zajęcia kobiet windywidualny,ch go.spodarstwalch rolnych wsi Zachowice, doc. dr hab. E. Pietraszek. NAROWSKI Piotr, Przedmioty kultu religijnego w zagrodzie chłopskiej (na przykładzie wsi Zachowice w gminie Kąty Wrocławskie), do'c. dr hab. E. Pietraszek. NAWALANY Jan, Determinanty i przejawy więzi sąsiedzkiej wśród mieszkańców ulicy małego miasta, doc. dr hab. E. Pietraszek. POCZATKO Marek, Kopieniactwo Oceanii ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Gwinei i Wysp Trobriandzkich, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). WIETESKA-LIS Jolanta, Symbole i mity w sztuce Australii i Oceanii, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). PRACE DOKTORSKIE· Un;iwersytet Jagielloński KANTOR Ryszard, Recepcj,a i funkcje artysty'cznej twórczości ludowej na Polskiej Orawie w drugiej połowie XIX i w XX wieku. BroImotor: prof. dr J. Klimas!zewska. Praca poświęcona jest zmianom funkcj:iartystycznej twórczości ludowej na polskiej Orawie w c1iągu minionYich 100 lat oraz jej ,recepcji w środowiisku wiejskim. KWASNIEWICZ Krystyna, DorocZJne :i rodzinne zwycZiaje ludowe wobec współczesnych procesów przemian. Studium ,monografkZJne wsi Niegoszewke w woj. krakowskim. Promoto'r: prof. dr A. Kutrzeba-Pojna'rowa. * W wykazie pmc dokiorskiich za 1974 rok, "Lud" 1976, t. 60, s. 352 - 353, pomyłkowo zostały umieszcZ!OlI1!e pra,ce Iwony K'abzińskiej-Stawarz a Andrzeja Stawarza, któI1e są pralcami magisterskimi wykolllan)'lmi na UW w 1974 roku. 27 "Lud" - tom 63 �418 Kronika Konkretne Irozważania Ipop,rzedZJono skrótO'wyun opisem walfUnlkoÓw-geogmflcZII1ych, hiistory'cmy,ch i .społ-ccz:nych, pod k,tóryoh wpłYWillIl kSZJtaltowała -się kultura lud-ow.a p<ilskiej Orawy owz zarysem tradycyjnej twór,czości ludowej (glównie plastyki i wybranyc,h działów folk].o.ru). Anaóhza WpłyWiU gos'r;odaTcz'o-sp'ołecZ'ny{~h,i kultur'owych !pr2Jemian, k,tóre d'ok,onały .sIi.ęna p<ilskliej Or.awi-c w okresie Imiędzywojelllnym, na t.r.ady,cyjną iwó.rczoŚć ludo'wą dały auiOO'-o'WIi pełną podstawę do wyczerpującej oharakt'erys,tyki wspókz:esnej twórczości ludowej na~ntcrcsującyrn go teren.i,e. P'rzedmiote>m prroacy l'>ą zwy'czaje dor'olcZJneli rodZJinne mieszkańców r-obo,tniczej 'Nsi podkra1kowskiej, Niegos:zJOwi'ce.Główny .nadsk 'poł'o'ż,ono na przebadanie p:rzemian za,chodzących w 'tej sferZJe kultury w okl':esie od przełomu XIX/XX wieku po dzień dz:i.siejny, ze sz:czegól:nym uwzględnieniem procesów ekonomiczno-społcczny'ch dokonują'cych się w okresie PoLski Ludowej. Przestrzennie ścisłą płas-ZJczyznę porównawczą .stanowią Ip'Oz-cs'lalews-ie 'WIchodząoe w -skład ,tej .samej gminy (Rudawa). Wy<:h<Jdząc 'od założeń teorety1cznych i metodologicznych związanych z problematyką badań nad :z;wy<czajami ludowymi, w częśoi empiry-czncj (do kiór'cj załączony j'est 'obszermy <:!In€ksmateriaŁowy) _!'Q-z'budowanesą ko.Jej'no pr-o,blemy dolyczą'ce modelu zacbowanli'a zwyczajowego-, kryieni-ów kla:s,yfiKuc}i zwyczajów oraz podłoży . i czynnlików war-unkujących przeoobra-ŻJe!l'1ia za,chodzą'c€ w tej dziL'<lZJiniena przestrzeni objętego bada!l1liarni,cz,a:sokresu. SPISS Anna, Dzieje elno-grailiczJllego muzealnidwa skanscn,owskieg,o w Europie .. Promolor: prof. dr M. Gładysz. W pm,cy omówiolI1Y j.est rozwój his,tolfyICZJlly, zna'czellJi,enaukowe i s'połecz:ne etnografi,cZll1'ego muzealnlidwa Slkaonseno'Wskiego w Europie, począwszy od pli-erwszy,ch prób twolI'z€lI1:iakole:.~-cji starych budcwli ludowy,ch w II polowie XIX wieku aż po cza'sy wSlpók'zeJSm,e.K,olejno więc 'olmów!i-olI1yjest pr-oces tworz,cnia 'Się i r'o-zwoju muz1eów skansenows·kJj,ch gromadzą'cych wytwory !kultury przcdrndustrrialncj wraz z ,określenliem l'oli jaką pełniły one w żyóu spolecznym i 'nar-odowym poszcz-ególnych państw europejskich, struktuna i 'or,ganiza'cja s,kansenów, moLody realizacji założeń naukowy'ch oraz niektóre techniczneza-gaJdllJi,cnia tworzenia obieklów muzealny'ch. Zaprezentowa,ny jes't równi'eż dowbek ,naukowy muzeów skan'scnowskiich oraz prowadzona przez nie dzialaLno-ść dydaktyczno-,oświatowa. TY.LKOWA Danuta, Sjp{)'sobyZidobywamia i użytkowalllia wody we wsiach Beskidu Śląski-ego. Promotor: T:Q'Of.dr M. Gładysz. Praca ma na celu 'pr.ZJeśledzelI1i'e ipl!"zemlianw sposobach zaopatrywania s1i<:w wode:: o.raz w formaoh jej k'on'S'umpcj,i z uWZJględUliC!l1liem ,przy'cz)'lJl warulI1kujący,ch wprowadza.nie i przyswajanie innowacji. Punk·tem wyjściowym 'Powyższych rozważ,ań jest pr.z,ełom XIX -i XX wieku. W -ZJakr.esli'e zaopa,trywail1!ia 'siG w wodę uwzględniono zarówno umieję1Jnoścli wykrywania wód pod:uiemny'ch, jak też wys'tępujące 11<1 tym <teren'i,e'l"odzaj-eujęć wody, k'tórych liloo,śći oha'rrakter zdetel'lminowanc są 10k<:lnymi warun,kami Ihydrorgeo'].o-gi'cznymli.Omawiając zag)adnlieni'a dotyczące konsumpcji wody, zwrócono uwa,gę na jej ZII1aczeniew dziedzinie zwyczajów, obrzędów oraz w sferze wireIlzjeń. Uniwers.ytet i ,m. Ad'arna Mick:iew-ircza Po.znań BUKOWSiKA-FLOREN"SKA Irena, W:spółczeslllJa twórczość pLastycZll1la śiI'odowliska roootmiczeg'o w rejonie GÓmoślą.skJi,eg)o,Oklfę.gu Przemysłowego oj Ry'bnkkiego Okręgu Wę-glo'wcgo - na przykład-ZJie rzeź'by. Promotor; [lifO£.odr J. BursZJta. �Kronika 419 Praca sta,O'oW1ipróbę przedsbaW1ieniJa:nieprlOf€lSjOlrlalnejbwórcwśC'i plastycznej "', wybranym środowis'ku. W centrum uwagi autorki znalazł się przede wszystkim n:zultat dzj'alalnośc'i twórczej, t,o jest fZJeżba w węglu, natomiast sylwetki twórców oraz środowisko inspirujące i odbierające dzi·ałaniaartystyczne stanowią tło jej rGzwiązań. Praca jest wyposażona w bardzo bogaty materiał ilustracyjny. ŁOS Henryk, Kowalstwo wiejskie dorzecza GÓTIlej Warty i Lidzwarty w procesJie przemian pod kOlnie'cXIX i w XX wieku. Promotor: doc. dr hab. Z. J,asiewicz. Przedmiotom pracy jest kowalstwo pojmowanie jako zajęcie zw.iązane z nadawaniem 7k1mierwrrlych form przedmiotom staloowym i żelaznym poprzez ude,rzani,e w nie mlo,tem. Autor o'mawia ró!\vnież inne, 'poza kuci,em, teochnik.iISltiO'SOWane w kuź-, niach wiejsk,kh. U n i wer s y t e t i m. B o I e s ła waB 'i e r u t a W l' o c ł a w KŁODNICKI Zygmunt, Reliktowe formy transportu nasobnego ,i 'ręcznego w kultu-o r2ch ludowych Środkowej Europy. Promotor: prof. dr J. Gajek. Celem pracy jest analiza reliktowych fOoI'm;przanoszeni,a dężarów i próba określer;ia ich roE na po.sz·cze.gó1ny'cheta!pach rozwoj-u go'spociapczego- ludów Śr.odkowej Euro.py. Praca składa się z dwóch -części. W cz<;śd pierwszej omówiOno zależność' form transportu n;czmego ,i nas,obnego od s,topnia rozwoju gospodarki, począwszy OG ludów "ni'ccywiliZJowany,ch" (przyklady z ojJl1nychkontynentów), kończąc zaś na kultura'ch ludowych Sl'odk,owej Europy. W rczęści drugiej omówiono śmdk;i i sposoby przenoszel1lia ciężaTów w tr,ady,cyjnej gos.pociarce wiejskiej Swdkowej Europy. Poslugiwarn.ie sic: w pracy metodą kartograficzną pocaągnęłoza sobą poglębii'enie systematyki .naorzędzi i spooso'bów transportu. PALUCH Adam, Zamierzoneokaleczeruia ciała i ich znaczenie w kulturze rdzenil".ye'hmieszkańców Aruskalii w XIX i XX wieku na ,tle .porównawczym. Bromoto'!': prof. ·dr A. L. Godlewski, doc. dr hab. A. Dygacz. Celem pracy jest wykrycie związków zachodzących między konkretnymi formami okalcczeóa ich miejscem i znaczeniem w kulturze. Technika, forma i funkcja okaleczeń ukazane są w aSI:ekcie porównawczym, na tle innych kultur świata. W pracy zawarte Sci rówruicż infor;macje o środowisKu naturalnym, w którym żyją rdzenni mieszkańcy Aus.tral,ii, ich pochodzeni'u, strukturze antropologicznej, języku i warunkach spolc:czno-gQspodar'czych. ROIVIANSKA Henryka, Ballada ludowa ,o siostrze trucicieloce. Folklorystyczne studium porównawcze. Promotor: doc. dr hab. A. Dyga'cz. Fra,ca pc~wil;'eo'na jest balladzie o s.iostrze trudcieIce brata, należącej dD cyklu ballad o kobietach trucioCielkach. Autorka wyznacza za,sięg tery tor ia lll1'y analiwwanego utworu, wykazuje jego zróżnicowau'ie tematyczne i f,o'lima.Jnc,wy}aśnia genezę, procesy migracyjne i integracyjne. W aneksie jes;( około 400 wariantów ballady pochodzi\'cy,ch z obsza.ru SI'owiańszczyzny oraz Rumunii :i Litwy. I n s t y t u t H i s t ,o r.i i K u l t u r y M a t e l' fia l n e j PAN - War s z a wa DROZD-PIASECKA Mirosława, WS'PóJ.czesll1cZJmiany tradycyjnego 'stosunku do, ziemi. Studium wybrall1ych wsi 'pow. otwockiego. Promotor: ,prof. dr A. K'utrzeba-p.ojnarowa. 27· �420 Kronika Praca omawia 'pro'ble:mal1ykę :lJmi,anpostaw ludnoś"Ci wiejskiej w ,s.tosun.ku do 'Ziemi jako własnoś,ci i Woa~sztatu plI1a'CY w kilku wSlia,ch południowo-wschoclniego Mazowsza w okr'es·ie O'statniego IDO-lecia oraz od,twarza konkretne zachowania, które Eą efektem ty'ch postaw wraz z czy.nnika!ffii je determinującymi. W swych rozważaniac,h autorka nawiązuje do obowiązujących ak,tów no~matYWll1ychi przepisów szczegółowych, którym chłop jako właściciel ziemi mus'iał się podporządkować oraz analizuje procesy sądowe "o 'Ziemię". PRACE HABILITACYJNE U n 'i w e r s y t e t i ,m. A d a m a M i c 'k :i e w i 'c 'Z a P oz n a ń SZYFER Anna, Prz;emiany społeozno-kulturowe na wsi wa,pmińskiej w latach 1945- 1970. Praca poświęcona jes.t przemianom 'kultury wsi wanmiń'skiej w minionym 25-lec';u. Obserwacje i analliz'a ZJmilandotyczy więc okresu zamklnięte~o, który charakteryzuje sięspecy£iczną s,t'rukturą ludnościową. Szczegółowa analiza sytuacji kulturowo-społecZJnej w:Sli w,armirl1skiej pozwoliła autor,oe ona określenie mechaniZJmu i przyczyn zaohodzący'oh Zlmian oraz u;moż1iwiła w.skazanie drogi rozwoju kultury wsi tego regionu. Rok 1977 PRACE MAGISTERSKIE U:n i wers y t e t Ja.g i e I I o ń s k,i K l" a k ó w BENAL Ewa, Funkcja matrymonialna obrzędów dorocZJny'ch w Czarnym Dunajcu, prof. dr J. Klimaszewsk.a. DZIER2EK Barbaro, Zwyczaje i obrzędy doroczne w życiu wsi ws.póJ.czesnej na przyklad:lJi,e K'OIl1,iakowaw BeskidZlie ŚląskiJm, prof. dr J. KL~maszewska. FIJAK Zbigruiew, Analiza systemu wymiany daJf6w (na przykładzie wybranej 9polecznoś'ci lokaLnej Podhala), prof. dr J. Kl,imas,newska. FIRLA Wiesława, Wnętrze domu a sposób życia. (Studium na wsi Sucha Górna l1a Zaolziu), proOf.dr J. Klimaszewska. GODECKA HaLina, Zarys muzealnidwa etnogmflicznego na Śląsku Cieszyńskim na tle proocesów kultunowo-!l'1ar,odowcśdowych, 'prof. dr J. Kl.iomaszewska. KSIĘSKA Anna, Ośwdek gar:ncaroki w Rędocinlie, prof. dr J. Klimaszewska. MŁOCEK K.ysl1yna, K'S'2'Aa~towanlie się państw plem~enlilY'chw okresi.e przedkolouialonym na teren·ie dzisiejszej Zambii, dr L. Dzięgi'el. NOWAK St.alil~sław, T'Cif'aipialudowa w Czarnym Dunajcu ze sz'czególn)'lm uwzględnieniem osoby leczącego, proof. dr J. KllimaszewSlka. TURSCHMID SOIl1ia,Zdobnidwo w żelazi'e onoatererui'e polskiej Orawy, pro,f. dr J. Klli,maszewska. STWORA Wojociooh, Problema,tyk'aetnografoicznych wystaw stałych oraz konkursów i wyst.aw pokonkursowy'c,h or.ganiZiOwany'chprzez wybrane placówki muzealne województw: n,owoLSądeckiego i bielsko-bi'ałogo (w latach 1950- 1977), prof. dr J. KlJim.aszewska. Uniwersytet Łódzki -Łódź BOGURAT Wiesława, Funk.cjei nola T'egi'OIl1alnegozeslpołu ludowego w slpołecznośd lokalnej (Ina przykładzie "Regionalnego Zespołu Plieśni i Tań,ca" Gminnej �421 Kronika Spókhielni Swrnopotmoc Ohlopska w Rzeczycy), doc. dr hab. B. Kopczyń-ska-Jaworska. GAUL Jadw,iga, Wplyw pra'cy w zespole f.olklory.Slty,cznyrn n.a życie rodziny wiejs,k,iej na przykladzie LJipiec Reymontowskich, doc. -dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. KLOPOTOWSKA Ka-talfZyna, KODicer;cja 'kultury Leslie A. White'-a, doc. dr hab. B. Kor;czyńska-Jaworska. MARKIEWICZ Grażyna Ewa, Zmiany struktury i, funkcjli domu wi1ejski,ergookohc Gluchowa, doc. dr hab. B. Kopczyń-Slk.a-J'awOiI'ska. NOWICKA Ha,nna, Rola i wartość Ilnetody autobi.ogroaficz:nej w -badaniu -osobowośd ,j kultury, do'c. dr <hab. B. Kopczyi1ska-Jaworska. RUDAWY Anna, KultuTow<l 1'Ola r-e~ionalnego stroju ludoweg,o z oko.lj-cWysok'ienic, dc-c. dr hab. B. Kopczyi1ska-J-<lWODska. SULIGA Jan, Obrzt;dbUidovJY domu 'w Indiach SltaTcżytnych w świetle nak.azów religijnych, do'c. dr hab. J. Kucharska. Sl'WINSKA KTystyna, Widowisko "Wesele Bory.ny" - elementy autemty,cZJne i zapożycz-one, do'c. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. WRONSKA Mari-a, Etnogeneza wyspy Sulawesi (Celebes), doc. dr hab. J. Kucharska. U n li w e r s y te t i m. A d a rn ,a M i c k lie w i c za - P oz oil -ań DRZEWIECKA ~nllli1, Etnologia w Szwecji. Od "badania żyoia ludu" do współczesnej etnologii, prof. dr J. Bur.szta. KAMINSKA Ewa, FoJikloT pa:mięt,any a iPra:ktykowany we wsli Modrze, prof. dr J. Hur,szta. KOLASA Mona, Hi/stona .e1JnografiJiw Austrii li jej współczesne p~oblemy, prof. dr J. Burszta. OSTROWSKA Maria, Literatura loudowa a kultura i życie społ,ecz:ne Mongołów Chakha 'i Buriatów, prof. dl!"Z. Ja'SieWli,cz. OKONIEWSKA Teresa, Kobieta w ży1ciu 'spolecznyun li kulturze społecznoś'ci lokalnych śrcdkowego li półno,onego Afgan.is-tanu, prof. dr Z. J'as'iew~cz. PAŁKA Jan, Rybołów,sltwo jeziorne we WS'PókZJeSil1yrnżyóu mieszkańców wsi Sarniny na Ka-szubaoch, prof. dr J. Bu-liszta. SZCZEPANsKI Matrok, Regio!l1<a1nezjawiliSIka foilk.liQlI'yrzJmu. N.a ptrzY'kladZiie Pałuk. _prof. dr J. Burs:zota. SZOPKA Teres.a Ma'I'Iia, Regionalna etnologia s~ocka. Rozwój -historycmy .i ws>pół-czesne problemy, prof. dr J. Burszta. UniwersytetWar-szawskJ - Warszawa CALA ALINA, Stosunek do ObCOiŚ,e:i w kulturze wiejskiej, prof. dr ~nna Kutrzeba-PojnarO'wa. DOMANSKA-KUBIAK Ir,ena, Wegeta'cyjny sens chodzentia 'PO 'kolędz.ie z unaszkarami i z He<rod,wm1,prof. dr Z. Sok ole w icz. FILIPOWICZ Anna, NOI1rny mo["-a1nefun.kcjo'ill\.lją'ce we w_SJpółcZ€lSll1ej 'l"Qdzina-ew'i-ej-skiej, 'Prof. dr A. Kutrze<ba--Pojnarowa. KALINOWSKA Danuta, Użytkowanie 'Wybranycih p'l"zoomiotów k'u'l1!uwe współczesnej kul,turz.e ludowej, prof. d'r A. Kutrzeba-.Pojnarowa. KUBIAK Krzy.sztof, Swięt'ojm~Slka ,głowa - przyczynek do badań nad obrzędowośdią, prof. dr Z. Sokolewi,cz. �Kronika -422 KUNICKA Barbara, Organizacja przestrzeni w tradycyjnych wyobrażeniach ludowych, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. NOWIK Ma łgo r-z.ata , Miejsce :i rola komizmu w ży'Ciu społeczności wicjskiej na przykładzie wsi Trześników woj. krośnieńskiego, 'Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnapowa. REG ULSKA Elżbieta, Problemy kulturowo-spoleczne ludności łemko·wskiej na terenie Dukielsz.czyzny (antagonizm .ia'symi1acja), prof. dr A. Kutrzeba-Pojn.arowa. ROGlJ1.SKA Grażyna, Obraz współ'czesnego aTtysty ludoweg,o 'fi·a ,podstawie kelllkursowych pamiętników twórców ludowych li próba jego konfrontacji z wizerunkiem artysty wiejskiego XIX wieku, prof. dr W. Dynowski. SAPIŃSKA Alicja, Wpływ zmian społecznych na kształtowanie się tematyki współczesnej rzeźby ludowej, prof. dr W. Dy;nowski. SEWERYN Andrzej, Paulina Hołyszowa -poetka ludowa Chełmsz,czyzny. Monografia twórcy, 'prof. dr Z. Sokolew;icz. 'TOMASIK MQIJ.;j.k a, Maskii Afryki za·chodniej w zbi'ora,ch Muzeum Elnog;rafi.cznego w Sz.czeciInie, prof. dr Z. Solwlewj·cz. :ZIELEZIŃSKI Adam, Scinanie śmier,ci w Jedl,ińsku - obrzęd czy widowisko?, prod'~dr A. Kutrzeba-Pojnar.owa. U nii w e r s y te t i:m. B. B iie r u t ,a W:r {)o C ł a w CHOMIAK Danuta, Zwyczaje ludowe na Opolszczyźnie od Zapustów do Wielkanocy w świetle źródeł publikowany'ch i rqkopiśmiennych XIX i XX wieku, doc. dr hab. A. Dyga'cz. CZYZEWSKA Alicja, Tradycyjna obrzędowość świąt Bożego Narodzenia na K'ujawach i jej WspóIcZiesne przemiany, doc. dr hab. A. Dyg.acz. JANUSZ Krystyna, Tradycyj,na kultura s.poleczna ludności cygań:skiej w Koamiennej GórZie, doc. dr hab. A. Dyga1cz. MĄCZYNSKA Anna, Wspókzesne ludowe zabawki drewniane na Zywiecczyźnie, <lac. dr hab. A. Dyga·cz. POŁTORAK Zbigniew, Rybołówstwo ludowe dorzecza górnej Odry na Śląsku Opolskim, doc. dr hab. A. Dy,ga·cz. ROZYCKA Katarzyna, Obrzęd inicjacji w Indiach Starożytnych, do·c. dr hab. A. Dyga'cz. PRACE DOKTORSKIE Uniw·ersytet Jagielloński Kraków ROBOTYCKI Czesław, Tradycj.a, oby,c:z:aji 'moralność w środowisku wiejskim (studium ebn101ogi,cZJne wsi Jurgów na Spiszu). Promotor: ppof. dr M. Gladysz. Przedmiotem .pracy jest opis oby,czajów ,i poglądów moralnych małej społoczności. Podstawową kategorię anal'ityc.zną stanowi w niej pojęcie syndromalyczne "eto's", które w propozycji .autora obejmuje łącZJnie moralność w sensie neutralnym oraz obyczaj. Autor dokQll]uje ilu:s1tra,cji 'posZiczególnych Tela,cj1i modelu "etosu" i kszta1tują'cych je mechanizmów. HustI'1acja, ta dokonana na podstawie mater.i,ałów 'terenowych 'ze wsi Jurgów na Spiszu, jest :równocześnie opis.em etnologkzuym QCKOnanym z pr'zyjętej modeloowej 'peI';xpektywy. Uniwersytet Warszawskii Warls'za wa WASILEWSKI Jerzy S-ł'awomir, Rzecz li rY'tuał. Symbo·li~a czasu .j przestrzeni ci·e1mong<Jlskliej. Promolbor: .proof.dr W. DYIl<owski. w jur- �423 Kronika W pracy ZJawafita jest semiQty'CZJl1o-sŁ;rukturalistynna aonali:z:asymboliki ,tradycyjnego domostwa mongolskiego, j'u-riy, ,opar,ta na nnaterial,e Jterenowyim .zebr'alIly;rTI w ciągu kilkuleŁnkh 'badań w Morugolili. Autorr dokonuje interpretacjli wierz.eń szamanistycznych i lamaistycznych, stanowią,cych duchowe zaplecz·e jurty, analizuje podział przes,trz'enny jurty, rekonstruuje archaicZJl1Ysy'S'tem 'Po's.trz.eg,ania czaootprzeslrzenti jurty ze s'z.c?Jegó1nymuwzględnieruiem ruchu obI'otoweg<o oraz wydziela podstawowe kategorie określające trady.cyjny model św;i'a'ta. U n:i w c r s y t e t im. B. B·i e r u t a W:r o c ł a w CZARNICKI Józef Tomasz, Aspekt społeczny kultu świętej Barbary w ludo.wej tradycji gómj'ków .pol'skich. Promo1or: doc. dr hab. A. Dyg,acz. Społeczny ,uspekt !kultu św. Barbary prześledził autor w zarysie dziejów tego kultu ()Imz w pols:kic'h pieśniach ludowych z nim związanych. Praoa \Składa slię z dwóch 'czG~ci.CZ<;ŚĆpierw,sza po,święcona jest dziejom kultu barbórkowego w Polsce i w Eurropie. W częś·ci dru'giej, ukazującej ~ud{}wy kult św. Barbary na Iprzykladzi'e samorodnych ,p'ieśnii,fI(J',zpatrzono 'problemy ,sY'sitematyki, środki tr.:llnsmisji, pieśni obrzędowe i 'zwy,czajowe, Ipieśni :?Jawod-owe.Autor sta~'ał się wyklryć momenty genetyczne poszczególny'c,h utworów, zjawi:ska Imi·gracyjne oraz procesy przemian. OZGOWICZ Edwa["d, Motyw Chrystus,a F[",aSO'bliwego w PQls'ki-ej rzeźbie ludowej. Pr,omotor: doc. dr A. Nasz, doc. dr B. Gal·yga. Praca prz.cdstawia motyw Chrystusa Fra1sob1iwego w rzeźbie ludowej w drewnie, z uwzględnieniem Ha kultur'owego oraz hi'srt:ory,cznego, które walI'unkowało określony rozwój f.olrmy i idei tego tematu od czasów najdaWll1j'ejszy,ch do chwiLi obecnej. Bad<llIliami objęto okres od XVIII wieku po czalsy współczesn€. Z imatel1iałów ODIE opracowała Grażyna Ewa Karpińska IZBA PAMIĘCI WINCENTEGO POLA Od pięciu lut duała w Gdańsk'u-80,ba'E!'Szowie Iziba PkllillUęd Win.cenrl:ego Pola społeczna placówka okruj'oznawczo-kultuT.alll1Ja (adres: 80-680 Gdań's:k, ul. Tury:stycz.l1J>a 3). Powstał.a w 1974 T., zainicjowana dw,a lata wcześni,ej prrzez działacza gdańskiego, mgl'a Czesława Skonkę, który dotąd jest jej spirźtus movens. Upamiętnia 3D-lecie PRL,a jednocz.eśnie setną roczni'cę śmiel'·ci W. Pola ·i 100-le6e zorganizowanej turystyki polskiej. Ow przyczułek kultury, jedyny tego rodzaju w Polsce półnO'cnej, powstał w pięknym, lecz ogołoconym w przeszłości ze śladów kultury terenie, eksplorowanym nauk,owo prz.ez W. Pola w 1842 r. (rezultat powstalego w 1840 T. zjawiska hydrologicznego nazwał on Wisłą Śmiałą). Placówka znalazla pOp<lTCaespołeczeństwa i op,iekę władz, ,spr1awow.aną m. lin. za puśrednidw.em Rady Opiokuńczej. Nie ma jeszcze ustalon'ego sit.atu.tu. J·ej ,głównym celom jest gromadzenie ws'zystkiego, co wiąże slię z życiem i twór'czością W. Pola dlH zachowania w społeczeńs,twie pamięci a tym wielkim Poluku i roozbudzania zaJinteresowania jego dor-obkiem. Początk.i dziaŁania Izby były nader skromne. najmowało się nią dwó'ch działC1czy- wspomnJi.any Cz. Skon.ka oraz J<I[l. Bogucki. OwczeSiI1Ydyrektor mjejscowej Szkoły Poo\Stawowej, W,a<C!awG:rzalIlka, 'lidZlielił placówce gościny na czas odbywanych imp-riez. Stopniowo powiększ.ał się stan posi,adrania, klrąg d21iała,czy i sylm- �424 patyków Kronika oraz współdziałają'cy,ch organizacji. Izba dopraeowała siG 'oryginalnego przejawu swej działalnQści, tj. urządzanych okresowo tzw. seminariów krajoozn.awczo-kultu:ralnych lub ,,'spotkm'1 sobieszewskioch" z udziałem zazwyczaj 40 - 50 <os'ób,z dość uroz.maj,conyJn programem, który stal siC;ni·ejako tradycją. Składa się :nań: ur,oczys-ie zagaj'enie, ;ref.eralt te.matycz,ny (powierzony .naukowcom), wyrażeni'e tiZnaULa d;z,i'alaczom (lIlagrooy, dY'plomy), ;zwiedzenie nowej ekSlpozycji, obrady Rady Opiekuń'cz.ej, wycieczka 'pies.za brzegiem morza. Referaty, jako trwałe przy,czynki do wiedzy na określony .temat ~ działalności Izby, .przewaŻIlie są pubhk'owalne. Semlinalria 'U11f'wa'1anesą okohcz[lO'śóawymi zaproszeniami i pam.iątkowymi graf:ikiami. Dotychcz,as odbyło 'się 9 seminariów i 'imprez:6 X 1974 z okazji otwar,cia Izby, 16 III 1975 n1. W. PoL jako poeta (ref. prof. dr Andrzej Bukowskoi), 9 XI 1975 nt. Zasługi W. PoLa w dziedzinie geografii (ref. prof.dr .Jerzy SzukaIskil, 22 II 1976 powołanie Rady Opiekuńcz,ej, 19 XII 1976 nL Zasługi W. PoLa w dzied<.inie etnografii (ref. dr Longin Malickii), 27 XI 1977 nt. W. FoL a Warmia i Mazury (ref. doc. dr Janusz Jasiński), 30 IV i 10 XII 1978 narady Rady OpiekuJ1czej w·spóln.ie z Polskim Towarzys'twem Turystyczno-Krajoznawczym n.ad rozwojem Izby, pro'gramem działalności i in. W lutym 1979 r. odbylo siC; kolejne "spotkanie sob[eszeWiSkie" 'Pt. Góry poLskie w życiu i działaLności W. PoLa z referatem tytułowym opra,cowanym przez dr Marię Pelczar (tekstem referatu zainteresowala się redakcja "Wier,chów"). W impreza,ch współdzi:ałały i 'U'czerstni'czyły różne ofiga'll:izacj.e i zakl,ady: Polskie Towarzysrtwo Turystyczno-Krajoznawcze, Stocznia Gdańska, Klub "Gościniec", Komitet OsiedlQwy, P'olslk;i'eTowarzy.stwo Geograficzne, Polskiie Towarzy.stwo Ludoznawcze, TlOwarzy••two Pomorsko-Kaszubskie, Polsk,i Związek Motorowy, szkoly, prasa i lin. Od maja 1975 r. Ipatronat nad Izbą objął Oddzial PTTK w Stoczni Gdańskiej, który wniósł wraz z Komi,tetem o.s,iedlowym zna,czny wkl,ad środków ;j I::Tacy w rozwój i s,tan p<lsiad.ami.aplac ówkii. W 1976 1'. Izba malazła pomieszczenie eks.pozycyjne w siedzibie Komitetu Osied10wego, którego ,członkowi,e stali .się działaczami Izby: mgr inż., Jan Sidorczak (przewodniczący RadyOpieklUń'czej) ,i mgr Ryszard Sykisz (goSlpodarz ekspozycji). Urz~dzenie i wystrój Izby c'Pfoa'cował.a d·r M. Pekzar -(wioepaewodniczą'ca Rady Opiekuńcz.ej),a realizacją zajęli się dzi'ałacze Oddziału PTTK w StOCZll1U Gdańskiej -- J. Bogucki, H. Kąsik i J. Orzechowskri. Rozpoczęto więc dZJialalnośc' ekspozycyjną. W 1977 r. Izbę zwiedził,o' (głównie w sezonie - wczasowicZle, kolonie młodzieżowe, harc'erze, studenci, wyóeczki, woj'sko, obcokrajowcy) 2500 osób, a w 1978r. już 5820 osób. Zbiolfy, zgrounadzone dziękii ofiar.ności obywateli i instytucji, są jeszcze skromne. St.anowią je rÓŻIle książki, m .. in. monografie, ,obrazy, .plansze, ·mapy Otraz ostatnie zdobyte ·sprzęty regionalne 'Z ubiegŁego wieku. Łączni·e pl-a,cówka .po'siada aktualnie prze'Szło 200 zinwentaryz'owarlY'Ch eksponatów. Niektóre są rzadkie i oryginalne. Sz.czególnie wartościowe są monograf,ie tematyczne z własnoręcZll1ymi dedykacjami dla Izby ieh autorów oraz luminarzy nlauki i kultury. Opracowan'o o,bjaśnienia naj,ciekawszych ,eksponatów. CzłonikolW,ieRady O:pi.ekuń'czej 'Usilruiezabie.gają o pO'Pu[arYZJacjęipl,a'cówki. Istnienie i działalność Izby (Jd'llotowano już w prz,es'zło 40 'pozy'cjoa'ohbiblliografilc'znych, przy czym największe osią~ięcj,e w tym w.nględzie ma Cz. Sk'onka. Nawiązywane są ciekawe ko.ntakty z iJ1JStytucjami(Polskim Towarzystwem LudoznawcZY'm, Pol-skim Towarzystwem Geografticznym, OSlSoli'llellJm,Insty,tutem Badań Litera<Cltikh PAN, Uniwersytetem Gdańskiim, Zarządem WojewódzkLm PTTK w T,arnow,ie ·ill1.)oraz looolbami zailIltereslQwaJlly,miIzbą. Kontakty te przez wymianę linfori cJekawego �425· Kronika macji poszerzają wiedzę tematyczną i dQświ.adczenie. Czyn.ione 'są 'próby SpJ"lostowania bł<;dnych infol1macji, np. w przewodnikach turystycznych. Powstały ·utwo;'Y rymowa'nc zWliązane z Izbą. Oddz.iał PTTK w Stocmi Gdań1sbej przy,g'otowuje wydanie informa,tora o Izbic. Członkowie Rady Opiekuńczej podjęli wydawanie drobnych ineditów z materiałów po Wincentym Potu. W 1978 To Zarząd Główny PTTK r'rzyznał Izbic n<.lgrodQ picniężmą w konkursie "Pchk;a Inaszy'ch dni". Jak widać - działalność Izby 'l1Ii'eogranicza siQ jed)'1nlie do dydaktyki .i rozrywki, ale uwzgl<;dnia równ.ieźdbałość 'o ·orygli.nalność tematyczną, jak i turystyczną {unikalność przyrodnicza Wyspy Sobiesz·ewskicj), nierozerwalnie związaną przy tym ze swojskością ś'l'odowiska. Jej związki ,z mikroregionem i tradycjami kulturalnymi nic maj"! nic wspólnego z -e1i,tarnośoią, gdyż p1a'cówka jest związana z najzwyklejOizymi ludżmii sł·użyeakmu społeczeń'stwu, a wymaga nikły'ch nakładów, pohyw,:nych !S]:ołecznie. Jej rozwój uzaleiJI1i.c);Dy jest od irrlte.gr'a,cjiz :miejscowym ,'::'O!c:czclistwcm i wadCiplowaonia j,ako oryginalnej osobliwości oraz ź'l'ódła zadośćuczynienia własnym potrzebom kulturalnym. Zainlcrcsow<.l'nic społeczeństw.a efektami dotychczasowej działałnośc:i Izby, jej dQrobkiem ukazuj'l'cym w nowym świetle sylwetkę W. Pola, wskazuje na pootrzebQ dalszego rozW1ijania pracy. CZłOB'lpk Rady Opiekuń'czej Adam Pol � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b9c83270f0e9881c4efc670427d264b.pdf c10323ecc1d8b5a7de065494f34bac2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1778 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1647 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.426-444 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V. IN MEMORIAM Lud, 63, 1979 TADEUSZ PRUS-WIŚNIOWSKI (1901 - 1978) Oddział Pohkiego T10warzystwa Ludo,zlnawczego w Mszan.ie Dolnej poniósł dot'klJwą str.atę. Ubył z 'l1.aszy,chs·zeregów dr T. Prus- Wiś'niowski, n.auczyciel Lticeum w Myśleni·cach, wielki dz.ia·ła·ez społ,eczny, założy-ciel i pierwszy prezes Oddztiału Polskiego Towarzystwa Kraj.oz.n.awczego w Myślenica'ch, twórca tamtejszego Muzeum Reg)i'Onalnego. Kierował Szkolnym Powiatowym Ośrodkiem Krajo:zmawczo-Turystycznym przy Wydziale Oświaty i Kultury Prezydium Powi,a'towej Rady Nanodowcj w Myśleni,c.a'ch. Był aktywnym członkiem Zarządu Głównego F(}lskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz ·czł{Jllkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Brał 'niezwykle czynny udział w zebraniach Oddziału, na których w c'iągu ostatni·ch lat wyglos.ił ponad 20 referatów. Tą dT<Jgą ,członkowie Oddziału Msz;ań'skiego zapoznali siC; dokładniej z terenem ,etnograficznym Kliszczaków, ich osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, kulturą i osIągnięciami, widocznymi choćby na 'Przykładzie tak,iej wsi, jak SułkoWlice, sta,ra osada kowałi, a dziś ośrooek przerrnyslu żełaz:neg<J. Bardzo interesująco opnaoował temat Cechy demograficzne Ziem Zachodnich i Północnych, a w wyniku podróży zagrani'cznych - Einografię Bułgarii. Popularyzował wybitne postaeie. "Na droga'ch Reymonta", "Szlakiem Kopernika", "Zycie i działalność Orkana" to wyrywkowe tytuły ciekawych 'prelekcji, których nam teraz brak. Wygłosił wiele ,prelekcji także poza PTL w 01'gaJllizaej'a'ch społecZJn)'lOh(Liga Kobiet, Związek EmeTytów), ,a zwłaszcza w wielu szkołach. na teT'eruie województwa nowosądeck,iego. Pracując w szk,oł'ach sanato,ryjnych w Rahce miałyśmy często 'okazję witać dra WiOOiowsJ<liego,i podziwiać wpływ wy.chowawczy jego prelek'cjli na lrillooz'j,eż, zwłas.ZJezaI!l!amłoozież śląską, która łeczy.la się w sam.atoriulffi fun. W. Ps1:roWTs;kie.go. Vi 1978 T. �427 In memoriam Dr Prus- Wiśniowski byl szeroko znany z nfiezwyklej aktYW!I1ości zarównQ mlodzieżowym, jak li dorosly'ch: Jako Ipecla,gog z wy:ks:ztakenia miał wspaniale ,osiągnięcia w prowadzeniu wakacyjnyoh obozów :krajoznawczych, połą(;zony,ch ,z naukową 'pracą badawczą danej okolicy. Towarzyszył blisko 2 tys. wydeczkom kraj.oznawczym,oprowadzają'c ich 'U'czes,tników po ziemi myślenickiej i ~n.nych poWliataoh regionu kra'kowski.ego. OrgaTllizował ,ta,kże obozy wędrowne na Podhalu, Pomorzu ZachodniJm, Warmii i M,azura'c-h oraz w Sudeliach. Tą drogą w>'7.lczepiałzamiłowanie d,o pracy nad 'P'0,znaiI1iemregionu, zarintertesowanie życiem ludu, jego prZieszłością, zwyczajami, gwarą, iwór,czością, słowem - K'u1turą ludową. Efektem tej działalności są opr,a'cowa:nia mOllJog,raficzne Myślenie i okolicznych wsi. Ua:pisał w sUlmie 160 pra'c, wśród k,tórych z,n'ajdiują s'ię alfiykl1.lłyo Z1abytkaeh, architekturze, o zagadnieniach ,etno,grafi,cznych ,i przyrodnkzy'ah. Bada:nuami 'Swymi objął również Ziemie Zachodnie li Północne. Wśród jego' a.rtykułów dflukowanyoh \\" 'czas,o.p,isma'chznajdują się ·sylwetki sławn)"ch Polaków. J.ego publi,lmcje nacechowane są głębokim patri'otyzmem, umił,ow<l'IlJiem,polskiego ludu i rodziJmego krajobrazu. Oprócz wiedzy o ziemi polskiej, o wielkich .ludziach naszej oj'czyzny, dr Prus- Wiśniowski budzjił w młodych sercach poezucie dumy naflodowej i szla,chetne ucżucia. Spełniał więc rolę 'cennego wy'chowawcy. Dr Tadeusz Prus-Wiśniowski utrwalH slię w naszej pamięci jako ,człowiek, który w swoim ni.ezwykle czynnym żydu real.izował hasło: "Ojczyzna:, nauka, ,cnota". w środowi'sku Malwa Baryczowa Zofia Kolkówna BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI (1927 - 1978) Dnia kwi'etr1i,a 1978 r. w szpitalu w Repta'c'h Śląskich zmarł po długi'ch -SPQwooO'wany'chobrażeniami po w)"padku samochodowym, który mial ,mjejs'Ce w Kwkowie d'I1lia25 bistopad.a 1977 T., dr Bol'e/sław Mariall'l ŁQPL:szań,ski, kus-tosz Muzeum Etnografi,czJ1Jego w Krak'Owic, czł-onek Za;rządu Głównego Polskiego Towarzystw.a Ludo,znawczego, historyk. Urodził siG we Lwowie 12 styczl1Jia 1927 T., Był ,s)"Oem Alfons,a Lopuszańskiegv,pracownika Miejskiej Kasy Oszczędnoś,ci we Lwowie i Jadwigi Frankiewicz, którzy 'obumarli .go w dzic-ci!'ls,twie, ·a wy{)howanJiem z'ajęł.a :się '~iio,stra matki, Zcfia Frank,iewi,cz. Do 'Szkoły podstawowej uczę.sz'czał w lata,c:h 10933 - 1939 we Lwowi'e, tamże w Ilipeu 1946 r. zlożył egzamin dojrzałości. Studia wyższe odbył w Krnkowie na Wydziale Humanistycznym UiniweDsytetu J,a,g,iellońskliego w I,at'a'ch 1947/1948 - 1950/1951, a dyplom magistra filowfii z zakresu ,historii otrz)"mał 5 grudnia 1951 r. Tytuł doktora nauk historyczny,ch uzylsk,ał 19 listopada 1969 r. w Wyższ.ej Szkole Pedagog,icznej w Kmk'owi'e, przedkł.adając pra'cę pL Geneza i dzieje 15 'i ciężkich ,cierpieniach, Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Jeszcze w 'czasie studiów w 19,50 r. rOZJ]:ocząłpr.acę jako IPr'e!egent Towarzystwa Wiedzy Pows.zechnej. Prz,omaw.iać lubił. Mówil jasno, rze,czowo oj, treściwie, dbając o ,rz'eteln,e infonmowanie ,słucha'czy. W latach 1950 - 1951 opmeoWlał kwerendy dla Katedry Historiii Ruehów Społeczny,ch UJ, zaś w 1951 - 1952 kwerendy dla Katedry HistoniJi Polskiej UJ, wykazmjąc żywe zaillnteresowanie hi<stmią Polski �824 In memoriam XIX w. Jednocześnie pełnił funkcje kierow. nika gabinetu Młodzieżowego Domu Kultury w Krakowie (X - XI 1951). Od 15 wrześni,a 1952 r. rozpoczął stałą pracG w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako '1nstruktor oświatowy. W tym czasie wstąpił do Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, przez szereg lat pełniąc w nim funkcjG 'sekretarza ,i delegata na doroczne i Walne Zjazdy. Był również członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Towa,rzystwa Miłośników Książki. W Towarzys,twie Wiedzy POWSZEchnej przez długie lata pełnił Qbowiązki wiceprezesa Zarządu MIejskiego TWP w Krakowie. Nigdy nie uchylał się i od innych prac sp'ołeczmy'ch, a wręcz przeciwnie, wszechstronnie się udzielał. Nieraz bywał nimi przeciążany. Na stanowisku pracownika Działu Oświatowego Muzeum pozostawał do 1 ,czerwca 1954 r., kiedy to objął funkcję kierownika tego działu, pełniąc ją ,aż do końca roku 1966. W latach 1966 - 1976 był kierowniki'cm Archiwum Muzeum EtnogflaHcznego, zaś z dniem 1 lutego 19'76 objął stanowi"ko kierownika Dzi,ału Wydawnictw. Dr Bolesław Łopuszański był autorem 'Szeregu prac, rozpraw, biograHi (umieszczanych w PoLskim Słowniku Biograficznym), wspomni'eń i recenzji drukowanych w ,czasopismach krajowych i zagrankznyeh, m. lin. także na naszy,oh łamach. Zajmował się przede wszys,tkim dziejami PoIski wieku XIX na terenie Galicji. Opracował również biografie. Wykaz jego różnych 'pr,a'c przekracza 200 pozy,cji drukowa'ny'ch. Cieszył się uznaniem jako zdolny ihistoryk, pracowity i !Sumienny badacz. W uznaniu tych ms ług zo,stał powołany na członka Komisji Nauk HiistQry>cznych i czł'onk,a Komisjli Etnograbcznej Oddzi,ału PAN w Krakowie. Był odznaczony Złotą Odznaką "Za .pra'cę Społeczną dla Imi',"sta Krakowa", Odznaką "Z'asłużQl1JegoDział,a'cza Kultury" i Złotym Krzyż'em Zasługi. Smierć zabrał,a .go z kręgu żyjących w okresie [najlepszej twór'czośoi, pozostawiając o nim wspomnieni,e jako o ,człowieku ofiarnym w pracy, ,chętn)'1m w POOl mocy, dobr)'1m, pogodny,m i wszystkim sz,czerze ży'czliwym. Krzysztof WoLski WANDA BRZESKA (1893 - 1978) Dnia 10 mar,ca 1978 r. Zlmarła w Jabłonowie Pomorski,m dr W,a,nda Brzeska,. p:ra'cownik naukowy Katedry Uniwersytetu lim. M. Kopernlika w Toruniu. Dr W. Brzeska urodziŁa się 19 XI 1893 r. w Krotoszynie k. SzubiJna na Pałuka'c:h, w Ikznej (j.edenaś'aiorga ,dzieai) ["odzLni'e ziemiańskiej, z matki Józef y z d., Węsierlskdej :i ojca Jul,iana. Wzra.s'tala w paJtriotycZln)'lm środowiSIku polskiJm, które, były �In memoriam 429 kształtowało jej pierwsze dOZil1ania.Do 'szkoły średniej uczęszcllał,a wie Wrocławiu. a naiS,tqpnie w górnej Aus'trii. E,gza'min dojrzałośai złożyła j'ako eksternistka w G!imllclzjum św. Anny w Krakowie. W 1918 r. wstała studentką Wydziału HUlmanistyellnego nowcpowstałego Uniwersytetu Poznańskiego. Podjęła studia w zakresie ar,cheologii 'u 'prof . .T. Kostrzewskiego i w zakresie etnol'0~ii li etnografii u prof . .T. St. Bysironia. Doktorat uzyskała na Uniwersytecie Poznańskim z filozofii ścisłej w 1928 r. na podstawie rozprawy pt. Relatywizm wolności woli ludzkiej. Rozhczme li twóreze już wówczas zainteresowania naukowe i poznawcze skierowywały Wandę Brzeską na problematykę kultury ludowej ziem północno-za,chodniej PoIski. Była wówczas współpracownikiem Bożeny Stelma,chowskiej, ówezesnego etnografa na Uniwersytecie Poznańskim. WSlpólnie z nią pogłębiała wiedzę etnograficzmą również w zagranlkzmy'chośrodka,ch Imuzealnyclh, m. in. Francjli, Włoch, Niemiec i A<ustrii. Drugim nurtem ,twórczym zalinteresowań Wandy Brzeskiej była literatura, zwłaszcza zaś literatura o 'charak;terZ)e regionalistycznym. Z jej ważniejszego dorobku pisarskliego z tego okresu należy wYJmi(mić takie pozycje, jak: Dolarowicze, Pwki ścielq gniazda, trzy regionalne pow,ieśd zwiąZ)ane t,ematy'czn1ie z rodzinnym regionem Pałuk,a to: Zatopione wesele, Bustrujące życie mies'zkańców wsi pałuck:ej, Pali się - obrazki z żyda miesZ)k,ań,cówBarc,ina ,i Pakośd, Dwaj bracia i inne utwory litemckie o zabarwieniu regionalnym. Największe uZJnanie !Czytelników i ówczesnej krytyki literackiej zdobyły: powieść etnogra1Jkzna <O tematyce regionalistycznej pt. Sprawa gminy Cejnowy (Lwów 1938), bliskli tematycznie zbiór liryków Mitropa poezje włóczęgi (PozIiań 1932) oraz zbiór poezji lirycznej U strqdu (Warszawa 1936). W ślad za Stanisławem HeliSztyńskim, Wanda Br,zeska tropił'a rpałuckie ślady Stanisława Przybyszewskiego oraz kujawski'e drol:§i Jana Kasprlowkza z Szymbmza. Te zainteresowania zaowocowały w ,s,tudium 'pt. Lata szkolne Jana Kasprowicza (Inowrocław 1872 - 1877), wydanym w Poznaniu w 1931 ,r. Była współzałożyoielką poznańskiego oddziału Związku Zawodowego Literatów Polsklich, a przez ,okres około dziesięciu lat prowadziła w Poznaniu ,czwaTtk,i liiteracki<e, r:edagują'c pisma o tematyce kcbielcej. W 1938 r. uzyskała I nagrodę w konkursie na najlepszą nowelę o tematyce środowiskowej, 'ogłoszonym 'przez redakcję "Tekli Pomorskiej" w Toruniu. Wczasie okupacji Wanda Bnesk<a przebywała w Warszawie pełniąc obowiązki aSy1stenta u prof. B. Stelma'chow,s,kiej na -tajnych kursach Uniwersytetu Zachodniego. Po zakończeniu dzi,ałań wojennYich powróciła do Poznani,a obejmując w 1945 r. stanowisko asystenta w ZakIadzie Evnografili Słowian Zachodnich UP, kierowall1y1mwówcza's przez prof. dr B. Stelima'chowską. W tym 'czas,ie wSIpółredagowała pierwsze studium etnograficzne Lice ludu ślqskiego, wydane w monografii Dolny Slqsk przez Instytut Zachodni w Pozmaniu, ponadto publikowała w pras1ie POZJnania i Bydgoszczy ,artykuły o tema1tyce etnografii<cznej, głównie z przeszłości etnografkznej Krajny i Pałuk. W roku akademkkim 1945/1'946 powi'erZlone zostały dr Wandzie Brzeskiej 'ohowiązki .asystenta przy nowopowolanej Katedrze Etnogra:fiili i Etnologii na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, kierowanej przez prof. dr B. Stelma,chowską. Te pierwsze powojenne la'ta jes,zclle ściślej związały Wandę Brzeską z probl€matyką etnografi'czną ziem póŁnocnej ,i Zachodniej Polski, głównie zaś z etnograf,ią KasZJub, KOdiewa, Powiśla, Słowińców oraz ziem bytowskiej i lęborskiej. Lata 1,946 - 1956 wypełnriły W,andzie Brzeskiej prace terenowe kontynuowane �430 In memoriam przez Katedrę Etnografii li Etnologii UMK, udział w tzw.ekspedy'cja'ch pomorzoznawczych oraz 'Studi,a teo'retyczne z zakres'usyntezy dawnej, tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej ziem północnej Polski. W latach 1945 - 1953 prowadziła także zajęcia dydaktyczne na kierunkowych studiach etmograficznych na UMK. Po śmierci kierownlik'a Katedry, prof. Stelmachowskiej (21 XI 1956), dr W Brzeska ,pełniła ohowiązki starszego asystenta w Katedrze Etnografii w czasie, gdy opiekunem Katedry był aDCheolog, prof. dr Kazimierz ŻUI"owski. W latach 1957 - 1958 z upoważnienia Rady Wydziału Humanistycznego UMK, jak i Zarządu Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zajęła ;się przygotowaniem podstawowych prac naukowych ze .spuś'oizmy zmarłej prof. Stdmachowskiej, przygotowując m. in. materiały do kolejnych tomów "Biblioteki Słupskiej" wydawanych przez Oddział Polskiego Towa'rzystwa Historycznego w Słupsku. Były to prace dotyczące etnografii ziem SłoWlińców i Kaszubszczyzny zachodniej. W 1959 r. publikuje na łamach "Etnografii Polski" szkic etnografi,czny na temat kultury ludowej ziem zachodnich, w którym precyzuje również własne st'anowisko badawcze w kwestii etnografii ziem zachodnkh i północnych. W k'ońcu 1958 r. Wanda Brzeska zwalnia 'się z ,pracy na UMK w Toruniu opuszczajCjJc Uczelnlię, a nliebawem i Toruń na zawsze. Przenosi 'się do Kartuz na Kaszuby, gdzie współdzi1ała społeczni'e nad 'przygotowaniem scenariusza etnograficznego ebspozycji etnogmfkznej i dokumentacji zbiorów z kustoszem, Franciszkiem Trederem, w mliejseowym Muzeum Kaszubsk,im. Po ukończeniu tej pracy przenosi 'się do Muzeum Dolnego Powiśla w Kwidzynie, współpracując tam nad sicenariuszem i porządkowaniem zbiorów z ówczesnym kustoszem, Alfonsem Lemańskim. Poszukując dla siebie odpowiedniej atmosfery do kameralnej pra:cy naukowej dr W. Brzeska 'o;siada w 1969 r. w Jabłonowie Pomorskim - Zamku, u gośdnnych Sióstr Pa'sterekod OpatrzJllości Boskiej. Tam też oddaje się pracy społecznej wśród młodzieży ż,eńskiej, ale równocześnie wciąż jeszcze opracowuje spuściznę naukową po prof. SteLmachowskiej. Na zlecenie Gdańskiego Towarzystwa Naukowegoopra'cowuje także biografie wybitnych lekarzy-społeczników z z,iem pomorskich dawnego zaboru pruskiego. W 1975 r. w uznaniu zasług dla kultury i nauki dr Wanda Brzeska została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Było to jej jedyne odznacz'elnie za znojny trud życia. Dr Wanda Brzeska zmarła 10 marca 1978 r. wypełniając po brzegi twórczy i aktywny żywot, pracująe na niwie społecznej, naukowej ,i literackiej, przede wszystkim zaś dla etnografii Kaszub. O Kaszubach i ich ziemi mawiała zawsze' z uznaniem i dumą, podkreślając sprawę narodowego ocalenia kresów polsko-niemieckich. Ryszard Kukier PIOTR KALECIAK (1915 - 1978) W dniu 9 czerwca 1978 r. zmarł w Limanowej mgr Piotr Kaleciak, zamiłowany filolog 'klasycZlny, etnograf, socjolog, autor 'prac naukowy,ch w dziedzinie etnG!i:rafii i socjologii, długoletni ,członek Zarządu Głównego PTL we Wrodawiu. �In memoriam 431: Mgr P. Kaleciak urodził się dni'a 4 c1oerwca 1915 r. w Kasinic Wjelkriej w woj. Nowy Sącz (w b.powiecie limanowskim). Podstawową szko-łę ukończ.ył w Kasinie Wielkiej, gimnazjum klasycznc w Nowym Sączu i Tarnowic. Studia wyższe ukończył na Wydziale Humanistycznym UJ w Krakowie w zakresic f.ilologii kla'sycznej oraz etno~n:lfii i wcjologii ,i z tych trzec'h dyscypHn uzyskał stopień magistra. W labch 1953 - 1957 był a9pirantem naukowym UJ w Knakowie. Wo-kreS'ic okupacji należał do Ruchu Oporu w Nowos<jdcckiem (karta kombatanta wys'lawiona r:rz.ez Zarząd Wojewódzki ZBoWiD w Nowym Sączu), uczestniczył w partyzantce ,i prowadził tajne U1aucwn;ie na terenie powiatu limanowskiego. Po wyz.woleniu w 1945 r. przeksztalcił tajne nauczanic w gimnazjum z pnawacrni państwowymi w Dobrej k/Limanowej prowadził je do koń,ca 1947 ,r., będąc równo,cześnie radnym Powiatowej Rady Narodowej. Był wsr:ól'organiz.ato,rem OddZliału PTL w Mszani'e Dol,nej. Od 1950 r. był wioceprezesem tego Oddziału, a późmiej prezesem do czerwca 1978 r. Powięks,zył Oadział do 75 ·członków, których p1'zygotowywał met'Odologicznie do prac terenowych i pemagał opra'cowywać .zebr,ane materi,ały, 'Uczył rozumieć i pielęgnować or,az upowszechniać tradycję ludową. Ludoznawstwem zajmował 'się od 1.928 r. wciągnięty do tej pracy 'p.rzez prof. E. Pawłowskiego w g;imnazjum w Nowym Sączu Oego Iffi.ateriały -einografriczne z tych ·czasów znajdują się w m"chiwach Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakow'e). Zwiqza;ny jesz,cze bardziej z ludem Ziemi Limanowskiej podcza'S tuła,czki pa1'tyzanckiej, od wczesnych łat popularyzował piękno i wari-ości wychowawcze kultury ludowej w szkoła'ch, zakłada·ch pracy oraz 'W środo,wisku rmieszkań,ców przez radiowęzeł. Dzięki temu wiele zabytków kultury ocalało w tereni c, bądź dostało się do muzeów. Władze PTL we Wrocławiu pozytywIJJi,e oceniły staraniamgra Kaleciaka -o-wydanie druk,iC'm prac 'etnografi·czny,c'h ,czł'onków OddziaIu PTL w Mszan.ie Doln-ej, i to ze środków finansowyoh uzyski wany,ch {Ja lokałnych instytucji. Ukazały s.ię dwa zeszyty "Materiałów ElU1,ografi,czny'ch" z powiatu bmanowskiego (1967 'i 1971), których redaktorem i współautorem, oprócz .iU1ny,chczłonków Oddziału, był P. Kakciak. Dalsze pra,ce ·członków OddZliału 'Są przygotowane do druku, uzyskano również dota'cje na t.en ·cel z miejs,cowy.ch riostyturcji. Mgr P. Kalcciak był także dzi,ała,czem Towa.rzystwa Wiedzy P'Owszec.hnej i przez kiJka kadencji sprawował funk,cj.c członka władz wojewódzkich TWP w Krakowie. Jako działacz kulturalny był delregatem woj. krakowskiego na Kongres Kultury w W,arszawie. Nalcżał do Rady Tow.arzystw Kultura~ny'ch woj. il1o·wO'sądeckiego. W lata'ch 1965 - 1975 był radnym Mjejsk!iej Rady Narodowej w Mszanie Dolnej w dwu kadencja·ch, pełnjąc obowiązki członka Komisji Oświaty. Interes-ował- �432 In memoriam się ro.zwojemgospod.al'czymswojej rodzinnej wsi, Kasiny WielkJiej, w której długie lata był .przewodniczą.cyun Frontu Jedn<Jś<:q Narodowej i <Jrganizował elektryfikację wsi w ,czynie s'Połecz.nym, budowę Szkoły Podstawowej nr I <Jraz przy~zynił się do uroczystego obchodu 600-leda Ka'sliny W.ielki-ej w 1963 r. P. Kaleciak był także działa,czem spółdzi.elczym (m . .in. gminnych spółdzielni "Samopomoc Chlopska" '.i "Spóldzielczo-śd Ogrodniczej") oraz spolecznym -czlonkiem zarządu Banku Spółdzi'e1.cz;ego w Msza'lllie Dolnej (od 19'65 T. do ,czerwca 1978 r.). Należał do Związku Psz;czelarzy, w którym był .członkiem Zarządu Powiatowego .i Wojewódzkiego 'przez kilka kadencji oraz prezesem koła pszczelarzy w Mszanie Dolnej do 1976 r. Za wkł'ad pracy -społecz.nej zasłużył na głęboki szacunek i trwalq pamięć. Otrzymał lic2me podziękowall1ia 'i dyplomy: 1) list od przewodl1Jiczqcego Rady Naukowej TWP, prof. B. LeśnodoI'skii'ego, z podzj-ękowa'niem za udział w popułaryzólCji wiedzy i :kształtowaniu -socjalisty,cznych wartoś-ci :moralnych wśród nasz;ego Epołecz,eń'stwa (l9{l8 r.); 2) zawi.adomienie 'prrewodl1Jkzącego Powiatowej Rady Narodowej w IJimanowej 'O wpisie do KSI.ięgi Zasłużonych dla Ziemi Limanowskiej z okazji 30-lecia PRL; 3) dypłom Przodującego Działa-cza Spóldzielczości Ogrodniczo-Psz'czelarskiej woj. krakowskiego w 1974 ~.; 5) dyplom uznania z przyznaniem tytułu Honorowego Członka Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy za wkład pracy w rozwojuplSz;czelarstWia w woj nowosądeckim w 1976 r.; 6) list wojewody nowosąd-€,ckiego z 1·977 1'. z podZJięk-ow.aniem za trud, zaangażowal1Jie i pasję, z ja'ką dziaŁał dIa I-OZWOju,j u:p'owszeC'h1nial!1iJa :kultury w woj nowosądeckim. Mgr P. Kaleciak posiadał :następują-ce <Jdzna-czen.i·a: 1) Medal Zwycięstwa i WoInoś.Qj (194-5); 2) Odznakę 1000-Iecia P-aństwa Polskiego {1964); 3) Odznakę Zasłużonego Działa'cza Ruchu Spółdzielicz;ego (Warszawa 1969). Kazimiera BIBLIOGRAFIA PRAC NAUKOWYCH PIOTRA Paszkowska KALECIAKA Zestaw.iła K. Pa'Szkowska 1951 Herodot jako etnograf. 1952 ro~nicze, ich rozwój i funkcje gospodarcze i społeczne kiej, wsi powiatu limanowskiego, w ~atach 1848- 1952. Tradycje pańszczyźniane w Kasinie Wielkiej i ich społeczna rola. Narzędzia w Kasinie Wie~- 1955 Postęp techniczny w latach w rolnictwie w Kasinie Wielkiej, 1948 - 1955. Jego uwarunkowanie -gospodarczych wsi powiatu limanowskiego, i ro~a w przeobrażeniach społeczno- i kulturalnych. 1958 lr-racjonalne racjonalne aspekty 1960 Monografia wsi Kasina Wielka. meteoro~ogii ~udowej w powiecie limanowskim. �433 In memoriam HJ62 Przemiany w nych, wiedzy dokonane szczegóLnym i wierzeniach w wiekach Ludowych, XIX uwzgLędnieniem dotyczqcych i XX we wsiach Kasiny zjawisk powiatu astronomicz- Limanowskiego, ze WieLkiej. 1!l76 Medycyna Ludowa połowie Medycyna w XIX wieku Ludów świata zachodniej części i pierwszej połowie a potrzeby województwa XX wieku nowosqdeckiego (do roku w drugiej 1976). współczesności. 1978 DoLa dziecka niem wsi wiejskiego powiatu w okresie międzywojennym, ze szczegóLnym uwzgLędnie- Limanowskiego. STEFAN ŁYSIK (1908 - 1978) W dniu 27 kwietnia 1978 r. zmarł w Swierkla6cu Stefan Łysik, ksilądz ze Zgromadzenia Słowa Bożego, mgr etnologii li etnografii, ZJ8służony znawca i badacz kultury ludowej na Sląsku,członek Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Katowicach. Stefan Łysik urodził silę 29 VIII 1908 r. w Boruszowcu koło Tarnowski'Ch Gór. Po maturze, którą zdał w 1930 r., wstąpił do nowkjatu na studia filozoficzno-teologiczne w Międzynarodowym Seminarium Księży Werbistów w St. Gabr;iel pod WIedniem i równocześni'e w specjalnym Seminarium Etnologiczno-Lingwistycznym przy Instytucie "Anthropos", które prowadził Paweł Schebesta, badacz Pigmejów, a w czasie jego ekspedycj.i naukowych do Afryki O. Kirschbaum, pionierski badacz kultury Nowej Gwinei. Te semjnaryjne studia ukierunkowały póżniejsze zainteresowania lingwilstyczmo-etnologiczne Łysika. W Seminarium bowiem przez kilka lat opracowywał z rękoplisów materiał lingwistyczny, przy,~ieziony przez P. Schebestę z badail nad Pigmejami i uczył się języka suaheli (Kingwana), rozpowszechnionego u szczepów murzyilskich Bantu. Po studiach S. Łysik przez 3 lata (1937 - 1939) zgłaszał się bezskutecznie na misje do Nowej Gwinei lub Kansu w Chinach; przeznaczono go do Polskiej Prowincji Werbistów. Od 1937 r. do wojny był nauezy.cielem w gimnazjum ;misyjnym z prawami puilstwowymi w Górnej Grupie koło Swiecia, a zarazem redaktorem misyjnego pIsma "Nasz M,isjonarz". Podczas okupacji, wobec zamknięoia gimnazjum li wywiezienia ksiGży, przedostał się z początkiem 1940 L na Sląsk i tam pracował jako pomocniczy duszpasterz w Rybniku iCzyżow:k'a'ch, potem w Roj,cy, skąd, by uniknąć wcielenia do Wehrmachtu, przeniósł się nielegalnie do Łagiewnik koło ,Bytomia i objął funkcję wikarego. Przewidując klęskę Niemiec i 'przesunięcie naszych granic na zachód, samorzutnie, już od 1942 r., zajął się gromadzeniem z historycznych źródeł i żródłowy,ch opracowań wszystkJvch historyczntie udokumentowanych dawnych polsbch nazw miejscowości na Sląsku OpolskiJmi Dolnym, aż po Ziemię Lubuską. Równocześnie na konkretnych p:rzykładach wykazywał całą drogę rozwojowq, jaką nazwy te prZJeszły w ciągu Istuleci. Potrzebne mu prace toponoImastyczne li źródła historyczne wypożyczał, z narażeni'em życia, w hiitlerow28 "Lud" - tom 63 �In memoriam 434 skiej LandesbiibliQtlhek w Bytornliu. Powołany po z.alwńczeniu wojny do pracy w Niższym Semin.ariU1ffiDuahow:rl)'lm w Ny~ie, na1y;chJmiast .przekazał z takim trudem zdobyte ,matelf.ilałyInsotytutowi SląskIiemu, który już w 1945 r. wydał d:rukiem Skorowidz gmin Ś~ąska Do~nego i Opo~skiego. !Nim go wydano, Ipo15k4ewładz.e IPOlityczno-.adlmini:s'tracyj:ne K.aiowj,c często pos~U'giwały się w swyoh 'podróżach na Zachodnie Zi€iIDi,e Oc1z)'lSkane r~kopiśmi€il1nym.i maot,enałaJI11litoponomalStycznymi S. Łyslika. W pierwszym roku po wojnie S.Łysik pomagał niemieckim proboszczom na OpolszczyŻ[1,ie przy obsłudze polskJi,ch katolików, najpierw w KopeI'lll.ikia'ch,Izdebce, Kępnky, Hajdukadl, Sr€'dniej WSli, później w Niwnky li Nawrotach. Wszędzie d źwli.gał z ruin kości'oły li plebanie,wszędzie, żywo współdziałlając z mies7.Je:ań'caml wsi, przynaglał do obsiewanlia :pól. Odwołany do Nysy pod koniec 1946 r. uczył matematyki i angi:elskiego, od 1947 If. był probosz,czem w Sr'ediniej WSli, a w dziesięć lat Ipóźniej kapelan,em we Wroocławliu-Zernikach. W la-tach 1958 - 1961 dzielił swój ·czas na wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w PienięŻ[1i'e oraz na urządzanie bibLioteki Werbistów w Lublinie. Od 1961 r. oSliadł w Swierklańlcu jako kapelan Sióstr Boromeuszek. Częs,te revocatio St. Łysika 'po wojhj'e przez jego władze z jednej placówki na inną wzbudza smutnie :refleksje, że temu :skromnemu, lecz o duży'ch zdolnościaC'h i ro'zległej wiedzy 'człowiek<J"w:i,wy.bitnemu znawcy SIą's1m, nie stworzono- wa;runków ułatwiających P1facę naukową, do której był tak dobrze przyg,oto.wany. Stefan. Łysi:k jedJnak, IrniJmo t'fludnyoh warunków pracy mwodowej, kosztem wyrz-oczeIlJia się jakioegokQlwiek wypoczynku, ·pracował Ina'Ukowo. Sw.iadczą o t)'lm Ji,czne jego publikacje. Utrzymyw.ał również konotakoty z etnQgrafami Uniwersytetu we WTodawiu, z językQznawcaJInJi z Uniwersytetu Ja'giellońs:kIiego oraz z pr,aoownią Po1sk,iego Atlasu Etnografi'cZlle-go we Wrocław.iu, dla której pr-owadził badania i oPlfacowywał kartogramy. Będąc 'członkJiem Oddziału Polskie~o Tow,arzy.stwa LudQZJ1Jawczegowe Wrocławiu, od 1961 r. Oddz,iału Sląskiego w KiatO\vlica'Ch,brał <czy.nnyudział w jego pr,acacho Na wnios'ek TowarzY'stwa w 1974 r.otrzymał od MiJnistra Kultury i Sztuki odznaczenie "ZasłuŻ/ony Działaicz Kultury" -oraz "ZłQtą Odznakę Zasłużony dla Województwa Katowickiego". Dobry, uczynny, ;przyjadel dla wszystki'ch, wykazywał wielką mądr'ość żydową, fenomenalną pamięć li szeroką wi,edzę, którą ohętnlie slię dzielił. Takim za'cho~ warny go w 'nasz'ej pa'mięci. Maria WYKAZ NAJWAZNIEJSZYCH PRAC Zestawiła ETNOGRAFICZNYCH Suboczowa ST. ŁYSIKA M. Suboczowa 1952 Zajęcia ~udności XIX-wiecznego osad leśnych przemyslu 1957 Hasła .gwa:rowe, [w:] Maly XXXII,LVI. w dorzeczu Malej Panwi związane z potrzebami Ś~ąska, Wr,ocław 1962. atlas gwar polskich, It. l, ,cz. 2, Kraków 1957, s. XXVIII, �435 In memoriam badania nad Pigmejami prof. dr P. Schebesty. "Biuletyn Infol1ma'cyjny PTL" nr 2, Wrocław 1957. Prof. dr Martin Gusinde 70-Lecie sławnego badacza Ludów pierwotnych. "Biuletyn Informacyjny PTL" ilU 2, Wrocław 1957. Powojenne 1960 Kartogramy, Pigmeje 1961 ,.Spómnienie gwarowe. Wypał [w:] PoLski afrykańscy Atlas z młodości" ich języka. (próbka gwary Pod red. A. Zaręby, Kraków węgLa drzewnego Zeszyt próbny, "I.iud" 19'60, t. 45. Etnograficzny. i zagadnienie na Górnym śLąskiej Wrocław 1960. [w:] ŚLąskie z Hanuska), teksty 1961. ŚLąsku w świetle badań "Za- etnograficznych. ranie Śląskie" 1961, t. 24. 1964 Jurga KLeparski, Wprowadzenie śLąski kosy Etnografi'czne" kuźnik jako średniowieczny. narzędzia przy "Zaranie źniwach na Śląskie" 1964, t. 27. "Prace i Materiały ŚLąsku. 19'64, t. 23. 1968 GórnośLąskie archiwalia z parafiaLne roku 1607 pisane po poLsku. 1969 Hasła gwarowe miej s,cowości BoruszoWJiec Hanusek, [w:] Atlas językowy ŚLąska, t. 1, Kraków 1969. Paweł Schebesta Hejestr zakładów - pionierski hutniczych badacz na Pigmejów Górnym ŚLąsku 'pow. Tarnowskie (1887 - 1967). w połowie "Lud" XIX 1969, wieku. Góry, t. 53. "Zeszyty Gliwickie" 1969, z. 7. 1970 metryki z parafii Kopienica -Teologiczme" 1970, z. 3. PoLskie z Lat 1607 - 1611. "Śląskie Studia Historyczno- 1975 o przywróceniu s'ki" 1975, nr 5. Jeszcze Zabytki Ludowej kańców kultury śląskim nazwom na ŚLąsku SLąska. Nazewnictwo. miejscowym poLskiej i w Częstochowskiem. Tradycja przemysłowa, postaci. "Język Pol· Rozdziały: Język Bytom 1975. miesz- LEON ROPPEL (1912 - 1978) Dnia 12 maja 1978 r. zmarł w Gdyni-Orłowie mgr Leon Rappel, współzałożyciel gdań'skioegoOddZli'ału PTL ,i jego długoletni skarbnik. Urodził slię 19 września 1912 r. w Wejherowie, gdzie ukończył gimnazjum klasyczne. W la'ta,ch 1933 - 1937 studiował filologię germańską na U:niwel1sytede Jagiellońskim. Przez wiele la't był lektorem języka ll1JiemieckJiegow Wyższej Szkole Pedagogicznej, a późmiej prowadził lektorat tego języka na Uniwersytecie Gdańskim. 28' �436 In memoriam L. Roppel był indywidualnością l.iiemcką o różnOl'Odnym zakresie działania. Był poetą, prozaikiem i edytor·em piszącym ·często pod pseudonimem "Piętów Tóna". Cala jego działalność publicystyczna była ściśle związana z regionem 'Pomorsrklirrn,głównri'e zaś z Kaszubami. W 1939 r. opublikował zbiórr oprowirast,ck kaszubski·ch Na Jantarowym brzegu, którego ,cały niemal nakład spalili hitlerowcy. Jednak talent pisarski L. Roppel rozwinął się w pełni dopiero po ostatniej wojnie. Fas'cynowały go przede wszystkim historia i kultura regionu kaszubskiego. Stąd, począwszy od roku 1949, zaj'lł się populC'ryza'cją dz:ieł wybitnych twórców dawnej literatury rpOlmorl"skiej:Floriana Ceynowy, Hieronima Dcrdowskriego, J,ana Karnowskiego, Aleksandra Majkowskiego, Franciszka Sędzickiego. Zainicjował rpubEkowanie "Biblioteczki Kaszuookiej" poplfzez Wydawni,ctwo Morskie. Był autor,em antologii plesm k,aszubskiej li prozy marynlistycznej. Zbier'ał namiętnie przysłowi:a oraz 'Pi'eśni kaszubskie !isarrn był autorem p.ieśni, utworów pCr{',ty,ckich i scenicZll1ych. J.ego poezje były tłumaczone na języki: łużycki, 'słoweński 'i niemiecki. Publikował przyczynkJi biogr.afi.czne i bibliograficzne szczególnie do życia i działalnoŚ'Ci F. Ceynowy. Szkircowa1 stos.unki kulturalne kas.zubsko-łużycklie. Napisał interesującą pracę onomastyczną na temat nazw terenowych slowiańrskiej wsi Kluki. Zajmował Isię rozwojem polskiego 'słownictwa mors'wi'ego. Do najważniejszych zaś pubbikacH folklorystycznych wypada zaliczyć śpiewnik pl. Pieśni z Kaszub, opracowany wspólnie z muzyko-Iogiem pomoDskim, Władysławem Kirsteinem. Pracę twórczą ułatwiała ,mu jego własna, :pieczołowicie uzupełniana biblioteka, zawierająca wiele rzadkich druków lnie :spotykanych w wiodą,cych na Wybrzeżu k:>ięgozbioraroh. utrzYlmyw,ał 's,tały kontakt z zespołem Instytutu Słowianoznawstwa PAN ,i ko,r'eslpoll1dował ze sIawlistami, dr Hinz-em z Berlina i prof. R. Oleschern z Kolonii, zajmującymi się również badaniami dialektu kaszubs,kiego. Współpr a,cował także z rk'omisją ustalającą zasady p1sowni ka,szubswiej, do której prócz niego należeli E. Breza, W. Kiedrowski, A. Labuda, J. Treder i J. Trepczyk. L. Roppel był ,członkiem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Zw.iązku Literatów Po-I'Sk,j'chli członrkierrn-założydelem Zrzeszenlia Kasz.ubskJiego. Za wybitną dziaIalność zQstał luhonorowany medalami "Za Zasłrugi dla m. Gdań'ska", "Zaslużony Ziemi Gdań'skiej" i złotą odznaką "Zasłużony Praoownik Morza". Przewlekła choroba serca nie pozwoliła mu uk'9ńczyć zaaw.ansowanych pva-c z zakr€lSu slowni-ctwa kaszubswi'ch rośDin, drugiej części dykteryjek i historyjek z Kaszub oraz wychodźstwa ka'Szubskiego do Kanady. W zma'rły.m 'StlfarCiliśmy stale pogodnego ,i przY1Chylnego kolegę o·raz gorącego patriotę. Toteż pozostanie on wśród nas zaw\Sze w miłej pamięci. Longin MaLicki �437 In memoriam BIBLIOGRAFIA PRAC ETNOGRAFICZNYCH L. ROPPELA Zes'tawił L. Mavickii 1939 Piętów Tóna 1939. (pseud.), Na jantórowym brzegu. Powiastki 1955 Piętów Tóna i Staszków Jan (pseud. J. Piepki), Nasze nia kaszubskie, Warszawa 1955. 1956 Piętów Tóna, Orzechi! do ucechi! abo półtesqca kaszi!bskie, stroni!. kaszi!bscich W'ej'herowo Wiersze zagodk. opowiada- Gdańsk 1956. l!!58 Kirstein Władysław, Rappel Leon, Pieśni z Kaszub. Cz. l, Gdańsk 1962 l'iazwy terenowe słowińskiej wsi Kluki na podstawie "Rocznik Gdański" 1962, t. 21, s. 237 - 264. 1963 Ma jesma od morza. Gdańsk 1963. Hl65 Z księgi mqdrości Gdańsk 1965. Poezja morzan. i proza 13 centurii kaszubska mapy a morzu. przysłów F. Pallasa Antologia powiedzonek 1967 Florian Ceynowa twórca regionalzmu kaszubskiego. Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego" 1967, nr 6"s. 46. Dodatek 1!~69 Florian Ceynowa jako folklorysta, Wrodaw 1969. 1000 przysłów kaszubskich włączony'ch do Nowej księgi przysłów berga pod red. J. Krzyżanowskiego, Wa'rszawa 1969 - 1972. 1970 N ieco o rozprzestrzenianiu się połabskiej pieśni "Ptasie za serbski LudoiSiPyt w BrudysJnie 1970, <Rj.A XVII, 1975 I:::ydor i 1977 Dykteryjki Teodora i historyjki Gulgowscy z Kaszub, i ich Gdańsk dzieło we 1958. Si. z 1926 r. kaszubska, kaszubskich, do polskich "Biuletynu S. Adal- wesele". "Letolpis" Instituta 172 - 182. Wdzydzach, Kośderzyna 1975. 19'77. LUDWIK MROZ (1893 - 1978) Mgr Ludwik Mróz był ZlI1anym działaczem regiOit1alnym li społecznym na terenie regionu Zagórzan, Mszany Dolnej, Ty<mba:rku. Urodził 'Się 17 Isierpnia 1893 r. w Jasiennej, pow. Nowy Sącz, w wielodzietnej rodzinie robotniiczo-,chłqpskiej. Ma- �In memoriam 438 tUTę zdał w Nowym Sączu. Studia wyższe ukończył w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, gdzie uzyskał stopień naukowy magistra nauk ekonomicznych. Następnie ukończył Studium Planowania Przestrzennego na Uniwersytecie Wrocławskim. Po studiach pralcował jako kierownik Państwowej Składnicy Kółek Rolniczych w Nowym Sączu. Od 1932 r. pełnił funkcję generalnego dyrektma Ordynacji Przygodzickiej Radziwliłłów, od 1936 L do wybuchu II wojny światowej pracował w ślą'skkh kopalniach i 'cynkownia'ch w Katowica,ch jako szef naczelnej rewizji. W 1940,r. objął kierownictwo ruchu w fabryce Podhalańskiej Spółdzielni Owocarskiej w Tymbarku. Tu wstąpił do organizacji podziemnej Związek Walkli Zbrojnej (p""eud. "Dębówka"). Na terenie inspektoratu Nowy Sącz pełnił obowiązki oficera żyw1ilośdowego 1 PSP, jak :również zaopatrywał w żywność oddziały padyzantki radz;ieckiej, walczącej na 'terenie powiatów Nowy T,arg i Limanowa (Zołotar). Po rozwiązaniu 1 PSP w 1945 r. objął kierownictwo Wytwórni Soków w Swiętochłowi1caeh, następnie pracował jako dyr,ektor Spółdz. Pmcowników Kontroli Węglowej w KatoW!ica,ch. W 1949 r. był delegatem Komisarza Rządowego ds. Organizacji Gospodarki Mięsnej :na woj. wrocławskie. W 1950 r. powrócił na teren pow. Limanowa, gdzie wespół z inż. J. Markiem zorganizował Zakład Ogrodniczo- Warzywni'czy i Zakład Wliilliarski w Mszanie Dolnej. W tym okr.esie przyczynił 'się do przebudowy drogi do Poręby Wielkiej, jak też do budowy i zorganizowania Technikum Ogrodniczego oraz Zakładu Ogrodniczego w Mszanie Dolnej. W 1957 r. wraz z inż. J. Markiem był inicjatorem założenia Spółdziclni "Zdrój" w Porębie Wielkiej z siedzibą w Mszanie Dolnej. Mgr L. Mróz do ostatnkh dni swego życia aktywnie 'Uczestniczył w życiu gospodarczym ,i kulturalnym nalszego regionu. Był długoletnim członkiem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, człowiekiem ogromnie popularnym i powszechnie lubianym w środowisku. Swą wyjątkową grzecznośdą zadziwiał i jednoczcśnie zniewalał każdego, kto się z nim zetknął, do odwzajemnienia taką Isamą formą zachowania się. Zawsze pierwszy pozdrawiał znajomych, dla wszystkkh okazywał bc,zinteresowną uprz;ejmość li życzliiwoŚć. Stanowił wzór osobowy taktu i kultury hycia na co dzień. Częs'to mawiał: "Wszyscy ludz;ie są dobrzy, tylko warunkli ży,cia uczyniły i'ch tabmi, jakimi są". T,ot'eż nigdy nie pozwolił okiimkolw,i1ck poWiedzieć czegoś negatywnego. Marzeniem jego było, by ludzie .naszego regionu Zagórzan przywdzia,]i z powrotem góralskie stroje. Mówił: "One są najpiękniejs.ze na śwlieaie, będą nas wszysłcy podziwiać, a turyści będą do nas zjeżdżać". Wiele pracy i starań, a takŻie własnych pieniędzy, poświęClił mgr L. Mróz zachowaniu li utrwaleniu pamięci po poległy'ch w ,cza!sie wojny kolegach oraz po partyzantach, przyczyniając się do !budowy 'Pomników, ołtarzy, a także MuZ!eum Partyzanta w Szczawie. Zmarł 6 lipca 1978 r. w Mszanie Dolnej. Za udział w pra'cy konspiracyjnej i osiągnięcia w pra1cy społecznej obrzymał: Krzyż Walecz;nych, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczem, Medal 3D-lecia Polskii Ludowej, Odznakę Zasłużonego DZJiałacza Ruchu Spółdzielczego oraz Krzyż K,awalerstk1i Orderu Odrodzenia Polski. Aleksander Kalczyński �In memoriam 439 WALENTY GAWRON (1891 - 1977) Walenty Gawron niezwykle ciekawa postać w dzieja'ch pol,skiego ludoznawstwa - urodził się 1 'sty'cznia 1891 r. w Starej Wsi koło Limanowej, jak s'a,m z dumą podkreślał, w setną roczmkę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Był 'Synem szanowanego dz:iałacza chłopskiego, wie'lole1tniego wójta 's,taa:owiej'sikiego, członka Rady Powiatowej, przewodni,czą'cego Kółka RolnicZlego li .zastępcy przełożonego Kasy Stefczyka. W labc'h 1899 - 1901 ukończył ,zaledwie dwie klasy szkoły ludowej w Limanowej. Z domu rodzinnego wymiósł j,ednak pasję doczytania książek, szerok,ie zainteresowania i pragnienie ,społecznego działania. To dziedzidwosprawił,o, że już we wczesnej młodości stał s:ię wyróżniającą indywidualnością. W 1909 r. zaczął pisywać do prasy ludowej artykuły ludoznawcze, jak: PodhaLanie Limanowscy w okolicy Kamienicy, Zycie Lachów w okolicach Limanowej, Rok nieszczęść itd. 8 maja 1910 r. założył w Limanowej Teatr ,i Chór Włośdański. W 1911 r. odbył kurs sekreta,rzy gminnych przy Wydziale Krajowym we Lwowie ,i pracował jako sek'retarz ~miny w Starej Ws,i i w Sowlin:ach. Został wybrany również sekretarzem Kółek Rolniczych w Starej WSli i Morda'l'ice. Po wojnie w 1924 ;L wrócił do domu rodzinnego. Odtąd stanął do pracy w Stronnidwie Chłopskim i ,chodząc od wsi do wsi ,organizował chłopów do walki o wyzwokniespołecZlne. W 1940 'I', wstąpił do podziemnejor:galnizacji wojsk'owej pod nazwą Związek Walki Zbrojnej, był żołnierzem Batalionów Chłopskich (pseud. "Ogrodnik"). Po wyzwoleniu obsypano go 25 godnośoiami. Był m. in. sekretarzem Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego, prezesem Zarządu Powliatowego Związku "Samor;omoc Chlopska", ,członkiem 3-,osobowego Zarządu Banku Spółdziekzego. Ze'. aktywną działalność SlpołecZlno-polityczną odznaczono ,go w 194,6 r. Medalem Zwycięstwa li Wolności, a w 1974 I', Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Od 1951 r. W. Gawron poświęcił się bez reszty pra'cy ludoznawczej. Ona na stare lata stała się dla niego widką przygodą. W ,szerega'ch PTL samokształceniem nadrabia braki w wykształceniu i odważnie staje do pra.cy naukowej, do grorr.adzenia źródeł do dz:iejów powiatu limanowskiego, do rekonstrukcji prZl€lszło'śd na;zych wsi. Obdarzo'ny żarliwym 7Japałem, fenomenalną wprost pamięcią li wytrwałością, w mrówczej pracy pioniera zbiera ślady przeszłości celem utrwalenia i pokazania przyszłym ,pokoleniom. W ćwierćwieczu Polski Ludowej zdołał uzyskać zdumiewające rezultaty. Jego pracą linteresuj'e <się11lie tylko Polskie TowarzY'stwo Ludoznawcze, które za dokonane osiągnięcia nadało mu godność członka hono['<Qwe go PTL, ,ale 'również 'PI'Gsa, radio i telewizja. Prace historyczne i etnografkZlne W. Gawrona w więks1zośd pozostają w rękopusa'ch. Torują :sobie one drogę w wydawnictwa'oh PTL li in. W IpierWSZ)'lffi �440 In memoriam zeszycie limanowskiego tomu "Ar,chiwum Etnograf,icznego" ukazała się napisana przez niego monografia wsi r'odzinnej pt. Stara Wieś. W drugim zeszycie - jego praoCe poświęcone kultur;~,e ludowej pt. Wesele Lachów Limanowskich i Haman zapomniany obrzęd zapustny w Limanowej. W rękopisa'ch i mas,zynopisa1ch W. Gawron posiiada kilkadziesiąt pmc history'cZJn)"ch i etnograficznych obejmujących różne dz,iedziny kuHury ludowej, liczne 'studia źródłowe, o[:lisy, wspomnienia własne j wyniki badań archiiwalno-bibliografioczny,ch, jak i badań terenowy,ch. Pra'ce te będą sto,pniowo ukazywać się w druku w miarę uzyskania funduszów na ioch pu blikację. Oceniając naukowe Zi3'sługiiW. Gawrona nie można pominąć jego zasług popularyzatorsbch istamń o stworzenie Muzeum Z,iemi Limanowskiej. Bezinteresownie wygłasza on wiele wykładów i odczytów. Budzi za,interesowanie ludoznawstwem u przyszłych nauczycieli, przygotowujących 'się do tego zawodu w Liceum Pedagogicznym w Limanowej. W dowód wysokiego uznania dla jego ideowego życia i powagi dokonanego dzieła, w 1964 Torek,tor UJ, prof. dr Kazimierz Lepszy, zaprosił go na wielki jubileusz 600-1ecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie wystąpił w ulubionym przez siebie ,i uroczym stJroju pcdegrodZJkilm. W. Gawron wieloklroltniie udoiS,tępniał 'swoje pisma naukowcom i młodzieży S'tudliuj'łcej. Z nimi ,też w trakcie o,:obis'ty,ch spotkań dzielił iSlięswą rozległą Wiedzą na tema't ,tradycji Li ma:nowsZJC!zyzn y. Był doskonałym na'rrra!Jorem, miał głos o dużej sHe ei~S'presji 'i nie potmf<ił wykł,adać beznamiętnie. W. Gawron skutecznie zabiegał 'O przydział funduszy z mi,ejseowych slpółdzielń dla Oddziałów PTL w Mszan:ie Dolnej i Limanowej, 'czym poważnie ułatwiał real:izację Ich zadań sta,tutowych. Walenty Gawron dobrze zasłużył się swej rodZJinnej Ziemi Limanowskiej i z jej dziejami na zawsze związał 'Swe pracowite żYCli'e. Wincenty Gawron EDWARD MACH (1902 - 1977) Edward MaiOhnależał do tyoh }udowców-społeczn,ików, którzy całe życie poświę'cili wsi. Pracę swą r02mmiał jak'o organizowanie i lustrowaniespółdZJielllli regrionalny'choraz szukanie form opieki nad artystami ludowymi. W swoim życiorysie złożonym w Klubie ZJa,służonych SpółdZJieków wyznał, ,iż sztuka ludowa była pasją jego żyda. Urodził 'się w Przemyślu w 1902 L W rodzinie kolejarza. Po SzkoLe Kupieckiej w PrZJemyślu ukończył Akademię Handlową ,i Wyższą Szkołę Ekonomiczną oraz Studium SpółdzieLcze w Krakowie. Jedną z pierwszych jego prac było lustrowanie spółdzielni rolllliczych .JuŻ wtedy interesował go przemysł ludowy. Współpracował z Patronatem Przemysłu Ludowego i Domowego we Lwowie, ZJałożonym jesz'cze pod austr'ia,ckim z,aborem. Patrolllat ptrowadził kursy instruktorskie i zakł'adał 'Slpółk,i zarobkowe oraz zorgan:iz.ował dwa skLepy: w Krakowie i LwoWlie. Z koLei E. Ma:ch objął Is,tanoWliskorew,identa Spółdzielni Gospodar1czo-ZJar'Obkowy,ch w Kra'~owlie, a potem Związku Rewidentów w Wa:rszawie. Praca tego ifodzaju zazn'ajomiŁa ,go z ogromną li'czbą działaczy i społecmików, który'ch losami zawsze żywo się interesował. ObdarZJony miezwykłą pa- �In memoriam 441 mięcią, urodzony gawędzi'arz, był żywą ilch kartaoteką. WSlPomnoienia jego 'slięgały czasów Franciszka Józefa. Jeszcze z zasiłków Międzyministerialnej Komi'Sjli 'pod 'prz.ewod<nidwem Mini·stra Handlu w 'czasa·ch międzywojennych .zorgal1lizawał :spółdzioekzą p:rzęd:wlnię "Runo" w Wolborzu. Była ona 'prowadzona ,przez E. Ma,cha znak'omicie. Wytwarzała nie tylko przędzę, .ale ii zapaski na pobrzeby okolIcznej ludno'śd, w tym ludnośd miejskiej. E. Mach propagował wśród swych spółdzie!czyń hodowlę owioec na runo na pctrzeby SpółdzieLni (niestety, ta zdrowa koncepcja nie mogła się utrzymać wobec obo·wiązujący,ch 'przepisów). Spółdzi,elnia "Runo", połącZlO'l1a z in.nymi placówkami cepeliowskimi, istnieje do dziś dnia. E. Ma,ch był jcdny;m z zaIożycieli Cepelii, z j'ej kier·ownictwem dzielił się 'swym olbrzymim doświadczcn:iem spółdzidczym i organiZla,cyjnym przez pierwsze lata w Dziale Produkcj.J, a pÓ:tniej jako kierownik Wydziału Artysty'cznej WytwÓTlczości Ludowej. Wydział ten, przemianowany na Wyd zi,ał NadZJOru Etnograficznego, nadal pracował pod jego w ielo lctruim kier·ownidwem. Należała do niego opli'ck.a :nad li·cznymi spóldz.i-elniami regionamy;mi Cepelii, Spółdziekzymi Zrzeszeniami Chałupników WylWÓfoCÓW. Oczaraowany sztuką ludową z .całą pasją poszukiwał nowych form organizacyjnych opiek,i nad twórcami ludowymi. Jemu należy przypisać ,ini'cjatywę 'Powołania Stowarzyszenia TWÓTlcÓW Ludowy,ch, w którego Radzie Naukowej pfo<:l<cowal do ostatka. Jako w.ieloletni członek Komisji Oświaty i Kultury Zjednoczone,go StronnJictwa Ludaowego za,Sliadał w Komisji Naukowej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Wa,r'szawie. Działał społec,mie i w wielu innYich dziedzinach, służąc swym wielkim doświadczeniem organizacyjnym. Jednakże głównym jego zamilowarn-em była nieustannie sztuka ludowa. Z obawyprwd jej pos,tępującym zanikiem opracował plan nauczania jej w szk'ola,ch podstawowych w TlegU<lTIoaoh ·0 nieZJagasły'oh c.ałkowide r'~k,odzielniczy'Ch tradycja'ch. Ten jego plan, publikowany w 'Pismach looowych, zrealizowała słynna wycinankark,a na Kurpi,ach, CZlesIawa K,onopk6wna. Kolega E. Mach należał do aklywnyeh człanków nas.ZlegoTowa:rzY'stwa. Do Qls>tatmch 'chwil swego życia pełnlił funk,cję .sk,a.rbnik,a Oddziału PTL w Warszawie i z głęboką troską myślał i mówił o <lziałalnO'śoi Pols.kiego Towarz.ystwa Lud()znawczego. MimQ konieczno~'ci ogra:ni·czen.ia swej pra·cowitej l"uchliwoś·ci z powodu zawałów s<::r'ca,E. Ma,ch nie 'chciał rozstać się z umił'owaną pr'obI.ematyką. We wrześniu 1977 r. udał się na sesję naukową z oka,zji 52-go Walneg'o Zjazdu PTL w Łodzi, poŚwięlcOiną kulturze robotniczej i etnografii .a,glomer<llcji'Przemysł{)wej. Zmarł nagle w hotelu. Mgr E. Mach był odznaczony Krzyżem Kawalernkim Orneru Odrodzeni.a Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką Zasłużonego Działacza Kultury i ,odznaką Zasłużonego Działa·cza SpółdZJiekzego. Janina Orynżyna ST.ANISŁA W SZYLLER • (1914 - 1976) Urodził >SIięw 1'914 .r. w Krakow.ie. Po ukończ€ll1iu gi.mnazjUJll1 kr.akowskiego przeniósł s·ję d<l Warszawy, gdzie PTaIC'ow,ałdo chwili wybuchu wojny. W czasie dział,ań wo}enny<:h wraz ze swoim oddZJiałem w bi'twie po(} Modlinem dostał się do �442 In memoriam n'iewoli ndemiecki,ej, skąd 'uda~o mu się zbiec i powrócić do Warszawy. Był jednym z tych, którzy w wa}oe podziemnej dążyli do wyzwoleni·a narodu polskiego wraz z jeg.o kulturą i traoycj.ami. Wskutek nasil,ających się aresztowań był zmuszony wkrótce opuś'cić WaTszawę i kon1tynuować działalność partyzancką na innY1m terenie. Przyjechał wiQc do rodzinnego mi,asteczka swej matki, tj. do Mswny Dolnej. W Ms,zanie Domej jeszcze w okresie ok Uf..'<lcj i za'czął pisać pamiętniki, w któryd'l dominowała probIematyka kuHur:alna, a zwł.asz,cZ<lzagadnienia tradycji mieszkań,ców Mszany Dolnej i okoJ.i.c. Zebrane matEJI'.i,ałyposłużyły mu do napisania pra·cy nt. hislorii Msza:ny Dolnej i okolicy. W latach 1943 - 1976 pełnilszcreg funkcji zawodowych ,i ·spokcznych. Długie lata był przewodniczącym Rrezyd~um Miejskiej Rady Narodowej w Mszarozwojem mias'ta, dl3 k,tóre.g.o postarał się o .przywrócenie ,nie Do,lnej, ki,erował praw miejskich. Mimo utTaty zdrowia :pełnlił nadal funkcje społeczne, a tQ: przewodni,cząceg.o Komiletu Redakcyjneg.o .adi<lwęz!a w Msoonie Dolnej, czlonka Zarządu Spóldz. "Zdrój" im. W. Orkanu w M.szanue Dolnej, przewodruiczą'cego Kola Przyj.aciół Miejskiej Biblioteki, przewodniczącego Komisji Rewizyjnej ZBoWiiD. Od 1946 1'. byl skarbn·ik,i.e'ffi Oddziału PTŁ w Mszanie Doln.ej. Za pracę zawod{)wą is'poleczJną został odznacz·ony B:rązow)'lm Krzyżem Zaslugi, dypl<lmem Zasłużonego dla Ziemu IJimanowskiej li ooznaką Z.a:służoncg<JDzi,alacza Ruchu Spółdzielczeg<l oraz Wlpli'sanogo do Księgi Pamiątkowej Ziemi Limanowskuej. Z'marł w dniu 29 VIII 1976 r. w Krakowie. Aleksander HENRYK Kalczyński ORMAN (1920- ł976) W dniu 1 marca 1976 r. zma.rł w Kr.ak<lwie w WJieku 5'6 la·t ppłk mgr Hen·ryk Orman, długoletni (od 1956 r.) członek Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego. Ppłk .mgr Henryk O:rman uwoził się donua 11 styczJnia 1920 r. w Lośmka,ch koło ZawJer.cia. Do !szkoły podstawowej i g1mnazjum lim. R. Tra.ugutta uczc;.szcZJałw Częstocho'wie. W czasie okupa·cj:i w lata,ch 1941 - 1945 pracował w a;ptece 'li mgra Wrocihs'kliego w Częstochowie. Po wojnie w 1945 If. PQdjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim na Wydzi,ale F.ar;ma'cj;i. Dyplom mgr,a fa'rmacjli {)trz)'lmał w 1949 r. Po <lirzymaniu dyplomu p,r,a'cował w aptece mgra Franciszka F.pasia w Mszaillj,e Dolnej. W lut)'lm 1950 r. ws,tał p()wołany do 'czynnej .służby w Ludowym Wo}sku Polskim. Prze.szkol,eniie wojsk,owe 'odbył w Szk,ole Ofi'cer'skiej w Łodzi, ll1astc;pnliepracował na różnych stanowiskiach w Warszawie, Katowic'aoh, a ost,atn'io w Krakowie. Za WZQIr,owąpmcę w W,ojsku Polsk1m otrzymał Brązowy medal "Siły Zbr·ojne w Służbie OjczY2lny", Brąz.owy medal "Za za:sł.u·gidla obronnoś'ci k:r,aju", Złoty medal �443· In memoriam "Siły Zbrojne w Sł·użbie Oj,czyzny", ZłOlty Krzyż LJasłu'gi, Medal 30-1ooia Pol-ski Ludowej oraz odmakę Zasłużonego Pmoown:ika Służby Zdrowia. W z·akreSlle ludoznawstwa interesował się iIUOOyCYil1ą ludową. Był aktyw:nym członkiem Polskiego T.owarzystwa LudoZiI1awczego w Oddziale Mszana Dolna. Maria Orman MIECZYSŁAW WOŹNOWSKI (1898 - 1977) Dnia 11 listopada 1977 r. zmarł prof. dr Mi·eczysław WoOźnowski(ur. w 1898 T.),. były profesor Li,ceum Krzemien'i·eckiego i Ghmnazjum Polski-ego w Gdańsku, jeden z najstarszych czlonków Oddziału PTL w Mszanie Dol-nej, ,antropog·eo,graf i s.pecjali'sta zagadnień żyóa pasterskiego w Beskidzie Zywiecki-m. Cześć jego pamięci. KRIPO SHANKER MATHUR (1929- 1<977) W ost<ltiIlkh llatach 'et.nografia indyjska pOnJiOlsłaboIesil1ą stratę. Z grona etnografów tego olbrzymiego knaju ubył joeden z najbardziej czynny'ch i najprecyzyjniej pracujący uczony. 21 września 1977 zmarł w Lucknow pwf. dr Kripo Shanker Mathur, kierownik Katedry Antropologii uniwersytetu w Lucknow w Uttar Pradesh Vi północnych Indiach, ,redaktor ,,'Dhe Eastern AnthropolOgJi,st" (od r. 1962) i honorowy sekretarz generalny Ethnographilc and Folk Oulture Sociiety in Lucknow. K. S. Mllthur w wku 1940 zapisał się '!la studia ekolilomkzne na un'iw,ersyte<:i-E w Lucknow, gdzie studiował pod kierunk'iem .z,nanych uczOiI1Y'ch, ,prof. R. Mukherjee (t 1968) i .prof. D. P. Muk'erjli <t 1962), a później pod kierunk'i-em prof. D. N. Majumdar (t 1960), znanego indyjskiego ·etnogoI.a, ,o'd 1'. 1951 klieroQ\vn.ikanowopowstałej Katedry Antl"opologii na 'uniwersytecie w Luckinow. Pod kk-l'unki-em tego pr'of-es·ora rczpo-czął bada·l1Jiate.renowe w UHarPrradeslh w rejonie Dud-hi. W r. 1951 K. S. Mathur został asysl'entem przy Katedrze A:ntropologiIi KultUiI'<OWejw Lucknow, lecz wk.rólce wyjechał 'na stypendium na uniweI'sytet w Canber,m w AustralIii, gdzie w 1954 'f. ro'Zpo-cz'lłpracę doktorską, którą ukończył w f'oku 1960 pod k~erulTIkiem p!'of. J. D. ,F,rceman. Pra-oa ta r;od tytułem Caste and Ritual in Malwa Village 'ZOst<Jławydana w roku 1964, zapewniając aut'oroWli szer·OIkirozgłos. Prof. M.athur pracował pxzez kilka Lat w Delhi, a w 1957 r. powróci! do Lucknow, ,gdZJieprzebywał już do ost.atmiocihdll1li,swego życia. Świetny orgul1Jiz'a'tori pDecyzyjny wykładowca, skrupulatny bada,cz i 'li'czony, cieszył Siię wiełkiim uznaniem w Indiach li za gra;ni1cą. WY'mag.ający 00 :studentów 'p.ra'cy, precyzji i wi.edzy, dbał o postawi€Jl1Jiena należytym ,poziomie nie tylko prac doktorskiich, lecz :i magisterskkh, dziękii 'czemu archiwum Klatedry wzbogaciło się a sller,e.g c·ennych r·ozpraw (w rękopi,s.ach), a etnogr,afia hndyjS/k,a zyskJaLa ·ktilka pozY'cj.i drukowany,oh. Wyjści·e ze szkoły prof. Mathur'a gwarra,l1ItowafO' wszoohistI'onny !i wysokii poziom wyk-ształce- �444 In memoriam nia. W roku 1966 IpII'Of.Mathur został wybrany wi'ceprzewodJlliczą'cy>m Indian AnthroPQlogical A'S:£odatiQn, a w 1973 II'. ZJostał członkiem International Union of MthrQPologi,cal and Ethnologi'cal Soier1Jces. Pr'of. Mathur zm·arł w tr.ak<C1€pr.zygotowywań pokongresowegosYlm<pczjum poświęconegQ chłopstwu i wsj,które miało 's'ię odbyć w Luck-now w rQku 1978. S:mierć zabrała go w kWliocie wieku i w okresJ:e najlepszej 'i najaktywniejsZJej twórcwści nauk'owej. 1{rzysztof VVolski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2163b9e6bdd11b066ef30f28f281f72a.pdf 9f2c316525bf7da674ebb8cc8b1cefe7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1645 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.253-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 63, 1979 AJn.I1JualRevJiew oj' AntlhTopoUogy, vol. 1 - 7, 1972 - 19'78. Pa'lo Alto, CaLifornia, USA, All1JnualRevi·e'Ws Inc. Rcda!kLoI"Zy:BennaJrd J.Silegel, AIJaIl1R. Bea'ls i Stephen A. Tyler. Jest to !nowy periodyk o 'chalra:k'terze rocZJl1Jilka mający ZJasięg świaitowy, o którego profilu i 1JI'eśai war,to polSikie~o· ,czY'Lelll1Jika p:ollinJJOlI1ill'ować. Cechą 'D1alSzy'c'h 'cZJa'sów jest m. :iln. zWliękisza·jąca 'S'ię sta,le p'I'odU!kicja naukowa we wszystkich dziedzilnach. Bodsltalwową sltąd potrZlebą k'aŻldego 'n<luk'owca j'est orien.ta,cja w l"OIZ'WOjU, oS'iągnięci,arCihli .s:LainŁedanej ~ałę:zi wiedzy. Już od 1932 r. ukazuje Slię w Ka1:ifol'inii "AnllJual Review ,of BiIQlchemistry", za którY'm poS'zły o~taILni() przeglądy ;POCZlneW.5'zyst'kii'chpmwie ,iJ!1Jnychgałęzi !IlJa'uk 'PTzyrooniczych i n'iektórY'Clh humall1:i.sJtY'CZIllyo(~h (psy'c:hologii, l>ocj,ologiJi iamJtflOpologij). Wydaje je działające od wielu lat w Palla A1to (K'a1ifo,rllJ1a) kOllJsorcj'Uim AJn!IlJua,1 Reviews. Każdy z przeglądów .ma s'woich rooaktorów ,głównych orazkOlill'iltet 'reda'kicyjny złoŻJcll1Y z wybi,1myc'h s:pc>cj,alilStów. Omawi.all1y tu "Annmai Re"'.1ew of A!nthI'opology", któI'ego prooii,l był długo 'W kręgach specjalistów dyskutowalny, jest 'Ol1ga1nemprzeZJnacz;ony,m dlia antropologów iiizycznyeh, archeologów 'owz .aontrcipo'logówspołecZIlly,ch i kultuJ'o'wych. Ma on Lnformować w sposób syntetycZllly ,i w nawiąz-aniu każdorazowo do wyboru n<)jbaDdziej znacznych pozycj,iodnośnej liJteDaitury światowej a najnowsz)'ch tendenocja,ch, teoria'ch, metoda·ch i 'oS'iągnięcia,ch w zakresie antr,opologili. Artykuły zómawi·ane są u w)'btLnych specjalLstów, którym redaktorzy stawi,a,ją okll'cślone wymagania formalne <i pI'Ofil.e ·treściowe. Stąd lmżdy z tomów ma jedinolite oblicze, a merytoryczni c w postaci zwartej daj·e maksimum inform.acji. W tym zdaje się leżeć duże wz;iq-cie tego wydawnictwa. WHirto· też z:bhżyć czytelil1~ka polskiego d~ jego treści w sY'tUo<łocji,gdy'IllieŁailwyjest szerszy doetęp do litero·tury światowej. Pominiemy tu opraocoOwall1iaz ar'cheod'OlgiJii aill!tr'Opolog;uif.izy'cZJllJej, azwróoi;my uwagę tylk() na pozycje ·etnologiczne. I w takŁm ZlawężenIiJumuSlimy ograniczyĆ s'ię, z Dacji ·sz·czuplo~ei micj'.9C!a,w więkiS1wści tylko do tytułów opr,a'cQowań, które - jako przezmu>cz;oil1e dla ,!>pecjahsiów - podajemy bez iluma'cZlonia,w brzmi,eniu '0Tyginalnym. Tylko przy tytuJ.ach lllIiejaisnyrch lub wieloz-nrarcznych podajamy bl:iższą tr(;Ść. J.esl!CiZJejedna \1I'S,tępna uwaga. Ka'Źldy z a,riyk!ułów ,ma s'wój biblliograf.iC7Jny numer, pod którym mama u wydawcy z,amawŁać kSoE'J'ogmf.i>ClZl1€ odbi·tki. Z tego też względu będziemy czytelnikom numery te podawać. Adres wydawnictwa zamieszczamy na koń,cu. Tom 1, 1972 9500. C0ll11mdM. Aren:sboog (OollumbiJa U[)Ji'Wlersity, NY), Structure and emergence. CuLture as behavior: �254 Recenzje 9505. Paul T. Baker i WH!1bam T. Saooi&s (P'eI1IIlJS'ylva[lJi,a.), Demographic studies (Dotyczy badań fizycwo-antrOiPologicznych i 9połeczno-kulturowy,ch <społeczeństw dawnych i ws'j)Ókzesnych). 9'507. Kairl G. HeideII' (Bexke-ley, Calid'orrua), Environment, subsistence, and society. (O wspórZJaleŻlI1JOoŚ'ciach między śroooWli'.>ildem firz.ycZlnylffia społecreń's1Jwem i kuliturą, metody badań). 9508. IOOibel1tM. Ca~maiQk (New YQIl'k, Ahbany), Ethnohistory: A review of its in anthropology. development, definitions, methods, and aims. 9509. NOl1marl1lE. Wihitten Ii Dorothea S. Wihi1Jten (Hl!ino1s), Social strategies and social relationshoi.ps. (WyjrarŚnJianie ZlfóŻlIl1cow~a einicZllllO-ikJul1:'ur,owego procesami adaptacji i srbraJte~ą zbliK>rQwychzac!howań). 9510. Qs,w:arLdW€!r[lJer (.Eva[lJS'toIn,Ill.), Ethnoscience 1972. (Pil'oblemy współrcresnej sema[lJt)"kli ~e!I1artYW[lej i socjoJiiIligwl1styki). 9511. Harold W. Soheffer (New Hav·en,), Kinship semantics. (Sy;stemat)"ka terminów polkl'ewieńsrtwa i ich mKJdele). 9512. Pierre Maranda (Vancorwver), Structuralism in cultural anthropology. 9513. Michael Silverstein (Caimbnidge, Mass.), Linguistic theory: syntax, semantics, wagmatics. 9514. MI'Iid,iUlaA. DUT!blin(St. Loru'i.s, Mi5s.), Linguistic 9'515. Kia!l1lV. Teeter (OambI'lidoge, MaiS'S.), American models in Indian linguistics. anthropology. Tom 2, 1973 9'5.16. Margaret Mead (N. York), Changing styles of anthropological work. 9517. SYIlliPOrz;jum!trzech aJutorów: Eld!Waird MOl1Jt~omery, John W. BeIl1J11J6tt i Thayer &rudder, The impact of human activities on the physical and social environments: New directions in anthropological ecology. 1. Ecological aspects of health and disease in local populations; of extensive agriculture; J. The human ecology of big projects: River resettlement. 2. Ecosystemic effects basin develOpment and 9518. Ralph W. Nkholas (Chicago), Social and political movements. (Artykuł teoretyczny '0 wyz!l!a'c=~ka,ch i chara1kterZle 'ruchów). 9519. R~C'hard F. Salisbury (Montl'eal), Economic anthropology. 9520. FredeI'lick O. Gearing and B. ALlan Tindall (New York, Buffalo), Anthropological studies of the educational process. 9521. Richacr.'d M. DorsO!ll (BloommglxJln), Mythology and folklore. 9522. Thomas Roeper land Dawid MooNreiUl{C'mcalgo).. Review of child language. 9523. C. F. Voog.e1m 'am F. M. Voegelin (Bloomington)., Rec'ell1.t classifications of genetic relationships. (Dotytczy 1OOidZJi.n języikow)"Clh W,f;zyiSt'lcioh'części świaJta), 9525. GliJllJi.anSanJroff (Mronitreal), Dialectology. (G'eo~afia dialektów i dialektologia sltru'kiturailInJa. I.iiIIlgw~slt)"ka dJiaohironicZlna. Gmmal1:yk'a ~ener.altYW[l'a. SocjoVngwislt )"kra). 9'526. Timothy Asdh, J<OOmMaiI'slhall, and Peter Spier (WaH'ham, Mass.), Etlmographic film: Structure and function. 9527. Mlilchacl L. BuII"Iton (lIvme, Oa,illIf.), Mathematical anthropology. 9529. KeiJth H. BaJsso (TulOSOn, All"iZJOIillł), Southwestern ethnology: A critical review. (Doty<czy pd.-WSICIh.stanów US,Ą). 95·30. Stanley H. Udy (New HampsihiJre), Cross-cultural analysis: Methods and scope. 9531. Kent V. Flannery (Ann Arbor, Mich.), The origins of agriculture. (Azja, Mezoameryka). �255 Recenzje Tom 3,1974 9533. 1'1red Eggan (Ch1oago), Anwng the anthropo~ogists. (AntDOpol!ogLa i ekJsplozja infoll:'1ma1cjli a wSlpókzesny jej stwn. Ref1ekisj1e iosob~site. N~eco o przyslZ~ości). 9534. RoibeI1t MIcC. Nettling ('I1ucson, AI1i2)oIlla),Agrarian ecology. 9535. ChdJeNaik3J[le (Tok~o), Cultural anthropology in Japan. 9536. Roger M. K'eesliJng (Oalnlber1ra, A'llstralia), Theories of culture. (K'llltury jako s)'1stemy: I3Jdaptywne, spolleC2)l1IQf-ikJulturlOwe li.idea'cyjne). 9537. Nomna McLeod (AustiJn, 'I1ex1aJs), Ethnomusicological research and anthropoLogy. 9538. Adaptive Nancy B. Graves strategies in and urban Theodore migration. D. Graves (AueMand, New Zeeland), (PI1ocesy adapt,alcji iJmilgDa[]Jtówdo życia w miJeście). 9539. A'idan Southall (Maddison, Wisconsin), State formation in Afrioo. (W czas3'C!hpre- i [!)OstklQllOIl1iJa1nyoh). 9540. Carrol A. SmdJth (New Me~ieo), Economics of marketing systems: Models from economic geography. Anthony C. CoiLoon and KaiI1e!t1E. Sdby (~ebJtuoky), Medical anthropo~ogy. 9544. Rallrri'oiJa Draper (New Mexioo), Comparative studies of socialization. (ArrtI1opologia wy'ohrorwand.a,kulJtuI1a Ii. sIOiCjlaldiZJa1cj,a). 9545. J. Clyde MiJtohell (Oxfom, AnglJiJa), Social networks. (AnaliiJro IS'i'eoi stosunków społecZll1ych). 9546. Benji WaM (LOIS Angeles), Bi~ingualism. (J,aiko strnlikitUJro lJiJl1IgwlistycZJl1Ja, aspekty wcjolog]czne li.IpsyaholJogicZIll;e.). 9543. Tom 4, 1975 9550. RaymondFirlh (London), An appraisal of modern social anthropo~ogy. AHand, Jr. (New York), Adaptation. H. GreEll1berg (StanfoI1d, Calif.), Research on language univer- 9552. Alexamler 9533. Joseph 9554. Rkhard sals. Bauman 3100 Jo.el Sherzer (AiustiJn, 'I1exas), The ethnography of speaking. 9555. Jane F. Comer (Stanfol1d, Calif.), LegaL processes. (Me1JodologiJa badań zjawisk pmwI1liJczyoh j,ako prooesów spoleczn)'1ch). 955,6. Vi'oto[' 'I'umer (ChliJoago), Symbolic studies. 9558. RJobeI1t A. Femea, ,and J'ames M. Malark1ey (A!u:sti'n, T,exa1s'), Anthropo~ogy of the Middle East and North Africa: A critical assessment. JUllle Nalslh (Nerw YIOIrk), Nationalism and fieldwork. (AntDolpolog]a 'kulturowa w badarrJlLadl rwspółc:zesn)'1ch ilpI1o!oesówoetnkZJl1Jo-lpoliiJtY'c2ln)'1C'h). 9561. Mi'oha,cl K,ealrney (Riv€mide, Ca~if.), World view theory and study. (Badama posta'w i ,poglądów n-a śwdJait). 9562. Hal10Ld K. Schn.eider (BloomiJnlgtolll, Il1IdlilalI1Ja), Economic development and 9560. anthropology. 9563. !Andrew New directions 9564. Nothern Jearn P. Vayda, in ecology land HonI1liJeJ. M,oOay (New BrUJl1JS'wlil(~k, New J,el1sey), and ecological anthropology. J,alc'kJsom '~alillibr;iJdge, Mass.), Lowland South 9565. &iJdget O'Laugh:l'iJn (Stanforo, 9566. JlOhrn Kultgen Reeent ethnography of indigenous America. Calif.), Marxist approaches in anthropo- logy. (Oolumrb~a, Mli.ssoum), Phenomeno~ogy and strukturaUsm. �256 Recenzje Tom 5, 1976 9,5'68. Margar,et Currier (Cambridge, Maes.), ProbLems in anthropoLogicaL bib- Liography. Joy'ce Malf'CulS(Anlll Arbor, Mi'ch.), The origins of Mesoamerican writing. Ladislav Holy (BeJ:fialslt),Kin groups: Struktural anaLysis and the study of behavior. (Dorty'czy Nowej GwiiI1JeiIi Melall1!€'zj i). 9576. B. AHalll TrnndiaiH(Berrkeley, Ga!Lif.), Theory in the study of culturaL transmission. (T'eoril<l transmilSji k'UItoUlryod !Strony pl'ooes6w ii,ntna- li :i.nterpsyoch.icznych). 9577. C{)lpiHa Śamna (KalI"naJtakl<l,Inooa), Status of sociaL-cultural anthropology 9569. 9572. 1 in India. 9578. Fro!l1JkCan<:.ian (Iorvine, CaHi.), SociaL stratification. (Rozważania \.eiOiretyC'Zno- me!Jodolog1CLJI'1e). 9579. RJiCiharrd E. Blall1Jtoo (WeSlt La'Layette, Indri,alIl:a), AnthropoLogicaL studies of cities. RobilIl Fox (New Brull1Jswiok, New Yers'ey), Human ethnoLogy, (Wyjaśniepocząrttków i ewO[l\liCjoiludzki'ego rochowalIlii,a od strOlIly bio.SlpQlec7Jflej). 9581. Hel€ll1 B. Schw,aIT't7Jm,alIl (Ohwa!§o),The anthropoLogicaL study of children's 9580. nie pLay. Tom 6, 1977 9>589. Chirisltie W. D. 9590. Kie.f,er (SaIIl F'mlJ1oiJi'>oo, Gali.f.), PsychoLogicaL anthropoLogy. Umitker-Sebeok (BloomiJngtOl!l, India.na), Semiotics of culture: J,ean Great Britain and North America. 9593. Naomi QUIiIIlin(Du~ha'ffi, Ntor,th Carro:in:a), AnthropcLogicaL (Razw.aoŻiani,arteor<etymme). 9594. Abdul Halmid el-Zein (PbJiladL'I1phil3,Penn.), men's Logy: The search for the anthropoLogy 9595. Harumi Befu (Stanford, i usług od strony semantycznej). 9597. Erioc Cohen (Jerusalem, Eastern communities 9598. 'mlmity on wo- and ethnic Beyond ideology and theo- (Badani.a wymiany dóbr of IsLam. Callif.), SociaL exchance. Israel), Recent anthropoLogicaL of MiddLe studies groups. John W. Cole (Massachusetts), studies 9599, 1hE studies status. Anthropology comes part-way home.' Com- in Europe. Henry T. WI1i,ght (Ann Ar'bor, .Mi'ch.), Recent research on the origin of state. 9600. Reg'l1Ia DamC'll (Alberta, perspective. g601. HOcr:'a<o10 F'abrega, vous GalJ1ada), History JIT. (Pittsburg, of anthropoLogy PeIIlIIl.), Culture, behavior, in and historical the ne'r- system. 9602. ment, J,er.emy Swift desertification, (Brighton, England), SaheLian pastoraLisis: Underdevelop- and famine. Tom 7,1978 9'605. Mey.er FOlftes (Cambrlid!1ie, England), An anthropoLogist's apprenticeship. (Za:rys aut'ohiOlglra,jjiczny U1czlt1'iaB. Mail'iltl'o,w:slkieg'o i badaero t,eronowego). 9606. Adrienne L. KaElPpler(iHanolulu), Dance in anthropoLogicaL perspective. 9607. La'ooT!altQ;ry'af Comparartd'Ve HliIman OOg)nilliQlIl,Cognition as a residuaL clltegory in anthropoLogy. �257 Recenzje 9610. William P. Murphy (Albuquerque, New Mexico), Oral literature. (Przegląd teorili i metoo). 9611. Alan C. Swedlumd (Massa1chusctts), Historical demography as population ecology. J'oan Vincent 9612. (New York), Political anthropology: Manipulative strate- gies. 9613 .. Jam-eoSW. Fernandez (Princeton, New Yersey), African religious move- ments. NOI'man B. Schwartz 9614. c1J.Uural change of behavior: Ronald 9619. Interactional Delaware), Community development and approaches. Co-hen (Evanston, t r. Topology. 9620. Dav.id MacDougall and (Newark, America. Paula Brown (New York), New Guinea: Ecology, society, and cuUure. R. P. McDermo>tt, and Dawid R. Roth (New York), The social organiza- 9615. 9617. tion in Latin IlhI1iOlis),Ethnicity: (Canben-a, Australia), Problem Ethnographic and focus film: in an- FailUl'e promise. 9623. cky), The fuzji). W,illriam Y. Adam,s, Dennlis P. Van Gerven, and Richard S. Levy (Kentu'Tetreat from migrationism. (Kry;tyka teorii kulturowych migra'cji, dy- Kaidy tom "ReV'i:ew", forma·tu :nouma.lrroej książki, o'bjętoś·oi 400 - 500 stron, zaopatrZJOil1yjes't w iindeksy: -osO'bowy i rzecZJO'wy.Co więcej, roczniki ,nowsze Z-3wiemj'l jes.z-c.ze ZJWlic;złei'l1'dteklsyzbiorowe autorów oo'n'OIsząee -Siiędo Wlszyst:kioh poprzednich tomów (C1Lmulative indexes), a ta,kże sumalryczne spisy tytułów opracowań we wszystkich Itoma'ch. Spisy te uporządkowalne są przedmiotowo według dziedZJin wiedzy: a.n:heo.Jogia, an1tro'po,log,iiabiologi,c=a, eunologi,a, ,antropologia społecZina i kultUl'ow,a. DZliał.em najobszel'niej9zym jest ant'I'opologia 'Społeczno-kulturowa, w obrc;bie k,tórej wyszczególn'iono następująoe działy (w tomie 7, bo w inny-ch uklady nieco się zmieniają): historia, teoria, metody, technolo·gia i ekologia ekonomiczna, 9tosunki "połeczn-c i polityczne, pogląd na świat i psychologia, liter~ tura ustna oraz studia regionałne. WS1zystko to ułatwia znak!omicie korzystani.e 'i stwarza z całości zbioru stale zwart'l, ba,rdzo operatywną całość .. Je9t to więc wydawnictwo rzeczywiście niezmiernie pożytecme dla orientacji w lawinowym wręcz narasta'!1Jiu w,spólczesnej wiedzy lantropologicNlJej. Adres instytucji: Annual Revi'ew Inc., 4139 EL CAMINO WAY, PALO ALTO. CALIFORNIA 94306, USA. Józef Gunter Einfiihrung. 1977, SIS. BU'Tszta Wi-egelmann, Matthias Zender, Gerhard He,i1furth, Volkskunde. Eine GruJl1-cHa,gendel' GermalIlistik, tom 12, Erich Schmidt Verlag, Berlin 265. Seria "GrUlndlagen de-r Germacnistik" znana jest z publikowania podrQczJI1ików wprowadzeń do róil11ych dz.iedain wi.edzy z ,.;a'kresu języka niemieckliego, łitera1tury e1ln:ograiioi(Volkskunde). Zawli,er:ają one podstawowe problemy dall1'ej dz:i,edziny, 17 "Lud" - tom 63 �258 Recenzje osiągn:ięoia, k!i,erunk,i i metody. etnografoWlie Książka jelst rzeczywiśóe nion:icmi'ockiej etnografii synopty'czlllym o logiczmy,ch zarazelm nieć in tu należy wydaJne '"viodących zarys Deutsche (19'6'9). "kultury Zwrac.a we ws,półpracy deZlilntegiraicyjny:ch do k'olllcepcji logi'i kultar'Owej - element wchodzi tywny ["owych jako nikach, oraz zakresie kultura zj'awisk etnograIicZlnych, w grę w 'tyeh zmiany geografiezn'l Następne oraz "wagi" 'oraz part:ie - "rzeczowej" zawieraj,! kultur'owogo kultu- systemów kultu- komunikLl- "kom; lii,owan,] kuHur teoretycznych ccnt,ralna wynikaj'lce zło- euro.pejsk,ich. auto- dysj:ozycyjncść z naj:i</ w :.;y.'lc- ,i w:l'I'unk,i intr,;'społe'C:'.Hlych dyfuzj'i innowacj'i. szerok'O - (fiksacj.i) Autorzy z.resZit,) w etnograIi:i ogólnych specjallne, jak omz uwa- (tu \Vj,'gclm,l'~;l) zacJ1,odnio- prawidłowości. filol0'!'Ji'czno-nisto'l'yczn,1, Omówiono psycho,logiczną, ,przestrzcn:no-kartograficzH,! badawczego: wyboru tClmatycz:nego w sy"temie), próby r,"prc- bada!'! porównawczych. syntetyczne wybranYIch (Sachku!tur). lndru:ć- systemów ObSZ,HÓW Sijsiednich koncepcji juk: (?JD'aezC'llIiaelementu alspekty że każdy z'Wli'lzikach i wyznacz- dosko'nale takie, POiSitępowania kulturowej książki obszaru ,metody "kompkks zjawis:kopolryfik,acji metody: za:sedy -szer1cko - "model w po- z antrnl=o- z podkreśJ.enlie:m, strukturyo'sadniel.l" endogenne omawianych zapeWIW zróżnicowanych procesy 'prooeslach etnografii d:a;,ej ogólne z uwzglc:dni,cn\i,em zl'I1Itatywrnej w niebez- c.clów lJcldrzc:d- Tóżnegoporządku. on na'czc!nyoh ,i badane, do góry), (i skandy:n:a,wSlkiej) socjołogicznąi kultury dla tradycyi, i przenikające Sltosowane autGlrzy, i meloc!lI. Nowości,! przejqte s'połeczeil~;twa, (zwł'a,szez'a koni:ulnktuJ"1alne) procesów i 'iloś'ciową, niemieckiego zlagadni'enie się (s. 9), badane ustaJ.eni,a w li'ch złożonych warstw typowych zjalwi&ka kulturowe, doszukać - umiesZJcza ilus,truje stosowane mem1eck,iej przedSą tym SZLlki, muzykologią, jerk pisz,] TZieczywi:stośei Diagram wchodzić~ następnie tu itd. mogących u,,'i~ują jest koś:eiół, najczęśc:iej (dobraopad:ające i niższych" ważność pallstwo, wybieraj,) runkOvvd'nia Określeni,' kulturowej. tr:adycy j.llil' --- określenie zawiera, jak Z wielości kulturowy'ch, średnic:h ('s. 41) przodstawiaj,!,cy wyŻJszyeh egzogennych", żemość mach w antrolpolo:gii niewątpliwie etnogr'af'i1cZlnych i .gospodarcze i jej wpływ'!lla z 'Publi- imel So:iGI- przcdsiawienier;dmien- palrtic: k:~iqżki Teorie Ba:rdZlotrafnie jak: Genncmistik rpo:klreW!ny,mi -hi'stori,] uj:mlowan:ie społeczne n:y jak To - diagram badań taki,ch, p'odobne wlidzonia do:kła:Jnie i w NRD. mOŻre wchodZJić w systemy cy jne, czy jest drugą czy 'obiekit "dolmi:nant tcżpn:y- z punktu bard7;iej 2wischen Federalnej "wprowadzcll" i i,ch środorwilska". rowych" Ei1lfiillrunu Wic'gclmW11!l i Zen- Illliemiockicj 7..HaIDe specj1alizJa1cji. Stąd systemowe jest w blm ona Pnypom- t'coretycznyc:h. dawn1iejszych kultury sprawy z n aruka,mli pokr(Jwnymi ,:>pr:awom poświęcono równlanliu mdodotle jc,t S. Svcns,'(JIna, U'wagc: obiektywne ar:chiterkturąitd. pieczell51two i wiodący,ch Na tym w podn:czmiku, głóWlnie warstw i zwiąZJku Tym ksi,]żki Volkskunde z nauka,mi przedmiotu nych - jednak w zasięguo'llropejsk'i:m, literaturoz:naw!stwem, podstawach t. 61, 1977, s. 254). Warto etnograf:ii po 1945 :r. w Republi'ce mi,o,towe etnog1r,a.f:ii (Volkskunde) historyezJnli,e w ujl;ciu "otn(JIgr:afi'i europc'jskicj". sensie histeriii 1. Weber-KeHermanln, etna:glraiii badawczych, "Lud" ja,ko w 'pewlllym wpierw badawczych dróg zachod- informuje slzc:regu ,problemów. tłumacZienie 1973 (zob. urkie'f'unkowall wissenschaften nych wybitni książk,i. z obowiązku, przeds!tawi!<lją trz('j ,i MaTburgu. Volkskuncic), jako do stworZienia w ty!mże ceb Bonn WlprrowadZlc:niC'm w prcblc'n,atykl; u:k:ierunkowan:i:alch Ethnologie, opracowali w Munster, odgałęzieniu zmierzającą siG n'iooo treś'ci Niejarko kacji dosklolnałym (w jej j'cj :profi,lu, die europiiische der wprowadzenie :z ośrodków i olsiq,glll'ięóa'c:h w ,rozWliqzywaniu propozycją gla,dnąć Oma:wiane zaehodni'On'iemlieocy Ta przeghldy zjawisk dziedzina bado!'! kulturowych. kultury cC'lograficznych Fi:'rw\·;w nie pokryw;l doty- ,Yic: z wy- �259 Recenzje dzielaną u nas kulturąmateria1ną, omawia się tu bowiom nie tylko wytwory materialne. ale tGkże kompleksy dziaIań z nimi zwiąZialTlychmazi'ch role; i 'miejsce w życiu grup ludzkich. Jest to s,tanowisko metodologicznie zupełnie poprawne. Zsumowano w ton spo'sób osiąglllit;cia etrwgraf,ii niemieckiej w badaniiu takkh wytworów, jak: dom,od:uież, pożywienie, narze;dzia pracy i S'z,tuka ludowa. Wszystkim tym p:'zeglądom - tu, jak i wsze;dz:ie, zobjjitym odesłaniem do literatury - towarzyszą l)"óby u,'tcl1eil faz 'iah rozwoju 'czy z:miml i ich związku z ogóln,,! sytuacją ,'ipołeczno-c'Konomicz,ną spokczeństwa, główni,c z koniunkturą. Są t08postrzeżenia pewnych !:rawidlowości, dające się w znacznej mierze odnieść także do innych społeczeństw l'uropl'jsk,ich. Podobnlie z analizą "przedmiotów jako cech grupowych" oraz ich zwiąZKUws,tatusem i prestiżem społEcznym jednosle'K i grup. Również z punktu widzenia trwałoś'ci, ciągłości zmian oraz z,asięgów przestrzc'nnych i,ostały omówione zwyczaje: rodz;il1lne,doroczne, zawodowe, szczególnie zaś ob:'7.el'nie rzemieślJlJi'czc i robotnicze, tak typowe dla niemieckiego obsza'ru kulturowego. Do s'pecyfiki dawniejszej etnografii ni,emi,eckiej, k'O'ntynuowanej też w RFN po o,tat:niej wojnlil', na'leżą badania kulturowo-przestrzenne (KuUurraumforschung). Znalazły one 5z,czególne odbicie w oprac'owaniu Niemieckiego Atlasu Etnograficznego (ADV). Temu zagadnieniu Zender i Heilfurth poświęcają ,całą piątą part.ię k:'iążKi. Na przyk1adzie tego typu badail ukazmją wkład o~nografiii zarówno dla pozn,lJ1\iadzliejów kultury, jak i zna'czC!l1'iedla wiedzy ,regionalnej. Końcowa cze;ść tej p,-,rtii zawiera i:nterCs'llj'lce rozważailllia leżące ,na Hnii współczesnych probIomów bad"wczych. Są lo - lmówiąc ogólnie - problemy relacji: człowiek, kultura, społeczehshvo. Sz;czególowo 'Poruszono iu: pluralizm kulturowy, subkultury, grupy pierwotne i 'celowe, 'instytucje społeczne, syst.emy l!1orm i wartoś'Cli, gm,inG jako środov/isko społeczno-kulturowe, spo!eczJności ,reliigijne, grupy mniejszościowe w rela'cji do kultury globalnej, proce'sy adaptacji i integracji w rama,ch wSipółczesnych przemiesz,czetl ludności, iendencje u}cdno.Ji.cania Siię kulturowego pod wpływem nowoczesnej technizacji, znaczenie czasu wolnego i roz;rywki itd. Jest tu widoczne, jak wiele wspólnego ma współczesna etnografia z antropologią społeczno-kulturową i socjologią. Na zakończl'nie autorzy formułują szereg postulatów i zaleceń odnośnie do p;'zyszłych badah ,i profilu nowoczesnej etnografii (etnologii). Naloży tu m.in. potrzeba mie;dzynarodowcj współpracy dla rozwiązania wspólnych problemów i dla stworzenia "etnologii europejskiej". Omawi'ana kSli'lżka 'nie zawiera wszystkiego tego', czego nalcży oczek,Lwać od t,;kiego syntetycznego zarysu. .Jest wyborem zagadnień z pominięciem wielu, jak nlJ. za.gadll'ieh f.olkloru, jt;zykO\'lY'ch, etnicz;nych, etnogenetyeonych, etnlicZiności, strukbralizmu itd . .Jest widoczne, że autorzy chcą wyprowadzić etnografię niemiecką z impasu, w jakiej sit; z,najdowala, ale równocześnie pragną dotychcza!sowy jej dorobek vvlączyć w nową, nie wszc:dzie wewnętrznie spójną postać nauk,i. W całości j( st to próba i propozycja godna uwagi i z wielu względów nader pożyteczna. Józef .J. Dzabba'rmT, ()1J.~cestvennyj progress, byt i re!igija, Bursz/a Ta'szkient 1973, ss. 218. Na pods,tawie wlasnych badań i danych statystyczmych orlaz w opar'Ciu .o ogromną wiedze; z L'-akresu teorii r:ozwoju spoleczno~o i etnografi.i, L Dżabba'ro'w, znm1Y etnograf uzbecki, pokazal na jakich nasadach i w jakiej formie egzystuje islam 17* �260 Recenzje w warU!!1Jk:aohDadziec kiej republiki ŚIodk'OIWoazj,aJ1:yckliej. Aru.ror prze<:lsrLaWlił~aleźnośai między bytem a TeltiJgią, h!iSltoTy'C2ll1Je drośwliadczenLa islamu, zdeTZienia owej religi z nową f.orma'cją sptoloecZiTlo-,edoo!nomircvną ja'ką j,esiI;socjali'zm. Pokazuje sprzecz.noś'cimiędzy tyrrni dementarmi kultUJrY 'llJaT,o:du 'U7Jbeckiego,któI'e uks7itał>towały isJ.am, CI TJJarn'stającyul1'ifaktami życia Elk'01I1iOl1TllicZJDe~o or,gallUiw'walnego według nowy'ch wzorów, :m:po'znaje czytelnlika 'Z duaihzmellTI !idei, () odTębnyc'h Todiowoda,ch i przesłankach światrOipo~lądOlwY'ch. Pnlca 1. DŻJabbCliI'owajesrt próbą marks'i'stowS'kiego spojrZienira na przemim1Y społt.:czmo-kultura,lne dokonujące się na teroni'e UZibekis1anu. Zycie 5polecZine a kultu,ra Uzbeków są rezu,l,tatem długiego procesu prZleobraź'eń, który zi:TlIt'onsyfik'owałsię w XIX wieku. WówcZias to, w II poloWlic XIX wieku, kliedy to notcreny Azji Środkowej wkra'e~a ROlsja, n'a'sitąpdło uil1Ji'cC'stwi'eniechan'atu :kokandzkiego Oil'az zwa'sal,izawanie emiJr.a,tu buc:ha,rSik',i'egoi chana'tu chiwijsikicgo. Należy wspomnd'eć, ź,e przed Rewolucją Pażdz,ierTllikową ludy Azji Środkowej pozos>klwały na pOiZiiomie1'Ozwtin'iętego f.eudalizmu i początków k,api,tal,iZimuz systemem pra,cy najemnej w rolnlctwie. Wśród pótkocZiowni'czy'ch grup ot>nicznych panowały feuda,lnopa<tI'.i'archa'1mestor.:;'un,~iz pI'Zieźy,tkarmi:SYSlicmul'oc!owcgo. Całe życic społeczne. rodZJtnne i osobis:te reguloowane bylo po,s,ta'll'ow~eni.a'miszanatu. Od momoo'tu w.kroczCIll'iaRosjli 'na t,er'ooy Azji Środkowej zaZJnaoCzo 'Sii~sto.pnio\'ic ograni'czC'Il'ic m<:lC'zooi,ar,elig.ii. DZ1iałosię tak 'w wy;rlli'ku'wpływu kultury CUl'opc}skiej i wywoł'any'ch indompU'zenbrażeń wewlJ'lę1rznych. Rozwój SlpołecZJn'o-g.oSjpodar-czy Uzbeków jest związ;a'ny SJZ!Cz·egó1l1,iiC mo'cl'1loL'.drug~m etapem przeobrażeń, k,tóre dOik-onały ,Slię,po R·e"V'01<ucji P'aż·dZJierll'ik.owcj,w 1'am;Kh ustl'oju soQIcjalistyczm.ego.Identyfika'cja wł,adzy polity,czmej z r.eligij'i1<lstraciła s""c podstawy. Państwo s:t,awało się 'sY'mho.1,emruchu i posJ1;ępu. Zmiany, które się dokonywały, miały .charakter pLanowy, zorgaill~zow,any. Przemua'na s,połoczno-kulturowa s.t.ał'a snę pro'gramowym zalożcn'iem or.garnii7Jacjis'po!ec7Jnych li władzy puństwowej. Duż,e ZTlJa'czcnicw osłabienLu funkcji islamu ,miało prawo rad7.i'ecl~i{"deklaruj'lcc usunięcie z ży,cia r'odZiunnego p'ołig,3)m~i i 'patI1i'a'rchaliZJmu. PO:.JtQPspołocZJno-gospod;Jf'czy doprowadZJił do 'aktywiZJarcj,i zawodowej i s'połoCZIlJcjkobiety. Oddz.iaływanie 1'eligiistopnliowo słabnic, duchmMieilsiwo trad swój autorytet, Reaikcje społecZleń.sltwa na zmian~ roli religii, współczesne miejSlce religii w życiu spoŁecZln)'lm,to tr.eść rece!lizowanej książk'i. Ks,iążka, nic licząc wsl~pu i zakończenia, składa się z 'czterech rozdziałów. PrzcDhodzitc do s'z,czegól owe.go omówienia problematyki L'.arwartej w pracy odnotl)"wać należy, że we wSitGipieprZJcdstawdony ZJQls.t.al .od Sltrony teoli'oetyeZJnejproblem walki dwóch 'sY,SitemóW,ideolQog)iJcZJIlych, który swym Ziaolięgiem wykracL'.a 'j)O'W granice ZSRR. Da,lej 'a'UJt'Q[' ;przed:staw:iJahis,tori<; ludów Azjii ŚrQdkowej piszą'c, jak duży wpływ na żyóe :społeczne 'i indywidua1m'e wy.wj'erał isla'm i duchowier1stwo muwłrr.ańS'klic. W szer-egu rejon.ów j.eszcZiew lata,ch 20-tyoh, razem z prawem 1'<ldZJie'ckcm, uznawan,e były ll\OI'my s'7Ja.riatu. O specyf.i,oe 'spolecZ'no-kulturowej ludów środkowo-a'zja,tyckliJch mówilo wiel'e do!kumoortów :parrtyjnych ,i pail5ltwowych, ptrogramujących .prooes prZlemii:alll.A'utGr ZW1U'cauw.a'gę, ż,e IW 'Syt,u;a'cjizaawI<J'n''SlOWoilTIC'go budownictwa socj.alis,tyczne~o .is,lam dąży do wystąpieni.a w T!ol:io'broń,cy tradycj.i io,byczajów uZlI1Iawany;chj'a:k'o .narodowe, ZJwiąza'ne z przeszlośaią. Mimo modeJ'I1.i'Styczn:,"ch tendeU'JJcj,ii 'przylsl1.oS'owa'niaduchoWiLeń.s:tw.ado warunków ~ocjaliZJmu, pr'Ziej.aw;a soię wy.r,aŹl!1iereakcyjna istota ideologii r'el'i'gii'nej. Islam, a 'l'ów.nież wierwTlIia przedi-slalill'srkie, które Zia,chowały Siię w formie ,reliktowej, przede 'wszy.'Sltkimw sferze rodZJi'l1lIl<o-byto'Wej, wywiemją nega1tywny wplyw na kSZJtałtowanie si<; zmian S'po- �Recenzje 261 lecZil1Jo-kulturowych. Is1alm, pi'sLle 'a.urto'r, kSllltałtuj'e w wi'erząJcy,ch s,połecZttlą pasywność, ma Wipl)'!w,fila :oa,ahowan'ie w życ1u oodZli€ll1ll1.)'!m JSitalry'ch,szJoodJiiwy,ch 1l10lfm i obyczajów. Zadaniem nill1liejSirej.pracy, co s,twierdza 1. DżabbaJrow, jest wsJmronie przyczyn his,torycZttlyC'h, spole,c:mlyC'h li !psychiczmych za'C'hO'Walll'iJa li fUll1ktcj.oll1Owall1ia rdil<Jtów i'sl3Jms,~i'chw życiu ood~ienm.ym. AJwtOIfZJa'UwJa,ża, że owocne badania w tym znkresie ,możliwe są przy wSlpóln)'!m wy'siłku iTi'stOlTyków,etnog)flafów, pSY<C'!l'Ologów, socjologów, f'iloZJofów i prakty;ków w drzJiedzill1ieSJpo!e'c:LIllo·-kultunalnej.Koń,c1ząc rozważania wstępne autor prezen'tuj1e wy1I1i,k[rcIll1Jki€'t, 'kJtóre .prLleiprowadLlouuezas'tały w latach 1966, 1967 i 1970 w TGo.<;zkii,endie, Sa.maiI'lk'aJrud-z:iJe, Bucł1la!I'Lle i Kaszi-J<an-gier. Celem tych a'nkiet było okJreślenie 'SI1:0piniia ro€bigijn,ośoi ankietowanyc:h. Poza wyruikarni aonki'ctautor prz:edstaJWia inne wyko~'zYIS1<lJrJJe w pI'a'cy ,mate'l1i:ały: źródl'a hi's,toryczne, dane ;;taltystycLlne i .mate'nilaly z wywiadów letnlolg)r1af'i'i. I.nteres'Ujący dla e1nOogmf<ajeSJt rOlZdZJilał pierwszy: "Po·stęp społ.ecLIlly, byt ,i religia w prZledrewolucyjlfl)'!m T'UJrkiesiJai!1lie", :ktióry .auto;r 'poświęca .oha.ra!kterysty;ce warunków ISlpołc<cZJny,C'h i żyoia d-uchawego l-udu w ,olk.res~epa'nO<WlalI1>la ideolog)ii ilSlamu. Autor rozlpoczyna rom:zji'ał Llaopr-ezenloOWiani'em spoleczJnego 'Slkladu l,uooośill żyją,cej ruł terenie Uzbeki~ta'nu i jej walru'l1ków SJpole.cznY'ch{)ra,z życia dL!Clhowego !PIfzed Rewolucją Paździermikową. W 'p'rzeddZJień rewoI:ucji waż,nla była w żyoiu społecznym dominacja ;;tosUJnków pa,lf\ianchalnyl(:,h, które były 'cechą pall1ującego 'sys!temu społecznego. Patr:i'a«:halne wspóIIlJoty wielkQlr.odzill1ll1€za.ahowały ,Slię j,ed!nak prztldoe wszystkim na peryferiLa'c-hroZ'wilflliętych roE!lg)i'Oil1ów ~O>SiPOdaTczYic!h. W zetknięciu z gospodar!ką ,towarowo-opi€ll1lięmą owe lpaitriaITCiha1JI1'e wspólnoty ro<;padały się IlJaindywidllJalllle lf'odzJi'lly.SzeT'oko przOOls,tawiJolllo 'cechy 'kuUury i życia społecZJne.go, zwiąZiU'l1cS'LlczegójlnieZJe sposobem gospodiarowan:ila, taklie ja!k: znajÓmość sztuezne.go nawadni·arnia, natU['aliny oharnMer gosrpo.darki z ni'ewielką wymianą towa'f\ową, 'pożywienie, elem'Clf1tykOQ!peracji ;międzyrodzmn.ej, 1'ola wlięzów klTwi. Th'adycje kon:serwa.t:ywne, któI'e służyly jako hamulec 'pOSltępU społecznego, zwiękslZ.oaly glębokie zacQof,a·ruie. Następnrie omówiono kOlfl'sekwencje poj,awieni.a si.ę elemell1ltów k>apilt,alisltycznych rr,zwijających się WiI'az z ko,lon'iZJa'cjąT'osyj!ską. Nas,tąplilo ro'ZwalTstwien:ic społeczne, ziemia ,i 'kJaplit<lłyZJOostalys,'konoell1olrowall1'e w ręka'ch rodzą'ocj się bU'rżu<ł'zji wiejskiej i miejsok;iej. Rozwarsi1.wi€lnie i ciężJm syt'U<ł'cja 'Plfowadziiły do uboż'en'i,a mater~ałnego i duchowego. Cech'l s,połccZi11Jokilokalnych wśród ludności osiadłej, zarówno w ,mieście, jak i na wsi, była śiCisłia'iLlola,cj1a.DzLał,alność ,i emocje regulowarne były i podporządkowane irnilercsom gI'U,py lokalnej 'i .g,enealogi,cznej. GOŚCUl1il1'OŚĆ, wZlajelffilflepomoc \'! rama,ch .grupy, sz,acunek dla sta'I1S'zy~h,były wart.oś,ci,aJmi wysoko cenioll1ymi ri tprop;:gowa'llymi w id€OJ.ogii U'SIICl:IDU, który ,głosił równość wszY'9t~'CJh wobec Alla,cha. W stosunk<lC1hz Bogil(.'ffi- według ls'l'a:m'll- człowiek wy,chodzi poZJa ramy zu,emlSk'ioej h;era'rchi.i slpo/,eczmej. A 'więc rl!e<n, kito ni'e zgadzał S1ięze s'Wo~m Sipecja,lll1ympołożeniem, nie Llgade;a!się z ideologią ,religili, wyls<tępow.alprzeciwko jej zasadom. Polri<ty.ka i rehgia byly Sliltni'ez,e 'sobą zwiąwne, s!ZJaniaot - p;rawo reliirgijne - urważano ro zasady ul!1UWerslClline, :ni~epodlegają{;e zmianom. Zgodll'ioe z ideo1o·gią i51alffiu wys,tąpieruioe przl'ciw 'pań'St'Wu byl,o wysltąpiooliem prz,coiw relligiri.. NaIeży zwrócić uwa,gę, że na opi.sywall1ym 'przez auto'rn o-bS'ZJar~wY'Zlnawall'1oSluf\iZim,kJieruuuek mistY'czny w islamie, którychamikteryzowal się ogwlmnym fanGltyz,mem. hUlto;r przypomina poglądy b3da'czy tWlierdzą:cych, że sufiLlm ma niewi,e,le wspólnIego z ortodoksyjnym !i.sla'mem. Zródlem do badań nad świad<omośoią ,społeczną sprzed Rewo,lucjri BaźdZJieruikowej jc-S't f.ol'klor, który odzwiencicd1Ja :ps.ychol'ogię ludu, w którym przejawie się myśl o w;H'<tości:aohi iS'tocie żyda. NieMóre utwory f.o1klorystyazne z tego Okil'esnl, �262 Recenzje przec.iwstawi'ając się religJijnyrrn do,gma,tom, pokazywały żyClie,które'go siłq jest praca, optymizm i aktywność. Rozdz'iał pierwszy ,autor koń,czy rozważaniami dotyczącymi nm~a,n, jakim podlegała ludność miaj'scow-a wsikuitek kontaktów z ludnością rosyjską. Zmąall1y w życiu rodz,innym i sltosuukach sJ):;oleczny,chautor uważa za 'mniej zaawansowane w porównanriu lie 'ZJmi'aIl1larrnu w kulturze materialonej. Dzi,alo s-i<;tak wsoku'te'k trwałości di\wnych obyczajów i ['digii m:ahometań;skiej, Wide materialu pOZlnawczego dla ,l'ozpairywan.ej W ksiyż,c.c problematyki wnos-i rodzial drugi: "Zmianyslruktury spolecznej, byt i religia w okn:SJie budowy socjalizmu". W rozdziale tym przedstawiono pro,ces przcobrażci1 w okresie budownictw<l socjillizmu. Reforma agrarna i kolektywiz;],cja dOpT'Gwndziły do zmi,any sto'sunków sl}ołeczmy'ch i w konsekwencji do poprawy wurunków ży.ciu. W dalszej cz<;ści rozdziału, poświęoonego glównic tradycyjnej kulturze ,materialnej i jej zmiunorm, omówiono budownictwo, ,odzież ipożywi·enie. Tradycyjne 'Pożywi.eDlie ,mieszikai1ców Uzbak'isbanu s.kladało siG glównue z produktów mlecznyoh i mą'cznych. W b,akci,e rozwoju ,SJpołecznego i gospodnrczego Vi okresie po rewo,lucji, kuchnria uzbecka - przc!am'ujyc ogranietcni:a religijne wz,bogaoib s,ię o potruwy z:apożycZiOneod Rosj.aln, ponadto o produkty pochodzenin fa hrYCZil1Jego. Do la't dwudz.iesty,ch powszechni,e nO'szono tradycyjny odzież. Ni,codły'cz.nym c1em.entem ubiioru dZ'i.ecię-c:egobyły amulety, k'tórc strzegły dzic'Oko .przcd urokumi. Tradycyjny ubiór s;LiQlpni:Qwo zanikał, coraz ,czGś.c.i,ejno:szQlnoodzież pochodzen'ia fabU'ycznego, którąsrz.yto według wZlO'róweuropejsbch, Tmdy'cyjną z'agrod<; stall1Jo'wilki()lmpld<s budynków odgrodzonych od uI,i.cy i sąsiadów głuchymi ścianam'i. W u'r'chitekturze i plonowaniu mieszkań wlidoczne hyły patriarchalne 'stoscunk,i pa'D'ują'ce w ,rodz.ilD'i e. Ws.zys,tkie izby oknami i drzwi,llffii zwróccne byly na d z.i.edziniec. Domdzi.elil 'silę na c:z<;śćŻE'l1ską,gdzie gromadz'iiu sit; calu rcd.zina - i m<;siką, która prZlEzna,cwna byŁa równ,ież do podejmowania gości. FodE:iał ten i funkcja poszczc-gólnych PO!IT1~.f:'sZJczei1 stop.niowo ule'gala zatar'Ciu. Zgod'n;e z islamem :nic można bylo :OrLdabi'ać:mies.zk'ul1 rzeźbami figuralnymi czy o·bruza'DlJi. OheCtrlie ni·e przcs,trzega sąę tych z,u'kazów. ZmiClDiiałosil; żyeie kut.tur".lne i gO:i.pod;:,r'cze, zmieniały siC; unstytucje społecznie. Rozwój przomyslu dnsturczyl nowych sprzętów i urządzel1 dQlYno'wych. Po rewolucji, kiody wprowadz'ol!1:Q bez'Pła'tne loczenie, ś'mj'crtelność' wśród osób dorC'sly'ch zmalala pięeio,kI'otn.ie, wśród dzieci dziesięcjo,kroinie. DlugG':~ćżycia wz.roslu ci'..vukrotnio<.'.Na sto dzie~;'ic;ćosób anki.etow,anych w roku 196!i tylko H korzysta·jo z porad tabi,bów leczących przy meczet2.,ch. KG,lejny r,ozdzi.Ll1:"Rola kultury socjaJistycznej w uwoln.ieniu bytu od pows'!,1jO ś:ci id,eologii religijncj" ,rozr;o'czyna au,tor cy.iowank'm podstClwOWych dekretów wiadzy pai1s~wowej, które skierowane były na prZleksztalcel1'ic i POPLlWGwarunków żvc1a oraz podnie:sienlie pozi.omu oświaty. Przod wlączeniem Azji ŚT'odkowej do Rusji j'S'tniała tutaj rozbudow.a:n,u s-ieć rel~gijny'ch szkół :podstawowych -- maktaiJ j wyżs,zych medres. Ten r07Jbudowany system nie mógł być zlikwidowany i z,clsqpiony radzieckUm sz)('olnicl:w~m w j'cdnej ,ohwili. W.uż'nym (·ta:p·~·mrozwoju s7J.;oln;dwa bylo wprowadzenie w Toku 1930/31 pows,zechnego naucz,anj,u, co przyczyniło sit; do 'stopniowej likv,,,jda,cji analfabetyzmu. W likwida1cji <l'na1f'abety~mu duże znac~cnie Iffiiała llwl'c;k'szająca s'ię ]i,cz·baśrodków masowegoprz,ekazu Dmz ro.zwój dzialainoś'ci wydawnicZlej. W nowotworz.ony:m folklorze 'Uzbeckim zani,kly wyobrLlżcnia bogów, nieba i ,pie'kJ,a. W mUcjsoc ailrybutów rdigijlny,ch 'pojawiły sic; motywy atcistYCZlnc. Po'Czja i folk10r 'Imbmly po'htyeZtrlego ch arak'teru, po'zwo,biły na zbliżenie �263 Recenzje 'Jzbeków do innych narodów socj.ahstY'cznY'ch. Uzbebs.t.an lutrzymuj'e kontaikty z 96 krajami świata. Nu terenie UzbekistaJrlu żyją ludzie róż·nY'Cihn'aJrodowości, co sprzyj'a zaeicralniu s'iq różnic miqdzy wyZil1lawoamiróżnych reli~iL Ostatni rozd7Jiol, zatytulowa1ny "Zbliżenie narodów s.ocjaliSJiycznych i j!ego zlllae;:<-nic w sekuloryza'cji bytu", 'pCŚWięC'OHO pT'zemi:anQlm życia s.poł'ecznego UZJbeków. Zrnienila s:i<;.s'truk,tura rodziny, 'poj.awiłysię nowe ntieZJnaX1Je daty,cheza's ww,octy. WyksZJl.ak·a siq nowa obrzęd'owaść. Obyczaje zwiąrolI1€ z ·narocl-Z'iIl'ID!mi dzj'8eika uwalniane są od Tehgijny'ch rytuałów. Zm:ieni<a się fonma nadawania umion. Narodziny dziC'c'k,aobeoJ1licto już ni'e >ty1ko uroczystość .l'adzinna, ale również sZJerszych grup spcłecznyDh.MiejSice dawnej kołyski, w której dziecko skrQpowane ,nie miało warunków rozwoju, z,as.tąpilo łÓŻJeczkoi wózek. Praca 1. Dżabbarowa wruosi wie}e cennego m.altel'iału do pogłęhiani'a na'szej w!edzy o prc·oe~ach zmi<a'ny mi'ej.s'ca i'~lamu w 's'po1eczeń'Stwi-e'S'O'cjalis'!ycznym, PQn'1dto przynOsi .rozbudowane teor'etyczne wyjaśruierui.a ,tych pr'aocs6w i :ilch doku-' mentację, apart"! na 'matel"ialach ,hi.slo,rycZlI1ychoraz danych z empiryczny'ch badań terenowych. Godna je-s,t uwagi rÓwnież jako ks'iążka :napisana w r'ozwijają'cym się G~rodku studiów et:n-ograficz'nyeh, j,akiim jeSlt T'<l's,z;k:i.ent. Halina M. A. CIL"nov, Naselenijc Molukkskich ostrovov. Bojan IZ!d. "Nauka", Pierun Moskva 1976, ~:s. 284. Prezcntow'an-a k"i'lż-k'a składa si<=;z czt'ereClh Zlasad:nliczych,·obSiz,erni.erozbudowanych rozdzi'alów. W pierwsz.ym zawarte s'ł ogólne wiaod'olmośocina temat śr·odowisk<l l~<.tt.uralncgoWy.-;p Moluki. Znajdujemy ,tam 'm.in. g,eog.naficzny oljji's najważniejszych w.y~p archi-pclar;u i Q1taczaj'l'cyeh go mórz, łą'cz;nie z uwypul-<ilernem wpływu warlNlkow życia .na rozw6j kul,tury jego ,mie-szk'ańców, a ponadlto 'możemy Zi<l'!Jozn.ać ~ię Y..' specyfiką klirr;'atycz;n;\, florq i fauną, pięknem krajobrazów oraz z warunkami konlL:nikncyjnymi Rozdzi,ał drugi pośwaqoc.o:now 'cało,ści z.agadll'ieni·om gos'P.odaroczym. Autor .słusznie zwrócił uwagt; ona [akt, że Moluki są jedyną ,pr.owincjq IndonezJi, gdzie uprawy ruślin bulwi,astychi korzeniowych przeważają zdecydowanie nad jada'lnymi trawami, przede wszy:,ilkoim z.aś nad ryżom i kukurydzą. Snczegółowo ibaTdzo ciekawie n,<\:o'eśl'ił .-;i:Qsobyuzys,kiwania s.ago z klodzinpalmy rodzaju Meiroxylon, przytaczając jcdLlGoczcśfllie boga-ty ze'"taw QLrzy;mywanych z wymicrniol!1Jego'SUIXJwcapotraw. Ze-brazawal również probl·em ekonomicz.nej i ku·lturowej ws'pól:noty lrud'Onezj'i ws'ch<Joc1ni.ej. Poza tym za.pO'ZJna·j czytelników z myślisltwem i zbieractw-cm, zespoS'oba!IYl'i uprawy roli przez ludnośc miejsccw,,!, z kultywacją ryżu, ba·t.atów, .manioku, taro, jams·u, banemów, alna:nasów i i,nny,ch rośliin użyik,owych. Trdć rm.dzialu t,rzecicgo dotyczy has,t,orii Wysp Moluki począwszy od czasów z.[lmierZJchly'chdo tcraźnioejs'zych. M. CzIenow ,przypomni.ał, j-ak wiel'ką rolq w dziejach bada'llego obszaru odegr,aly po-szukiwane przez Europejczyków przyprawy korzenne, zwła.szcza g,oJ.dziki a gałka mu'Szkatołowa. N<astępnJi'e,przcZil1Jaczyłwtioele:mi·ejSC:1 'na omówil'nil' poszczególnych o.kre·sów n<awa,rstw'iaini:a SJię'najbar.dzj'ej is,iotilly'ch elementów składDwych w",pólcz,esu1ej ku1tu.ry Moluków. S.charak,teryz'O'wał m.·in. e-t<apy powstawania etni'cznych skupień 'ku.p'i,eekich, zwrócił uwagę na "m,alaliz:ację" wysp u s·chyłku średniiowiccza, wspomniał o dominacj:i jawaj'skiej, a opółnoonlQim<JL1Ckich su b!alIla ta eh i państwie C'hitu,o zwycięskim paohodZiie l's1am'll, hinduizmu i chrześci.j.aństwa, oepooe 400-1etniego .panowania .po:vtugalskiego i hol ende rs.k:iego. �264 Recenzje jak też o kształ,tow,aniu się dominujqcego ·etnoslu amoońskiego. Pow tym wyeksponował wydar.zenia drug,iej wojny światowej w tY'm rejonie i opisał zwiGźlc ciężką, walkę Mol.u:kÓiWo U1tiepodległość. Z·ajął się również badaniem z:agadnienia świadomości etni'czJI1.ej'i zobroZJOwał 'Obecne rOZlpIl':z.estrz€'l1Ii'crui·e panujących religii na najważniei'szy'ch wysp'3oh. W rozd7Iioale oCzw.artymproZJedsiawlione zosltały pr.o·blemy ludnoś·ai·owe. Bardzo pouczające są ·iJIlf'OI1macjeo rdz.ęlllI1ychImie'szkallJcaoh ,arohipelagu oraz o elemencie napływowym złoż,olIlym .głównie z Chińczyków i Aralbów z Ha-d.mmautu. Przed·~tawiC'iele obu wymieniO'I1)'1Chspołeczrl,o,śQi zamieszkują przeważnie .miasta i d!Zięk1i swym umi.ejętnośdom odgrywają po'ważną role;: w handlu i usługach. Oprócz tego pewna iJ.oŚćkuhiSÓW chiiń·s.ki>chznalazła z:atrudlJ1.ielllti'e w gos.podarce leśnej. CJekawa jest też .alllaliza doty'chczasowych .prób wł,aśdwego 'U'miej-scowiel1li<a j<;zyków moluckich w rodzime a'U"stronezyjS'ki.ej, łą1cZllliez ioh k'laiSyfikacją, przytoczeniom źródeł bad'ań J.ingwilst)'1CZillych i me,todyką ,analtizy l·eklSY'k'o~ta,ty'cZlnej. R,ecenzowalI1C\'klS'iążka 'stanowi plierwszą tego .mdZJaju pubhkację w języku rosyjskim. ZredagowanaZ:Oi~a,ł'a '5!taralllnie i TIa'chowo.Na mm'gineslie należy zaznaczyć, że ptiśmi'ennictwo dotyczą,ce Moluków joest bardzo ubo.gie i opiera się przeważnie na relacja'ch :przes,tarzałych. W dą,gu 'Okresu powojeIlineg'O aż do roku 1962 nie wydano prawie żadnych po·ważl'1~ej:slzy,ch pl13'C,o kulturze,hi'sto,rili lub je;:zykarchludności archi.pelagu. Zmikoma ilość ,a'l1tykułów, ukazującY'chsię 'I1ajczęśctiej w cz:alSlQplisma'ch hc.J.end~rski<ch,nO'S'ichaJ',akier ·ogó.my i ·sumuje wyniki sprzed 30 IUib 40 hL Współcześn!ie n~jwiękslze zn3'czoentiem<J.ją j.edyrrJJieza'PrezC1IlJto'waneoS'ic\gni(;cia naukowe a.merykańsk'ie,go teoJ,oga li etnografa F. Cooley'a I oraz M. A. Czlenowa 2. Oprócz wlasIlE'go Ima,teI1i:a~u, z'eibll"anego· w cZ!a:siedwuJ.elmiego,pOlbyi1un~ tych ·odległyoh połaciach globu zielmskiego, radztiecki 'autor przestudiował wszysltkie ddstępne relacje odnośnie do 'sk:ladu etniczneg'O miesz;k,ańców ar'cll!ipcJ.a,gui porównał je .z l'ezu1.tailam.iswych badań przeprowadzvony:ch na wyspie Amoon, Oharuku, Seram :i Bu:ru. Nie mogąc oprzeć się na ist.Il!ieją'cych ,i w wielkim ffiopn'iu zd.ezaktualizowanych już pmcach dcty,czący'ch klas yfJ1k,acj i języków moluckiC'h, opracował ich -nowy poclztiał, wykorzys,tując kumuLalYWllleefekity IczY'n'l1>ikÓiW gosp'odar1()zy'ch, ekologicznych, 'his.torycznych i relti,!§ijnY'oho pewny'ch IpodobieństWlach części 'skł,adowych, na s'lyku których wyodrębniająSlię oddZJielne wspólnloty 'etn:i,cz:ne. W konkluzji doszedł do wnio:sku, że p,ierwslza osobliwość losów etnicznych Wysp Moluki polega 'na stopniowY'm nakładaniu 'S'ię .iJndon.ezyjs'kiego >modelu procesów etni'czny>OhlI1a melanezyjskJi S'ubSltra,t. Drugą zaś .cechą Jeh rozwoJu jest s'WO'isl'OŚĆ podstawowy.ch el'ementów, z których powstał obce·ny s'kład -etnJi'c,zm.y. N.ajwie;:kszą rolę ,ode,grały k<Jmpone'l1Jtyoceaniezne, indOlIlezyj!skiei europejskie. Dwie wymieniane właściwośc·i pozw,aJ.ają wydzie1'ić Wys'py MolukJi j.alko odrębny obszar hastoryczno-etnografi.czny na terytorium świaita wyls'pia'l'skli,e>go 'poludrriowo-ws>chodni,ej Azj-i i Oeeanii. I Ambonese Adat, a General Descrtption, New Haven 1962; Ambonese Kin Ter;nes. "Ethnology" 1962, vol. l, nr I; Attar and Throne in Central Moluccan Societies. "Indonesia" 1966, vol. 2; Allang: a Village on Ambon Island, [w:] Villages in Indonesia, ed. by Koentjaraningrat, Ithaca, N. Y. 1967. , K etniceskoj charaktertsttke nasielenija Molukkskich ostrovov. "Sovctskaja Etnografija" 1968, nr 6; Ocerki po etniceskoj istorit narodov Centralnych Molukk (Indonezija). Kand. diss. Rukopis. Archiv Instituta Etnografii AN SSSR, Moskva 1969; a niekotorych indonezijskich etnonimach (k voprosu ob etnonimiceskoj klassifikacii), [w:l Etnonimy, Moskva 1970; Otrazenije processa mataizacii v vostocnoindonezijskoj topontmii. "Actes du XIe Congres International des Sciences' Onomastiques" (Sofia) 1974, t. L �265 Recenzje Ładny s,tyl i wlaściwy dQbór ,sKouldelWOW,alJ1y,eh 'Miadomoooi 'spr'awiają, że książkę czyta się l.Cik'koi przyjelTIlJ1'i'e.C:enmym 'UZJu'pelnioenIi:em 'hamyt!mjącYJm{)(ma''Mi,anąpozycję jeSlt ta:bela prZlc.><iSltawiająca klasyfiJm'cję języków rruies,zkań,ców WySip MtolUJki, wykaznarodowośoi zamieszklUjący;ch posIZlczególnewyspy, ZE.'SitawgJios oraz załączony pedział 'admin'i.stracyjny wroz z hczbą ludnoś,ai. War:boś-ciowe 'są róW1I1i'cżma ter:i'ały k<lftograf'ic,zJne, a zwłaosz:cza ma/pa obraZ]ują,ca najwa"ŻJniejsze 'ośrodk'i 'hLSltorYCZIJ1e, h:mdlowe i kulturowe ,arc'hi.pelagu. Spis litemtury obejmuje 231 pozycji w więksZJośoi oboojęzycznych wybDanych racjonalnie i z wyczuc,iem. W n:aoSltępny;mwyda'l1Jiu tej interesującej pr,a'cy byłoby 'PożądalJ1e wzbogac€'l1lie teks,tu zdjqc1ami i rysun'kami {k.tóryoh br<llk daje się ,odczuwać) 'omz mapami bardziej szczególowymi, czyLi 'O więk'sZy>elhlpodz'i.ał.kach. pQ'l1Ja(:l-.tD l"LaleŻJałobyskorygować drobne usterki natury 'merytory'czmej. Epifity ,nie pa'S'oiytują na drzewach, j'ak 'O tym wspomilJ1iUautor (s. 33); t,o ni,c (są pa:s'oży,ty, ,lecz z;upelnie Tliiesz!k'odJiweporośla. Pisze si~ n,ie Metroxilon (s. 40), lecz MetToxyton. Znieksztakono nazwq palmy Areca catechu (s. 42), gdyż napilsano ,,'Oathocu". 1 Roman A. N. Sied lovsk,aja, Matyje narody Bihara. Istoriko-etnograficeskij Karczmarczuk ocerk, Moskva 1976, ss. 126. Zwiqzla mOl1iogl'afia ludów Biharu, opra'ciowana przez A. N. Siedło'wską, została wydana przez lnsltytut :E)tnlQ;~rojjii '~m. N. N. Milkłucho-M1a,kłiaj,aAN ZSRR. Praca pnynosi wiele 'CenIJ1ychiru{)lrma1cj'i. Bihar należy do najwięks'zydl1 ipóln()I(IDo-WlSiohodnilch 'prowm.cji Ind,ii. Położony w rozległej dolinie Hindusta:n.u, dorzecZJa doln'ego Gangesu, gralJ1.ioczy 00 północy z Nepalem li od W's,chodu z Be'l1~alem. Obszar 174 tys. km2 {pokaźny areał z'ajmują !;;sy). l'i'czba l:udlności - 56,3 'l11i,1.(gę'ste w'1utdin'ieni,e).Klimat ciepły, w okresie nasilenia letniego (!marzec-Imaj) temperoltur.a wzra'Situ powyżej 40°, w PQlrz,echłodów (lis,topad-I ut y) rzadko ,wynosi poniżej DoC. Światz;wierzG'CY i rośJ!ilJ1mybardw bo~ gaty, k'raj obfiituje w milneroły i węgiel kamienny. Bihia,r jest ZJallic.z'any do najlepiej rozW'inil,'1.ychgQls'podaI1cwprowincjli I'ndii. Ludność dzieli siG na kilkadziesiąt grup ple'ffiuennych O ,dużymzróżn'ioowaniu diaLektów dwu z;asa'dniczy,oh języ,ków .pochodzenia 'przedrliioeuropej.ski'ego - ,,'ffi'unda" i "dwwlidyj'skiego". Oto główniejsze 'plem1iOlna:Aisuna, Bajg.a, Bandzar, Baihudi, Bedija, Bhumlidzi, Bindzhija, Birdza, Bi'rhor, Cero, Cik-bar'aik, Gonda, Gorai1t, Ho, Kar'mali, Khalrija, K,harviar, Kho.nda, Kisan" K,om, Lohna, M'a:hali, Ma,l-,p'ah.ar'ija, Mu-nd.a,Or.aon, Pa'harijla, S<1nrt:ał,Sa'urija-:pahanijla, SaMu.a i ,in. Stare przedaryjs'kie jqzyki pómoeno-ws!ohodruch IlJ1dii omz cechy ant['iopologiczne zdradzaj,;::e wczcśniej.szcl wars't'WG'etnlkZJną weddo-,ausltra1'ij,ską 'i mOll1goaskąi późniejszą warstwq elryjską, ,przyczyniają siG do 'sli1nego zróżnicowania kulturowego ludnoś,ci. Obserwowane jeszcze wspól,cZleś,nie ,taki'e inSltYJtU'cje,j1ak domy ,młodzieży ohojga pki, s,pelniające Jak'by f()llę 'lIIrtiwel'sytetów życia, 'domy kawalerów, diCllej ś),ady 'irui<cjacjli,iatuiaż, nie 'Sltios'ow.amii,e mleka j.aKO'pok'3'I'mu 'itp. zj'aWli'ska 'Wiążą ',ę część Indii z k'U1'tU['ąl'udów lindOIchin, .FiliJpin.,Indonezji i wysp Oeeam<id.. �266 Recenzje Około XII - XI w. pne. datuje ·się przybyde [l,a tereny Biharu szczcpów aryjsbch od porudin'i'a li za'chlodu. Stau'e eposy lHahabharata i Ramajana Qlraz Rigweda zawi-crają wide motywów wa1k tubylców z przybyszami. W klsi<;~ach przcwijajc) sic; często wersje o ludach zwanych "A'sura" i "Sawaf'a", w.akzc)cych z Ariam.i. Z~l<lmienne jest, że pod powyż·szy;mi nazw.au'l1iiby~ują d,o dziś liczne plemicnoa pólnocnlO-wschodl1li,ego Hind.ustanu. Pl'aca A. N. Si,e.dłowskicj zawier,a cz,tery rozdziały poświt.;conc: l) głównym etapom ra-zwoj'll hist'ory;cZJl1Jego Biharu, 2) ,gospodarc'e i kulturze m<llterialncj, 3) wit;?.i społecznej i zagadnieniom sccj,alnym oraz agrarnynl 'i 4) kulturze duchowej. 1ntdcsująca jest prorblema,tykago:slpodarlcza i kulturalna, w tych dzied7.ina'ch bowiem najbardziej widoczne ślady ,pozostawiła eksp].oata·cyjrna bryiyjska gosp-od,uka kolornialil1a. Rolnictwo· Biharu jest dziś jes:hcze oparte w dużym l>iopniu 'na moiykowej uprawic niewielkich poletek lub na obróboe zi,ern'i za pomocą ·drcwnianego· pluga, a raczcj radIa ryloowego z żelaZJnym Qk'uCliem .ryka. (StaiYSliyc7ID·iejodcn pług ż·clazny p.rzypad'a na 300 ,pługów drew:nia!l1yC'h). W 'okr<;ga,e:hleśnych siosuje si<; (i-leini p:'zemicnny cykl uprawy poprzedwją'cy trzebicż 'i wY'palanie z;l'mśli w celu [,ozyskania nowego pola; odlóg pozostawia się dD pOl1Jo'w:ncgoz<lra"tania. W tercna·ch górskich stosuj.e się uprawę na tarasach .s.ztucZ:nJi,e n'awadnian y.c.h. Sil~ pociągowq stanowi tr.akcja bawolów zaprzc;~l1!ięty,C'hw j'arzmo. Słabe nawoż.enic powoduje nic;ką wydajność plorn.ów. Sprz~t zbóż (3 wzy w Doku) odbywa sit.; z,a pomocą ;;ierpów, mlocka na toku za pomocą wydeptywania ziarna przez bydlo. Do obróbki k<1sZi llcczenia 'oleju służą s,tępy typu kielicho-walego. Różnorodność upraw jes.t l>to~unkowo duża, najważnic}szq 1"0.1<; odgrywa p1ar,t'.l'('ja ryżu, zupełnie drugoplanową rośliną je;;,t p;;zanieoa. Uzupcinieni·cm zas,oDów pożywienia są ,plody le~ne zbierane 'przez ko'bioCtyi dzieci. Auimka opis'uje spo,;·ob.\' przyrządzan,ia ']:oil'aw z pun·a leśnego. MyśliwS'iwo odgrywa niewielką role; w zdobywaniu pożywienia. Kultura 'ma,terial'llia Bi'haru narzędzia pracy, sprzc;tydom·owc, broli myśliw~ka używana wSlpókzcŚinie, a nawei domostwa, p~zY'Pomina.iq ludzc\cO w wielu wzglc.;da,ch dawną, nic i,stn:iejącą jclŻ, a za'chowaną jedynie w muzca·ch kulturc; Slowian rubi·eży ws,chodnicj. JesZJcz.c ba,rdziej przyb1'iża nam obmz kultury tych ludów o'pis życia społecznc'goi dUetW\V'2g0 biharyjczyków, a zwla,sncza s·Dos·unków rodo'vl!o-palriarchalnych i obrzqdów r·od.zinnych, WS'PÓh1'O'ty rodowo-wioskowej, instyiucj'i r,!dy siar'ców, kultli y;rzodków i·tp. Jako ludy To1:nJi'cze,biharyjczycy l'ozwine;li bog'li'j obrzr.;dowo·ść zv,riqz;aną z wegetacją, wzrO'siem i zbiorem roślin, szczególnie ryżu. Życic biharyjc'.yka jest niemalżc nieustannym święiowaniem, jest ono przepelnione ohr.zc;dowości;) s;:;-cinia.ną z 'TIli.czwykłą ccr'emoni'aJ.no,Ś<C.ią li ry1Ju'alc'm. Bar-dz'o ważn,) 1'01<;w życiu ludów Biiharu odgrywa bowiem reHgi,a i składanie ofiar bóstwo'11, niekiooy krwawyl?h, złożonych zwykle z ptadwa. Religia li założenia .etyczne Biharu. odm;Cł1J1e od hinduizmu, <Jpar'1Jesą ,o żywe jesZJez,ePQje;C'ia -1O'i'omizmu i animiz.mu. Naczelnym b6sotwcm jest pCDsonifikowa:ny bóg slolka, isLr~ieje caly świat demonuw i dUl?hów, które nawiedzają k'ażde miejsice i towarzysz,) ·człowiekowi we w~;zys,tbch czynnościach. Cywiliza'cja eurqpej'sk,a nie wta·r·gJnę1a tu jeszcze lak wyraziśeil', dzi<;ki czemu można obserwować k'ultury te w s'iosull1lkowo pierwotym sianie. Książka A. N. Sicdlowskiej wnosi Wli·eledo pOZlli1[11JLa kultur wschodu. ALicja Beclnarczltk �267 Recenzje AS'i<rov, Islam Nygm,lil1 Autor jest ZJnanym i narody, radzieckim I.zd. "Nauka", M-o'SNva 19'75, ss. re Iig'iO'Lnawstwa, s'pecjalis,tą 250. ~ZJczególnie zaś pro- blemów islamu. W 'swej !pra'cy pragnął ,przedstawić ziawisko wzajemnego odniesienia religia na'ród. Wy'chodząc implicite z przyjętej koncepcji marksistows-k-o-leni:l-Gwsk'icj rolę próbu}c islamu w sposób naukowy wyja~nlić w krajachmuzulmańs:kioh or'az, blikach radziecki'ch Azji Śrcdkow,cj. RozdZJi.al pierwszy za lytulow.any z<i~adniczy wi'em jeśli nacz'elne poję·cia jl;ci'a narodu ki i jego feudalizmu nicja swoistą w"!Jólne do tylko ferm;) ku ukuto cy islamu, było zajmuje islamu walce ,cechy więc ród, plemię li na- zamiesz- Autor podkreślił isys-tematycz- Jak więc ludzko,Ść. aut'ora terytorium kulturowe. dla wedlug sprawiedliwe s'I)()ł'oczeńs<twa epoDefi- cha1"akterystyczna jest język, są prawd7Jiwie ~chyłku 'li fOI~my, j.ak: ws'pólny i niekltóre IO·zwOju po- widać, grobalnego, tak 'naród s'mno jak ~lais,tGpa1'i'Cproblemem z tego rozumienia koO's·ekwencjami narodu przez h~s,tQorY'c.znymi, lisla'm - szczególnie p-ojmowal:i na,ród doktrynę, na jl;z.yk, dwóch znany,ch na po's'tawie zaważyły po,trafi przekonywająco oslahicrnie wiernych. Wcw,slie mial wyzna Zbl"ojnej, jedność i szaria tu. religiii W XIX wi·e- określała, że "wszyscy wyznawwięzj ckoTlo'mi'czn.e, stanowi;) je- koncepcji - panisLamizmu muzułmanów argumCJntować świadomoś·ci ipantur- rosyjskli,ch wobec w się rewo- służyły owe za sobą osłabieni·c lud:cie korzysriali z programowej już rewolucji 1905 roku nie zna i że rezerwuje której ·oeiom pe,ciągające i jacy wyrazić, WCÓVI! jakim 'llJar-odowej wspomnianej narcdowowyzwoler'lczych) islamu ja'ko która wyrai.nie mi'ejs1ce życia, r. Cl')::cjc (wyraźne w,zystkich t:ak'ie są: komuni'styocZJllą w St<jd narodziny J 905 - 1907 lyków się którepóź'l1iej ci" nu' l'odzącą 00- w pr·obIematykę kapitalis,tycznej. być być np. plemię. bardzo ważn,) bez wzgll;dd Auler się Naród się polilyczno-ek'onolmj'czny:m. naród". ruchów jedną wy,nikaj,]cymi Teorety.cy !'lcji w zdaje narodu ekano'mkzne się przejś-aioWi) kizmu, wspólnoty, lKll'Gdy s,o-cjalistyczne zlania o charaiderze Aszirowa wydaje repu- ch.arakteryz.uje nasitąpiły forma·cj:i i jeg.o kultUrze. cechami warunki wczystki.mq den przez fo,rm<j 'p-rzejściow<j Aszirow ze że na'l"oiclzinynar'odu o s]Cołcczeń's.twie że tylk.o i islam" i wprowadza ro.zwo.ju i EeczywiSltą w Oiboonych pr'3<cy. Autor pra'cy etapu'ch związek wszystkim, narodowe st1'onę w swej począt,kowych Pod'S'tawowymi dążą j(st używane fonm<\ historycz,l1'ej dobiwl'ie, "Stos;unkii metodolo.giczną przedstawiona ·nauki rod,owoś(·. k:mia, o i.sltoty. Uważ:a, i w narcdu radzieckiej nic chod7.i powyższy pr:zede .mieE islam jednakowe przecież bić kla·s Iprawa. walki Stąd s'it; jedni ko.n- .,biernoś- jeden z teore- klasowej stanowisko· - dla przeciwne muz u ł':nann e przeciwko dl'U- gim. Drugi rozdzi'ał ksiclżki i newa interpretacja Aulor rozw,aża tulaj i re·akc,il; AS7.i'l'OWa zaty.tułow.any na o'we 'o'bi'ekty"Vlne mC'ntow"i sam proces atei:cacji, publik, gdzlie rel.ig.ią panującą poglądy tra'C<)cego do nowej k;e stawiają --narodowej swe wpływy zmiany muzułmaniic ZSRR, teoretyków "At'Cizacja isl'amu. 'pr.zyta'czaji:l'C dame jes,l wla~nie !islam. dsla!mu, rZClczyv,lIi.sbości spolcczmej. przez jest: narodów ZSRR stosunków narodowych ,przez duchowień'stwo muzułmańskie". zagadJ1Jienie z,mian porewolucyjny.chw Związku Radzi.cckim liczbowe Na tym próbującego Na·~tępuje w kwestii rozbi'C'i.a r'ozbi'ci·a konso.Jida'cj'i Najpierw z nowo gruncie przystosować .próba chara1kterY9tyki jednej wielkiiej na'rodów jednak swoje 'dogmaty zarzutów, wspólnoty Śr:odkowej u.argu- powstałyrh re~s'Z!i,row rys'uje ja- r,eligijno·· Azji. Autor �268 Recenzje prze'Ciwsltawli'a :się tym .~aT2lUtomprzyt1acrojąc oibfi,oie deklaracje kla'syków marksizmu oraz ko-lejiThe~ezy zj:azdów KomulIlli'stycznej Partii Związku Rad~ieckiego, gdzie s7Jeroko dyskutoWlano 'plXlbl'€lmtzw. Wschodu ('ohod.zi ~'U o- :re:publ['ki radZliecktej AZJi Środko-wej). Okazuje się, dowodzi Aszirow, że 'przemiany porewolucyjne wzmogły jedyll11e 'k'ollsolidaicję .p<lls'z-cze,gólnych n"!'fodów ZSRR, rpozwo.Jily :niejednokrotnie na 'kh właiś'Ciwe salmookreślell1lie. Dowodem ma być chociażby analizowana w ksią:iJoe teiZla1cja.W ·tak 'Ustaw.ionej p!:aszczyźnliJeI'e'li,gia islamu (tt<IkźereUgi.a jako ·taka) ryls'uj.e ~ię nam ja'k,o siła wstec=, ,hra'mując.a ciąg f'Ozwojowy na linii ,człowiek - społecz·eńsrtwo. A'szJ1rowdoohodzi wlięc do WJlliosku, źe tylko zupełna sekularyz:3.lcjia 'ill'oże pomóc w pe!Tnym rozwoju narodowej kultury i jt;zyka; ograni<cwnJi:a na,bury religijnej są teź powodem vahamowań w dziedzinie 'inlernacjon,alizmu. Ni,cc-o miejsoa w ksiąŹioe Is~am i narody zajmuje iaikże pI'oblcm podwój.n~go samookr'eślen'i,a IllJarodów anuzułmańskLch w ·obrębie Związku Radzieckiego. Pi·erwb,ze określenie własnej pozycj:i dotyczy uczestni'otw.a w ŻY'ClU swojego nar-odu (a Wlięc pr7ykładQwo Uzbeików), diI'ugi'e wiJdzi integ1'la'cję li 'pocvucie wispólnoty w obrębie pań'SJtwa (a więc ZSiRR). J'€lS,tto wyraźny !przejaw, nie nazwalfl'ego jeszcze w k~iąźc.Po po imienliu, plunal'iz.mu kmltuI'owego. Ostatni r'oroz:i!ał ksiąźki ,poświęcony jest polemi'ce autora z poglądami i interpreta;.cjami problemów .i,sllalmuw ZwiąZJku Radzieckim przez aUlto:rów zac·hodniich - naukowców ~ polityków. W's:piemją1csię literaturą partyjną (szczególlfli,e aktualnymi dC'k1a:r.a1cjarrni L. Breźniewa) A·smrow ~tara ,się ulmzać :pmwdZ!iwy stosunek pańsItwa socja.lis'tycznego do .p~Qlblemów re~igijlJ1Y'ch,TY'SJujeta'kźe DOję partii komunistycznej w kształ:t-o:waniu nowej świadomości, opartej na wZlOraoh pr·awdziwie ,naukowego poglądu na świat. PozY'cja Is~am i narody jest w 'SlUm'ie'cennym .i oiek'awym studium zagadnień "religia :3.:llliTód", dla etnologów chyba jednak zbyt ubogim w podejś·C'ie o charakterze SJpoł,eczno-kuLturowym. Kw,estia islamu została bowiem podlflies,iona przedl' wszystkim w kontekś'cie 'ideologi,cZJllY'm,bez próby obi·ek.tywncj oceny niczaprzeczalnegQ wkładu re1igii w kulturę dalJ1YIC'h l!1JaI'od6w.Te jednoplaszczyZll1O'WOŚĆ pOZlos.tawia'pewiJen niedosyt, zmus.ZJając jed:nocZle'Ś<J1ie, li t·o jest ·c6nlflc, do za'starnowienia się nad w.ieloma kwes,biami. Uwaźnego 'czytellllika mQże w,ięc dopTowad7Jić do płodnej poznawczo refleksj,i z pozycji .obiektywnego obserwatora. Praca Aszirowa domal~a 'się dalszych badań, ikJtór.e pOIZlwoląobjąć SZCJrs~ykrąg !problemów, niźli zawar,ty w omawianej pozycji. Wojciech Burszta W'itold AnffiOil1,Po~scy bciacze kultury Jakutów. Monografie z Dziejów Nauki TochnJitki,t,om CXII, Oss'o'lineulm, Wrocław-War'srowa-Knaków-Gdań's'k 1977, S·S. 177. W roku 1976 Siemion Pie<irowicz Danirow, uJWażany z:a l!1Jajwybitn'i.ejs·Z1ego hryka wspókzesml€j Jakucjii, ud:zJi.el:ającwywi:adtu przed.s'tawi<CieIQwip-ols:k'iego pisma "Kultura" 1 ws'pomll1'i,ał,,iź na jednym z ,plenów Związku PiSlarzy Rosyjskiej SocjalistY'cznej RepUIbliki Federl3cyjnrej ipodczas dYis;kusji na ,tema,t Liteiratury rosyjskiej 1 Czasem ••Kultura" tłumaczę 1976, nr ,s. Mickiewicza 3. (wywiad Andrzeja Bonarskiego z S. P. Danilowem) • �269 Recenzje oddanlO takż·e ho-łd ,,[... J ·tym zsylnym PoLa'kom, 'k!tórzy ,tyJ.e dobreg'o dl·a nG:s zrobili. Oni z nami żyli,oni stawali się naszyJTI'i ,braćmi w na'szym dzioozidwde kultury. Przecież SiemszewSJki 'n.ap'~sał !I1aj.głębs'Z€dotąd dzieło e1Jl1Jografjczne Jakuta('h. Za caratu ukazał 'S'ię tram pi'erwszy, .a temz w -len.il1lgnadzkJ.char,ch'iwa'ch odn:.ilezi'O'noma'szynopis tumu ·dl'u<g~ego2. Tł'Ulmaczymy Sieroszews'kJiego. Pragnąłby(m, i myślę, że pragnęliby tego wszY'scy ·moi koledzy, by dzieła SieJ1OlSZcwsk'iegoukazywały się po ja·kucku. P,iek'a'f'ski całe ży'cie poświęcił nasz·emu językoWIi. Jego slov.·1I'likdotąd uchodZJi z'a najlepszy nie tylko SJpośród ,sł'owników grurpy ,tur1eckiej, ale w ogóle j-esot-'I'Kljl.epszym s'pośród :slow,ll'i!ków jlak'uok'i,eh. Związki naszej kultury z Pola.kami - to nie tylko 'oi dwaj ludzie. To d1liesiątki inny'ch, którzy o.pisywali naszą ZJiemię.zwyczaje, pid~1Ji, którzy ~pisyw.ali naszą gr.a:matykę, którzy ż,cnili s.ię z naszymJ kobietami i częSJtonie z;a·ws'Zezos-iawaH z mm'i". Is,to~nie t,ak byl,o, a w hi sto r iti kontaktów po·).s,kio-roO'syjskioch znal!1Y jelS,t problem pobytu Pol'a'ków za Uralem, z którym lą'czą s'ię ioh za'sługi dla pO'ZJnan'iakultury ludów Sybel'iti. Oczywiście l!1asza wiedza z tego zakJresu jest ,nadal bardzo ograni·cz'ona, bow,iem pub~ik'acji z tej dzi·edzi!l1Yjeslt niewile1c, a badania archiwalTil' mogące wyjaśl1'i{- różne alspekty tego zagadnienia są zna'cznie utrudn.ioO'ne. Dotyczy to przede wszystkim ar!chiwówsyberyjskIi1ch, ,częs,to jes1zcze obecnie :nie w pełni zinwentaryzowanych. Dobr7.e wic;c się stalo, że Zaklad Historii Nauki, Oświaty i Techniki PoJoskk'j Akademii Nauk w rama,c-h cyklu "MoU'logr-afiliz Dzjejów Nauki i Techniki" wydał pra'cę W'it'OoldaArmonra, zatytułow.aną Polscy badacze kullU ry Jakutów, będącą 'kontynua'cją probl,etrnatyki 'l'ozpakywancj 'podczas konferencji na temat Historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, zmgan:wwaHej w 1973 roku 'Przez ten Zakład wS'pólJl1'iez Wro!Cł-awsiki'mOddz:ial-em Po-lskiego TOW'lr7.y'Stwa Ludo:bnawczego i Zarządem W-ojewódZiki!mTowarzystwa Przyjr,żni Polsko Ra-dzieeki'cj wc W,l'ocławiu 3. Recenzowany -tom jeslt wiQc kOllJs'ekwent!liI realiz,rcj'l ustaleń tej konf.erencji, ktoo'a uznała m. in. za koni'cczne prowadzenie dalszych studiów nad histor'ią badań etnograJiicznych na Syberi'i pod kątem wkładu Folaków. Ponadto warto tutaj zaznaczyć, że wokół Zakładu Historii Nauki, Oświaty i Tl'chnikJi PAN w WaJ1s,zawie zgrupowali 's'ię ,autorzy przejawiający z,l~nteresow3'nie tu!a'czym okresem na'uki polskiej, w tym zaś Zakładzie z inspir;1cji prof. dra ,Józ,cfa Babicza zgromadzono interesują'cy materiał dokumentacyjny dotyczący działalności uCZJOnyohpolskich poza gmni'ca:mi kmju, obejmujący równ;eż bogaty zespół zwiąZlalny tematycznie z wkładem Pnl:aków w poznani'e i rozwój azjatyd:ieh obszarów dawnej Rosji 4. Recenzowmla książka sot-anowi rezułta,t długoletni'oh 's,tudiów autor,a nad wkł,adcm Polaków w poznanie kultury J.akulów 'i obejrmuje okres od ,polowy XVII w:i'eku do potCzątków XX. W,prawdzj,e 00' f'aktachs-ta!l1QWJią,cy'chprZJedmiot 'rozważań aut(Jra pisalii inni spe-cjaliki ni.cc-o wcześniej, bezs'przecZiIlą jednak za'sługą W. Ar:mo:1a jest fa;~.[ uporządkowania 'Stanu badań i priledsiiawiel1li'e ni'ektóry'ch po-s,iaei w pełnIejszym świe-tle. Oczywiś,cie, niie ze wSlzystkimi s:twierdzenilami aut("J)f!<1 można się zgodz.ic·i ta nawet W tych partio'ch teks-tu, w kióry'ch polemizuje on z auto,rami ° , A. Kuczyński, Rzekome odk-rycie nieznanego -rękopisu Wac!awa Sie-roszewskiego, "Etnografia Polska" 1974. L 18, z. 1. Autor prostuje informację, że rękopis tej pracy znajduje się nie w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, a w Archiwum Towarzystwa Geograficznego. , Materiały z konferencji ukazały się jako 103 tom Monografii z Dziejów Nauki i Techniki pL Historia kontaktów polsko--rosyjskich w dziedzinie etnog-rafii, pod red. J. Babicza i A. Kuczyńskiego, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976. • W Zakładzie Historii, Nauki, Oświaty i Techniki PAN przygotowywana jest m. in. bibliografia dotycząca polskich badań etnograficznych i przyrodniczych na terenie Syberii. �270 Recenzje wcześni'ejszych opracowań, n~nch prz'cl;ł.anek s~ic.go stara wzgl<.;dnie się po·chodzenioa !Jam, przesądzać ,Józefa gdZ!i,e na o j:akiejś dotycz'lcych W. Armo·na tej ,postaci wiemy, że istotnie zniekształ,cenia jego imienia wodów to. nim na Nie je.st jednak Mabszewicz-Matuszewski podkr.eślony znal nawet z.awsze n,ią np. Z nc,k należy, ka że ul'nać zawarte należy w j::r2cy 'o'dzmr<:1'cz,asiG dużą au'to'rem diów śdsłościq. przedmowy, że przyczym'kar&kich udziału Po'l;a:ków pracy (s. pem (s. wania 7 - 16), ziC'mi gaty zc~taw chociaż fakt 25), noszą'cym chu·rakter ,oraz p'I'zed:nlotu że j"ce na nie faktów na ze sZJczególny.m wymaga fakt jakie z,rodzily słallcami, a różnymi biograficzne Rozdz;ial się pi,erwszy nika nia jego trudno r'ozleglych la. stulem·a w bardz,o W. Vi początkach ski, XVII n;lm grupy A. miotu. Jakucji, j('szc~e o pare; dog,r.ona .tle dzialalllau- założeil. pobkimi Pod- wątków badaczami-zeco czyni ro·sy jskiego, i innych, z tym niektóre ;:: po!Jytu do wkładu na ['0- Mamy którzy nicpuzo'siały do kgu wypraw po z autopsj'i nieh zaliczył Połaków te: relacjach wyrwane w XVII Si 'rawy n.a ,tych wiGc tut.aj dzie- .początek udz.iał 7_n.ależl<i się I'o'syjskich czytel- przyswaja- .mos·ii:iewskie·go. s!iq wylącznie uczestnikami z szer- .Jakucji już _.- !\. DobrYl1- żadne relacje. Do aut'O,r znonego już .T. M<:ltuszewi'cz;J-Matuszć'wskiego, Si'eni'cki'ego, przy wiadOtmości, przcz Rosji już historiograf.ii p.ails,twa Jakucką powo1ują'cslię problemem w pro'cesie należy rosyjskiej o JaK'ucji wymieni.onych <osób. Przykładowo w P.olaka'ch, L. relacje Polaków .prz.esunqĆ jej chociaż inotere'S'ujące rola konicentrując tyoh piszących te interesujących rzeczywistego źródeł i byli Sosnowskli, T. Hr'eczynq .Ja'kucji, śl'odawiskami .j wie,Iu między różnorodpolitycznym, tych dlanieobeznanego siC; z z,iemią stuJ.ecia M. Uzupełniając na s·w·cj książce łą'czą Polaków łączenia rudymenty Armona pracy, polega- czytelnika w zamierzchłe dzieje podboju pomija tutaj omówienie .meehaniZimu tego faktyczna p.rzyłączan·u Kam:ień'skiego-Dłużyka, J. Kopcia, 'stąd jest zaznaCZC!l1y i informH'cje S. Nawalcki, drugiej w które kon,teklstu z celu badawcze' w bo- kO'mpletny, urdZli,ał w życiu Najdawniejs;::e zatytulowany Syberii wyraźni'e w wi<.;c lutaj wynikajqcej pobytu 'choćby Wstę- autor raczej metodzie jego społeczeństwa najnow<szych Sybcrii Annon i wyprawach, sz.ego jaka obszarów poOzJnawaniu pominąl i r'ezu1taty, osądzić, w świetle Ponadto stu- na temat interesującymi. ks.iążki ,etapy jest Marmy j('~t on selekcji Syberii laków w Jakucji (s. 17 - 29) wprowadza i koloniza'cji Sybe'riJi prz,ez RosjG. Autor podboj'u, że z in'&tytu,cjami W. przez szeregu w dzie::1z'i'n,ie rOI_na- dziele. poznawczym dalekiej przedslawi'cielami bardziej tym trz,eba, badacza, względnie na .l. Ba bicze •••, r·oz;poczylla badall wyeksponowaniem wydobycia baksiąż- syntez rÓWl11eZ zalożenia kontaktów załoźell1Jiametodol,ogkzme kreślen:a szkice sensie z uwzglc;dnieni,e.m przyjaźni, w pewnej zostały życiorys za ogólniejszych &tanu P.olaków w A w jed- rl'cen:wwana scala'lukl książki omówienia aut'o,r '&choma'tu: do ła- Rosji. Pr:ćyznać (s. 6). i 'przyznać tutaj wprawdzie zesla'łl.iu kul,tur" sformułowane według etapem w należy H'zuHat o tym, znajomoś(' po,;zczególnych wzgll;dLie l problematyke; udl'iału dok'Onal tej nowej badawcza k()wymi, tytule j'akuckoiej ny'ch ność oh::yc:J w w 'częśoi jest z biografii siC; a poz do- mówiący \:xJ\viem podkreślić "r ... stanowi li źródle-wych, Iiteratury widać, pobyt ta wymŹJ1j'e Ponadt'O dat i w tym GCllcral'izują'c, kS'iqżka w badaniach Zaz,naczoną k.or'ygawanie za słuszne w większoś,ci ł~ol- ~'łCZ4Cych nikle ciny, jakkolwiek nie powszcchna, występowała w owym czasic o-góJ.c ,to za śmiało £-orr,mutuje Gd!{J;r jel:;noozT1'aczne ,o,prinae i wnioski. daczy słusz- kwestia .mógl on być Polakiem, i nazwiska S4 jednym w la'cinę" nie . .Jest lVlatusz.ewicz,a-MatuszewSlkiego. vviadomości dane ,prze£. ..że podstawie spnlwi'e W. ty,m na bO'gatą związzme A'rmo'n.a ws:pOtillll1:ieć ;ualcżyo 1<it.e-raturG przed- z pocz,\tknmi 'po'S,taci gł,o·śnej w Polaków dorzuc'ić histol'ii m,6~na SyberiO ro- �Recenzje 271 dzi'T1ie Kozyril'wskich, która wedł·ug ·oonalezionych OSita;tn~o w GT!chiwach rosyj. skich źródl'! wywodziła się z porski. Pomiullięta też zo'stała w omawianej książce postać ni'l'zmil'rnil' ciekawa, z\Miązana poprzez 'slY'nnego Mazepę z naszą his,torią, c~później z ,I,akuci<l - A. Woj;narowski, .o ktÓrym znany dekabryst.a, Kom:lraolij Rylejew, napi~ałpoomat zatytułowany Wojnal'owski (1825), w którj1m z pozycj'i szlacllcckiej l"07Jpa trywana jeSit kwes,tia walki prllE)ciwkocaI'skiemu de3po'tyzmowi. B{)hakr poematu byl siootrzeńcem Jana Kołodyi1skliego "M'azcpy", dworza'l1Iina Jana Ka?jimierza, który lo ,;cZt;sto w życiu nmieniał poglądy i Ipa'nów". Będąc bezdzietnym uczyni ł Mazepa siostrzeńca swym n,a~tępcą i ·kształ,cił go w Nicmcz~'Ch. W roku 1705 wstąpił A. Wojna.rov.'ski na służbę Piotra I, zaś w dwa la~a później (! 707) 7.ONLajca la manom jednego z ,0dd7Jiałów Manepy i j€'sll wtaj.emrticz·ony w jego pl,~ny stworzeni,a udzi·el:nego kSlięstwa kosztem Qdda'l1Iia Z'adnioprz.a pod zwierzchllictwo RzeczypoSlpolitej. Od Stanbława Les·ZlCZyl1s'kieg.o,z którym przez dhl'g\i cza's p,'owadtJil MaZJepa tajne układy, otrzymał A. Wojnarowski tytuł woj-ewody koronnego, nalo.miast Kaml XII, król szwedzki, ,mianował go pułkownik,iem w'ojsk s1:wedzkich, a po śmicf'ci Mazepy hctutauem UkraJmy. Jedna'kże A. W,ojn1aroowski zrezygn.ov.'al z tytułu hetmana bez zh'Jmii, wyjechał z Tur,cji do Europy i osiadł w Nicmczech. Tutaj w roku 1716 aresztowano go w Hamburgu i wydano Rosji, skąd zesłany ZaSilał wraz z rod7Jinq do .Ja'kucka, gdzie z;ma~·ł. Omówienie Jlajdawnie}szych rc1a'cji z pobytu POloa:ków w Jakucjn końezy autor krótkq cha1'aklerystyką ocern'ają'cą te m1ateI1iały, zC'Sltawiają:c je ze wspólczcśnie Dm pows,talymi dZli·elami o Syberlii, tmkbujqcymi m. in. o kulturze ,J'akulów. Przyokazjli warto jednak ~~~,poml1li€ć,ŻJe w l'Owzi,a1oe<tym·, jak również i wc ~~;'cp'e, znie "sztakił autor ·p!',;owniE:nazwiska <L. Si·enj,ck·iego, powtarzając również ten błeld w z'apisie bibliograficZlnym dotY'czqeym joego Dokumentu oraz dwu mOll1oograLCZIly-eh '.lrtykulów poś\""ięoconych Sienii'cki'emu 5. Piiszą'co J. Kobyłeckim wspomro'al również W. Anmon, jak,obym podal ,,:uby,t entuzjals,tyczną charakte.rystykc" (s. 27, :przypis 33) Wiadomo,~ci o Syberii, powolują'c ;się .przy tym na mójaI'tykuł poświęcony wkładowi Polaków w badania nad ludami SybeJ1ii :i ich kulturą 6. Idąc Zd wwartymi w Wiadomościach o Syberii f.akta·mi, stwierdzam raz jeszcze, że hiążka ta jest pierWSZej polskąmcmografiq l'ego obszaru, ZJawi'erającel wiele intcresuj<.~cych wiadomoś·ci, ·chociaż jllslt W ni.ej również nieco śmiesznyc,h i bałamutnych opisów. Pny okazji 'pragnę oddalić zarzut wyrui·kają1cy z bformaeH umieszczonej na :;t.ronie 13 rezL'nzowanej ks.iążki, odnoszący się do mojego artykulu o .T. Kopciu 7, gdzie W. Armon ·podkrcśla, iż ,;autor (tj, A. K. - ,pod'kreślenie moje) zarzucając innym bezkryty'cznq kompi1aej(; sam W 'przoos,lawieniu życiorysu 'Uległ jednostronnej sugeslili rodziny" ('s. 13). Us·to,sLlJnk'owujqc się do powyŻislzego wy jnśn'am, Źl' znany mi jest życi·orys .1. Kopaia zalmiesz'czQlny W Polskim słowniku biografic:::nUm, pióra W. Armona 8, i nie widzę wiE:kszych różni·c zachodzących między pudanymi tam faktami a danymi zawartymi w moim artyku12. Co się zaś tyczy 3 A. KuczyilSki. Etnograficzny obraz Syberii Uj świeUe osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sieniekiego, ,,~:lnografia Połska" 1970, t. 14; tenże, Opisanije Sibiri; XVIII w. (MateriaŁy L. Sienickogo o sibirskich aborigcnach i ich kulturie), "Sovietskaja Etnografija", 1972, t. 1. , A. Kuczy,'lSki, WkŁad Polaków w badania nad ludami SybeTii i ich kulturą, "Lud" 1968. t. 51, cz. 2. Na marginesie warlo podkreślić, że cytując tE; pracę W. Armon zniekształcił jej tytuł. 1 A. Kuczy"'ski. Wklad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Elnol':rafia Polska" 1969, t. 13. W. Armon zniekształcił tytuł i tego artykułu. , Zob. co I'i,ze W. Armon o Kopciu w: Polskt sŁownik biograficzny, t. 13, Kraków 1967, s. 630 - 631. �272 Recenzje wartoś-ci przekazanych przez J. Kopcia relacjietnogra.fi-cznych, to ocena ich w zestawieniu z innymi źródłami z tego zakresu- jest bardzo korzystna, Q czym pisano już w naszej literaturze.. Pokrewny omówionemu powyżej 'rozdziałowi jes;t I'Ozx:lZJi'ał dI'ugi 7Jaty,tułowany Polskie relacje o Jakutach z drugiej poŁowy XIX w. {s. 30 - 53). Prezentację poszczególnych auto-rów rełacji 'J:0przedza WlSltępne omówienie, w którym z dużym zn.awstwem mgadnlierui,a kreś-1Iilalutor wlarunki życia Zlesłań,ców w J'akucji i i-oh y-Olt:· w jej spoleczno-goGpod<l'flczYlffi rozwoju. Powołując Slię ,tutaj 'na ZJnanego historyka zesłań do Jaku-cjli, M. A. Krotowa, wydobyłW. Armon z zapomnienia szereg pC;ISlialci, kolóre mad Leną zajmowały Isię I1olnlidwem, działalnością pedagogiczną, rzemiO'słem. 'Na ma,rginesie ty'oh z kOnJi,ccZJnościba,rdzo ,skrótowych wi.adomoś'ci warto ,zaz.na.czyć, ż'e ten 'cYW1iJiZ!owanywkład połskiego żywiotu w humaniwcit; Syberii 'czeka na opiól'o histO'ryka. T'emat jElGtniezwykle interesujący, mateI1ialy rozproswne - mri!mo t'o z okruchów źródeł SI1;worzyć można Ii:ntere~ującą monografię problemu, o którym zaledwie w zarysk opoinfor.mOiWano czyteLnik'a na kartach .y,ecC'nzowanej książ.ki. Po ZJalrysowamJiu\\t'Slpomnnatnej·pr.oblema,tyki przedstawia W. Arrr,en d-ZJiesiięciuPokrków, którzy na marginesie zesłańczego życia, bądż badań geograf'icZJnY'ch czy dZJiala,lności lekarskLcj, zgromadzili intercsujclcy mate'I'i'ał dotyczący kultury Jlakutów :i -sl,anowiący wartościowe dopelnienie badail pr-owadzoaych w 'Szerszym wymiarz.e. Przez strony otego I'O'ZJdziałuprilewlija silę wi<;c nazwisko A. J. Koh:rra, M. Gruszjeckiego, L. Niemoj'Ow-skiego, J. Kolona, T. Augus-tynowicza, A. Czjek;anowskiego, .T. Czel'sk;iego, Z. Węgłowskiego. Cz<;ść z lych post2lci znana jes,t w spec ja.JilSJty,czne j literaturze tra'kt'Ujq'cej o wkladzie Pol;:lków w p.ozmmlie Syber:ili, są jednak tutaj i ,talcy, którzy dopiero dzięki W. Armonowi utwierdzilil -swoją pozycję w dziej.aeh badań etnograficzJ1)-'ch z.a Uralem. Do biografii Wlielu z ty.oh 'Postaci dorzucił auto~ TecenzowaTIJCj książki nowe fakty, w świetle ·k11:óry,oh'pel'niej rysują 'Si~ 'i'ch za!słu·~i w dz·iedzinlie etnogmfii. Uzupełniając nieco -i tak interesująoe WliardO'moś'cizestawiOlne przez W. Armona w krótki-ch prezenta'cj.ach poszczególnych postaci dodać należy, że A. K'ohn pisał nic tylko o .Takuta.ch, Buriatach, Ewenkach i ludach JJJadamurskich, bowiem znane -są również ilme j.eg'o matcriały, -o których wspomniał ostatnio J. Reychman 9. Odnośnie z.aś do kSliążki L. Niemojowskiego, zatytułowanej Obrazki Syberii, podać należy, że przjctłumaczol1iaona została na język angielski i ukazała slie;w dwu tomach w Londynie (1883) jako Siberian Pictures. NieZJmieTI!1JieilITter'csujące rozważania zawarte są w trzecim rozdzi.ale pracy, z2.tytulow.anym Uwarunkowania dziaŁalności naukowej zesŁait<:ów z Łat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX w . .(s. 54 - 69). Rozpoczynają je informacje dotyczące ud.ZJi.alu Bolaków w óf:uchu r·ewolucyjny.m w Pol'S'ce j Rosji, przy czym uberunk.owane -sq <llIle na zj<lwi's'k,ok:onnak,tów polsko-I'O-s-yjs.kich w tej dziedZJiriiie. Zasygnalizowana w wielkim 'skrócie ta oobs,zjennaproblematyk,a jest tłem dD -prze-cbtaWl'OlIlyohw rozdzial'e zloż-cmy,chSp'r3W działalności naukowej na zcsłaniu, kontaktów zesłańców z ill1Stytucjami naukowymi ,i ludem .J.akucjii. Z koruieczl1'ości ograni-czył się tJutajautor do wybrania rZJeczy najważni'ej,silych, przy okazji warto jednak zasygnaJi,zować ten problem, bOWliem - j1ak wskaZJują źródła - właśnil' dzięki postc;po'Wy1m kręgom społeczeń<s'twa rQlsyjskiego możliwe bylo wówczas na Syberii • J. Reychman, Albihna Kohna rękopiśmienny slowniczek wyrazów cZ1iwaskich Z tat .:ześćdziesiqtych XIX wieku, "Rocznik Orientalistyczny" 1973. t. 35. z. 2; tenże. A. Kohna rękopiśmienn1J slowniczek polsko-udmurcko-marijski z potoWy XIX w., "Acta Philologica", 1973, t. 5. �Recenzje 273 niesienie pOImocy zesŁańoom, .przy czym pomoc ta obj,awiła -się nile tylko w fQrmie możliwoś,c,i współpracy Il'laukowej z T'owMzystwem Geogrofi.czn)'1m ;i placówkami muzealnymi, lecz obejtmowała ona również działania ,administracyjno-prawne, w konsekwencj.i który.ch część zesŁańców otrzymywała zezwolenia na powrót do kraju lub zajmowała się ,handl'em, rzemiosłem, d:z;iałałnoś'oią LekaiIską!i pedagogiczną. OdlIwśnie do dzialalJno~C'i naukowej tej k'ategorii bal<ioaczy,co W. SierosZJewski, E. F!iekaI's'ki, czy M. W'itasz.ewski, której początki wiążą s'ię z okreS/em j,ch po'bytu w Ja,kucji, należy podkaeślić, że działalność ta przypada na Lata kSZltałtowan!ia się w zachodniej Europie ,t.eoretycznych '{:ods,taw etnograf.ii pTZepojonych duchem ewolucj'oniZJmu. Pol'ska i rosyjska recepcj'a kla,s.yków tegoewolucjoniZJmlU prZJedstaw~ona ZJostała w rec,enzowanej pracy niezwykle interesująco. Dla większośd z wymieni,onych prze'z W. ATlmona bada,czy kultury jak'UJcki,ejpr,ace z ,tego zakresu tłuma'czmce na język ,polski i rosyjski względn'ie czytane w ory,giJIllalerumożmWliłystwonenie interesują,cych metodologiocZlnie zalożeń ich działalności naukowej. Spr,awy te ZIIlalazły swoje odbicie w kSliąŻCJeW. Airmon-a, zwlas'ZIcZiaw l'oZidZliałaohstanowiący.ch monograficzne opr,a,cowanJie życia li. pl1acy A. SZ)'lmańJskiego, W. Sieroszewskiego, E. Pi'ekarskiego, M. Witaszewski'ego li. S. Ja'Sltrzębskli.ego (rozdzioał IV- VIII, s. 70 - 140). Bada'cze ci, wywodzący się 'z kręglU rewolucyjnych ['uohów społecznych Pobki i Ro'sji, po zetknięc'iu się z eWJOrucjonistycZillą;i Imarksistowską literaturą j,ako jedl1li z pierwszych w Rosj'i dali temu wyraz w swych dzieła'ch zwartych i ,artykułach cha'mkteryzujących się now)'lmi zaIoż,eniami metodologic Zlnymi. Myślę jednak, że wpO'równal11Ji'uz bartdlZorozbudowanymi w .tej part'lii kstiążki S'ZiCZ€gałami edycyjnymi, dotyczącymi pos'z<:zególnyoh artykułów j dzi,eł autorstwa ty,ch najbardziej zasłużonych bada'czy, Zla mało posZiedł W. Al'mon w k'ierunku krytycznego omówienia ich dorobku. Wprawdzie czyni '00 nieraz uwagi z tego zakresu, nkZJawsze jednak są one pełne li 'oddają ogrom zasIug badawczy,ch tych postad. Na marg~nesie wspomnia:ny<:h powyżej szczegółów edycyjnych uważam, iż pominął autor niezmiernie istotną wi,adomość dotyczącą drugiego wydania książki o Jakutach autorstwa. W. Siero.szewskiego. Otóż, jak podaje St. Poniatowski, w roku 1914 udając się na ekspedycję etnograficZiI1ą do kraju Goldów i Oroczonów na Dalekim Wschodzie spotkał się on w Petersburgu z E. Piekarskim, z którym rozmawiał ,o zamiarze nowego wydania monografii W. Sieroszewskiego. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze st. Poniatowski - drugiego wydania książki pod redakcją i z dodatkami P'iekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewskii" 10. Jest to ważne dOtJełnienie ujawni,onych przez W. Al'mona szcZJegółów związany,ch z oceną tego dzieła roz'patrywaną drobiazgowo w książce (s. 95 - 97). Ostatni wzdział książki za,tytułowany Inne relacje z przełomu XIX i XX w. (" 141 - 161) traktuj.e 'O ty'ch Polaka-ch, którzy 'prrebywając w Jakucji Il'li'eprowadzili programowych badań, lecz za'intereSlowal1likulturą J'akutów ,poświęcili jej nieco miejs'ca na kartach swych wspomnień. Jakk,olwiek jest to materi'ał bardzo zpóżnicowany ilośoiowo i jakościooWJO,uzupełnia on jednak wi.adomoś'ci podane przez S. Jast.rzębskiego, E. Pliekaml<'iego, W. Siel'oS'zewskiego czy M. WlitacsZiewsil<'iego. Ponadto powiększa on w historii naszej etr1ogr,afii krąg tych Polaków, którzy pracując na zesłaniu przyczynlili się ZiIlJacZiI1tie dQ wzboga'cenia ogólJn'ej Wliedzy o ludach Syberii. Polscy badacze kultury Jakutów W. ArmOJrla są jak dotąd - najobszerniejszą monografią problemu. Oprócz pełnej rejestracji osób ;piszących o kuLturze 10 S. Poniatowski, Dziennik wyprawy. Do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r. zaopatrzyła i do druku przygotowała B. Heidenreich, "Lud" 1966, t. 50, s. 78 - 79. 18 "Lud" - tom 63 Wstępem �274. Recenzje tego lI1ar,oou, =lazło się w meJ obok prezentacji dorobku wybitnych badaczy -- uwypuklenie :pods;tawowyc:h cech ich procy naukowej, stawi.anycl1 celów li przyjmowanych założeń. Dorohek :ten powstaj,e we wdzięcznej pamic;ci Jakutów. Przy każdej n.adarz'ają'cej slię ,po temu okazj>i ws'pomin1ają iO'l1iiBolraków, k~ó;rzy tu, n.a kresa'ch carskie'go imperium, z,esłaniza 'UcZies,tnic,twow patriotyczny,ch s,towarzyswniach i l'ewolu.cyjnej dZliała1il1o\Ści, 'Z!!1.aleź.1,i j,esZlCJze dość siły, ,aby w tym "więzieniu bez krat" jak 'PodówcZiaJSll1Jazywano Ja,kucję - wyko'l'Zystać swą wiedzę i zachować godność ludzką. Do tej ze ws'zech miad' IinteI'esująe'ej publikacji, zawierającej szereg odkuywczych wiadomości, mlOŻinawysunąć ki'lkazastrzeżeń, k,tór·e jednak mie umniejszają jej wartości Część z niloh przedstawiono powyżej, Itutaj natQmms,t ·idZlieo ic'h sum,a.rycz:ną wymowę. Otóż lnie zawsze można zgodzić się z tzw. bibliogra£iczną dokumentacją tekstu, a poczyniO!!le powyżej uw,agi potwierdzają 'ten rażący brak w pracy naukowej li budzą 'Uzasadnione ooowy o ś·oisłoŚć ·całoś'ci. Przy okazji wspomnieć należy iillp.o tym, ż·e w eckolwiek k<mtrowefls,yjn,j,ebrZJmiącej w s·ens.ie mery~orryczmym oplinii wymżonej w przYP'ilsie la !na str,onie 122, dotyczącej Ii'niormacji o prr,acy M. Wli1taszews:kiiegopoświęconej szamanizmowi, znajdują się aż dwa błędy w paru wti·eJls'zachteks·tu, znobione przy {)Ikazjli,cytowania prac, na które W, A mon powołuje s·ię w ,swej -Kry.tycznej note.e. kut'Olr ni.e zaWIS.zekon'Slekwentnie prezentuje nam dokumenta,cję wi.ado1moooi, sltąd też nie wiemy skąd zacZierpnięta z'OISltałakOIil'kretna infor'macj1a; doty'czy to 'P1I:zyk~ad()lwo uwagi o dr W. Krajew~skim, który przeglądał rękopis J. Kot,on'a (iS. 38). Plonadto w tekś1(jie kSijążki stosuje autor .bez wyj.aś:n1enlia nowe i slt,a['e nazwy etIliic:z.ne.Ta f.onna zapisu dezOIientuje czytelnika, IZwł,as:zem iJe 'Stosując nawet stare nazewni·ctwo popełni.a \V. Ammon rlażące błędy. Pr:zykł'adowo' Ewenów, zwanych dawniej Lamutami, określa w innyc;h partiaoh ksliąiJki Łamutam:L Gdzie indziej zaś mamy wiadomoś,oi o Zyrialnach, Wo,gułac1h, Ostiaka'ch, 'I'UlI1:guzachczy Giliak1ach, co 'przy 'bl'aku zes'tawienia ,slta'rychi wspókześnie używ1anyah nazw etni:czmyoh IlIie pozwala czytelnikowi na 'Slzybki.ez<J.rli'ent'Ow<'ll1'ie się, że .ta·ey np. Gilia'cy, Ito l'ud znany dzis'iaj I::od :nazwą Niwchów, a Tunguzi to Ewenkowi,e. I'trlObl€mów zawartych w 'omaWianej książ,ce, a wyma·g'ających nie tylko recenlZyjnych uwag, lecz badall empirycznych p3głębionych zwłaszcza w oparciu 00 źródła rosyjskie, joest wiele. Szkoda, że autor nie zaopatrzył książki w mapę obrazują,cą 'szlaki podróży poszczególnych badaozyoraz charakteryzującą układ etniczmy tego rozległego obs:-.al'u. W s'lianJie, jak wsp0ffi!!11ałem, ZiaJsltrz:eż,enlia te 'r,i-e 'u'mniej$lzają wart{)ści;rozr:rawy W. Arm·cna, będą'cej monO'g.I~afiąwybranego pro.blemu z his~,orii wkladu Polaków w poznanie kultur ludów poroeuTO'pej-skic'h. Antoni Kuczyński Uwagi na temat recenzji A. Kuczyńskiego Niestety AK nie ,swlsuje sformułowanych przez Stanislawa Ossowskicgo I::0&tul'<łtów, jak'należy prowadzić .polemlikę, które to postuLaty oolnoszą się tla'kże do pisania rec·enzji:' "l) Przystęp'ując do dy:sk!u;sji'czytać uważnie .tekst, Móry ma się zamli'<łTkrytykować. 2) Dysk'li~ują,c z czł·owiekJiem [1li·e'Sprowadzać do PQlmo,cyduchów i me 'Pozwalać Slobie na licencje .poetyckie w stosunku do krytykowanych u.~tępów. 3) Brać odpowiedz.ialność za zalrzuty, które się stawia, cyt.ując odpo- �Recenzje 275· wiednie momenty w krytykowanym tekśoie albo p!fzyn1ajmniej wskazując d~kładnie milejs.ce, którego uwagi polemiczlfie dotyczą. Tylko w ten sposób umożliwia s;ć; kontrolę czytelnikowi". (Cy't. wg Ossows~i, Dzieła, t. 6, Warszawa 1970, s. 226- 227). Nie zamierzam polemiwwać z A. Kuczyńskim, niemniej chciałbym wyjaśnić Redakcji "Ludu" niektóre sprawy: 1) Dotyczy pominięcia omówienia mechanizmu podboju Sybenii, jego etapów i rezu]t,atów. Moj.a monografia miała konkretne założenia .sfoI1mułowane we w"tępie i do moich zadań nie należ:ało rozpatrywanie 'tego obszernego zagadnieLia. Podałem wybTaną literaturę historyczną dotyczącą Jakucji. Stąd też musi upaść sformułowanie AK,że ,Imamy więc tutaj wyrwane z szerszego kontekstu informa,cje o tych Polakach, którzy znaleźli się w Jakucji [ ... J", bo przecież oni tkwią właśnie w kontekście jakuckim. 2) W sprawie uzupełnień: rodzina Kozyriewskich i Wojnarowski. Szkoda, żeAK nie zauważył, co naJpisałem na s. 17 i w .przYlpisie 6 'tamże. Otóż w przypis.iepowołałem się na pr1acę Safronowa, a prZiecież z tej publikacji można ,czerpać garśdami polskie nazwiska, m. lin. Kozyriewskkh. W swej pracy e,elowo ograniczyłem się do podania kilku najbardziej reprezentatywnych nazwisk. A eo do Wojna1ro'wlslkii·e.go, to oiba'w,iam s'ię, że naw·et świ,adec'two, sZJla,chetm:egodelkabrysty Rylejewa nie pomoże mu trafić do historh polskich badań etnograficznych. 3) Dotyczy jakoby znieksztakenia nazwiska: Sienicki czy Siennicki? Do czisiaj pisze się je obocznie - por. Polska Encyklopedia Szlachecka, W,arszawa 1938, t. 11, s. 48: Sienick,i V. Si'EJmnickih[erbuJ Bończa, 'taJmże Sieniccy innych herbów, a na s. 50 - 51 - Siennliecy. Natomiast .rację Ima AK o tyle, że powinienem na S. 13 i 22, tzn. kiedy 'cytuję Kuczyńskiego, uszanować formę przez niego podaną. 4) Dotyczy Kobyłeckiego i Kopcia: jak z tego wynika, każdy z nas ipozostał przy swoim zdaniu. 5) Dotyczy Kohna. Czy naprawdę historyk badań etnograflicznych w Jakucji miał obowiązek pisania o tym, że Kohn pozostawił 'także rękopiśmienny słownicLek wyrazów czuwaskich, tj. ludu mieszkającego w Europie? 6) W sprawie cytatu z Poniatowskiego. Czyżby AK nie zauważył, że ,cytuję relację Poniatowskiego o slpotkaniu z P,iekarskim na s. 105 przyp. 7 w rozdziale dCJtyczącym Piekarskiego? Celowo nie skorzystałem z tej informacji pisząc o Sieroszewskim, albowiem zmuszony byłem podkr,eślić dwulicowość Piekarskiego, który mówił Poniatowskiemu coś innego, a przygotowywał napaść na Sieroszewskiego, o czym pi.salem na s. 95 - 96. 7) Dotyczy zarzutu Krajewski Koton. Chyba dla każdego rozgarniętego e~ytelnika nie ulega wątpl,iwośd, że zarówno na s. 37, jak i S. 38 cytuję j·edną i tę samą pozycję - broszurk(; Jakuba Kotona, Ucieczka z Syberyi, Kraków 1891, w której Krajewski pisał o Katonie. 8) Dotyczy uźywania starych i nowych etnonimów. Nie robiłem z tego specjalnegoproblemu, albowi.em Jakuci za'chowali swoją dawną nazwę, a dla innych (nic bylo ich zresztą w~ele) podawałem nazwy stare, tak jak występowały w dawniejszej literaturz'e. Przecież -nikt nie miał a to pretensji do AK, który postępował tak samo w 'swoim a.rtykule w "Ludzie", t. 51 (boję slię cY'tować tytuł, bo mógłbym zmów coś zJliek,szta!cić). Zarzut, że piszę Łamuci zamias,t La'muCii jest bezpodstawny, albowiem AK dobrze wie, iż w naszej literaturze syberyjskiej używano określeń Łamuci a nawet Łamutkowie. Dzisiejsz,a fo.rma pol,ska jest jedynie kwestią umowną, albowiem rosyjiska: Łamuty mówi sama za sielbie. A może należałoby mówić Ladoga zamiast Ładoga? �276 Recenzje 9) Dotyczy mapy. Postulat słuszny, albowiem w książce za radą jej Redak· tora prof. J. Babkza opuśdlem zdanie, które było w maszynoPQsie: "Próby wy· konania mapy, na którrej ZJostałyby narniesiione zbadalile prZJez polskich zesłańców ohszary Jrakucji, spełzły na JlIkzym, gdyż nie dysponowałem od,powied:nrią iloś,cią map, które zawtie!rałyby zarówno starr'e, j1aiki !l1roweJlIa1zwymiej'soowlQ.śaioraz oznacze!l1ia podzirału adminirsrtracyjrnego (W. A'rmon, Dzieje polskich badań nad Jakutami, Toruń 1972, ms.ZJp.,iS. 17). W swej rererenzji AK kilkarkrrot,nie ZJarZUrCia mi rażące błędy w zapisa'ch biMiograficZJnycih, ll1Jaogół jednlak są to stwierdzenia ogólnikowe. AK GrIlIinie podaje na cz}"m one polegają, anli ich - c:hociażby z obowiązku rec'cnzenrckiego - nie koryguje. Po sprawdzenlilu okazało slię, Żre są to albo TI!i·edopra:trzeniakorektolrski,e (ostatecznie j,akoauior ,otrzylmałem tylko pi,erwszą korektę, ra po wydrukowaniu książki nie ,milałrom możliwoś'oi dodani,aorraty), jak np. wytknięte ZJnieksztakenie tytulu artykułu AK, allbo efekty konsekwentit1lie stlQlsow,a<nejprzez Ossolineum transkr}"pcjli aUaibetu Tosyjiskliego, k!tórla w odróżnlieniu od tra:nshteracji dopuszcza dużą dowolność i może powodować pewne zlniekszta1cenia za'PilSu. Ale są też przypadki, w Mórych AK wyimaginowiał :sobie błędy, jak np. w notce o Wiitaszewskim (s. 11), w której post,awiłem A. Kuczyńskriemu konkretne pytanire, mianowicie 'skąd wZJiął tWierdrzenQa, który'ch przedreż niema w ,cytowanej prz.ez nas obydwóch pmcy Wiitaszewskiego (s. 122 mojej ksIiążki). Zamiast odpowiedzi AK zarzuciił mi zrobienie "raż dwóch błędów w paru wIiersza·ch tekstu". Szkoda, że AK nie napilsał nla czym one po]egajia, Swoją obsesję na punkcie :porpełn:iarnych przeze mn'ie błędów biblilrogmficzny,ch AK tak pods'umował: "Otóż nie zawsze Imożna się zgodzić ,z tzw. bibliograficzną dokumentacją teks,tu, la poczyniione powyżej uwagi potwierdzają ten rażący bI1ak w rpI1alcyniarukowej 'i budzą uzalsiadnione uwagi o śdsłość oałoś,oi" (s. 11). Nie bardz'O jednak to zda:n'ire zgad.Zia :się z poprzedzającym zdialniem, k,tóre brzmi: "W stosunku do tej ze wszeich ,miar interesująoej pracy, ZJawi,eDająoej szereg odkrywczych wiadomości, można wysunąć jednak kilka zlarStrzeżeń, które jednak nie umnicjszmją jrej wartości". Witold Armon Odpowiedź dr. Witoldowi Armonowi Z za~nteresowanirElm Iprzeczytałem uwagi dotycząoe mojej re'cenzji z k,siążkli pt. badacze kultury Jakutów. Pomijam 1Jultaj "tonację" tej odpowiedzi, w której przywołuje Autor naukowyautarrytet S. Ossowskiego, przyporminają'c mi, jak należy plilslaćrecenzję. Czytając te uwagi doznałem pewnego zdzliwieni:a, bowiem podane przeze mnire nlirediociągnięc!ia tej pracy potraktował Autor jako przysłowiowe "s'zrukalnie dZJiury w rcałym". Skądinąd trzeba tu zaZJnraczyć,ż,e każdy autor recenzjri ,oprócz podkrreślenlia waI1to'ściowyoh składników danej pracy powinien t"kże oddawać siię najgorliwiej prostowaniu mylnyoh opinii, uzupdnianliu pewnych fuMów o nowe szczegóły, korygowalniu zapilsów bibliograflicznych itp. Tak też potrakitowalrElm swoją rolę j'ako autor przedmiotowej r1ecenzjli. Problomatyka reeenz;owanej krsiąŻiklijest mi na tyle bLiska, ż,e z ,radośrcią przyjąłem jej ukazlanie s'ię, bowi'em wype1niŁa ,ona znaczną lukę w dziejra'ch wkładu badaczy polskiich w proznranliekultur ludowy,ch i pierwotrnj'1eh świaita. Przyzmaję, że pi,sząc tę recenzję 'sltaI1ałremslię - j.ako że tematj'1ka nie jrest mi ohca - oprócz podkreślenia dużej warrtośloi trej ik1s,iążklizwrócić uwagę na pewne jej niedooiągnięrciira, UlZ'Ulpełrnić Polscy �Recenzje 277 niek,tóre slz.czegóły IQ nowe fakty czyniące ca!(lść bardziej boga'tą. Zdaję sobie sprawę, że unaknięcie W1sklazanych przeze mnie nieMóry'ch braków tej k'Sliążk:ibyło niezmiC'flnie tlrudne, a nliera:z nawet i niemożlliwe wobec fak:tu ŻJmudny,ch poszukiwań archiwalnych i scalami,a sz,eregu 's\tudiów przy'czynkaTskieh. Przyznaję tutaj, że ok,reślone prZ)ez W. Al1mona i'ntencje polemj,czne starałem się zrozumieć ze względu nla emocjonalny s'tosunek autora do 'tego, 'ClOll1Ialplisał. Z drugiej natomiast strony dziwi mnie bardzo arbitralność niektórych Sitwi'erdzeń. Sam bowiem nieraz pod W1pływem recenzyjnych uwag korygowałem niektóre s,twierdzenia z wcześniejszych op'Daioowań ,i :zawsze czynił'elm to z uczucielm wdZJięcznośoi dla rc'cenzenta. Tak więc analizując mz jesilcze treść przedmiotowej recenzji potwlierdzam zawa!rte w niej "za 'i przeciw", natomiast biorąc pełną odpowiedzialność "za zarZJuty, które siC;stawi,a", wyjaśnialm, co nas,tępuje: Ad. 1 i 2. OczyWliśoie można Siię 'Sprzeczać ICzy lautor pl1a'cy tflak'tująoej a Jakacjii miał obowiązek przedstawienia mechanizmu podboju Syberili przez Rosję i ukazanie na tle 'tego dzieł,a Toli Polaków, 'Móra - jlak się okazuje w świetle najnowszych żródeł rosyjskich - była wcale niebagatelna. Myślę, że ,choćby pobieżLe zamarkowanie 'tego 'problemu uczyniłoby priledmiotową pra'cę balrdziej interesującą, zwła'szlcza że wspókzesna histodografi!a radzi'ecka odnotowuje tę pTObJematykę. OdnoŚ/nie ZJaś Wojna'rowskiego nie ,chodziło mi IQwprow,adzenie go do ,.historii poliSkioh badań etnografi;cznych", j.ak sugeruj'e mi W. Armon, na,tomiast chciałem zwrócić uwa,gę na flaklt ciekawy,oh stosunków p01sko-J.1osyj:skJi,oh w owym czasie, w ,reZJult"aóe których s,~ostrzclIliiecmocno tkwiąoego w !naszej hist'Or,i'i "Mazc'py" znalazł slię w Jakucji, Myślę, że sz!cilegół to ciekawy i godny odnotowania, zwłaszcZJa że wCileśniej o 'tym u na'S nie pisano. Fodobnie mla 'się 'sprawa z rodziną Kozyni,ewsk,ich, przede wszystkim zaś z J'a'll1lemKozyriewlSkim, który ut'rwahł ,ię w dzie}ach rosyjISkieg,o podboju Syberii. Ad. 3. C'O do zniekszltałcenii.a n;azwiska: Sienkkri czy Siennickli. Znane mi są błędy z ohoczną pisownią tego nalz:wiska występującle w cytowanej przez W. ATmona l,it,emturze. Sięgając jednak do źródła wyjaśniam, że autor wspom11lień podpisywał się "Ludwik z Boń,cz'e Sien!icki". Tak też pisali to nazwisko a,utorzy zajmujący się współcześnie wkładem S'ienj'ckiego do w1edzy o kuHurze Jaku,tów. GWQlliś":'i,słoś'cii z obowiązku ,rieoenzen'ckiego wyjlaśnJić nal'2'ży 'pr:zy okalzji jeszcze jeden błąd w zaJpisie bibliograficznym. Otóż w ;przyp.. '20 na s. 22 podał autor jedną z prac Sienick,i'm w następującym !brzmieniu: K. Bartolszewicz, Kazźmierz KrzysztOf Siennickź [w:] Księga Świata 1857, ks. 2, s. 128 - 130. Powinno natomiast być: J. Bartoszewicz, Kaźmirz Krzysztof Sienicki Iw:] Ks,ięga Świata, 1857, ks. 2, s. 125 - 1301 Ad. 4 i 5. To co w recenzji napisał'em o Kopciu li Kobyłeckim wyn'ika z faktu szczegóło'wego przeanallizowania i'ch bi'Ografii i wkładu do wiedzy o kulturze ludów Syberiii. Dałom temu wyrlaz w 'Swoich opr'acowania'ch 'na Iten tema,t i ni,e rZJe'czw tym, aby "klażdy z nas pozostał przy 'swoliimzdaniu", lecz ohodzi o pokazlanlie właściwegoobrazu ich zalsłulg pOZlOlawczychw dzli,edzin'ie !etnografii Syberii. Odll1lośni,ez'aś dodatkowych zai:ntere'S'Q;wań A. Konna językiem cZluwalsik'i,mi udmUirsko~marlii'skiim myślę, że waxto było ,odnotować w relcenzjli i ten sZJczegół wzboga'cający sylwetkę t2g0 zesłańca i jego zasłUg1ibadawcze. Ad. 6 i 7. Uważam, że fakt osobistych animozji między Sieroszewskim a Piekarskim, o czym wspomina AnmlQln,'nli,epow111lienprzy'Słaniać ,tak i.s,totnego sz;c;1jegółu w his,tO'J.1ili na'sz;ej et'll1'ografi,i,jakim były zamiary S. PoniatowskiJego w spmwie ponownego wydanli.a Dwunastu Lat w kraju Jakutów, zwłaszcZJa :ile ilS'totni'e p1sownlia wy- ° �278 Recenzje r3zów j;akucki'ch przyta,c;zany,ch pTZez Siier·oszewsk.ieg{)była pełna błędów. Ze wsy;omnianego zaś powyŻlej przez Armona przypisu nr 7 na stronie 105 Jego książki wcale r.ić· wynika, ż·e P'OIili'atowsklirozmaWli,ał w tej sprawie z Piekarskim. Przypis ten odnQsi się natomiast du faktu, że "Piiekarski mówił 'czystą polsZJczyzną i aboll1lował gazetę polską". Podobni,e ił1iejasno sformułowana jest dokumeni2'cja relacji W. Krajewskiego ·0 Tęk'Q1p'sie J. Ko-tona. Nie wynika z .niej jedn,oznacznie, że to właśnie tak, jak 's,ugefluje powyilej Armon, na łama'ch Ucieczki z Syberyi, Kraków 1891, p:óra J. Kot<JU1<3., piS<3.łKrajewski 'Swą krótką, z<:lawkuwą ocenę tej pracy! Jeśli nat{)miast idzie {) błędy w zapisie bibliogl1afi<cznym na sironie 122, przyris 10, to wyj,"śniam, że cyt'owany przez Armona tekst znajduje się .nie na st,ronic 357 mojego artykułu na łamach "Ludu" (t. 51, UW8,·cz. II), a na s,tro:nie 557, natomiast w książ,ce A. Kuczyńskii, Syberyjskie szLaki, Wrodaw 1972 ta 5IaImawiadomość znajduje się nie n~l stfloni,e 359, a na stDonie 354. Zmieks.ztał,cenia te rze'czywiście mogą być w1ną kIQrekty. Ustosunkowując 's'ię do innych sformułowań zaw.artyoh w uwagach Aflmona, prag;nępodkreślić raz jeszcze, ieoczyWlistY'm błędem jest .micsz·anie na ła,ma'ch k~'iążk,i nazw posZJczególnych ludów iS'yberyjskich, s:t,o,sują'cstarą li nową nomenklaturę względnie OCQlCZine pis,anie na2lwy "La1muci" lub "Ł,amuci". We współczesnej literaturze etnografk2ln.ej kwesti.a 'ta jes't }ednozna'cZJnie wy ja ś>niona , a pisIQwnia Inazw poszczególny'ch ludów k<O'nsiekwentn:ieprrestrZJegana; ZJob. Dip. Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina i Ł. P. Potapowa, Moskwa-Lem.i01Jgmd 1961; Atlas narodow mira, rod red. S. 1. Bruka, Moskwa 1964, w odnJiesiemiu zaś do nazwy "Lamu'Ci" czy "Ła-mud" praca G. M. W'<l'siJ.ewicza,Ewenki. Istoriko-etnograjiczeskie oczerki XVIII naczalo XX w., Leningrad 1969 i Etnonimy, red. B. A. Nikonow, Moskwa 1970,s. 204 - 217. Wyj.aśniajC}c powyższe, cZY:l1Iięto z obowiązku riecenzenta i raz j·esZJczepodkreślam dużą wart,ość książki PoLscy badacze kuLtury Jakutów. Jej lekturę oprócz wąskiego grona etnografów i hist'myków nauki poleciłbym <tym wszystk'iJm, którzy w biografi.a'ch .szukają nie tylko mechalI1iZJmówkiierujący'ch losa:mi ludzi, ale i klimatu damej epokii omz specyfiki hlis'ool'ii,która te pos<1aciezrodzila. Antoni Katendarnyje -nacato obycai XX v. Vesennije i obrjady v prazdniki, IzdateL'stvo strunach zarubeznoj Evropy, "Na'u.k'a", Moskva Kuczyński konec XIX 1977, ss. 358, ił. Pra'ca ~taJn'<JlWi drugą część zrecenzowanej w t. 60 "IJUdu" lffiolDografiliInstytutu Et nogm f.ii im. N. N. M'Hduciho-Makł.aja w Moskwie, poświęconej doroczn)'lm zwyczajom i obrzędom wszystkich narodów Europy (poza ZSRR). Jej główrnym redaktorem jest S. A. TiokaiI'iev, a autoiI'a:mi 18 etnogr.afów, przede wszystkim radzieckich. W ,y;o,s0CZJególny'ch ro,wZJiJała'cht'Omu Vesennije prazdniki ZJostały przedstawione zwyczaje i obrzędy <Jkifesu wiosennego' u Włochów, Fra,ncuww,narodów półwy.spu Pirenej'skiego, Bel,gil ;i Ho l'alDiC1ii, Wy,SiP Brytyj<skich, Skandynawii, Fi'nów, Lapoń'Cz.yków, Niemców, AU's<1riaków, nar'odów SzwajcaI1i'i, WGgrów, PoJ.a,ków, CZ0chów i Słowaków, Łu.życzan, narodów Jugosławii, Bułgarów, Rumunów, Al:bańczyków oraz Greków. Jedyną zmianę w układzie pracy, w porównaniu z częśdą ,p.ierwszą, stanowi więc rozdzielenie opra'Cowania doty,czącego Słowian Zachodnich na trzy �Recenzje 279 dzialy silczegółowe. Podobny również IPowstal w zasadzie zeS(pól autorów. Zarówno te formalne względy, jak i 'analogiczny s'posób !prezentacji materiału oraz ;identyczne zalożenia tc-oretyczno-ll11etodologiczne powodują, iż Vesennije prazdniki stanowią konsekwentną li w 'pelni log,kzną kontynuację ,czę·ści Zimnije prazdniki. Są równocześnie doskonałą monografią dorocznyoo zwyczajów i obrzędów cyklu wiosennego yo; Europie. Praca pO'Sliadaprzede wSlzy's1k!im'charakter faktOlgrafj,czny i opiom się głóW1l1ie na opublikowan.ej ~itlXaltlUrze prZJoomiQl:u, w mn~ejs'zym s:tlQlpn,iuna danych archiw'al;ny,ch i badnnlj·aoh terenowych. ZgrlOmad'llony ,ma;ter,ial dajoe s'taty;czny obraz obnędowości na prileromie XIX !i XX w. Opisowy <:ha['akt.er m ono!§I"ail'!i i wynika beZJpośI'edruo z jej za,łoż'eń, prwd'stawionych w plierwszylffi tOlmi'e.Charakter t€<o,roetycZJnY i ,sy'ntetYZJują'cyposiadają, 'podobnie jak poprzednlio, "W'pr<Owadzenie" .i "Podsumowanie", ,ale anahzę w n.ieh ograniczono jedynie do obrzędowoś'oi rOZJ{:lCltrywa:negQ O'~resu roku. Uwidac7Jl'li,asię jednak, w każdym z ToZJdziałów, dąż,enie do ukazania nawet pOIszczegMnych f,aktów w 'perspek1tywie hi'st.o'l"yocZlllJej !i ujęcli,u gen'ety,cmylffi. R!ozważa'lJJiat,ego rodzaju 'są nie tylko ~nteTeslUją'oe,ale wręcz ~OInieczmc.Zwy,cz:ajoei obrzędy dorOlCzlIl,etworzą sys'tem niezwykle złożony, a wyróimi,enie w nim poszcilególnyoh nawarstwLeń d ich d:nlerpreta'cja wymagają szczegółowej ,analizy, tym bardziej, iż zwy'czaJe ujmowane są.w p[',a,cy jako forma św!iadom:ośai społeezllJej w kcmtek.śoi,e ,cal,ego zes1p:ołuuwarunkowań i w rozwoju hi-story,czmy;m. TakJie podejści'e pozwala n'a o~€śJ.enLe elementów w ich źródłach, a w!ięc jako pnooohrześdjańsk!ich, antycZlI1y'ch, chr.ześdjańs·kich czy wyraźni,e elni.cznych. Podstawą wyróżnienia wioserm.ego cyklu obrzędowości dorocznej w IDuropie jest '1," recenzowalIlej prorCy kalenda'rz chłopska, zwJązany z o]:)serwowalIlym'i w przyrodzie zJffiian'amui następstwem prac gO'Sp:odarsikich.CY'kl wio5ellJJl1Yjest naturalnym pl'zedłużelllliem cyklu zimowego, w którego obrzędowoś'cd zazn,a<:mją 'Się m. in. przygoto'wania do wio'srennego początku nowe.goroku ch~OIpsikiego. Zwycmje i robrzędy wios'enne tworzą chyba najbardzri,ej złożony komplek.s. Przyczynia się do tego m. in. fakt, iż początek i konlirec wiosny, ze wZJględów kUlmatycznYCih,'przypada lIla różny'ch robszanach BuI'Opy na róż,ne mie'siące oll"azto, że oraTci.e chr:reścijań:s~iej obrzędowości 'religijnej Irllakalrendall'zu ksrjężycowY'm powoduje wystę.powan'ie, obok świąt stały,ch, św.iąt ruchomyoh. W wios€il1l1ejobrzędo<woś,cdmożna wydzielić dwa etapy. Pierwszy OOanowią święta karnawałowe przy;padają'c·e na okres budzenia s'ię przyrody do żyda oj mitani-a wiosny. Drug)i wiąże się z rozkwitem p['zyrOOY i roowojem polowych prac gos'podm'Sklieh, a jego punktami kulminacyjnymi są l ;maja oj Zielone Świątki. ZwycZlaje i ,obrzędy wielklanrorcne łą'czą nirej'ako oba eta,py. Podobnie jak w cykJ.u zU!mowY'm,tak i w cyklu wiors1elIluymz;aznoaczają się wyraźnie ślady kultu ognia, wody, zmarłych, magii :płodności Hd. Związek mi'ędzy elemeultami rohrześ,cijrań'skdmi,a ludowymi rróżnlicuje się ZJnra'ozni,e w .zaJ.eżnośd ord konkretn.ego świę~a; i tak np. Wni'ebowstąpienlie jrest główn.ire świętem rreligijnym, natomiast ~arnl<lwal w za'sadzie czysto ludowym. ObOk szel'egu wspólnyrch wą,tków w zwyczaj,ach i I()Ibrzęda'ohwim;ennyoh w Europie poj,awi,ają srię na IIlri'ektórych obszarach elementy specyfJicZ1lr€,uza].eżnLolIl€od środowiska geogroficzneg.o, różni·c w ;poo's:1awaoh g>cJ1S'Poda!I'czy'ch, 'l'óżni,c :roC1ri:gijnych oraz walrunków hLstorY'cZinegorozwoju. Przykładem moie być karn.awał w swojej klarsy'cznej 'PostaC'i, ch:arak,terystycZll1€j dLa krajów romańskich. ŚWiętowalIlie przełomoweg·o Imocnentu wiosny w dniu 1 ,ma['ca na połu<dniowym-ws'ohodzie, a l maja na pCJwsitałyoh orbswlf'och imoŻlI1at!uma'c:zyć oom<j'e<nTIymiwarunkHlmi klii1matyc2mymi; �280 Recenzje 'wlaŻinośćdinlia św. J'erz;ego w połlUdiniow,eji południo'Wo-,wwhodll1JiejEUI'opie Z;l1I3.czeniem hodowli i pastersItwa na tych terel1la'ch; a np. występowanie elementów kultu sloń,ca w obrzędowości majowej na Szetlandach pozostałościami tradycji celtyckich. Pos'z;c,zJególnerozdziały dirugiej 'częśd serii Kalendarnyje obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Evropysą ilustrorwane oraz uZJUlpełnionemaieI1iałami bribliog)raficznymi. Główną wartośdą pracy Vesennije prazdniki, podobnie jak części poprzedniej, jest jej faktograficzny 'char,akter. Z tego punktu widzenia jest to oprmcowanie w zasadzie pionrierskie li dlatego ni,ezwykle potrzebne. Dziwić jednak może fakt, że nie spróbowano w nim dać Iszerslzej alllahzy pOlTównawczej li synteiyzująeej, [la którą z3.warty w tekście materiał opi'sowy w pe~ni pozwala. Jacek R. J. Denisova, Etnogenez Latysej. Po dannym kraniologii, Bednars~i Riga 1977, ss. 360. Pra,ca R. J. Denisowej jest rezulta'tem wrieloletnich zespołowych badań arrcheo,log;cznych i antropologicznych Insty1tuiu Hi,s'torii Łotewskiiej Ak,ademh Nauk, przeprowadZJCrnych w obrębie Łotwy. AlUtorka buduje teorię pochodzenia Ło,tyszów ki,erując się bogatym ma,terriałem kostnym ,i ezęśdowo kulturowym (wypos'ażenlie g,robów). Ma'teriał a['cheologiczny jest tu raczej późny i pochodzJi głównrie z XIII - XVIII ww. ne. Dane z neoliltu i brązu, 00 s,twierdza także slam,a alutorka, są zna,cznie uboższei mniej zbada,ne. Skromny jest również imatef'i'ał porównawczy z Litwy, wobec bardzo Liczny'ch oprra'cowań z Estolni,i li sąsi'edinlich terenów fińskich. Pomijając 'szc.zegółową lanalizę ,metryczną czarszek i przeprowadZJOrną systemat ykC; ,r'egion alną, pragnę tu zwróoić uwagę przede wS'zY'srtkimna interesująco 'poruszone za.gadniienia etni,czne. Typ wybitnie bałty'cki 'Pod względem a,ntTolpo1oogji-ezJlly1m 'charakteryzuje się j'ako szerokoli-cy, z pokaźnymi rozmiaralmi częś'ci móz@O'wej ez:aslzki, umi.a'rkowani,e długogłowy, ze ś,r'ednio wydatnym pr of,i1oemtwarzy i rkąta no,s'a. Nie jest on jednak jednolity na tmenli.e c.ałej Łotwy, a wyniik1ato z różnego subs'trratu fizyczmego, na ja~im kształtował się typ łotewski. Obszar Bałtów pod względem wpływów antropologicznyoh i kultur'owych podzielić ,można Ina dwa z.alsadnicz.e areały: 1) północno-za,ehodni i 2) połuidnrioW'O-w'chodni, miejs'cowy mongo'1ooidalny typ ludnośei kultur -ceramik'i dołkowo-grzebykowej. Począwszy od W'cz.esnego neolitu widoczne są wpływy kultur eur'OJpeidalnych, kul:tuTy Er:ieboUe z 'terenu Danii i przybf'zeżnej Szwecji. Ludność ta wY'różniała się skrajniema'sywną budową cz:alSz~i, silną długOlgłowoś'cią i baI'dz:o szeroiklim licem, ok. 150 'mm. Powyższy typ fi,zy'ezmy ludlnośd wystąpił w k<uliurz.e tzJw. narwo-niemeńskiej n1adbałtyku okresu neolitu ,i zajmował obsz.ary późJl1Iiej,szychPrusów, J'aćwieży, .zalohodl1'iąLitwę i Łotwę. Areał ten sty1k,ał się z dnliepro-don:iecką s'iTefą kulturową na orbs'ZGlrzemiędzy Niemnem, Prypeclią i Dnieprem. Wzajemną 'oś wr;ływów ,.za'chodu" i "wschodu" stanowiła zapewne ~inria rzek Jasiołdy-Szczary-Ni.errJ11ra, comi,ało też dalsze kons,eikwenlcj'e w kultiUrize Bałtów. Zas'adillli'c;zezJmlilanyw iklształtowaniu się sluibsli<ratuprzedbałtY'ckiego wywarła pnede wszystk'~m ekspansja plemion indoeuropejskieh III i II tysiąclecia pne., kultury torpO!rów bojowych i ,cera,mi:kJi'sznurowej. Oby1dWluete klultury, uważan,e za 1 1 �Recenzje 281: rodzime, o jednolitym typ+e ceramikJi, IW s.trefi,e Bałtyku objęły całe wybrzeże w~chodniie, ,;::·oslU'wają'c 'się takż,e daleko lIla pób1Joc. W :kulturze to'porów bojowych wschodni'Ch wybrzeży Bałtyku wielu ,auto~ów Wlidzi Protobałtów . .Aintropologicznie ten typ 'rasowy przedstawiał się jak<J ,typ malsywny, długioglowy,z szerokim i wysokim li·cem OIr.aZ'WyrazristY'm profilem twarzy. Termin "P:rot,obal.towie" 'W odniestiemJi·ud<J joonośd rasy, kultury i języka oraz wspólnoty terytorLalnej, a WliĘ'ctego, co ogóLnie n.a:zwi'Elmye1mosem, w obrębie .sZlnUrowców budzi pewne zust·rz,eżenia. Przede wszY'stlk'i,mmówić o Bałta,ch w i.ch hLsooryczny'ch siedzib:wh we wc.zesnej faiZi-eme'o'litu ws.chodrui<J-·eur'opejskiego jest jeszCLe za wczc~nie, ·a TU,czCj,moŻina uważ-ać, że kultUT.a 'Szn,urowa Wl1'i'Ols!a ważne i zasadnicz:e podłoże fizyczne na {)bs'zary prZJedbaltyokJie. MLmosot.alc'g'c, integrującego wpływu kultur ~doeuTOpejsk.i.ch na mi.es,Zikań,ców wschodllJi·c,g:owybrzeża B"ltyku, nowożykla Łotwa .aż po wiek XX pTZiedstawiała dwa z.;:,sadnicze typy anLro(::Jlc,gi'czne: szel'o:w.Ji.cy bał.tyjski i wąs:k:01j.cyfiński,ch Liwów i Estończyków oraz wys'p ludnoś'ci wąskolicej wcze!Snego i Ipóżniejszego średniowie-· cza, osiadłej w zwi<.jzk·uz migra'cj.ami nor.mań'skimi i podbojem Lo,twy przez Zak<J[l Kawalerów Miecz:owych. Zastalnawiając.c, ż,e p}emiona łotewskie mają wti.ęcej 'ce'ch la.potl.o'Lda.lnycihnil. Liwowie i Estończycy, a 1akż,c sąsiednie .plemiona słcw'iański-e. Jeśl;i cdmienu<Jść (:·ora1mdrów czaszk:i i tWCl1rzyu Słow1an, na kQlrzyść 'UIlTIia·rkowanejslZerokoś<Citwarzy i wydatruiejszego p'l"o-filu, jest zl'oz,umiała, '1'0,podiobne tpaT.aJmet:ry,Finów 'nadbałtyckich, w odróżnien'iu od BaŁtów, świ~dczą '02JflaC'znym 'przemies2Janiu antropol'Ogicznym Finów, Zll1ac.zni.ejszymll1iżu 'baa:idziej ·2Ja,chowa'wczych Bałtów. Już w I tysiącleciu pne. dOT2JOOWm Oki .i Woł,gi, w leŚlIlej S'trefie U~oEnów. przeb:i'egał ożywi'onY,szlak skandY'lI1awski wymiany mi'edzi .i wytworów brązowych. 7. Kubal1iiem i sterra.mi nadcZla,rnOlmOrs!k!irmi. W klierrull1lkulpóhloonym srzllakten r;odąŻiał do Skandynawii głównie przez wybrzeża f,iń,skie i wy's'pę Gotl<lJnd, a w mniej-srzym stopniu w dół Dźwinyi Niemna. W tyrm ok:resie .archeologia stwlierrd'za też r:eWll1.e a!JaJ.o.g.icw SI-eliobriel:>ClchówkamiĘdzy Sk1an:dynawią li pofud<niowo-wsc'hodn.iJmi wybrzeżami Bałtyku. Na szlaku wołż\lilsk;im jeszcze w XIII - XVIII ww. s,twi'erdZia aurtoTka typ wąskobcy o ksz:(·ałtnej budowli e czaszki o:ri.ent,a'cji 'Ixlłudini·owej. Podobne oechy rasowe wystąpiły w dol'i'l1ie Dżw1ny, a również do'patmje się ic'h 'a·utork'a na Litwti.e. Jed-· n<"kże te o:chy antr()lpol<J'gkz;ne mogą być ś'l<adem pó~rui€jS'zy'ch'))EIDetracji no['mańskioh szlaku dnioprrow'cgo lrudów poł'ud.ni<l, który'ch ten szlak 'p'O>C'iąga! ku pó!no·cy. Ludy prabaltyckie w główll1ej 'Siwej mal'Slie,CO dobrze dokumentuje la'r'eheolo.gia i językozn.awstwo, prz€mies'zkiwały w d<J:rZie'Cz.u środkowego DIlliepvu i Berezyny. skąd r,o,zpc<cz.Ęły 1=·owo,lnewiel{)wi€'kcwe or:·rz:esu'Wall1'ie się, pod n:a:por€lm głóWlll!:i.e sło-· wiańskim, ku wybrzeżem Bałtyk,u. BaHo,wic I i II lysiądoClia Ine. jako typant~o'poJ.ogi'czny chaTlakterYZiują siię SZi€-· f(lklirmdi.armellirermt.wa.rzy u wydłuż,OIną fOTlmą cZla:slZki.Około połowy I tys. ne. 'POświ.ad'C'Lerui są j·:.Jż 'Prz.ez a[·cheololgi.ę w swo,im w,ewnętfZll1ym z:różnlc{)'WallliJu etllli'CZd10-językowym, w swe,ich h;is,toryczlllyc1hsu€diZibach, z wyją<tikiiJem'Pl€'mi<Jn łot,e,v'S,kich•. które sięgały dopiero połudlI1liowyoh Ignanic wspólcz.e'Sn'ej Łotwy. Z naj;n'owszyC'h bad,<".ńna,d BałLa:mi wyni;\('a, że Loty.sZle najpóźmi'ej spoś'ródBaltówZJajęH swe nadb2ltyckie s'iedzJiity, a proces 2JasiedI.alllia zakońc.zył 'Slięd'O'j)liero w VIU w. ne. Na.jwcześni'ej .o'S.ią~~,li wybrzeż,e B.altyk1u Prusowie i K,urrowie, o ·czym świadczą stare· bdtyckie antlrolpologi,ozll1ec's'chy K'ulfów. PIiusorwie zaś nie j)'I1zeds,tawliJająstanu pier-· wortne.g<owsku,t,ek silnego podbo·ż,a eUiro'peirdalnego i <Jdd2Jia!ywa'nia klU'lw:r zachodJu. w okresie brązl'J i we wczesnej ep)(:e żelaza. �282 Recenzje Pl.emioll1ia łotewskie Qsiedlające się w swych ziemi,ach zetknęły sdę z ludami fi6.s<kimi, Móre jesz.cze do XV w. [le. zajmQwliłly wybrzeże Zatoki Ryskiej. Występują w źródłach h~S'toryc:zmyclh jako "Liwowie". Język iehbył żywot'ny jes,zcze w XIX w. Antropologi=e cechy li'Wo6.s'k:ie- wąskolicość i wyI'aźny 'Profil twarzy -. "przebiły" ,się w niektóry,ch oko·lIka'ah Łotwy ba'rdzo wyraźmie i występują u Łotyszów współcześn~e. Zaznaczyć należy, iż we wczesn)'lm 5redniowieczu 'ok<re'Slu.plemiennego Bałtów i Słowlian zarYSiO'wujeSlię wyraźniJe etn/iczno-językowa 'l"'U'bieżmiędzy tymi etnosami, uparta g,e'nernmi,e na dom,ej Wliśle, ,zac-hodnim BUg)u,i Prypeci. Różny cd brałtyck'iego materiał ko,stny reprezentują Dregowicze i Wolynianie X - XII ww. TIe. Diliłmebr twarzy j'Mt li nhch węższy li wynosi średnio 135 mm. Natomiast typ bardzo blli:ski tylpoWJib<.tl.tyck,iemu ,przedstawiali Krywicz;e, nawaJT'stwi€lfli na subs,bru,t balty'cki. W kwestii 'l"OZiSlbrzy~lI1iia trudnych i zloż,onych za·gad;n,ie6.etulOg'onezy, gdZJie j:;owincrua nasltąpić wzajemna korelacja między rasą, kulturą i językiem, ma,teru,ał antropologiczny nliłświetla tylko jeden aspek1. Bewne wątpl,iwoś<Ci budzdć może przeprowadz,cna przez autorkę 2jbyt' odlegl'a ,r,et'rospekcja', dQkooana na późnym mliłteT'iale kralI1j.olq:~icZJnym,pochodzącym dopiero z XIII - XVIII ww. :Amea WIIloSiijednak wieIe do dyskusji 'niad etnogenezą Bałtów i jestcenlI1ym wkładem mateniałowym do tej plI'oblema,tyki. Zla'uważyć iPny tym należy, iż na Łotwie i Li:tw~e napisano wiele pro,c o 'Pochodzeniu li ik'ulturze Bałtów, 00 oozwi,er.eiedl,a p{)dall1iaw ksJiążoe bibliO'gmfia. AUcja Bednarczuk VII Mezinurodni sjezd slavistu, Warszawa 1973 (21 - 27 VlII). Bibliografie. Sestavila Eva Vel,mski\. Sta,bni kJruihQvll1ia CSu - SlorvalI1skaknihov'11a, Braha 1976,s's. 346, SIOWlitl<skakindJhov'!1la w Pradz.e, s'Iliłwlli:tyczna biblioteka nauikowa, już z ok,azji przygotowań do VI Międzynaruiowego Kongresu SJawistów, który odbyl się w Pradze w 1968 'L, wzięł.a na .sdebie o,bownązek ()Ipro'COlWalI1ia biblilOgr.ahi wszys'tkich d<Jtychcza,s'owych i ,plI'zYSzłylClh krOlI1gr,esówslawisltyezny<ch, rOZ!Ulffiiejącsporządzanie takich Z'CSlt<CIIWÓW biibliiograficznYCth jaloo swój wkhad do :historii slawi,styki. W 1968 r. wydała bibliogr:aflię I Zjazdu Sławtistów w Pradze (1929), w 1972 oiblii'ografię II Zjazdu w WalI'soowie (1934), w 19,69 VI Zjazdu w Pradze (1968). Wydan'e zestawy uzupełnia omaw;i,an-y 'tom biJbJi.ogro.fliiVII Międzym,ar<ldowcg)o Kongres!U SI'awiJsiów w Wa.rszlawie (1973). Btbliog["afia p,oIZQISltały,ch zjawów !Sllawtstyc.ZJI1ye'h j,es't już opracowania i będZlil€s'Uk1oosywruiewyd1awall1'a. Do tego C'z.a'sIU mOŻ[l'a korzys'tać 7. Kartoteki Slov1anskiej kniho\nny,w której zg,romadZJOII1o już wszystkie malteria!y bibliografilCZJI1I€ dotyreząoe zjazdów. Bibliogmfia VII Międzymrarodowego K'olI1'gr:esuSlawistów w W,arrsza'Wie została p()cl'ZJielon'<ł na 3 rOZJcloZliały. W pierwszym odnQ1JoWlalI1o zjazd'owe ref,eraty, w k'olejnośoi podstawowyoh sekcj'i: I językoznawsl1;wa, II lliberntU'rozm,awstwa, III problemów lingwistycZJI1o-l1teraturoiillawczych, IV folklrorystyki, V ogólnoslawi'sty,cZJnych problemów hi'SltorycZJI1ych.AdlI10tarcje te w ramach sek'cji zosiały uJ.ożone alfa ootycznie według autorów. W drugim l'()lzdZJilale podane są samodzidne wydawnkl1;wa i cza· i �283 Recenzje supisma poświęoO!l1e KongresQwi, w alfabetY'cznym układzie według państw. Cenne jest zjam~e's:ucz'enli'eprzy ty,ch publika,cja,ch sygnatur, które figUiriują w kar,totece i klsiGgQzbicJr7JeSlQ\",moskLejknihovlny. W 'fozx:lZ'i<ale rtr:zecim wymi'enJioQll1o artyk,uły 00nos'ząc·e się dOI:'f'o'bl€lmatY'ki zjaiZlC!'owej;ułożono je w pOTządku alifabet)"CZII1ymwedług autorów. Koń'cowy aneks· zJ8.wier.a spii's wykror:zys't'aIl1yc-hwydawI1IioCltwzbio'f'Owych i ,czas'opism omal. li.ch skrók w, jak rówJ1!ież i:ndeiks nazwiSlk (skQr{JW!idzGlfabetyczny). Biblio()~<lfiG VII Kom,gr'esu SJ.av.'Lstów przY'!1osi w sumie 1782 kilkuwierszowe adnotacje, U10ż,01new posz'c:z.e.gółny'C'hsek,cj.a'oh w podgrupy It€lmatyczme, j,ak były omawlia'nc w ,podisek'cja'ch. UłatWli'a -to znakoQlmJiJoie 'Orientację i daje od 'l'i87JUwgląd w porus'z<liną pI'Obl'€Imatykę. Praktyczną ;przydatność t,aikUego uikladu 'mo·żna rzJooemons'tr,ować na przykładzie sckci'i IV - folklorystyki. Biblio()grafJ:a ,odnotowuje ruajpierw ·czk'ry 'p{)dsiawowe ref.eraty, w 'tYlm refeI1<litprof. J. BUT'SZltyParaLeLe i specyfika w rozwoju etnografii i fo!Jdorystyki w krajach słowiańskich w okresie roman- t Jjzmu. NastGPuje wyli'cZle'ruieref'e'I1atów w 'PQdsekcj'a'c'h, a miia'l1'ow.iocie:w IV-1 romantyzmu folkLoru skiej w foLkLorze i kultury w życiu słowiańskim; Ludowej współczesnych Słowian: narodów IV-2 roLa Prawidłowości innowacji słowiańskich; rozwoju i tradycyjnej foLkLor kultury miejski RoLa współczesnego i jego słowiańwpływ Ogółem w działe folkłoryslfY'ki zgnu'P'owa1no 55 not biiblio'gf'afi'cZlrJIY'ch w układach obligatoryjnych dla tego IrlOdZJajupubłik'a'cji. Kiedy .ma ,mę przed SQbą tę staTia:n:nie przy.gotowaną i wydaną biblii()~£ię, z pOlftrelem Jułi-uSZla SłlQlw.ack'i'eg.on.a kaI1oi.e tytułQwej okładlkJi, moż'rua I1lależycie zro'ZUJmi'ećwa,gę sławrs.tykJi i ogrQlm dokonań w badalł1iach slawistyczmyoh. Na :pderwszym zjeździe w Prndz;e w 1929 r. zebrało się pOlł1ad 200 uczes,tnLków. Na siódmym kongfesrie w WaTlSZ8wl.i.e w 1973 L - :pon.ad 2000 lł1aukJowców 'z 28 klTajów świra,ta. Wygłos.illi oIlii 900 referatów, w dy'sk1usj'i z3ibrało .głos pOI!'l'ad2500 U'cz.es1miików.Świadczy to noajwymoWll1iej o iplfestiżu i ZII1il·c·z.eIlli'u VII K'o'l1'greosuoraz idei odbywania koOln.gresów s:l:awis.tyczmy'c.h,o jego roli we wzmalC!rJIi,alł1iu mliędzY'l1arGdowej s'ołdd.amości n.'lukowców, o śWlia{;owy;m zaill1'1Jeres'owa,nli;u słow:iań·Slką kiulturą, językiem, historią i d[JJiem dzisiej<s'Z)'Im. na Literaturę piękną; IV-3 Związki foLkLoru słowiańskiego i niesłowiańskiego. Jifi Damborsky Premeny L'udovych tradicii v sucasnosti. 2. Socialist/eke krajiny, [',ed. Adam PI anda. Veda, Br.ati'sła'Va 1978. Słovenska ,ak,ade.mia Vlied. Splisy MedZinarQdlł1eho komi,tetu pre etnograficke studium suca:sIł1QSt!i,t. 2. Bf'a,tislava 1978, .ss. 320. T<lki sam tytuł nosiła międzY1lJar'Odowa konferell1c}a etnogf'a,fów 'z kI1ajów slQcjal1:;tYCZll1yohZOiI1ganoi0owalllJa w 1972 r. w Smolell1'icaeth na Słowa'cjli przez Ins'tytJult Elnografii Słowa'ck1iej Akad€lmiJi Nauk i Słow,ack:i,e TowalT'zys.twlOE'tinograficzne. Plone'm tcjkonfer'encj'i był już tom I Przemźan omówiony ipopnoomlio (zob. "Lud" t. 62). Zawieorał on 24 refoC'raJtyetnografów oze,chosłowaiOkiCh i dotyczył przemia!l1 tradycji ludowych tylko w tym kraju. W omawianym tu dl'ugim tomi'e '[;()lmiCS':UCOOJIli() 20 referatów etnografów z .i1l1!l1Y'Ch krajów socjlałis.t)"Cznych. Tak j.ak tpQ'P'l'z.ednlie,do'1;yczą one rÓŻll1y,chaspektów ,pnzeobrażeń ludowej tTady'cj~ kulturowej w tyohte k.rajach. O ZJało:beniach, celach i proJiilu konfer:en,cj.i, mającej dać m. in. pogłąd n.a t€'O'Ilie, �284 Recenzje metcdy iosiągnięckt badań il1tadwS-pÓłczesilWŚ.cią, mówi w ,przedmowie Adarm Plrtail1da. Zestaw otwicTa refe.rat plfof. K. Czistowa z Len:in.gradu dotyczą'cy funkcjonowania w życiu ws'półczes.nym zarówno ludowych form t,radycyjnych, j.ak i r:oehoony,ch, "quasi podobnych", lI1egeneIfQwanyiCih,jak i wszelkich posta,oi folklory,zmu. Z kolei J. BUi'sz:ta pOir'UslZateOlre'tyczme zagaidnoj'enia wSlpół:istnienia tradycji i nowocz'€'9ności, uzasadniając konlieczność selek,tywnego z.aooowaJl1ia :aU'1.enty'cZIl1yoh czy przetworwnyoh kulturowyoh tr.adycji ludowY'c.h w życiu wsrpółcze sil1ym. Refemlt R. Peszewy z So.fii dotyClZy all1'aNzy'r:odst'awowego r:oję;cia ,tzw. "sposIObu żY'cia" OTaz m·etod jego ooda'l1Ii<a.E. Pietrnszek (Wrocław) .p()["usza prooblemy :tmdycj:i, 's'j:ory '0 joej pojmowanie oraz anali.ZJuje jej ,postade. T. Hofer (Budapeszt)zaj.muje się drogami przemian kultury chłopskiej !l(! Węgrzeoeh od okJresiU feudaliZlmu p.o Wlspół,czesną "kutwrę rolrui'czą" 'c€'ohującą się rozpadem dawnY'ch tradycji. B. K,opczyńska-J,awO'r·ska (Łódź) refefluje wy.niki badań kilku wsi k'ujaws:kiJch z 'PiUil1ik!tu widZJ€U1.ia prlZJcmian kulturowej hi,erarchii warto·ści na przykładzie stoSUJl1iklu do ziemi. D. Tod-orow (Sofia) ,ilnformuje o pfloblem.a·ch, metoda,ch ojI'eZJul-t,a:ta·ch kompleksowych badtań prlzemian wspókz~sny,ch w uprZJemy,słowionyrm i'egi,on-i-eBUTgaS. A znów R. D. Rakić (Belgrad) porusZJa problem zmian w żY'C:i'U domowym m'iJes,zkańców wlS<iserbskiej. T. ZdaUlko (M0!3kwa) mówi o wYJ1Jikaah 'Szeroko zakrojonych w ZSRR badalI1:i"achtradycyjne,go li ws'pókzesnego życia narcdów, kł.adąc nacisk na ,charak:ter 'etni:ez;ny proc·esów przemian i ifolli w ni'ch trooy,cji J1Jarodowy,oh. Z. MusiclJt (Budziiszyn) zajmuje się szeroko łużycką rodziną wiejską na pTzykłtad:zie :przebadanu,a 1500 jednos'tek, al,e tyl:ko ·cd ,ok'resu ZJawieranlia ma.łżeńs,twa do l roku źycia d2lieci. M. Dobr-owo1sk,a (KTaków) przedstawia wynlLki s·ZJeTokich badań w 'reg.i,ome Gól'lI1ego Śląska, K,a'rpa,t li w KoHinie S.andom'ienskiej nad dynamiką p:-z,euni<a1I1 k'll1t:UT'cwyoh.pod wpływem lindus'tri'aliwcji. Fodobnej tematyku dotyczy r,eferat V. Stojal1JC'ević-Ni:kohić(Belg,rad) 00 przemi'a'l1ac'ł1 wsi w rej'onie Tit-owa-Użi'oe, gdzi,e -powstały wi,elkie ZJakłady przemyslowe. A znów W. Paiplrockta (W,ar>szaw:a) przeds,tawira za,gadnienia wpływu indu:stri-ahzacj:i na przykł,aazie 1='n.-wsch. M:azows·za. L. Dukov (So:l'ia) linforrm'llje o wYll1likach ,podo,bny,ch badań we w~iaiCh okręgu !pI'Z€\my'słoweglOBUll'ga,s.T,e'gJOż OIk!ręgudotyczy także referat M. Todorowej- WaiSilewej (Sof.ia) omawiający zmiany w p<>zy,cji i' rol·i stpołec:z:nej kobiety w toku ,indus:triJa,hiZJacjii budowankt u:strojus'ocjali'sltycznc,go. Torzy nas1ępne polsklie r,ef.era,ty zawierają: M. Gła.dyswwej (Kraków) tend-encje przemian ws.pókZJesnyoh w k'ulbu!fZleludnościgór.a.lskiej; A. Zambrzy.ckiej-Kun-achowicz (Kraków) 2lmiaJl1w ,presiliżu społecZJl1ym iTz,ermieślnika :na wSli podhal<ańskiej; A. Szyfer (OlsiziY'!1) slpecY'iikę przemian trndycyjnej ku.l,tury wS'i na ziemj,ach zach'oonich, głÓ'WlI1Jie na MaZluDaoh i Walf1mH.A mów M. Sarklny (B:uda'pe5Jzt) nawiązuje do referatu T. Hoier,a ,i przeds,tawia k.ilk'a teQ['etycznych kweS'ti,i doty'czą·cych badań a!l1br!opol·o~iiCzno-Slpolec·znyc.h ZJa.nikarua kultuifY l<udowej 11IaWęgrzech. WIfE~szC'i€ M. J,ow'JlQvić (Belgrad) informuje Q w,ielol<etlI1ichi syst£c'11atycznych bad/aniach podohnych jak wyżej pl'oblemów ,pI()w.aoZlOoych·przez IJ1Js.tybutEtnografi-i SAN. Toro r·eprezentuje bardw, I~nteresujący i pO;rÓWlD'awczywachl'aiTz probl'emów badań współ'czesll1ości pode}mowanY'Ch przez et'l1ogirafów w krajach socja-li:s-Łycznych. Refera1ty pubhik,owane są w róiJnych językach, zawsZJe jocdnak towarzy:slzy im sltreszczeni-e za'rów:l1'ow języku słowi<lcbm, jak rosyi'Slkim i nioemiecikfm. Trzeba jesZJCzer:az 'podkreślić duże naukowe i oiTg'anizacyjne ooiągruięcia etno-graf~i sł-owackiej, la zwłasz,cw bra.ltysławs'kier,o Ins'tyt'utu E1nografi'cznego SAN. l Józef Burszta �285 Recenzje Jim tislava K,omorQvsky, Tradicna svadba u Slovanov. 1976, ISS.310, ilu:str. 79, res. ang. i TiOIS. Uni'Verrita Komenskeho, Bm- I Ja'n Kormol'owS'ki poszukuje ,me'tody ł~cznegoO badan·ia kulttlur słoO·wiań·~i<ch.Jest nią metoda :porównawcza, ale za6'to's'owall1Jatylko do €'lemen>1:ówswadźby, wspólJnych czy rozdzielnyoh, u róŻirlyc'h Słowila:n, bez dochodq,eń etlnog'enetycZllly,c'h. PrnktY'CZIl1ie nie jeslt możliwe <l'pI1acow:ani·e<całości mat'eriałów dioty,cząlcych wesel. Liter,al1JUJraod CZGSÓW choćby Ni'lx!erlegoOl'o:uro3ł~ 'Slięw tym :rrZ'Etdlmio'ciedo olbl1Zymk<hrozmiarów. D:at'c-go 'P0t1'z,eba w obrębie metoOdy pmównawcz,ej wyznaczyć sobie ,konkretny cel. Określeni'e waczanti;a Z3Wa.lltości ,i rmiej;~a pOSlZlcZlególnychel€mell1tów w s'truktura'C'!) tra.dY'cyjlOej swadźby SlO'WialO:w potmocą sem,aniyc.znych je<!noOstekbyłoOpobudką tej pracy. Po:! pojęciem słoWli,ań:.sk~eg,o wes'sla 'autom rozumie Zles,półregionalnych warliantów jeg;o c,zęśd skladoOwy,cih.'Irruter,es'llją goo t'e wa'ria'nty i ~Ich ZIl1aczenie, mus'ial wię,c rozłożyć 'Sltlruk,turę wesela na <owe d.aj~oe 'się porównyw,ać składniki, oczywiśd'e nie tra,cąc z oczu całej weselnej stI1uktury. Większość materiałów użytych w opI1aoowaniu pochodZJi z publiika'cj'i doty'c'zących wesel .słowiań.skkh, wydanyoh prZlez różnych autorów w długim okr,c'SIie, co najmn:iej od początku wieku XIX aż do naszy,ch czasów. Malterilał te.rCf!1owywzięty kst przez aut'ora głóWlnie:ue Slowa'cjoi. I tu!1:a,j,metoda porównawcza trochę Cl'utom zawodzi. MieszantieinfolI1macjii ,pośrednlj'ch z ,aktualnie zbieranYlmi od ludZJi na wsi budzi :uas'Ł<rzeżeruia.Musimy jloo<n<alk :ugodzić się n'a U'Z'lllaWClll1łi'e za żródłJa etnog.rafi'czn'e Zla'P'i!sówdawnych badaczy. Dziewiętil1:astQwi,ecZll1,e pr~ekazy j-użtlak się "uleżały", że zys'k,aly wy;s<oką'cenę. Zresztą znając <aihiSlr1:oryCZIDOŚĆ ,myśleruia ,chł'ops.kiego (czy też ludowego), p,mwdopodobni'e moOż'naje tT1aKitlowaćjaklQ sYJI1,chrQni'CZllle z uzyskiwanymi w 'terell1li'e,przy założ,enJu dawnego i:sJtnie.ruiaobrzędów w sy's'temie 'ZJgodnym wewnętrznie. T'iJ sam,o mo'Żirl'apowi,edZlieć o materi'ale pozyskanym z więkJszy'coh obs-ZJa1rów.W konkTletł!1ym wypadku Zlatkłada 'Slię 'poo'Obi,eń.srt:wa,'Przy:najmruiej formalne, zwyczajów u SloOwian. Wlaśnie z tego 'n'iej·oo'noT'O'dł!1ego materi'alu a'utor 'stara siC; ustalić, poprzez ,metodę porównawczą, pierwotne łub podstawowe ra.czej znaczenie obrzędów 'i zwyczajów, na 'zalsadzi'e ]ch funkcjona1no-'semantycZlnego pokrewieństwa, poprzez określenie zespołów o możliwie Jasnym podobieństWlie znaczeni'owym. Strukturę swadźby autor dzJieli na czteryczęś,ci: ptrzedmałżeńsktie żyd,e młodl.ieży, formy zawierania małżeń'stw, przygotowani'a do w,e's'ela i 'Slamo'wesele. W częścia1ch wydZlida zespoły zwycmjów. W p.ierw'slzej będą to,: samla orga'llJi.za1cj'aży'oia młodzieży 00 ur,odzcnia do Ziawaroi,a małŻ€ńs,twa, motywy weselne 'W grach dzi·eci i młodzieży, zaloty, ,miłosne czary, wróżby prZledmalżeńsk'ie w czaisile dOI1ocZlllych <Jbrzędów oraz dolniagranica wick'll 'małżonków. Formy 'zawa'rci,a małż'eństwa, rozumiane jako f1akty zbliż,eDiia członków obcy,ch Isobile [wdów, wYlmieni:a au-tor lDias,tępuj,\ce: po:rwanie, porwanie za zgodą str,o'll, ucieczka dziewczyny z domu I'odzinnego, poliginia i polialndria, Imatryloka Iność, j,aTmairki i przeglądy InieWlia's't,kJUJpno kobiety oj.uSltaleIllie wi'ana Ollaz wY'prawy. Tu tla:kże omawi'a ,1'015 dzi'ewczy;ny z dzieckiem i zakazy 'ZJawar'aia 'malżeń's,twa. Za Z!alotami i pomzumieniem ISlięm'iędzy m~odymi lub !ich rod ziloomi s.zły oficjalne przygotowalnia do welse-l,a. Jeśli nie noaSltą'pilo porwairuie lub ucieczka, W5'Zystko odbywało się nOI1malnie począWlslZyod ośwJiatdczyn.. Zespoły zadhowlań związane z czasem za..alwaJnsowan-iapr.zyg'otowań autor oma'W'ia pO' kolei: ośw~adczYJI1Y,wMęJ}ne �286 Recenzje fo'~muły przy nUloh,wywi,ad majątkowy, ZJaXę:czYll1y, okres nlarzeczeńsk,i, wybór momentu ślubu i wesela, weselna druż)'lna i f'U1n:kcjejej C:zI·OIl1'ków, proszooi·e na wesele, płacz .rui'eWlilaoS,ty, chorągi·ew weselna, kąpiel obrzędowa, dziewozęcy i kawalerSIki wieczór p,rzed ślubem. Slub '~l'aZ r<lzbiór zwyczajów dZ:i'eją,cych się przy zmi'anie s·tanu na małżeńsk'i zajmuj.e aut'CJiI"lowi pOll1Jard 'pół dZJida. Przedstawia ZiI1<łlczooiowes:k'wpieniazwycZJajów: ubiór ni'€rwi<łsty, magia iQlc'h.rolnll1ra ll1Jra wesleIu, obrzędowy obchód "po słoń'cu", porwanie j.ako obrzęd, f,aŁs:Z)'lWa nJieWlil<3Js'ta, ()·br.zędy związ:aniiCImałŻJonków ze sobą, ślub koś'coj'e1nya ludowy <liki oddania, przejście do kościoła {'cerkwi), obrzędy płodności i dOIstatku, s,tół weselny, poezja obrzędowa, t'ańce związane ze sw,adźbą, przewożenlie wyprawy, obrzędy kultu rooow<hrodzirllnego, da'r.y, -rózga wesellrJJa li jej ,zanik, zdejmowamie włanik.a i nakładanie czepca, pokładziny, św~adectwo n.iewinnoś-oi młodej, obrzędy oczy:SZJcz:ające,rytualne gry 'na końcu wesela 'o,raz Zim!i'anyw ,tradycyjnej s\\,i"adźbie. Anali2Ja lolmlnych fo.pm weisel ~ c,aJ.o·ścrizwycZiajów związalnyoh z zawarciem małŻJeńs'iwa u na1rodówsłowiańs:kich wykazała, ż·e nie ustni·eje jedna wspólna struktura, łecz rząd ,struk,tur w ich regjionalnych przejawach, zwł,asz:cza na pogra!l1ii'czach etnicznych. Autor starał się udowooll1lić myślową j.ed.no'Ść.miejscowych odmli·an 510wiańskiego weselra, która wyrolsla z wiej:S'kliego życia i ulmy'Słowego świata rolnlika. Właś'nie w śwu'a,t'o'P'o,glądzie,zachowało się dążen:iedo 'podtrzymywania ,",iJa-rychobrzędow i wier~eń religijnych, jeszcze pr~edClhr;~eś'cij;ańskich. Po przyjęciu chrzltu przez Słowian kulty mies:zJały ISlię,podobnie jak dzieje się to dz.is,i,aj 'na obszaraoh misyjnych. Z 1ego punktu widzen,ia można całość wes1elrnyeh coremoniałów podzielić lI1,a war:i'anty myślowe. Pil":zede wszystkim są' to symboUcZil1'e cZYll1rnościobyczajowego prawa, głównae dążące do Ipołączenia dwóch 'rodów j wymiany daQ'ów. Da.kj, magicZil1·eobrzędy mające .za pods,tawę myślenie 'pierw.otne, a dążące do wchowania żyda i zabezp~,eczenia dostatku, ściśle związane ze ,zwyczajami zapustnymi. ApootropeioOny służyły ,najwię'cej do ochrony .młodej :pary przed czarami i urokiem. Część obrzędów ·i czynnoś'oi j·est pozos,talością rodow.ego kultu przodków przy akcentowaniu przejścia niewiaslty do rodu małżonka. Calość 'swadźby spajały przepisy wiejskiej etyki·ety 'i folklor sławny . FolkJoor zo,stał opracowany jak'o .objaśnienieobrzędów z z.aZinaczeniemsztuki ,improwiza,cyjnej, zresztą bez Imuzyki, ponieważ jest tak bogaty, że wyma.gałby osobnej monografii. Autor kładzie nacisk na r1olęczys,tości panieńskiej i trudne źycie nieo'Sotr'Ożnejdziewczyny. Być mo·że kwestia czystości została wyolbrz)'lmiona przez opisy; na terenach górski'ch była na pewno mniej ważna. W OImawia'nej kSliążce autor lI1ie dochodzi 'p()czątkowY'ch stadiów wesel słowiański-ch, 'Czaisami ,s'!1!ujeprz)'lpuszcz·enia ()Q do pierwotnego kształtu danego elementu swadźby. Z,aostosowana metoda j.est ,po'Ziot'niedia'chron.iczna, '!liejako ZJrytual.izowana pnez tradycje na ulki zWlalllJejetnografią. Z-ałożenie, że ohrzt;dy i zwyczaje ludo,we dntalrły do lI1<:lsz)"ch 'czasów w fm"mie 'Szczątkowej, utwier'dza nas w wierze o· istnieniu pi·erwowZiorów słowiańsikich weslel 'i całej i·ch kulturowej oprawy. Ale prz'e'Cioeżuczes,tniczący w OIbrzęd<:llch nlie dbają, czy 'są one st'aTe lu.b nowe. Zwyczaje są częścią ich :i:yci'a i ZlmiEJniają'~ię wraz ze zmianą warunków tego życia. Młody'ch lub weselnik/JW mało interesuje zna,czenie ogólne posZiczególnych części ie-ałego zwyczaju. Ró' lIl1ież j.edrność myślowa lokalnych pr:zej.awów wydaje się pToble'maiYiCZU1a przy znanejalogi'cz:ności Imyślell1'i'a'chłO'P-s'kiego.Może dopi,ero oołkowite rprzeję.aie -rolniczeg{) i>pOlSobuImyślcTlIua,po'zwo,liłoby Ina poznanie przypuszczalnego WS1pólnegosłowiański~go widzenia śWliata. Zacytujoemy oota,tnioe zdanie z interesującej słO'wack.ioejpozycji wydawni'czej: "CeremOil1ial tradionej sl'o'Vansikej sV'adby v mnOthol'>tiforie;n �287 Recenzje predstavuje wyznamoiVU a lidoovu jednotu vyviemju:cu z rov!ll.a'keho pSy<Cholog1okeho. zalozenia 1I'I().J'll1ńckeho l'udu, jeho svetonahl'adu a, sposobu jeho mys'lenia". WQjdech Dudziak II Aut'or dał Slię 'Poznac JUZ WCz,eSlllJleJ j-ako twóroa 'Prac pOGwięocmych ruchom ludowym na Słowacj'i (głóWU1li.e Ipows,t'aniom Ma1eja K,olfV1ilIla) i ich ooibioClio;m w folklor,ze wiejsk,im. W ,tych pfla1cach, jak li w s'zeregu iJlJl1yClharlykułów, rpodstawo'wą &tała się metoda hi1stoTYCZll10-poTównawcza,kQlns'ekwen'tll1ie stosowana tak:lie w ounawiarnei pracy. Tradycyjne wesele Słowian j-uż swcxim tytułem sugeruje o~r·omne pr"Led:Slięw7Jięcie badawcze i wiążące S'ię z nim trudnoŚ<:li w joego realizacji. Autor wpr.awdz;ie z góry zazna'c'Za, liż SItWOTzeniesyntezy ,obyczajów i obrzędów wel'>ełnych całej Słowiań's7Jczyzony jest ,niemoż1iwe, ale daIej, w wykł,adzie ,t'eorety'cz,nym, :rysuj,e swoją ,k.Q[lcepcję ujęcia, przY'l1'ajm'niejsY,S1tematyczn1ego, tej talk obaTwnej moza,i'ki, j,alką SItanowi tradycyjne wesele słowiańskie. Przyjrzyjmy S1ięna wlstępie, jak:ie są gene'mllneZlałożell1ia autora. We<s'eletradycyjne ,prz;edslawia dla nieg'o ,,[... J komplek1s a:-eligijno-mJitologi,cz,nych wyobra:lień i nOil"mprawnych, 'norm etykiety li ,etyki, obyczajów li obrzędów, zabaw ~ ~Ier przesiąkniętych pr:oejawami folkloI1u" (s. 14). Tak'a deflini!cj<aod razu Slugeruj'e ll1!ierealnC'ść i.sot'l1Iion,ia obl'zędu weselnego, k,tóry byłby wSIp,ólny całej Sło'wiańs'Zczyźnie. Zauważa to oczywiście 'Sialm,autor rpis,ząc O' jego liicznyoh m-ólliicowaruiaoh regionalnych, będą'cych wynJikJi·em Pil"O'cesów hi!storyczn,ych ~ etnicznych z wSlzys,tkim:i ich konsekwencj.aomi. Na jaki'ej wlięcplaszezyź,nie możliwa Jest syntew Imaltefliału i przep,rowadzenie jakliegokolWlriek ,studium porównawcZJego? KOmOiI'Ovsky zał'ożył, :lie osiąg!ll.:ięcie -teg<Jcel,u możliwe jest ty1k'o po.przez roz;łożeni,e całości ceremoniału weselnego na po'szc'z,egóLneZlI1aczące elementy z uwzględnieniem i'ch relacji do 'całości 'St:ruk,tulfy <Jbrzędu, a dalej d<J s'tnuktury <socjalnej i gaspod-ar·czej. W ten SlpoisĆibrozłowne ~trU'ktu:ry POSZcz,c'gólny,chwes'el tnzeba bad-ać w regi'o'l1a1nych ·przej·awac·h, 'odwołując .się j·ednak do k'h tożs.amych składników .. Nadrzędnym celem tego zabiegu jest ukazanie .miejsca i znaczenia lmżdego pojedyń-czego składnika w ,systemie wesela. W tym 'momencie !nie sposób oprzeć się pewnym skojarzeniom. Rozkł.ad 'na C zył1'ni,ki e!emen,tame wymŻd1!ie przypo;m'i,na wydzielanie fonemów w językoznawstwie oskU'k,tuml'l1ym i l'ch ana1olgonów kulturowy'ch \Ii antr,opo!,ogii strulk tura Lnej C. Lev.i-Straussa. Autor wprawd7Jie ani raz ni,e powołujesię na publlika'cje francuski'ego badacza, jed.nakŻie możemy w jego ujęoiu dopatrzeć saG wpływu tego podzaj:u 'podejśoCia badawczego. Jest to przy'pu's7JCzalnlie efekt bezpo,średnic.goocldziaływall1i1a 'pr,ac P. Boga1ty:ri'ewa, wlspół1tow,a.rzy:SlzaR. Jakubs'ooa. Tak więc najprosisze przejawy kultury, w tym wypadku związane z weselem, te, jakbyśmy 'l11'ogEje nazwać, "czynnikli prOSIte", 'stają 's.ięprzedmiotem kOlnkretnej analizy i porównania. Na wskazane rpara'lele ze -strukturalizmem wska1zuj,e t'akże' traktowank tych podstawowych składników j·ako elementów mających zawsze olueślone zl/1,a'c,zeil1ie, 'co'ś sY1mbo1iz,ującyeh, mo.gą,cy,ch być odczytanymi dzięki znajomości kodu przez uczeSJ1.nakówkuj,t,u;ry; dokolnuje się 1Jego przy takim 'samyrrn ZlałożEn~u ja.k przy anal:izie język.a. Joednocześn'ie KoQImorovsKy proa'gniie ·tIr,a;kJtowaćzj;a.wiska kultU!fy jako pol'oc-esdymlll'IJlioczny,ZJmienny w czaoSlie,zależny od W<a1'UlIlików hislorycznych e'k. PrzepI1ow.ad.z;ona pnez Il1<asswego ·rodzaju reill1lterpretacja sta.nowisk,a autora �288 Recenzje k>iążkli wykawje, iż nie reprezentuje on żadn'ego okir,eślonego st.anowiska badaw<:zego; TZ!ecWlIlJa metoda, którą mo:ima QkreśLić s.lJruk,turalno-genetycZIl1ą, nie 's'pr.aw<lm Się w trakcie ,realizacji mgadirui.enlia. Bo cóż przynosi właściwy tekst Tradycyjnego weseLa SŁowian? Autor p()lsłużył się l1:.utaj'podział€<m mate,riału Są to ko-1ej,no: Zycie do wesela <OraZ Wesele. Na kolejnych stronach tQwa'fzyszymy ·czlonkowi trady'cyjncj społecznoś·ci w1iejo9kliejod czasoUinicja'cyjnycih pOlstrzyżyn, popnez wszcJ.k'ie morżlliwe fonmy obrzędów, zwy'czajów i obycz,ajów związanych z weselem, aż do aktu jego zamlmięci·a. NiCimożliwe wręcz wydaje Slię być zrelacjonowanie treści poszczególnych rozdziałów tej pora'cy, posiada clIlJa bowli,eun chara1klteir wyru'tnie ,erudycyjny i przepełnion,a jes.t wieloośCliąfa;J~tów, Autor zgrr'omadził duŻJo materiału faktogr,aficZlnego z ten'nów całej Sł'Owi,ańszczyZll1y(:i nie itylko) i Lst'arał się go usysolC'ma,tywwać według w:opciIDni~m'egopodziału. Materiał źródłowy jest tI'ojakiego :pochodzenii.a: żródla archiwalne, dc:tychczasowe op.racow.a'nia, wla,SIn'ebad-aniLe.terenowe .. Komor'o-v'sokykryty'cznie oonawira możliwoŚ'Cli:i olgI'aniczell1li.akażdeg'O z ty,ch rodzajów żródeł przy ich wykorzysltywamiu. Wspomniane nagromadzenie rna'tetlia1'u Uil1'ieunożliwilo j'edna'k ujęcie problemu w pClsitull(Jowa'n,e raiIDY teOlretyczne. Raz jes,zcze oka,zało siię, że przyjęta metoda 'pozwoliła jedynlie ina uponądkowany 'opi's. Wobec tego możemy mówić tylko o tej sbr<mie kSliąŻkli. TiU za,ś stwierdzić musimy jej obswrność przy za,chowaniu dużej precyzji :i dOlkladnoś'ci świadczącej 'o 'wi-e1kim naikł'adzi'e 'P'1'a'cy,i znajooiIDośaitematu. PJ'ZYPoIDIinato irn,eco ,ctziełQ K. M.QIszyńskiego Kultura ludowa SŁowian, ale jes:ocze .bardziej 'SZ!cz,egó~owe i rozbudowane ,odnOŚl'1Jie konkretnego tema'tu, Mając 'na uwadze fakt, ż'e ,pols'kii badacz J1IieiZJdążylnlapńsać trZJeoiegotOlmu .swej 'pracy, dotyczącego kultury 6,p.olecZll1'ej, r'oc'eIIlZowaną k,S'iążkę można ,chyba 'po.1Jrakto'wać jak,o części·owe <!opełni'eil'ie br,akująoeg'O 'Oigniwa..A to j'Uż chyba dobr.a rekomendacja. Przedstawiolly materi,ał posiada dobrze ustal'oną górną i daLną 'ohl'oil1'O'logię, zjawi'ska traktowane są historycznie, tzn. od momentu pierwszych {) nich wzmianek, do zaniku lub ewentualnych przemian i to w zróżnicowaniu terytorialnym. Dla jasności :niektóre problemy rozpatrywane są na szerszym tle n!iżsama Słowiańszczyzna (np. w ro:cdziale I). Całość analizy jednoczy idea, iż wszystkiie zachowania kulturowe wyrastają ze specyfiki wiejsk~ej gospodarki naturalnej i ludowego światopoglądu, co nadalo im chalraktery<styczny wyr,az, który,mhmo różJnorodnoś'cIi form, daje się ·odczytać dzięki tożsaiIDO&Ciimyśleruia. Owa jedność przejawlia się w 'sposób najbardzicj dobitny w sferze kultury 'symbohcznej, 'a ś'C.iślej w wierzeniach .mitologi,ozno-magicznych, które ni,e w pen zdo'lala oprzeksz:t,a1cićwarsitwa póź,niejsw - 'chrZ!eśaijaństwo. Dla badaczy, .którzy \Szczególnie zainteres'owani .s,ą zagadnieruiem obrzQdowoś.ci w€'selnęj, na U~"3gę zasługuje obszern.a (licząoa 660 pozycji) bibli,ografi,a. Na marginesi'e możemy powi'edZJi'eć, że w odn~esienliu do. ethnicum opol'skicg,o wykorzyst.ano przede wszYiSltkiimmateri.ały z Mazowsza i Podla,sia. Powyższe uwagi miały nam Ulna,oczn'ić, ż,e książka Komor-ovsk'iogo może być ()(;eni,ana z dwóoh punk!tów Wlidzcnlia. Oto otrzymaliśmy kolejną faktogr.af.i'czną praCt:, w Jdórej nie w 'pelni zdołaino zr'ea1i,ZOlWać przyjęte zalożenia teorotycZ!!lle.Dlatego tE?; można książkę śmiało u'mieścić w nUlDOLc pozytywi:s.tycznej refleksji nad rwczywisllJością kuH'urową, Slpif'owadmjącej się de facto do jej rejestra'cIL Obecnie zaś chyba i'stn1Jiejej'Uż zalpOtrZJebowani'e naplTa'c'e wyjaśniają'c-e w sposób naukowo dojrzały oposZiCzegó1IlJe sfery kul.tury. Tak więc k'Sliążka KomorovoS'kiegQ, mimo że na 'owo za;P'O'!Jr:z.ebowanJie me możeod,powi€<diZieć (je9t to wynikiem sytuacji .panują,cej przedmałżeńskie młodzieży, Formy zawierania na 4 częśd. małżeństwa, Przygotowania �289 Recenzje w ,całej etnografii), jest na gruncie dominują'cego ciągle nurtu r'Ozwazan pracą wyj,\tkowo rzetelną. Jest dowodem, że pomimo postępującej specjali2la'cji w ohrębie r.?uk, możliwe jes,t podejmowaTIJie 'tematów przekrojowy'ch. Michal Buchowski Wojciech Burszta Matthias Z.cnder, Gestalt und Wandel. Aufsii.tze zur rheinischwestfii.Lischen Volksund Kulfurraumforschung, Bonn 1'977, 'SS" 471, mapy, ilustra,cje, fotogJ"afie. kunde Praca M. Zendeq'a, wydana z okazj'i jego 70-lecia, przynosi przegląd dQll'O·bku aulo·ra. Z:aml1eISZlczo'ne w wydaniu jubileuszowym sJtudi,a sZlczegółowe (z których część był'a już wcześ'niej publikowall'1a) kon'cenlrują :się wokół konoepcji <regionu kulturowego (Kulturraumforschung), 'pods<taw jego o'kreśleni'a i metod badania. AutO!f zmierza bowiem do .p02ma'l1'iaodrębności i 'specyfikti kulturowej reglionu WesHalii (i jej subre@ionów) na tle ,przyleglych do niej iPegionów sąsiedni'ch. Zadania te realizuje M. Zender poprzez opra'cowania cząstkowe oparte glównie !na emp;iryc7!nych b<Jdania'ch, które zosfuly w pra,cy ;zawarte w 3 ezęśd.ac·h .obejmujący'ch następujące zagadnienia: I. Aspekty badań kultu'l'Oowo-'prZlestrzennych; II. WierzenJ.a i zwy'czaje; III. Opowiadanlia i gwam. W pie'rwszej części 'pra,cy, na którą złożyło się 6 opracowań,region w ujGciu TYJ. Zendera zarysowuj.e się jako 'określMy ,obszar, na którym na pods,lawie okreśkil1ych kryteriów Zlarejeslrowa'l1'e zosltały fakly i zjawiska kulturowe zlokalizowane przestrz anie. P\lIl1Okt wyjścia dla określenia regionu w aspekcie przestrz·ennym zjawisk kulturowych stanowtily dane z~romadzone głównie dla ,celów Atlas der deutsellen Volkskunde. W drugiej (12 s!iudiów szczegółowych) i trzeciej (4.studia) częśc,i pracy M. Zender k'Jnce.ntruje slię na anal.izie zarej.estrowany,ch faktów i zjawisk kulturowych, zlokaliwwanych nie tylko 'przestrzennie, ,ale i czasowo, z uwzględnieniem perspektywy historycznej. Dobrą podslawę dla tego typu rozważań stworzyly dalł1e z zakresu wierzeń, zwyczajów 'i zjawisk językowych (gwar"a), .przy pomocy który,clh a'utor próbuje we wspólczesnej kulturze ludowej WeslfaEi wykazać warsItwy i sytuacje kultUPowe SJiGgające w odlogłą 'prZJeszłość. Na ma.rginesie można zaZ!l11a'czyć, że według M. Ze;nodera zja'Wi1skajęzykowe mogą szybciej slię zmieniać i .przek'sZJtalcać od desygn;:;otów,które oZ'l'1a1czają. Toteż dużą uwagę przywtiązuje autor do wnikliwej analizy zjawisk kulturowyoh (wi'erzeń, zwyczajów) foQ2lumi'aIllychjako !l1ajba'fldziej spetryfikowany a'spekt badanych -elementów. Przyjęte przez M. Zondera zalożenia i metody badawcze regionu kultUlrowego wymagają pewnych wyjaśnień, któI'e mogą być tu podjęte: l) ZJewz.ględu na przyjlttą koncepcję regionu, jako pewnej ka.tegorii sipołecZll1o-k,ulturowej, 2) z .punktu wIidZCi!1lia mzwojou i specyftiki badań clnogmfi-cZ!l1ych. W .nawiązaniu do pi'erwszego zagadniel1!i.a wY'pada zauważyć, że k,ażdy regiQ'll w przeszłości był joednosiką geogm.fkZ!l1.ą, kulturową, świadomo'ś'ciową lub administm'cyjną (w ,ro:zmmioniu terytorium plemiennego). ROIzwój i. zróżnicowanie przyniosły 3 koncepcje n~g'ionu: 1) jako jednoSItki określanej 'aposlteriory'cznie na podstawie ('('<ch kulturowo-his'!orry'cznyoh (Kulturraum, jak 'li M. Zendera); 2) jako jednostkO. określanej a priori, zwlaS2lCza w związku z gr.alł1ircamiadministracyjnyrrui (H. Od um, 19 "Lud" - tom 63 �290 Recenzje to I(X) K. Young ok!r-eślil jaoJro'selek.cjlorniz.m); 3) oraz pozorn:i,e kompromisową kcncepcję regli,o'll'u jar~o r7Jeczywi:stośoCiirntensrubiektYW1l1Jej(np. J. Obrę'bski). Konc,e'pcje te pOWlstawały i nar,a's:tały w :<JWliązkuz konkreltnyrmi 'Potrzebami i ideologiami. I tak, pierwsza z nkh nawiązywała do ideologii natywizmu, a więc poj.awiffi !Się w Niemczech w dobie reneslansu narodowego, druga pojlawiła Oli<; w społeczeń,gtwac<hstarnowiących heterogenkZ'Ilie amalgamaty (np. USA), trzecia mi,ala stanowićsz;ukanrie opiaroia dla tendencji rpohtycLJIl1ychw ·pozy.tywnYlm s:1..mrieświadomości, wynikają'cej Ci7Jascmz rindoktrynacj'i. NajwliękiSzym maJnkamell1ltem tyc'h wszystkich ·poozi,alów jest ilch .sztuczma jednostronność. Nikt nie ,uważa odrębności kulturowej za nie podlegającą z;mianom i niekształtowaną w nawars,twienia'ch history,cznych, ale nie prwstaje ona być odrębnością. Tak SlamQ podziały dokonane ci priori były i są ważmym 'czynnikie.TI współkształtującym (obok ;innych z<la.rzeń hi'storycznych) region, ale nie były i nie są czynniki'em decydującY'm, ;j wi=y być brane 'I=Qd uwa,gę o tyl'e, o ile naprawdę znalazły odbri'cie w kulturze. Także świadomość ,mieszkaI1eów jes1t prz;ede wszystkim wyrozem ich społecznego !i kulituI'D-wegQ'bytu, a 'raz uksz,tałtoWiana oddz'ia!ywuje na ten b)'lt wtóDl1lie, .na pewny{Jh 'eta,pa'eh mawet w s'posób ·dccydująey, a.Je znów jest tylkoczY'l1lniJki·em br'anY'm pod uW1a,gęo 'tyle, 'o ile znajduje odbil(lie w kulturze i interakejach społeeZl!1.ych. W tym konJtekście wydaje 'się s~us:z;neprzyjęcie ra'ezej zm{)ldyfik<Jwanej ·tondencji badenia obsz,a1ru kulturQwegQ, ba:rd:zJiej ja'ko od'f(~bności uS'truktur'Owania elementów kuUury TIliż <oulrębr1O'śei!po<s'Z!e-zegó!Jny1eh elem nJtów, me tyl'kQ g.e:ne-tycLJll1ie, ale li w 'llam'sta,jącej hJ~storycZIl!i.e;z;miernnoś'Oi,omz ni,e -tylkQ ze względu n'a pozyt:)l'wną ,cdrębmość flak.tów, a.]'ei 'Ze względu na świadomość, i ,!Joo tyle, ·0 il,e powst.aje na 'i'ch gr'uIil'Oii·e i wlS1pólks1z:tałtujeje. J,edina'kże nie w ty,m kierunku potoezyły się badall1lia obszalrów ku1turowyeh w ujęciu M. Zendera li 'etnografii niemieekliej. W ty;m Imiejoou 'll'ależy j'e~z'e:<Je LJazna,czyć, że samo pojęcie regionu ni,e jest dotąd określane j1edinoZJnaC'znie.W tTaidycyj'nej etnografii r,egion utożsalmiany był z teryto-rium ,e1Jnografi'CLJIl1ym, T1ozurIDan)'lmbą<lź ja'ko odpowiednik grupy etnicznej, bądź węziej, jlako część poas,tawowego, ma-aierzYSltego :tery,toriwm. KuLturTaum w nauee zachodniej i w ujęciu M. Zendera to 'Pojęcie '0lC1'noszą0c,się do obu znaezeI1, w opa.raiu Q: la) przesłanki :hiJstQlTy'eLJll1o-'sPQłeeZ!ne, b) dane językowe i gwarowe, e) warunki fizjograHezne, d) 'eechy kultuI'ow€ w pewnej 'mierze zewnętrZJl1'c, zazwyezaj łatwo uchwytne i 'chaT1ak,terY'~ty'eznedla doa:nej grupY,e) 'eza'selm także dane o sa,mookreśl,eniugrupy. Jednaik'że ireg;jony rh'isrt.'OrY'ezno-kultuwwe ,stają ~ięz biegiom lat eoraz mniej 'Zwar,te, 'ooraz trudniejlsze do wy<odrębnienlia ;na poosltawie wymiC'nionyeh k'rytoriów. W ZJWliąZlkuztI'udnlO'śtci<ami'W Q!kTeśl3Jrnu:tradycyjnych negJionów, :<Jewzględu na lie-hZ:m'iemnQśćw ,pll"ole-eslie his1orY'cLJll1ym ri w ZJm'i'enilającym się układLJic '.stos.unków spo!eezmQ-ekonomkz'llych, 1I1J3:9tąpiłazmiana dyr,ektyw i pr-oblema,tyki badawczej w prlaeach etnClgraficzm)"Ch OŚf1odków pollS'ki-e:h.Można w tyrm ZJakresie wskaZJać na pa-aee ośrodka łódZJkriego (K. Zawi,sitowi,ez-Adamska), war'szJawskicgo (A. Kutrzeba-Poj.naro'Wa), 'I=Q1Z1!1.lańlSkiego (J. BursZJta). Powr,aoając <lo 'tend-eneN bad-anli,a 'l"egionU' kulturowego w nauee rui€lmi-eckiej, należy PQdik!reśliić związki 'z .metodą ·geogr;afi.czną 'st()15'Owanąprzez językl(),zmawców i ubr:zy.mują-eą 'się iS1kło=.o>Ść:ni€rmiookic,h etll1oog·rofówdo nawiązywani.a do ~.eh wyników li utrWlala;n.'ia tez Q I1Ii,ezmieTlII1ej C'iągłoOści·ehłopstwa i kultury chłopsbej wywooZJonej wprOlSI\;zgermaI1skiego 'Ustroju ,plemJiennego (aż do eksltTemów w rodzaju BLut 'U.nd Boden). Dla1tego pirob1ema1tyka łą-ezyła slię dl.a ,tych autorów z problematyką .charak,teTu narQdo'wego Iwe;umialI1Je~oj,ako VoLksseeLe (np. H. Riehl, a ostatnio �291 Recenzje j M. Zender). Krrytyc:me uwagi zres'ztą o tych tendrencja'ch przedstawił w nauce niemieckiej H. BaUJs'inger w 1971 r. W ZJmieni'onym układzie :st'o~urnków społeczno-l§os'podal'Czy,ch ·coraz trudni'ej jest 'IN ogóle umiejscowić w ,czasie riprz·es.trzenri zabytkowe formy kulbury tiI"adycyj.nej, celem wiązania i'ch z odległą prrzeszłoś,cią i dawnymi oraz obeonym'i terytoriami etnicznymi. W skomp~i:ko'WarnYrITl bowiem rppooe::lie,historycznym irrOzmyły\Się 'igu'bią d<.lWlne·podZJi.ały.teryto.nial.ne (plemienne). Niezależnie od nich u!kJs·ztaUowała się bowiem .nowa rz,C'czywri:st0'ŚĆ regionalna uwarunkowana w znarcznym stopni.u terenowymi środkami p['odukcji Wymaga ona już sformułowani.a odrębnyeth po\S,tulatów badawczych. Tymczasom M. Zender, mimo podjętych w tym zarkreSli,e 'Us'iłowań, utrzymał w swej pra,cy ·skompromitow.any mod,el KuLturraum, bez względu na jego ZCiwszemożliwe nawiąwnia do Kuliurlandschaft, 'a nawet Lebensraum, 7.mieniając tylko jeg'o rskładniki. Mianowicie zamiast uwzględni'ać odrębność kulturową, ale w ZJmienlnośc'ikcmtekst.u historycznego i śWliadorITloś'ciowego,dordaj.e ,tylk'o mechanrlcznie os'obne orpra'colwal1'ia dotyczące czynników hisltrorycznych do .pojmowalnego po dawnemu KuU.urraum. Dlate.gro w 'k'oncopcji regionu kulturowego M. Zendera, gdyby nawiązać do tytułu jc.goprarcy, nadal dominuje Gestalt nard Wandel. Zofia Staszczak Leopold Schmidt, Hochzeitsbrauch im Wandel der Gegenwart. (Mitteilungen des Instituts fur Gegenwartsvolkskunde nr 4). Wi'en 1976, Verlag der Osterreichis,chen Akademie der WiSJsenschaften, ss. 60, ił. Na ulicach 1I1u,s.'ZY'ch mias.t w niektóre dni, iZwł.a·szczaw sobo.ty, zauwazyc można samochody ·osobowe "lepszych" marek przystrojone kwiatami, z 'Pękami kolorowych wstążek przy antenie, nierzadko z 'siedzą'cą na masee wozu ·okazałą lalą w białym, efekt'Owny>m stroju. Widok ten nie ,budzi ni·czyjego zdz..iwienia, przeCliwnie - pełne zrozumienia ·i życzliwości uśmiechy, wszystkim bowiem wiadomo, że ,to młoda para jedzie do ślubu. Przed urzędami s.tanu cywilnego zwracają uwagę 'Szpalery formowane dla nowoż'eń'ców przez kolegów, przyjaciół, zbi'OIowe śpiewy, toasty, ,cz,asem taóce ,i wie!'e inny'ch 'IXldobnych manifestacji. Nawet już nie pralTIJi£;tamy,,od ki,edy t'e praktyki wpisały srię w 'k'rajobir.az nasz)"ch miast, 'pewne jest WiS za'kże, iż ,są one w ni.m obecme na stale od szeregu lat, równie plebejrsk'ie, jak dawne 'ohIo'pskiie kawalkady weselne czy rytualne prorwitania pary młodej 'wTa'cającej od ślubu - tyle ile nowe, współczesne; j.uż ll1uew Ik,ategorii tradycyjnego folklo'ru. lecz w (makroskali kultury rma'sowej. Nire :zrainte'resowała się nimi dotąd b1:iżej polska ebnogr.afia, ,choć problem z pewnoś,oią warrt jest uwa~i 1. WspółcZiesna obrzqdowość weselna obr,osł'a bowiem niepos'trZJeżenie w cały kompleks w:erzeń, przesądów, ceremonii ,i rytuałów, gestów i zachowań, rekwizytów i form fclkloil'U sło'wnego czekaj'l'cych na udokument!()wanie oj na'ukow.e za!in1erp['eiowan~e. Pr.awdę tę uzmysławJia nam lektura pracy <!;uistria<lkliegoet:no:l,olga,L. Schmidta, 1 Wzmiankę o współczesnych praktykach towarzyszących obrządkowi można w wydanej niedawno pracy na temat świętowania w Polsce. J. Olędzki. A. Zadrożynska. Wyrzeczysk:o. Bialystok 1976, s. 225 - 228. lS· weselnemu Zob.: T. M. znaleźć Ciołek, �292 Recenzje mając·ej za temat WLSlpół<:wsne przemi'any rzJwyczaJow weselnych. Niewielka ta praca zaslUi~uje 1l1.a. uwagę lilie tyliko ze wz;ględu na ,ni'ezwy-kLepopularny, wi,eeZlni,eaktualny temat, lecz tJakż,e z IPOwOOiU :nieoorlzi€!I1'nejm'cil;ody, j'alką posłużył sJię jej auto,r. Opracował on 'mia!l1ow;i·CIie Icały tema<t wyłącznie na pod:s,tawie donoieSlieńIprasQwych zawierający'c'h foOzma'Lteinf.orma,cje o wydarzenia'ch ,t'owarzyszącyc·h zawiNHnym ws'półcZJeŚinieślubClITl.Połowę ppa'cy wykonal'i wiG,c wścibs'ey dZJiennika'rz::, do ,autora należała s'ynteza oderwarny'ch fa'kitów :i loch naukowa interp.ret-a'cja. GI'clmadząc skrzętnie prZJez wiele lail;rinieresują.oe go wycinkii pl'aSOWC,zdolał 'Olnzebraćko'fpus dowodów wyJStar'cz;ający do wyoCiąg)nięcia uogóll1liają'cych Wll<ioskówna temat natury zjawisJ«a. M'doda ,ta wYlmaga oczywiśóe określonego gatunku prasy nrasrta'wionej no sensiacyjne pLoteczkd z żyóa towarzyskiego, jakiej nie brak zJ"'esZltąw krajach kapit.alds<tyczmych, na,tomiiast od srto.s'ują'cego ją badacza wy.maga wyjąt,kowej os'tro·żnoś'coi 'i ·krytycyz:mu w cceruie mart:el1iału oraz dobrej Zlnajo;noś·ci badanej problematyki. Wiedeńlski etll1'Ologwykazał w omawianej p!Tacy, jak należy się ową metedą posługiwać. Z od,erwall1y,ch ńakrtów jak z moz.a!iki ułożył prz;ejrzy.sty obwz wSipółczesnych zwy'cZJajów, zachowań, manifestowanych posrtaw oraz \;l'ndencji objawiających slię w związk'u z Z'3WaI'\Cli'€lm małż'eń~twa na terernie AustJ1~i'i Niemi,cc Zachodnich,a po czt;ś'ci także w ki'lku Lnny'ch klrajaoh. RO'z;pd<lWa ni,e ogranicm siG ws.zakże do s'uchej faktogra1iii, kcz jesrt wzbog'aloo'na .r,eHeksją teO'Tetyczną autor,a, któ.ry komentujew51pókz€'sność przez prYZJme ..t tradycji, niej,ednokrotnie odtwa'rzając genezę niektóryoh hi~story'czmYClh już form kuLturowych, objaśniając ),ch dawną i lIlOWąsymbohkę, a w uzasaidnli,onyc,h przypad'k,ach rozprawiają'c 'się z zakorzen.ionymi s,ter'c·otyp.ami łub ps,eudona,U'kowymi rporglądalmi porkutującymi w śwdadomości publicznej, rczpows'z;eahnianyunli ta'kż·c na łamach :popularll1y'ch 'cZJasopisffi. CałeIŚć I'ozprawy składa się z diwuml.'srtJU Towzi'ałów, w których kolejno omówione z'ostały !ll,).cktóre tylko zagadnienia tej wicl,ce !przecież złożonej problematyki zapewne te, które autor uznał za najbard.ziej reprezentatywne dla dokonującego się prO(le~u :przem~an. Już 'salme 1ytuły .rozdziałów określają kiel'unek jego docieka!'l, a zarazem w:lkazują,MóI"e o~iwa tmdy'cji wesełny,eh IszczegóJoTIli'e są q;odatnc na wpływy :m-cdy i zmianę treś,ci - warto je Wlięc prz)"toczyć. POSz,czcgólne rozdziały zatytułowane .ZJOIstały następującymii hasŁami: 1. Nadal żywotne zwyeZJaje trad)"cyjne; 2. Wianek ślubny; 3. Welon ślubny; 4. ObrącZJka ślubna; 5. Zaślubiny z;biorowe; 6. Ro'zrosi uroczys,tośei weselnych; 7. Zaślubiny pąrtnicZJe; 8. Zaślubiny w strojach ludowych; 9. Kanonady weselne; 10. Gody jubileuszowe; 11. Szpale!TY sZJpadowe; 12. Zawieral1li'e małżeństw wśród przebierańców Z3pus1Jnych. Nie ws:zystkii'e l1OzdzJi:ały'mają j'oona'klową wa,r<tość osta,tni np. wydaje S'ię zbyt :na'0iąga!ny preez ,porchopn,e'uogólllli€ll1liJe jed<J1IoSltkowyeh faktów, więkswść jednak zawiera n'aJprawdę i:ni-eresująee infonmacje. Oiekawie zwł'a'szcza wyp,ada porównanie ·opi'sywany'ch faktów ZJewspókzesną rpolską rzeczywist<oś'Cią; okazuje 'się, ż'e ni,cktór,e formy .znajdują blisrkiie ,analogie w n!3'szyoh pr,akty:kach wspólczBSinych, inne ZJnów s<; Ispecyfi'czne dLa A'ustr'ii l,ub ,k,rajów niemic'ck'ojęzy'cznych, jesZJcze inne nabrały szerokiego, uniweJ1s,alnego wy:mtaru w ramach 'c,gólnej oeywil'iza,cji świa1t.owej. Jedne wyrosły :I1IapodŁożu ,toody1cji ludowy,ch, !inne wywodzą się z subkul\;ur różJ!llychugrupowań s'.o<cj1al!llych, niektóre zaś wYllli:kają po plTOSIDU ze zwy,czajnc<go s<nobiZlmu,pozers:twa, a nierzadko z pobudek czystego romantYlZmu. O tych osta1ll1iClh,traktują zwłaszcza rozdziały 5 i 7, z który'ch dOWluadujemy się !IT!.in. o n:iek!tórych oS!obliwych zwy'czaja,ch zaś.JubinowYClh panujących w świecie, a ni,e mają'cyc:h odpowiedndk1a w polskich tradycja'ch. Z IpeWll1oś'Oią oboa p1ol'skiemu �293 Recenzje "indyw,iduahzmow<i" j,('IS1t idea ślubów z€lSpoł'owych czy :zJl'iocowy,oh (tmafi!a .się c<~astm śl,ub dwu, maŻ/e ·1Jrzech .par Illaraz, nip. w przypadku ,ftoclze!'ts,twa, przyjadół), tymczasem w niektórych kwja<ch eUTopcjsk'i'oh, w USA, a zwł'aSlZiCzaw Japami upowszechl1liła 'Sii<;moda ll1a śluby już rnlie ,zbio["'o'we,a wręcz m,ars,owe, kiedy <to przed ołtarzem staje kilkadzLcsiąt, ,a nawet trzysta rpar .(!) ,równoiCZJeśnie(s. 29). Co dziwniej'sze, śluby te zawiewrne są w wielkich ka,tohckich katedmch Tokio, SłngarpUru, Hongk'ongu wprz.cważająooj więks'z:ośd ,przez Illli'echrześ<Oij'an.Jak w,idać, hczą się tu nie względy id eo10'g.iczTIe,lecz o'wo decorum, jakiie sltanowi ka'tohC'ki rytuał ślubny z nioodZ'Ownym Ave Maria Goun{)da ,i Marszem weseLnym - tam rnie Meooels'SOlhna lecz Wa,gnem, przy czym oboWliąZJującym sItrojem ślubnym staŁa się b~ala suknia z welonem li cWl'ny gaflI1liitur.Dla zawa,rcia śluibu według tak'i'ego, "eur'opejski'ego" starn<C!aJ'du, J:apoń'czy'cy ·po.d.różują nawet SiP€'cjaln1:iedo EUIf{),py. Innym znamienlllym rysem jest 'moda ·na ZJawier'an.ie Śhlbu w wybralllych kl()ścioła,ch poza mi,oj'scem zJa'mieszka-nia, Illp. w ZIl1'any-ohmiejs,caoh {)Idpus.towY'ch;wtedy ślub jest zwykle połączolllY z pielgrzymką i o wyborze decydują względy czysto' religijlne ('Odp'0'W1i'edni'1{'i,em tej sytuacji w Pol'sloe jes,t wysoko 'C€ll1lionyw pewnych kręgach społeczeństwa "ślub rna Ja,snej Górze"). Częsbo też wybi,era siG k'ościoły zn bytkowe, o wysokli'ch wlallQlr,a·ch ·a<riysty.cznych, lub Irolmranty,czniepołożone (np. nla wysI:Qe, nad jeZliorem), bądż wreslZJCiewyszuk:uje 'się małe, intymne ~ap1i'ce, najchętllliej zamk'owe, dl-a ,odbyoia ślubu ci<chego, lecz ,ekskluzywneg{). W kmjach kapitalis'lycznych wJaś,oióel-e odpowiooll1.iohobiekiów rudo6ltęp'ruiają je za odpowiednią opłatą, CZf:;S,toWiroZ z pok'ojami goś'ci!nnylITll,,czyrJ1Jią'c z 'tego st,ale źródło dochodu,. gdyż chę,liny<ehnie brak, nawet z za'graruicy (Ain1erykan'ie, J,a,I:oń-czy<cy).Wybór takich m;ejs,c podyklwwany jest prZlcważnie 'c'hę.cią oolfóżll1'i€'l1lia S'ię od Uumu, albo zwy,czajnym SITlobizmc1ffi,zaśodlpO\V1iedniewwry czerr:li'e się z filmu, te1ewizjilub też z prasy. Przykładem podobnych motywacji w Polsce morgą być "ekJskluzyWll1e" śluby w ~aplicach t<:,kzań'sk'j'ch na Hali Cho.chołowskJi'ej lub Ilia RUSliJnJOwej Pol-alnae, gdzienawet rrie moż'na d'ojechać, ,tylk,o ,trzeba dojść piesw. Równolegle za,~na'czają Slię podobne tendencje przy zawiemniu ślub6w cywilnych PQza urzc;dem stanu cywilnego. Wybi'era się w tym celu często miejs'cazgoła niezwykle, niejcdno,krotlnie zwliąza,ne z zawodem lub 'specjal'l'lQśdą 'ilJowQŻJeńców:np. płelwonurkowie - 'r-od w<Jdą, ,grotołazi - w ja,skinira,ch; może ,to ,być rÓWIl1,ieżłódź nu środku jczio,ra czy n,a !mo'rzu, Imost, dach iilp. W 'Pogoni za oryg)irnalll1Ośaiąwykazują ludzie ,nieraz. dużąpomy:s1<Jwość, a 'przecież owy,ch ekstrawagall1 cji nie można skwitować 'po pro.&tu wzruswniem r.amioln, gdyż Imają one .swoj,e 'Psychologjczne i spoIecznc uza.s,adn'ienia li są kuHu.row{) uwarunkowane, a w;ięc zasł'ugują na uwalgę zerienlowancj na wSPÓłcZeslllOŚĆ etnografii. Zarazem jednak o wyd,arwni,ach podobnych do wyżej opli'sanych dowiedzieć się mnżna naj'ezGś'eiej z.upeJ.rtie p'rzypadko.wo lub właśnie z ,prasy, trudno je bowiem b,:dać planowo wobec 'mnogośc'i ,i wręcz alcatorycZJnego 'DoZJprosZJel1lia posZJczególnych przypadków. I w t)'lm '1=un.koiezmajduje uzaSiadnienie Imet{)da zas'tolSlowana 'Przez autarn om.awiarncj pw'cy, metoda która nie za's,tąpi 'l'llQlrmalnyc,hbadań etnogra£icz;n.ych, ale może je zmakomide pilolJować. T,ak też :należy traktować rOZJP'f'awkę LeOoI:0lda Schmidla, która nie jest .i rnie mogla być wy'cZJeI'p'ującym studium pTZJedmiollu, jest natomi,as't tre~ciowym w)"k.aZ!OJnpl'oblematyki, ,o dużym \Stopniu ulQogólnien'ia,mogącym stanolMić do,godny 'P'un,ktt wyjś'ci,a do bad,ań 's7JcZJegółowyohruJ.d zagadnieniem v;spółczesncj 'o·byczaj<owośd zaślubi'nowej (t.Dadycyj.ny ,tel1m.in "o'brzędowość weselna'" byłby tu zlJJpełnie 'J1!icadekwatl1y). l Bogusław Linette �294 Recenzje Arti popuUor Ethnographie des Etudes Tirana ne Shqiperi, a~banaise. Efhnographiques Edition 1976, ss. VI, 'iI. kol. 156, res. ang., fran,c. specia~e d !'occasion en A~banie (Juin 1976), Tkana de ~a Conference Nationa~e 1976, ss. 281. SygnaliZJowane tu pra,ce ukazały się jedn(Jcześnie nakładem I.ns,tytutu Histo<I'ii Albańs'ki€j Akademii Nauk. Przedstawiam je razem, 'aczk.olwiek różnią s'ię zasadniczo formą i zakresicm zawartych w ni,C'htreści. Pierwsza z wymicnialnych książek to barwny ·album sztuki ,ludowej Albatrlii. Na po;nad 150 fotografiach pr,ezentuje się wielobarwna, ogromnie zróźnicowana w detal,ach sztuka górali al ba ński,ch. Autorzy dccją przegląd artys'ty'cznej twór'czośoi swego kraju poprzez prczenta'cję budownictwa, wnętrz, tk.ani'ny, s:przętów, na'czyń, broni, ozdób, sltrQjów, .instrumentów i tańców. Przy slpolr·ej ilości ilusrtra,cji pamiętać należy, że np. kil.kanaście komr;letów pokazanego w albumie stroju, t(J ZJaledwi'e'część z (Jkolo 140 odmi,aonstroju ludowcgo tego nli.ewielkiego przecież kraju. P.odobni'e zresztą rzecz ma się z 'budown.ictwem. TE'roo Albanii, choć trudno dostępny, stał się 'miejs'ccm wpływów i krzyżowań kultur: muzułmańskiej, słowiańskiej - prawoslawnej i klasycznej - śródziemnomorskiej, co dalo w dek,cie t<l'k bogatą :mozalikę typów w każdej dzicd7Ji,nie lwór'czości. Druga omawian.a pra,ca to zbiór dawniej publikowanyeh artykułów, ogłosza'nych w pcprzednim dZii'es1ięciole'C'iu w wydawnidwa'ch na'ukowych otno,graJicznych i his,torycznych. W foDmie zbio'I'owej 'Pl1aoc~te wydano z ,okazji kon[CJ'cncj'i poświęconej prac.om etnoOgrafkznym. Opracowanie zawier.a w sum~e 17 a,rtykułów, 'przeważnie o tem<ltyce €'tJnogra:f·icZJl1€j. W all'tykule wstc;pny.m Rrok Zojzi -pu'zcdstawia dawny 'P()dzi,ał TegiOlna.1nyAlbanii, 'Ha którego baZl~ewyks'z:takilo siC; obC'cne zróŻol1Jicowa'l1'ie regicn.a,lne kmju i który był podstawą do uformowaruia się w XIX w. narodu albańskiego. W t)'lm 'okresie upowsz,echiniły się zwroty shc;iptar :na ,określenie mieszkańców tyeh 7Ji,emi ShC;iperi na 'określenie kraju. Wyparły one z użycia dawniejsze heme -okreś].(Jruia,wskazujące na r'e~ionalną przy;na}eŻDość mieszk.ań-ców. Do dziś jednak świadomość różni'c regi'ona1nych jes1t Jlli)CiI1a, ·aczkolwiek w kulturze ludowej wyzna'cza się za.s,adniczo dwa więksZJe regiony eitnog·rafiocz:ne,wykazujące wyrażne róiJni,ce w języku oraz eałyC'h z8Slpoł.aoh 'cech etnogr.aJ)j,c7Jl1yeh. Regi'cny te, 1.0na półn<iCYGegen.ie, a na południu Toskenie, uformow,ane w XVII - XVIII w. ze zJednoczonych daw;nie}szy'c,h księstw. PozJOIs,t'ałe,artykuły ,repreZJentują ba'rdzo różnQlf'Od!nątema1tykę, m. in.: proces urbaniza'cji k:Toaju,prawo zwyczajowe, przeżytki w wierzeniach, roozkład wielkiej rodziny, pozycję kobiety w rodzinie, rozwody, zwyczaje wesclne, budowni'ctwo, strój wy.rób prochu, rzemiosło a'rtysty'czne ,i zas1;osowaIlli,eludowych WZJo,rówartyslly'cznych wc w.wDniotw.ie ,przemysł'owym. Redakcj'a zbioI'u zap.ow.i.aoc!.a wydanie w najbliższym czasie osobny.ch 6 oprac'owań albumowych poświęconych pos'Z.czególny,ch a.s.r;eklom sztuki ludowej, m. in. wytwarzalIlJi'Ukobiierców, haftom, strojowi itp. Obydw,a opracowania w 7Jna,c7JI1y sposób wzbogacają naszą wiedz~l o ludowej kulturze tego tak malo u nas znanego kraju. Adam Annette PourJ'at, Traditions d' Auvergne, Mara'bout, Verviors 1976, Bartosz ss. 192, ił. Belgijsklie wydawnictwo Mar,about 'specjalizuj,e się m. in. w publikowaniu przewodników. Traditions d' Auvergne 'stanowią 21 po'zy'cję serii "Guide Mambout", składającej się również z (Jpracowań o ś'ciśle etnogI1aficznym charakterze. Ks~ążka stanowi ba,rdzo inspirujący przykł:ad etnogra:fiiczneg,o pr:z:ewod<nioka.W10bec wyr'aź- �295 Recenzje nie odczuwanego bmk'u tego ty'pu pr·ac w Polsce jest ona z pewno;3·cią warta przybliżenia, tym baI'd:ziej, iż .posiada rów![1lo[cZie~nlie duży walor pOZJnawczy, j.ak:kolwiek z<lJiczyć ją raczej należy do publikacji o cha·rakterze :{:opulamonarukiowym. AutoI"ką przewcdnika jes't cóplm H. p.o'U'l'I"at,znal!1Jeg>o £rancuskJi-ego etno·grafa-regionalisty. Traditions d'.I1uvergne dają barwmy 'Dipis środowisk.a natura.lneg:o li kultury l'udowej OwerniJi. Są ciekawym dokumentemtrrwająlcego w pamięei, jak i jesz'cze żywego folkloru tego regionu .. Za'chowanla w książiee perspektywa hiilstory,czna umiejscawia ws:półczesmość na tle zda,rze:'J..i uwaonmkowań prZi€szłośd. Przewodnik sikłada się z dwóch główm)~oh częś,ci. PierwsZia etanowi koQlmpcndoiuCIl etnegraH'cznej wiedzy {) J'1egionJie.OmóWIi'ono w niej więc m1in. typy k,r.ajoobra2Ju, tradycyjne budownictwo, wyposaż·e'l1:ie wnę·trz miesZJkalny,eh, język, zwyczaje i wierumi.a, lokalne świ<;ta, muzykę, .s:tI'Oje,.57Jtukę ludlową i rz;eomiosło, ZiajęC'harproo·ukcyjne, wytwórcZJość oraz Ipożywi'OOlie.W częś<ci d['1ugiej zamli,esZiCWtr1'O najwaŻIDiiejsze informa,cje -o 85 wsia·ch 'i 'miasta'ch OweJ'1lllioi(w kio'1ejnościa.1fa'betyczn;ej), Iprz.ede w~zystkim tych, które zachowały ;swój tradycyjny chiar'akter. Je,ot ba·I"dzo trudno, zarówno ze względu n,a ;ilość na,gI'o:nadw!ny'ch w oprZiewodnik '..l faoktów, jak i złożolnooŚĆkulturowej rzeczywis,tośd, nawei ,pokrót'Oe 's'chalraktoeryzo'wać regi'on. OWC'l'nli:aInależy na pewno do najhairdzioej ilnterosują'cy[ch obszarów Frai!lcj,i, tak z punktu wid:uenia badań 'E'ltnografl'cZJnyClh, jak i atrakcjitury.sty'cz.nyoh. Położa,na w środkowo~północnej 'czr;ści M,alsywu CentTalnego [obejmuje tereny 4 dep8rt'amentów - Alli'er, Haute-Loire, Puy-de-Dóme OI1a'ZCanltal. Tylko dwa ostatni.e s.tanowią tzw. historycZlną Owcl'I[lIir;. Naoblk:oe kultuf'Owe Owernii wYW'aorływy·r·aźny wpływ 'uwa.run:k<owani:ageograficzne. ŚPOdowi·s·kio'naturalne tworzą .gorail1lito·we wzgórza, góry wul'k,a;niocm·eo·raz równiny i doliny. Na każdym z tych obs2Jarów dominuje zał-ówno 'ilnny ,typ gospodarkIi, jak i spc·cyficZoJ1€!ccchy !kultury ludowej. Tl1udne na wioelu terena'ch wa·runk<i życia wpłynęły na to, że ·region :ua,chował do dziś wi.ele dawmy,ch .t1radycji, podtrzy.mywan;;ch i kultywowanych pr:uez mieszkań-ców. Odnoo'sliSlię tos:uczególlrll~e do bog:ait;eg-o folkloru i sZJtukliludowej. Nadal żywa tmdy.cj.a o'rganizowania tarigów, ja'rmarków, pielgrzymek, U'roczys'togo obchodzCinlia świąt loka,Iny'ch :patronów, a także małlo zm:ieniona zabudowa wsi i im:iastec:uek, ICZęSto.sięgającaswą genezą średnioWliecza powodują, iż Owemli,a pozostaje jedny;m widki;m ,sk,ansenem i ogromną turystycZlt1ą atrakcją, Traditions d' Auvergne zostały napiSlan·e językiem barwnym, aloE~zara.zem z dużym zmawstwem rcaloiów. W \V1i·elumi'ejoscaClh uwliJ<:lalC7JlliJa się dąż'enie Gu'torki dlo ukazania regionu poprz.ez prY2Jmaltosobowośd j'eg.o 'mieszkań[ców li osob1iwośoi jego kultury ludowej. Przewodnik sItanowi zwa["tą ·caŁość li starano soię w nim omówić możliwie wszystkii·e dZliały ·i aspekty tr,ady.cyj;nej 'kultury, zwracając uwalgę przede wozystki.m na to, co wyróŻJn'ia Owemtięod i·nnych r.egionów. Nie zabrakło w tekście również wOlkazówek pmk<tycZlnych. UmiesZlc,ZJonoje główn~e w części dru~iej. Charakteryzując podsi:oczególllle,miejs'cowośd wsk'azano m.lin. na to, ·co warto w nich z'O'ba.czyć,w jakiirch św.ięiJa·chi uroczyl5ltości'aich wa,roto·wziąć uclZli.ał,ja·klie 'należy odwiedzić muzea itd. Podano -rów.nreż Ia.dresy cHn.ionych w regionie iwóI'cÓW ludowych, mUZleów, sklepów alllitykwarycZlt1ych, tM·gów, ja!I1maalków i zajazdów. Zwr600nQ 'takŻJe u\Vargę np. na łokalne Sipecj'alnośai kul.in.enne. Przewodnik zalmykają: skrócony kal,end:ar.z n.ajważll1ilejszych t'3l'gów i świąt religijnych organli·zowalny·ch i obchodZ!ony;ch :na terenie OwermE, bib~iogr.afi,a wykorzystana w .p-racy i uzupełnJiJająca wiedzę ·0 I1e~i'onie omzillldeks. Całooć jes,t ilustrowana mim. star~mi kaI'ftk,a:mi pocztowymi o dużej wartości dokumenta,cyjn-ej. Jacek Bednarski �296 Recenzje Janusz Stefall1owicz, Bunt mniejszości, ga", II1r 317, W'arsZJawa 1977. "Biblioteka W~,edzy W&pókz.eSll1'ej - Ome- Na;pis,ana przez ZJna;negodz.i€ll1l11ikaxza pozycja ;prz.edstawia zjawisko przebudzania sio; grup ,etrui<:znych stanowiących mniejs,zoś'ci narodowe w obrębie zachodnich państw europejskich ,i Kanady. Autor przyjmuje s'Ocjologoj,cmerozUtmi€ll1ienarodu i zastanawiaSlię nad 'czynnikam>i, które .przyczyniają s,ię do wykiształceruia !pOczucia tożs3iffiości narodowe j . Cele jakie sobie sltwarzają ,ruchy narodoW'o,śdowe są według autom trojakie: kulturowo-język'owe, ,ckonomicme i Ipohtycme. Bierwszy z nich sta'ra się utrzymać odrębność duchową, n'astępny oZiIllacza walkę 00 awans ekollomiez.ny, zaś o,sltatni dąży do uzysk,a.rlJia autonomii administracyjno-prawnej. Współwystępowanie tych elementów daje w s'umie omawrialll:ezjawli:sK'o. Kolejne ro.zdz,iały mówią o problemie bud:wn,ia się świadomoś,ci w Hiszrxmi,i (Baskon'La, K,atalonia), we F,nancji (BretanJia, Alzacja, Okcyty.ruia, KOl1s'yka),w Wielk,iej Bryta:mii (Szk'ocja, W,alia). Ponadto dowiad'Ujoemy się ,o kwesti·ch sepamtystycznych Adygi i Tyrolu, Cypru, Irlandii Północnej, .Flamandów, Quebecu i Szwajcarii. Różne są podłoża i przebieg tych slepaTatYZJmów. Pozycję tę, mimo pubhcystycz.nego charakteru należy uznać za bardzo interesują,cą, zwłasz.cza z.e względu ,na 'pr,z,eprowadzoną ,analiz.ę 'przesłanek kulturowych walki grup o autonoamę. M.B. Zygfryd P.rószyńslk,i, Ziemia Pucka w opowiadaniu, baśni Wyd. 2, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Gdaósk 1977, s's. 98. anegdocie ludowej. 68 utworów fol'kloru kasZJubskliego - podań historycznych, legend, baśni cudownych, a1negdot, porz.ekadeł, dowcipów li :innych f'orm opowiadań ludowych, które zebrał autO<I"(52) or,a-z F. F,enikowski (1), A. Necel (3), A. P,awelczyk (1), A. Pieper (2), L. Ro'Pipel (1), S. Ry,chłow.ska (2), B. Sychta i L. Roppel (3), W. Torliński (1) ;i A. Wysocki (1) w Pucku (9), na wybrzeżu ,ryba,ckJ~m(15) i w gburskJich wiosk'u'ch (44). Publika'cja jest poszerzonym lO 4 'tek1sty drugim wydanliem :ubioru z 1972 r., ukazanym dzięki inicjatywie i .staraniom W,ojcwódzkiego Ośrodk,a Kultury w Gdańsku. Większ'ość tekstów - to przekazy tradycyjnych form i trd'oi, m,anych li poza Kas.zubszczyz.ną, zaledwie klilka nawiązuje do ws,~ółcz.eSlncgożyoia 're~ion'U (,np. Skqd się wzięli koszubscy rybacy, ,s. 16, Czy woda morska leczy? s. 20 - 21), Odczuwa się tLl brak literatury ludowej z tematyką okUlp.a'cyj'llą,dotyczącej walki o Polskę Ludową, wielkich pr:z€lmian sp01o€'czno-,ck'o'llomic2Jny'ch na w"u puckiej i wybrz.eżu. Taką literaturą wa.Mo wzbogacić następny zbió,r folkloru k'aszubsk'iogo, bardw żywo intereg,ujące~o oJ1Ja.s W!szY'S't:kiC'h -omz liicznY'chobcokrajowców. Medard Katolicyzm Warszawra 1977, średniowieczny. Braca zbiorowa pod r-ed. Józefa Tarko Kellera, PWN, ss. 520. Po pmca.ch dQtyczą'cych katolicyzmu !sta:l'1ożyt:negoi W'cz€s'nośrednJowriocmego uka=łas.ię kolejna pozycja, z .tej tema:tyki, ,przJeds.tawi,ająca doktrYll1ę katolicyzmu �297 Recenzje w jej fo,nmac·h uksztoałtowa<ny.c·hw 'OIkfleg1e 'pełonego i tpóńnego Średniowiecz'a. K6iążka wydana jest :pod H~d'akcją znanego S1pecjalJi.s:tyz dziedzill1Y reh~io=wstwa - Józe£a Kcllera, który napisał rozdzsiJał o s'Oboroch powseechnych. BOIl1adtoaru·toolfamiksiążki są: E. PQtkowski, pi-szą'cy o stosunkach papi-esitwa z 'państwami europejsk'imi; M. K,);,man, zajmują'cy się ekspansją kaJt'o].i'cyzsmudo EUlr'opy półrn>c>cnQ-ws,chodl1l1ej; J. Wierusz-Kowulski, omawiają'cy w t,rzech rozdzi,ałaoeh :pfloblem,altykę mOll1a,sty'cyzmu i mistyki, ,tco.Jogi k'atollilc:kiej oraz hlisltorii kultu kariJoJoickiego;R. Pakl'clz, tprzled!stawiający pows.tanJioci rozwój u~iwcrsytclów; J. SUIO'WISlki, który zajął się .me,todologią filozofii średnicwiecznej; L. Gmchowskli, mówią'cy >OdZJiej.arch'Ustawodawstwa kościeln..:'go i wresz,cie Z. Kl'uszelJ11iec:k'i- rozsdz:i'ało i:~olIlo~a:f\ii sztuk plastycz:nych. Już samQ oprzedstaW!ienk problama,ty~i <PTe-zentow,alIlJej pozy'c}i wskazuje na jej szel'oki za'krc.s li rzeie~no·ść przygotowania. Uwzględlniając ,r'olę, j'aką odeglI'>ałkaJtolicyzm w hoist'orHkrul,tury śwlia,towej, wzbudzi orna z ,pewnością m'ilIl,teresowaJl1neprzed5!_awicieliirÓŻJllych dyscypHrn naukowych, w ty,m takż,e etnografów, szscz.egó1Jnie~pec;ałistów zagadnień religijnych. M.B. Eugeniusz Iwanjec, Z dziejów W'ars2lawa 1977, SiS.295. staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII - XX wieku, Wyd>all1iC w "pJ·ac.ac.h Bi'ał,oSlt>ockiego11owaJrzY51twaN:a'U'k'owego-"st'udii'um E. Iwańzawiera w.ielosoLDomną,ehamk1ery.stykę dlzsiejów i kultUlry .poJ.s.kie,h staroobrzędowców. Zadalnia badawcze zso·s:tałymk,r.eślone szeroko. G'eog·~afi'czsni,eobjęły one obydwa regiony 'C'siedh sta,roobrzędowców w PtoJos'ce(Suwa!sz)czyZJrlia!i Mazury), cih~'onol0.gicz~ nie włączyły ca!ąhis,tor,iq polski,ch stroobrędo-wców od ,ich ,pojawien,ia się do czasów najnowszych. Doda,tkowo, w dwóc'h rozsdzriał,ach wstępnych, orrnówiony zostal rozłam .po reformie ·cerkwi [Q'syj's!kiej w poł.owie XVII w. Ii pojiawienlic się w XVII l XVIII w. podstawowych kierunków w obrębie griUlpy·s,t.aiI"'oobrz.<;dowców. Po'Szukiw;;.:nja hoi'Storycmc spla,tają sję w pracy ze s.zczsegółową li śdsłą anal.izą etnog]rafkZll1.ą kultury z<},równom.ateda!I/1Icj, jak :i ducr.owej, badaniami nad s7.ibukąsta;roobrzędowców i działal'nością wydawniczą. Zp.rzsedmowy vyni'ka, że zainteresowanie po·ls>k'ieh uczomych s,taroo brzędo'\v<c.amli obję1,o także systematy'czsne badalJ1lia językoznawcze) k~óre jedJnak w recenzowall1ej książ'cc ruie Z1n.alaz1ycdbLcia. Odnotowane szerokie podejś'cie E. Iw,ań·ca do podjętego przezeń tematu uzn>ać r.".leży zauzas·udnione oj 'cenne. HistOr1iog,r.afia I'adziecka la.t 20-,tych XX w. ZIl1a \vspa,nia!y 'przykład 'j::odohnego szerokiego ·sfoll'mułowani.a .problemu i wZJorcowe~ opracowania 1; w okres,ic późniejszym jednra1kże tlradycja ,t'a z,ost,ała zapolmrr1Jiana i zwyciQżyłu tendencja do wą'sk,iej s'PE,cjal!izacji. Dopiero w ostatnim dZJi·esięcioleciru praktyka prac archeograflicznych w C>SJadachstaroobrzQdowców stwoll"zyła potrZJebę powrotu do badań kompleksowych, o sz.erokoiJm'Pl'ogramie. WYll1>ikJi m.etodycz:ne i praktyczne ty'ch ko.mlplcksowy-ch studiów nad 'staiI"oobrzędowoami pOO'Slum'Owane zGstały na I Wsze'chzwiązkowej Konfemn'cj'i Arehe'o'graBi Te,rentowej (-grudzień 1976, Moskwa). Przyjemn.ie 'ffi~ podkreśl~ć, że ,choć wynikli owy'ch badań lI1oi,ezn'aIl1Je były nasz·emu :j::oJoskioID:u koledze (maleniały z konferencji ni-e z<os·tały jeszcze orpubliko-. Col 1 1. Blomkvist, H. Grinkova, Buchtarminskije sta'Toobrjadcy, Leningrad 1930. �298 Recenzje wane), jego udall1'e kompl'e~sowe s,tudia prZJe.prowadzono przy 'Przyjęciu taikach .samych podstawowy'ch :roiSad. W zgodzie z sze['ok!i,m l'o'llumieniem p:rzedmiQtu badań, E. IW<J.'l1Ji,C'c wykorzystuje w 1ffi00001Ogl'a.fli obszerny zespół róż!nouodll1ych Żiródeł: drukrowal!1ych, r~kO'p.iśmi.0nnych, ma'teI'li'al'ny'c.h. NaLeży 'Szcze·góll!1ie:podkreślić, że obszer:n'a, szczegół,owo crp,r.acowa'Tha część ebnogr~filc~na ks,jążkli, została oparta na beZJpcoire-:!ni'ejz'llajomości elemen.tów 'Lradycyjnej KruHury ,marter,ia'1nej i ,duchowej staroobrzędowców, oSli'ł,gniGtej w czas'i,e badań terenowych. Blisko 30 wyjazdów E. Iwa111ca'na ter·cny za'mii'cszkalo przez st'aroobrzędowców ,SJtwoTzyły'Siliną podsLawę dla badań ,i wgwa'ra'nltowały ich niewątpliwy sukices. Wyniki badań terenlo1wych zresZJtą wykmzystanc zostaly nie tylko w rozdziałach etn.o'gmficznyc1h, lecz i hisltoryczny'ch. E. lwani'cc l1Ik'jedn()kroinie korzys'la z zla,pirslal!1ych ,prz,cz,eń podań !i ws'poffill1~eń,'U!micjc;:tnielą'cząc je z danymi źródeł pi'sall1y-c·h.Wś.ród os,tatll11i·chnależy 'Puzode wszystkim wymj'C'nić 'po raz pierwszy wprowadzone do obl'ortu naukowego rrrateri'ały Głównego Archiwum Akt IX1Wil1)"chw Wa'I"lslzawi.e,Bibllioi.eki im. CzartClryskj,ch w Krakowi·c, Archiwów Państwow)"ch w Ol:szty:r.i·ei Suw.ałkalC'h, a także archiwów w NRD. Wyk,orzysta'ny zos·tal rów.nież 'PI"ywat'l1y zbiór znanego kolekcjoneil'a z Rygli, 1. N. ZawollO'ko',·p;rzekawny przez,eń niedawno do zbiorów Domu-Muz·eum PuszkiJna. W pracy sltaranrme wykorzystan.o rosyjsk;ie p;rzedre"W1QlucyjlOe li roadzieckie wydawni<Ctw,a ż'ródeł; biblti,O'graJia tych wydawnictw, j.ark również wykaz opra'cowa1'J hi~tory'cZJny'ch dotyczący1ohSJt'alroabrzędowców, p'OIs,iadaodd2Jielną wartość. Tym wic;:ksza zat'om sZJkoda, że autor nie dotarł do ,niektórych przedrewolucyjnych studiów i wydawnictw źródeł (np. P. S. Smimowa, D. N. Biiel!ikowa), a także sze.r'cgu o<startnich 'l:oo'c moskiewskkh i [lo'Wosyl:Jli.T!ski-.ch le~lI1ogr.afów,i ·arTlcheO'gmfów.Wa!rto o tym powiedZJi.eć ~ym bardziej, Źle wsrpółiC'zeŚll1ie pirO'wadzone w ZSRR bad<anlia dwukrotnie podejrmowały =ogadniell1fie bli:skie zali'l1ter,esowaniom E. Iw,ańca,. ArchcO'g,raf'owie z Uniwersytetu Moskiew,slldoego :pod ·k1'eroWlI1liotwell1l 1. W. P'ozdiejewej od k~lku lat prowadzą intensywne, kom'Plek'sow'e badania nad sta'flo.obrzędowca:rnli 's.ta,podubsldmi 'i w:ietkow;SJkiJmi,którym 'pośwrięcony został rozdział III 'recenzowa'l1cj książki; archcografoO\w,e i ebnogmfowie NowosybilTska już 12 lat pracują wśród ałt.ajski.ch Poljakow i zabaj:lmlsk:kh Siemiejskich .sta,roobrzqdowców, którzy przes.iedEhi się w XVIII wieku z Plollski. St'aranne, przygotowa:ne z wielką dbało.ś'cią !o.szcZJegóły, studium E. Iwańca będzie wielce 'PQżylteczne dla badaczy Tladziecklich 'S2Jcz'ególniedl:<.lltego,ż'e pozwolli dokonać pouczają1cego porównClinia ,ma.ter.ialów !będący'ch w 'i,ch dyspozycjoi z materiałami badac:zy pO'ls·kiC'h.Sprzyja t€'mu stałe dąż,ern.ie E. Iwań'ca do przcśledzenia tak ł<>kaln)"ch, i'ak i chflonotl'o'gli'czrnychlfóŻ'nic w materrialncj i duchowcj kulturze st.aroobrzędowców. WskazClj,e ·om m;irn. :na to, że starol()brzęd'O,wcy, którzy os'icdlili .sic;:na Ma zura'ch, dłużej oj 'peł;niej 'Zarchowali wriele :tr-adycj:i, w ,tY'mtrady,cje związane z tabu pożywieniowym. Aut.o!" szczegółowo zbadał, jak ,SJta'!"'oobrzędowcy, MÓTZy osiedliil.i siG na SuwallSz'czyi.;n1ie,·gdzie wś;ród chł,opów 'Polskich S'z'croko .rozwil1'ic;:b była uprawa ZJiemniarka, szybklO za!t.radhi bJ.'Clidycyjne2Jarkazy używa'lli'a 2liemnriaka i prawie zapomni'Cli, jak owe 2Jakazy były argUlmel!1towane przez :i'ch przodków. W,arto, wspomnieć, że te argumenity były dobrze zm:ane ałtajiSkilm "Po:1akom" jesz'cze na początku XX wieku, zakazy były gorąco dys,kUltowall1eustnie i na piśmie. Zakaz użytkowania tytoniu, jak w)"lllik1a z olbs,erw,acji E. IwańoOa, dość !k,onsiekwentnlie za'chowany był wśród stalr'()1obrzędowców powia'LuaugUlsltowskiego. ChauakteTY'sty'czne, że w ostatni·m dZ.ii'esięci'OleC"iuzakaz t'ffil wr~póHstl!1iał z J'o0s'rer:i'!OlI1ą przez s.taX'oobrzędowców uprawą tylt'Ol1iudla fa,brykii w Augustowie, wktóTej .zres·2itąrpTa'cował'o wi€]ou 'staro<Jbrz.ed.QWCów.Stalfloo.brzędowcy, przesiedleni z P.oilis!kJl l11'aAłtaj i Zahajkale, ba'rozliej �Recenzje 299 konsekwentnie U1kzymywaE ten zakaz, a jego u~asadn;i'enie było tam sz,er~one ci balI'dziej lrady'cyjne w 'Porównaniu z przyt()tczony;m pr7Jez E. Iwań'c:a. WalI';t,oadn/otować w tym ,miej.s'cu l1Ji{~mało wypadków pelinej zgodnoś,oi zwy;czajów,obrzędów, n.awy.ków pracy i w zakresie tenmii:nolo,giliu staroobrzędowców w PolS'ce i pI'zesliedlcnye,h stamtąd na Sybc,rię. Wskazują nato 's,zczegółnie i:nter'('!sujące dane E. Iweń'ca o domostwie, 'odzieży i 'pożywieniu s,t~H{)iolbrzęd,owców. Wyjątkowo sz'czegółowa i cenna jes't alnaliza kultury duchowej 'fiQlsyjsk'i1ch mi,eszkańców obu rc,gionów Polski, 'ich obrzędów i obyczajów. Dla spocjahstów z zaklfes'U malo zbadanej historii 1'osyjskicgo mala,rstw,a religijnego XVII - XVIII w. interesuj,tCC bC;dą :inf'ormacj.e z,cbra:n,c 'przez E. Iwańca o rCisyj:~kiC'h,ikcnla'0h w Polsce, <l także o sz;k,ol,ac,h'mala:rstwa re1igi'jnego st~lI"oobrzędoWiców (Wietka, W'ojnoWoo). Dowi<:dujemy slię, że ,,[... j ,obecnie ws,zys'cy stalf'oobrzędowcy i :niedawIlIi j.ednowiercy w ,PoJosceposiadają przypuszczalnie okolo 2000 - 2500 ikon [... J, drewnianych i odlew<mYch. PoświęOOll1ywszy.sJtkiJm ty;m ,probl€'mom, bardzo interesujący VI lI'ozdziJał ·moncgrafii E. Iwańca, może uzyS'kać logicznc !i klOrzy.JStne'lVzupełnien1iew m:atel'i'ałaoh z obserwacjli mrisjolnarzy kOlll'sY'storzatobolskiego z r,oku 1783, posłanYClh do niedawno o'siedlonych nla Altaj'u "Polaków" 2. Dla ar-cheografii szczególnie ~ntereslUją,cy j,est ro'zdział monogll'af,ji poświęcony kl!Hurze ks~ążki poi5'\{)ichstarooibTzędo'wców. Tutaj Ipodda:no 3lll'aJizi,exeper,tuar skl'YPtorium w Woj'nawie, 'prze.dstawi'ono jego narzędzia i lJYlJet,ody pracy, sł.us.zn'ie ·odno'towując, że podobny obr.az napotyka się i u I1osyj-sk,j,cIh staroobrzędowców 3. W'aŻll1e są róW111ez wiadQlmo>ści o r'ozpowszechnj'eniu wśród polski<ch stI'oobrzędowców kS'lążek, m.in. 8ranc!iszka Skoriny li Iwana Fi edolI'owa, a ,także produkcji typo~rafii s~aIoobrzędowców z XVIII - XIX w. Dla k'atdego uTIC:heografa-tereno\\'Ca ZI10zumiJałej.est tpdne smutku stwlierd7:entie E. Iwailca: "Dokladny {Jgląd ,i zbadaTIJiJezbiorów ;kstiąż'ek illle jest możliw.e dlatego, ż'e slar,oobnędowcy w ogóle nie wy;mżają :na 10 zgody". J,edirmkże ośmielę się zauważyć, że tutaj mogły,by ",ię okazać pożyteczne te meVody pr,acy w barr-dztiejz:amkniętychosicdl,ach sta'roobrzE;dowców, które z ta'~im ,trudem twC'rw!I1o w cz;alSliepr,ac terenowych ar,cheografów radzie.ckich. Całokształt 'przedstawionych w studium E. Iwańca ważnych dany,ch o kulturze ks!iąi;ki w <Js!ioola'chp;olS'mi.chstaroobrzędowców pozwala nam z 'p['.zc!konaniem sądzić, że ich aiJ'lcheogr.aficZlIle"odka'yci,e" rue jest trudniejsze niż w okolicach Wietki, w Stail'odubie, Permtie, Sy;beri:i. WykorzysJ!.ani,e tych doświadczeń mo,globy zatem przyn'i,eść pewne korzyśei. Wiele uwagi w rece:nZ!owanej książce poświęca się h:i'siori/i olS'kdlenia się staroobrzędow'ców w Pols'ce. Wedłu.g c,m.ych zebranych rH'ZeZ E. Iwańca w Pols.ce, \\1 przeddzień pierwsz,c'gtO rozrnoI'u żyło okoŁo 100000 5!ta,roobirzędow'ców, a przed drugą wojną światową - około 50000. WZlruszają'ce stronice książki :poświęcone zostaly pomocy,którą 'oklazywali rosyjscy .m!iesZ!kańcy tych miejscow'oś-ai w walee z faszyzmem: ich udział'Owi w Armii Czerwoill'ej, Wojsku Polskim li oddzli.ał.ach partyzanckich. Tylko w dwó'ch wsiae,h a'ugustowsk.j'ch - Giraoowye,h GIrądach i Borze, w -który,ch mJieszka obecnie mniej <niż 500 l:udvi, około 100 ,mieszkrclń,ców walczyło z brOlll'ią w ręku !przeaiwko ,niemiecki'm fa;szy.JStoon,a trzeciai.ch część zginęła na poiu wałki. 'N. N. Pokrovskij. Antijeodatnyj protest ura!o-sibirskich krestijan-staroobrjadcev v XVIII veke, Novosibirsk 1974, s. 321 - 323. 'Można odnotować bliskie podobieństwo do jednego skryptorium zasajańskiego. genetycznie związanego z Ałtajem. Por. N. N. Pokrovskij, O drevnerusskoj rukopisnoj tradicU u staroverov Sibiri. "Trudy Oidiela Drevnerusskoj Literatury" 1969, t. 24, li. 394 - 403. �300 Recenzje Obsze:nne studium E. Iw,ań'oa lnie jest Ipozbawiiolne 'Pewnych lI1iiec!'O's,ta,tków. Nieudana jest, jak sądzę, 'kl'asyftik.acj'a źródeł pLsatnych lI1iarękopiśmiienne ·i dI'uk~ oraz podział tych 'Ostatlnic!hna 4 grUlPYwzaleźnośd od tego, kto był wydaWCą. Klasyfika.cja ~Y'Pologicz;ruabyłaby bard Zliej <poźyltecznra. P['Zcciws·tawli,enie slpołecZ.'t1ei .politycZlne bezpopowców ~ POpiowców za1rysOWa:I1IO zbyt kal1..eg,oryc7ll1lie, Zlgodnie zresztą z uksZltałt-OIWafl1ą tlI'adycją lh!i'SltoNo'gr.a£ucZll1ą. W TZlcrczyWli.Slbości obra:z był balrdziej zlożony, wewnątrrz prawie Każdej wspólnolty wY'stęj:ow:aly grupy umiarkowanych i radykałów. A'uLOII':niie wyk'OrTzysiał dwóch rękopilSów tzw. Kolek'c}i Jegol'Owsk'iej Oddzialu Rękorpisów Pańs,twowej Bibhatek~ im. Lenina, mającYich bezPQśred,ni zw,iązek z te'ffi.atem. Trzeba j'edinakże stwierd2lić, że w sumie książka E. Iwań'ca jest dobrylm przykladem udanych, szerokro Zla'proglra:mowa'rlychbadań nad po1s<kim!ist,alroQbrzędowcami. Tłum. Zbigniew Jasiewicz N. N. Pokrowski Władysław PiwowaT'srk~, Religijność miejska B1Wlioteka "W~ę7Ji"!t. 41, Wars7JaWla 1977, s. 367. w warunkach uprzemysIawiania, Kolejne socjologi.cZlne s!tudiUlm Wlia,dysława Piwowarrskiego dotyczy zjawiska katoli'cyzmu wśród lUJdinoś·c..i z.amiesZlkująeej w 'ffii·ejskim rejonie UJprz·emysławia:nym. Tematyka 'orraz teren badań (rejon Buław) wskazują, żepr,aca jest k'ontynuaocją poprZledll1iej,wydall1ej w 1971 -r. i odnoszącej s'il; do śwd.owiska wiiej'ski€go tego obszaru. Zw.iąZlek ~ komple'ffi€ll<talI'ność obydwu 'tomów :podkreśla także niema,l 'identycwy ich uJdad i wk.,r'es w!iJn.tereISQwańo,bj<}typOiS'ZlCzególmYlffili I'IolwZli'akllmi. Niezwykle ;jn,ter.esują'ce jest wprowadzenie do całośdi ,kstiążk'i, będące polemiką z rÓŻd1ym~podejś.ciami do badań nad reloigijnością. Autor krytykuje w pierwszym !!'zędZJieSltanowŻisko tzw. so.cjografii ka:toliJcyzmu, badają·c.c zjawisko ,/ko;icielnośCli", c'.yli relig,jjonioś,C\i ill1'sltytuc}oll1rcllnej. Sprowadza SJi.ęonlo bO'Wliemdo 'badania siopn'ia wiernoś,oi Wlohec Il1Ol1mKdśdoła, 'akoentując jooynie 'Spcłnianie prakltyk względem !instytucj'i ,re-1lig'ijlnej.W opo:zycji do tej szkoly wytworzyła slię grupa fU:l1ikcjonahstów religii, zajmujących s;ięzagadniell1iem ro'li i moczenia (funkcjli) rdi~i'L Ich wysiłki zmierZlające do j1ak naj'S.zerszej defil1locji rr,ellig-,ii ii rdigijlD'ośd, obejmującej ,całą tI'anscendcll1,tll1ąna,tUirl; człowieka, ISlpowodowały niemożność oddz,ielenia 'systomów reLigijny'ch i świeck.j,ch, pełintiący'ch czę.s!tJOkro,ćpodobne lub identyczne funk'cje, najczęści,ej o c·ha[",ak,terze :iTIJteglr·acyj'lly'ffi. Nie mogąc przyjąć żadneg,o z iyeh dwu 'stanowisk do swych kOll1kr·etnyc'h bada!'1 l1Iad zj-aw'i'Sk1ieml'elig;ijnym, aul1:Ciropowiada się za defilllkjami treściowymi (rrecZlOwymi, "subsialDicj-aI.nymi"). Ujiffi'ują one omawiane zagadnJi'eulie j·a'ko funkcjonują,oe w ·'rzc'czywisto·ś'ci społecznej, ,uksz.t.a-ltowane w pI'Oce8ie akultu.ra'cjli, ja<kJok'a'tegOlT'ięspoleczno-kultuI'ową. Przyjmuj<.),c takie podejście naloeży pamiętać, iŹż,rellig'ijność może być badana w :posiaci zinslytucjornalizOWianej, jest ,o.g)ra:niczoll1!U kontek'8tem kulturowYlm li slpoleczmyim li rnus,i być 'rozumiana przez odl1liels'ienli'edo świat,a 'polza'empi'Tycznogo. M'ają'c to na uwadze W. Piw{)warsk'i pod'aje dejJiIl1licjęr.e!'i.gij l1l0iici, Imówiącą, że ,,[... J j'cst ,to podZiLela;nyi spełniany prZlez ·gruopę Ludzi zbiór 'ins.tylbucjon.a,lnych v,nierzeń, warnto.ści li :symboli oraz zw,iązall1ych z nimi 7Jachowań, które wynikają z ;rozróżni,erui.a T'Zleczywistości empirycwej i po~a€Jl11Jplilry.cZll1ej ona'z z 'przyporrządko.wania 00' dowa<c:zellJia s'praw ,rZleczywi sio ś'ci €ImpirycZlr1lej sprawom rzeczywtisto,śC'i ,pozJa.empliryczmej" (s. 22). K'orzyści I �Recenzje 301 takiego podejścia to ,głównie moż1iwość rozroZJl1!lenliaśWiec@i>egoi religlijlnego oraz łat wość operacjonaHza'cj,i pojęcia dla badań empirYC'ZJl1Jych. P,recyzując dalej swój przedmiot badań, ,aut,olr zalsta!nawiia s!ię nad układem odniesienia, w konsekwencjli którego przyjmujeślwdowiskowe pojęcie religijnośa,i i stosownie do niego adekwatny wybór jej ,parametrów i wskażników. Ta relliglijność konwencjonaLnie funkcjOlnuj.e w określo'ilY'm społecZJeń'stwie, a model jej nacechowany jest .instytucjoil1Jalnie, społecznie i kulturowo. Piwowariski dOlbiera nasH;pnie pammet1ry !i wskaźniki religijności tak, by objęły możLiwie całość zagadnienia. Ilość ,palraimetrów wY'll'osis:iedem, zaś 'wskaźlllików w ich obrębie 73. Są one tak ukiarunkoiwi<lne, że wy,chwytują zarówno ireJiigij,ność formalną, j'ak li n1ieformalną, ukształttawaną 'pod wpływem K,ościoła. Parametry te ,są inastępujqce: globcc;lnystosunek do wiary - związek wi'ary z innymi płalsz1czyznaJmirelrigijnośd; ,ideologia religijna - rozu:mie1nie 'i :akceptacje doktryny Tleliigijnej; wiedzH religijll1ia znajomość prawd wiary !i zainteresowanie sprawami Kościoła; doświadczenie irleligijne - przeżywanie rzeczywis.1ościO'statecz:nej; praktykii religijne - z,a'chowania religijne zbiorowe i prywatne; wspólnota ,religijna - identyfikacja z grupą religijną; moralność religijna - realiZJowanie nakazów etycZJnyloh Kościoł,a. Mają'c tak przygotowane podłoże teoretyczne li metodologkZJile, łatwo już Piwowar:sklicmu pl'Zcjść do konk'retnej 'analizy. Przedtem jednak zapoznaje ,on czyt:elni~a z hipotezami przemian religlijności w środowisku miej'S1k,im,którego kultum w całości podd~ma jes.t proccsQ'wi uprzemysłowionia. WskazJUje na główne cechy zmian dokonuj~lcych się w świ,adomośai ludzi pod wpływem rozwoju InaukQlwo-techinkZJnego. Przyczyn utrzymani,a się dużej intensywnoś,oi praktyk 'r'eLigi,i'nyohupa,truje w k1olntY'nua'cj.i tradycji w środowisku rodzinnym, związku katolkyZJmu z tmdycją narodową (Polak-katoJoik), tradycyjnie zorientowanym duszpastertswie polskim i specyfice ustroju so'cja!isty'cznego (rowział Kośdoła od państwa, reakcja na laJicyzację społeczeństwa). Sl'rawdz:a w toku dalszej narracji także inne hipotezyZJmian wypracowane przez specjalistów ZJachodni'ch. Wyniki badań poprzedzc'ne są także sZJczegółowym ,wprowadzeniem w teren, w problematykę i organizację badań. Trzymając slię nakreślonego wc wstęr'ie programu auto~ konsekwentnie go realizuje. Tekst uZJupełniony ,i poparty jest licznymi tabelalmi i danymi statysty'cznymi, n autenty'czny charakter nadają mu przytaczane ,często 'odpowiedzi informatorów. Systematyza·cja materi,ałów i wyprowadz<.llniekcmk1uzjli zrobione jeslt niezwykle rzeczowo !i z dużą znajomośoią tematu. PosZJczególne TozdZJiałypop1rzedzi<lnesą również krótkimi wstQpami, co sprawia, źe nie odnos'imy wrażelriia :pewnego "zawieszenia ich w próżni". Wniclskli końcowe są odpowiedziami Ina postawlione na początku problemy i hipotezy, opart)"mi na uzyskanych m,ateri,ałach. Punktemodniesiienia 'przez cały ,tok wywodu jeslt model wiiejskiej re1igijności tradycyjnej. Mimo zna'cZJny'chróżnic, które zdążyły się zarY'sować, korZJcni obecn:ie wys,tępują'cych zja:wisk należy doszukiwać 'się właśnie w tradycj'i ludowej. Szczególnie interesująca dl'a etnografa jest 'motywacja wiary. B1isko 50%reSlpolndentów podaje, iż motorom kih zachowań :reli,gijnych jest tmdycj,a rodZlinna !i ludow,a (zarówno lokalna, jak i narodowa). Ow tradycjolnaliZJm przej1awi,a slię ·także w innYich wskaźnikach religijności. Choćby ze względu na to pra'ea 'może wzbudzić za,irnteresowanie badalczy ZJajmujqcych :Sliękatol,i'cyzmem ludowym. Wskazuje to ,chyba także na potrzebę pf'owadzoruia przez nlich specjaInych studiów w śf'odowi'S'ku miej'skim w celu śledzenia procosówkontynua'cj'i, ,rewaloryza'cji i Imodyf,i:ka'cjfielementów wiejskich w społoczeństwie zurbanizowanym. PewnY'm braik,iom caloś,ei 'pra'cy, zwłasz,cza z etnograficZJnego ipunrk1tuwidZJenia, �302 Recenzje jesi zwrócenj,e zbyt małej uwagli na zagadniiCl1~e ku1tm'owej specyfiki religijnośd. Poza jej obrębem pOZJoiStałabowiem liczna obrzędowość rodzinna związana z religią, wierzenia lud;()w<~,it,p. V/brew n<ldZ/i'ejommożliwość ich wychwy'ccnia w ,toku bezpośrednkh badań jest znikoma,. St'udium Wł. P.iwo'warsk.i,ego należy -oCCU1'ić jako k'olcj:ny, {)'bi'cktyWlJ1yoi wartościowy wkład do badań nad problemami religijności w Polsoee. CharakteryZJuje p'l"acę 'spójny system tearety,cz.ny i meJ1;odolo~ioCZl1Y, wypro'oowany na podstawie głębokiej znajomości aktual1nych os-iągnięć światowych w tym :oakT'esoieomlz rzetelna analiza danych empiry,cznych. Mimo socjool{)ogii'cz:nego pr-ojjilu i środowiska leżącego w "tradycyjnym" pojęciu poza za,interes,owa:niami etnografii, winno stać się lekturą także jej przedstawicieli w dobie wJa.ściwie rozumianej integracj'i badań nad rel,igią. Michal Zbigniew rodziny J,as.i-ewicz, Rodzina na podstawie badań wiejska etnograficznych na Z~mi Lubuskiej. w wybranych Studium wsiach, Bucho'Wski przeobmżeń Warszawa-Poznań 1977, ss. 117, -iI. 31. Niewi.ele dało by 'Się wyli·czyć e1Jnograjjiocznychmonograf'ii odnoszący·ch się d{) ziem zaoehodniej Polski. Tę 'Sk1"OIllln·ąs.tOiSunkowo litel'a'turę wzbogaciło studium Z. Jasie-\vicza doty'cząee zagadnień związany-c-h z rod1'Jiną na Ziemi Lubuskiej. Omaw,;ana praca jes,t ,owoc,cm badań ten~nowy'oh, któr.e w la,ta,ch sześćdzi€'siątych zaprogramowane zost.ały kompJ.eks<Jwo jako badania przemian 'społeczno-kulturowy'ch w ośrodku poz'llfl.ńskiLmpoo kierunkiem pmf. da',a Józefa BursZJty. W lXllu zainteres{)wań autom Zll1JaI.a:zły się dwa typy rodzin: rolni'cza ,i robotni-czo-chłopsk,a. Bada.niami 'objętych z,ostało pięć wsi reprezentujący,ch odmienne typy środowisk,owe: autocht,onów (stołuń), osadników wojskowych (Górzyń), zwartą grupę osadników pochodzący{Jh z jednej wsi (Pyrzany) oraz wieś o mieszanym !1cgionalnie skł.adz1e ludnośoiowym (Ołobok, Sa:ntok). Celem pracy, jak ,pis:ze autor, była "próba rekonstrukcji i interpretacji procesu przeobrażeń rodziny wiejskiej ma ZJiemi Lubuskiej" (s. 3). Dodajmy, że autorowi chodzi tu o ten rodzaj przeobmżeń, jaki stał s'ię następstwem procesów migracyjnych. Ale pra,ca Z. J'aSliewiocZJa ni,e 'Oi~al1kza Slięwyłącznie do problematyki związanej z rodz;ill1ą, lecz rz'U,ca sze1"okie ś'wiatło nap[,Q-ce'sy osadnkzc, na spccyficZJną konfigurację kultur r,egi'clflJaliny-ch i wresZJcie na .twoorzenie S1ięiruowegoobwZlu kultury tego teT€nu. W pracy z,ostały cmów'i'one kolejno takie .p'l"{)łbJ.emy, j.ak: s:posób realizowania ról rnałżQI1lków, ·dZJieoili mł<JdZli:eżyoroaz ludzi staI1szych, wybwne funkcje rodZJiny i - na kcll1iec - IP'OlWliązaTIlia -l'odzill1yz kręgiem fam:ilijny;m i sp'oleczeństwem. NiektóTYlm 'porus=ym VTz,ez a'utDra 'sprawom warto przyjrzeć się '!1ioc<JbNżej. W rozd:Z\ial'e Z1atytulowanY'm Role' rodzinne i pokolenźa w częŚ<:·i.pi·erwszej zajął s'ię Ja'Siewlilcz mjn. vroibl€lffiem doboil'u wlS>pół1małżoll1ka, a ściślej mów\iąc sprawą funkcjonowall1'ia w ,000reślonych warull1lk,alch czasowych dwóchprzeciwsta w:nY'ch kart.eg<Yriimałżcńs.tw: zawi€!nall1y,chw ;rarrua:Cihwl.aSlnej ,grupy i tZ)'W.'małżeństw mieszanych. Moa·teriał empi:ry'czJl1yodnoszący się do tej kwest,ii pDzwol,ił ,aUitorowi {)stro:lmie "'v'n.ioskawać, że w badanych ws~ach I!iczba ,małżeństw heteTog,enicznych wzralsta z upływem ,czasu, tzn. do momentu QS'ią!?inięoCia w miarę pełnej 1ntegracjli spo-łecZlno-- �303- Recenzje ·kulturowej w <Jorębie danej 'S'połecZll1Qśoi.Przy tej okazji IpTze<istawił autor w uję(;:u tabelarycznym 'pochodzClnlie :reg,j'olnalne małżeńs<tw :oawaI'tych -na przestrzeni pra,,:ie dwudziestu lated okresu powojCll1lnegQ,przyjlmującza wskaźnik procesów integr:acyjny,ch stosunc;< ,iloś.c'iowy 'CZłOlDikówgrup biCiTą,Cychudział w małż-eńlstwac'h jC'dn{),fCcn)"ch do malżeń:Sltw mie:szany'ch. Statysty'czny rnaiefliał wzbogacił autor wypowicdzia'mi informa{oTow >na,tema't Imotywacji wyboru współmalżonka, <Xl z kQlei potw:'erdZlilo m:i'll. zasad e; korelacji między wyznani'em i 'u:redz·CIDi€lmwspółJmałżonków (pe,chodzcr::i~ t·e,rytoda!n2). Szczególni'e zas,ada ,ta fUlDkcjlQlnQwa1aw pi,erwszyoh l<Jtachr:owoj.cO'nyeh, kiedy kiQInJrontcwaly się różne 5ystemy wa,rtości, WWTce i m0dele życia 'l"odzlin:,eg,o. Zanikanie w wie;kszości ,trac!Y2yjnych elementów kułt'ur regicnalny-eh odbywa s!ę w mimę r.rzcjmowania nowych wart:oś.ciprc.pa·golwanych glówn.ie poprz·ez kulturę masową, które z k-c.ici w 'piorwszy'11 rz<;dzie przyswaja najchętniej .młlC1dz.:i Cż, stając' się tym sa:m)"m w oram,;'ch rodziny, j'ak sluiSz:l1Jiezauważa 'a'u-tor, "PQtęż-nym czyruruikicm zmi2.n" (s. 47). Przec,1:::'wżenia rodziny 'na Ziemi LuouskLej .pr:ooos'tawił aut'or w ·opeTdu o wybrane zagadnieni,l, które na,cc-cho'wa:ne są 'sUJmienncścią ,i wni<klii'wą dc'kUlment-a'cją faktów wydobytych z boga,tego bagażu tmdycyjll1ych dóbr kulturowych, wnie6ionych przezpaszczcgóln.e grupy osadników w nowe środowisko. Ten zespół zjawisk, \'.' rozdz,iale zatyLulowanym Wybrane funkcje Todziny, pokazany z,c6t.ał w aS'1=ekcie cza'sQwym i w związku z ,oddziaływ.aniem :szeregu różnych 'czyll1n'ików mają,cych znaczeni€ dla procesów prz·eobraż·eń. Autor s·t'oSlu'llkowodużo mi'ej-s.ca poświęcił otocz,Gniu matm'ialnemu, a wi!;,c domostwu, Imiesz.:kaniu, ·odzieży .j 'pożywi'€lJ1!iu.Nasuwa. się przy tej okazji uwaga, że ISpOlflO przedsLa,w,iony·ch 1u Spl'aW oono'si się bardziej de sz,erszej s'PQlocznośoi lokalnej wsi,a:niżdi do .tej 'specyficznej iJnstytucj-i, j-aką jest rodzina. Refleksja ta n,asuwa się w związku z .potr:akt'O'wanJi'Clm niec'o po ,.mlacos·zemu innych, ważnych jak .Slit;wydaje, :spr,aw związany'ch z rod:z,iną, np. roE wyo,bor·ażeń zbioflowych, mi-to!'ogizowania prz,eszły'ch wydarzeń w .pfQceslie w y'chow'awczym,. v.' ksztalt-ov.raniu ·określonych postaw ·i ooen. Ostatni rozdL.jał zawiera szereg ciekawych rspostrzeż·eń 'odnoszą,cych się do dwóch zr.sac!ni,czych ukladów: gr.upy familijnej oraz społ'eczności lo1mlnej :i ponadlokalnej .. Studium Jasicwicza bafldzo dobit'ni'e pokazał,o' drogę i 'specyfikę dokonują,cych s;ę przeobrażeń ku1tufO'wych n.a Ziemi Lubuskiej. Był to ,proces obfitujący w różnego rodzaju napit;oia li konflikty, ,stanys'tr.a'chu li n'ie,pewDości. W proces'ie tym, gdy ,chodzi o r·odzinQ, uwidccz.iOily ,się dwi'e tendencje. Bierws:z,a, zmier'zająca do restauracjii tradycyjnego kształtu t.ej j'nsty,tucji, d:ruge za,ś wiodł'a ku wZJorcoln1ogólnopolsik"m. W ef.ekc-ie .pow6't.awała TIQwa jak,ość, :ponieważ rodzilIla wyzbywała sd'ę tyC'h, jak powi;:da -<lutOT,».tTeści szokujących swą 'Odimi€lnnośnią [... j, jak od:ciJeż i niektóre potrawy, wyposaż'emlie wnętrz, język, sposoby i środki gospodarowania" Is. 107), Z:a'chowywala Inatcmi,ast na WZJglę<dini'c nlie zmilEIDionY'mPOZli'Olm'ie te ele,menty kultury, które 'ffiogly funkcjonować w za,mknię.tym klręgu rodZlinnym li były niedostępne dla osób z z.cwną1orz .. Były to naj-częśd,ej Uf1oczY1stlOści dOflo,czne i 'flodzinne, wierzenia i 'Prakty~i mag'i·czne, 1S'r;osobyooohodzeruia lnire'których świąt _itp. W mim'ę upływu (~ZJa5'Ut.en <l'bszar za'k,rytej, wz.:ględnie =,chowarwczej \Skony Ż) cia za'czyna -powoLi .się kuI'czyć, a joo:l1Jc<cześ-nie ujaWlfliać wobec szerszej społeczności wioskowej. W toku tyeh .prz·E:obnażeń dostrzega ,a'UJto'rbudorwlanlie ;postawy tolerancyjnej, którą uznaj·e za jedną z liS't'obnY'ch.ce'ch 's;połecZll1'oikilokalnY'ch na ziemiach zachodn}i'ch. Jasiew!icz p'odz.jela znlany powsz,e<lhniepogIą,d, że PfQoesy moderniza'cyjne, kształtujące ped wpływem mi,8,'S'ta'W:OOIfZC'C T'odziny, spowodowały f1ozluźnien~e więzów rodzinnych z najbkl.lszYJm otoczeniem na .rzecz nieformalnych zWtiąz-· 1 �304 Recenzje ków z wy1ooru. Autor przyznaje wpifawdZlie, ile Inadal wy"oko cenione są bliskie i poprawne stoiSunkJi z najbliższym sąiSied'ZitwC/m. Pomimo głębCJikkh przoobr,ażeń, jakim uległa rodzina na Ziemi Lubuskiej, co pokazane zostało w omawi'alllej .pm-cy, nadal, c'o zolSltałQrównież w 'pira,cy uwydatnion€, utrzYJIDują S1iępeWfl1€oorębr1Q6ocikultur·owe, MÓ're decydują o jej specyficznym wyraZlie. BolesŁaw Jerzy J'<lstrzębs'k1i,WokóŁ kultury i literatury dzielnia Wydawl1!i'c7;a,Warszawa 1978, -ss. 213. ludowej Januszkiewicz 1939- 1948, Ludowa Spół- Jest zapewn,e j'edną ze s.pocy£kzny,ch ceoh kultury polskiej -ciągła żyvJ'Oiność problema'iY'kii kuHury i litera;l;ury ludowej. S'pecj,a1lll'ośC'ią ,polską kst takiJe li wysoka tempem'vu'm wsrzelkiJC'hdyskusj1i Jej .poświęoonych. Nawet i dziś v,l'raca {)Ina l1iejednokrounie. Wy.siar'czy, ['!Japrawach 'przykŁadu, .przytoczyć dyskusj.e 'o folklorystycZillych festiwala'ch, 'O sztuce pry<mitywów, o k,i'czu, który dla jedny,ch ma wiele wspólnego z kulturą wiejS'ką, dla ~nllly'ch zaś jest jej zagrożen;iem. To wreszoCie dysuksje wokół działal:noś·ci Cepe~ii, Stowarzyszloo!i'a Twórców Ludowy,ch. Wątek ten pojawia się takż,e nieoczekiwanie w rOZJpraw;a'cho współczcs'llym mieście, gdy utopijnY'm marzc;ruiem s,taje 's'ię chęć przywróceni,a tradycyjnych wic;zi mię,dzyludzkich charak,terysty'cmych dla .spolocZieństw wiejskich. W takiej .choćby perspektywie k'siążka Jerzego JastrZJębskieg'o WokóŁ kultury i literatury ludowej demonstruj.e całą swoją ważkość 'tematyczną. Za'wiera bowiem w pełni udaną .próbę Zfek'OU1.S'iruowan.ia kształtów, joak1e·pr.zybierał problem ludowy w okresie 'okupacji ,i 'pi'eTwszych la.t niepodległ'oś<ci, kiształtów, które dająs-ię lwhwyc:ić zwłastzJcza z pPOgramów str{)n:nictw ludowych. Nie jest to przy tym jedynie opisanie, !suche zr.e1a-cjQfl1Qwani,e społecznych ,i ideologicznych dysku.sji. Jastrzębskiemu udało się za,C'hować całą dy.namikę, o!>tro-ść,cZJas'emwręcz drapieżno·ść kontrowersji wybuchający,ch wokół programów świaoopo<glądowo-politycznych związanych z ruchem ludowy:m. Kul,tum ludowa w tej książce jest więc przedmiotem pośredniego oglądu. Ważniej:szy;m jes't bOWiem 'ciały sk'ampli'kowa:ny ",plait rela:cji stanQwisk wobec ni,ej. VV!fozważa:niia'ch 'O w:spół,czes[llej, 'choć :n'ie tylko, kulturze poliSkiej wyd:aje się to być perspektywa nai's~uszniej'Sza. Wyn!ika to bowiem ruie tylko z "es.tetyczJł1ego stosunku dQ poezji ludowej i w pewnym stOipniu ni'emożhwo6oci jego- prZlezwyciężen.ia", jak to przed laty określił S. K,Qł,aczkows'k:i1. Jest to wyniki,em ta·kże działallli,a mechanizmów bard:ciej ,,'llJty~ita'~nyC'h",bo mamy tu do CZy:ni'ffilli,a z "ludowo5cią pojmowaną jako ideologtia, w odr,óŻlni,ooiuod folkliOlrU,który [... 1 jest formą SZJtuki"2. Jastrzębski 'd(lsk()U1:ale'uchwydł :ten "użytkowy" aspekt aiktuaJ:iZla1cj'iproblematyk,i kultury ludowej. staje się ona bowiem, zwlasZlcza na "dZJi'cj'owym zakrę·cie", jak zauważył 'aLlter, funkcjonalnym a1rgUlmentem: "D)'lskusje na temat kuJotury, literatury czy sztukii ludowej w lata'ch 'cZJt<erciziesty,c'h Imiały ,cel przede wszYSltk'im ideologiczny, u pOItern dopi,er'o naukowy" 3. s. Kolaczkowski, Nasz stosunek estetyczny do poezji ludowej [w:l tenże, literackie, Warszawa 1968. , R. Sulima, Folklor i literatura, Warszawa 1976, s. 23. 3 J. Jastrz<:bski, Wokół kultury i literatury ludowej, Warszawa 1978, s. 82. l rysy Portrety l za- �305 Recenzje Geneal'ogila znid<,ształc.ającej "ludową TZJeczywisJtość"postawy j.e'S,tbardw stara. Jej rencs,ansowe paralele udokumentował w swej pracy Cz. Hern:as 4; .i talm również "ludowość" dZJiałań litemekich była natury "ideolog'kznej", a kierunek deforma'cji ,obrazu kultu.ry wsi był wypadkową fHozo.fkzno-artystycZlI1y,ch progmmów i społecmyc'h koncepcji. Krótk,i rek'ol!1esans Jastrz<;bs'kiego na teren dwudziestolecia m~iędzywojennego 5 ujawnił niezwykłą wprost żywotność nliekitórych postaw, czy właśe.iwiej - polskkh mitów. Szczegółowe obr,ady kom.ferencjJi "Kultura ws,i" (1930) dostarczają przykładowej rckonstrukcji róŻ!narodnoś<Ci'postaw wobec okult'ury ludo,wej. Nietrudne jest t"kże ustalenie .g.Cinealogi'i,pojawli,aj~cych s.ię tam wątków polskiego myśleDli-a. Przez modernisityc.zne fa's'cynacje, tworzą'ce bezpośrednie, CZJaSCim krytyczne, światopoglądewe zaplecze ok.resu, odsyła ona rÓWll1Jież do I'olmanty'czny'ch zwlaszcza konc,epcji kullury ludo'wej. Nazwiska Zoria;na Dołęg)i-Chodaloowskiego i Mickiewicza wyznac?ają dwa biegunowe podejścia do ni'cj, Ziawsze jednlak w pełni aproba'tywne. RównocześJ1'ie jednak funk,ejonowały także i w dwudZJiestol,ee'iu sItanowiska negatywne, dopatrujące się .przede wszysfuLm ntiebezpieczeństw dominacji w kulturze żywiołów ludowych, motywowane bądź wizj.ami kaltastrof.icznymi społeczeństw totalitarnych (Witkacy), bądź też uzasadniane względami "estetycznymi", dyskredytujące :mnżliwnś'Ci twórcze kultury ludowej (wtó.nność kultury ludowej). Dominujące jest jednak m,istawicni'e ".pos-tromantycZ/ne", dowartościowujące r'a,czej twórczo·ść folklorystycZJDą i to na rÓŻJnych pl'ama'ch. UjawJllil.a to [)Ja przykład 'przeciągająca 'Się jesz'cze i po wOjrl'l'edyskusja wywolanla wydauli'€Impr:Gcz L. Konins~iego ant;olo~i'i Pisarze ludowi (1938). Fakt umicsz,czonia w Iniej, obok twór,ców wiejskich, również li pisarzy proletariackJi'ch SJpowodował o~rOJffiną fa'lę 'protestów. JesZJcze w publika'cjach z lat czterdziestych, jakby ,odpowiadając na nią, broni'ono zas'adnliczej odrębnośd hteratury wi,ejskeij. Ujawnia się wic;c w ten spos'ób kilka spraw kardynalny,ch. Przede wszystkim niezwykle żywotna w powojennej ·sytuacji antynomia: wieś - miasto (również w obrada'ch "Kultury wsi" wątek ten znalazł odbicie w referacie 1. Solarza, Wzajemne wplywy cywilizacyjne i kulturalne wsi i miasta). Nowa sytuacja s'przyjała zwła'szcza odnowieniu antyurbanistycznych lęków, wiązało się to przecież z;Hówno z programami urbaniza'c}i i industrializacji, ałe także - ,i tu ujawnia się b('zpośredni,o .polityczny sens ludowego mitu - z 'Objęciem władzy przez partię robotniczą. Reaktywowanie koncepcji agraryzmu było z ,pewno,ścią związane z programami zachowawczymi i prawicowymi, odwoływało się także do założeń 'o "naturalności" zachowawczego ,charakteru ma's ludowych. I tu znowu 'oolnajd'Ujemy bezpośrednie pogło'sy t1.radydi romantycznych. S. Bi.goń, uzasadniając nJe.możliwość łącznego Lraktowania kultmy wiejskiej i proletariia'ck'iej, 'po'sługiwał się kaltegorią "psycbiki", wsadnoicZJej{)drębi!1'ościmentJa1ności ,chłopSkiej. Przesła'nki wydawały slię być dla ,niego ooCzywiste. Bezpośredn'i kontakt z maturą, C'iężka, ale s,at1.ysfakcj'onująca pIa'ca, tradycjonalizm, autentycZJD'€przywiązani,e do wadości narodowy,ch, a w sf,erze etyki - ;prostota i czy.stoŚć obycZJajawa, to wć.3zy.stkobyło w kulturze wiejs~iej absolutnie nieredukowalne, ale także i niepmównyw,a1nle z żadnymli it1lf1y.migrupami społecznymi. W ten s'posób wypowi'edź 'o nauk{)wYJm,autorytecioe 'st1.wa,rzalamożliwości do jej niena'Ukowego, 'uty],i,tJarnego wykorzystani.a. Potwielfdzenie więc kultur'owej odrębnośoi staje s'ię automa'tycZII1ie argu.menltem "śWliatopoglądowYJm", z którego działa'cZie 1'uoh'U!rolfzystali dość skwapLiwie. • Cz. Hernas, W kalinowym lesie. Warszawa 1965, t. 1. Por. J. Jastrzębski, Z problemów pisarstwa ludowego w kulturze literackiej stolecia międzywOjennego, "Prace Literackie", t. XVI, Wrocław 1974; tenże, Spór ludową, "Prace Literackie", t. XVlI, Wrocław 1975. 5 20 "Lud" - tom 63 o dwudziekulturę �306 Recenzje Uj-a\W1liasię prcZy.tym zw:iązkllrliaz powyższym ceC'ha niezwykle charakterystyczna dla pols.ki1ch dy\skUlsji O' "ludzie". Ja\Strzębski zwraca 'Uwagę nra pewne znamienne przooUll1iięoie·akcentów we wS7Jelktich ówczesnych polemikach, które powodowa lo często kamuf1Qwanie ,pOIS'tawautolI'ów wobe:c n:ajli'S'totniejszych sp'mw światopoglądowych i pohtycznych. Z "pe\W1ików", na 'przykład Pigonia, wysuwnno wn,iosek o :p.ierwszopl1W11owościzagadnień kulbura1nych jako wdań do· wypełnienia. Stąd ""I,' w:ięks:lJOśc.iprogmmów ruc,hu ludowego n,a pierwszy'm ,mi,cjrsc'Uznajdowala się problematyka kulrturrallno-oświatowa, przy drU'gopla'norwoś'ci - czy wrę'cz pomjj.aniu -- zagadnień stdc·te politycznyc'h. P:rz~mi'arny w systemic oświat'owym, a wic;c zalożenie, że 'WaTl.in,kiemwystar,cZlającym dlra określenia slię w nowej sytuacji j€srt "dokonarncZlmian w śWli:ad:OlI11:oś:Ci", uj'awni1ają także ni·echęć dzi'ała,czy do b'C',z,pośredn..:.ego zaangaż'owani'a 'się w dY'nami'cZll1Je 'prZJeobraż'enia w rzeczywistC'Śd lat ·czterdziestych. I zrnówmit dQPoWliada tu ,uzas'adnieni,e: t·o 'przecież wlaśnie leży w wiejsko-sl'owiań,sku:ej menta~nośC\i pol!skuego chłopa. P(jhrZlmiewają tu dodatkowo jeszcze e(;ha tradycji ongamkZlnikowskkh ,i 'P·a1ternalisty'cznych, tyle jednak, że w sytuacji, w której nrie sposób było nie tmktować "ludu" jako realnej siły s'polecznej i kulturotwór'czcj. stąd :też zwra,can-o uw.agę p['zede ws'zystkim na 'relacje między polską kulturą "sz1.ache,cko-miesz'Cz'ań'S'ką" a ludową z 'Oczywi'stym, rintensywnym dowartoś'criowanu€1mtej Qlsi-at:lllj'ej. I tym razem Tozwiąza'nia nie byly nowością. Najczc;śoC'iej Dowiem po}awialy się dwa wątki tElffiaLy.czne: bądź dyskusje <O sposobie wpwwadzania "chl'orpa do kult'ury", których :tradycję można ,odnalcźć np. >U S. Z2rom.skjego (Postęp i snobizm), 'a więc prZiffillQiSZJenlia c:ięŻJa'r'U:p~'ZiCimianna inteligencję i tym samym r'a,czej "drugoplanowego" t.rak>tow.arui.a,illosIiClieli"kultury lud'owej, bądź sposób !p'a.trzeni0 'Ilia tę problematykę 'po:przez ·hasło ,;s'chl'Opienia kul,tury", tym ['azem odwołujące się hardziej do Tomantyczmych tradycj1i ,i doświadcZJcń ruchu ludoweg.o jesz'cze z przeJ.omu wieków, .co OZll1J<l-czało pOSJtulat "odrzucenia balastu" zdegradowanej kultury miejskiej i :szla,checkiej w limię wyższych wartoś·ci kultury .tradycyjnej. Programy ludowe były więc na poz'iomie 'ffilaniIestacji przede wszystkim pro~ gramami kultumInyani. DClmirllUją·cą,pozycję klasy chłopskiej u:z:asa'dniano w now-ej sytuacji nie tylko względami ,/ilościowymi", lecz także ekolJ1'omi·cznymi (agraryz:n) oraz właśni'e kulturowymi lud bowiem 'stanowić 'mi,al ogromny ['eZ2rwuar sil kulturotwórczych. One ,t·odawały .gwalIan·cję za'chowania (odbudowy) "r'odzi,mo'wc·ści" WI: ws'pół,cZlesnej kulturz·e pohk'iej. I tu już bezpośredini.o ujawnia siC; wymiar sr·ołcczno-polityczny 'progralmów. Argument "rodZli.mości" okazywał s.ię bowiem zwiąZlany za'równlO'z ·odł·amem lewi,c'owym, jak j :ko'!1's.erwa'tywny;mruc-hu -Iudowego. Różnica poleg.ała na wnios'k,a,ch wyrsuwanyoh z tych samyoh 'Przcsła~1'ek, Dla pierwszych bowiem ozrnaczało ,to Ipolstulat dążeni'a do pełnej ,rehabi1itacj.i kul.tuTowej wsi, dla drug'i'ch zaś dąŻil1:ośćdo za'chow.aIIllianue Zlmieni·onej w żadny.m 'sZlczc'gól·ckady,cyjnej kultury wiejsku,ej li przeniesienia tego na 'cał'okszt'::lłtpolskich sltolsurnków. Op.rócz beZlpoś.pednio PoO,Joittycznego 'sensu tego rodnaju 'programy dc,kumcn1tują także i wielopłars·z'czyznowosć fUlTlkcjonowania probl·emu "ludowości". Nie sposób przecież nie zauważyć, że' :ma'my tu do czynienia z widostopniowy:mkom.plikowa(Hem sytua,cji kuH!Ury 'ludowej w s.pol'ecroejśwli'ad.OImo5ci. Dyskusje óWCZeSJl1'2 toczyły się jednak 'prz-ede wszY's,tk!imo polityk~,alej,ch spolocz:ny kontekst był oczywiście o wiele bog.atszy. Mrit ludowośó trwał w świad(JI;nośoi po'1.sk:iejdo pewnogo stoplllia mo·cą i'ne'f'cj~, ale II'cla :I'lJaj;i,&totl1Jiejsza w jego Ij:odtrzy.mywaln.iu PlI'zYiP0.jajego pohty,cwej atrakcyjno·ści. Ta zaś jest wynikiem dwóch spraw klkują.cyc.h się na zupełnie oidm'ienn'Y'ch pozioma1c:h sp:olecznej rZ:Ciczywistości: zakorzenienia romantJ'czny'ch w swojej ~ffilealo~ii mitów "ludów" w pot'ocznej światiomoś'ci, a &tąd duże możliwości manipulowanLa zwłasZJcZGw nowej społ,eczno-'polj.tycZlnej rzeczywi- �307 Recenzje stości, w której "psyohika sielsko-słowiańsk,a" stawała 'Się często .ar,gUJrnentemprzeów 'Postępującym z;mianom ustf'Ojowym. Ważk'ość :problema'tyki lud'owej wynikała rówIlJież li z długiej tI"adycji :ruchu ludowego, tym bardziej w powojeIlJnej Pols'ce tworząoego realną .siłę .spoloczną. Programy stronnictw ludowyoh równocześnie baz0wały na tych dwojaki'ch waI'tościowa<nia-ch, funkcjonujący,ch w św.i.adomości nie tylko przecież "ludowej". I znów polaryzacja postaw pr·owadził'a bądź do zachow,ań, któr'e Ja'str.zęhs·ki 'określ,ił, że "padani'e .na k,olana przed ludem .idZlietu jak ni·egdyś \v op.a;rzez fou',mułą ·osw.ajania go w etnograf.icZJIlym ,rezea'w.acie przy pomocy pochlebslw i kOlmpl'cm:entów" 6. Inne natomiast, związane z lewioowymi ugTupowan:ami, będą bardzi,ej realne ,i dążyć będą do pełnejeman,cypa1cji kulturalillej ws'i i uczynienia z niej pełnoprawnego partnera poHty,eznyoh 'przemian. B.azować więc będą bardzicj -na społecznych l'oalia'ch niż zmistyfikowanych obraza,ch ludu. Książka Ja'strzębs'kńego przYlI1oS'irekonstrukcję ,istotnego elementu w obrazie dziejów naszej kultury, ale także i polskiej :ment.alności. AutOII' jest przy tym świ'adomy kon~ecz,noś,cidalszych studiów nad tą problematyką. Opisuje bowiem pewien szc?)ególnie ważny dla ,s'ocjalisty'cznej ws/pókzes.noś·ci wycinek czasowy, ale wciąż jl"sZCZepotrzebne są dalsze 'pra,ce, które dokumen towałyby historyczną zmi'enność k:mkretnych aktu:::l!iz;),cji "mitu ludowego",i'ch 'powiązania z rozmaitymi sZierszymi poglądami nie tylko,oo aulor podkreśla wielokrotnie, spoieczno-polilty'cz,nymi. W'pływają ·one przecież lakżena różnorodne programy artystyczne, dOOlkreślają lub uzasadniają rówl1iież ,i modele 'I'XJ1slępowaIlJianaukowego w folkloorys,ty,ce, etnografii, s0cjologii, historii. Pełne uohwycenie wielorakości powiązań pwblematyki "loudowości" w okresie 1939 - 1948 w Pols,cc staje ,się 'isto'tnym wkladem do zrozumienia wielu mechanizmów naszej współ'cz'esnej kultury. Piotr N. 1. Kravcov, Problemy slavjanskogo folklora. Wyd. Rada Literalury i .Języka Akademii Nauk ZSRR, Moskva 1972, ss. 360. Kowalski Naukowa Sekcji Aulor jesl znanym badaczem twórczości ludowej Rosjan i pozostałych Slowian. Omawiana k~iążka składa się z jedena.stu rozpraw poprzedzonych krótkim wstępem, w klórym aular .slwicrdza, że głównym przedmiotem badań nad folklorem slowiailskim są jego warto'śei ideowo-estetyczne oraz oryginalnośća:rlystycz,nyc,h form i środków. Tym właśnie zagadnieniom poświęcił Krawcow 'Swoją pracę. Pic'rwsza :f.ozprawa, poświęcona poety'ce .utworów folklorystycznych, podsumowuje dotychczas'owe badania, zwłasz,cza bada'czy rosyjski,ch. Autor cytuje pis.arzy rosyjskieh - Bielińskiego, GorkiCigo, ToŁstoja, Cze'chowa, Serafimowicza i Furmam.wa, przylacz,a wypowiedzi myślj,cieli s,tarożylnej Grecj'i omz pisarzy europejskich. '1 następni,e dD'kc:nuje 'analizy tekstów z r·osyjski'oh zbi:orów 'p~eśni ludowych. Z k,olei omawia system ga'lunko1wy utworów f.ol'kloru w nawiązaniu do badań W. Pr,oppa, B. Putilowa, E. Pomerancewej, N. Kolpakowej, S. Lasutyna oraz A. ASlta'chowej. Eadając galunki fO'lklorystyczJIlJe,często porównuje się je, zdaniem autora, z odpowiednimipokrewnyJffii gatunkami litera-ckimi, np. byLiny 'Ziestarymi 'pieśniami historycznymi, bajkJi z legendami i 'Podaniami, ,eZJastUlszkiz pieśniami Liry,cZITlymli, Iprzy , J. 20' J astrz<:bski, WokÓł kultury ... , op. cit" s. 116. �308 Recenzje czym w dotychczasowych pracach folklorysitów "rzadko poruszane były sprawy wpływów jednego gatunku na ~nny [... j" (iS. 84). Stąd te2 wniosek, 'iż "klaisyfika·cja gatunków f.olkLoTystycZll1ych jest I'ozpatryw;a.rua j,ako problem rozgranie1Jcnia owych gatunków, a ni,e jako zagadnienie wzajemnego ,jch oddziaływania". Z kgo też powodu nie ma dotąd ś<cislej ,klasyf'i'ka'cji gatunków w folklorystyce rosyjsk'iej. Auto·r wymieni,apróby podjęte w XIX w. przez A. Pioti>cbnię, A. Wiesolowskiego, M. Cl:alanski'C;go, N. Sumoowa, F. Busłaj.ewa oraz ws'pólczesnyeh folkl,o,rYóltów - P. Bogatyrjewa, R. Lipc'C".a,D. Lli'eha,c-LJOwa, W.Czistowa, N. Kobpakową ,i lin., d,eochcjząc do wniosku, iż folklor trzeba badać w e,ałości,gdyż wszystkie gatunki s<.)między sobą powiąZJane, posiadają tło his'tolryczlJ:1e,i 'system podzi·ału ulegający zmianom. Tak rozum,iana prac.a badawcza, zdanie'm Krawco·w.a, wyjaśni, od czego uZiależDiionc są poszczególiJ:1e grupy gatunkowe, odkryj'e i'oh w.zajemne wpływy. Autor ,omawia równ:eż tekst i meLodię 'utwarów 'pieŚ\ni'Owyoh folkloru rosyjskiego. Zwra'ca uwagę, ,iż pieŚł'l ludowa j.ako 'twór synkreŁy·czny 'przekazywana jest p,rzypOlmocy LS lowa i melodii, a często 'poprzez t,aniec, zabawę oraz ·obrzęd, którym towarzyszy niekiedy mimika ,i gestykulacja. DIICI,tegoteż badacze winlJ:1irOZJpatrywaćgrUJpy ta:klioh iek's>tów z2.równo ·od strony treści, jak i melodii. Z kolei autor 'próbuje okr€'Ślić zwiąZick folkloru .i :mitologii. Dokonuje krótkiego pl"zeglądu badań ,poświQcony,ch temu z<.lg'adnien1iu,pO'cząw,,;zy ,od Mi·cha,ib Papowa 1, ;, skończywszy na współoczesnych folklorystach 'rosyjski,ch; ,przyia'cz.a Zd'<.l!lliabraci Grimm, Buł,gara Jordana Iwanowa 2,~tóry ~wieT'(:lził, 2·0 w bulgar'skich ,pieśniach h.:dowyeh za.chował się :kult drzewa ·oraz istot n-adprzY.Dodzonyc·h (wił, samowił, diw, S:lmndiw, znanyc:h 'także w folklorze Serbów i Macedoń,czyków); cytuje ZJnanego l:czcnegoczcskiego Jana MachaJ.a 3, Serbów - T. Djordjevi,cia 4, G. R<.ldojoicia5 iinnych. PodkJreśLa, iż duchy oj i1stoty 'zoomorfi:cznc Ziajmują w folklorze słowiańs.kim ważne miej'Siee, 'a bóstwa z 'Olkr,es'u'pogańsiki'ego, np. bóg J,ariJo, są rzadko wspOlffiinane w pieśTIJi,ach obrzędowych. Nowsze prace etnoo,grafówi językoznawców, zdan:em autor'a, nie wnoszą lnic nowego dJ.a ,określenia związku fol'kloTU 'i mitologii. Pro,blem ten może być ,części,owo wyjaśniony na przykładach epik,i ludowej: pierwsi badacze bylin rosyj.ski,ch, szukają'c li'ch p'uohodzenia, odnosili motywy ·oraz postacie w 'nli,ch występujące do okr'eslU :p'ra'słow.i·ańskioe·g:o, ,a nawet do .mitologi,i indoeuropejskiej (w bohateraoh w.idzieli uosobienie 'sil przyrody). Na t:()'mi<soi .l zwo1cnni,cy "teorii hi'storycznej" w opi'ewany'ch wydarzeni,ach szukali "od bida realnej przeszłości ludu" (s. 129) .Autor tpos'tuluje, aby związek folkloru zmitologjią rozpatrywać na ile historycznym, bOWli:emTÓNlY był :stopień :rozwoju spo-łecz'Cń'Stwa i jeg{) kultury duchowej. Elementy mitolo~i powoLi z:an~kają w folklorze, twór'cZ'Ość ludowa zawiera coraz mniej motywów f.a'l1it,asty,cznych, a r,ez:ul<tatem ~yohzmian jest wpfoowadzcn,ie elem,entów rleal,isty,cZTIych. Dalsza ,część pra'cy poświęcona jeSJt·s·erhs'bemu eposowi ludowemu i jegQ h~stoI'ii. KrawcO'w uważa, ż'e s.erbSJka Clpika ludowa 'o,s'n'uta j'es,t na wydarzenlia·C'h Ihistorycz[łych 6. Omawj,a bohaterów wy'stępują'CY'eh w 'cyklaQh junack.ich pieśni serbski<ch księd'a Laza;rza, Vuk.a Bra'nkovioi:a (z ,cyklu k090wsk iego) , VukasZlina, królewicza M,arka, Juraj;a Smeder-ovoa, StalliiJ:1JaNovak:a 'oraz ,przyta,cza dane 'hi:SJiorycz;n·czawarte 1 M. Popov, Dosugi ili sobranije socinenij, C. I - II, S. Peterburg 1772. , J. Ivanov, Bulgarskite narodnl pesnl, Sofija 1959. 3 J. Machal, Bajeslovl slovanske, Praha 1907. • T. Djordjević, VestlcU! i vila, Beograd 1953. • D. RadojiCić, Vuk totem starih Srba. "Delo" 1959. 'N. Kravcov, Idejnoje soderzanije serbskogo eposa. w: Slavjansklj folklor. l i.ssledovanija po istoriceskoj narodnoj poezil slavjan, Moskva 1951, s. 303- 360. Materlaly �309 Recenzje 'N żywotach św. Sawy (1264 r.), w Kronice Duklejansk,iei, a także wypowiedź bizantyjsk'iogo historyka, Nicefora Gr'egoras'a {z lat 40-ty,ch wieku XIV) i wyraża przekonanie, iż "archaiczność nadaje eposowi serbskiemu ważne znaczenie jako pa· n~;t;tnikowi his,torycUle.mu" (s. 151). Serbskie teksty epi,ckk, pod<obnie jak i u pozostałych Słowian bałkaI1ski·ch, opiewają głównie wałkę przeciwko Turkom. W utworach hajdu'cki-oh is'lc'tl1lie 'przeważa prawd·a hi<st'O'ry,czma,jednak w innych wydarzonia histoTY'czmc bywają p,rzez lud zabarwiane .element'amli f<JiHt1as.tycZ:flynn.i. Kołejne uW<Jgi dQty,czą słow.iaI1sk,iej b<Jllady ludowej, której .zdani,em autora, poświt;cono dotą'd mało uwag'i. Stwierdzenie to 'dotyczyć moż·o jedynie ballady rosyjskiej, bowiem już w drugiej połowie milnionego stuleoia ucz,cny bułgarski, Iwan Sz:iszm.anow, ol):.rac'owal balladG O martwym bracie 7, znaną wśród Bulgarów, Serbów, Macedoń,czyków .i Greków, a współ'czesny folklorysta bulgars:kri, Mi,chaił Arn<Judow, wydał k~iążkt; () m01tywa·ch ballad ludowych występującyoh w buł· garskicj twóre"ośoi ludow·ej oraz w sąsiednich kraj'ach barkańskich 8. Z podanej biblio·grafii wYIJ1lika,że autor omówił tylko 'kilka motywów ballad słO'wiaI1s'ki·oh, wiele ·ciekawy.ch i .oryginalnych pominął, np. Podo~ankę,znaną w P·olsee, na Ukrainie, w Bulgarii i Macedonii, balladt; O zamurowanej kobiecie, znnną we wszyst· kich krajach balkar'1skich, czy też glośną w Ma'oedoni,i 6. Serbiii balLadę o :ZJawaTCIU zwi<)zku małżeńskiogo między braŁem i sli'ostrą, 'Porwany·ch w dzieC'iI1stwie przez Tur·ków. W roz,pr·awie 13uigarskie przysłowia ~udowe znajdujemy prilcgląd dziejów z,bieractwa tQgo gatu.nku .twór·czośoi ludowej na ziemiach bułgarskich. Przy omówieniu motywów nic podano źród·eł bibliograf.iemych. Autor wsr:omrirna 'Wpl'awdzi'e glównych zbiera'czy bułgarskJich, lec.z CZęS.kl cytuje teksty pochodzące z ·terenów J llgosławH jako bułgarskie (s. 208, 209, 210, 2'11, 212, 215, 216, 217, 218,219, 220, 221). Bułgarskie pieśni żniwne z XIX wieku, tak bogato repreilell'ltowane w liryce ll:dowej wszystkri.ch 51·owian zadunajs:kirch, to k'o,lejny przedmio·t za.i:nteres.owań autora. Tck"ty te ·u'kaz'Ują 'pr'OCes prze.m,ian S1poleczno-ekonomi·cznyc·h D'<Jwsi o:mz obyczaje ludowe. Zbiermcz.e -i badacze fc·lklmu drugiej połowy XIX wieku i okreS'" mit;dzywojc':ux;go niesłusznie włą·czali pieś'l1Jiżl1Iiwne do różnych grup tem<Jtycznych, np. do utwo.rów poświęcCiJ1y,ch sprawom społ.ecznym, rodzlinnylm czy też do pieśni obrzqdowych (u Słowian południowych utTaciły one swoje .pierwotne cecby i prz,est<.lły hyć p lc0nń'ami obrzędowymi, a stały snę utworami liry'cznymi). Autor omawia dotychczas<Jwy stan bad0I1 nad .ty,mi utwor.almi. NriC's·tety i tu ni·e udało siG ut.rzymać w et:nolgraIicill1y1chgranica'ch Bułgalrii i często ,cytuj-e jako bułgurskie pieśni jugoslowiahskie ze zbiorów braci Miladinowów, Kuzm<Jna Szapk::n:wa i w'pisów Marki Cer:e!l1kowa (s. 251, 253, 266). Omawiaj'l'c Romantyzm w Literaturach słowiańskich i fo~klorze, autor zwraCJ. uwagq na st'osunek do folkloru pisarzy tege okresu. Brzypomina ilasł'ugi Johanna Herdera dla rozwoju folklorystyki słowiańskiej, podkreślając jednak fakt, iż kilka la·t przed wydaniem jego zbi·oru niemieckń,chprieśrui łudowy,c'h ukazał się zJ:,iór pi,cś'n:i i przyslów :rosyjskich N. KurganQwa (1769 r.). Przytacz·a także zbiory lVI. Czułk'owa, wydane w La·ta·ch 1770· 1774 w rOZterce·h ·częś<Ci<Jc·h pt. Sobranije ra:nych piesen, N. Nowikowa, wydane w sześ.ciu częściach w roku 1780 pl. No'UJoje i po~noje sobranije rossijskich piesen {JTaz N. Lwowa oj J. P,raleZlaSabra- 7 1. Siśmanov, Izbranii soCinenija, Sofij a 1966, t. 2, s. 62 - 215. , M. Arnaudov, Badani motiVi v narodnata poezija. I Pesenta za de!ba Sofija 1964. na dvama brat ja,. �310 Recenzje piesen, wydane w roku 1790. Zbiory te znane były w kraszczególU1-ie zbiór wierszy Ki.rszy Da'niłowa pt. Drevnye rossijskije stichotvorienija, wydany w roku 1804, a wiQc w epooe przedromantycznej (romantyzm, jak wiadomo, roz]:olczął w Rosji rok 1808, a zamknął 1841). Krawcow wspOlmiJna odkrywcę folkloru s erbisbega , Vuka K<lradżi'c<l, Móry swój pierwszy ",biór pLeśni łudowych wydał w cr"oku 1814. Prawdziwy rozkwit przeżył jedlnak folklo-r sł·owiańsk:i w dobie romantyzmu. Krawcow wymienia cz·ołowych przedstawioielu romantyzmu rosyjskiego Puszkina, Gogol<l, Ko·lcowa, !'omantyków ukrauńsku,ch - L. Borowikowski'ego, N. Kosiormarowa, P. Kulis:za, M. Maksymowicza, O. Bodjanskie.go, T. Szewczenkę, serbskiego zbieracza S~mę Milut'inovkia 9, poetę czarnogórskiego Petra Njegosza lO oraz 'przedst<lwiciela ruchu ilir. sk;ego Słoweń'ca Stanko Vraza 11. Przoos,tawia również polskJich zbieraczy: Waclawa Za1esk,iego·, Zeg'otę Paulego, Kazimierz,a Władysława Wójoi-ckiego i Lucjana Siemieńskiego, Słowaków - Pawł-a Safari,ka, Jana Kollara, Czecha - Karehl J.aromuU"aEr bena , a ,także Bułgarów - Petko Sławejkowa i Ljubena Karawełowa oraz M,aoedońoczyków - bra,ci Dimitra i Kons,tantego Mik\dinowów. Ta część pracy j'cst 'syntezą ukaZiują'cą w]:ływ folkloru na słowiańską Hteraturę romantyczną, bowiem "romantyzm we<iług słów Krawcowa - pierwszy postawił kwestię ludowo·ś-ci i narodowej samoi:s>b'1JOśd liter'atury" (s. 330). Ostatnia 'część, to 'krótki przegląd badań nad foJklorem sloWli'<lńskim z lat 1963 - 1970. Nie uwzględniono tu je<inak Iszeregu prac naukowo-badawczych, m. in. Bułgara Peter,a Dinekowa, Serba Vido L,atkovkia, folklorysty NRD - Herberta Pt'ukerta, Czeszki L. Hanwwej, Polki Henryki Czajki, zachodn.ioniemiockicgo uczonego Maximul.iarna BraiUll1a czy Dunk1i Birthe Tra.orup oraz ~zeregu innych prae ogIoszonych na ła-mach cZJaso[J'ism folklorysty'czny.ch i etnograficz·nych, ukazujących s.ię w Polsce, Jugosła\Vlii i Bułgari.i. Mi,mo to omawiana kSli'łżka niewątpliwie należy do ,oiekawszychpozy'cji wspókzesnej folklo·rystyki, a badacze folkloru słowiański-ego znajdą tu r,ozwiązanie wioel'Uslp(mnych problemów_ nije jach russkich narodnyeh słowiańs:kkh, a Kole Simiczijew "Dance Studies", -t. 1, 1976, t. 2, 1977. Red_ R,oderyk Lange, Dance Studies, Les Bois, St. Peier - Jersey, C.I. wyd. Cenire for Polski e,tnochoreolog, doc. dr Roderyk Lange, przebyw<ljący od ki,loku lat za grani'cą, w założonym prz,cz 'S'iebie 'ośrodku badań tań.ca Centre for Dance Studies rozpoczął wydawacnie f'o'cZJllJikapoświęoonego wyłącznie sprawom ,choreologii i etnochoreolog-ii. Jak sam wydawca i autor ws>pomina we wstępie do pierwszego wolu.milnu, od dłuższ.rego cz.a,su w .koręgu cho-reologów zaiSJtniała potr.zeba S!twonooia międzyna.Dodowego forum wymi.any rmyśli w posta·oi periodyku, na łamach którego mogłyby slię ukazywać drobne praee i a-rtykuły. DZiięki iakiej -j:ubhlmcj<i szerokie groo110zailnter'csowany,oh zaZilliajamiałoby siię z kierunkami badar'1 i poszukiwar'1 oraz z n:ajnowszymi osiągnięciami w wy,mien.ionej d:ziedZJinie_Re'a1.izując te • S. Milutinović, Peva'l'lja crnogorska i hercegovaćka, P. Njego', Og!eda!o srbsko. 1846. 11 S. Vraz, Narodne pesme i!irske, 1839. 10 1833. �311 Recenzje postulaty do·c. Lange zaiJn.i,cjQwał w swym ośrodku wydaw,an:ie roc:nnirka "Dance Studies". Pi·crwszy woh.lJm~n poświęcił wydawca pocj.sta:wo'wemu za,gadni-el1liu dla choreologii, jakim jest Slpr.aw,a notacj.i 'ruchu. Zebra:ne w :rui'm antykuły doty·czą róż.nor<lkiego zastosowania .kinetogr·afii, 'czyli zapisu .metodą Labana-Knusta. Tom ten też zadedykow.any został prof. Albr'Etehtowi Knustowi z okajli jego O'siemdziesięclole-clia, w u:zma,niu ogro,InmJego trudu i kcns6kwentnie tprowad:ZJonej przez całe życie pracy nad udOIskonaleniem 'kinoOmatografiJi 1. Wśród autorów pi'E'rwszeg,o woluminu znajdują !Się badacZJe i peda.godzy z różnych oś,rodków szkół europejSlkioch i ameryk,ańsklitclh, w któryoh zapis L'abalna-Kll1'usta zastosowano bądź do badań lJ1'a'Ukowych, bądź w nauczarui'u. Pira,oe auto;rów amerykańskich wsk.azują na dużą populaTlJ1o'ść .tej ,metody Ina Ipol'u dydaktycZlIlY.m i w dZJiedZJinie twórczoki chore'Ograficznej. Autorzy am'erykańscy ",godni.e podkreślają ogromne zna'czenie zapi'su dl'a sz,cz:egółowej analizy s,ame,go ruchu tanecznt'go. Doty'czy to różny.oh rudwjów tań'ca zarówno kloasYCZJnego,jak jazzowego, lub innych fonm Lań,ca nowoczesnego. Ciekawie ,przedstawiła Muriel T<Jpaz swoje doświadczenia w 'pracy nard ip['zyswaj'a:nLem repertuaru tań,oa klasycznego przez odczytywa[l~e party,tu'f. I,mponująco też wygląda li5t'a pozycj.i z,e świato'wego repertuaru baletowego, zanotow.alJ1y'ch przez :nowojorskie D<lI11'ceNotat~o!ll BUTeau. Artykul Billie Mahoney omawi.a mebodę [l,auki tańca jazZJowego poprzez odczytywanie partytur. Bardzo ~nteresująco opiwl,a Nadiia Ohilkovsiky-Nahumck proces twoT;',cnia kompozy.cji d,o,reogr'aficznej z pOImocą równoczesnego joej notowon1ia. Słusznie a,uto~'ka zwrćdla 'uwagę, że <Jd<powi.ed<nli dobór ZJnaków i spo'sob'll notacji stanowi również cu;ść procesu twoTlze'llli·a, który dzJięki temu staje s~ę bardziej świadomy i pogłqbiiony. Pedagodzy cur'C!pejl~cy, podobnie jak i,ch amerykańscy koledzy, podkreślają wielkie znaczenie kiine.mat:ograf.iii dla zdefiniowanlia roodwj.u i ,c:ha'mkter'u ruchu. Mówi o tym praca Lby UJl,maniTI. KiJnematografia S1tała się sZJczególnie przydatna w przekazywaniu tań·c6w na~odO'wy,ch i ludowy,oh, wraz z ich bogatą cha'rakterystyką ruchu, o czym szeroko wypowiada się Gisela Reber z Fołkwang Ho-ch Schule w Essen-Wer,dcn. Wyjątk<Jwc zna,czeIJl;ic wszakże posi'ada kinematogmjj~a w ro.sto\5o'Wanuu do badań naukowych, pozwalajqc śledzić ppocęsy prZJemia:n 'Społecznych oj kulturowych, odzwierdcdklJ1c w formie taf1.ea. W s'wolim 'adykule d<Jc. Lange omaWlia tego rodzaju pJfcc'esy m. Ln. na ·przykladz.ie kuj'awiaka, tpO'równują'c jego fo~mę ludową z u po wS'Zcchnion q f'ormą olań,ca 'narodowego przyjętego rpr"'ez ŚifoodoW1i'sk'o miejskie. Zubożony ksz,taH kujawiaka narodo'wego świadczy o zanikajqcym bogactwie kultury wiejski'ej w zetknięciu z miastem. Również !lliezwykle [!ll,teresującą analizę fODmy tTzc>ch węgi'C'rskioch verbunków przep.rowadził w swym artykule dr Erna Pesova:r z Imtytutu Mu zyk'olo gili Wqgiel1slkioejAk.ademili Nauk. Nie tylko w dZ.iedzinie etnografii, lecz także w badani,alch hi6tory'czny;ch zaslto50wani'e zapisu kinematogmficznego zr1Jaoczn·iero~zerzyło moż~iwoś'oi QP'f'acowywani'a formy, s.tylu j charaktoru dawnych t'ańców. Mówią o tym ip.mee Jaąueline Challet-Hass i MireJle Ba'ck.cr OO'l'azniżej podpisanej. Drugi wolumin "Dan'ee Studies" poświęcony został w więk'sZJości. zagadn;ienli'Olrr etnografii .i etnoloo'g)ii tańc-a. Otwioera go wstępny aJrtytkuł doc. Lange ukaZJujący w skrócie roz:wój z:ai'l'1t.eres'owań i poszukiwań tańców ludowy'c:h, spowodowany l Dance Prof. A. Knust zmarł w dniu ł9 III 1978. Cały swój warsztat Studies, mianując dra Lange opiekunem swej spuścizny. przekazał do Centre for �312 Recenzje wzrastającym zrozum~eniem wartości kultury ludowej. Auto-r przestrzega jednak przed niebezpieczeń'stwami szerokiego eksponowania tańców ludowych na pokazach i f.estiw.alach, 00 dOIprowadza do nieuohronneg-o odkształcenia j przemiesZlanj'a form .txadycyjnych, choć z drugiej strony sp,rzyja 'Poz;naniu tradycyjnego tańca :przez -szerokie rZl6sze widzów. Wobec przys:pieszonego ~Qstępu m'banizacj'j i przemi:an nas'llej koultury :niesłychanie ważną staje się ~otrZ:eba ścisłego i naukowego olpracowania i utrw.alenia resztek spuś-cizny tradycyjnej, dopóki tl'wają -on.e jeszcze 'wswoi'm Il'odzimym ot.oczeniu. Rzadko s-potykanym przykładem ofiarnej i długoletniej pracy nad ocaleniem tr8dy-cyjnego kształtu folklo-ru tanccZlnego jest dzido życia Dory Strato,u, kier0wniczk~ ludowego zes'Poługrocki'eg{). Budzi podziw jej pie:tyzm i zrozumienie glębo:kich treści symbobcZl1ych tańca. Z ogro'mną :s7Jczcrością ~ bezpośredniośc:ią pisze a-utorka. o swojej prarcy, wielok.ro-1nych wizytacjach w t2renrie poJczas ludowych uro'czystoś-ci i pioczołQwitych sharaniach nad przeni'C'Slieniem form 01'Yg!nalnych do ze~połu, Nieco ;inaczej dochodzi do spuścizny tanecznej plemion :poludniowD-<:lfrykańskich prof. John Blacking. Jego zainteresowanie tańcem zrodzilo slię wtórnie, jako uzupełnieni'e studiówetnomuzykologicznych. Przytoczone ob"erwacje są wszakże bardzo ,ciekawe z uwagi na podkreślenie rołi społecznej tańca oraz aktL;alnie -za'chodzących przemian na !przestrzeni dwudziestu lat prowadzonych przez -autora badań. Obszern,e op.ra,cowanie .p_rof. Blackinga, zaopatrzone fotografiami i zapisami tań,ców metodą Benesha, stanowi lis,toini'2 poważony przyczynek do poznania kultury ta.necZlnej SZJc.zoC'pu Venda. Na zakońcZJenie drugiego woluminu "Dance Studies" zamiesz-czone zo&taly jeszcze dwa artykuły, powraoające do zagadnienia notacji tańca mdodq Labana-Knusta. Doc. Lange wYJPowiada się na temalt uniwersalnych cech tcj notacji. Ingebo-rg Baior-F-r:a,cnger pTzytacza szczegółowe -sp!'awozdaJnie z kongresu f.olklorystów, który odbył siG w 1957 T-oku w Dl'eźnlie. PodcZ<ls tego kO_'l-gres;l 0::1b~'tego ponad 20 lat ,lelmu, na którym po·śród grom,a około s'Z'cśćdzi,esię'ciu s'p~'cjalistów z różnych krajów ,obecny był rówIT1Jioeż ,prof. AlbI'eoclht K,nust, ~odjęto uchwały o zalecerniu kinern.a:to'graf,ii do badań ,i dokumentacji tańców ludowych jako H;,;jbardziej obieMywnej .i uniwersalnej metody notacji ruchu. Delegatami z Polski byli prof. .Ja.nina Str;'Jembo'Sz, doc. Ma,rian Sobieski j do,c, Rordcryk Lange, W świetle 'powyższych wy~owi-ed2Ji podjęta 'p;rze:z naszego rodaka 'inicjar1.ywa wyd:awa,nLa serii "Dam'ce Studies" ma do'Spc!nienri,a bardzo waiJną rolę w -upowszc'chni·a,nilu TIDwy-ehO:Sliąglnięć wiedzy O>tańcu. Towaorzy.szy jej ·inna SoNia ZoCszytów z dokumentalnymi mateniała.mi tań,ców ludowych Z<l'pbanych w k!incmatorgmm_a.ch. J;ako- pierwszy zeszyt 'uk,azaly się Tańce kujawskie doc. dra Ro~ dE,ryka Lange. Maria Mi-chaił Arnaudov, Studii vyrchu ss. 351, t. II, Sof,ila 1972, ss. 464 . .Folklor byLgarskite SloVvlian połudnliowyah obredi Legendi, Drabecka t. I, Sofia 1971, WCląZ z-askakuje badaczy swą orY'ginalnos'Cią li epika ludowa, jak również i inne rodzaje li gatunki .lwÓTazości 'ludow,ej, ZJnajdują coraz lJ-czniejsZJCgPO,floO badaczy, W <po:róW'l1Jall1.~U ze serbską rtwór-czością ludową, fl()1klor bu!,g.a,rskii ""lSz,edł na i boga'C'twem. PołudniowO'sł,owiańJslka liryk'a �Recenzje 313, warsztaty naukowe ·stosunkowo późno, bo dopiefio po wyzwoleniiu kraju s'pod jarzma tmeckiego (1878). Odtąd lI1Iie'słabną zailIlter,esowaniJa bada'czy bułga;rską epiką i liryką ludową or,az P000st,alynnii ,gatunkami ,i r,oozaja.mi literatury ustnej. Szczególnie dużo zasług w r;opula1ryzacj!j tego nicwyczerpanego sk,a'rbiU kultuJ"Y łudowej ma nestor folklorystyki bułgarskiej, iProfesor Michaił Arnaudow, który w roku 1978 ukotJ'czył 100 lat. J.ego m:1Tiaż z a:.od21imąłiteraturą ludową zawarty w mkdo/Ści nic (siabł, ,mie przestają bClWli'cmwy,chodzić 's'pod jego pióiJ.1awalI"t'C5ciawe prace ·cdkrywaj,)ce wiele tajemnic :minionych epok, za'Wiarty'c.h 'W bogatym folklorze. Arnaudow jest kolt1'sekwentnym kOlntynuatowm dz.iełaswego profLsora Iwana Sz,isz:manowa, z.uloż)"oi'ela folklor ys'tyki· bulgarski,ej. Zau.nter'C'sow.ania Af'n,,'udowa są ws<cE>chstro'nne.J·est 01Il ZJn.rów.no świetny.m Z!nawcą bułgm:sI,icj lite'['.atury artystycZJnej, jak rówlnież i twór,czości ludowej. W-iele z jego 1JraC napisanych przed I wojną śW1iatową oraz w okresie międzywojennym nie ut;'acilo swej <:lktualności i służy badacZJOm f(tlkloru bulgar,skiego jak,o oOenna lektura. Zawarty w I tomie omawi.arnej pracy materiał po raz pi-e.rwszy ukazał się na łamach ·o'rganu Bułgarskiej Ak,a:demii Nauk "Spisane na By1garsk'ata AJk13dE'mija na N:au~,it(;" (t. IV z 19121'. oraz t. XIV z 1917 r.). M'aterrj'ały n:atomia!St omawianego t. II oglosZ'One zostały w 1920 1'. na łam·a·ch XXXIV tomu serii Bułg".rskiej Akademii Nauk "Sbol1nik za Na.roo·ni Um()Jtworenij,a li Narodop'~'S". Po raz drugi ta 'os.tat'łl~"1-p:r.a,oaukaz:alaslię w Sofii w 1922 r. Bo pół wieku d>o>cZJekała siE; cna trzecirc'go wydania. Jak podkrreśl.a sam autor w krótkli,m wstęplie. pracat:a byla już n.adk,o,śoią bibliografioczną i z tego ,powodu .przyg,otował on nowe jej wyda'l1lie. Arnaudow nie zmi,e-nił treści, a !pewne uZJupe~niel1lia·i [Oprawki umieś,clił w komc"!1,tarza-oh.W.spom.iJn.a,że ozęść z tegiO mater.iału dotyczącego kolE;d i wio'scrunych pi'eśni obrzędowych weszła do IV 'i V tomu zbio.ru Eylgarsko narodno t worc::estwo, wydanergo, jak wiadomo, w 13 tomach p.rzez wydawn'ictwo soJijlsk.ie "Bylgarski Pisat'el" w l,ata'ch 1961 - 19-62. Jedyni'e rozpraw:! o "Ncstinarach", która po raz pierwszy weszIa do jego ksliążkd Oezerci po u:dgarskija folklor, ZJCrstalalJlIieoouz~pełni'e.na. Arnaudow został wk~rn)"m zwolenniki·em J. Frazera, A V.an G.ennepa, A. Ha.rn<lcka, F. CUlmonta ,owz swego profesoIra Wundta. Nie zdradZlił starych szkół folklorystycznych ·po dziś dzień. Wpraoacll jego p~'ZJepIatają 51ię t'eorie szkoły mitoi'og,icznej, hlis,t'orycz,ncj, an1'ropolo'gJicznej, psyc·hologiJcznej i migracyjno-porównawczej. Wlidać to i 'W o:nawi.umy'c'h wołurmi:n.a0h. Autor kładzie główny naclisk nam.ity i legendy, prawie [l'i'e porusz·a stOlsunków Ispołeczny.ch, w r.amach któr:;oh powstał f.olklor bułgarsIki. Przed r;cwom.a laty MmaJudow był krytyk.owany za te·, iż poz;c~tał niewoLnikiocm 'swoich ;poglądów li nii·e 'UistosU'nlkQwałs.ię do nowych prądów naukowy.ch. Nie Z1mienił :on swOlich Ipo,głądów na Wliele spr.aw dotyczących s[:o·leczncj roli folkłoru bułgm'skiego (dodać rnałeży, że akadCll·n.ik Arn::udow bylprzezpewien czas :ministrem ośwlia,ty Bułgar:ti w oikre;;ie II wojllly światowej, kic::!y t~n kraj był ·satelitą Hitlera). T'om I omawia,nej prn:cy ·otwiera obszermes·tudi,um o "Nestim;a'l.'ac,h Tracji". Dotyczy ono stara::la w.nej trady'cji zachowanej 'W 'I:olud:n~oW1O-za.chrodrLiej Bułgarii _. 'chodzonia boso 'Po Iro.zżarwnych węglaeh. ,Obyczaj telll, oparty <O dzJiałania m::ll?Ji'cZll1e, znany j~.9t ,równLeż i 'u inlnyoh ludów. Autor (Jp.arł 'Się nie 'tylko. na informa,cja,ch pochodzącyoh z 1860 .r. i ma·teriałach późnJiejszych (lat 1875 - 1913), lecz zbudował swoją p~"acG na 'r;odstaWlie własnych badań terenowych prtbelplfO\vadzornych w latach 1914- 1919. W,edług nliegQ, do 1920 r. na ziemli'alch bułga'l.'skich nest~nany znachodz.ili się w 22 wioska·ch Bułgarui o .ll:aJsitępującyrrnskładzie· �314 Recenzje narodowym: 9 Wliosek z ludinością gr'ecką, 12 - z bułga'r'ską i l wieś z ludnośoią mi'eszaną bułgan;ką i grecką. Obyczaj ten, j'ak tWlierdzi autor, był początkowo u Bułgarów n iC'Zillł:n y, a 'P'Tiaktykow.any 1;ylkoprz,cz ludność ,grecką zamieszkałą w Buł.garii ,i ,od ll1Iiej oprZledQlstał'S'ię do fol,kJ.orubulognrskiego. AI'naudow 'szukG także par'aleli li u 'ilnlnych na.r:odów. POlZa slta'rożyt11ymi Grekami .przyVaeLa RZ)'lmiaon, Chiń'czyków, Hindusów, derw,~s'Zów z Azj>i Mni,ejszej, A.rabów Maroka i Algie-Pili, 'szamanów SY'b€l·)ii oraz Węgrów, wśród których także był znaIJy ta:nic'c bosymi nogami [:Q Yozża,rzc:nych węglach. K'ult mag~i z'Wliązany z t)"m makahrY0znyrrn 'obyczaj.em autm odnosi do y'c-Iugilipropa'go'wam'cj przez Za,ratustrę. NawiąZluje {)ID rówrui€ż do oid:powiedinli,ch'oby,czajów i Tytuałów związany'ch z kultem ognia w niek.tórych kr'aj,ach Afryk,i, Ameryku i Australii. Tak wię'c kwcstli,a IQckryóa ;pierwotnej o'j<czyzny tcgo obYCZJajuj,est ni,ełatwa. Om,awi,ane :n,asotępnie barwne 'olbyczaj.c Wli'osenne zajmuj'l zaszczytne miejSCe w folklorze bułgansldm, a ta'kże w twórcz,ości ludowej pozosLały'C'h SI,oWlian, Auto'r om,awi'a obycZJaje "d'odolskie", ,,'peperuda", "wypędzalnie smoka" i "German", tj. zamawi,anie deszczu. Obyczaje te I10ZJpatruje również na tle porównawczym z inny,mj luda1mi, podkreśl.ają'c przy t)'lm, że owe ,staro tradycje Buł,garów są śdś.]e zwiąw:ne z ,rdigijnym i kultowym dzk~dzictwem sąsliednich i bardziej oddalonych na'rodów, u których ZJa,mawiania .te wysU;pują. Obyczaj zażegnania suszy i zamawiania deszc.zu, ja'k wiadO'mo, jest znany wśród Indian Ameryki południowej Ij półnoQocm~j,Murzynów Afryki omz u tubylców Ausotralii i i'nnych pI€lmioU1 Dal1ek,iego Ws,chodu. Jest on związ,any z działani.ami magicznymi i il"lli'ej,est obcy ,i ,innym SI,owianam, :np. Rosj,anom, Fol.ak,om, Ukraińcom i Bi a}.o.rusLnJOim.Zbieracze utworów ludowych w Serbii, Ma,cedCinii, Czarnogórze i Rumunii także zapisali \Sporo tekstów 'pieśniowych towarzyszący'ch temu obyczajo,WL. Co do .Qbyczaju "GeT1mall1"(ZJnGnego u Rumunów pod nazwą "Kaloj,an"), Arnaud-ow .sądz'i, iż jest 'On pOZJostal-ośdą kultury dawnych Traków i Greków, a w,ięc od ni'ch odziedziczyl,i go 'póżniej Słowianie bałkańs,cy ,po osiedleniu się na nowych zi'emia<ch (VI - VII w.). Do takli,eg,o wni,osku doszedł autor na p<xlS1tawie r'ozmieszcz'eni.a geo,gr,af~czneg,o tego obyczaju - półnoona Bułgal1ia, północno-wsehodnoia Serbia oraz 'lJiemie Rumunii. "German" jesl figurką gl,jnianą 'Symbolizującą \Suszę. Figurkę tę lud WTZJucado rzeki i wierzy, że .tym SI]:O<Sobem Z1aż'egnaklęskę suszy ,i s'PQwoduj1euprag)n'ioll1y deszcz. Kol'ejn.a obrr'zędowa grupa ,pi'eśniow:a to utwory związ.ane ze świętem Enia '(Enjowd-en). Bogate gry i oby'czaje związ,ane z .tym świętem znane są również i u sąsiednich narodów słowiańskioch Serbów i Macedończyków. Iluslrują p'astare troadycje 'pogańskie (niektóre z 'I1iiochznane .są także i u innych narodów Półwy,s'pu Bałkańskiego - Grcków i Arumunów - zwłaszcza obyczaj zwany "klidon", mający na celu "odgadywanie przyszłości"). W t. II Am1a'udow omawia 'uzy oiekawe ZJa:gadnieni,a: 1. Gry i obyczaje zWliąZ2f11.eze świętami "kukeroi" lub "dżamalmi". Gry i oby,czaje prZJebierań,ców znap.e są także w PoIsce li w innych kraja,ch świ,ata. J'C1sltto k,a,rnawał ludowy, który poza chG'faklerem czy's'to zabawowym oflXlr·ty jesot także () bogate wi'erze-nia ludowe, podkł'adom których j,est ,malgia; 2. Gry "rus'alijsk!j'e", zachowane }c>dynie po dzi,eń dzi'Sli'ejszy w południo,wej Macedolt1Ji,i:na p6łnocyod Salonik, w okn;gu Gewgelii. N:iesłusZJ1lie gJry "rusa.lijsklie" Ar.n.audow z.aUcza do f'Ol,klo'r'u bułg'arskieg'O, bowiem są one t.am JlIieznane. Sporą część II t'omUZJajlIDuje rozpLl'awa Q "Zamurowanej niewieś'ci,e" opart.a m. in. o wła'S:ne .badaonia 'aUJ1:o·m,przeproOwadzcme na zj'erruia,ch bułgar'ski'Oh. A,r'naudow omawi,a oby'cZJaj,e ludow,e związa,ne z budową Imo,sltów i il!1rnych obri,ektów �315 Recenzje kcrnunah1y'ch ze składal1!i·ern ofiary lud zkJiej, by obiekt ,,się trzymał". Wi'erzenia ludowe :w'warte są w ·motywie znan'ej ball.ady O zamurowanej żonże budowniczego (majs'tra czy mur·a'rza). Motyw ten jesiłpowszecl1l1!ie zrrrany ni,e tylko wśród Bulgarów, lecz także 'u sąsi,edini'ch SłoWJLan Serbów, Ma'c1edO'ńczyków oraz w krajach niesIowliański,oh Grecji" Albanii, RU'rnuJlli,i, jak też i wśród Wcłochów mieszkających w Jugosławii, Bułgarii j Grecji. Jak wiadomo, jeden z najws.palll.i.al'Szych odpowi,edni'ków tej baUady ludowej ogłosił V'uk Kar.adzić. W odróimi,eniuod pozns,tałych Wallia:ntów, tekst seI'!bski j,est utwC'I'ern er;a,ckim opiewającym dramatycZJne przeżycLa królews~Lego rodu Mf\nj.avc,eviciów Vukasina, Uglesi i Grojki. Przytaczając wY'PowiedZJi ,innych bada<ezy poprzedników, Arnaudow wysuWiU hipotezę o grecK,i:m pochodzeni'u motywu t'ej ballady, który rr,iał r;osł·użyć potem jako wzór dla Ipozo,stały,ch SłowLan bałkańsk,ic:h. Twierdzenie Arnaudow,a o gr'eck,im .pochodzeni,u tej baHady jest jednak mało 'przekonywując.e. Nie t['zcbu zapomin.ać, iż motyw ten je:~rt znany róWU1;ieżi wśró-d innych narodów eu.r'Qpej:ski·ch, a więc jeg,o ojczyZJną (ffioż'e być kaidy kraj, w którym utwór ten jest popularny. Poza ba.gatymii materiala,mi zawartymi w omawianych pm·cach A-rmłUdowa, które ni,ewq,tpliwic sq ccnnym żródł-em dla badaczy folklo'r:u słowiańskiego, nie można nie za:sygnuEzować li uchybień. Poważnym ,manikamentern jest świadome zaoier'anli,e g'Dani,c narodowy'c'h i etlll.ograficz:nych ZJi,ern r;ołud>niowej Jugosła'wii, kt6re nieslusznie włącz:<! <:1-0Bułga:nii. Prz'€<ci,w~o temu lprzemawia odmienny język lud.noś,oi słowiańskiej za,mieszk1ująclej te ł1.·er,enyoraz odomien:na kult'U'T·a ludowa, powstala w irltrlych waJ"unkach hiLstory'cZJnyclhi s'połeczno-ek'onQ,mi'cznyoh n:ż bulgaJ'ska. Niewątlpbiwli'e uchybi,en:~a te pooważ'ają erudy,cję auotor;a, subiektywnie oceni'ając dorohek kulturowy południo'Wo-Zla'chooni'ch sąsiadów Bułgarii. Ponadto w omawianych pracach nic ,ma nawet wzmi,ankii 00 zlna,czeniu twórczości ludowej dla r,ozwQju język'a i lite:ratu.ry pięknej n'ar'odu bulgall:'Skueg'o,a przecież wiadomo, jak wielki wpływ wywa'rł folklor na życie k'ultuDO'WC kraju na przestrzeni długich wioków. Odrodwl1iie Bułgariri. .rozpoczęło się opóźmo, a twórczość ludo·wa .przyczyn,iła oSliędo powstawa'Illia .pli.erws·zyc:hpoot)'lcki,oh :i pT<nai.cz.ny,ch utworów liiemckich w XIX w. F,olkbor był i j'eS't nadal ion.s;piJmcjądłoa pisarzy, kompozytorów ,i artystów plastyków Bulga.riJi. Autor nie neguj'e twópczej roli prostego ludu, ale nie akcentuje, nie podkreśla lczynnilków społeocZJno-ekomomicznych, które bulga,rsk'i:rn utworom ludowy,m nadają treść rpOISltępOWą. Omawiana pozy,cja, mi,mo wspo,rnni:anych bmków, jest pmwdziwą kopall1!ią cennego lI11,ateriałudla badaczy folkloru bułgall"skiego. KoLe Simiczijew KUZlman Szaopka'r.ev, Izbrani deLa, ,t. I - V, SikOlpje 1976. W folk].Qłry~ty.ce słowi·ańskiej KUZJma:n Szapka'rew (1834 - 1909) zajmuje jedno z czołowy·ch ,miejsc. Długoletrui noauczyeci-eljęz)"ka maoedońs'kiego w róimyc:h ,mi'ast:Jch, a w ostatnich ła'ta,ch j.ego ży'ci,a urzędnik buł,gal'1s\k,iJ, maał okazję zapoZJ1lać SIę dobrze z kulturą ludową tych dwóc'h na'f1Odów sł'owiańskioeh. Zbierał mater1iały folklorylstyczJne etnograficzne przez 30 lat i wydał je z 'Wli'elkim lJI1udern w SQif~iw l!a,taoh 189,1 - 94. Piierwsze wydal1!i'e slld-ada się z 8 tomów. W:ię'kszość �316 Recenzje tych materiałów pochodzi z Ma'oedonili i tylko <część z Bul~a'fii,i (z okn;gów som, SamkQwa, gdme zbieracz mi,eszkał i 'pmoował po wy,emLgroWlUntiuz Macedonia). Zb,iór Szapk.arewa zawiera duż,o archaLcznych i l1li,eznanych u ,inny'ch ztieraczy tekstów 'plieśniowych oraz !bajek, 'przysłów, zagadek, wiorzeń i legend ludowych. FOlfl'adto Szapka:rew zbierał ma-teriały etno.gr.afi,czn.e do-iy'czące różnmodnyeh Qbrzędów, m2dycyny ludowej, kultury mater.i'alnej. Jego zbiór, wydany w stolicy B~ga.ri;j 13 lat po wyzwokmiu kraju spod jarzma tureckieg,o, byl przez długie lata .pmwdziwynTI białym krukiem. Z -tegO' też powodu SZla.pkarew rzadko był cytowany przez badaczy folkloru słoW!iat'lskiego. Drugie wydanie zbiorów pod 'redak,cją P,enra Din'ck,owa i Stojko Stojkowa u~azało ,~lię w Sofii w roku 1973,omawiane zaś trzeoie pod .redakcją TOIme Sazdowa w Skopje w roku 1976. Wydania bułgarskie .pierwsze i drugie nie różnią sił; co do 'treśoi. Drugie wydaruie zostało tylko dO'sto~'Owa'ne do wspókz,e~nej pisowni bułgarskiej, która, jak wiadcmo, uległa refolrmie po 9 IX 1944 r. Zamiast 8 tO'mówpi'C'rwsz,ego wydania, drugie sofijskie składa siG z cztereeh. 5-tomowe wydanie macedoń9kie ZlaW!iel~ajedyntie UtWOTYzebrane przez Szapkarewa lIla z,j·emi.ac'h macedońskich, a ;nic ma tu ,ma'leri,ałów bułgarsk,ich, które w pierwszyrrn i drugim wyda;niou wjmują piątą część za,~j.sów zbiClf<lcza, Pondto alfabet buj,g'ar:sk;i zamieruiono :na ma'cedoń'skJi. Tak samo wstQP, uwagi, ko:menta1'7.e zbieracza, przeznaczone dla odbi,or,cy bułgarski,ego ,i na,pisane w języku bułgarskiim, Sazdow .pl'zełożył na jGzyk ma'cedoń~ki. Omawliany zbió.r 'f.<Jlprzedza wstęp Sazdowa, w którym znajduj.emy znane dane biJografi<CZIfle o zbief0'c.z;u, ,iJnf.ormacj.e ,o j,eg,o pmcy, brak natemiast anaEzy utwa,rów zawa,ptyoh w tY'ch toma'ch. Wlidocznie Sazdow uważał za zbędne '1';'0daw<lć także Wli,a dom O'Ś Ci o s.posobi'e zapisywania, a .informatorach .i bajarzac,h oraz ś'piewakach ludowy·ch, gdyż o tym 'podawał sam zbieracz we w.stępie, któ" ry ni.cz,mlleni.ony wS'zedł do .omawianego z:biuI'u. SaZJdow ni'C'slusznie zarzuca zbierc,czowi, ż,e wydał ta,kż'e waria.nty niiektóryoh motywów występują'cy'ch w różnych regiGnaooh Ma,eedO!l1Jiti. Dla bada,czy bowiem jest nliesłycha>l1ie ważne rozmics:ocwnli'e iprZJestr:oen;ne wą1ków posiadają,cy'ch kilka odpowiedników. Na pods1aw,je i'ch geo'gJrajji<:ZJnej10kaliZlatcji, treś>ci, stylu, ś'f,odków a,rtystycwych, jGzyka itp. mOŻ'l1!aodkryć pierwotną oj'czyznę 'owy'oh utworów. Znane są trudnoścli, z jakimi bo.rykająsiiG bada'cze folk,j.Oirusłowiańskiego. by dotrz,cć do prototypów niektórych tekstów pieśn~owy<ch '.i bajkowych wy~tępujących na obs'zairze danego kraju lub i w ,inny'ch kraja·ch słow.iański<c·h. Sam Szapkan'w świ,ado:nie zbierał takie warianty, .gdyż uważał, ,iż będzie to pożyteczne dla przyszłych bada'czy. GI,osil ponadto, ż,e "po 20 l,aioaiohll1!ieZlOls'ta[]Ji'e iani 'połowa z tego, co można znalcżć dziś" (t. I, s. 54). Sam wliedział, iż zebrany przezeń ,mater~ał był przekazany w s'tanie "slUro'W)Om",'ale Ibył IprzekOll1'any,że w tej 'postaci będzi.2 ·on 'po.żyteczny "etnografom, ihis1>orykom, geog:nafom, £il,ologom i 'a.r'cheologom" (t. I, s. 78). Tom I poza W.StQPCll11 Soazdow,a i Szapka,rew.a zawiera 217 tekstów pieśniowych o isnot'aich nad.przyrodzon)'lch, W)'lstGPują'cych ZJarówno w li'ryc.e, jak też i w epice rudowej, tzw. sa!mowlila,ch (nr n.r 1 - 8), 'O s!mokaoh (:nlr 'nr 9 - 10). Ciekawy jest wątek 'o św. Jerz)'lm, przypomilIlają'cy motyw .polskliej bajki o 'smoku wC1welsokiJm.W t. I ZJawal'to także ObTzędowe prieŚini wcselne z ookrGgów Ochrydu, T;.kwesw, Kostur.a, Sztypu, KOlCzalllJi,Lerilna li Debra (:nr nr 108 - 202; 205 - 210). Zbie,ra'cz włą'ezył także ,S1erbskiiepi'eśI1Ji weselne z Prizrenu (nr nr 203 - 204). Ponadto w tomie tym zTIJalazły 9ię ['ÓWlllleZ4 obrzędow,e ,pieśni pogrzebowe z O'koEc DebI"a (nr Inlr all - 214), ,a !lakile dwile 'obrzędowe Ipi'cśn<ilazalrski'e (lIliI'nr 215, 217). �317 Recenzje Tom II zawiera 325 'Plesm epi-ckkh oraz hajduckich, wśród który·ch są oryginalne wątki, j'aki-ch ż-aden il1lny ze zbieraczy nLe zapisał i ni'e wydał. W t. III reprezentowane są ballady, pieśni Hiryczme oraz utwOlry hUimorystycZll1e. W t-omie tym lfóWll1icżz,nalazly 'Slię pircśTIliobrzędowo-kalendarzowe (nr nr 799 - !l08) Q,raz dwi'e hajduckie (nr nr 810, 811). Boza tym w to,mJi,etym zamj'ElszC7.onQdwie ·pi-eśni ludow.e w języku a.lb.ań'skim (n.r nr 825, 826), któDe zbieraczowi dostarczyi K. A. Małkow. Ciekawy jest cykl 89 dziecięcych maced<Jńskich pieśili zabawowych. BardZJO 'i-nteresująCe -mate,riały zawiier<l t. IV. ZUlJajdują się tu wiierzel1'i,a ludewe, za babony, Qhru;dy, zwyczaje ,i obyczaj'e oraz ,opisy strojów ludowych. Zabobony z'Upisane przez Szapkairewa są cennym żródłem do badań etnograficznych. Czytelnik dowi-aduj2 ,;ię np., że lud rmacedońSlkd otaczał troskliwą op1eką pc>łożn;i'cGi nowoTadka. Aby pomóc np. przy oj.ężk:~m .porodZJie, wy.staI1czylo, według wierzeń ludowych, r-ozpl-eść gwożdZliem warkocze niew~aS'ty olr-az tym gwożdzicm roZlpiąć wszystkie jej guziki, by 'poród był .lekki. Noworodek w pierwszych dnli'ach po ·porodzie powija!l1Y byl na cdwrócomyun si,ai-e, aby dzi,ecko był<J syte, nk pIak-ało itd. Dużą czc;ść materialów tego tomu 'st!anoWlią obrzędy, zwy'czaje i oby'czaje oraz zabobony związane z narodzinami dziecka, z weselem, z 'pogrzebem oraz ze świętami. Ponadto ZJnajdujemy tu także róiJne wierzeni'a Z1Wią'zane z za'wodami, ze snem, z 'prawem lud<JwY'monaz api'sy strojów ludowych (da1mskioh ~ męskii'ch). Ostatni V toOIIDzawi·er·a 245 bajek ma'cediońs'ki\'oh, 6 aabań~ich, 2 tUTeckie 01 az 7 wioskich. Tom zamyka 13 !'egend związanyoh z mi,astaJlrn li PoOlStac:iami h:storycznymi Ma,cedonii. Omawiany zbiór Szapkarewa slużyć bGdzi'e badacZiomnie tylko folkloa:u macedońskliego, locz i pozOIstalyoh Slowian, bowiem zawier<l utwory, w k,tórych z,awarto wide sta.r'odawl1y'ch zwy'czajów lioby'czajów oraz ,obrzędów ludowych, w wielu wypaldkac·h -p<J.si'adają,cychod:poWliednli'kJi'W l'iitelI'a.tlill'ZJeludowej sąsiednich Slow-ian. Zapisy Szapkarewa dostarczają -cennych ilTIfm1ma-cjdo ,kulturze spolecznej, <J 'przemianach życia ludu ma'cedońs;kiego na przestrzeni dlugli'ch wieków, który mimo wieloWJiekowej niewoli za-chował swój język i wspanriałe wątki utwo'rów ludowy,ch - poetycki'ch i pwza;j,cZJl'lyoh. Kote Simiczijew Dusko mitski Konstantino'v, Zdravko Hozinovski, Tuka e Makedonija. Narodni ko- pesni, Skopj.e 1970, 's's. 607. Ks!iążki z kr'ajów południowosłoWJiański\.ch dlQlcier<ająd.'o Polski rzoadk'o. Z tego 'powodu nowoś!oi wydawni'cze ty,ch kflajów są u nas albo nieznane, albo (co ks,t 'czGstY'm zjawiskiem) doci'erają Zie ZJna'cZJl'lY'm opóźmieni'em. T,ak się zda>rzyło i z <JIIDawi'anąksiążką. Na przełomie XIX '1 XX w. w llaloedo,ńsllciej 'poezji ustnej powstała !l1'OW.a grupa pieśni bohaterskii-oh, .poświęoona walkom !l1Jar-odowo-wyzw<Jl,eńczY'mtego narodu. Utwory te są lI'lIiez.na:nc'li sąsiednioh ludów slow1ański,eh - Serbów i Bułgarów, boWliem mają Clharoakter lokalny. W pieś111a'ch tYCih opiewalIle są czyny boha'tersikile ,po:zywódców rma'cedońskliego :powsta'niia, zVV1a1nego 'ilińdeńskim (2 VIII 1903 T.). Powstanie to miało, masowy ,charakter, jednak nie -,przyniosło wolnoś,oi na-rodowi, ponieważ polJTIogł,aTurkom ~nte'rwel1JCja zbrojna sąSliednlch. krajów - �318 Recenzje GrEcji, Bułgarii i SelI"bii'i.Nieco \późmiej, bo w ,latach 1912- 13, wybuchły kolejna I i II wojlna bałkań.ska, kJtórre doprowadziły do TO'zbi<H"11 Macedon.ii. W nowopowstałej syluacj,i cZylny bohaterskie 'llcz€'st'!lJików powstania ililndeńsktiego olŚwicc<:Jy d<po·gę n.aJ"'Od-owim·ac.ed,ooskirem'u walcząc'emu 'w trzech zaoolI'!a,ch. P.rzywódcy 'powstania i1irndeńskiego s·tali ;Slię ulubionymi boha,teromi :nowego ,cyklu pi,eśnli ludowych. Utwoxy te C'ioe.sząsię dużą {:opulaI'nośoią na ZJi€lmia·chmaccdońskuch. Pierwszytm zbieraczem, który ogłosił te:(.sty pieś'niowe opiewają'ce to powstanie, był Parl1'czroM!ichajło'W z miasta Sztyp (Panezo Mkhajłow, Bylgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofi,a 1924). Po II wojnie światowej Blaże KOIneski zredagował zbiór macedońskich pieśni ludowy'ch, WŚi'ód ktÓ'rychznalazła s'ię także grup" tek:s,tów macec1ońs'kiic'hor;i·ewiają'cych p,rzywódców tego powstania {BIaże KanEsk'i, Zbirka na makedonski narodni pesni, wt.oro izj,ani c, Skopje 1947). SPOlI"'O hlkri,ch tek,stów za:p1saTIoon:a f.estiwala·ch pieśni i tańców, które 'odbyły się w ma.sta'ch Bitola i Sztyp (Maked01J.ski na rodni pesni sobrani na festiwali/e wo Bitola i Sztyp, Skopj.e 1947). Duź.,o wątków -o powstaniu ilindeaskiJm znajdujemy w zbiorze Kosta CyI'HUSZanowa (Makedonski narodni pesni, Softia 1956), w zbio·r-· ku Paskala Paskalewskj,ego (Narodni pesni od Egejska Makedonija, Skopje 1959). VasUa Hadzi:manova, (Makedonski borbeni narodni pesni, Skopje 1960) i w zbiorze Nikołaja Kaufmana i Todo'l'a T'odorrowa (Narodni pesni ot jngozapadna Bylgarija. Pirinski kraj, t. I, Sofia 1967). W 1972 r. zbieracz Filip Kawajew także wydał zbiór pieśni poświęconych temu powstaniu (Smilewo slawno wogan gori, Bitola 1972). Omawiany zbiór zawiera wyłącznie pie9ni j~indeńskie. KsiąŻ!ka za'opatrzona jesl1; dwom,a wstępami: 1. Ruch narodowo-wyzwoleńczy lndn macedońskiego odbity w pieśniach Indowych pióra Duski KOl1Jstantinov,a i 2. Zdravki Boz.inovskJiego O motywach poezji Indowej poświęconej temu powstanin. Autorzy r;okus'ili si!; o przodsta wienie tej hcz.nej gpupy mace<}.ońskri·ch pieśni bO'ha·terski·ch, która wciąż się rozwija i wzbogaca !nowymi wątkami. We wstępach I:odane są informacje, skąd poohodzą zawarte pieśni ludowe. Z małymi wyjątkami teksty są nowe, ni-ezna.ne przedtem badaczom i zostały zanotowane dopiero po II wojnie światowej. Wlielu Fowsiańców jes-zcze żyło w latach 50-tych, kiedy zbieracze ma'ccdońs'cy wpisywali te utwory. Wśród bohaterskich i historycznych pieśni ludowych Słowian. ,południowych 'cykl poświęcony powstaniu 'iIindcńskicmu jest najobszernj'ej's.zy ,'t1!ajboga,tszy. W ·parnię·ei ludu wciąż są żywe wydarzenia his torYCZrllo2 związ:ane z tym <powstantem. W omawianym zbiorze zawarto tek:sty zebrane na terenach calej Ma-cedonii po II wojnie światowej. D. Konstant'inow i Z. Bozinows~i ułożyli teksty pieśniowe' tematycilntie związa!l1.e z bohateram1/i - .przywód.cami tego powst.ania. Do pierwszej grupy weszły pi.eśni 'Opiew:ająoae ideologów i o-rganizatorów pow.sbania Goce De1rczewa, Jane SandańskiegoO, Dam'e Grujewa ,i in. (26 utwo.rów). Potem mamy teksty .pieŚrll;ioOwe opiewające czyny bohaterskie powstań'ców - mężczyzn, kobi'et, goń-ców 'powstan;ia :i 'sta'r<szyeh os-ób. Są także wątki ukazują,ce oi,erpienia Ma,cedończyków uwięzionych !przez Turków. Osobną gw'PC; stanowią pieśni opo-· wiadające .o wake ochotników z :inU'loY'ch krajów (Bułg,arów, Włochów). Ponadto z.najdujemy utWOTY o krewnyeh pows:tań'ców, 00 wro.ga·ch ludu ma,cedońsrkiego i () zdrajcaoh. KS'iążka j-e!st pierwszą tego :rodZJaju ,pozycją zawierającą ,p:Le9t11i rewolucyjne powstani.a ojlindeńskiego, -pochodzą-ee ile wszysl1:kich regjionów Macedomi-i. Jest to niewąt!pIiwie bardzo Ipożyteczna lektura dla badaczy folkloru macedońskiego. zwłaszcZJa utworów o walkoach [);a.roo'owo-wyzwoleń'czych te-go nieIicz.n.e.gQ ludu �Recenzje Slowiańszczyzmy poludnjowej. W,iadouno, ile ipOwstla.ńcy iHndeńS'Cy \Swoim boha-terstwem za.chwyciLi ,całą Eur'Opę, uzyskując p'Opalrcj.e 'postępowY'oh sił O'r'az 'SY'mpatię narodu polskiego i .innych Słowian.. W sZe.fegaoh powls;t.ańców ilindeńskich zna.leź1,is'ię również Folacy i Rosja!l1>i,e.P.o.l'ska pras'a :informowała obszernJie l() ;:owstaniu ilumdeńskim, które dla na,rodu ma'c·edońskiJego było ważnym wydarzeni:em •. grlyż zmobihzowalo 'slily patri'Oty,czne w dalszej wake o 'uzyska,nrie wolll1Oślcii niepodlegloś,ci. Wlaśnie pieśni zawarte w omawian)'lm zbiorze oddają w pełni atmo-· sferę tamty,ch czasów ·oraz ·n.as.trooje i dążno·śoi ludu do swej państwowości. Kole Va,rv.a.ra Adrianowa-Pieriet,c, grad 1974, ss. 172. Drievnierusskaja litieratura Simiczijew folklor, Lenin- Wzajemne wpływyliteratull'Y ustnej i piqkmej zawsze kus'iły bada'ezy. Różne sa wyglaszarK~ na ten tama,t poglądy. Ni'ektórzy nip. wud:zą jed:nostronny wpływ literatury arty'sty,cZJnej na ,Literaturę l'UGoowąi uważają, iż t,a oSltah1lia utorowała scbie dr·ogG i rozwijała s'iq dzi<;k.i 'utworom literackim. Inl1li natom'iast (i ·to więk,zość br,daczy LitC'ratury i' f.olkl()1r:uSlo'wian) reprezentują sluszny pogląd o zdccydowanym wpływie utwo,rów ludowy'ch :na uksz,tałtowanLe języków 'i litell'atury pisanej. O wzaj.em;ny·ch wpływach liter:atury i folkloru Tosyjsk,iego> !można Iffi·ówić cd powstania 'piśmiennictwa na Rusi {,ok'oło 988 IT.), Odtąd obserwuj.e ;się stałe przen:kan.i·e elementów i wzorów w obydwóch illltemturaah - pisarnej ~ ludowej, jakkGlwi'ek f.olkJ,or r'osyjski, lak jak ,i Słowi,a,n bałkańskkh, w mni·ejsz)'lm st'o·pni'l' k0rzystal z wzorów lit0.Tackich, Tym wzajemnym wplywom poświęcona jest omaw'ia'nra książka Va,rvwry Adriancwej-FieTietc (1883 - 1972), Autorka omawia okres XI - XVIII w., który jest niesłychanie ciekawy w dziejach kulturowy;ch tego wielkieg·o ,n-a:rodu slowiallskiego. W Rosji, jak wi,adomo, przez dlugie wieki dnminowały w piśmiennictwie motywy o treści historyczno-krcmikar'ski'ej :i mOlTalistyczmej. Jednak, by 'P,rze-· mówić do odb.ior'c6w, pis'arze rosyj.s·cy musieli dostosować swoją twórczość d<J wu',.;nków :;l'.cle::znc-poi;itycz,nych i ICZC;a uciekali się do wzorów zaczer"n.iętych z folkloru. Pierwsze ].,race nieżyją'cej już Adrianowej-Pier'i'etc uk'az,ałysię w 1907 If. i odtąd w C'iągLl 65 laŁ wyszło sped jej 'pióTa wiele wartc-ś>CIiowychi oiekawy'c.h rozpraw dotyczących wzajemnych wpływów twórcwści ludowej i rosyjskiej 'lHeratury ,pięknej, Zaga:!nienie to 'przyciągalo i przyciąga uwagę fol,kJ.orystów li .historyków liicratury, ponieważ z,nnjdujemy tu dwa świa,to;poglądy. Często pisa'rz O>~'azrosyjski baj.a.rz li śpiewak ludowy repreren-oowaE identy'czne poglądy w wLelu sprawech, le,cz 'nic z,awsze poglądy te były Gdbite w UJtwornch, .gdyż rpisarze byli kQntroi'owani przez admini'strację f.eudałów li ,hierarchię kleru 'l'osyjskiegD, a w,ięc niC' mogli wyrażać swobodnie swoich myśli. Utwór ludowy nait·omiast nie jo.'st ,cenzurowany i jego autor moile swobordm·Le.gl'osić 'Po,glądy ~udru i jego stosune), wobec wl<.:dców 'i dos,tojn·j,ków 'cerkIi'ewm)'lch. Różni·ce więc, j,ak słus:zinlie pordkreślaautork.a omawiia:nej książkli, wynikiały z niejedrnakowego podejścia pi'sarza i pieśniarza ludowe.go czy baja.rza -do "hist'oll'yczmej .rzeczywistości", z 'czeg.o wynika, iż byla różna ich oc~na "wyda.rreń li pos,taci ,hii.stOlTyczny'ch".ZagadIlJi,eni1a �320 Recenzje urtysty'='e!}o odbi,eia żyClia w obydwóch uiwo'ra'ch Q·r,az metody, przy pomocy których były realinowalllre owe zargadni'ClTI'ia,również rprZJebiegaly po odmiennych torach. Właśnie na te sprawy aut()lrk'a poł'Ożyła sncZJególny nadsk. Książka zaw:~e-r,a n.astępują'ce il'OZJdZ'iały:1. Lilteratura staro.ruska 'i folklor, 2. IJiterotura historyczna XI - początku XV w. i poezja ludowa, 3. P.owieś,ci historyczne XVII w. ·01 twórczość ludowa, 4. Sł·owo o wy,prawie Igora i poczja uslma, 5. U źródeł sa'tyTy rosyjskiej, 6. Z historii przysło.wia rosyjskie~o i 7. Trcś'ci folkJ.orystY'ezne 'rodzajów wierszowanych XVIIIw. Pr'ace te były .o,glosZJOneprzez :aui<CtTkę jako samodzielne rozprawy i artykuły w latRch 19'34 - 1954. Adri.anowa-Pieriet.e ll1ie om~ll1ęła talkże stolsunku ludu rosyjskie~o do religii .chrześ·c'ijań'skliej podkreślając, że wdroż'elni·e Iffiorolno-fil>ozoficzncj te'o,ri·i prawo'S ł;:.W1I1 ej w śWliadomość człowiek,a opieralo się na Rusi na ideologii ideałów panujących warstw, że w rzeczywistoki sto'sunki te ·różniły siG diarnetralnJie od tych, które wyr,aŻiala twór,cZ1Q'śćludowa. W<€dłougautopki, zamiaSlt aktywnY'ch boha,terów bajk,i i ·eposu ludcowago, 'którzy mogli pomóc wl.asnemu narodowi, by r;okonał przeszkody, r'Cligia potrzebowała biernych "dobroczyńców", "po'ko.rnych i pc'Słus.znych walii bOlskiej li władcom" (s. 8). Na pewno takie były zamierz{~nia hierarchii cerkiewnej oraz władców feudalnych Rosji (zresZJtą nie tylko w tym kraju), jednak nie należy całk'owicie negować w:pływów religii 'chrz;eścijlańskiej na twórczość lu<iową. Omaw.i'ając związki ,epiki ludowej z kroTIiikarstw.cm J'osyj-skim, Adrianowa-Pienidc pOipi-eI'aZJdani'CZlTIancgobadacza HJlsyjskiego D. Lkhaczowa, a mianowicie, że epika ludow.a "zlewal.a siG" dwa 'razy do la'topli.S1aJ'st\\."U rosyjskiego w XI i XV w. Owa ści'sla zależność ty'ch dwóch 'Todmjów Eteratury ludowej i piGknej wyniikała z faktu, ŻiCodbito w nii(jh ,;ogólnonarodowc interesy". Nawiązują'c do litem tury historycznej XI ~ 'poczqtku XV w. autorka widzi różniee w spos'ob>ie wymżall1d.a i prz;ckazY'warnia tematyki zawartej w utworach histlOrycZlTIy,ch'i w bylinach. Wyni~a to z faktu, iż ,roLa ·człowieka była różni,c oceniana prZJez hJi,sto'l'yków ,i 'Pieśniarzy ludowych. Uważa, że ·do 'Stmroruski,ch oj:owiadań historycZITI'YohXI w. zostały j:TZJeni'es'io.nebez zmian tematy i motywy bq,dź kż środkialrtys,tyczne z literatury ludowej 'i że czas.em były one odpowiednno przez pisarza przeTa,biane, w zależności od j.ego świ.atopoglądu. Tak f;.armopoezja ludowa oswajała metodę piśmiennictwa, a wydarzenia historyczne lud traktował wodług własnych kryteriów. Autorka pGdk'reśl-a taJkże ś·aisły związek Słowa o wyprawie Igora z litenaturą ludową. SłuszlI1Jie twierdzi, 'iż w okresie gdy latopis prZJeksntalcał się w baroziej lub mniej kook:retne opowi,ada-l1Ji,eo wspó!czesmych kronikarzowi wydarzenia'ch, to ,począwszy od XII w. do kr·onikarstwa rosyjskiego dcstawały Slię ",cale podania ludowe" traktowane prrez kron:i,ka'rzy jako ź'ródła hi5toryczne (s. 43). MilaIo to Irni'ejlsl0esncnególnlie w okresie narzuconego Il1l3l!'Gdowi rC'lsyjskli'emu jarzma prz,ez T'altarpów i Mongołów. Fodobnie jak u Słowian połudl1'liowyc'h podczas najaZJdu tUT'EJcmiego,li Rosj'an we wspomnianym okr'csie "Iegenda ludowa wzbogaooała literatu['ę opowi'adarui,ami ·reaListy;cnnymi o powstaniaoh przeoiwko 'UciSlkowi :ta;tarr-sk'ich»baskaków«, o męimej obpolt1ie mia'st prneciwko oddzia{'Om tatla.pskJim,a tarkże ,o konf1iktaoh kJs~ążąt IPCLsyjsk!i'ch, 'pośród któ.rych byli i tacy, którzy szukal!.i w tej w:alce IpOlmocyu władców tataJrskich" ('s. 53). Aidriall1owa-Fi,erietc omawila wzajemne wpływy wszystki'ch gatunków i roo:mjów liIter.aCik,i,chi ustJnY'ch. Niewą;bpliiwie większy, jak już wspomnlialno, był zawsZle wpływ Hteretury ludowej, :która wzbo.ga:c;ał'a utwory hi,sli<ory'czneli po'etyckie me tylko element'a!mi, lecz italkŻJewWlTa·mi·aDtystycnnymi i :motywalll'i, przede wszy: stkiirn zaś zapożY'CZlałalim żywego języka ludu, k,tÓTy powoli wypierał skostniały �321 Recenzje jE;zyk sb,roruski. Tu ~'ola folkloru rosyjskiego okazała 'się 1Bk wielka, że literatura plękna po dziś dzień cZC'I'piez utworów ludowych. Ciekawe są sposiTzeżcni,a autorki doty'czące elementów satyry ludowej, która wywarła duży wpływ na pisarzy :ro'syjskkh. Literatura rosyjska, począwszy od XVII w., wwruj'1C siG na sa'tyrze ludowej, ukształtowala s'obie nowy model krytycznej oceny ,istniejących stosunków społeczmych. Rosyjskie utwory li,tera'ckie XVIII, XIX i XX w. świadczą wymownie, jak trwały był ten ,most prz,erzJUtów z arsenału bogatej twól'cz,ości ludowej. Potwierdza to omawiana ks'iążka, która v-i sposób lda,rowny te wpływy ujawnia. Mniej więcej w .s:po,sóbanalogi,czny układały się wplywy w lit'l'Taturze i folklorze wszystkiich Słowian i pod tym względem ksi'1żka Adnianowej-Pie'riek może służyć także badaczom twórczości i 1i:teratury pisanej poz,o'stałych Sł'owian. Kole Laograjika simmikta gimnasiu Agiu Nikolau Kritis. Epimelia Simiczijew Andrea Logaki, z. I, ss. 46, z. II, ss. 48, Agios' Nikolaos 1974. Omawiane zbiorki pod redakcją Andreasa Lo gaillisa, nauczyóela gimnazjum m. AgiO's Niko.]aos 'na Krecie, dostarczają badaczo'm :ciekawegomatedału, zebranego przez uczniów tego gimnazjum. W krótkich wstępa'ch Joanisa Epitropaklsa, dyrektoraszkoly i wspomnianego Logak'i'sa, podkreślane jes,t znaczen~e utworów ludowych dla poznonia kultury nar'odowej. Zbieranie utworów ludowych przez uczniów nie jest zjawi'skiem nowym w folklorysty,ce. Wiadomo np., że w drugiej połowie min'ionego wieku Bułgar Petar Draganow, nauczyciel gimnazjum w Salonikach, poleoił sWQiimuczni'om pochodzącym z różnych zakątków Macedoni'i, aby podczas waka,cji i ferii zbierali na terenach swoich rodzimych miast i wios,ek utwory ludowe. Zebrane materiały Draganow wydał w 'roku 1894 w Petersburgu pt. Makedonsko-slawjanskij sbornik. Podobnie postąpił inny nauczyciel tegoż gimnazjum, pochodzący z miasta Well'S, pMniejszy profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany badacz macedońskliej kultury duchowej, Dymitr Matow, który wydal zapisy t.ekstów pieśniowych zebranych przez jego uczniów macedońskich. Nasuwa SliGwięc pytanie, 'czy to dobrze czy źle, że angażuje się do zbierania materiałów folklo.rysty'czmych uczniów? Na pewno taka :akcja ma swoje dobre strony, gdyż wzbudza u młodZlieży zaintc:resowan'ie twórczością ludową; z drugiej Z2Ś strony mogą wyniknąć uzasadnione z,a:rzuty z tej racji, iż ich zapisy nie zawsze odpowiadają wymogom nauki, nie są bowiem pozbawione błędów i uchybień. Teksty hteratury ludowej zapisywalne prZ!ez :niedoświadcwne o'soby poddawane S'1 zwykle krytyce, }akkolWliek często wśród ty,ch zapisów trafiają slię bardzo wartościowe i o,ryginalne utwo.ry ludowe. Omawialn:e zbiorki także nie uniknęły tych braków. Da się zauważyć niedozwolone "wygładzanie" S'pecyfi'cznej gwary wyspy Krety i "dopa'sowywanie" jej do literackiego języka greckiego. Jest to manka,ment poważmy, bowiem taki utwór ludowy przestaje być utworem autentyczmym, gdyż nie przek:azuje niualnsów dialektów i gwa.r lokalnyeh torenów skąd pochodzi. Andrea's Logak'is, który zredagował oba omaWli,ane zbiorki nie podaje, czy dał jakiekolwiek wskazówki swoim uczmiom i czy sprawdzał i:ch zaJpisy. Jednak takiej kontroli chyba nie było, ,co widać choVi 21 "Lud" - tom 63 �322 Recenzje ciażby zagłoszonych tekstów, poddanych "retuszowaniu" językowemu. Czyteln,ik chciał także wiedZ'ieć o iniorrrrllatolJ:.a'Oh :i ś.piewak,aClh owz oD baj,alJ'z'fl'chludo'wych, jak róW!I1!ież,o :nloG'i'Cli'elach tY'ch utworów (kiedy i od kogo nauczyli s'ię tych tekstów, bliższe infQlfmacje o gen.ezie nieMóry;oh utworów itd.). Niestety, 'równioCŻIna te py!.anm 'czy,teoJ.n1k :nie znajduje oo-r;owiedzi. Tak samo Loga'k,i:s:nie podaje, czy uczniovI,ie wpisywali teksty tyLko w J'odZliln1nY'oh wsiach li rnia:staoch,'czy i w ,innych mj·ejs<co'wośc1a,ch.Sądzić w,slwikże należy, i,ż ogra:ni'czah się raczej do wio'sek i miast, skąd poC'hodzili. Mimo tyc,h braków ImateJriał ZJawa,rty w obydwóch książoczkaeh jest ciekawy dla bada,czy ws;półczesneg,o starnu folklo:I1u 19r,eekioegowyspy K!rety, bowi'em spor,a część tekstów uj'rzala świa!tlo dzienne właśnd!e dzięki młodym zbiefla'czom. Omawiane zbiorki są więc świadectwem, liż foLklor tej wyspy nie wygasł, że żyje nadal. Pierwszy zbiorek 'Zlawie['łapi,eśni hi1sto'rycZJn'e(nr 1 - 8), legendy (w hczbie 12), 74 'Plfzysłowi,a or.az 20 wi,erzeń ludowych 00 za,pobiegall1JiuIOhorobom i gojenliu mn. W drugim Zlbioll''kuZlna-Lazłys,ię Ikolędy (jeden utwór), jedrna .picśiJ pogrzebowa, 16 'PieŚll1imilo'Sll1y'oh,dWi'e pieśni weSlelne, joeden tel<,s,tpieśniowy o omi,gnm1:tach zarobkowych, a w 1'0'ZJdZli,a,liku pt. Romaźtości zawarto różnomk'i,e ,gatunki ,i il'odzaje literatury ludowej, takie, jak: dzialania m:agiczd1e, reeepty z medycyny ludowej, f.clkło:r dziecięcy, w.gadki, pieśni humorystyczne, pieśni weselne, lcgendy ludowe 00 Św. J,erz)'lm o.raz pod.all1.iao cie:r,pkn'ha'c·h l'udu 'Poocz,a<spanowanl·.a Tu.rków. Pieśni historyczne ipo,świę·cone są walk'om narodowo-wyzwoleiJczym 'przeciwkO' Turkom. Jedyny utwór epli·cki o treści fantastycznej 'Pt. Uzbrojony, opiewający anolJ1'i1mowe!!!obah-a,tera, przY'P()lITJIinaZIll.any motyw z~.oc'kiego ludowego eT:OSu bohaterskiego cyklu Digenisa Akritisa, który walczył m. in. i ze śmier'cią. Tu "Uzbr'ojocIl1Y"stanął także do walkiZJa;paśIlli'cZJejze ś'lnleDcią na "żelazmym gównie" .. Jakkolwiek jouna:k ów ,idziewięć razy powaNł &miorć", jednak oslatecvnie uległ jej i wst,ał Ipo'kOil1iany. W odróżn'ie:niu cd epiki ludowej Sł,owian ;południ·owyoh, w której o,piewane są pos:ta'cie i wydarzenia dawne, bohater.skJie pi,eśni ludowe tego r'eg·i·GlnuGrecji poświęcone są zJna'cZJll'ienowszym czatSom. Ponadto zasadnicza J'óżnica w twórczośd ludowej Słowi'an bałkJańsik!i{Jhi Greków 'polega na tym, że na wyspie Kreci'e brak pieśn:iobrzędowych. POZJatym w tek1sty ludowe omawianych zbio,rków wpleci'one .są elementy reLigijne, świadczące o siLnym wpływie 'ccrkwi prawosławnej na kulturę duohową, w f'oll'kloOfZJe :ilaś Sloowilan zadLUnaj'skich wpływy religii chrześcijańskiej sąo wiele 'Slahsze. Dość popula'I"'ne na Krecie .są bau'lady. W ,omawianych zbiorka,ch Zinal.azly s'iG aż t.rzy warianty ba1J.ady ludowej pt. Matka morderczyni. Wątek te'n oc;nuty jest l1a zdradzie. Wy:r'odl1lam'atk'azabija wł,aSlllcgo syna, k'tóry w!st,ał ją z kochankie:n. Aby mogla zaialić śl,ady mou.'du, ni.ezawahał,a siG :postąpić jak kalnibal. Oialo zabjtego syna upiekła 'i 'podała na obiad mężowi. Pieśniarz ludowy przedstawił miłość ojca w sposób 'orygiTIJał.ny. "Pie'cZJeiJ" 'Plfzemawi:a do oj'ca: "Jeżeli jesleś psem, to zjc.x1zmlJ1ie i ,nie zo'Stawhaj kęsk,a./ JeśLi zaś j·esieś m'Ciumaj'cem, 'pochyl .-;iG i pocałuj mnie". Oczywiście matk.a-mo.rderczyni nie uniknęł,a zasłużonej kary - mąż zabija ją. W ,p'ierw,szY'm utWOI!'7Je,ZJapi'Sall1ym'P'rzez uczn.iia Nikol·a,oiS,aPawlakisa od 65-I,etll1iej M.aru:iPa;nagjota'kis, zamordowany :syn nazywa !'liGK'OInstantinos (l, s. 2223), w d1'ugim, z,a'piisan)l1mcd llrell1YGr.igc[':a'kti.slat 75 .prECZuCZJrJiiaGeorgios.a Tawlase, zaobi,tysyn moa na imię Jm'lis, ·a w trzedim wa;riancie ze wsi P.pina, za-.not'owanym prZJez uczelJ1nicę Ma:rię BpisilooJpa<kis,od ,gO-'letmiej sta.ruszki Zambii Frandzdakis, z;amv'rdowany syn rówlJ1'ieżl1JOsiimię Jan:ios. W pierwszym utwolrze mąż odniósł �Recenzje 323 głowę zabitej przezeń ż,()lnydo młynarza, by ją "zmełł", w 'drug~m wariancie zaniósł §,ci<;tą głowę jako "preZJe.nt" t'eśdowej, a w t'rzecim tekście, który jest rn1eco krótszy, 'po usłyszcmi'u gł,osu syna "z ialerz.a", wydągnął nóż "ze llrebr;ruejpoc,hwy" i "przeciął 'szyję" żony. Motyw tej ballady jes,t z:n3ny irówni'eż w bułga,rskim i ma,cedońskimeposie boha,terskim. Tu tmgcdia wydarzył,a się w zamku królewic2Ja Ma;rkia, którego syn zostaje zahHy przez własną matkę z obawy, że ,poWli'eswemu oj'cu, iż zastał ją z trzema jancZJarami ("Sboirn:ik za Narodnli Umotworenija", t. XVI - XVII, Sofi.a 1900, s'. 159 - 161). T.ruO:ruow tym wypadku odkryć oj'czyz:nę .pierwotnego motywu tej bal1ady. W 'omawi,any'ch zbiorkach l11'iez.abrakło wątków poświęoolnych życiu marynany, bowiem zawód ten jest ba'rdzo Ipolpu].aTlllY wśród mi,eszkańców K~ety. Ciekawa j(-st ballada ,opowiadająca ·0 śmierci ma,ryrr1arZia(1, ;s. 27 - 28), który ZJo'Stajepocho,wany nad brwl?Ji'em ;mOirza. J·og,o matka isiosir.a szuk,ając .go trafiły Ina je.go grób i przeklinają marski'e fale, które go uśmier,ciły. Wśród legend ludowy,ch związanych zniektórymi :miejscowościami wschodniej części wyspy znalazły się :taki'e,kJtóre odnoszą się do świętych. W jednej np. św. Jerzy zabija .groŹ!fllegopotwo'ra (1, s. 29 - 30), unJnym razem ten .9aJmświęty Zlmusz.a chłopa, by zwrócił rękojeść !sickiery zTobionej ze ściętego prZiezeń drzewa, które rcsło na podwórZiu cerkwi ws'i Chon,os koło LasithiQn. Nartomia'st św. Jan pTzeklął drapieżniki, 'PQnieważzabierały kury z 'Podwórza cerkwi św. Jm1Ja. W innej legendzie św. G:DzegO'rzmodLi s'ię do ikony św. Jana. W zbio~·k<lchty-ch zrnaJ.azły 'się również materiały zw.iązane z zabobonami ~ magią. Te właściwości grecki'ch utworów ludowych zbliżają je niejakJo do twórcwśd. ludowej Słowian 'P01udnJiowych. U Serbów, Macedończyków, Ohm'watów, CzalI'ncgćrców, HNcegowińców i Bułga,rów j·est wiele 'Utworów ludowych k'aktujących o dawnych wierzeniach w 'czary, ,o siłach nad'Pfzyrodwnych, 'istotaeh fa;ntastycznych i dzialaniach magicznych. W omawianych zaś zbiorkach, poza ,medycyną ludc>wą, opartą na ma·gii, jest zaledwie kilka poclańO'snutych na prastarych wierzeniach ~o.gańskjch o losi·e i przeznaczeniu, ustalony'ch dla noworodka przez istoty r.:ldprzyrodzone. Jak wśród Słowian bałkańskich, taki według tego wierzenia greckiego wróżba ta jest nieodwr.a'calna. Może być zasko,czeniem dla bada'czy 'istni'enie kolęd o treści świeckiej na wyspie Krecie, pOilieważ na pozostałych terenach Grecj.i kolędy są hymnami cerkiewr.ymi opowiadaj<.jcymi o narodzinach Chrystusa. Dzieci greckie 'odwiedzają w wigilie; chaty wicjskie lub domy dzielnicy n.i:asta,gdzi:e mieszkają, noszą'c szopkę "szałas". gdzie sit; urodzil Jews. Natomiast wśród 'prawosławnych Słowian południowych kolę'dy o·parle s-ą na 'obyczaja'ch i obrzęda'ch r;'ogańskich, a ich treść jest świecka. Bada'czc wi;dzą w f.olklorze tych Sł'owian ·po·z.os·talo·ściz ·obchodów święta Rzymian, tzw. Calendae, które, j.ak wiadomo, obchodzone było na początku miesiąca. Na uwagę zasługuje za'pis ze zbioru Lo,gakisa, zanotowany przez Mari<; .Mene.gakis. (II, s. 3 - 4), opowiadający o kolęd.ach śpiewa:ny'ch w dniu 1 maorca, jak to, miało k:edyś miejsce w W·cnocH, pod której panowalTi'empozostawała wyspa Kreta przez długi okres. Utwór ten wyrażnie świadczy Q wpływach Włc'chów. Porównując ten utwór grcc:d z kolQdami, zapisanymi dotąd na ziemia,ch Ma,cecloni'i, Serbii l Bułgarii, widać wyraź:nie duże podobień'stwo. I tu, jak wśród wspomni·anych Słowian połudn'iowych, kolc;dnicy składają życze:n'i1a go'spoda'rzom odwiedzanych d.:mów, by rok ,był urodzajny i s'Ziczęśliwy. Kolędy t'e 'Ol!ają c,harakter tYI:OWO agramy. Greek'l ;picśńwmyk,a wersot:reści religijnej: "Niech Ma,tka Boska i Chrystus pomogą wam", 'czego nie spotyka się w ko'lędach Słowian bałkańskich. �324 Recenzje Pieśni ,pogrZJebowe ,na Kif'ecie, w odróżnieniu od południowo-słowiańskich, wyk<mywane są dla 'słucihaczy, a nie są skierowane do .nieboszczykla. Jedyna pieśń pog:'zebowa zawarta w tych zbiol'kac'h (H,s. 5) odnorsi S1i~do j·akJi·egoś Georgi-osa. Utwór ,pooh-oelZliz miasta Ul's.i,thioJn i (lpowiada o żałobie, jaka oga11l1l;łaJ1Jietylko najbHższą r·odzi;nę zmarł'ego, lecz 'i przY1I"cdę. Mat-!m owego Gcorgi,osa płacze tak r~)Zpa<czl'iwi'e,ile "trawa więdła", a n'awet "płakały Ii'kony". Tak'i,c m;etafory są nieznane w pogrzebowych 'pieśnIiach Słowian ·południowy,ch. Pieśni weselne wyspy Krety ujawni.ają stosunki międzyludzkic-. W j.ednym utworze (II, s. 2'5- 26) jest ,mowa o złych sto sunklaoh mi~dzy teści'ową a synową. \Vesde to jest przedstawione w sposób .hyperbo.Jiczny, bo pannl; młodą "trzyma za pas ty,siąc 'sw.altów", jej "fartuch trzym'a trzysta ,osób", a jej "wark'C'cZJ~plc'aie czterdzicści dzi'ewcząt". Inny utwór weselny z'e wsi KrusLas {II, s. 26) przedstawia wesek w sposób alegOlI'y;czny. J.abłoń, która rosla w sadzli'c, uSlchła w dniu zaślubin dziewczyny. Na 'Pytanie dlacz.eg(l uschła, czy dl.atego, że zabrakło jej wo.dy, albo ż·e nie dbał o nią gospOO'arz, 'drzewko .o.dr;,owiad,a, ile uschło, gdyż w jego cieniu "palrka młod<ożeń,ców zawada związek małżeński". Ni·e wi.adomo, jaki zwią7.ek ma' tu śJub z jabł'cnią. Z weselllly'ch pieśni w)"l1Jika, że 11'iestl one związane z obrzędoamli, bmk w ·nd,ch elernern1ów magicznych, a dominują tyłko poj<;c.ia religijne, czego n,i,e ma w bej grupie utworów Słowian p<Jłudniowych, które - na'syconep<J:równa:niami i sy:mbola1mi - są ś,aiśle związane z bo'gatymi obrz<;dami lud·ov/ymi. W pieśni :np. zapisanej od 76-letJflJi.ejM.alrii Kl'ondzak'is ze wf:li Furni narrator prolsi, by "otwolTZyły się wrota ,c'erkwi i 'raju, by przyszli aniołowie i błogosławili pannę mł,odą" (II, s. 32),a w utw<Jlrz.e ze wsi AgioiS Nikolaos MClTabelu, zapif.a:nym od 82-letnd'ej Ma'Pll Kriootakis, lllJa weselu "zjawił 'si~ Jezus ·i ,ar;ostoło"'lie" (II, s. 34). W niektóryDh tekJsbach poruszane są wydarzeni,a z wieku XIV, w innych 7. okresu póżniej.9zego łącznie z II wojną śWlia.Lawą. Teksty pieśniowe z tego 'Obszaru Kr'ety ·pos'iard.ają wers 15 - 16-sylabowy, ,00 jest zjawLski€ll11 ba.rdZJO już ,rzadkim w poezji ludowej Słowiam połudn'iowyeh, gdzj,e p·rzeważa wers 8 lub 10-zg1o"s'!Qowy. Jedynie wśród przysłów z:awa,rty'oh w oma Wlianyeh zbiorkach możnaspo,tkać odpowiedniki znanie nUletylko u południQwy'ch, k'cz i wś.ród wschodnich i zachodn;ch Słowian. Jest to zJ'ozumiałe, gdyż te krótkie utwory ludowe w swych w~drówka,eh wDhodzą szybk,o do .r'epertuaT'u il1Jnych narodów. Wni'o'Sek jlaki lIlasuwa się z -tej lektury, to niezaprzeczalny fakt, że nawet w kraja'oh 'o tak bogaty'ch -tradycja'ch kul1uIowych, jakim jest GITC'cja,ludoznawstwo wciąż wzbogaca sd~ o nowe odk'ry:cia pamiętników duchowej kultury ludowej. Kole Simiczijew Cvetana Romanska, Vyprosi statii, SoHa 1976, ss. 428. na bylgarskoto narodno tvorcestvo. Izbrani studii Akademik Petar Dilllek'Ow oraz 5'tefm1a St,ojkowa pTZygQltoWlaHdo diruku omawiany zbiór p·rac nlieżyjącej profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetany Romalllskiej. Była orna córką znalIlego slaWliJsty, <pro·fesom UniwCiI'sytetu SofijSlkie.go, Stojana Romanskie.g'o. Po studriac,h s1>awisty'cZll1y,ohna Ullliw€1'sytecie Soflij.skim odbyła �Recenzje 325 specjali-za,cjęna Uniwersytec'ie BDaslcim (1937 - 1939), gdzie ohroniła pracę doktorską. Po powrocie do k1'ajU rozpoczęŁa pracę jlako asystent przy ka-tedrze językoznawstwa i etnografii Uniw. Sofijskiego. W roku 1956 Romanska została powołana na stanowi,s,ko docenta, a w 1963 IT. ,mianowana profesorem Uruiwcrsyteltu Sofijskiego. Wykładała folklor Słowian 'olraz etnog-rafię Bułg,a'rii i etnografię ogólną. Od 1962 r. byla kierowniik'iem s-ekcji foB<:IIO'rystycznejprzy InstytuCJie Etnograhczl".ym Bulgalrskiej Akademii Nauk Pi'erwszA~ pmce Romanska ,ogło~iłla rprz.ed II wojną światową, ale główna jej d,ialalncść naukowa prz.ypada :l1<aokres l[Jowojeruny. Duże z',l'slugi 'miała <ona jako olganizato1r bodat'! terenowy'ch. Dzięk'i ;niej zebrano wieLe 'cenny'ch utworów folklorystycznych ws,i bulgarSikiej. Cwetana Rom,ans.ka zmarł-a 4 'marca 1969 r. w wieku 55 la t. R'Oz'prawy zamieszcZ/olJ1'cw omawianej kS'iążlce zasiały nap.i'sane w lataich 1953- 1969 i -].:oruszahl różne zagadnileiłllia folkloru bułga-r'Slkiego, często n.a tle porówn:Jwczym inlt1ych Sl-owiain Ii iJ1"l'odówbałkat'!:sJd<ch. W pierwszej rozprawie 'pt. Bułgarskie pieśni łudowe. Niektóre ich charakterysl:yc;;ne wiaściwo.~ci i podobie-ństwa z pieśniami ludowymi pozostałych narodów słowiańskich au Lorka dzieli bulgarską -poezję ludową na trzy :z:a.s.adn~'czegrupy tematycz.ne. Do pierwszej należą utwo~'y wy'r.ażające prymi.lYWine pojE;cia i ].:0glądy ludu o świeci.e i życiu ,czł'owieka. Dogl'urpy tej zatucza ona pi-eśn.i obrzędowe. Twierdzi, że w tych utworac.h, jak zresztą li -u lporllosi1:,ały-ch SłOMan, zawarte są podstawowe pojc;cia o żyoiu -olI1azświatQPogląd ludu. Do drugiej grupy zaliczyła teksty pieśni'owe opiewające życie codz:i'cTlIn<e, ·a wlięc pieśni mil-osne, rod7iI1lne, poświęeone Tóż'nym 7Awodom, ballady, hu,mOJry,styczmeli 'Pieśni dziecięce. Do grupy zaś trz-c'ciej włącz.ono utwory bohateI'ski.e i hiJstorycZln.e, w tym pieśni hajduckie oraz rewolucyjne, poświęcone wal'ce 'an-Łyfas,zyst,owsk:i,ejokresu 1923 - 1941. Romanska widzi zasadni'cne różnice tylk,o w g)r'U'pie drugiej, odtwarZlającej przemiany zachodzące w życiu Bułga,ra, a w dw6c'h ipo:ws:tałych grupach widzi sporo podobieństw występuj'l'cych u wszystkich Słowian p'Ołudin'iowych. Druga rozprawa om'awia pochodZJe:nlie i ;ro~przestrzen:ilallllie się wśród Słowian balklań.skich motywów 'O Król,ewi,czu Marku. Autorka przyta,cza tu pogl<j,dy badvczy XIX i XX w. przyjmując t'ezę RosjalI1+na, Milcha'iŁa ChałańskJiego, iż oj'czyz.ną ty-ch motywów jest Ma,ced<olI1ia,skąd pOltem utwory te ,przenikały do :sąsiedni'ch krajów słowia!'l-sild-ch. Zresztą r-ozp.r;aw'a TIlie W1Il<os:i ni<c lI1'OWlegO, gdyż p,o·wLarza myśl'i inlt1yc.h bada,czy. Cie,lmwa jest iIllaOOmialStlI1a.sttęplI1araZ/prawa o- podobieństwech i wwjemnyc.h wpływa'ch między buŁgarskim eposem bohaterskim a epj'ck,i,m:i pieśniami uklwit'!'s.k:imi. Auw-rka rozpakuje wątki dumy ukrait'!,skiej Biedna wdowa i jej trzej synowie, któm ].:osiada ,odpowiedniiki w bulga['skiej poezj'i ludowej, liWiaż«jąc, iż 'treść utWOTUUJkraińskiego j<est bardziej rea1'i'styezl1Janiż ,p:i,eśnibułgarski,ej. Romanska -].:odziela w tym wypadku pogląd Uk'raińc:a, P. L'i:ntura, iż <spolro motywów w uk-naiński,ch dumach pfwdo:stało si.ę z krajów Slowiat'!:sZlczyzny południowej. Popula,my w bCllgars:ki'ej ,i ma,cedoI1ski.cj pO'ezj:i ludowej motyw Trzy łańcuchy niewolników '!,a:kże zlllalazł odipowfiedndk w IUtwOII"Ze 'uk>raiń:s:ki.mPole-ż moje s.:yrokoje, w którym to wątk>u j-est m,owa o ,n:iewolnikalch wzięty<oh przez Tatarów do niewoJ.i. BohaterQWli Mokzilowi poświę'cOl1Ja jes,t kolejn-a lfocz;pr·awa. A'u.to<rka przytacza wypaw:i'edzi badaczy z 2 .polowy XIX w. i 1 połowy XX w. co do ojczyzny pier"lotnego motywu o tra;g)i-cznej śmiffi'lCi bolhat'CiI'a. Twierdzi, ,iż utwory bułgarskie wpisane w Rodopach i wschodmej częki Bułgarii są ,sta'Ts7.le,-gdyż w nilch Molczil walczy przociwk,o T,urhltlTI ~ BiZJall1.tyjczyk'OIm. za!pils-y na:bOlmi'as'tpQlohodzące z ZJa- �326 Recenzje 'Chodnich terenów Bulgarii uważa za utwory nowsze. Romanska nie nawiązuje do waTiantówz:c:notowanych na tel'enach dzisiejszej Jug'Olslawii, gdzie tradycje epickie są starsze 'i bo~atsze niż buł~arskie i z tego powodu gła.szone {:oglądy autorki są mało przekonujące. Następnarozp,rawa pOIT'us.zaogólne wlaściwa.ści bułgarskich i serbskich pieśni hajduckkh. Według Romansbej, w utworach tych dominuje motyw walki przeCIwko uciskowi. Inną ich cechą jest śm:iałość i boha,terstwo. Dużą rolę w Fieśnia'ch odgryw'ał'a także drużyna hajducka, k:tórą bułgarscy ,i serbscy śpiewacy ludewi opiewali w liczmych utworach. Do 'innyc'h wł,aściwości zalicza cna historyzm oraz demokratyczny 'cha'rakter tych tekstów, a także optymizm. Szkoda, że nie wspomina nic o macedońskkh pieśrniach hajduckli'ch, które posiadają wiele elementów wspólnych z bułgarsbmi i 'sorbskilmi. Mniej więcej ,te same zagadnienia pOTusza w 'T'OZJprawieBułgarskie ludowe pieśni hajduckie w porównaniu z utworami o podobnej tematyce pozostałych słowzańskich i bałkańskich narodów. Bułgarskim partyzalD'ckim p'ieśniom ludowym z lat 1941 - 1944 poświęcona }es:t kolejna .ra.zprawa. BułgaTia, jako satelita hitlerowski·ch Nieffili'e<c,InJi,ebył,a widownią wZJmożonego ruchu pa,rtyzanckiego. Partyzantk,a rozwinęla się na terena'ch zachodnich - okręgi: Rodope, Trtnsko, Razłog. Rozumie się, że utwo'ry tej grupy nie były tak rozwinięte i bogate jak w Jugosławii, gdzie, jak wiadomo, w 'okresie powo}ennym zebrano ponad 20 tysięcy tekstów pieśniowych opiewających męs'two wakząoego przec'iwko faszyzmowi narodu. Romanska Inapisałatakże 'O Imało zbadanych dotąd w folklorystyce koł yS<.l!nkach bułgarskich, dOlszukującsię w nich cech narodowych. Obecny stan bajki ludowej i rola bajarza w folklorze bułgarskim to kolejna rozpł'awa Cwetany Romanskiej. Autorka dok'olnuje prz.eglądu zb~emczy i badaczy tego gatunk'u utworów ludowy,ch, słuszn:ie twierdząc, że ba}kJi fantaistycZJne i o zW1ierZGbch szelrzą s'ię wŚ'ród dzieci, a nosidela,mi bajek obyczajowych są mężczyźni. Z badańterell'lowych autorki wynik'a, iż ten galtunek twóriCZośei ludowej w Bułgarii, jak i w pOiZJOist'ałych kr'aja'ch sIowiań'S'k;jch, CODaz bard ZJie j obumiera. Do'ść populaDne ;natomi,a.st i nadal żywe są legendy ludoW1e <OpOlS'taci'ach i wydarzeniach h;sio,ryCZJnych. Temu za'ga:dini'eniu pośW1ięcHa Romranska kolejną rozprawę. W Bułga'rii, jak i UpozClstałych Słowian południowych, prz'ez długlie W1iekli p<,now.ania tureckiego klronikarzyi rhilstolryrkówzalstępowały legendy. Autorka dzieli legendy na kilkla grup: l) IQ posta'ciach histoirycz:nych średniowiecza, 2) o hajdukach, 3) '0 twór'oalch kultury oraz 4) legendy zWliąz'ane z mi:astami, wioskami i miejscowościalmi. Kolejma rOZJprawa om,awia leg'Elndy o Królewi,czu Marku. Następmie mamy a,rtykuł poświęcony legendom związanym z pO'sz'czególnymi .miejs1cowośeiami Bułgam,i. Ciekawe jest studium poświęcone bułgarskim przysłowliom i przypowieści'om ludowym, które aut'olrka rozpatruje nra .tIe porówDlawczy:m z odpowiednikami występującymi u pozostały'ch SIowi'an. Do najbia'rdz'iej wartośóowy'ch pra'c za:wairty'ch w 'omawianej kS1iąż'ce należy zaliczyć ,mono.grafi'Czny szki,c IQ Ipieśni'arz:u ludowym ze wsi Masłowo okręgu Sofii -- At,anasie Kocewym (Dziadku M,alnem). Folklolrystyka słowiańsko wciąż odczuwa brak plfac mOlnogmf'ic.znych o wykonawcach i nosicielach pieśni i bajek ludowych. Autorka podała obszerne d,ane biograficzne tego p'ieśnia1rza O'faz omówiła jego bogaty reperiua,r, do którego wchodzą utwory epickie, hiiJst'oryczme, rewolucyjne, partyzanokie oraz li:ryczne. Pieśn:i,alrz ten ur'odZJił się 13 stycZJnia 1884 r. we wsi M.asłowo. Bułgarskie i pieśni wierzenia narodzinowe, ludowe, to następny zabobony, zwyczaje i obyczaje oraz obrzędy aDtykluł R!olmanlskd'ej.Wielrzeni'a te, jak i u pozo- �327 Recenzje stałych Sł·owiall1o,pełnią funkcję ZJapew:nlienia nlQWO'flodki()lmsZC!zęścia, bogactwa i zdrowia. Autorka omawia następnie zna'czenie współ'czesnej folklorysltyki bulgarl'sikliej, cytując róź,ne poglądy głosZJOInew <!l'a'llCeodnośnie dote'fmlill1u f o l k lo.f. Tw!i'e'fdzi, iż pod t}'lm pojęciem należy l'ozumi'eć literaturę ludową, pi1eśruiludowe oraz tańce. P,)dzie1a pogląd f'Olklorysty Tadzi,ookie~o JUJfija SokoIowa, iż "folklor nie jest tylko cdgło's'cm prZJClSzlości,lecz s>ilnym głosem ter,aź!lliejsZlo~oi". Podsumowa'l1iiem 'omawianej książka jest r00prawa Współczesna folklorystyka bu.łgarska - stan i osiągnięcia, zadania i perspektywy. Autorka zw;raca uwagę na b:"alki, jakie powstały w dz1edziJnie ,bad,ań 'nad f,ołkl>Qlr,embul~arslkim. Zbieractwo, jej Zidan<iem,pfZJCbiegało zawsze lepiej '!liż badania. Sła.l:lIi'ejopracowane s'ą pJrzede w~zystkim za~adki i Iprzysłowia buł~a,rskie. Omawiana książka daje wyczerpujące odpowi,edzi Dla wiele pytań !lurtujących bada'czy tWÓI'CZlO~ci ludowej Bułga,rili. Jednak ruie roOŻJna nie wskaooć na r;oważ,ne uchybicTIlia, które plfzewij,ają s'ię ,częs,to w p"acach Romanskiej, a mianowicie na ś\viadolffie 'lxzyswajanLe dOl'obku kultury ludowej poIud'l1iowej J'ugosławii. Kole Simiczijew Gross Partwitz. Wandlungen eines Lausitzer Heidedorfes, bearbeit,et von Paul Nowotny UU1tcrMikllrbei,t von (tu 13 n'azwi'sk Współpifa,coWlników), DorrTI'owiillł-Verl~'g, Bautza'1 1976, \';Is.354. Spi'sy IIll!stytuba za s'erbski J.udos·pyt, t. 45. Zbiolrowym wysiłkiem wszys,tkich pracoWll1Jików I:ns1tytutu Łużyckie~o w Budziszynie, w wynuk,u i,ntensyw!l1ych badań w t,ereni.e oraz przy wykor:zystaillliu szerokli'ch a[",c'hiwaEów i pełJnej odn,09nej literatury, :powstała sZlczegó1Jnamonografia historyczno-etnograficm<l wsi łużyckiej GmsL'>P,a'rrtwi:1.z(po luźy,cku Fa-wow), leżącej na pogr,a!l1iczu Górrnych i Dollny'ch Łuży,c. WY'chod:ząc z założenlia etnografii marksistowsko-leninowskiej jako nauki his,torycz.nej badają'cej historię l:;;ra1cującego ludu, pos'iawi·ono so<bie za 'zad~ill'i€''iII1:terdyscYlpliJnal!"l1e przebadanie 'historii społeczno-ga.<;podun:zej i kulturowej wybr>a!l1ejw.sli,'przy powJąZianiu tej hlli.wrii z dz:iejami rozwoju spol,eczeństwa. Wybrm1Jo Gross Pia'r:twitz, da WIlliej wi,eś czysto łużycką, poloŻ!oną w centrum r'egiOlnu złóż węgJ.a brun:a:tnego, wieś dZliś już nie i'Sltnliej'ICą, 'na terenie której pOWlst1ałaodkrywka węgl,a bru!l1Jabne~o,oś.odka pTzemysłowegjo zwanego dzi,ś SohwaTz,e Pumpe. Fod,s't'awowytm celem ,było poznanie życia i kultury mieszkań,ców i zmian i'ch bytu we wSlpólzaJ.eżn<J9ciwlaŚini'e ze zmiail1amJi WIkolejnych eta]:a,ch stosunków p11'odU'k1cyjny,chspołeczeń'stwa. Z ta~ich załoź'cń wynikł profil treśoi'owy monografii i podział chnonolo;gkzny nco sześć okresów dzi1ejów, stanoWliących zara,zem ko].ejne I'oz.dziJały 'o zbliżonej czy :nawet to'Ż!samej SookWle'l1cji pf7Jedmi,o·1;iowyoh analiz. Tak więc w rozdzLale I ,od.tworwillo histodę te['ell1.'Ll 00 cZJasów n~jwcz'eśniej,Slzy,ch do wojny 3D-letniej. Następny .ro,z,dZJiał,obejmujący o~re.s od póŻ!ne~o feudaliZJmu do z:ruiesi·ernia{lięż-arów feudalnych, ZJawiera już 'rekol!1iSlbrukcjęplYsZJczególnych <lzied7.in życi1u wS'i, opartą o źródla historyczne. lntere8lująoa jest tu m. in. rekonstrukcja układów gruntowych z XIII w. i związa;ne~o' z rumi systemu gOSlpodra,I'QlWail1ia orraz życia spo!cc.zneg<J li kulturalnego. J e'szcze ba'rd:ziej <lokł'adina w wyniku l'OZpolfząd7Jallli,apomnożornym!i źródłami hist<ory,cZlllY'mi jest 'rek()U1Js'tl'ukcjaIprzemialll Wlsliw okre.'Siie:kiapili'a1izmu do I. wojny �328 Recenzje światowej, omawiana - na tle hist'orii sj::ołeczeństwa niemieckiego, - według nastc:pujących ko,lejnych działów: gospodamw,anie, życie 'rodziJnne (rodzina jako jednostka go!spod.af1cza,pożywieni'e, cykl życia 'rodzinnego), budowrJJidwo i m.i-cszkania oraz życi'e s'~ołecZllle wsi w świetle: zwyczajów do,rocZllly'ch, folkloru związanego z ,pra'cą, rozrywek i żY'cia kulturalnego (śp,iewy, tańce, muzykowanie), wreszcie hi~,tortii i Toli 'szkoły, kośoioła i dZliał'ającyh we ws,i 'stowarzys'zeń - wszystko na tle i w ZWiąZlku zestru:kturą są:;o!-ecZlllc·-warstwową wsi i w wyznacznik<Jch tkwiących w spoloczeńs1wie globaLnym. Tym ,0\Sl.atnrim poświc:'cc'ny j·cst ~'ozdz'ial IV omawiają'cyimpakt kapitału związanego z eksploatacją węgla brun<J1J1lego,kiedy to kopalm.ia <Jdk:rywkowa zaczęła wJera,cz.aćna te'ren wsi. Równrież bardm sz·czegół<Jwo ,przed.s-t-awione 'no\Stały 'Szeroko pojmowane Zl;niany strukturalne w okresie międzywojennym (ro·Zldz.V). Także na tle ]:-olitycZUlychwydarZe!l w ówczeSlllych Niemczech, a sZ czególn:ie zmi<J't1rood wpływl~m 'l'Z;ldów hitlerowskich, zrekonstruow'ano procesZlmian w gospod;l'f'ce, życiu rodzinnym i dalszych, wspomniany'ch wyżej aspektów ży'cia wsi. SzczegóLni·e in-l.orC'~ujące są przeoDI'ażeni'a ws'tcslUnka'ch roaZlinny,ch oraz w kulturowej tradycji: stopnicwe zanikanie język'a serbskiego, str'ojów ludowych, osłabienie wpływu kości'o.Ja, klasowa ]:0laryzacja młodZJicży 'na chłopską i 'I'O'botnkzą, s;tQpnriow.e sl-abni<;c.ie zasad i zwyczajów chl'opskich, ogółny odwrót od tI'adycji i od łużyckości; nar'oGowy ruch lclżyeki nlie ,mógł się tu przejawi<ać. Gdy w r. 1884 wg bada6 j<;zykowych było we wsi 322 Łużyczan na 535 'mi,esrz.kań,ców,to ]:0 II wojnic nra 604 :mieszkań-ców do Łużycza'n można bylo zaliczyć 167 ,osób, z któTY'oh 137 (2.3%) :mogło jcsZJCz.eporsłu.giw.ać s:C; mową łużycką. Największe z.miany wniósł okI1es 'socjaLizmu (rozdz. VI). Po 'Osiodleniu s'i<;kilku rodzin prnesi,edleńców, łi,czba gospoda:f'stw WYll1iOiSł.a 107. PrZJe-prowadzon-o wpierw pi10celację gruntów należący'oh do ·ktOpal'n·i(295 ha). p,o I10Jku 1952 ,ro,z;poczęto kolektywieacj<;, przy 'równoczesnej I1ozbudorwie kopałni węgla brunatnego i powstaniu w okolicy sze,regu za'kładów 'przemysłowych. Wszys'tka młodzież pOdjęła pra'cę w przemyśle .i usług,ach, w roLnietWli'e opoeJosbałi tylko 'Starsi. UtworZJono rohlJiczą spółdzielnię ]Jo!'odukcyjną (LPG) początkowo 'o 74 ·ha 'powierz'chni, stopni'orwQ sJię rozszerzającą. Po 1960 'l'., ki,edy !państwo podjęło ,pI1O'gram pem,ej kolektywizacji rolni,ctwa, utworzon'o w GirGiSSPa-rtwiJtz l!1iową.spółdZlielnię ,produkcyjną obe}mują'cą jU7 wszystkae grull1lty otrne, a :następnie i użytkii zielonc, iPO'Zost:ają,oedłuższy czaS w użytkowaniu 'indywiduaLnym. W końJcu oprzep:rowadZlono nowy podzi'ał ar'c>ału wiejskiego. Pociągnęło to za sobą m. in. zanik dotychczasowych nazw polnych (i,ch spis wraz z listą nazwiis.k 'mi,es:zkań'ców podane z:ostały w arneklsi·e). SZJczegółowo przedsta""'li'oll1'ożycie społ'eczn.e we wsi ,spółdzJielczej: powiąZJanie życia wsi z kopal:nią, Z1akladami p.rzemysł-owymi a usł-ugami; doja.zdy ,do pf'a'cy (Pendelsystem), wspólne prace dla gmtirny, wspólne uroczystości i 'roZJrywki, praca klubu wiejskiego; U'trzj1mywanie slię -(,radycji wiejskiiej tylk'o 'U pokiQłeniJa stafSiz,ego pracującego w roInidwiJe, ·a tra.kitowanie przez ImłooZli'eż.tradycyjnych 'obrzędów jaklO zabawy; zmian.a roli i pozycji kobi,£,ty; fiO'nmalłn€wystąpi,eni-e części Ludności z Kości,oła itd. Nastąpiły równ~eż 'isto,tneZlmiany w wa,runka;ch bytu i w 'stylu życia. W'icś stracił'a Jchrurakter ,chlopsk!i, n<a'sJtąpil ,za:nlik 'roozin jako jednorslck pr,odukcyjlllych, zaznaczył'o się wyróW1l1ywa:nie iS,tył:u życia. Cha'I'a-k.ierystycz:noe. że żywe były nadal zwy'czaje 1'0dzinno-s,ą'Si:ed'Zlkie(weseła, srebrne wersela, ehrZJei:ny, I komuni,a, urodziny, k'Olnfirma'cj,a). Gruntowllla modernizacja nacStąp'iła w zabudo-wa:ni'ach m'icszk<llnYJC!hi w urządZE!I1Iiu wnętrz oraz ich u'P'odo1:mi'eIllieSlię 'll<ł'[ówno u To.ln'ików, jak i robotlI1li'ków przemysłowych. Upo;w:s'Zechn;i'eniJe'się ,ap.a,rntów tc1ewizyj'ny'ch (uS'tawi'a:nych w 70% w "dobrej iZibi,e",a tylko w 7% w kuchni) sp'owodowało zal �329' Recenzje r,ik \.:·CZE;SnCz.a:nia do gospody, a powGzechnym zjawi,,-~i-em .st.ało się ZJubażalI1:ieżyda zi,ioro\vego W~ Woi -na rz;ecz k'CInisum'(:cjikulturalnej w domu. MC~1c,grafja wsi Gl'O''''S Hartw:itz z'csbał:a 'Wzbo·ga'c'oll1'a145 ryam,ami - f-otografi;-:mi, szkica:l~'i, mapkami, rysunkami il'U!slt'rującymi p'0s.2JCzegó1nr2za.gadnienia. Monog.rafia zdumiewa ogromem wloż'cncj w nią -pralcy, zwlaszcza dla uzyskan[8; oc!r:owk::ón;'Gbc-gatej bazy źródłowej - od dany-ch alr'chcologiczmych, 'Poprzez wszclkipgo rcdzaju 7.ródla historyczne, 'PO dane tereJlowe. Wy'll'agał tego jej .profil. Jest Ie tow'lem z jecin::j slr{)ny mono.gmfia elnogl"afiezll1'a - rckon:stl'uk'cja k"LlltucrywSli IN r:o·:;.zJczegó],llych ok.rc~x~'c:ljest bowi'em glównym jej imotywom - z drugiej strony z.aś jest lo lYI:·owa 'mon'Oografia z z·abrcs'll hi:stodli spoloecZlno-gc'Slpodarczej wsi. C-ć(~sI0też bi:]ika 'na'syccna j.eS't nazbyt dużą il06C.ią faktów o 'charakterz.e gospud::lrcz)'m, z pLnklu w·i:Jzenia elno,gD::Ifii nie zawsze k'CIllli'C'czmyc·h. Jest widoczne, że autorzy chcieli odtw'Grz.yć wsz.ys.lke, co doty'czy oh'islorii Pl<lroowa, a p'z:ez to ci:'ć tylym 'm.ic,:.-k;::!lcCLl1 wsi - o czym zl'es'ztą jest wzmi'aJTh..1;:,a we 'wstępi,e prof. P. No\';ol:ne;::c mo,żliwiepelne jej dziej.e s:połecm.o-gOlsrpcd.ar'cre i kulhwow'e. Dziqki tomu mnnografi.::I j-cst SW10'~stąsondą w dz.i'cje S'pol'eezno-'golSlpcdaricze li kul· lurGwe OCsI.MU niemi:'ckiego na ws,chód od Laby, zbhżone zL.'1·a-cmlie do tych .na z;crr_'l:;,ch'pchkich. Czytc1ni'k zauważy w.ie,j'e pcdobień'stw w kultourze wsi z obszartl~,~ 1;obkri.111i. Lc~:,lo,:()w<ll1yLI mod~1 'l11ono,gr:afii wsi wzbudz;a jed.nak 'Szer·eg refł€ksj~i. Daje en szczegółowy p8gląd 'na wieś jako jedno.s-tkę ipI10dukcyjną w j·ej hilstoryc.zJny'ch przoobr'ażc'l1'iach, zawiera jednak z mlolury rZlec.zy mniejsze 'rnoż}.iwoś:Cianal.izy s,amej jej kultury l::l'k, jak to w elnograf!E j-est na ogół przyjęte, bowiem małe tu są szans.e bezpośredniego badania ,cz.łowliek-a w j,ego postawa,ch, wartoś·ciach, w j'ego s[.'Oleczno-.kultul'owej osobowości. Józef Im.re Hc·gyi, A nepi erdokieLes torteneti formai, Akaderniai Burszta Kd:adó, Buda'pest 1978, ss. 320, i!t.:.slr::lcje. Obszerna mO'l1lografi.aIimre Hegyi Historyczne formy wykorzystania Lasu przez Llid sLanov,iIi ewene;11·ent w etnograLi,c:mej li,teraturze węgienski'ej, w której brakow::Ił'o dOily'chczD.s tego rodzaju 'o'pracowall1lia, przy O~DOIrn:J1Jej ~lio'śiCizehnany.ch w przeszłości i wS'i=ókześnie .m.ateriałów :p'rzY'czynkan;ki'ch z róimyoh obsZJarów kraj'u. Auto~ skoncentl'o'w'::Ił .się na "etnografii lasu" półlnocnej 'części gór Bakeny, h~r,etl1'u zasiedlonego w X wieku !=irzez Węgrów, a także nasy'conego oSladini'ctwem l1.iem!i'eckim ii slow::l'co,dmw wieku XVIII. Zachowane dokumenty hi'St'Otryczne PQzwohły odtw'orzyć i pfześlcdz::.ć dzi·eje .cosao:ni'CtwagÓf B<lli:'Olny, tSt()sUll1ik'i własnoś'Ci:ow.e, kSZltałt'lwaonie się g'CIs!=oda:r-k!i leś'nej 000 w~eku XIV po czasy It1<ajnoWSz.-2. 00 nadaje procy charakk'f ,hb.:c't'Y'cZ:lloc-'etn'o.gmfi'cmy.Badania !terenowe ł"ozpocząl autor w lecie 1945 r. i z małymi przea'wami pr<OwadZJiłje do Toku 1970, Przehadał w tym czasne wszys'lkie pr::twie wsie 're.gicn'll Bak'ony, Ipflow,adząc także bada:ni,a porównawcze na ~c!'lly·chte:r::n2,ch Węgier. B.adaJ1lia hi'stofyczne 'lljaVv1J1ilypodstawy pmwll'1e użytkoWialf1ia lasów prl'el. chłopów il1'o.t)lm ·ten'i1l'ie zarówlI1lO w cZJaS>aJchpań'sZlCizyŹ:ITLanYJc:h (Pr-awo gruntu 1769 r.), jaik i późllli,ej (Ustawa leśna 1853 r.). Szel'd1<o 'OI!11aWlia 1. Hegyi przYlsłu- �330 Recenzje .gujące l'uonoś'cU pańsZJczyżnu,a:nej prawa do użytkowania lasów (drewm.o 'na opał i buduloec, wypas bydła, zbiór ,owoców leśmych 'itd.) omz 'Pó~niejszy - w kapitalIiżmie - podział lasów Ilia chłap:skie (urbaJrsiklie) i pańsMe. La,soy urbarskie należały ··do pewnej tylko częśai ludności 'chłopskiej, immli byli I1ch pozbawicl!1:i (pOOZliałna ,;uprawniony,ch" i "ni'eupraWlll'icmych"). p<Qd:k.reślaL Hegyi z11'acz,eruiepracy najemnej w lasa·ch u oS<chyłkuf.euo<llizmu i w okresie póŹinli,ejszym, upatrując w niej 'czynrnik ł,agcozący napięcia społeczne. Masowo 1.lIp;raWli,ana prnca ,IlIajerrrn,aw la~;>ach,glóWlrui'ewyrąb, dawała ludności .gór Bakomy żródła utrzymania, sta:no'Wliąc 'i'stotne dopełnienlie T'olnictw,a i hodowE na tym tereni'e. Drobiazgowe opisy Imetlod i sposobów sńosowany'ch przez drwali, ich wiedzy fa'chowej, ,cyiklu pfa'cy, pożywieni'a i sy\<;temu wy;nagradza'llIia nadają rozprawne s'Zicze.gólnywalor. lnkC'resując,e są ,mało znaJl!1eszczegóły, ja.k np. stos'owane przez drwali rz;abie!1Jizdrowot.ne (nadNanie zmaiT'zniętych częśCJi dala łojem jelenjm, obowiązkowe wi'C'CZlorn'eg'O'Tą'cekąpiele nóg H,p.). Tę część pra'cy zamyka tcchnliczny opis ś.r'Oiclkówi 'sposobów tT'aIl1JSipOIiu i zasady pielęgna'cjli koni. Obsze'rne nm'!1Jmenty pr,a'cy traktują wyko'rzySJtanliu dDeWn<l zarówno przez rzemiosIo w'i1ejski,e,jak li wytwórc2Jość domową. Ludność gór Bakony slynęl,a z umiejętności obróbki drewil1la, jak ,i z je~o wY'pal,an!ia. Zwl,asZJcza ta druga umiejętność miała istobne znaczcruie dla żyóa gosp'O'c!a'I'cZJeg{) wsi, gdyż handel węglem z·alrudn;ał znaczną iłość nJlic!s~k.ań,ców\VISIi, dając 1m ,okazję 00 da,lek,ich ni'ekiedy wędró".-ck. WY'rabU'an,o:również w górac'h Bakony i WOOOl!1I() ,na sprz·edaż smołę i k'olo,maż. Sze'roko opi~uj.e autor formy OIrgall1.iz,a<cyjne p["lacy węglarzy, warunki pr:a,cy, ich pożywi-elllie itd. Pewne znacwn'ie .go'S'poda.I'czemiało również wypalanie u TOzsplf7Jedawanlie \VIapn<J.. llst-otne f'Dagmenity pmcy dotycczą hodowli świń ,i owiec, hodowli tak ściśle związanej na badanym ter,enie z użytkowaniem }.a,,,ów. Góry Bakony słynęly już w staiToży>tI!1ości z ż.ołędZli,RZY'mi:anli'enazywali je "glandifom", tj. przynoszące żołędzie. Na tych ż'ołęc!ZJi'achż'er{)w.ały deJiklie śWlinlie,me,gdyś T'asa udomowiaoo p:rzez Celtów, później p-owiól"Il1'Le zdziczała w czas:ach panowani'a tureckiego. Hodowla 'owi,ec i świń związana bylu z !in<ter'esuj~cą o'rganiza'cją pasteJ"'ską, zwyczajami i obrzędami hcdowlaJnymli. AUlbor pT<ZedtstaWlLa takż'e ci'ekawe dan,c na temat znakowanila owiec, 'stroju pals1terzy, ich wi'edzy hoclowl,anej itd. Ni,ezwy,kle zajm'ujące są fm'!1Jmenlty pra'cy {)!mawiając'e zbieractwo i łowlicdwo w lasach Barkony, !1Jałę:zi,gospodaTkii 'przyswaj,ającej, niegdyś ważnej dla 'okolic, dziś już o zn'aczenJi'll :minliJmalnY'm. Praca L Hegyi stanowi wzorowy p,rzykł'ad .m<Qn'og:rnfiihisbory'czno-etn'o'g'rnf'i'cznej, TZetelillJej w W<lr,sttWlieiillionma1cyjnej, pmynoszącej bo,g,ac'two s:lJezegółów w zw<wtej, 'poprawnej m'etodolo!1)icznie flQlTmie.Ośw'i'etLając rolę l'asu w g<Qspodarce i kulturze stosunkowo 'nliewieIIDj,e~oregli<OIn:u Węglier pok'a2Jał aut'or doblitn'ie, jak z:lgadnieni'a te wiążą się z c,ałoksZltaltem żyda wsi li j'ak zmieni,ająsię pod wpływem warunków pra Wl!1o~;S'połecZiny:C'h na pr7Jestrzenli wi'eków. W'alor pT'HCypoon'osa j'ej wydanrie; bO!1Ja,to!i.lus,t:ro'Wlarua, drukowall1,a n'a dobrym papri,erze, oprawiona w 'plótn<Q,ksliążka Zl<UÓWl!1iO' 'Swoją treścią, jak i fOl"imą może sprawi·ać przyjemność 'et.nogmfom i ·hlis-t,o'rykom. Należy 7JaooDośdć etnogDaf.om węglieiTskim, że minąwszy 'chlubnie ela~ .sk.rz~tnego zbi<emnia ma:terliałów - p:rZJesiZJui :klll Ii'ch nowoczeSInemu ·o'prac{)wywanliu, "czego dowodem jest m. in. omawiana mornograf1i1a,dzieło godne uwagi inaślaoowl1ictwa. ° Ryszard Kantor �Recenzje Tivadar Peteresak, IIegykoz, 331 Miskolc 1978, ss. 116, i1. Kolejna pozycja serii krótkich monog,raflii etnogr:aficzmych, wydawany,ch pr~ez J\Iuzeumim. Otto Hermana w M'iskoku, rpoświęcoll1ia}cs,t re'g)iolllowi Hegykoz, najd"Jej na północ wysuniętemu skrawkoWIi Węgier, Hegykoz to kotlina we wsdl'Odn:cj partii gór Zempl,cn, położona w pobli'żumie}slcowoś1Cli Sato'f!alj:aujhely tuż PifZy granicy węgierS1ko-czechosłowa,ckiej. Dzieje regionu Hegykoz są interesujące i w znacznyrm siorpl1'iu,cha,r,akteryS'tyczne dla północmych rcze;śdobecrnyc'h Węgier. Od wczesnego śfedJnioWliee~ado XVII w. istniały tam bogate i ludne wsi'e z'armieszkałe prZiez element etlllkz'Drie węlgireJ"!ski. Na początku XVIII w. ludność ta wymarła prflawie całkowicie w wyniku epidemii dżumy bądź wYEJmigrowałra na inne obszary. T'EJren zlQlS'tałpowtórll1lie ZJa:siedlollly przez rcdz1inę Karolyi - największychI::osi'adaezy zi,emskich na tym obsza1rze elemenlemsłowa,ckim omz oSladnik>ami z terenów Km'pa,t ru:skioh. W drugli,ej połowie XVIII w. założono w okolicy huty szkła (KiSIhuta, Na!gyhuta, Vagashuta). Do pra'cy w ni'ch sprowadzono dal,sZ:Y'ehosadników ze Słowarcj,i. W poł'owie wieku X:;X założ'clno jesZicZiefabrykę faj,an:su. Na terClnJi'eHegykoz docninowała typowa gorsrpodarka 'obsza'ru nieUJrodzajnego, na którym nic sposób przy pomocy Iprym'i'tYWlt1ychteohnik Dolnyeh i 'mało wydajnej hodowli wyżywić wzmstającą liczbę ludnoś'cli. M'ieszkańcy owych 21 wsi składających slie;na region ~rudnilri się dodairkrowo zawodamli wędrownymi (szklarze, druci!<lrze), pr!<llcąw leSlie, furmani'e'Dliem, wędrowali do slezJQlnJO'wy1ch pr'ae Dolnych na południe itd. WielkJie zl!1iaczenie dla gospodarki ludlD'ości Hegykoz 'mi,ał lars, pokU"ywający ponad połowe; obszaru. Dostar,czał 'Poźywienia, drewna na olpał, narzędzi li s'Przę~u domowego, dawał możliwość zarobkowania przy wyrębie i transporcie, wypalaniu drzewa; wypasano w nim także bydło. Trudniono się na tym terenie w znracZJnym stopniu rozwiniętą gospodarką leśną przyswajająeą: zbiiemdwem 'i łowiectwem. Rolniotwo i hodowla w Hegykoz Im1i,ałydo XX w. cihar,ak>ter wyraźni1e ekstensywny. Drobne na ogół .gosipodarstwa nie były w stalt1lie p1rodruko1waćpłodów rolnych i zwierzę'cych na zbyt, z trudem zas:pokajlały własne potrzeby. Si,lne niegdyś 'Pasterstwo owiec upadło w drugiej połowie XIX w. po zniesrieniu swobody korzystania z pastwisk leśnyeh. Uprawia roślin pas,tewny0h w tym czaSlie spowodowa1<1, że najWlięksZie g:olspodarstwa za1częły hodować bydło i trwdę chlewną na slprz'Cdaż, co wpłyne;ło na wzbogacenlie warstwy nlajza's'ooni1ej;s.zydlw ziemię g'olSpodiarzy i pogłębiien'ie różnl1c majątkowych ludnoś,c'i do t'egoeZJarsu wZiględnie homogerni1czpej. Mieszkań,cy t,rzechszk:la'rsklc,h wSli, w więkslZiO'ścliSłowa1cy, t!Dudnili sJię zawodami wędrownymi, do drugiej połowy XIX w. szklawtwEJm, rpóŹIDliej druC'i<aif;sltwem. upadek szklamtwa związany był z z;amykaniem mało wY'drajny1chhut S'zkł,a IDa tYlm ter'EJTIlie. Go'spoda1rka rolna i hodrowlania wsi fZJemieślnirków wędroWlt1y'c1hznajdowała się eałkowieic w ręka'ch kobiert. Budownidwo w Hegykoz, do XIX w. wyłączmire d:rew:n:ianre, z CZ'<llSelm w wyniku wprowadzenia planowej g05rpodrark i leśnej i r'esrpekltowania prawa własności -przeszlo na inny maleniał: glilnę li kamień. Da1chy krY'lo słlcmą. Wnę~rz:a domów mieszkalnych wypO'saż1all1!o w drewniane sprzęty wykonywane bądź w 'ObrębiE: gClSpoda,mtwa, bądź kupowane u rzemieśLników w Satoraljauj'hely i Pusztafal. Te osta'!nie odzna'czały Slię wielkJiJm bogarotwem zdrobirerna, zwła!szcza malowa,.niem. 1 �332 Recenzje Miej'wowa ,cdZiież i strój }eszcze do poozątków XX w. OplH,ta była główni'e o prcduk,ty wytwóT'cZ'oś'ci domowej: l,en ~ konopie. Golt·owe Uibiory kupowano w pobliski.ch miasta,ch. Ogóln1ie można stwierdzić, że strój ludowy ll1a tym obszarze był ,SJkromny i nie P'l"zYiPomiJnJał w :n.i'czym pl1'zep:y'ohust'roju ludowego ,obsz'aTów polożonych baTdzi,cj na p-ołoo'!1Ji'e. K'U'ltura duchowa i Slpoleczm.a mieszkańców Hegykoz ,cham,k'tc'ry'zowała sję znac7~nym udZliałem [ma.gii w życiu gospodarczym i sulną rolą TodZJ~ny.Obrzędy rodzinne i do,roczme, bardzo ro.zwinięte, przetrwały w swojej tmdycyjnej fonmie do początków XX w., z cZlasem - podobnie jak na i'nnyc:h obs7)a'l"a,chWęglier - poczC;ły zanik'ać. NieWlidk,a objętośóowo mOIl/ografia Tivadara Petcrcsaka nies,ie dużą ilcść inf.orma'cji o dZliej,ach i kulturze regionu Hegykoz, !f'egi,onu różmiąeeg,o ~Iię wyraźnie skład€Jm ctni-cZJnym i ku l,tur 'l od -innych terenów Wę·gier. Bez wątpi0l11ia Hegykóz to j'ak,by pomos,t ,między Północnymi K,aTTpa1amia Niziną Węgierską. Otoczo,ne górami, względnie iZlO1<oWlane wsioe Hegykoz za,chcwały wiele coCch a,r.chalicZJnych w ~ospodar0c, kul,tun·e duohowej i spolecznej. Monografia w p,recyzyjny sposób pokazuje owe 'cechy, ich monik zwła,S'Z!c.zapo drugi.ej wojn-i,e światowej. Walor opracowal/1li'a podwyżs,z,a jego fQlI'rrna,przejrzystcść tn:ści oraz 1icZinc ilustracje. Praca Tivadara Petercsaka j.est -cennym, ,choć 'popularnym, ;materiałem porównawczym dla wszystkich badaczy zajmujących Silę kultuq ludową, a zwłaszcza tych, któ'rzy badają kulturę ludową Kairpat. Rys:::ard Gheorghe Nistoroaia, Stergare popular e [Ludowe 252, dl., res'. frall1c., ,ang., :niem., ros. ręcznik\L Bukareszt Kantor 1975, ss.. Na He t:kall1m wykc'nyw.all1y'ch na SłQ'Wi~ńs'~czyźnie rę.c7Jnik;J występują jako odrębny typologi,cvnioe ioch rodzaj. Obok 'swej 'Podsltawowej, użytko'wej f.unkcj.i, ręczr..ik jest elementem wys:tTiOju 'Wtnętrza, a ,t,akże pełni pewne role w obrzędowoś'C'i. Różmo.rodnośćZidobniotwa :i kolorystyki oraz rozmaitość nadawanych mu funkcji, szczególnie widoczne są u Slowian ws,chodnich 'i południowy.ch i naturalnie u 'ich beZipośr,edinich sąsi,adó.w. AJutiOr pre~e'l'lJt!Qlwa;nej p;racy 'Podjął wsze'ol1s:tronne studia nad tym typem tkanilly w Rumunii, poodając ana1izie jej funkcje ora'z ma1.eniał, 'lJdoobnJiotwoi techn!ikę 'Wytwar7)ania. Rumuń'skie' J'ęcZJn1ikiwyko:nywall1Je SJą z lnu li k'ol/1lOpioraz od dość dawna także 7 bawełny. Ich Zidobn.iC'1wo~różJTIi'oo'Wa'!1e jest .głównie w za].eŹJn.ośCli od fu:nJkcji i reglicll1'u. J'eśLi na'tomiast ,chod:z:i o kolorystykę, to ni·e.za1-cŻl1l'i'e od wymienionych czyI1lDików na obs~arZ!e całej RUffi!unu:idOlmi:nują '1<rzykolmy: 'na bi,ałym tle wzór cza=y ci ,(7)erwony, w zJd.ecydo,wanie mIl/iej.szym stopniu występuje kolor niebieski i od niedoRwl1ta- ilnne ko].o;ry. I,nteres'ująaa jest J1:y'pologiJa,ręczników, w,skazują'ca na wie1O'm,k,ość ich zastosowaln/i,a. Wyodręb:ni'cno 4 typy ręczników. T,ak wilie obok podshawowej fun:k'ch płótna do wycierania ciała, pe~ni 0rr1fUIn:kcję dekolracyj/ną w .fl1li·C's,zkalllli.u. Za.wiescz;a sil) go bądź na ż,erdkalch stużą'cyah jako wies:mk na 'U'br<aDli.a .i1tp., bądź też 'Przybijany bywa na ś-cmn:i'e. W mJ,eż,noś'CIiod <t·egojest zdob~cll1Ytylko na jednym k'ońeu (gdy wisi na żerdce) wild/oc7JIJIY'm '00 s/trolny pa1rrzące~o ze śwdJka izby, bądź toeż. �333 Recenzje ZDobi się go na 'Obu k'Ońca~h, 'czy całej pow.ierzchni (gdy wisi rozłożony na śdanie). RĘ'czniki eks·pOtrHYw.ane ·na śóana'c·h mieszk'ani<a 'chłopS1ktieg<o zawuesza slię według ustalonych spos'o'bów (rozpo'starte, zdr·ąlpowane); w kSliąż<ceznajdują s'ię ,rys'lln.kowe schematy tych uk!'a,dów. W StflOju ludowym rĘ'cZlnikwystępuje w :posta.ci zapaski, jako I'OIdmj szerokiego szala okrywaj'l'cego cial'O i najpowszEx:J1Il1liejjlaiko chusta na glowę UTIGża<tkli. Ręcznik ma ·też swoj.c {,kreślnl1Je funik'de j.ak'O rekwizyt w .obirzędow'o\Ś{).i.'Iiukj, w m!·eżności od chaw·kteru 'oorem'Clll.ialu(ślub, pogrzeb, 'chrzic:iny, święta dorocznr), ro~maiLe jest jego zdobnlidwo 'i k'olorystyka. Ręcznik wySJ1:ępuje częs.to IW tych cc:remoniaeh w p05iltad daru przekazywan'cgo kon:kretnym os·obom. Publika'cj.a je.sit bo.gato ilw,trowa:na (spolr'o IiluS'tr.ą,cjli ba'Twnych), zaopatrzona Vi bibJi.ogmflię 'Oraz sł'own,ik teflmLnÓW tec:hlI1Ji·eznychli wyr.ażeń dial,ek,ta1Jnyoh. ŻJał(}wać należy tylko, że jako ilus,t'1'a'cje .sł,użą IITbemal wyłąc:nnoie ZJdjęcia -eksponatów muz.ealnych, ·a w .przypadk.u '\vnętrz - ·są ·to wyłącznie iżby ze 'simll1JSenubukaq-eszt<:ńskiego. Przy g,to'sun.kow() żywej jeszcze Wli-ej,Sikti€j wytw6rczoo'ci tkanin w Rumunii nie byloby .(,rudne zdok'U1men<towall1lie publlikacjli kilkulnasit'omlU ilustm,cjaIDJi ViS półczesnym'i. Stl!rgarl! populaTI? to trzleC'i'a publik<a1cja Z .cyklu pra'c 'prez'en:trujących posZJczególne zjawi'ska sZJtuki ,i zJdobnidwia lu<d<oweg()w Rumul1Jili.PoprZJedlnio wydano praCe o dyw.anach I 'oraz 'o mebla·chi wytwórc:z:ości w metalu 2. Adam Krzysztof Ruszel, Studia nad kulturq Okrqgowe, Rzeszów 1978, S'S. 184, ilustr. ludowq Puszczy Sandomierskiej, Bartosz Muzeum l W rekonsl1..rukcj-iprzeszłośd muszą brać udział dwa zasadnicZJe czynniki: wiedZJa wyobl'a7cllli.a.W widu znów wypa,dka'ch, zwł,a'S.zcza nad problemamik>ultury, n.a p:crwszym 'planie winien się ZJnaJ.eźć·człowiek , twór'ca kul bury. Mając to na uwadze, z zadekawieniem, .ale ,i ze wzrusZJeniem oraz !l1'ie~okokm, brakm do Tąk nową, omiłyim wyglądZJie ksiąŻJkę, wymieni'C1ną w tytule, wyd<,ną przez Muzeum Okn;gowe w Rzeszowie, autorstwa dra K'rzysztofa Ruszela, pracown/ika naukowego tegoż ,muzeUlm. W:pi'erw, ~iIlY aiek'awośdą, książkę przekartkowałem: przyZlwoi,ty papier, ładny, ,choci.aż drobny dflUk, dużo, bo aż 61, dobrych fo,tograIh (przy mniej dobrej 'eherni!¥,afii), Sp()lI'lOwyrazistych lffiapek i licznych wykresów (do Oista1tn:kh m,ożna ,by mieć ZJasbrZJeżenLa).Sztkoda, że nakład tylko 500 egzemplarzy. Wspomniałem o wzrusizcn.iu dlatego, ż·e ksliążka ,odnosi s'ię do Salndolmierskiej Pus,zezy, kmitny 'Przeze mnic szcZJególnie ulubion.ej, którą 'przewę<i[,Q'Wałem wzdłuż i wszerz w CJiągu widu lat badań. loh konsekwe'l1'cją jest S'ZJeregmoich dl"ukowar.ych prac. l do tejże Pu.sz'czy - po 'p["awdzie mówią.c - wp'l'lowadzJiłem autora wspominlia[lej książki. Brał 0111 udzi'ał w <nJiektóry'ch bada<nJiach pI'zeze mme orgaI M. Foc~a, Scoarte romtine$ti din colectia Muzelui de arta populara Bukareszt 1970. , M. Pauncev, Mobtlier $i feronerie populara, Bukareszt 1971. al R. S. Romania, �334 Recenzje nizoWJall1yJCih, tak zoopołolWy,ch, jak i iooyrwidualll1'y,ch. Sprawozdania z lychże badań Zlnajdują .slię w ,a',r'chiwum DZJi'alu Etnog'r,aficzmoego Muwum w Rzeszowie. Czyżby zaltem nowa książ,kla o Pusz'czy była ,syntezą tak dawni'ejl~zych, jak i późniejszych badań, prowadzonych juź sa'modzlielnic 'pI'ZJezautora? Sam kiedyś o takiej syntezie myśJ.akrrn, brakło, ,niestety, czasu i sił. , Kult-UJrIa j,est 'terminem wiel'OLIDJa'=y>m. Raz obejimuje oałokształt zja-wJisk, to znowu wydzi-ela 'się z ll1iego j,akby isu,bk'uLtury, cZE;ŚoCi >składowe: Ima:teru'a1:ną,s·połeczną, a-rty>slty,cZlną, duchową i'llp., a ll1-awet zjawiska barozi'ej szozcgółowe z kultu.ry dn.ia cooZ!ienl!1Jego, ,towanzyski,ej, .mi,esz;kaniow,ej itp. Ruszel kla'syf-ikuje s'woją pracę jako studia nad k u l t 'u r ą l u d o w ą. Tedy naleźałoby slię ,spod;ciewać badań komplek6olWych, ,c1alo\ŚciowY'cha lOIienad poszlczególny,mi aspektami. Badania takie wyma-gają !mITzyst'ania z jednej strony ;Le źródeł, z drugiej badan:i-a zjawisk jeszcze żywych. Im rozleg-Lejs'va ba;z.a źródłow<l i głębsze bada!I1lie zj-awi,sk żyCliowych. tym większe 1T1O·żliw<Jś,aj znalez.li'e'nlia c7Jeg<Jś nowego, wZlględnie TZJUoeenlie na ooś znanego nowego, jaśniejszego świlaltla. Książka Rus'zela składa się z dwóch częśd: wiE;k:s-zej (objęto&ciowo) pierwszej i ITl!I1Ii'ejsZJej drugiej. Prz.ebY'lą dr'ogę ,aut'oraok,reślają przypisy. A tych, w st'osunku do n,iezbyt dużerglo 'teks,tu, jest ba'rdzo dużo, bo 388. Zdecydowanie przeważają powołYWl3Il1!i'a slię na li1eratu.rę, wit:;·crzeczy zn<l'ne, w il.na'czn~j mll1iej.sw.ści odwołujące się do źródeł. I ten _a'Slpekt:n.ajdobiJbniej charakteryzuJe salffią 'p.race;. ZnaJomość liter<ltU'l'Ymówi o ·Zlnaczn.ejwiedzy <lut'orn, jes,t to W1ielka jego ,za:slug<l. Ob.ie czC;ś>ciksiążkJi <róŻll1Jią się ·od siebie zdecydowanie. Pierwsza jest faktycznie podS'UilTIoWJaIl1ILems1tall1JU wiedzy, bynajmll1iocj jocdnak nie kompleksowo wZlięlej kultury ludowej Lasowiaków. A!ut'OT:pominął cale aspekty. Zrobił to n.i,cwątpliwi-c z pełną świ'adiomoś'C:ią. Po,nieważ tego Il1Iiewyjaś-nlia, również i ja nie będę do'chodzjł prlzyczyn. W drugiej c:zęśei jako przedmdot badań - znowu nue kompleksowych - autor wziął dwie sąsi1adują'ceze sobą wsie, ,a to Lipnicę oraz Dzikowiec, a fakty,czui'e dwa D~ikowce: Stary oraz późni·ej :nazywany Nowym, tj. dawną koloIl'Jię ni€lmiecką, jÓZJefińską z koń·ca XVIII w., Wildcnthal. Czyżby te wsie uważał Z<l reprezentantów ku'lotury na 'terenie Puszczy Sandomierskiej? Obie byly ·swego czasu k.rólews'OczyZ!naimii ,olbie należały do klucza Ta'niż-ows'kiego. J eśH chodZli o Dzik'olwiec, to wybór był jak naj bardzliej trafny, na lomiast Lipnka to wieś ciekawa sama rw ,sobie, .owszem,ma również odpowiedniki, ale to było:by innymzagadni€Ill,iem. Rep.rezen.ta'l1<tką - w moim ~'ozumien;iu - ona właŚ>c.iwie[tie jest. W sZJczegóły nie będę wchodził. Czy nie lepiej byłoby wslawić dwLe wsi'e - obok k.róleWiSiki,ejprywatll1ą? Albo tY'Pową pTZy;:oIi'ółk'ow'ł, jak chociażby Woilczą Wo,lę, -o której zresz'tą autor wspomina? Będą'c przy królewszczY'zna'ch, Illie -sposób nae zat,rzY'mać siC; p<rzy nich dłużej, zwła-sz>cza przy kluczu rall1iźowskim. Ruszel, -o);:iemjąc ,się na Literaturze mówi, że "':Śród 5 kluczy do nllll!iż·owskiego należało 8 wsi, a to: Raniżów, R<lIniżows,kaWola, St,anus!zewskli'e, Ldpnka, Mazury, Nalrt i Zi,elonka. Tymeza'sem oryginalne źródło, mi.anowlic:ie zesn,awie:ni-e spis1u 1udnośd w cyrkule rzeszo·wskim, dokonanym w zimie w 1832 L, Si]:'o,rządZJO'r1e naliuraln.ie w języku niiemkckim do ,.Sla:atsgul R.aniS'z,ow", oprócz samego RanIiżowa zrdI.icza nas,tc;puj'ł,ce Jl1Iiejs'C'owo":;'oi (pQdaj~ wr;orządku w dokumencie, oryginał w IpOlsiada!I1~u auloom recenzji): Płazówka, Cholewiana Góra, Ci'Sowła.s, DZlikolWiec, GwoŹJdzli-ec,Kopci-e, L<ipruj.ca,M-a>rkowiz.n.a,Mazury, N~r.t, RanilS'cha.u, RanliźQ'w:sJkaWol<l, RusJi'aJnów, RU'Siinowska WoOl'a,S.ta:n:b'zcwskie, Wikza Wola, WildelI1:lhal; w sumie 17 wsi .. Jest tedy pewna róż,ni,ca. W tabeli nr 9 (s. 153) ruderzaznacm03 luka w 'ChrOiOlQ,lo~i'i prZJedstawicnia ilości. mieszJmńców w Wiłd€ll1thaI. Wypełnill. ją przytocZOlne źródło. Właśnlie w roku �Recenzje 335· 1832 - wlięc między latami 1812 :a 1880 - w Wrildenthal było 46 domów i 293 mieszkańców. Nartomias,t w Dzikowcu było domów 206 li 1153 osób, w Lirprnicy 266 dcrmów i 1709 mieszkrań,ców. Czy, sz..ukając, trlJie zlnalazłoby się Wlięoej podobnych ż.ródcł? Oprócrz źródeł urzędowych mogą być jeszJclze [Innego !rodzaju, jrak iCl1Jodażby pamiętniki li spmwozdrarnli.a z badań, rirndywlidualnyrch czy zbiorowyerh. Na ter,etrlJ1e Puszczy Sandiomierrskiej szerokie badania prZleprowadzał Irl1Jstytrut Sztuki PAN podkirerow1nidwCim prof. R. Reinfus>Ja, rówmież DZJiał Ertnogra:fiircZlIlyMuzeum w Rzeszowie. Szkoda, żle Ruszel nrie wykorzystał sPJ:"G'wo1ZJdiań z ty'ch badań, bowiem r:ie powołuje s,ię nra nie. Ruszel, po przeprowadzemliu prawdZliwy,oh ,sltudiów nad wSlirami Dzikowi,ec i Liirpnkra,sk'olnstruował sobi'e wlizję, k!tórą plr:Ziedsltawiłwłla~l1Ji,ew II ezęSrCl swej książki .. Nlie będę wlchodzlił bliżej w teehl1likę badań rautram or·a,z w Imalteriały, na jakich się ·crparł. Osobiśóe wyrrorbiłe:m sobie rnieco rinny 'Obraz rcha,rakteru i rOIzwoju obu wsi, ,crhocliaż zatr'z)'lmalem Slię tylko na Dzikowcu. Być 't'eż ,miOŻJe,za's'tosow2łem nieoo ilnlną mC'todę. DZlikowi.cc od swego początku (Zialożomy jeśli nie prod krOlniec XV, to n'a początku XVI wieku) rozwijał Sli·ę według wręcz klaisy1czJl1)'lchrprlalwidłowośrCi.Najstarsza część wSli - Ito DzikKJrWlierC Dolny. Możma by doj.Ść, ilu O'sradinli:ków mliał na początku, licząc lany. P:rzyjąć Imożm.a, ile osadnircy ()I\rrzymywrali !pO jednym łan:ie. Dzikowiec był ulicówką z tym, że zagrody us!ralwliono:po obu strrolna,oh dro'g:i, jalko osi, ale nrie przy n'i'cj sa'mej, bO'wielm po 'obu jcj sltrrolnaeh Ipozr()jslta~wlioll1o "wlileś" (u K. R. s. 164), gdzie lindziej nlazywaną "ll1awsie". Bylllaj'mniej 'nie było ono przeznaczone dla chałupników, których rnla wsi tak ma początk!U, jak i dł'ugo późmiej nie było w ogóle. I ter.az problem: po co ,pozolstawiom'o tak dużo ziemi obok drogi, a zagrody budowano 2J11raCZnlie dalej? "Wieś" to było pastwisko. J'ak to wyk,a,zał'em gdZJieiI1Jdzirej, w puszczy długo wielką groźbą były wilrk:i. J e:szrcze pod koniec XVIII w. rzabijały orne zwierzęta i ludzi. Stąd bydlo i Ipastuchy bezp:iecZiniejrsZiebyły wewnątrz rwsir, wilkri bały s,ię t 11 za Pusz,czaĆ. W rCiągu k,ilkunastu, a najwyżejkiilkudZ)i,esięci'u, lat należało szukać miejsca r,a nowegosprodarstwa dla nowy oh pokoleń. P!r.a1widłowo powinna twmzyć s,ię .,góra", czyli narastajclceprZrCdłużanrie się wS'i na teronach go'~szych pod uprawę i najczQścriej mniej'szych działkarchaniż,eli na kmiecym "dole". "Dół" ll1ie zawslze leżał na dole, a "góm" na górzle. Jest właśnie 'oiekawe, ile DZJikowiec Górny leży niżej aniżdi Dolny. W Wyrs'orkirejLańrcucki'ej "dół" leży na wyżyrnrie,zaś "góra" na terena'ch barrdz,o niskich. Przy badanJiu Dzikowca na;rzurca się, że tzw. "góra" ZKJrst2ła zaplanowana podobnie jak i "dół" li to być :może wklrótloe po założeniu ws:i. Bowi·emi Górny Dz;ikowierc porsriadał woale TOizległą "wieś", najlplierw jako pastwisko, dopiero późnirej pozwabnro budorwać 'się tu d1Jałrupnikiom. PłraciliolI1Ji z tego c.::ynsz, naturalnie gromadZJie. POImi·eważludności przybywało, a il1lapodzi'ał łanów Eie zawsze zeZWG!alno,radzono srobie w t-en spcDób, że wyrnajdywano tereny jako tako przydalr.nc oped uprawQ i w ton 'sposób iwo,rzyły ,się gOiSpoda·rstwa Ziagrodl1'ieZJe. Jllk ·poka.zujemoja Ima.pka, wykonalna przezemn1ie w 1961 ,r. przy wskaz'ówk'ach s(;dziwych dzikowian, zagrród w roz:umlieniu siku,pieDJiramniejszy'ch gOIS'podars,tw powS/tało kJilka. Jeszcze w latach 50-tyoh w Dzikowcu Górny:m były woale znaczne skrawki "wsci". RczsprZiodano je właścircielom przylegrają,cyeh gruntów, a to na opłacenie elektryfrika'cj'i wsri. Włraś,oicielepól w ten sposób doszLi do drogi, wzdłuż której buduje 'się wsrpółrcześnliem'U'rowarne domy. Bardzo wiele czynników złożyło się na to, że na ter·enach Puszczy Sandom,ier- �336 Recenzje skiej wyiwOlfzyła slię ,arcyciekawa grupa kulltru,rowa, kresowa wz,glc;dnlie wtórna. Książka RusZ!ela przyezynia slię w jak,iejś 'mierze do pozmanJia Lasowiaków, ale też zawi'2ra szereg elementów, k,tóre wY'magają wyjaśni'eń, uZ!upelilllieńa nawet dyskusji, Co - podkreśliam - nie umnriejsZJa jej wariośd. Poniżej ustosiU'l1kujGsiG jedynie do n,ieMóryoh z :nieh. I tak. Na s. 60 auto'r ,omawia bartnictwo ~ pas,ieezmidwo na ter~'ni,e FU5Z!CZY. Słusznie, bartni,cy byli przede wszys:tklim rolnlikami, rolnictwo było podstawą 'ieh ŻY7 et;}. Nawet w dużyeh ,miasIteczkach nlie 'mówiąc o 'małych o wys'oko rozwiniętej prociuk'cj'i 'rzelmieślni'czej każdy rzemieślnik posiadal mniejsze l:Jb większe gospodarstwo 'ro'lne li olno 'Stallliowlilo'czqs,to o jego zalmożności. Przdrwało to nawet do początków XX w. Pf'zerzmoiłomwiele wiejsk:ieh ksiąg prawnych, tylko wyj;~tkowosp()ltykałem nazwiska ehłolpów porsiadających barcie. PorsiadaN je ci, którzy byli właśoi,cielami g'Ospodarsltw ozynszowych. Faktyczmie ba,rcie były przywilejami właśóeieli la:s'ów, w ,tym i k,rólów. Poddanli królewsey też byli whowiązani do pmc pańszczyżnianych. Mogli je odrabiać - w ten sipO'sób'płac'lc za użytkowanie ziemi - w fOilwarkalch, ,ale też pracą w dymar:kach lub doglądając barci. Natomiast balrdzo często w testamentach ,i inwentarzach chłopskich są wymieniane więk:3ze lub !mniejsze 'pasiekli, nie :m.ająoe Il1Iiewspólnego z par'lslzczyzną. Na 'S. 67 autor wspominlao 'smolarzach i dziegciarzalch. I tu nawiążG do mieszkańców L:ilpn'iey, którzy handlowallimaz~ą (smarowidłem do wozów) i stąd przezwisko "ma,ZJialr'le".Jeźdzlili oil1lipo wr"ia,ch li sprzedawali :maź,a także dziegieć j'ako ;środek lecZJni'Czy.Autor podkr1eśla zmianę drZ!ewolsital11'u na terel1lie PU'sZJczy,gdzie v;ładz,e ausltriack'ie wprowadZJiły SIQIS'l1ę na 'miejsce ;innyeh drzew. Lipniczanie kliedyś sclmi topili maź do wozów, a kJ~edy brakło odpowiedni'ch drzew, k'OntY'l1uując dodatkowe' zajęc~e, sprowadZ!alii ją z Podgórza. RU'szel w~ele mówi o ośrodkach rzemieślniczych czy przemysłowych na terenie PusZJczy. Na termat wytopu żelazasZ!erzej wypowiedZ!iałem 'się w artykule Ślady ,dymarek i kuźnic w Sandomierskiej Puszczy (Tradycje hutnicze w Puszczy Sandomierskiej, Stalowa Wola 1970). Ale jeślli w Miechooi11'ie - nie k'oło Tarnobrzegu, ale Dzikowa - pows>iałośrodek garncarski, wytwarzający mezzomajolikę, to dlatego, że u s'tóp zJamku potężnego ,rodu TaI1nowskich :i nad Wiisłą. Meble kolbuszowskie, któryc:h żródłem był Sokołów - 'rynek lokalny dIa szerok>iej okolicy, zaspokajający tak potrzeby k'ościelne, jak 'i dworskie przecież rozwinęły Slię obok z8.mku s.anguszków w Kolbuszowej, dopier,o w 1700 r. podl1liesionej ze wSli do rangi miasteczka. Drobnych ośrodków ga'rncarskkh było wszędzie dużo. A jeśli chodzi o Medynię Glogowską, oModek jak :najbard ZJiej wiejslk'i, to po'wSitał 0111 wcześniej aniżeli w połowie XIX w. (s. 71). I :tu powolam 'Się na tradycję rodzinną, przekazaną mi przez dziadka S.tanisława Liszaza, osta,tniego ,strychana dworsk!iej eegidni w Głogowie. Otóż kiedy Lubomirscy - Jan Kazimierz z Urszulą z Branickich - przystąpili dQ budo,wy zlamku w Głogjowie, a z kolei kl'\lsZJtoru, murowa'nego ratusza i domów zajezdnych, spTowadz'ili z Medyni s:trY'cha:rza - niewątphwie dośwliadezonego garnc;nza - rni,eznanego ;m'i Z ~miel1lia LisZ!cza, który zalprowadził cegielnię .. Tak'o uposażenie otrzy,mał k'awał ziemi. KSliąż,eczka ,strY'charska jego sy1na, Józefa, znajduje się w WAP w Rzeszowie. Jego syn, Antoni, wydał swoją córkę za mąż za garncarza z Medyni, kitóry osliedlił 'Slię 'W Głogowie na Wygodzie, obok ieśCli,a li tu prowadził swoją galrnea'f'l1lię. Według mego prczekonaniia ośrodek medyńsk,i powstał pa'zynajmniej w XVIII wieku. Na tym 2lakoń>czyłbym swoje Ulwa,gi, czresztą tylko wybrane. A teraz niejako na zamknięaie. Autor w 'moim ,pTZ!ekolllallliu- podjął bardw skomplikowany �337 Recenzje temat i w jego Qpracowaniu Daczej fr.agmentarycznym niż Isyntetycmym - zastosował właściwą ,m·etodę naukową, włożył w dzieło mnóstwo pI1a'cy, wykorzystał dotychczasową wiedz(; o Pus,zczy, zHia'cm~e ją rpowiększaj<j!c. Ale równoczeŚinie ON znacznie mJni'ejszym stopniu poslugiwał się wyobraźnią, przez co niejako umknął mu aspekt onajisto1t!niejs.zy, c zł·o wi e k: L.a:sowiak czy Lesi-ak, twórc.a las'Ow.iackiej i bm'dzo specyfi·cznej kultury. A dzi:ałał tem.że c:z1,owi,ekpod ,na'porem ok,reślonych c~Yl1Jllików,z których już niewiele pozo\Srtało, w określonych warunkach i okolicznościach, drawno już zmien:icmych. Zmiamy bo:wiem nastąpiły gwałt'owm1ie i liczne. Trudno a-adzić temu, kto o radę soię n'ie :z.wr·aca. Omawia:n·ą Ipra1cę- w moiJm pczekonaniu - należałoby ni'e tylko pogłębić przez z.astosowa'l1Jie wyobmźni, ale i edtworzyć 'Człowieka. Czy nie byłby to temat do na'stępnej rozpr~wy? Franciszek Kotula II Kulturę badać moź,na w rozma:ity sposób 'i z różnych 'Pu:nktów widzenia. obecnej sytua'cji ,nauk 'społecznych, 'slzczególnie zaś .jntercsuj<j!cej nGS tutaj antropologii kultur·owej, listnieje wiele równopl'awnych teorii i m·etod badawczych, które kOlnicentrują się wlaśnie na iróź,nych .aspek,ta,ch ludzki.ej ~ultury. Jak pislał swego ,c'za:su C. Kluckhohn, antropologowie interesują się ,,(... l z.aleź,nO'śc.Lam'i między sferą kultury i psy,chiki (... j, pogra.ni'cz'em biologi,i i antropologii. Jeszcze inrni skupiają uwagę na śl'odowlils'ku materialnym jako czynniku 'Warunkującym oi narz.ucającym gra,nioceI'OZWO.juli funkcjonowania k'ultury". Wykaz możliwych ,podejść b:,dawczych moglibyśmy znacm1ie wydłużyć, ale nie '0 to w ty,m wypad~u chodzi. W konkluzji chcielibyśmy jedynie podkreślić, że mimo takiego wachlarza możliwości zaWS'l;epojęciem naczelnym dla humanisty pozostaje kultura. A jeśli kultura, to o2zywiśei'e jej nosiciele ludzie, zorganizowani w osp<Jłecznośc-ilokalne, grupy etmicz,ne, nerody itd. Tytuł pracy K. Ruszela Studia nad kulturą ludową Puszczy Sandomierskiej sugeruje nam właśnie pracę o kulturze ·określonego regionu, w czy,m utwierdza nas aodatkowo sam autor w swych deklaracja,ch. Zakłada on, że publikacja będzie "f. ,.J próbą ukazania specyficmego zespołu zachowań ludzkich w konkretnych ru.ma,ch terytor'ia1.nych środowiska naturalnego" (s. 7). Innymi słowy mamy się dGwiedzieć, jaki jest wpływ podstaw materialnych .i środowiska geografioczneg.o na rozwój i moż!iwoś·ci ada:pta.cji puszczańsk:iej kultury ludowej, AiU.tor chee wykryć \\"ieloaspektoQlwezwiązki pomiędzy kulturą .s'P'ołec:z.nośdlokalnej ,a wa,ru.nkami środowiska - wszystk,o to w r,ozwoju historyc?Jnym i układzie prz,estr:z.enny;m. Dl'ogi prowadząoe dQ rOlzwiązani-a tego problemu wi10dąk<JI·ejno'pl'zez pokazall1iiew~runków naturalny,ch środowiska pusz·czańskiego i stosunków osadniczych, następnie zarysowanie w ujęoCiu modc1owym materialny;ch podstaw kultury ludowej. Teo1retyczną kcncepcję książki kończy pr-ezentacj,a wybranej mikrostruktury {Dzikowi'ec), aby ,na jej przykładzie zjawi'ska makr'o~trukt-uralne ujawnić w ich lokalnym wymiarze. AntrOlp<Jlogi,cz.namonograf,m Dziko'wca moa być modolo.gic?Jnym "studium S:PQłeczn·ości lokalnej z wydobyciem ·czynników przystosowawczych". DokOlnać jej można, w'wni.emautora, pr.zy 'pomocy pewnych ,elementów oorioenta,cjiek'ologi cznej (tzw, human ecology) i przy ,Ik'onkretno-history.cznym tmktowaniu badanej społeczmoś'cli lokalnej". P,rowadzona z uwz.ględnieniem tych założeń anal<iza funkcjonalno-strukturalna w końcowym efekiC'ie ,,(... l pozwoli uwzględnić zarówno 'V 22 "Lud" - tom 63 �338 Recenzje ma·telf!ialne potr·zeby Jej ,członków, j'ak i Isys,teomy walftości, ;postawy i role związane z okreś'lclIlymi s'ńaltUls'auniludZli 'Or.az ~tl1ccesy dezo~'galIl'iza'cjli li dezi.ntegracjoi, pOWlS'tawalllie ktO!I1:fNktówi irua,p~ęćSlpoł,ecZlIlych - wszystk,o w rama'ch okireśloncj str:uk,tury ~poł'ecZlnej" (.s. 1'21). Tyle Zla~o~eni;aautoIfa. Przyję-c:i.e f1;'ej,według nas, zdecydO'Wa.ni.e ekologicznej kooc.ep,cji podejści·a do zj,nw'Sik kiultul'owyoh, .pociąga za 'sobą siłą ,rzeczy a.n:ałazG joednos.tl'eil1lIlą,a pen-adto kryje pe'wne l!1Ii,ebeZlplieczeń:stwo - z.agubioell1iesamej Ij."t()ltytych zjawisk i p<:'rtycYP'ującY'oh w nich j'ed!nostek. Nie uniknął te,go niestety autor Teccnzowanej pracy. Z~l,lmi'a's·tobiecanego ob['azu 'uj'awniają·oego wpływ ś'rodowis,ka ma,turalnego r,a kul burę, otrzymuj.emy j'edynie pr·ezenta·cję tego śirodowiska li dokonujący się w []Jim rOZlwój ma·teriia'l:nych ,podstaw eg)zystencji; wszystko to uk.azane za j':OiffiCcą r.zetelny'ch tabel, wykresów oj cyfr. Nie tworzy to w tym wymiarZe spójnej całości, zaś TZe'CZlOl..'1ych opowiąZJań funkicjon<:llno-'SJtlfuk,tura,lmych zdaje siG, że możemy s'ię tylko dClffiyśl.ać. Kult'ura dLa Ru:srela kończy ·się rn.a jej aspokde technologiczno-użytkowym z pominrięoiemsf.ery 'Symbohczn,ej. Krótki <[,oZJdZJiiał 'o sPQłecznej to,p<l'g)rafii wsi, mający być zalS'adn~czą, według ogól,nych zaloż·eń autora, częś.cią mo,nografii Dzikowca, w m'in1imaLnym stopni,u wypełl!1lia tę luk!;. Do< j,akii'ej ka.tegoT'ii opra'c:)wal1 możemy więe ZJalaczyć,oałość Siudiów ...? Ogmnicz·onies'i<:: do :r'ozwiązań typu histO'ryczno-'gospod'l.Tczego i goo'graficzno-przyrodniczego oddala tę pDacę od uj!;Ć et,nografiocZlnych, k,tórych z:asadIlliczym celem jos,t badaI1li'e kultuJ."y ludowej jako '9pocyficzm-ego .1;WO'l'U w obrębiio::~narodu. Oczywiści'e nie możemy kwes;tioonow,ać ,zas.ad[]joś'cli podejmow<:lnia studiów nad cZYlIl:nikam'i kUlotUTę ,tę kształtują,cymi. Nie~tóre z ,tych ,czy:l1Jników, w)"mienJi<lll1'e pe'wyżej, ZJos-tały przez autor.a 'cmówi,one bapdz:o dokładnie. Moż~i'wc jes.Ł także uję'cieakcentujące określoOlIle stanowisko' czy też -abs.tmhujące 'cd zdarrz.el1 ,i faktówuznal!1ych 'Ea uboczne. Lecz j'eśli alutor tytJułem .pracy sugeruj·e ·balClan'iaklultury ludowej, to ni,e ,powinien, 'przynaj'mniej bez st'osownych po\stulatów teor·etycznych, zatrzy;mywać 's'ię w swych T·ozwa~arna·ch na etapie wstępnym. Faktycznie bo¥;,iem Zlooj.duj.emy w pr.a'cy zakres pDoblemów leżą'cych u podsLaw wytworzenia '9ię kultury opusZJczańskich 'chł·opów. Ruszel wi'Clokrotni,c mówi o specyfice tego reg)ionu, udow<1Jd:niato 'ZJre9ztą pTzekonywują'c'o, ale... tylko w odnie:Jieniu de) kultury tecbIlli>czno-użytkowej. Jakie bO'wiem 'implik,acje dla społeczności Dzc,ikowoa ,i in. ma 'Specyfika geogra:fJi,cZlno-.gospoda.rcza i history'cZiIlla? Czy kultura symbo1i'czna t)"ch Dogi'OIIlÓW wYlfóżrua 'slię swą specyf'iką i lorkaln'ym cha'rakterem? Te 'i iil1lI1epodobne za,gadniell1liia'pozostają IPO~ rOZlwa'żalIli,aomiK. Rus'zeLa. OmaWli;a.na pozy'cja wydaje się n:am doskon<:lły.m pretekstem do pewnej refleksji na!tury Qgólni'ejsz.ej (np. taki:ej r'ef1eksji, j.ak i innych 'tego typu, w por'acy autora bmikuje). Postawmy ;s,obile 'PY'1:Jalllile: jaik1ioej'CSltmliejJSiociDola metody ek,ologicznej w całroś0iowym badallliu kuHu,ry? Możl!iwości tak.iego ujęcia nikt nic n0guje, lecz jej w.acr-tość .pioZlIlaWCz.ajCSlt ogml!1liczona. Opierając się :tylko n.a niej, nie mQżIlla wyk'w1czyć pOlZoaściśle O'kir-eś'llQnykTąg problemów wzajemny,eh zależnoś,eiczloowlielm i ślf<ldowiska. Funkcja jej llIie m<lże wiQc być w kontekś'cie tego, co powiedz'ieliśmy, podsltawą ['IltlCl'preta1cji zjawi'sik kulturowych, locz j,edynie i·ch d0pełni,€!naem (,czy ~eż <)Ispektem). Człowie'k, pr'zytloc:z'OIny zjaw,iskami przyrodIllic.z)"m,i ~ :m,leżlt1JośdalIl1Jiekoll1Jolffi~'czmymi, 'llwalkła,ny w walkę o 'Swoje ,prz:.c'1:rwanie biol'Ogiczne, t1f!aoi tu 'Swą wartość jaiko ,tJwófioa kultury w jej HSipek10ieświ.a,topoglądowym. W 'czasie czytania :recenzowanej .pracy utwierdzal'i~my ·s'ię w tym prze.konalIliu. Z k'rontiikarnkie.go olbow:iązku od'Ilo.!Jujmy, ;iż t,ekS't wzboga1cooy jest serią zdjęć �339 Recenzje (61) autorskich z tegoż regionu, wspomnianymi już tabelami i wykresami oraz ta bl·i{~~mi.P.ra·ca oparta jest J1Jamateriała,ch źródł:owy'Oh, dot}'lchczasowych rpublik:.;cjach .j badani,ach w1aSlIlyeh autor.a. Z wUJfszta'torwego!punktu widzenia jest przykładem soJ.i'dno~cili dohrego przygotowania badawcZiego. I Jeszcze uwaga końcowa. PraDa, ja'kitej dokonał K. RusZiel może być uwatana lza zamknięt,!, do podcjm1owanych zagadnień nie można wnieść już pmkty'cznil' nic odkrywCZiCtgo,b~dzie to już najwyżej kumula,cja f.aktów. Wydaje się, że po przeformulowalllJiu za!oteń t€'oH~ty,cZIDychli :i:llIny,mustawieni u ,płasz;czyz:ny po,znoo:wcz,ejautor może kontynuować swe s,tudia !nad regionem Puszczy SailldOlmiers;'.:iej w ujęoiu, które uzus.adnli! ty,tuł tej pfIa'cy. Rodzi się jednak pytan1ie - w j'akim stopniu obecne badania ,i ustalenia mogą być punktem wyj&cia do dalszych a!"laliz, jaką obrać dr·o,gę, aby Studia nad kultur q ludowq Puszczy Sandomierskiej były częścią całości Qbrazu kultury tego r,egionu? Motoe sam aut<>r znajdzie tę drogę. Michal Buchowski Wojciech Burszta Stanislaw Ol<;dzki. Polskie instrumenty ludowe. Zdjęcia: Zbigniew Kamykowski. Polskie Wydawni·ctwo Muzyczne, Kraków 1978, ss'. 115, ilustr. 86. Album a 'r;olski-ch ludowych instrumentach iffiuzy,cznych, przygotorwany przez Stanisła'wa Ol<;dz.kiego, jest pierwszą próbą całośdowego' ,przedstawienia stanu rolski·ego instrumentarium ludowego XIX i XX w. Autorr zajmuje się tylko inst.rumentami muzycznymi, które Ziostały wytworzone przez twórców ludowych blldowni'czych instrumcntów. Natomiast zostały pomiJnięteiJnstrumenty profesjonalne (np. klarnet, trąbka), które przeniknęły do kapel ludowych w omawianym okreslie. .Jcst rzecz.'! oczywlS'tą, Żie 'forma a,lbumu nie pozwala na wyczerpując8 o:nówienie tej problematyki. W pracy swej autor wyodrębnia dwie części. Pierwsza jest omówieni'em his~orii PQwstawania instrumentów i charakterystyką pO'sZJczególnych grup instrume-nltów. Druga część jest dokumentacją f·ortograficZIDą.Autor zastosował w swej pra,cyr;QdZiioał linslnrmentów według klasyfika'cji 'Przyjętej przez muz}'lk'ologów. PI'czffiI-iUjąC zdjęcia iJnstl'umentów autoJ' przedstawiJa w pierwszej kolejności instrumenty wykopaliskowe, a n<lstępIllie chordofony, ael'ofony, m€UTIbmfony i idiofeny. KaŻidoafotograf.ia insltru.mcntu pasi,ada krótki ·kom·en1tarz, ,a lliddóre 'przedslawione ,jnstrumeJ1ty mają ['ównlież podaną skalę głoslQ<wą. Przeds1tawliują'c stan 'iltliS'trumentalni'llmlud-ow,ego w Po1stce w XIX i XX w. autor r;ominąl i,stnienie 'lliiektórych ins,wuJmEIDtów, ja1k np. 'o,k:alrylll.O ich wystE;pc)wanli,u na Żywieoczyźnie infor,muj€ K. Moszyń'SIk!i1. Okaryny znane są również z tCi'·enu obcocnego. województwa nowos'ąd€lckiiego, skąd w 1977 r. porzyskano do zbiorów Muzeum Na,rodO'wego w POZl1!aruu Oddz.ii.ał'll Inst.rumentów Muzycznych kilka cgzempta'rzy ,tych ceJ1almkzny'ch iI!1stTlUmentów2. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. II, Warszawa Okaryny uzyskano ze wsi Szalowa od Franciszka Kostrzewy konywał je od 1928 r. i na nich grywał. l % 22· 1968, s. 579. (ur. w 1903 r.), który wy- �340 Recenzje Książka jest ruieZ2miennie C€il1Jnąi potrz'ebną po'zycją wydawniczą, obraz ~ns.wumeu1ltalIliJulffi ludowego z 'OJ3ta<tJruiego stulecia z aalego kraju. Zbigniew gdyż daje TOToński Zbornik radova Etnografskog Instituta. Etnografskij Institut Srbske Aka~ demij'e Nauka i Umetnosti. Ebnoloska prouealV1anja Djerdapsk'og TII"Jseljla,cz. I, t. 6 Belgmd 1973, ,SIS.162; 'cz. II, t. 7, Bel.grad 1974, ISS. 128; cz. III, t. 8, Belgrad 1976,s's. 158. W trzec·h k'olejnych tomaeh "ZbolfI1ika radowa", wydawanego przez Instytu;, Btn()'gI'aficz;ny Serbskiej Ak,adeTIJiliiNalu:ka i Sztuk:i, opubhkow,ane zostały wynikli kOiffiplekwwych badań etrlogr:afkZll1ych,' prowadzony'ch w l,atach 1963- 1970 we wsiaoh leżą'cyeh w okręgu Djerdap Żelazne W'rota (wSiohodnlia Serbia). Historia podję.oila badań tego iypu, obejmującyeh jll1iteresują'cy z tC,tn()o~afjicznego punk,tu widzerui<a tereu1 (zasiedlony prz;ez ludnośćpoehQdZicniia 'se,rbskiego i rumuńskiego o 's.pecyfi'c21nej 'kulturze), jest ciekawa. J,aik PUstze prof. M. Barjakiarović w alfty/klule d{J·ty,czący'm p'l'obl.ermatykii 'badtań etnografieznyeh tego obszaru, drog.a dQ pelnej r'ea'~iza'cji ,byla ll1!~ej,akod'wuls1topni'owa. W okóI'csic pod!pi.syw,ania parow:mi>€il1iiJamiędzy Jugosławią j Rumunlią .d'oty'czą'cegQ budowy wspólnej elekt1Gwni wodn'ej na Dunaj·u, In\Stytutowi Eln;ografieznemu zlec,olno przep['owadzen ie badań nad flJOJwąloka.jiz'30cją 'Osiedli, '!~tóre mialy :znaleźć 'się na tepeU1:i-ezbiOO"n:ka wc'Clneg{J. Zaodarneta:k.ie zostalo wY~l()ona<ne w 1'963 T. W tej faZli'e na plan p.ierwszy wysun.:;ły Soię badanila doty'czące :struktury ludnościowej i jej charakterystycZJnY'ch .cech (kwes,tie pochodzenia, więZJi spolecZlnych, więzi torytorial.nych itd.). W drugiej f.avie badań prZieppowadzonych przy popanciu mailel'i'al:nym specjednej komisji mającej 'na celUOClhl'Onę 'pamiątek kultury li 'przyrody tcg,o obszaru, przySJtąpiolDlo do badań mOlll'ogwflioc2my'ch.Tok 'pra'c badawczych znalazł swoje odzwierciedlenie w ukl:adz,ie 'tematycznym posZlczególnych tomów. W częścli pie1"wS:ZJejza'waJrto opracowani'a dotyczące charakterystyki gC{Jgraficzlnej, ludll1JośoCiiowej li językowej badanego terenu. M. V. Lutova,c opisuje okręg d,ierdapsk,i, z geogr,afiocznego punktu widZlenia, wskazują'c t'e cechy kraj{Jbrazowe, które wywarły ,istotny wplyw 'na ,rozwój społeczno-gospodarczy (stosunki wod:1e, komunik'<licj'a, znacZienie po,htyc21TI'epolo'żeni:a i kwcs:ti.e graln>i'cz.ne).Ciekawy, dają'cy jamy obmz slkiomp1ikowaID.y,c:hw gI'1unci'e il'Zleczy stosunków ludności{Jwy'ch, artykuł M. BarjaktaroVlióa dotyczy l'OzwaŻJań nad historią osadnidwa. Autor wskazuj:e na istnJieni.ie kJil!ku 'W,aJDs,two\Sladni,czych: :z. oik,resu przedtr,ackiego, n'ajostarszą warst wę os,adn~ctwa s lar,oibałkańisikiego, na'Sitępni'e osadni-dtwa 's.t,a'roslowi'ańsk,iego. Na wymaenione wa'fs:twy Uliaklada,jąsuę dalls:z.e, będące wynik'iem silnych ruchów migra'cyj1ny>oh (we wczesn:ej fa-m,e ok:reslu panlowania ,tured{ii,ego, w ,późnliej-szym {Jkresi'e pod w,pływem Zlffii,an,p:oJit)'lczmy'c'h,IDip.ukla'dów z 'końca XVIII w, o wolnej streHe 'finddul1Jajskiej). UZJUlpełnioenici'ego tematu 5lta'llowiop:ra'oowrunri'c D. DrljDey, w któr)'lm .przeds,tawione zostaly ruchy ludnośdowe w okresie budowy hydroel,ektiJ"own:i. Kwes:tlie jęzY'lmwe, doty'czą'ce dialektu serbskJi-c·go używanego na tym terenie, omawila A. Peeo. Kilka dailszy'oh artykułów 'poświę:c,onych jest za,gadl1ii,eonJiomgospodarki i tradycyjnycih zajęć ludinoŚ>oi. D. Bandić w a,fltykule Tradycyjna gospodarka Tolna We wsiach djardapskich przedsiawia głóW!ne ndcJI"Un!kJi tlI'adyeyjln:ej l?)oS'po:c!.a.rki chł'op- �Recenzje 341 sk;ej, hodowli i rolnidwa. Na pods!tawie zg;rolmadZiolnegomater,iału charaKiterywje gospodarkę rolną 'stwierdzając, że Ipod wpływem środow,is'ka i 'układów społeczno-poliity,cZJI1y;ohuformował 'slięmieszany roll1iiczo-hodowlalny typ ekstensywnej gospOd'Hki. D.mgim typem zajęć było 'rybołówstwo. S. Zeoević i D. Drljata w artykule Rybołówstwo djerdapskiej części Dunaju omawiają historię rybołóws,twa na Dunaju, da'wną i wlspóklZJelsnątechll1likę połowu ,i handlu irybami. Rybołów~two w tej nęśoi Djelrdapu było dlla niek!tórych wSli od da wina podSlt'awowym zajęciem. Z tego też względu 'charakteryzuje Slię wła:sną, 'różniącą się od innych, spocyHką. Rola jaką odgrywał Dunaj w kształtowaniu obhczaillUilt'Ulrolwego tyoh terel'ÓW była ogromna. Rzeka dehmitował!a 2Jasię@i,pewnych zjalwisk kul'turowyc:h, .twOiTzyła osobną :>trdę, w której J'ozwilnęły slię takie formy zajęć, j!ak wspomniane rybołówSJtwo ,czy żogluga. Żegluga '9tanowił'aspecyf/ilczll1ą formę 2JaTobko\vani,a. ZagadniE'lniu tomu pośw:ięoony j'esit antykuł B. Vllahol\'iić Żegluga jako gałqź gospodarki we wsiach Djerdapu (ze stanowiska etnograficznego). Przedstawiony Wi nim zo~tał rozwój żegllUg)i,która ,od XIX w. nabiera 'coraz więklszego ZJI1,aczC'nb gocspoda'riczego. Specjalną gruipę zawodową ISltanowi,li ,mies:Zika,ńcywsli trudr.iący Siię prze{liąganiem łodzi wzdłuż rzekli, utrzymywall1iiem ['zleki w spławności oraz samą żeglug'l. Katego,rie te, jak iSlt'wierdza ,alUtorik:a,miały wpływ na żyoie społecznemaz nl(l kulturę ma1tori,alną, uWlidoezniło 'Się to pr7.ede wszy,stklim w budoWlTIiiet wie. Rzeka miała :ta'kże wpływ naro,zwój os,ied1i ,położonyC'h przy brodach" w tych miejscach rozwijają się centra handlowe. Przykładem jest osiedle Tek:ija, k'tóre na IprZieło,mieXIX i XX w. roZ)wija się jako najwlięklsze centrum handlowe reglionu. N. Pavković w artykule Handel i rzemiosło Djerdapu omawia histo1rię r'ozwoju :regionalnego handlu, strukturę, stosu'llkli społeczlno-ekonomiczne. W zakoilczeniu podkreśla dwutorowość rozwoju handlu, z jednej stron:, skupicnego wSItrefie g;ralllli'czln:ejhandlu międzYIn:arodowego od poezątków wieku XX oraz z drugiej - handlu wewnęrtJrzmego miiędzy miastem a wsią. Rola rzemli'osła byla lokalna o zróżnicowanej prodiuk'cjli, nalS'tawionej głównie na ZJaspokojenie cdbiorców wiejskich. Drugi tom Badań etnograficznych wsi djerdapskich zawier,a opmcowania dotyczące wybranych d2Jiałów z za'ikr'8S1U kultury 'materialnej, duchowej i społeczLej, B. Vlahović w artykule Tradycyjne pożywienie ludności Djerdapu podejr:1Uje temat tradycyjnego pożywienia, dotychczaiS w serbskliej 1iiteraturze mało opraieolwany. W r:ożywieniu (na tym terenie zasadni'czą r'olę odg)rywały taki,e surcewce, jak ryby, ,mleko li przletwory rnIeczne, Imięso i potrawy z kukurydzy (mar:1ałyga). W począt,k'a'ch XX w. miejsce mamały'g,i, j:ako podSitawowego składnika p')żywie'l1!ia. zaj'muje c:hleb, prizede wszysrtk'i,m wypiek,any w domu. Wa,żną rolę odgrywa także pieczywo kultowe, sZicZiególni,ePOW!iąZian€z obrzędowością pogrzebGwLj. A~torka oma wio sposoby przygotowywania i przeróbki I;Ocs:zlczególnych skladnlików stwierdzGj'lc, że w zakresie .poży""'1iClnlia na!stąpiły w okiresie powojennym nieznaczne zmiany. Artykuł .T. AranceloV1ić-La2Ja,rić Ludowy strój Djerdapu zawiem ,dekawe wypiki badail wskaz:ujące, iż stirój ludowy t'ego terenu nie jest jednolity, lecz wykazuje powiązania ze strojem ludowym rpółnocnowsohodniej Serbiii, a ,także De strojem rumuńskim. Na podstawie zachow.anej formy od2Jieży z koilea XIX w., d także elemontów powszochnie dZii:cJiajużywanych, można na ty,m obs'zlarze wydzieltić trzy typy stToju. Goc,grafi'c2Jna specyfik'a 'regionu 011az CZyllln'iiilli społeczno-gospodarcze sprawiły, że do okresu obecnego zachowały s'ię formy archaicznej odzieży oaisterskiej. �342 Recenzje W dalszej częśCIi zamiesZJczono opracowania dotyczące rodziiny, obrzędowości rodzinnej i dorocznej omz wierzeń i medy-eyny ludowej. N. Pantelić w alrtykule Y'zyczynki do badań nad małżeństwem i rodzinq na podstawie anal,izy żródeł demograficz:nychi 'ma,teriałów z badań tEIrenowych ormawi'a wiielkość i strukturę rodziin. Dane wskaL:ują na tendencję zmian w obrębie rodziny poszerzonej, idące w kiierunku poj'awiani'a się rodziny nuklearnej. Do dzisi'aj obowi'lzuje w zakresie zaWlierrainia małżeństw endogamia. Wpływ industrializacji powoduje, że na tym terenie pojaWliają slię rmałżeństwa mieszane zawierane między Serbami a Rumunami. W dalszym oiągu zwyczajowo kojarzy się małżeństwa między nieletnimI. B. Vlahović omawia w opracowaniu Zwyczaje mieszkaiLców okręg;[ Djerdapucykl zwyczajów rodzinnych (obrzędy narodzinowe, weselne. rogrzebowe) oraz obrzędowość doroczną li zwyczaje zawodowe. Badany terencharaktc'ryzuje się bogadwem zwycZJajów i obrzędów dotyezą-ey,ch posz'czególnych cykLi, przy czym ich zróżnioowanie terytorialne jest silne. Autorkę interesuje przede wszystkim ich funkcjonowanie w nowych warunkach 'oraz towarzyszą'cy temu proCes zmian. S. ZeceV'ić w rartykule Wierzenia ludowe przedstawia wyniki bi.ldań nard wierzeniami związanymi z istotami demonologiczrl1ymi. Na terena'ch tych, podobnie jak na terenie rcałej południowej Słowiańszczyzny, występuje bogactwo najrróżniejszy,eh wątków demorl1ologiczmych. Wierzenia w iOJto,ty mityczne, bóstwa i demony, mające oharakter przedohrześeijański, są lkzne i mają rozmaitą genezę. Autorr klaisyfikuje wys'tępująrce wierzenia na trzy kategornie. Pierwszą stanowią demony powstałe z żywych ludzi, talasan, wi.lmpir, niechrzczone dziecko. Szczególnie wi,ara w talasona (nazwa zapożyczona z tureckiego) - - dueha opiekuńczego domostwa, będą'ce~o duszą człowieka który dorm (ś'Cianę) budował, jest w tyrm rregion1ie rozpowszechniona. Drugą gr'Upc; stanowiLI demcmy związane z plfzyrordą duch 'Wody, sumska majka (rumuńska nazwa panduri) -- bogini lrasów omz zm.aj (żmij). Trze'oi'a grupa istoty mJityczne wpływające na ludzki los (sudjenice borgirnrki larsów), demony spr'OwadzajLl'ce chorI'oby i epidemie. O. Mladenović w opraoowarl1riu Tańce ludowe oma!wia i charakteryzuje tańce ludowe, wyróżnlirając dużą storsrunrkowo grupę tai1ców obrzędo'wych. Medycyna ludowa okręgu Djerdap to ,temat alrtykułu M. Dragica. Zor5tały W nim omówi'one te fOlfmymedycyny ludowej, k,tóre są chamkterysty!czne ii pozwalają na wydobyeie jej srpecyf'iki. Przyczyną rozwoju lecznictwa ludowe~o w tym okrc;gu były słabe konrt'ak,ty z ośrodkami Imiejskimi 'i bri.lk pcmcicy mcdy'cznej. Stan ten istniał do II wojrny świa,towej. Autor przedstawia poszczególne elornernty dz,ieląc medycynę na dwa działy: medy'cynę empi'rycL:ną i fitoterapic; z bogatym zestawem ziół łecznkzych ,oraz medycynę ludową o charakterze magicznym. W trzeciej części z,ami'8'szrczono cykl artykułów poświęconych monograf,iorm poszczególnych wsi, które w związku z budową elektrowni wodnej zostały pu:-zeniesione. W monografiach tych przedsrt'awiono wybrane zagadnienia dotyczące charakterys,tyki społecZJl10-goispoda'fczej li przesz.łości historycznej badanych ws,i. Przeds,tawiorno takż,e problemartyrkę etnoglrafirczną,kitóra nie wstała uwzglC;dl1liorl1!a w porprzednirch tormach. Z przeds,tawirornego układu i zawar,tośoi poszczególnych tomów wynlika, że jest to jedna z ciekawszycih rmcmogra,f,ii Tegironalrnych, uwzględniają,ca podjętą tematykę z dwóch punrrktów odnliesli,enia, 'oa1regor'egilornu i danej spoleczJl1oścri lokalnej. Ristor)'1CiZll10-pOrównawcZJa !metoda, j/aką w więkrsL:orś'Ciprzypadków ZJals,tosowano, pozwołila nra badaniie całolkrs'ztałltu specyfiki ku!,turowej regionu. Andrzej Brencz �343 Recenzje "Glasnik Etnografskog lnstituta". Etnogralfski uka i Umc1nos,ti. t. XV (1976), Bel~rIad 1976, ss. 241. Ins!titut Srbske Akademije Na· Omawia,ny tom otwliera a'rtykuł S. A. T'okairli,ewa Vuk Karadzić jako etnograf. Zestała w nlim wnikłiwie IOlmówlilonadzJiałlalność Karadzića, który oprócz ,gromadzenia materiału folklorystycznego- (Srpske narodne pjesme, 1841 - 1846) zebrał też. sporo materiału o .chaTakterze czysto etno~raficzJnym. Zos1Jał on opublikowany wpra,cy o CzarnogóI'iZlc, później w pralcy Zycie i zwyczaje narodu serbskiego (wydanej po śmimci w 1867 r.). S. A. 'Doika,riew Ipodk,r'eśla, że oprócz poezjli i p~eśni ludowej, w swy'ch lli'czny'ch wędrówkach Kalradvić zhielrałtakże m>a:klriały dotyczące wierz'oń, obrzqdów doro-cznych i rodZlinnyc,h. Zainteresowania swoje kiercwał równ~eż na delmonty kultury społecznej, j'aik 'organiza,cja 'władzy wojewodów, kniazi, kmieci, kap.itanów, instytucji 'hajduków .itd. Zainteresowania ,te wykraczały dałeko pozu krąg zainteresowań badaczy kultury ludowej owej epoki. Kolejny artykuł, M. Ba'rja:kta'rovića, poświęcony jesJt s.iedemdivie<Sliątejrocznicy nauczania etnologii na Uniwersytecie Belg'radzk~m. Z początkami naucZJania etnologii na tej uczJC1'l1ii zwuązane jest navwiiSko geolgTafa, J. Ovijióa. Ucwrny ten w 1895 r. zakłada Instytut Geogmf,jczny przy Szkole Wyż'szej w Bie,lgradzie, w którym wprowadzono także wykłady i ćw,i'cven,ia z zakresu etnogflaflii. W 1906 T. ma Uniwersykcie Belgrudzk'im etnografia staje 'Się plI'ZJcdmiotem 'Uniwersy:tockim obok geografii i hist·orii. Jako samodZJielna dyscYlplina etnologia zostaje wprowadzona na Wydziale FiloZJO,f.)Clznym w 1927 r. W dalszej częśd przeds,tawiona została historia Katedry EtJruognafii do okresu powojennego. N. M'a.rtinovlić omawia za·gadinierui'l' Iffi'igr.acji zalrobkowej z Cza'rnogÓiry do Istambułu. Emigracja zarobkowa z ubogich i go,spod:ar1czo zaniedbanyeh terenów CzuI1nogóry rozwija się Imasowo w XIX w. Sytualcja cza'r;nogórskkh elmi,g,ran'tów w owym okres'ie na t,eI"Ciruie Turcji (Iszczególrnie w I's1Jalmbule) niLebył,a łatwa. Wyr;;kało to ze zmieniającej slię nieusitJannie sytu:alcji polilty'azmej. Z .tego też powodu unikali oni podawania swej prawdziwej n.arodowoś,oi określając s,ię na}częśc!iej jako Chorwad. Spowodowało to wysun1ięde przez na.cjolrualis!tów ohoI'waekkh w okresie późniejszym szore@.l błędnych wnliosków. Po pQ'zy7Jna'niu Czairnogórze niopodleglości, w Istambule specja,)ną opi'ekę nad nlilmi rozta,czał oficja'1ny przedstawiciel - kapitan. Szer,eg kwostili 'I"egulowanyeh było :specj,alny:m regula'milruem. W ok'resie pó';'niejsizym rozwi}a się s,ilny !ruch m"ganiz:a1cyjny i wydawniczy. Auto:r ornawia działalność ka'pitanra oraz później powstałYich organliZJa'cji li wydawnidw. Problomatyką zabobonu cygańsk!iego zajął się w swej rozpnaw,ie R. Djurić. Autor na podst'awic materI1iału z badań przepG"!owadzonyoh w sku'pisku lud!l1ośd cygahskiej w micści·e (Mladenova'c, SR Serbia), poddaje art1JalizliesZJereg wierzeń cygaiJskich, doszukują'c się ic'h gene'zy i dając próby interpr'eta'cji. Osobną grupę ulrtykułów z,amliesz1czonych w olmawiGlnylm tomie sltanowią rozprawy doty'czące a·nu!'izy dOiI'obku badawczego poszczególnych UicZJOnyohi Za[nite!'l'",owań etnografj'cznych.jJii'sa,rzy jugosłoWliańskkh. M,iLialna Radov,anović i Milovan Radm"anović w arty,kule Sabacka Posavina i Pocerina w badaniach antropogeograficznych V. Radovanovića omaWliiają dorobek tego znakomitego uczonego, z:ałożyoiela Lipimwszego kliero'WIillikaInstytutu EltnogmfkZJnego. Wynikli badań przeprowadzonYIch pr7Jez :niego w okrreslie powojeninYIm niesltety !I1Iiedoczekały się jeszcze publika'cji. Autorzy aU'tykułu, na plOds,t'aWliezgI'om<adZJonegoma'telri,ału, anlali,"ują metody badawcze li założenlia .metoido1oo'gi,czne,wSlk'az1ują,cma ich ZJn,aczernrr'e etnograficzne. AJrtykuł P. Vla,hovića Sima Trojanović jako badacz narodu serbskiego i jego kuLtury '~zY'POlmirr.a pr,aoe badawcze tego wszechstronrrego 'U'CZJQ:rre- �344 Recenzje go, prof.esor.a Uniwersyt'etu Belgradzkiego :i członka Serbs-kJcj Ak.ademii NaukI. A. Miljković w swym opr;a'oowa!Il!iu przedlStaWlia dorobek :naukowy V. Bogisiił (1834 - 1908), pr.aWlnika, badacza pl'awa zwyczajowego Słowian polud!Il!uowych. Kolejny ,artykuł doty·czy analizy treś·oi etnograficznych zawarty>ch w dOTobku plisarskim B. Stankiev:ica w zakresie kultury ma:t'O!"i,ałi!1,cj Vranja w o-k,resie panowania tureckie'go oraz na przełorni,e XIX ,i XX w. Dociekaw:S'zy.ch artykułów zaHczyć moż.na ,rozważania 1. Kovacev.ica DoLoLe _. integraLny sposób badania obrzędów. Pr,a'ca tama dwa cele - wyjaśnienie 'natury jednego z obrzędów Oifaz s.prawdzenieza1ożeń metodologkzmY1oh. Obrzęd dolo li (opi.sywany przez V. Kamdzic,a) autor analizuje Istosując kol,ejno zalożol1iia metodya;nalityczno-po:równ awczej, s,truktural:nej (analiza pieśni), furnk'cjoonalnej, pcychoana.lity'cznej. W zark'oń.czeniu podk:reśloln.e zostało ZJnacz·enie zasltosowania kilku Tóżny.ch me.tod, dające w sumie pelniejsze wyjaśnienie rozpa'!rywancgo zjawiska. Wybranych zagadni·eń z zakre;>u medyJcyny ludowej dotyczy arty-kiuł J. Tucakova Ludowa fitoterapia prewencyjna. W Opł'<l.cowaniu tym prred:stawiono wyn-:ki badań nad stosowaniem w lecz-ni.otwie ludowym cZ;Qsnku, k.apuSJty, chrzanu, rzodkwi, jako środków lecmi<czyoh, między innylmi przec-iw epidemiom. Oprócz wymi-eniionych zami€lSZJczOlnotakże artykuly poświęoone P!'oblematycc m . .in. n:aziewnictwa wsi (J. Ma'rk.ović) o~'az op.itS,li koment.a.rz historyczny doty'czący gr:obów, zwanyoh ,przez ludność a:r.abskillTI'i,wy.stc;pują.cych -na obszarze Bitolij·i (J. T:rifunoiVski). W d:z.iaIe .przyczy.nków za:mi'CJSZJC2JOin:O inte.res,ując-c omówicmia wYll1ików badań tereniowych. B. Milić-Kriv<ldoljan.in omawi.a sytuację sr;ollxzn<l--ekoHomi.cwą i pożywienie ludll10ści wiejskiej w okręgu Lj,ig (SR Serbia). Obróbce korala na wys.pie ZlalllUn'r;oświięoony j-est artyk1uł L. Djaą::lOvj,ć. Kolejny tom "Glasnika etnografskOlg "Inst.ituta", jak wynika z pobieżnego przeglądu, zawieTa szereg unte<reslUjący.oh,a,rtykułów poświę,cony'ch zróżnioowanej problematyce. Dz,iękli temu posz;cZJególne 'tomy "Gl-asnik.a" stanowią cennic żródlo poznawcze, wzbog,a,cające wiedzę 10 Słowiańsz;czyżmie l=o,~udni.owcj. Stanow,j ona bowiem teren, gdzie ,trady'cyjna kultura ludowa jest autentyeona i żywa, gdzie przeplatają 'Slię dawne formy z l1iow~ffili,kształtowanymi pod wplywcm lindus:t!"ializacji 'i urbanlizacji. i Andrzej Muzejna zbirka, Ruski Kerestur 1976. Pr.a.ca zbiorowa, il. 45 (w -ty.m 14 kol.), tek.,t w j. T'usińskim !i sleu:bskim. I3rencz Nowy Sad 1976, ss. 135, Prezentowana 'publika'cja skł-ada 'S'ię z dwu częśoi. Pie-rws-w, obsz€'nniejs:za, autoiTs1wa Ljiubo'miro Medjes.ie-go, je-Slt zwięlym OPiiS"C!ffi 'ill'cll1·ografi<cZJny,m histor.ii i kultury Ru-snaków jugos10wiań-skkh *. W częśd tej zawarto na-stc;pujące rozdzialy: Rusnacy w Jugosławii, Gospodarka, Mieszkanie, Strój, Ustna twórczość ludowa, Język i instytucje kuLturaLne. DI'Ug'a czc;ść !Stanowi katalo'g eks-pozycj-i mUZJealnej, zn:aj-d<ują'cej,się w Rusk.um Kcre.slturze (autorzy: M-aJ'ija Banskli, Bron-i- • Rusnak - nazu:a wlasna, w j. serbskim - Rusin. �Recenzje 345· s-lava StefeiIlov.ić-Idvorean, Ljubomi:r Medjeili). Całość opracowaiIli.a po.prz-edza szkic dot)"czą'cy ,historii zbiorów (Jank1o Olej<l.r). Rusnacy jugoslowiańs'cy zamieszkują glównie w Wojwodinie. kh s~edziby zr'.njdują siG w Bn'cwe oraz 'paz-a Wojwodiną, w Slawonii. Najw,ięk,sz,e skupiska lo: Ruski Ke~'estu'r (94,4% ludności), Petrovd (87%), MikluseV'ioi (83,74%) ~ Kucura (60%); ,caln ich :;/poleczność liczy w Jugosławh okola 35 tys, ludzi. Rusna'cy przywędl1owa1i do Ba'cZJki w polowie XVIII w. z tetH~nów Bes!kiidów Ws,chodni;ch i Podkarpaoia; dokladniejsze badania lat os.latnich ,pozwoLiły ustalić ich siedziby piorwotne: Zomphn, Sz-anis.z, SI=usz, Ukraina Zakarpacka, G,alicja. N,-,pływali oni do Baczki ;irz·ema £alanni, z ktÓT)"ch I()!Sltatrna (przełom XIX i XX w.,) nOSiila już, nieznane Rusnakom wojw.odińskilm miano Uk~-auńcy. Pośród większości dawD)"c,h osad:n1ków ,tra'cą !Oni jediIlaik ISWą odrębność jGzykową li gubią ,nazwę, stając Sliępo pr'Ostu RJU:Slnaiillalmi. Ze s'wej ma,cierzystej zJiemi RJUlsruacy wynieśli k,ul:t'U'rę naSiiąJkillIiętą wpływami po.L'iko-sJo'walck'o.-rusik'o-;madz.iar-skiJmi·. Na teIleullJe roś Do'lnej Ziemi ulegli z czasem w róż.nym natężeDJiu Wlplywom S.erbów, Choa-wa,tów, Niemców, Wę.'lJTów,Czarl'logórców, w znleżnośd od sąsiedztwa. MiI!XłOty'ch 'róŻInorakich wpływów zachowali swą ·odrGbno·ść manifestującą się w języku, świ'adQlmoś'c'ioraz k!ulturze. Początkowo przybysze z ,póhnocy mówili rÓŻ:I1ymlidilal.ektalffii przyndesionymi z sobą, lecz już w połow.ie XIX w. 'Począl silę fonmow.ać w,Slpó1ny język, l.an'90we:.ny p·rzez grupę domrilillującą. W 1890 J.'lOK'U 'Wydan,a zO<ltaje pierwsza k,Siiążoczka (zbiór picśni) w języku "u1g.rorus:k!i'm"(k!a~rpatOiI1Ulslk!im). Było to pi-erwsze łit,er;:.cki.e o:pra'cowanie język·a RUlsll1Jakówz Baczki, a uka:naŁo się me bez wpływu. młodej i.n1.elUgCil1.cji ukrniń,ski'ej ze Lwowa, Uż:hOl100Ui ·F\r·e.s~()wa,K.on;tak.ty z IDJaukowymii i kulturalny;mi centramu UkJ<łIi:ny Za'c1hooll'i'ej ·i Zakm'p.aiCIci.ej 'odtąd już stają się coraz trwa1sze. Po I wojnic świ.adomo·ść ncurodowa Rusn.aków Zlos11o.1a moono r'ozbudzona przez: krąg !inteligencji, która z.akhada 'W 1919 r. R'UiSK~eNa,rodne Pl1o>swi1m.eDruŻJtwo_ W wyniku prac owego tiOwaTzys;i.wa dochodu do opraoowania n<JfWlOCZJeSll1ej gramatyki jGzyka "Ru.s.naków z Ba·czk,i" (1923 ['.). Odtąd daltuje slię rozkWlit 1itemckiego języka R'Ulsnaków jugosł·owiańsk!ich. Powstają nowe towo.,rzystwa, s'ekcje sro.rtowe, kółka d·ramatyez.ne, jednoczące ludność a-u;slna'cką, DZliś w języku I:'U1SWskim wychodzi kilka cro.s.opis;m, naJbardziej ==e, ,to "Ruskie Slov,o", "Sv.ietlocs", a od 1971 r. ,istnieje Drużtwo za R!u:Slk!i Ja:zliik,które od 1975 if. wydaje CZJasopismo "TvorcolSc". Radio Nowy Sad iIl'adaj.e audycje w język'u Tusiń.sikim, <emituje 'się w tym języku programy telewizyj:ne, 'a jęzY'k ;r.m,1iń,skiIstał &ię wyk1adowy.m w s'ZIlwlach średnich. Otwarto też lektorat języka Iru ińJskiegiO n'a Wyd·ziale Filoz.ofii,cZJilym'W Nowym Sad Zlie. Jako jGzyk literacki jest to jeden z ,najmlodszy<ch jęzY'ków showiański!ch, nliemniej pe:soi"da już ·spory do·r·obek wpostad pub1i'ka,cjj, naukJOwyeh, 1iteraokich i prnsowy.c·h. Centrum kultury Rusnaków jest Ruski Kerestur, siedziha i.ns'tytucji nQukowych ,i .oświatowy,oh, Tu odbywają się Iprzeglądy Tuskiego fooklollJU u ;inne. imprezy lintegrujqce ,;,pok·cziIl-OŚć. W Ruski,m Keresturze znejduje S\ię 'też !I1Iowool!:war:taekispozy<cja obrazująca kuHutfG i hi.ste1'lię Rusnakó,w ju.go~low,jański'ch, Ek!slpclnowan.e n.a wystlaw;ie Zib.iOry hi,;,torycz,no-ctno'gruf\iocz:nepochod,zą w największ·ej częśai z da.'rów, w nli·ewielkicj mierze z zak,UJpów, P<oczątkJi kol.ekcjisJięgają -p.i€lfwszych la.1!:po ostatniej\-\lojnie, kiedy zo.rganizowano pi,erwszą wy,stawę etnografi.czną. Obecn,a ekspozy.cja (olwartiU w 1976 r.), mieszcząc.as'ię w M~ejsik,iJmDomu K:u1t1U1ry,j.eslt klolej- �346 Recenzje ną, już pełną, fa,chowo opraoowHną wystawą (opracowanie naukowe - L. Medjes,i), liczącą około 1000 p;r;zedimio,tów. Kolek<cja ,ta irs'tn1ieje ja,kio oddz:iał VojvodinSJkiego MULieUimw Nowym Soadzi2. Na ca}.ość lSl!d~da się kilka działów, kil"Óotkow k~ltalcg~ scharakteryzowanych, 7. wylicz.e!t1iem IplT€'zent,ow,alllychoekiSlpOlllGtów. A oto zes<poły zagadn.ień przedstawio:ny-ch 1l1~ wysoŁawi.e: R u s ki K e ·r e s t u r ('pierwsze miasto Baczk!i zasiedlone pl Liez Rus'11afków; prz'edSltaWJi'ono doku'fi€ll1ty, plany u-ozwoju m:,as'to, zdj~'cia oby·czajowe itd.); R z e 'fi i os ł -o (glówni'2 rze:nio6ła df7.ewne, również kow~lstwo [ in.; int.c:res-ują,oe, ż-e pośród Ruslna'ków nie by~o w ,ogóle druroiarzy, szklalrzy j ga'fTIcarzy; przed!stawi-ciele dwu pi,erwszych wymienionych profesji przychodZJlli do Baczk z półinocy, z ter-CII1IU Karp-at); Rollll'ictwo; Rusk'a kuchnia (naczynia, urządzenia kuchenne ,i in'1'l;e przedmiQlty związane z oprzyrządzanriem posjjków); W r u s k i m d o m u (komplet 'malowanych mebli, dywany, skrzynie wianne i inne eloemea1ltywy,poSJaż,enli'awnętrza); S t rój k o bli.e c y (,od końca XIX w. panuje krój miejski, z uŻy<C'i-emfaibry;czll1ych tka,nin; na wystawie w c-gó1c nie uWLiględniano 'stroju mc;srkliego, rp['awdopodrobnie dl~,te~o, że nie rl-achowaly siC; w nim tra-<tlycyjne cechy rrusińskrie, a przejęty został z ludowego stroju wc;giersklicgo). Adam "Annual" (Godisnik), Bartosz Sofia, t. 1 - 11 (1966 - 1976). "Annual" jest czasOipismem IPo-święcony!m Żydom bułgarskim, ze szczególnym -uwzględni-ooi-em "oSlt'O'SlUll1'ków przyj>aźrni łączą,cych Bułgarów i Żydów", jak to wSlkamll1'o 'W prZJedmu\lvlie do jednego z num-er ów. Jest to wydawnictwo Ol'ganizu,cH Społecmo-.Kultu:ralnej i Oświ~1owej Żydów w Ludowej Repubhce Bułgal'ii. Pierwszy Il'JjUimer"Rocz;ruik,a" ukazał się w 1966 iL W wer-sjli bułgarskiej, a od 1970 wy,chodza równioeż wersja angieVska, co 7Jllilcznie zWJię.k.szakrąg odbiorców zagrani-cmy;ch. Dziś więc "Rocznik" docieTa do ponad 80 kTUjÓW. Każdy tom druk'owa.ny jest wobjętośoi ok.oło 350 sltron, z ilustw,cj'ami na wklejkad1 kredowych. "Rocznik" r,edaguje grono naukowców pochodzca1Iia żydowskiego oraz inne oso,by interesujące się l1Ji-stOlriąi kulturą Żydów w Bulgarii. Są p'o~ród ni'ch pne<de wszystkum his,tory'cy, ale także językoznGwcy ;i hi-story,cy sztuki. Opru'cowa:ni'a ukazujące się w "RJoczniku" są o tyle interesujące, że zajmuj~1 siC; hi:;to.rią -i kulturą Żydów 'Sefm·dyj.ski.ch, a więc nieznanych w naszej Czc;ś'l'i E Lll'OPY.Przy tym, .podobnie jak aszk.enrazyjczy'cy w Em'opie środkowej oj wS'l'hodniej, ulogLi oni w og,r-omnej swej masie wynisZJczeniu przez Niemców. Na wstępie niezbędne wydaje się podalnie pods:tawowy;ch irnf.crrmacji charakteryzujących tę wielką ni'egdyś .g1rUlpęŻydów europejski-oh. Zanim zaslied1'illi kraje balkańskie, ŻyoZii oi zamiesLilciwal.i Ri-sz:praIl'ię i p.ortu gali ę. Tam przejęLi wiele z obyczajoowrośei a,rabskiej li ,ohrześ,oij-at1:S'kii,ej, a ,eo naj'ciekaws'Lie, rprzej<;li w zupełI1Gś<cijqzyk kastyLijski, na tle którego po,Z)os.t.ałośd hebraj:skie oraz mpożyczenia -arabskie praWJie 2iUJ]:emie's:ię zagubiły. Żyjąc -tam do XV w. w atmoslfClTze względnej tolerancyi, wi,elu Żydów =ienriało wiarę, często jednak -tylko dla pozoru, uzyskują'c przez to w średniowiec~nej Hiszpanii -ek'sponowanestanowiska. Tych pl-zeChrZ'CLiOlny;ch Żydów nazywano maranitami. P.ierwszeprześladowanura Żydów 'TIlapłw. I'boeryj.Slkim rOZJpoczęły się po utwo- �Recenzje 347 rzeniu I-nkwizy.cjQ. Do.piera jednak edykt Izabeli w 1492 r. !pozbawia Żydów w'.zelkich praw i nakazuje im -c,)'::uś·cić w ·pr:ueciągu kJilku m'iesięcy Ara:g.Dnię, Kastylię, Sycylię i Sardynię. Niedługo potem :podobny edykt wypędza Żydów z innych prowincji hisZipańskich i z Po'rbuga1ii. PrześladowanIi.a dotk!nęly w j.edrułkowymstopniu, t:rak.towa.nyoh dotychcZias :na innych proawach, maranJitów. Wobec :represji s.to,;owanych w stosunku do Żydów w pań,stwa'ch niemieckkh i F'rancji, jedyna wolna dla wypędzonych droga Wliodła z rpłw. Iberyjskiego na )'::ołudnie, do Afryki oraz na ws'chód, do krajów bałkański,ch 'i Azji. Na Banmna'ch ŻydZli zamieszkiwali już dużo wCZJcŚ:niej.Byli to ,p.Lerwobnie tzw. romanioci, Żydzi mówiący mies.zarniną hebrajskiego i greckliego. Do Bulgarii przybyli z Bizancjum 'PO ,pcierwszy;ch pr.ześLadrow<l'nia<!h,sZic~gól'l1ie do'bkllJiwyoh w okre-si·e panowarni.a JUJSty11liana,a patem Korns.tantyI!1a VII FoiffiI'lo'!1!enety.Bulg"rzy, którym :zal'eżala n,a 1'ozwijaniu -handlu i IrZicmioiSła,odnos.il'i S1ię do przybyszów ze wschodu z. wielką lolerancją. Żydzd .ci zresZJtą dość szybko o:panowali j<;zyk mi,cj'olcowy, stali się poszuk!iwanymi pośredrrikaJITIii w halndlu. Interesujące jC's·t, że również po ·chrystianiza.cji kraju, .nawet n,a wyr.aźne żądania zwierzchnich władz kościelny,ch, 'st,o'sunek do Żydów rni,e zmienił się w Bulgairili absolutnie. Otóż okazali się oni, rniemniej ,niż w .handlu, ,przydatni dla krzewienia nowej religiti. Mianowi,c'i'e ZJnając język miejs'cowy oraz przede wszystkim :hcbrajskJ i ,grecki zajqh się tłumacwni'em ksiąg litUlr!1!i·ezny,C'h. Pierwsze księgi k05delne tłumaczyli wiqc Bulga.l'Om właśnie uCl'en.i żydowSJCY. Nas'tqpna grupa IITliigra11tówżydowlsldch dotarła [1a teren Bulga'rii po 1360 r. z WqgiClr. Byli to ,ci 'sami Żydzi, którzy 'llszlJi wówcz,a·s ,sbamtąd do Po1'Sk.i.oraz do Aus,trii ·i Mołdawii. W B '..l łga'rioi .otrzymabi !t1Jazwę agrigini. Kolejna fala ŻydÓw przybyla ,po 1391 r. z ,Fran'c)i, a po 1470 II'. n-astąpił.a Wli-elka mi·gracj.a z Hawan,l. Byh lo pierwsza duiJa l'i,czebnic :grupa Żydów aszken.azyjlskioch, którzy w ti.mp£'llium otomaiJs·k,im Zinaleź1i s,chronien,ie przed prześladowaniami obejmującymI wówczas niemal calil E-Urrop<:za·chodnią. W SOlfilirpowsltaloa wtedy wielIDa gmina aSIZJkenazyjska,obok mniejszych, is,tnieją'cych od klilku dziesięcioleci w inny,ch mias'tach tureckiej Bulgaf'ii. Bowiem po opa:nowaniiu Eułga,ri-i przez TUTków (koniec XVI w.) Żydom nadal pozostawiono tu dużą swohodę. W państwie (J,tomańskJim przywiązywano wielką wagę do .f'ozwoju handlu, ,a żydowskńch kupców wyk·o·rzystywano pcnadto powszechni,c ja.)"o dy,plomatów. Również uczerui żydows'cy oiesz.yli s'ię wielhmi ,przywilejami. Żydów ·osiedlano s.zcregól:nic w miastach, a główn,ie v/ Konstantynopolu. Wreszcie po 1492 r.cale B:ałk;my zetlmqły Siię z 'Udekinierami hLs'Zjpańskimi. Nowych Żydów, nazwanych sefardi (Sefard w j. hebmjoskim znaczy Hiszpania) p(Jwi,Lały Zlróżnicowane, n,iewielkie stosul!1kowo .miejscowe gminy żydowsktie, Przybysze okazali siq gf'Upą niezwykle ekspainsywną. Reprezentowali ba.rdZJOwys<ok'i poziom duchowej i matmialnej kultury. Ba!rdzo lioczni, narzlUoiE ,swą kulturę autochtonom i właśni'e napływającYlm z pól1nocy kolejnYlm faIom 'll'oiekcinlie:rów a~zkcnazyj.sk:i,ch. Żyd2Ji his'zpallscy przynlieśli ta'kże swój język, który po niedbugim czasie sIal s-iq .powszechnym językie>m wszYiStbch Żydów balkaiLsk.idh, nazywanych od tąd scfardyj.czyka.mi. Jqzyk, Móry zos·tał prz;ez Żydów sefalI'dyjsklkh WJprowad.zony w poibaczne użyciE.:w krajoach balkań-skli<:h był 'pi<erwotnie po pro·s-tu hi Zip'ańJs!k1im, a dokładniej casimano, w swej :po.sta-ci XIV -wiecZin'ej. Nateren:i.e Ri!sZJpal!1ii, !t1Jarsycolny el€'lTIentarni arabsk'i<mi, rzwany był tadino oj.jako ta.kli został .przeniesiony ll1Ja Bałkany. Następnie kSZitałtując się bez koinJtaIDtu ze :bl'ódłem iberyjSJkim, po wchronięc.i:u �348 Recenzje słoWlll.i·otwa tureckJ.e~o i elementów i.nnyroh języków bałkań'sk~oh, U'trwali ł 9ię w f.ormie zwanej judezmo. Był to .pO'w.s~echny język Żydów w :tej cZGś,ai świ'a1.a, mający swą IJtera1urę, używail1y w handlu, kOTes,):ondencj'i i ży,ciu codziennym. Ostat'I1Jie stadi·um t-ego' języka, ukszbałt<Jwane w dI'ugi,ej ipoloiWlic XIX w. pod wpływem kontaktów kul.tu'm!Jn'Y'ch z F,rancją, ,powodujących lł1apływ słownictwa francusk,i'egQ, znane jes't j,ako forma języka judeo-hiszpańskiego. Ogól;nie na ok,neśleIllie języka Żydów sefar1dyjs'kkh, niezależnie od jego stadIUm rozwoj.owego, używ'a się kilku 1enminów równolegle: ladino, judezmo, sefardit, judeo-kastylijski, judeo-hiszpański. We wlspół'czeslIly,m ladino k'ompolIlent kastylijsk\ obejmuje około 62'0/0 wszystkich jed!IlJos,tek leksykaJny,ch. Jest ,to słownidwo ,najbardziej pod st'awowe, u'TIIiwersla'!Jne, obej,mują'ce okreśJ.eJ1lia opi!sują,ce stO'sunk'i miQdzyludzkie, 'I'odzi,nę, nazwy części ·ciała etc. HebrajsiQiego pochodzenia są nazwy miesi<;'cy, świąt, mo. dlitw .i ilł1nych zjawrusk zwiąZJany'ch (l ł'eligią i litur~ią. W koń(~u XIX w. mocno za='czają się wpływy języ.ków nJaI"odowY'ch,'od którycoh brane 'ą nazwy ws,zelkich zj.awisJk nowo tworzonych. W języku' ladźna .powszechnie piS<lJIloO dZJiela TIia'U'kowe,reli~ij'I1c li ipropagail1dowe. Stąd piśmien.nidwo w tym języku jest dość 'Obsz,er.ne. Współcześnie jednak znajomość ladino jest 'coraz mniejsza. Pomijając fak,t zmniejsZJonej liczebnie s·połeczil1'oś·ciżydowskliej w krajach babk,ańskJi'ch, zauważa 's'ię ZJanikanlie znajo-· moś'C'i tego języka u młodego .pokolenia. Tak więc przynależność do Żydów sdard)'jsikich nie jest równozna,czna ze znajomością sefardit. JesZJcze do II wojny w s'amy.ch Sal'onika'ch ży],o 90 tYSlięocyŻydów s'afardyjskich, z których i!1J'emieckie prześladowania przeżylo zaledwie 800 o~ób. Żydzi sef,all'dyj'S,cyżyją dZJiś (poza Izraelem) w Bułg,arii, Grecjoi oraz Tur'cj.i. Oczywiście, część ,ic<hwyemi'wo'wała d,o USA .i innych kmjów Ameryki, a peWlIla lioczba również do Hisz,panii. W Madrycie tworzą około 2,5-tysię'czne 'skU!pisko, a w 1968 r. zbudowa:no tu pierwszą od c<:asów Inkwizycji synagogę. Przed kilk.ud1JiesiGciu laty SpOI'O 'S'ef8,'rdyj'czyków mieszkało w Egipcie, obecnie w wiGksZJości wyomig:rowalii do Iz;rae1a. Jedll1ym z więk:szy'ch skupisk Żydów 'Sdardyjski'ch jes.t dziś Turcja. Zyje ich tu ,około 25 tY:S1ięcy.Ak i wśród :n.~ch zanik'a ladino ja,ko czyrrlDlikwiqż'łcy społeczność. Ostwtnia 'NSliążka w ,tym języku ukazała się w T1urcjli w 1928 r. Przed kilku laty 'pll"ZJes>tały wyoehodzlić gazety "El Tiempe" i "La Ver·a Cruz". Do dziś pnebrwał jed-em..tygodnik - "SaLom", w którym publikuje siG k,ilka k,olumn w języku ladina; resZJta tek,~tów d~'uko'W3na jest po turecku. Opublikowan.e dotąd tomy "R'o<czni:ka" w ~I:Oisób dość pełny dają obraz kultury, hiJs,t'oniJii języ.ka Żydów '~2fa'rdyi's!k:ich z ter€lł1'u Bułgarii. Dla 'polskiego czytelnoike jest to naj,pełJ'1iejsze i;ródlJo wiedzy o tej 'inieres'ującej grupie kultu·rowej. ZaVlt1artość joedena:s'tu wydanych ,tomów iP,rzedstawia s,ię nas1GPująco (liczby prz.ybliż,OIne): 45% objętości zajmują ·artykuły o treści polityczIlio-propagandowej oraz podejmujące problematykę żydowsk,ie'go ruchu robo t;ni'czego; 240/0 histania Żydów w Hułganii i na Bałk,annch (migracje, orgoniz.a,cja SoI:0łeczna, .prawo, życ,ie gospodarcZiC); g% - ma,rtyroloQ1giaŻydów w 'Czasie ostat'llliej wojny; 5% - język Zydów bułg.alI"skioh; 50/0 - oby'czaje. Po'z,os,tałe 12% zajmują artykuly ,o treś'oi innej ('sylwetki 'słaWlnyoCih Ludzi, zbiK:J'l'Y bibillotek, archiwów i,tp.). Li,czba <lJI'1tykułówprzydatnych interesującym się tr.adycyjną kultur'l Żydów jes't więc Ilość pok'aź'lla, a,c:zkolwiek pneważają, jak widać, artykuly o tematyce ws.półczesn ~j.Brzy tak małej l.inbie ł.atwo d'OE,tępnychws.półcz€sny·ch opracowań z t.ej �349 Recenzje dziedziny, każdy a.rtykułd·otyczący tin,teI'esująrcej ,etm.'o~rafa ternatyki stanow;i po~ zycjG cenną. A oto klilka nazwisk ·częś'ciej .pojaw:iają,c,)"ch się ill3 lama,ch "RJocznik>a": Eli E~zkenazy - zajmuje się historią ,i obyczajoami 2ydów Bułga.rskich, a m. im. historią migra'cji, organizacją .s,połeczną, ży,oiem duchowym ,i ekonomkznym w odn~esieniu do poszczególnych okresów. Izaak Moskona 1ingwista, pośwlięca się studiom nad językiem ladino, jego historią, strukturą, Wlpływami obcymi, przysłow:iami,piśmiennktwem w ladino,or:az tr:ad)"cyjn)'lrni obrzędami li zwyc~aj'aJmi Zydów. Podobną problomatykę 'podejmuje Iwan Ke'czaw. Sneż'ka Panow.a kilka artykułów PQświGoiła ekonomicZlnym warunkom bytowania 2ydów. Arrtystycz.ną stroną 'i'ch żyda zajmują się Ana Paszkow:ska (a["lchi,tek,tura) li NjJmlaj KocZtew (na.pisy nagrobk'owe, 'Plastyka kultowa). Adam Bolgar tanulmanyok (Balgarsk Sltudiii), Dehre'cen, 1974, t. Bartosz 1; 19,75, t. 2. Pierwszc tomy "Studiów Bułgarski,ch" wydane Z!Dlsit:ały jak,o efekt k,ilkuletniej współpracy i wymiany naukowej międzyD€rti Muz;eum w Debreczynie a Muzeum Okręgow)'lm li M'uzcum Lajosa KQs'sutha w SZlumen. P>rezentowane tomy ukazały si~' jak,o 26 i 29 numcrry "Hajdu-Bihar Megyei MuzellImok Kozlemoo,yei" ("Wiadomoś'ci Muz·C'um KGmita'tu Htajdu-Biha'r.i"), pod red·a,kcją dyr~ktooa Der·i Muzeum Imre Dail1kó. Zawartość pierwszego tomu, bardzo Tóill1lorodną, łą'czy ,pI'oblematy;k'a wzajemnych kontaktów i wpływów bułgarsko-węgiersk,j,ch. Toeklsty węgiel1S'kie <uzupełniają dcść obszerne streszczenia w języku bułgairskim. A Cito treść kolejny,ch artykułów. Gyorgy Módy, Sladami węgierskich emigrantów w Szumen, zajął się wyszukaniem trwałych wpływów emigrantów węgiemklich w kulturalnej i gos'fXJda'rczej sferze życia miasta Szumen po roku 1850. Otóż wi'ele instytucji, 'przedsięwzięć kulturałnych, wzięło początek w 't)'lm ·cza:slie z ,ich inicjatywy. Tak więc Węgrzy zajęli się krzeWfieniem sportu, założyli nowoczeSiI1ą aptekę, orki,es.trę s,y;mfonicz.ną (pierwszą w Bulg.u'rii), rprzy'czynih się do il'O'zwoju !t1Jowoczesil1ychgałęZIi przemysłu ,itd. Erze bet G. KapLl"si, Młode lata Vasila Kolarova, wielkiego rewolucjonisty bułgarskiego. Biogmfia 'pieT\Ą/lszychlat życia i dZlilalialnośoi j'ec1negQ'z największych rewolucj.oni.stów bulgarski:ch. Kola,r,ov 'UI'odZJtił 'S,ięw Szumeil1 ;j tu !Spędził 26 la,t. Gyula Va'rga, Bułgarskie ogrodnictwo a węg·ierska kultura warzywna. Po Toku 1880 rozpoczęła \Się maso'waemigra,cja za,rOlbkow,a BułguIrów. W duilej mierze byE tf) ,ogrodnicy, którzy mi'growa~i m. in. IllH Węgry. W porównaniiu z [.ch kulturą upraw, węgiC'rsk,ie wairzywnictwo bybo bardzo .prymi'tywne. S.tąd og;romny wpływ emigrantów bułg.a,!"skiochna ,podniesienie kultu1ry upraw na Węgrzech na przełomJe XIX:i XX w. Imre Dankó, Literatura dotycząca ludowej architektury Butgarii. AJU~<Q;r wskazuje na ·~poI'Cluki w .();pra'cowal1li'utematyki, -stwierdm ~k o.pr.acowań syntetycznych .przy sporej ilości 'prac ma1eroiaJ.o'wy<ch.PoOddaje charaktery·S'tyCte publi·k'o·wane prace z tej dZliedziny. Zoltan Hethy, Węgierska emigracja na terytorium Butgarioi w latach 1849- 1850. �350 Recenzje Bibliografia publikowanych źródeł i opracowań. Podano z baJrdzo~rótk,im omóW/ieniem 56 publikacj-i, głównie w języka,ch węgier:sl~im, bułgarskim i T1Ji·emieckim. Tom drugi "Studiów" zawiera wcał<JŚ'coimate~iaŁy z bulgarsko-wę·gic-rskaej sesji poświęconej 1stvanowi Ecsedi, odbytej w maju 1971 r. Ecsedi (1885 - 193(j) był wykładowcą historii i geografii w Instytucie Ped'agogkznym w Debreczynic, a 'r;otem dyrektorem Deri Muzeum. Zajmował 'się etnograficznymi badaniiami w dziedzinie rybołówstwa, past.erstwa, pożywienia ludowego, rolnictwa i hodowli. Dwa razy wyjeżdżał na dłuższy pOIbyt do Bułgarii, gdzie prowadził s7Jczegółowe badania nad hodowląbydła i ow:iec. Największym wkładem w zbliżenie obu narodów było opubl.ikowanie w 1930 r. kSliążki ipt. A bolgó.rok foldjen (Na bułgarskiej ziemi). Omawiamy 10m zawiera 13 krótbeh artykułów związanych z ży,eiem i d7Jiałalnoś'cią L Ecsedii na polu wzajemnego poznania Bułgarów i Węgrów oraz <lrtykuły nc.wiiązujące do w.spó~pr:a'cy bułga'rsk,o-węgierskiej. Tom ten k'ończą slre5zlczcniu w językach bułgairskim i il1iemieckim. Adam Bartosz "Traditiones", Zbornik I.nstlltuta za slovcnsko narado'pisje. Vol. 4 1975, Ljubljana SI'ov.e·l1JskaAkaderrnija Znanoosti li Um:e·tnos!i, Razr·cd za Filoloske in Literarne Ve.·de, &s. 380. 1977, Czwarty tom Traditiones zawier'a przede wszystkim artykuły i materiały związane z folkłorystyką. Ta jEdnotematyczność otomu, jak 'czytamy w dopisku redakcyjnym, wYil1likaz faktu, że mateniał publikowany miał być w specjalnym zeszycie Tmditiones, wydanym z okazji ·czterdziestolecia .powstania Instytutu Folklo'rystyk:i. Niestety nie doszło do wydania -tej publikacjoi. W dziale rOlip.raw zamieszc7Jonl(} szereg alrtykułów dotyczących pieśni, 'muzyki i tańca ludowego. Z. Kumer w artykule Mati Ljubica. Prispewek k razlagi balade o pastirju in carovnicah wyjaśnia pochodzenie ballady ludowej o pasterzu, któremu trzy kobiety-'cza,rownice wyrywają serce i piersi. Vla,rianty tej pieśni rozpowszechnione 'są na terenie całej południowej Słowiańszczyzny. M. Terseglv w swym opra'cowaniu Jenkov knezov zet in ljudska baLada o grascakovem vrtarnju omawia histo,rię powstanilai rozpowszechnienia siępicśni ·opracowanej 'p.rzez S. J ankova. Autor wskazuj.e, iż J:ank{),v IPosłużył się przy opracowaniu ludową 'pieśnią, która wstaje zapomll1'iJanalub przepla'ta 'SIięz publikowaną przez niego w 1860 :r. Artykuł R. Hrovatina Metrice in architektonske dvojice u ljudski pesmi dotyczy kwestiii różnorodl\1oślci metiry,cmyeh ·i architektoni'cznych struktur p'ieśni ludowych. Kolejne op.r,a·oowan:ie B. Ravn,ika:ra Glasbeno narodopisje u luci teorije o informacji poświęcone jest kwesti·i t€'OI'ii·infor;macji w badania'ch elinO'muzykologicZJI1ych.D. Hasla w alI'tykule Haloka żvegla opisuje na podstawie .mate,riału z badań terenowy'ch charakterystycZil1Y d1a okręgu Haloże ,i,n'strUJmentmuzycz;ny - flet, ta:m 'produkowany i używany. AulJor tprzoolsltaw1a charakterystykę tego llin.stDumontu, >Jposób produkcji siprzedaży. Dwa kol.ejl!1eartY'kuły d{)tyezą ku1tmy materialinej. J. DuŁar w a·rtykuJ.e Svetila u Beli Krajni orTIaWli.afQ.rmy wszystkich przyrządów 'służący'ch do nświet1enia, począwszy od stojaków do łuczywa, aż 'po świ·eczniki, lampy naf.towe i karbidowe .. T. Cevc opl'zedstaWlia :tr:zy formy dl1'€Wl1IialIlych zamków z klu.cza,mi używanych na. terenie Słowenii. �351 Recenzje V. Novak w artykule Madzarski spisi o ljudskem zivljeniu u Prekmurju prrZledstawia i charakteryzuje ·J.itcraturę is<pisy w języ<ku węgier.skJim, j'ak'ie porwstały od XVIII do p::;·czątków XX w., .a dotyczyły słoweńJs:kiiej kultury ludowej na teretn.ie Prekmurj<1. Dz.iał mat:::riałów z'awtiera liczne orp"ffi'c'O'waniadoty'czą'ce pos.ZJczeogólnych działów folkloru, przede wszys,tkim 'pieś'ni, dalej rprr.zysłów, pr:zY'PoWli'eś·oii nicktÓi'ych obrzędów. Andrzej ss. "Zbo,rnik Sl·Qvenskeho Narcdneho 253. Muzea", Brencz R. 71, Malf'tin 1977, E<t:nograria t. 18, W ~erii "Etnografia" uk<1zal ·się 18 tom rocznika wydawanego przez SłQwa,ckie· Muzeum N<:lfcdcwe w M<1rtii.nie.Podobnie jak w poprz-edni1ch tomach, 'I:0sZicZlególn,e arty;';uły zC9taly .óKupic'rloew k:ilku czę~ciach tem:atyczny,ch. Cz<;ść rierwsz<:\, "Przyczynki do hislorHnarodopisu i muzeologii", otwie:ra art yp:uł Ma'rty Turzovcj Artysta narodowy Ferdis Kostka. Pisz:e autorka: "Wielu art ys:.6w ma p·rzy swoim n<1zwisku odważny epikt: "na:rodowy". Fercl;isowci K'ostoe,. J<:;ko pi[,[w,-;zL~mllludov:err.uar1y~ci·e, Inależy suę on .tym bardzkj, gdyż przez całe życie swoją dz.i'abJtlością dCikumel!1tował m'ił-ość do ludu i do jego pil'alcy". Taka. rekc.:TIcmdacj.a z pewnością .nie 'po·zwala pominąć 25r{)'cznicy śmicI'c:i a·rtysty (1878- 1951), który stwOil'zył okolo 3000 pDa'c. Są~o przede wszys,tkim dz'bany, cz.erpakJi, m~sy, taleTze i 'Pla~\tyka figur'alna - wY'Doby stanoW!iące ozdobę najwaŻl1Jiejszy'ch slowackioch muzeów. Z okazji 50-locia urodzin dr Hazeny Filov·ej, Jan Michalek omawia dorobek i działalność przedstawi.eiełki I:iierwsz-ego powojennego pokoleIllia etno-grafów s1owack.ich. B. Filowa jcst autorką szeregu prac dotyczących przemian w folkIorze i kulturze ludcwej Slowacji. Jest ona ,także wieloletnią redaktorką cZJas,opisma "SIGvensky N2.rodopis", a 03ta1,O'i,0 została k'ie'row:nikJiem "NaI'odopi.sneho Us.tavu SAV". W 1975 roku etnografię słowacką dotknęła bolesna str.ata, w wieku 72 lat zmarł 'profesor UniwNsytetu A. Komenskkg'O w Broatysław.i·e, dlf Rudolf Bed:na:rik. Zyoie ,j działalność tego naukowca ,i patrioty, jego .pra'cę w Słowacl{jim Muzeum Narad'owym, w Macierzy Słowa'ckiej i Kate·da:2'J€Etno<gr,afi'i UK ,omawia Andrej Polonec. W częś<cidrugiej "Studia i 'materiały" do ciekaw6zyC'h wrtykułów nal.2ży praca Igora Kristka 'I:ośw'i<.;conakowaLstwu wiejskuemu. Odgrywało ono waż,ną !I'Olę w zaopatrywaniu chłopów w podst,awowe n3'rzęd"lli,a 'I'oLIlIi<cze.Kristek omawiG wpływ wsi na r'ozwój kowablwa, slirukturę wyrobów, która była w dużej m,ielfDe uz.ależn~C1naod lOik'alnego zapotrzebowania. W związku z wYlPa,elf;aniem wYirobów wiejskich ·prz·ez przemysł, kowale cor·az barozi,ej 'Prze,chodzą na p~oduk'cję podków, metalowych kora-t li innych zdobień. Omawia też praktyki lekarskie ko>\V,aLi,<przede wszysl-kiim leczen.ie kona. Calość te-goo,o'bs.zer.nego aI1tykułu za:mY'ka oharakterystyk;a ż:,'cia 'S'połeocz.no~go'sI:.oda·rczeg·o k'owali olraz i,ch f.olkIorr. Ciekawą 2nalizę budownictwa ludoweg;o na Kiis<ucza,ch :i w zachodn,i,ch Karpata'ch pned-sta.wia Andrej Polonec. Autor' omaw1ia pr,ocesz.a·si,edłenia tych Zliem,. system 'poIowy związany z typem wsi, daje am.alIizy :r:ztlJtu pil'zy~.emi.a, omawia funkcję komór opowiąwną z typem gJoopodarki ocaz jej warianty. G€iIl.ezę, 'rozplanowa- �352 Recenzje nie wnętrza i fUlllk'cje pOlmieszcileń dwojaków przedstawia autor w drugiej części artykułu, słus,z.nie nawiązująlC do budownidwa ina terenach Polski. Pra'Da z,ory ZubeI'cowej o umeblowaniu wiei'~k.ich ,~hałup dotyczy 'rm·eJscowo,s'ci Kremn~ckie Branie i S.paina Dol,in,a, ,polożonych w śrcdkowej Slowacji. Główną podstawą ukzymalt1lia mieszkańców było gÓ'f'l1Ji'Ctwo, mimo to umcblowan.ie d'omów niezbyt różnHo s.ię od umebIowa!n!ia we wsia,ch 'roIni,czych' Oprócz wyżej 'przedstawiOlllydl, roczm:ik Z'awiera następujące 'prace: Gabrieli Jesenski'ejo ludowej wet'ery.na;riJi, Ma;r·ty KOlmcłl'ovsktiej o czel'paka'ch liptowskich i Idy St'a:snej o 'orn.a'men1yce w hafde ludowym. 'Viera Abelova priledst<lwia g·ospada'rkę mIee'mą z okolic TI'Conczyna, a Stan,isł:aw HOIrvat'h omawia wyceny domów mieszkaLnych :rzemieśLników li chł'OIpów Ipańs,zczyźnix.llDy'chz Uhrov,ca i majątku uhr()l~k:iego w XIX w. Z k,ronikarskJiego obowiązku należałoby j·esZ!cze,odnot<Jwać, że w części trzeciej "Zbonnika" ,poświęconej muzealnioCtwu znajdujemy: artykuł Igora Kristka {) ekspozycji Słowa'ckiego MUileUlm Narodowego w MarLinie oraz artykuły Ireny Lec.howej i Edw,aroa W,aLigóry o mUZJealny,ch,ek~p{)zy,cjach et.nograficzny'ch w Łodzi i w Kruilrowti.e. Brawie wszystkie artykuły ZJaWli,erająsrt:r,esilczeni,aw językaich rosyjskim i ill,iemieckim, a 'Spis treści podany jes,t także w językach: l'osyjskim, niemieckim, an_gielsk1m, f'ralnous'klimi wę~iel'skim. Mariusz "Kalel1Jdarz Śląski" na rok 1~78", Ostrava Baumann 1977. Z matełl'~alów ludoznaWlezyeh zami·esilez:onyeh w tym interes'uj<:jcym numerze kalendarza Polonii zaolziańskiej (ukazał slię w nakładzie 7,5 tys. egz.) warto wym,i,enić i krótko 's·chaJraktery.wwać n,astępujące: D. Kadłubiec, który od lat poświęca uwagę literaturze pamiętnikarskiej piór autorów z,e Sląska Cieszyńskciego·, w 'artykule pt. Mistrzowski dziennik z XIX wieku omawia za'piski Adama Ci.encialy, wyksztal'conego j postępowego rolnika śląskiego. DZJiCil1l!l'ik zawiera wiele ,c'ElTIny'chinfor.macjii <O gO'"podarce, meteorologi'i, obycZ!aja,ch i wydarzeniaICh 'społecz.ny,ch, ma też okI'eśJ.oną wartość językową, gdyż występujące w nrim dialektyzmy umożliwiają głębsZ!C po-znanie gwmy za·chodniocieszyńskiej. Szkoda, że ze wilględu na szcZJuple il'amy kalendaJ'za D. Kadłubiec mógł dać tylko ,nieNtóre zapisy z lat 1868- 1871. Not,a,tnik po'siada także dużą walftość hi.stQlry'ezną i dokumentaI1ną li zasługuje z t'ego powodu na S ilCrsizeomówienie wraz z ewen<tuaLnym opu'bld.koWlaniem oałośd w zeszytac:h ludoz.nawczy'ch. W a'ftyk:ule pt. Prognostyki pogody ludu cieszyńskiego, w chrono,logi'cmym 'Ciągu zgoonym z porami 'roku i z krótk'im .k<omentarilem objaŚini:ającym, zawarto .sporo ci'eka1w1egomateriału ludo zna wc z.c.go,który móglby stanow,ić bazę i do naukowych dCCliekań. Należ'al,oby go oopcwiedlnJi,o sklasyfikować i przeanaLiz'ować na szerszy,m tle po.J.s'l<Jim :i czesko-słowa'cki:m, by ;można orzekać o oryg,ilnalno'ści śląskooieszyń'~ki,ch ludowych ;prognostyk. Naturalnie, w kalendarzu trudno zam~eszczać n,aukowe rozpr'awy, 'cnoćmo'ż:e wlaś'nie bardziej pogh;bione potrak,towan:ie tenutykli mogl,oby Zla'chę'Cićdo 'systematy'cznego zbieranlia ,tego 'rodzaju zanikającej 'two;rczoś'oi ludQwej wśród ludu cileszyńsk1iego. Od daw.na ,przy.ciągały 'liwa-gę zarnicsZJczane w pras'ie zaolZJi.ańskiej (szczególnie . w mieSlięczniku "Zwrot", ale r-eguJ.arni'e lTówn:ieżw Iposz·cz,egóLnychroczn'ika'ch "Ka- �Recenzje 353 lendarza Sląsk,iego"), przyczynki z zakresu nazewnidwa c'enionego bada,cza, Józefa Łyska, zmarłego w 1977 r. Przycz)'lnlk,i te odzma'czają się rzadką w popularnych rozważani'a'ch erudy'cją i umiejętnym wiązarniem spraw językowych z podłoż,em S'połeczno-marteri1ałnym. W kalendialrZJu J. Łysek zarpozmaje Iczytelników z traJnlsrporrtem drewna z wyrębów w Iasa,ah besk'idzkkh, dając "opirs technologiii różnych form zwózki i ich fragmentów" i analizując przy tym "przynaleŻJne rnazewnidwo gwarowe, dziś bezpowrotnie zanikające w mia'rę za'choctzących zmian gospodarczo-społerczJnych ,i 'POIstępują'cej mechaniza'cji wpańrstwawej gospodarce leśnej". Oprócz opisu transportu zwra,oa Łysek uwagę również na ścinanie drzewa' w lesie. Pomija on jednak Sipław drewna, "któremu z uwa!!)i na je'go odrębność należałoby się os'obne opracowanie". Nic bardzo jednakrmjUlmiem, dlaczego do !poważnego i inte[('sującego artykulu dolączcno kliczJOIwate"nras1trojowe" zdję'Clia z leśny,mi motywami, zamiast zilustrować dobrymi rysunkami poszczególne 'czynności, jak śdąganie i spusoczanie pni, ich załadunek, opinanie fury, zwózk,a, wyładunek, składowanie itd. Pla,sty'cznyopis wraz z dokładną rinfolnma'cją o narzędzJiach aż prosi się o tego rodzaju ilrustra'cje. Zasłużony zbieracz folkloru na Śląsku Cieszyńskiim, J. Ondrusz, w artykule pt. Pionierzy !udo:nau;siwa w Cieszyńskiem kreśli sylwetki najba,rdziej zasłużonych pierwszych autcntyczn)'lch cieszyńskirch folklorystów, zbieraczy pieśni ludowych, stroju, obrzędów, sz,tuki, wyrobów kultury materialnej na Śląsku Cieszyńskim, a mianowioie: PawIa Stalmacha, Andrzeja Cirnclały oraz Roberta Zanibala. Dobrze by bylo kontynuować tcn cenmy sZlkri'c,posz,erzając ,go o bliższą perspektywę cza'so\vą. Dopiero w tak zarysowanym obrazlie będzie ,można pełniej oc·en:ić ogrom dokon8.ń zaolZJiallskich fcrlkJ.orystów :i etnografów. Ich trud ma wiEJkie ZJnaczenie dla opisu dziejów kultury ludowej ludu polskiego w ogóle: Pośrednrlo z interesującą nas tema'tyką związany jest artykuł o n:ajstarszy'ch wydawnictwach śląskich i pierwodrukacheieszyńskich. Nie nowy to temat, był już parę razy podejmowany, ale dobrze wracać do spraw mających istotne znaczenie dla krzewienia kultury umysłowej i rozbudzania świadomości narodowej wśród lud u polskicgo w Cieszyńskiem. W artykule kolejno omówiono druki religijne, oko!iczrnQś6owo-specjalistyczne i polityczne. Z oryginalnej literack:icj twórczości ludowej daje kalendarzruiestety tylko dwa wiersze w gW<:llzecieszyll"kiej: jeden znanej poetki ludowej, A. FHipkowej z Łomnej Dolnej i druki poetki ludowej, E. Milerskiej. Z artykułów hi::torycznych, wydobywających na 'twiartlo dZJienne nieznane karty przesz!ośd, warto odnotować: historyczną reminis'cerrucję śląskrkh powstań pl. Ziemi ojczystej przypisany, pióra S. Majewskiego, prrzy'czY'nek K. Pliegzy pt. Jak rozwijała się u nas sztuka fotograficzna oraz infof1mację O. 'I1oboły o st,ary'ch k:ina'ch. "Kalendarz Sląsrki" na rok 1978" jest 48 tomem edycji polskiej wyrdawlnidwa "Profil" w Ostmwie, a jednocześillie już 17 roczmikliem swej s,eriL JiTi Damborsky Kalendarz Ślqski na rok 1979, Ostmva 1978. Jednri [adzi by widz:ieć w "Kalendarzu Śląskim",' wydawanym staranliem ZG Polskiego ZW1iązkruKulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie, 'c.oś w ['ordZJaju rocZJnrików etnog)rafi'czny'ch czy zeszytów lJurdoznawczych li folklolrysty'cznych, inni 23 "Lud" - tom 63 �354 Recenzje mów,~ą, że ma kaJenda,rz pr:zynosić pa:-:zedewszY'stkliJm sporą por'cję dobrego czytania, Ziabawy i hummu, :trzeci podchodzą do tego jedynego tego r'OdZJajupe1riodyku, ukazującego slię już ord 18 l'ait po polsku ina Śląsku Cie:szyńskim, ba rdzliej ambitnie, chcqc w ni,m Zinaleźć odbicie wiSpókzeslnego życi,a Pololni,i czecholsłowa'ckliej. Powiem otwarcie, że zalicZiam 'Się do ostatniej katego6i i od kilku lat Upof'czywie nawoluję, ilekDoć przyjdZlie mi 'Pisać a "KalendamlU Śląs:klim", by stał się on właśnie zwierciadłem t'erażniejsZJości. Nie w sensi,e dydakty,cZJno~umof'a1ruilają'cym, ale - pamiętając 'O tym, Żie jest rio jedyna Ipubliik,a,cja Itego rodZlaju - w sens1i,eobywatelsko-patriotyc=ym, mówliącY'm Q 'tym, 'czym są, czym żyją, jaki wkład wnoszą we wspólne dZlieło budown,idwa s:acjaliistyiczJllJejojczymy P,olla'cy roku 1979 w CzechClsłowacjli, jak kSizt1ałtuje Isię lich naDodiQIwakultura, a:-ordząsię nowe obY1oZiaje,jak układają . się stosunki z krajem ZJamieszk'alliia i z Polską. I jesZlcZie,jak układają s,ię i,ch stosU'l1'kJiz obywatelamii i,nnyc'h ll1Jaa:-odowoś:cli w Cielszyńiskliem. Tema,tów w,ię'c masa, j<lklie powwnrny znal,eźć s'ię w kalendarzu rdl,a PlOloniJi'. Powinmla być, ,co zr'esZltą lTIiamiejs:oe, oryginallna twórczość lJiter:ack,a i popularnO-ll1Jaukowia,powinny Zlnaleźć się w "KalenrdalT!zu Śląskim" próbki ludowej literatury, gawęd7Jiarsltwa, folkloru, artykuły z histor:i'i li ludoznawstwa. A też dobra zabawa, taki humo'!', który baWli i śmieszy, zresztą takiego humoru nri,grdynie brakło na ziemi śląskiej, dość przypomnieć iSOCZyStyhUlmorr górni:czy. Po wyliczeniu wszys,tkirch tych wyimogów, jak'ie trzcba pOIstawić kalendarzowi polonlijncmu, mOlglibyśmy poprZJestać na stwierdzenilu, że w edycji "Kalendarza Śl<lskiego" na rok 1971} niewiele l1Ii'Cistetyz ,tYichpostulatów jest ZJr,ealiZiowarny'ch. Tl10lchę byśrmy jednak Isk1rzywdziLi zarówno aut'orów, jak i wszystki:ch, którzy przyczynili iS1iędo wydania]{)ałendarZJa. Na :pewrno wiele słów uznaiDii'a zasługuje strona grafli'czrJJa, k,tóDa czyni z kalendar:Zla (nieomal fotograficzny almanach. Bo chyba po 'raz pierwszy udało iSię zgroma:dz:ić tyle ciekawego matcl'iału zdjędowego od tylu Zlnakormity,ch :alT!tylstówfotograf,ików, polskiich ,i ,cwchosł,owa,ckich. Z twór:CZJoś'ci Litemcbej dano kilka :pięknych próbek litem tury oryg~l1'alnej i przekładowej (z iczesk1ego piśmiennidWla). Trady:cyjnie dobry pOZJiomu-eprezentuje poelzj,a ludowa w gw,arze Anrny F,il!ipk,owej, zwycięŻiczYl1liwidu konkursów podyckich (natomiast nie jest'em przekonany, ,czy równi,e pozytywnie oceniamy jej próbki 'czyst,o literackie) oraz Ewy Mi.1erskiej. Do tego kręgu należą gwarowe opowiadania A. La baj Tak sie u nas żilo orraz A. Filiipkowej Na torgu w Jakónkowie, BadacZJa etnogDafa z~l!1tCir,esują niektór'e matcDiały, 'szczególnie Mistrzowski dziennik sprzed stu lat, którc:go część pierwszą ogłoslił Damiel Kadłubiec już w ,popTZlednirm "Ka1le:ndariZJuŚląskiim", zaś :obecruie zalmyka ,swe ,rozważan,i,a. DZliennik zawlie1rrawie,le ,cennego ,m'a:t'eDiałuz dziedZJiJlly'oby'czlajowej, rolni:ctwa, InazewniiCtwa, realJiów itd. Z TóWlnym zalinterre:sowalniem .srpotka się K. Pliegzy Odpust i H. Bielesza Czarodzi'ejskie mlyny w Mostach przi JabÓnkowie. ZnakomHY'm gawędziarzem ~ s,tylistą jest St,aJnrslaw Hadyna, cZJego jesZlcze raz daje dowód w andraszku 'czyli hii'sltorlii jednej :p:i'eśni. Jak 7)aIWSZeuHadyny, refleklsja prZJeplatasię z żywym, ba1rwnymopi,sem beskidzkliej kraimy, orsol::iislteprZJeży,oia z OdcZludlelmogółu. Folklorysta Józef Ondrusz zami,eśdł artykuł pt. Z dziejów folklorystyki cieszyńskiej, pnypo'milnając zainitereslQwarnria'oi'eszyń.siką rprro'zą ludową od L. Malinowskiego do B. Hoffa. J. Szymik zajął lS1ięlecznidwem ludowym w Oieszyń.skiem, zaś R. Mrózek Dawnymi nazwami karczem w toponimii Sląska Cieszyńskiego. Brzejrzyjrmy ,pok'rók1e da'llsze ,materiały. A. Rusnak w :artykule Fiewca naszej krainy szkicuje sylwetkę Janusza Kubiszra, autora znanej \pieśni Plyniesz Olzo, z okazji przypadającej na rok 1'979 50-t,ej Docznicy śmieTC:i.W. Oszelda powraca do tekstów �355 Recenzje z opis,a,mi Wlisły, W. Josiek /PIfzypomfu1akont'akty J. I. KraszeW1sk~ego z,e Śląskiem c.:.eszyńskim, O. Matu6zek oastanawia ISię nad zagadnieniem region:u cieszyńskiego \V sztukach a.mato.n,kii'ch. J. K'orzellJtly w ,artykule pt. Z dawnych dziejów śLqskich zajął się poda:llIiemo tajemnli'cach ganków .podziemnych prowad,zących 'z mmku cl'eszyńskie~o, konfrontując je z materialem >historycznym. E. Rasner przedstawił próbę d1Jiejów p.iŚlmi6Illl1iictwaludowego po rok,u 1945. Najciekaw.s:zy, m'oimzdalIlli'eun, przyczYinek ZJoS'tawiłem sobiJe na k>Q!Illi,ec tego prreglądu. Jest nim wnikltiwa iil1for:macj.a Haliny Malin Do współtczeSJl1iejbibliotece jako składnij,cy mądTcśoi. Dane, jakie zami'eśCliła (jest ona kJierownikiem bii,blioteki literatur słowiJańsk,ich w Karwinie) o s,tanoi,eczytelniC'twa z lat 1960 - 1976 ll1Jaterenie Sląska Cies.zyńsk,eigo świJadczą wymQwnie -o awansie 'czyte1nlilctwa, dok>\JJm€ll1towanym wZJrosiem liloś'ci WY1Pożyczeń (w dwójna'sób), stanie księgozbi'o[,ów (prawie dwa ti pół ,raza więcej) oraz iloś'o.i ,czytelników (wzws<t o 40%). <;::j.es,zysZJCzególntie fakt, że wzrasta czy,telnictwo pol'skitch ki:liążek i procentowy udział młodyoh czytelników. Niezbity to dowód wzros'tu oświaty i kultury wśród P-olomi. Utartym zwy'czajem "Kalenda'rz Śląski" otw,iera kalendarhJJm z ludowymi przyslowiami, zamyka dział humoru. Ten, zaś, jak wiadomo, najtrudniej jesit uprawiać, c01Jresztą potwiordzają arnegdoty, żarty, .sentencje i aforYZJmy tu za,mi,eszcZJone.Nie wiadomo tylko czemu nadano tym 'aforyzmom tytuł Myśli zwyczajnej chłopskiej giowy. Mni,em:am, że ,;chłopska gł'0wa", niechaj li będzie "zwyczajne", ma mi,mo wszystko lepsze poczuoie hum'oTu, niż to, które demonSitrują teks,ty tu op'U1blikowane. W ZJamknię.oiu przypomn.ieĆ jeszcze należy, że "Kalendarz Śląski 1979" bardw staranni,e nakładem 7,5 tys. 'egzemplarzy wydał "Profil" w OS'wawie. W sumie tegorocmy kalendalfz nie wyróżnia się in pLus od poprz,ednkh edycjł, 'pOZOSttając wynazem ,a'czej tylko średniej aktywności lit'erackri,ej li ;pisarskIej il1a Zaolziu, mniej zaś wyrazem prawdziwej ambicji kulturalnej zaolziańskiej Polonii. Jifi DamboTsky 23· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a210cd51d52c01f612ab72c47a3646a7.pdf f5f75f819c31f0a069e94f04c33f20a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Etnologiczny Atlas Europy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1643 Title A name given to the resource Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy/ LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA STASZCZAK t. 63, 1979 Lud, ETNOLOGICZNEGO STAN PRZYGOTOWANIA ATLASU EUROPY Projekt opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego wzbudza coraz większe zainteresowanie w literaturze przedmiotu 1. Chcąc omówić stan jego przygotowania, trzeba nawiązać do historii powstania tego wydawnictwa, jego celów i zadań badawczych, aby na tym tle była możliwa konfrontacja stosowanych środków z zakładanymi założeniami wstępnymi. Myśl opracowania w ramach międzynarodowej współpracy tego rodzaju dzieła została w zasadzie po raz pierwszy sformułowana już w okresie międzywojennym przez Sigurda Erixona, niestrudzonego badacza, mającego wielkie zasługi dla rozwoju etnologii europejskiej 2. W ciągu wieloletniej działalności naukowej dążył S. Erixon do integracji poczynań organizacyjnych i badawczych ważniejszych etnograficznych ośrodków europejskich, zmierzał do zniesienia barier dzielących etnografie narodowe, aby w ten sposób zmniejszyć różnice dzielące etnografię ogólną od regionalnych badań etnograficznych w Europie. Tym celom miały służyć łamy powoływanych ogólnoeuropejskich czasopism etnograficznych (np. "Ethnologia Europaea", 1967), wydawane słowniki terminologiczne (np. International Dictionary of Regional Ethnology and Folklore, 1960). Srodkiem wiodącym do realizacji tych zamierzeń miał być również ogólnoeuropejski atlas etnologiczny. Zadania kartografii etnograficznej widział bowiem S. Erixon w szerokiej perspektywie ujmowania zjawisk kulturowych, w rozmieszczeniu ich na wielkich obszarach starego świata. Międzynarodowa komisja dla koordynacji prac kartografii europejskiej 1 S. l. Bruk, Etnograficeskij issledovanija v jazykoznanii atlas Evropy Bruk, S. A. Tokar'elY, Problemy sostavlenija atlasa. "Sove,tskaja EJt[lOlgTlafija" 1966, [lr konferencija nr 5, po etnograjiceskomu s. 149 - 152; S. l. Bruk, sovremennyje tional Working problemy, mmże Conference on atlasu i sopredelnych LeIl1Jiingl'ad 1'977, i etnografii, evropejskogo tenŻie, i sopredelnych Istoriko-etnografżceskoje [w:] Arealny je 3 - 21; pOIf. Mezdunarodnaja stran, tamie kartografirovanije 1973, ll1Jr 3, s. 3 - 18; A. F'erJJboin, The Fourth Ethnological Cartography, też S. ,l. istoriko-etnograficeskogo 5, s, 91 - 101; Evropy stran, :S. Stockholm, 1968, i jego InternaJuly 1972. "Ethnologia Scandinavica" 1973, ·S. 144 - 147; 'J. Bara-ba&, Eur6pa Neprajzi Atlasza V. Munkaertekezlete, Visegrad 1974, szept. 23 - 28. "EitIłm~oophira" 1975, R. 86, m 2 - 3, s. 438 - 439. 2 G. Being, Sigurd Erixon, 1888 - 1968, "E)Ij;lhlrlolog,iaEJuI'OIPaea" 19,68- 1969, t. 2 - 3, s. 6 - 10; M. Gładysrz, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej, "EltrlIO:gJnlOOPolska" 1969, t. 13, s. 11 - 25. �220 ZOFIA STASZCZAK została z inicjatywy S. Erixona powołana już w 1938 r., lecz wypadki wojenne uniemożliwiły podjęcie jej działalności. Dopiero w okresie powojennym dochodzi do wznowienia zainicjowanej współpracy i w 1953 r. w Na~ur (Belgia) została ponownie powołana międzynarodowa komisja do spraw ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego, w skład której weszli specjaliści z zakresu kartografii etnograficznej, reprezentanci siedmiu krajów Europy 3. Na wniosek tejże komisji zwoływane są międzynarodowe konferencje, które odbywane są co dwa lata w różnych krajach Europy 4. Sympozja te poświęcone są omawianiu i dyskusji bieżących prac związanych z realizacją europejskiego atlasu etnologicznego. Z odbytych posiedzeń publikowane są "Raporty", będące w zasadzie stenogramami obrad oraz zawierające komunikaty o pracach poszczególnych atlasów narodowych 5. Praca komisji przybrała jeszcze bardziej systematyczny charakter od 1964 r., gdy w ramach VII Międzynarodowego Kongresu Antropologiczno-Etnologicznego w Moskwie powołano specjalną sekcję poświęconą metodyce kartografii etnograficznej. Międzynarodowa Komisja europejskiego atlasu posiada dwie stałe siedziby (centrale), znajdujące się w Bonn i Zagrzebiu, których działalność opiera się i zasadza na ścisłej współpracy z pracowniami poszczególnych atlasów narodowych w Europie. W braku tychże instytucji powołano w odnośnych krajach ekspertów, którzy będą pełnili tę rolę. Trzeba już w tym miejscu zdać sobie sprawę, że realizacja nawet atlasów narodowych, tj. podejmowanych dla pojedynczych państw europejskich, napotyka na ogromne trudności, wynikające nie tylko z celów i zadań badawczych stawianych tym wydawnictwom, lecz związanych ze skompHkowanym 'tokiem prac atlasowych w zakre:sie techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników. Stopień trudności, na jaki musiała natrafić inicjatywa opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu, był jeszcze większy wobec niejednolitych podstaw metodologicznych europejskiej etnografii. Do jego realizacji przystąpili przecież reprezentaonci różnych kierunków 'badań w etnologii, które odzwliercied3 CzŁOt1!ktOlWlie Ko.mlJsjli; (ZSRIR), B. G. Wiege~IDaU1In A. FenJtolIl J. BalraJbas, (RFN), (W~y), B. BraJtall1!ić (JIU!!psliawlia), K. Wri:likJulIJJa(FiJnlalIldia), P. Me&>t€ll1s S. 1. Bl"Iuk (HoiLaJndia), M. Zender (RFN). (Szlrocjra), 4 Piilffi'WSiza Imnfienmcja odbyŁaSlię w 1966 r. w JiUgosławiJi; dri1J,ga w 1968 r. w RFN; tlrz,ecia w 1970 if. w FiTIilialIldliii; 'czwarta w 1972 !T. W Szwecji; 'Pią.ta w 1974To na WęgI'ZJeCh. Berichte, 5 m1.ssion: herausgegeben 1. Erste graphie, ZaigrZJeb logische Kartographie, nisationskomission Bonn 1972. in InternationaLe 1968; fur 2. Zweite Auftrag Internationale Bonn 1970; 3. Dritte den der Sta.ndigen Arbeitskonferenz VolkskJundeatlas tiber InternationaLen die Arbeitskonferenz Arbeitskonferenz Europas und AtLasko- ethnoLogische tiber (HeLsinki) seiner die der KartoethnoOrga- Nachbarla.nder, �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu 221 Europy lają różnorodność punktów patrzenia na kulturę i metody JeJ badania. W związku z tym budzi się pytanie o cele i zadania badawcze europejskiego atlasu etnologicznego. W tym miejscu należy zauważyć, że żywą dyskusję wywołało ustalenie samej nazwy atlasu. Zgłaszane w tym zakresie propozycje ("etnograficzny", "historyczno-etnograficzny", "etnologiczny") odzwierciedlały różnice podejść badawczych do celów i zadań kartografii etnograficznej oraz ilustrowały odmienność poglądów uczo'nych odnośnie do samego przedmiotu współczesnej etnologii. Inicjatorzy atlasu, który będzie wydawany w czterech językach (angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim), zdecydowali się na przyjęcie tytułu: Etnologiczny Atlas Europy i obszarów przyległych, ustalając jednocześnie jego skrótową formę: EA 6. Decyzja ta wynikła zapewne z faktu, że z nazwą "etnologia" wiąże się tradycje także historycznego ujmowania przedmiotu. Etnologia bowiem, jako nauka humanistyczna, traktowana jest jako dyscyplina, której celem jest podanie opisu wypadków i wyjaśnienie ich przebiegu w kategoriach tej konkretnej historycznej sytuacji lub odniesienia do sytuacji podobnych, względnie uwidocznienia związku tego, co się stało ze zdarzeniami poprzedzającymi 7. Do tego w zasadzie ograniczają się badania ludowych kultur w Europie, mają one charakter konkretno-historyczny, ich celem jest odtworzenie przebiegu wydarzeń w oparciu o szeroką bazę źródłową· Etnologiczny Atlas Europy jest w każdym razie pierwszą pełniejszą próbą międzynarodowego porozumienia i uzgodnienia stanowisk teoretycznych w zakresie przestrzennego przedstawienia elementów kultury ludowej na obszarze Europy i wyjaśnienia przyczyn tego zróżnicowania. EA będzie zatem stanowił pożyteczne źródło ujmujące wieloaspektowo i całościowo kulturę ludową Europy, Stanowić on będzie bez wątpienia także próbę zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych. Kartogram etnograficzny pozwala bowiem nie tylko zsumować ogromną ilość danych umiejscowionych w przestrzeni geograficznej, według przyjętej techniki lokalizacji, ale przez konkretyzację jakościową mapowanego zjawiska pozwala na jego delimitację w przestrzeni geograficznej i powiązanie z różnicami w rozmieszczeniu innych zjawisk. Wiązanie jednak rozmieszczonego przestrzennie zjawiska kulturowego z całokształtem rozwoju społecznego badanego społeczeństwa w jego uwarunkowaniach geograficznych i społeczno-gospodarczych leży już fi W jęz)"kaloh Nachbarliinder publdlk,a1cjli (EA); Atlas Ethnological Atlas Atlas i sopredelnych Evropy 7 Z. SotkiOlewlkz, of Atlasu: Ethnologischer Ethnologique Europe and stran Wprowadzenie its Atlas de l'Europe Bordering et Europas des Countries Pays (EA); und seiner Voisins (EA). do etnologii, WarsZJawa (EA); Etnologiceskij 19'74, s. 291 - 292. �222 ZOFIA ST AJS,ZCZA:K w za'sadzie poza możliwościami samego kartogramu etnograficznego, a niekiedy i etnograhi jako dyscypliny 8. Etnologiczny Atlas Europy może być również traktowany jako dążenie do ·odejścia od analiz w mikroskali na rzecz makroskaloweg-o widzenia europejskiej kultury ludowej. Ma on umożliwić równocześnie porównywanie zbiorów treści kulturowych reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność i specyfikę ich kultury ludowej. W ten sposób EA będzie stanowił źródło do studiów porównawczych o ambicjach syntetycznego widzenia etnografii Europy. W tym ostatnim zakresie nawiązuje EA do doświadczeń inicjowanych nc: gruncie kartografii lingwistycznej w postaci Językowego Atlasu Eu1'Opy 9. Nie można bowiem zapominać, że dorobek kartografii lingwistycznej wyprzedza w czasie i rczległością osiągnięcia etnografii z tego zakresu; 'omówiony został osta'~nio pełniej w materiałach leningradzkich konferencji, wydanych pod red. S. L Bruka 10. Obok klasycznych już dziś atlasów językowych (G. Wenker, G. Weigand, J. Gillieron, K. Jaberg i J. Jud) pojawiły się ostatnio atlasy już z założenia językowo-etnograficzne, które stwarzają szerokie możliwości dla śledzenia związku i relacji jakie zachodzą między nazwą a jej desygnatem, co pozwala na wyjaśnienie zmiany kulturowej 11. Sama metoda kartograficzna użyta została przez językoznawców (J. Schmidt, 1875), a przyjęta i wprowadzona do etnografii przez F. Ratzela i W. Pesslera. Rozwój metody kartograficznej w etnografii wiąże się z tzw. szkołą kulturowo-historyczną W. Schmidta i O. Koppersa, nawiązującą zarówno do osiągnięć antropogeografii F. Ratzela, jak i do atlasu A. Ku.brzeba-Pojll1larowa, Atlas kultury Ludowej jako jedna z form pracy "Ebnoglraria Polska" 19·61, t. 4,5. 162 - 169; por. też G. Labuda, KiLka uwag o zadaniach PoLskiego AtLasu Etnograficznego. "Lud" 1954, t. 41,cz. 1, s. 802 - 822. 9 Przewodiniiczącym Międzym,aJrodowego Komitetu ALE jest A. Weirrbeln, dyrektor Centrom Dialek!ta.1nY'Ohbadań li Onoma'S'tyłk.i plrzy KaltohcJcim UniweI'syt-eci~ w Nijmgen (HoJ=diia). Polską dia·!ek.t,o!ogię 'I'epJ1erenbował pTlaf. W. l)orQSZlcws'k:i. 10 ProbLemy kartografirovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. S. L Bruka, Lenilin;grad 1974; zalmie6WZlOłnyw Ipr,a,CYindek;s s'k!rótów zestawiJa wydawnictwa atlasowe i obejmuje 58 poz)"cjli; AreaLny je issledovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. M. A. BOTlodiina,LeruiingTlad 1977. 11 SWZlegó1nJielkzme z tego rokresu są ·o:s,iąg)nięc:~anauki fr;alnJcUJskd;cj, por. np.: .T. Seguy, AtLas Linguistique et ethnographique de La Gascogne, t. l - 6, Pi01ryż 1954- 1972; J. B. Mial'luin, G. T'UlaiJ1,olll, AtLas Linguistique et ethnographique de Jura et des ALpes du Nord (Francoproven(;al CentraL), t. l, Paryż 10971;P. Ga,rdett'e, AtLas Linguistique et ethnographique du Lyonnais, t. : - 4, Paryż 1950 - 68; da.]SZJeaHasy wb. J. Bedl!1!aT'.'lki, EtnoLogia francuska. "Lud" 1977, t. 61, s. 59, pl'zy\p. 26; poor. też opracowall1lie 'polsk,ie: AtLas języka i kuLtury Ludowej WieLkopoLski, 'Pod ·red. Z. Sobierajskiego i J. BU'I'szty, Poonań t. l (w dlI'UJkou). 8 etnograficznej. �Stan przygotowania Etno!ogicznego' Atlasu Europy 223 afrykańskiego L. Frobeniusa i prac H. Sch~rtza, F. Graebnera i B. Ankermanna. W interpretacji przestrzennego rozmieszczenia zjawisk kultury stanowiło to w pewnej mierze reakcję zarówno na tezy ewolucjonizmu, jak i dyfuzjonizmu. Dążono do wypracowania metodyki, która mogła służyć do badania społeczeństw plemiennych, jak i ukształtowanych kultur narodowych. Metoda ta została w etnografii rozwinięta, doceniono bowiem jej walor jako środka umożliwiającego podsumowanie obfitego materiału żródłowego i utrzymała swój walor empiryczny do dziś, mimo odrzucenia koncepcji Kulturkreis i Kulturschichte. Metodą kartograficzną zaczęli się posługiwać w etnografii reprezentanci różnych kierunków szkół narodowych w Europie, spośród których wyłc'nili się z czasem realizatorzy etnograficznych atlasów narodowych: H. Harmjanz i E. R6hr w Niemczech, P. Geiger i R. Weiss w Szwajcarii, S. Erixon w Szwecji, E. Burgstaller w Austrii, B. Bratanić w Jugosławii 12. Pierwszym europejskim narodowym atlasem etnograficznym była jednak praca K. Moszyńskiego wydana w Polsce w 1934 r.13 Atlas ten reprezentował tzw. ewolucjonizm krytyczny, tj. ewolucjonizm skonkretyzowany przez uwzględnienie wpływów migracji, dyfuzji i zapożyczeń kulturowych. Tendencja do kompleksowej i konkretno-historycznej interpretacji ujętych kartograficznie zjawisk uległa w etnografii dalszemu pogłębieniu i wzbogaceniu w związku z rozpowszechnieniem się metodologii marksistowskiej po II wojnie światowej i w związku z nowymi, podejmowanymi w tym okresie pracami z zakresu kartografii etnograficznej w Polsce, ZSRR, Węgrzech, Czechosłowacji i Bułgarii 14. W chwili obecnej trudno jest wiązać poszczególne etnograficzne atlasy narodowe z różnymi kierunkami etnograficznymi, gdyż technika badań 12 Atlas der deutschen Volkskunde, red. R. HarmjalITz i E. Rohr, LeLpzitg 1'936- 1939, tekli 1- 6; Neue Folge ,'red. M. ZeIlJder, MaTbur.g 1958 - 65, -teki 1 - 4; Atlas der schweizerischen Volkskunde, ired. P. Geiger .i R. Weiss, 'cz. I, z. 1 - 5, Bazylea 1951- 1958 i cz. II, :l. 1 - 5, Bazyle,a 1949 - 1959; Atlas over Svensk Folkskultur, L Materiel! och social kultur, red. S. EJr,icXOll,Udd~alla 1957; bsterreichischer Volkskundeatlas, red. E. BurgS1t~l1er i A. Relbok, 'cz.. 1 - 5, Un 1959 - 1947; Etnoloski Atlas Jugoslavije. Pokusne Karte, red. B. BllataJIJJi'ć,ZaJgl'eb 1!}'63. 13 K. Moszyński, Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, oprac. wSipólnie z J. Klimaszewską, Kr,aJków 1934; -z. 2, Opl11aJC. wspólnie z J. KILma;szews:ką ,i M. BytnaróWU1ą, K,naków 1'935; z. 3, opra,c. wspóll11ie z J. Khma;s,zew,ską, Kraków 1936. Jest topUe,rw;SJZY,aiUa,s opr,aoowait1y na podstawie l1eprezenta1cyjlIlyc'h punJk!towyoh wyników 'badań, do którego r-ol;[n1e 'ffi'oże pretendować ·s-chematycznie OiPracowany atlaJS :G. Gerlaru:l, Atlas de'r Volkerkunde; Gotha 1892. 14 Polski Atlas Etnografźczny, 1'eo. J. Gajek, z. 1- 4,Wirocław 1964 - 19'71; Russkije. Istoriko-etnograficeskij atlas, red. V. A. Alek,saJIlldr:ov,V. J. Kozlov, P. L Kusner, M. G. RabiifJJovic, MQ'SKtwa1967 - 1970; S. Kovacevi60iVa, Atlas kultury Ludovej na SLovensku. "Slovensky NarodQlpis" 1l}69, R. 17, nr 3 - 4, s. 413 - 420; S. 1. Bruk i G. S. M<l.slova, Problemy istoriko-etnograficeskogo kartografirovanija w Bolgarii, "Sov,e1is'kaja E,tiIlogTaiija" 1969, nr 4, s. 152 - 155. �224 ZOFIA STASZCZAK stosowana w tych atlasach została przyjęta i używana jest w różnych zakresach i do różnych celów. Przez wysoki stopień ujawnienia warsztatu technika ta podatna jest na różne interpretacje i reinterpretacje, chociaż ze względu na dobór faktów, kryteria typologii i zastosowaną prezentację graficzną mogą się zarysować tendencje autorów. Nic więc dziwnego, że zrealizowane i będące w toku przygotowania etnograficzne atlasy narodowe zaprezentowały różnorodne rozwiązania. Już we wstępnej fazie projektowania Etnologicznego Atlasu Europy ini~jatorzy w pełni :ndawali sobie sprawę, że jego realizacja nie może być zbiorem (sumą) opracowań cząstkowych w postaci etnograficznych atlasów narodowych. Musi on natomiast pójść po linii uzgodnienia stanowisk teoretycznych, wymiany doświadczeń, konfrontacji własnych osiągnięć z osiągnięciami innych oraz musi uwzględniać widzenie całościowego rozwoju i przemian w kulturze ludowej Europy. Przy projektowaniu EA i w toku jego realizacji oczywiście liczy się i przynosi ogromne korzyści konfrontacja bogatych doświadczeń, zdobytych w toku prac nad poszczególnymi atlasami narodowymi, z zakresu techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników, odnoszących się do: obszaru badanego, doboru sieci punktów badanych, kategorii wykorzystanych źródeł, tematyki badań, typologii mapowanych zjawisk oraz zastosowanych środków wyrazu kartograficznego. Jednakże profil i zakres EA wymagał od jego realizatorów zastosowania, jak wykażemy poniżej, własnych i specyficznych rozwiązań. Sprawa o b s z a r u objętego badaniami w atlasach etnograficznych łączy się ze sprawą doboru tematyki badań. Przyjęcie bowiem za punkt wyjścia określonego obszaru wymaga dostosowania do niego konceptualnych założeń kwestionariusza i oczywiście objęcia badaniami obszarów bezpośrednio przyległych. Im mniejszy jest bowiem obszar badany, tym bardziej szczegółowe zjawiska kulturowe dają obraz jego zróżnicowania. Stosunkowo rzadkie są zjawiska o większych zasięgach, które dają podział zaznaczający się na małym obszarze. Stopień uszczegółowienia kryteriów kartografowanego zjawiska winien być w jakiś sposób proporcjonalny do wielkości badanego obszaru, także i wtedy, gdy chodzi o obszary duże. Obszar objęty badaniami w EA obejmuje Europę i obszary bezpośrednio przyległe, tj. płn. Afrykę i Azję Mniejszą (od Wysp Kanaryjskich na zachodzie po Zatokę Perską i Morze Kaspijskie na wschodzie, obejmując Arabię Saudyjską i zach. część Iranu). W ten sposób zaprojektowany obszar badań w EA realizuje słuszną zasadę, by sztucznie nie ograniczać analizowanych przestrzennie zjawisk, czego nie udało się osiągnąć w atlasach narodowych, których obszar badań zamykały granice państwowe. Obszar badań w EA został zawarty na specjalnie zaprojekto- �Sian przygotowania EtnoLogicznego AtLasu 225 Europy wanej dla jego celów mapie podstawowej (roboczej), która została już opublikowana, mimo że realizatorzy Atlasu korzystają na razie tylko z nieregularnych subwencji różnych międzynarodowych organizacji 15. Mapa podstawowa EA została wydana w skali 1 : 4 mil., chociaż sam atlas będzie publikowany w skali czterokrotnie większej, i zawiera poza granicami badanego obszaru główną sieć hydro'graficzną, ważniejsze miasta, współczesny podział polityczny obszaru objętego badaniami oraz sieć identyfikacji przestrzennej badanych punktów. W atlasach etnograficznych istotnym zagadnieniem jest przyjęty system identyfikacji przestrzennej oraz zasady d o b o l' U s i e c i p u n kt ó w badanych. Dotychczas stosowane są dwa systemy identyfikacji przestrzennej: system prosty (numeryczny) i sieciowy. W atlasach narodowych sprawdził się chyba pierwszy, który ciągle znajduje zwolenników obok coraz częściej wprowadzanych systemów sieciowych. W EA zastosowano tę ostatnią możliwość, tj. identyfikację przestrzenną badanych punktów przy pomocy sieci składającej się z umownych kwadratów (areałów), których wielkość została uzależniona od stopnia uszczegółowienia badań. I tak bok areału na obszarze Szwajcarii wynosi 10 km, w Finlandii, Węgrzech, Jugosławii, RFN, Austrii 20 km, w Polsce 30 km. W nawiązaniu du wielkości areałów została zaprojektowana ilość punktów przypadająca r.a jeden areał, np. w Austrii każdy areał będzie reprezentowany przez 10 punktów, w HFN przez 5, a w Finlandii tylko przez jeden punkt badany. Punkty do badań będą dobierane w ten sposób, aby były one najbardziej reprezentatywne dla obszaru objętego granicami areału. Postukwano, aby przy ich typowaniu uwzględnić istniejące na danym obszar7e podziały administracyjne, co stworzy w EA możliwość wyzyskania tukże innych żródeł, np. danych statystycznych. W dotychczas wydanych atlasach narodowych ścierają się dwie tendencje w rozbudowywaniu głównej sieci badawczej, która jest ściśle zespolona ze sprawą ustalonego obszaru badań. Przy doborze punktów sieci badawczej kierowano się na ogół w atlasach narodowych kryterium gęstości rozmieszczenia osiedli, gęstością zaludnienia, wielkością terytorium, starając się w ten sposób uzyskać sieć możliwie dostatecznie zagęszczoną i równomiernie rozłożoną. Chodziło bowiem o uzyskanie tak rozbudowanej sieci, aby nie zaistniała możliwość przeoczenia badanych zjawisk kulturowych, co może się zawsze zdarzyć przy zbyt wielkim rozluźnieniu punktów badanych. Jednakże przy eksploatacji sieci badawczej, nawet równomiernie zaprojektowanej, zachodzi możliwość zaburzeń w jej układzie ze względu na fakt, że nie każdy punkt sieci odpowie na otrzymaną 15 Miapa składa się z 4częś'Ci. Opra'crowarrde kalftogruificzrre i druk: uagewandte Geodii.sie, Frait1lkf'U~flt a.M. 1975. 15 "Lud" - tom 63 Irrstitut fur �226 ZOFIA ST ASZCZAK ankietę. W rezultacie więc mamy do czynienia w atlasach narodowych z siecią badawczą punktów reprezentatywnych (dobranych w oparciu o ściśle ustalone kryteria), równomiernie rozlożonych, oraz z siecią nierównomierną, przemawiającą za zagęszczeniem punktów. Oczywiście większe walory reprezentuje sieć równomierna, nie sugeruje bowiem nasilenia występowania kartografowanych zjawisk. Jedynym argumentem przeciw sieci równomiernej są kraje o nie równomiernym zasiedleniu, który to fakt atlasy narodowe starały się na ogół ujawniać nu mapie podstawowej (np. w etnograficznym atlasie Austrii mapa podstawowa zawiera ukształtowanie pionowe kraju). Realizatorzy EA zaprojektowali i zmierzają do uzyskania sieci badawczej reprezentatywnej, możliwie równomiernie rozłożonej, jednak ze względu na różnice w zasiedleniu poszczególnych części Europy jest zrozumiałe, że ten ostatni postulat nie może być zrealizowany w jednakowym stopniu na całym obszarze. Wybór t e m a t y k i b a d a ń oraz ustalenie kolejności następstwa badanych zagadnień w ciągu pracy nad EA były przedmiotem licznych i ożywionych dyskusji, ze względu na różne możliwości ujmowania i rozwiązywania tych zagadnień. Dużą uwagę poświęcono także ustaleniu samej kategorii podstawowych źródeł przyjętych w EA. Wiadomo, że atlasy narodowe oparły się bądź na źródłach specjalnie i celowo zgromadzonych dla ich potrzeb (zebranych za pośrednictwem ankiet i sieci korespondentów lub za pośrednictwem bezpośrednich badań w oparciu o przygotowany kwestionariusz), bądź oparły się na interpretacji źródeł juź istniejących (archiwa, zbiory muzealne, literatura). Wybór określonej kategorii źródeł wykorzystanych w atlasach narodowych zależał od stanu zachowania kultury ludowej na badanych obszarach, stanu przygotowania wykwalifikowanej kadry etnografów (badaczy terenowych), tematyki badań oraz środków, jakimi rozporządzały redakcje atlasów nalodowych. Źródła zgromadzone dla potrzeb atlasóvv za pośrednictwem określonej metody, tj. bezpośredniej i pośredniej, reprezentują odmienne nieco zalety (walory), jak i strony ujemne. Zagadnienie to było wielokrotnie omawiane i krytycznie naświetlane w literaturze przedmiotu 16. Obie metody mają w pracy atlasowej wielu zwolenników, jak i przeciwników. Nie ulega wątpliwości, że zaletą metody bezpośredniej jest możliwość zebrania prawdziwie wartościowych, w pełni porównywalnych danych, zakładając oczywiście, że badania terenowe zostaną przeprowadzone przez fachowo przygotowaną kadrę, w oparciu o uprzednio sprawdzony kwestionariusz, w stosunkowo krótkim okresie czasu i na całym wytypowanym do badań obszarze. Zastosowanie metody bezpo16 - 179. M. Fralnlk'OfWska, Problemy atlasu etnograficenego, "Lud" 1948, t. 38, s. 154- �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 227 średniej nie powoduje również ograniczenia w wyborze tematyki badań, gdyż przygotowany badacz, obserwujący bezpośrednio życie wsi i przeJawy kultury ludowej jej mieszkańców, może dostarczyć danych w zasadzie z każdego zakresu. Nie trzeba dodawać, że największym mankamentem tej metody gromadzenia danych są ogromne koszty pracy. Bez porównania bardziej opłacalna w tym zakresie jest metoda ankietowego gromadzenia danych, która umożliwia przy tym zagęszczenie sieci badań i zgromadzenie dużo większej ilości materiałów. Wartość ich obniża z koki jakość zebranych danych, np. brak, niepełne lub nawet zafałszowane odpowiedzi, nierównomierność ich rozmieszczenia. W EA zdecydowano się na przyjęcie obu metod gromadzenia żródeł ustalając, że podstawowy zasób materiałów będzie pochodził z bezpośrednio przeprowadzonych badań terenowych oraz z ankiet rozprowadzonych korespondencyjnie, w stałej sieci punktów badań EA. Wskazane kategorie żródeł zostaną dla celów EA zgromadzone za pośrednictwem i przy czynnym udziale poszczególnych pracowni atlasów narodowych oraz wytypowanych ekspertów. Dane zawarte w literaturze, archiwach i zbiory muzealne będą stanowiły w EA żródła uzupełniające, pomocnicze. Zgodzono się bowiem z faktem, że uzyskanie porównywalnych w przestrzeni i czasie materiałów może zapewnić jedynie stosunkowo równoczesne zdjęcie terenowe przeprowadzone dla celów EA na całym obszarze. Realizatorzy EA dużą wagę przywiązali do wyboru i ustalenia samej tematyki badań. W rezultacie licznych i ożywionych dyskusji przy Jej typowaniu przyjęto kilka ustaleń wstępnych, a mianowicie, że jest to zjawisko kulturowe na tyle powszechne, że możliwe do badań EA (chodziło o wyeliminowanie z badań zjawisk właściwych tylko dla niewielkich obszarów Europy), że jest ono porównywalne na obszarze badanym w EA i że stan jego opracowania w źródłach etnograficznych na całym obszarze Europy jest mniej więcej równomierny. Następnie ustalnno, że w ten sposób typowana dla EA lista tematów będzie dotyczyła elementów tzw. tradycyjnej kultury ludowej. Dokładne wyjaśnienie i sprecyzowanie tego ostatniego określenia okazało się jednak zadaniem trudnym. Gem:'ralnie przyjęto więc zasadę, że chodzi o przedstawienie sianu kultury ludowej w okresie preindustrialnym oraz o zarejestrowanie zmian i przekształceń elementów kultury ludowej zachodzących \v Europie w miarę postępu industrializacji. Dla śledzenia dynamiki zjaY' isk kulturowych przyjęto w EA gromadzenie materiałów odnoszących ~:ję do okresów: l) do połowy XIX w., 2) do końca XIX w. i pocz. XX w., 3) do połowy XX w. Założono bowiem, że dla pierwszego okresu chaf<:lkterystyczny jest jeszcze stan zachowania tradycyjnej kultury ludowej \V Europie .. Jednocześnie zauważono, że dla fego okresu czasu trudno już będzie zabezpieczyć dla EA materiały pozyskane jedynie na drodze �228 ZOFIA STASZCZAK przeprowadzonych badań terenowych. Istniejące zaś etnograficzne zasoby materiałowe, odpowiadające tej cezurze czasu, cechuje nierównomierność pod względem przestrzennego rozmieszczenia. Niewystarczający jest również stopień możliwości ich porównywania, wynikający z odmienności zastosowanych technik i metod gromadzenia oraz przetwarzania danych. Lepsza sytuacja w tym zakresie rysuje się dla drugiego wyodrębnionego okresu, do którego będzie należał podstawowy zrąb żródeł v'/ykorzystanych w EA, pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych celowo dla potrzeb tego wydawnictwa. Z drugiej jednakże strony podkreślano, że dla tego okresu charakterystyczne są już zmiany i deformacje tradycyjnych elementów kultury ludowej, stanowiące rezultat procesów gospodarczych, tj. industrializacji i związanych z nią zmian społecznych typu urbanizacji. Obydwa te procesy znalazły wyrażne odbicie w kulturze ludowej, chociaż zaznaczyły się w różnym stopniu i czasie w poszczególnych krajach Europy. Odnośnie do ostatniego okresu zwracano z kolei uwagę na nierównomierność zachowania elementów tradycyjnej kultury ludowej na obszarze Europy. Podczas gdy w niektórych krajach stanowią one jeszcze zjawiska w pełni żywe (budownictwo, strój), na innych obszarach Europy występują one już tylko jako formy reliktowe, przeżytkowe, bądź uległy nawet zupełnej niwelacji. W nawiązaniu do tychże trudności zaprezentowano w EA i inny punkt widzenia. Np. B. Bratanić uważa za bezprzedmiotowe typowanie z góry dokładnych cezur czasowych i sądzi, że wystarczy jedynie wyróżnienie tzw. preindustrialnej kultury 17. Ma ona oznaczać formę lub typ kultury, a nie określony chronologicznie okres, który mógłby być v.:yznaczony sztywną cezurą czasową. Zwracano jednakże uwagę, że proces industrializacji w nierównym stopniu wpływał na zmienność poszczególnych zespołów elementów kultury ludowej, np. szybciej ulegał,v zmianom elementy tzw. kultury materialnej, w mniejszym zaś stopniu zjawiska kultury duchowej. Wśród inicjatorów EA przeważa jednak pogląd, że zjawiska kulturowe należy badać i przedstawiać w ich historycznym rozwoju, a nie tylko koncentrować uwagę na ich prze·strzennym występowaniu w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji, zmierzających do ustalenia praw rozwoju kultury. Sprawa ujęć chronologicznych w atlasach etnograficznych i znaczenie mapy etnograficznej jako podstawy do rekonstrukcji historycznej badanego zjawiska stanowi przedmiot licznych dyskusji 18. W związku z tym można zauwa- 17 18 Karte paea" Bruk, Etnograjiceskij ... op. cit., s. 17. K'Uitrzeba-FlojlllaroWla, op. cit., !s. 162 - 169; L. SZlolnoky. aLs MitteL der historischen 1975, t. 8, z. 1 s. 85 - 97. und junktionaLen AnaLyse. Die ethnoLogische "Eithlllol0'gli:a Euro- �Stan przygotowania EtnoLogicznego Atlasu 229 Europy zyc, że w EA przeważyło dążenie do generalizacji dat szczegółowych wydobytych w badaniach terenowych dla przedstawienia mapowanych zjawisk w co najmniej kilku okresach czasowych. Tendencja ta w pewnym stopniu nawiązuje do rozwiązań stosowanych w kartografii radzieckiej, gdzie dotąd opublikowane atlasy etnograficzne są w zasadzie próLą uporządkowania i interpretacji elementów kulturowych zestawionych dla ściśle określonych okresów czasu. Jednakże atlasy te opierają się i wykorzystują głównie już zastane, dawniejsze źródła, pochodzące na ogół z przełomu XIX i XX w. Atlasy radzieckie nie wykorzystują danych pochodzących ze współczesnych badań terenowych. Natomiast EA zamierza głównie relacjonować materiał zebrany poprzez prace terenowe, a więc dotyczący okresu prowadzenia badań. Oczywiście poprawnie przeprowadzone badania terenowe pozwalają na prześledzenie historii zjawiska, ustalenie dat przemian oraz przyczyn zachodzącej zmiany. Jednakże może w tym zakresie być mowa jedynie a chronologii \vzględnej. Nie można jednak zapominać, że zastosowanie samej metody kartograficznej pozwala wydobyć dynamikę zjawisk kulturowych, i to dynamikę niewątpliwą, poprzez ich typologię. Kartogram etnograficzny przez alternatywne porównywanie zjawisk określonych typologicznie pozwala na wydobycie i ustalenie zmiany kulturowej. Taka możliwość i~tnieje przez porównanie i prześledzenie np. wyłącznego, obocznego i braku występowania danego zjawiska, typu i jego odmiany, nazwy i desygnatu, funkcji zasadniczej i pomocniczej, funkcji odświętnej i codziennej. W ten sposób opracowane kartogramy etnografriczne stwarzają z kolei podstawę dla prześledzenia współzależności zachodzących między kartograficznie opracowanymi zjawiskami, ujawniają ich zmienność i wynikające z niej następstwa. Przy konstruowaniu poprawnego kartogramu etnograficznego chronologia względna każdego zjawiska i stopień generalizacji kryteriów wyodrębnienia go mają więc podstawowe znaczenie. Jak najdokładniejsze zdanie sobie sprawy co do tych dw6ch elementów winno stanowić już wstępne założenia konstrukcyjne kartogramu. Powracając do samej listy tematyki przewidzianej do opracowania w EA należy zauważyć, że została ona zatwierdzona już na drugiej konferencji w Bonn (1968). Dla zorientowania się w kryteriach wyboru tej 'tematyki, jej układzie i zastosowanym podziale wytypowanych zjawisk, warto przytoczyć tę listę w całości 19: 1. Rolnictwo i hodowla: 1. narzę19 Bnuk, Etnograficeskij narodOwa graficznego. konferencja "Lud" ... robocza op. cit., s. 12 - 13; poil'. też K. WY'Pych, II Między- Komisji Organizacyjnej 1.969,t. 53, s. 464 - 466. Europejskiego Atlasu Etno- �230 ZOFIA STASZCZAK dzia orki i orka, 2. ręczne narzędzia uprawy ziemi, 3. narzędzia do rozkruszania i wyrównywania ziemi (brony, wały), 4. kośba i zbiór siana, 5. zbiór zboża, 6. formy suszenia zbóż, 7. młócenie, suszenie i oczyszczanie ziarna, 8. przechowywanie ziarna (spichrze), 9. uprawa winorośli, 10. typy hodowli i pasterstwa, 11. wypas bydła na pastwiskach, 12. pszczelarstwo (kłody, ule); II. Osiedle i dom: 13. grarllice i ogrodzenia pól, pastwisk, lasów i sadów, 14. kształty osiedli, 15. zagroda, 16. budownictwo mieszkalne i gospodarcze (materiały, techniki i formy konstrukcji, rozplanowanie wnętrza), 17. urz<'jdzenia ogniowe, 18. formy kołysek, 19. przechowywanie mąki; III. Pożywienie i napitki: 20. chleb i jego wypiek, kasze, 21. posiłki (czas posiłku, śniadania), 22. produkty mleczne (masło, ser, mleko), 23. konserwacja mięsa (ubój, wyroby z mięsa), 24. napoje; IV. Odzież i tkactwo: 25. główne części odzieży męskiej i żeńskiej, 26. obuwie, zwyczaj chodzenia boso, 27. pranie, 28. zawód tkacza; V. Transport wiejski: 29. wozy, taczki, sanic, włóki, 30. transport nasobny i juczny, 31. zaprzęg wołów, 32. zaprzęg koni; VI. Życie społeczne: 3:3. podział prac polowych, 34. zajęcia kobiece, 35. formy dziedziczenia, 36. czas zmiany służby, pastuchów i formy ich wynagradzania; VII. ZwyGaje rodzinne: 37 zwyczaje weselne, 38. zwyczaje urodzinowe, ;J9. zwyczaje pogrzebowe, 40. pochówki i formy nagrobków, 41. wspominki i dni wspomnieIl (miejsce, czas, pożywienie, zwyczaje); VIII. Zwyczaje doroczne: 42. zimowe orszaki, 43. zwyczaje zimowe, 44. Nowy RoI,:, 45. wiosenne pochody, 46. pisanki, 47. zwyczaje żniwiarskie, 48. patreni zwierząt i pogody; IX. Kultura duchowa: 49. koszmary, wampiry, wilkołaki, 50. żeńskie postacie z podań, związane z określonym dniem i miejscem, 51. olbrzymy, karły, wróżki, leśne duchy, południce, 52. szcześliwe i nieszczęśliwe dni tygodnia, 53. ludowe nazwy najważniejszych zawołań. Z powyższej listy tematycznej EA vvyraźnie wynika, że przy typowaniu zagadnień wchodzących w jej skład skupiono głównie uwagę na badaniu tradycji starszych, wywodzących się z mniej skomplikowanych struktur społecznych i kulturowych. Podobnymi kryteriami przy doborze tematyki badań posłużyły się i niektóre atlasy narodowe. Wydaje się jednak, że bardziej uzasadnione jest przedstawienie właśnie na \viększych obszarach zjawisk starszych, wyodrębnionych przy pomocy bardziej zgeneralizowanych kryteriów, przy których domniemanie a jednolitych uwarunkowaniach jest bardziej uzasadnione. Oczywiście nie oznacza to, że przestrzenne przedstawienie zjawisk kultury ludowej miałoby ograniczać się jedynie do form reliktowych i przeżytkowych, choć z pewnością są one łatwiejsze do kartograficznego przedstawienia ze względu na stagnację, w jakiej się znajdują. Istnieje przecież wiele starych, tradycyjnych form kulturowych wywodzących się z zamierzchłej �Stan pTzygotowania Etnologicznego Atlasu EUTopy 231 przeszłości, które żyją i rozwijają się w nowoczesnych społeczeństwach (np. choćby z dziedziny pożywienia, zwyczajów towarzyskich) 20. J ednakże przy badaniu tychże zjawisk należy lic~yć się z różnymi i świeższej daty odkształceniami i dlatego typologiczne założenia kartogramu mogą mieć w tym zakresie podstawowe znaczenie. Sprawa k o n c e p c j i kar t o g r a m u etnograficznego jest sprawą bardzo skomplikowaną, zawierającą w sobie wiele niełatwych do rozwiązania problemów. Na koncepcję kartogramu składa się bowiem nie tylko zaprezentowanie rozmieszczenia jednego zjawiska, ale również uzasadniona typologiczni e i historycznie, a nie tylko geometrycznie, konfrontacja kilku zjawisk. W pełni wartościowa mapa etnograficzna wymaga należytego rozwiązania szeregu zagadnień merytorycznych, jak i technicznych, wyłaniających się w toku skomplikowanego procesu jej 1,ształtowania. Dla poprawnego przebiegu tego etapu prac w EA zadanie pmNyższc zostało przez Międzynarodowy Komitet powierzone specjalistom, którzy będą autorami poszczególnych zespołów kartogramów. Zespół kartogramów ma dotyczyć określonego tematu i będzie opracowywany dla całej Europy, w kraju zamieszkania autora, specjalisty w, Zi.\krcsie podjętej tematyki. Jako pierwsze tematy do kartograficznego opracowania zostały w EA wytypowane: 1. zwyczaj palenia rytualnych ogni (M. Zender); 2. naEędzia orki, 3. narzędzia związane z obróbką ziemi (B. Bratanić); 4. ko~;ba (K. Wilkuna); 5. materiał budowlany domów mieszkalnych (J. Barabas, S. 1. Bruk); 6. zimowo-bożonarodzeniowe obrzędy (B. Bratanić); 7. wozy i powózki; 8. formy kołysek; 9. tłuszcze jadalne. Prace nad wymienionymi tematami są w różnym stopniu wawansowane, ale większość z nich jest już kartograficznie opracowy'sana w centralnych pracowniach w Bonn i Zagrzebiu. Pcszczególne zespoły kartogramów będą zaopatrzone w komentarze tekstowe pisane przez specjalistów oraz autorów z poszczególnych obszarów narodowych, którzy skomentują obraz przestrzenny prezentowanego kartograficznie zjawiska. Duży wpływ na ostateczny kształt, przejrzystość mapy etnograficznej i jej komunikatywność mają zastosowane techniki i ś l' o d k i w yr a z u kar t o g r a f i c z n e g o. Wymagana w tym zakresie znajomość reguł i zasad stanowi niemal odrębny dział wiedzy przy opracowywaniu hartcgramu etnograficznego 21. Z dwóch zasadniczych środków wyrazu kartograficz·nego stosowanych w atlasach narodowych, tj. techniki punktowej i techniki płaszczyznowej (powierzchniowej), pierwszą z nich K. Kwa~niew~ki, Możliwości metody kaTtograficznej w badaniach nad kul"Studia MetodologicZJne" (Poznań) 1965, t. 1, s. 105- 114. 2t Por. ,np. E. Rohr, Die VolkstumskaTte, Leipzig 1939; .J. Barabas KaTtognijiai módszaT a neprajzban, BudaJpeszt 1963. 20 t'l1.rq współczesnq. �232 ZOFIA ST ASZCZAK uznano za podstawową przy opracowywaniu map w EA. Zastosowanie techniki 'punktowej pozwala bowiem na ścisłą lokalizację geograficzną miejscowości, z której pochodzi uzyskana dla atlasu informacja. W ten sposób umożliwia ona nie tylko uzyskanie zgodnego z rzeczywistością obrazu przestrzennego rozmieszczenia badanych zjawisk, ale ułatwia ona i umożliwia dokładne porównanie ze sobą map dotyczących różnych zagadnień. Technika punktowa zwiększa więc nie tylko przejrzystość, ścisłość mapy, ale podnosi również jej wartość źródłową, zwbszcza gdy do mapy załączone są odpowiednio opracowane indeksy objętych badaniami miejscowości. Z uznaniem należy podkreślić fakt, że pozostałe t'~chniki postanowiono w EA traktować jako pomocnicze, uzupełniające, z możliwością oczywiście łącznego ich stosowania na jednej mapie. Nie sposób obecnie, przed ukazaniem się choćby pierwszych map, ocenić założenia Etnologicznego Atlasu Europy, który stanowić ma rezultat postępującej potrzeby międzynarodowej współpracy. Nie sposób określić jego znaczenia dla etnografii Europy - dziedziny, którą zwykło się określać jako defiicytową 22. E'tnologiczny Atla's Europy jest w każdym razie pierwszym krokiem w kierunku przygotowania syntezy etnografii Europy, w kierunku jej opracowania i obiektywnego przedstawienia kultury poszczególnych społeczeństw w kontekście globalnego jej potraktowania w warunkach Europy, w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji 23. Oczywiście EA nie może zastąpić syntezy etnografii Europy, gdyż ze względu na profil i zakres tego wydawnictwa znajdzie się on w połowie drogi pomiędzy kompendium żródłowym a ukierunkowaną syntezą: nie będzie tylko tym pierwszym, ze względu na skomplikowaną pracę badawczą poprzedzającą ustalenie typologii i jej uwarunkowań, nie będzie też tylko tym drugim, ze względu na możność reinterpretacji. W tym związku z powyższym warto sformułować kilka uwag końcowych, wypowiedzianych z polskiej perspektywy w nawiązaniu do realizacji EA: l. Fakt słabego uczestnictwa, a w zasadzie brak bezpośredniego udziału polskich etnografów w pracach związanych z przygotowaniem i opracowywaniem EA, musi wywołać zrozumiałe zdziwienie. Wobec tego, że niejedna osoba zajmuje się w Polsce zagadnieniami kartografii etnogra- A. 22 Zadrożyń'ska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia "Etnograf!ia Polsk'a" 1970, t. 14, z. 2, s. 207 - 214. 23 Za takie 'Opr,alcowa1nie niestety ,ni'emożna UlJiliać: Jro-Volkskunde. Lander. Beharrung red. T. Gebhardti 1974, t. und Wandel J. Hanika, 58, s. 242 - 213. der europaischen Munchen 1963; por. Volkskultur rec. Z. in der StasL'Jczak Europy. Europaische Gcgenwart, [w:] "Lud" �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 233 ficznej i wobec znających się na pracy atlasowej, z współautorką pierwszego etnograficznego atlasu narodowego w Europie (prof. J. Klimaszewską) na czele, trudnv znaleźć dla powyższej sytuacji przekonywujące wyjaśnienie. 2. Realizacja EA stwarza konkretne zobowiązania dla wszystkich pracowni atlasów narodowych w Europie, które winny podjąć opracowanie tych zagadnień, które będą mu służyły. Duży wysiłek winien być włożony w maksymalne podporządkowanie się w tym zakresie centralnym zaleceniom i dyrektywom, aby w ten sposób zabezpieczyć dla EA w pełni wiarygodną i porównywalną bazę źródłową. 3. Ważniejsze wydaje się szybkie zestawienie i opracowanie podstawowych zróżnicowań etnograficznych Europy, ze względu na podstawowe typy zjawisk w Tóżnych dziedzinach, co już służyć może do dalszej analizy, aniżeli może bardziej zaspokajające ambicje autor:')w pog!ębione, wyjaśniające studia poszczególnych zagadnień, w oparciu o analizę odmian i pododmian. 4. W związku z podjętą w EA tematyką zgodzić się należy z jedną lub drugą wersją koncepcji przedstawienia stanu kultury preindustrialnej, niemniej najważniejsze wydaje się przedstawienie tych zagadnień, które datują się z epoki preindustrialnej, ale które - mimo industrializacji - żyją i funkcjonują nadal. 5. Kryterium preindustrialności wydaje się konieczne, ale niewystarczające, a niwelujący wpływ przemian cywilizacyjnych zaznaczał się silnie już przed rewolucją przemysłową. Dlatego ważne jest przyjęcie takich jednostek typologicznych, które nie sprowadzą zróżnicowań etnicznych wyłącznie do stadiów rozprzestrzeniania się cywilizacji zachadnio-europejskiej, czy może śródziemnomorskiej. 6. Chronologia względna powinna być brana pod uwagę przede v,,'szystkim przy ustalaniu typów i odmian badanych zjawisk. W mniejszym stopniu winna być brana pod uwagę w związku z analizą źródeł pisanych i muzealnych (bo może to oznaczać chronologię źródeł, a nie zjawisk), a w bardzo niewielkim stopniu przy iluzorycznym odtwarzaniu chronologii z pamięci informatorów w drodze badań i ankiet. �ZOFIA STASZCZAK 234 ZOFIA STASZCZAK I/ETAT DE PREPARATIONS DE L'ATLAS ETHNOLOGIQUE DES PAYS VOISINS (R e sum DE L'EUROPE ET e) Aprcs avorr prcsentó une cOIurtehi!slto,i're des il!1~tJi'ativeset des actlvitós qui ant rendu possible l'entrepr'is·e de l'Atlas Ethnologique de l'Europe et des Pays Voris'in,s (EA), l'a'llteur dVIJ1lIleun 'colmpie-rendu des. <1!rguments et dc'S conclusiOillS ace~p~es ·,'il s'.agi1 ·du tiotre, a'UisoSJi bi·en que des ,me.thodes e1 dC'Stechniques de presentation .ca·rtogralphiq,ue. On ·a a:eoeple Ie regle de 1<1n~pr'Ć'senta:tion par points de la dCn'sit'e uIl'ifonme, .mais oon£orme a La denJSri,tcde la population en diffórL'nts p'iyS. La dófinlition destel1mes sera con£olrme a la diversitiÓ culturelle de l'espa'ce dL' l'Euro1pe enbóre ,et les dou1~)ees SlerOll1Jt obtenues par l'enquete sur Ie terrain, et en .supplement de la 1itterature, des aJ'!(~hiveset des .mUSCt's.EA s'eUnreera de donner ·un tableau 'Clynamique et chronologique de la ,cuHure preindustriclle de l'Europe. L'aut.eur remarque une cCl"laiJloec'oIDitraldieot:i'Oil'l entre ambitions documental·res et cx.plicatives et surtout EJntre l'aoceptat,ioll1 dou ·critere "pr1eindustriel" et chronologique en meme temps. Ce:He :eon!Jradi-cii,onpeut dOl1'l1JCT 1'li'l11agedu progres de civilisatiocls au lieu de l'irrn.age de k1 dive.rsHe 'Oultua--elk d-c l'Eut'ope. Son pustulat e'.:' de s'oocu;Pe<r surtout des elem'C'l1it'sde cultm'·e :preindustnidle, m<1is qui fOI1lctiennent jusąu'au pr6s·ent. et ne son,t po~nt des survivances, et de prendre en eonsjderation surtout la dynamique culturelle, qui resulte plus d'analyse typologique quechronologique. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f801bd87e0907f28f57f8321df8308d4.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:76 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:61 Title A name given to the resource Badania nad przeszłoscią kulturalną opoczyńskich miasteczek / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d39e4260c2010bc0514309dad8eb199e.pdf cb2994eb9536e14656cc1095b1856427 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2650 Title A name given to the resource Malinowski on colour. Between Aesthetics and Anthropology=Malinowski o kolorach. Między estetyką a antropologią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.384-397 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text . . c i i л ю i Mt I I C S A N D A N T H R O P O L O G Y DARIUSZ CZAJA Malinowski on colour Between Aesthetics and Anthropology "Blue mixed with warm, rosy hues, small, violet-coloured clouds" B. Malinowski, Dzienniki (Diaries) 1914-18 I. A nyone who has ever stumbled across someone's intimate notes, writings meant for private eyes only, knows this strange feeling when our curiosity staunchly struggles against our reluctance, fascination fighting revulsion. Caught in the trap of ambivalence we are torn by the conflicting emotions taking place within us simultaneously: the driving temptation to embrace something that is evidently not ours - and guarded by the cultural injunction, "do not touch" - and the unpleasant embarrasment resulting from out awareness of the fact. In a sense, howevet, this curiosity, although sinful, has a simple explanation. Despite everything we really do want to know "how it really is" with others and what truths about themselves they hide. Silently and as a matter of course we also assume that our existence takes place on two planes public and private, open and hidden, "on stage" and "backstage". A l l these contradictions materialise into one basic antithesis of appearances and truth. We assume - or, much rather, believe - that the "real truth" about others is perforce hidden, concealed and that our everyday image is per se a lie, a mere masquerade behind which lurks the real " I " . Hence our conviction that ripping these masks off, unmasking, is the only sensible instrument of cognition and a guarantee of our reaching the naked core of existence beyond which there is - and can only be - nothing. A strip-tease to end all epistemology. It is therefore no wonder that Bronisław Malinowski's, A Journal in the Strict Sense of the Term (1967), an English translation of a personal diary written mostly in Polish and clearly for its author's private use, stirred up such a commotion in the 384 anthropological milieu when it appeared. Anthropologists felt as if they were looking behind a curtain, at long last touching the truth about a man and his profession, usually hidden under a medley of academic accessories. The trouble was that this truth was for the most part unexpectedly "ugly", morally ambiguous and cognitively depressing - if not downright disheartening. So that's it! - they thought. Here's a solemn anthropological authority, one of the discipline's fathers, admitting that he sometimes can't stand wild natives and has no wish to talk with them. A seemingly well-organised, disciplined researcher turns out to be an eternally insecure hypochondriac, a man with a Protean identity. O n the surface a serious-minded intellectual concentrated exclusively on his tesearch and holding his emotions and desires successfully at bay, and here nothing but women in his brain. Willy-nilly, anthropologists reading the journal found themselves in the position of voyeurs, sharing with its author a cognitive experience of doubtful value: the joy of snooping on someone's intimate life. A t the same time they frequently voiced their embarrassment at their discoveries. Be that as it may, the truth of life seemed to remain in permanent conflict with the truth of the work. Putting it delicately, the Journal voiced doubts as to the truthfulness and credibility of field research and the conclusions it led to, uncovering the researcher's tormented conscience. Today, of course, our response to these writings is different, the initial emotions having long-since subsided. But this is not the only point. We also know much more about the methodological difficulties inherent in the perusal of diary texts, which we do not consider naive any more. They are not any more seen as mere mirrors reflecting fully-ctedible cultural realities and their authors' personalities. We notice numerous conscious and unconscious deformations, errors and attempts at self-creation. Today we know for sure that no one writes alone, even if reality appears to contradict the fact. The once so shocking disclosures are today seen in a slightly different perspective. Scandal is becoming an everyday, normal thing. A n d although - hypocrisy aside, ladies and gentlemen - we are still deeply affected by one of the Journal's figures, the lecher Bronio, who strongly resembles a figure in one of Milosz's poems: ["He was pleased to turn up (...) the wenchs' skirts / Running through the glade, his shaft hard" ], no one really regards this in terms of unhealthy sensations. We were forced to accept the fact that the culture researcher image rooted in our academic imaginings (or, rather, our not quite conscious desires), is inherently false. Scientists are not made of bronze, are not merely portions of analytical rein Vernunft haphazardly hooked 1 �Darius? Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H Błękit zmieszany z ciepłym różowym tonem, małe fioletowe chmurki" B. Malinowski, Dzienniki D A R I U S Z 1914-1918 Malinowski o kolorach Między estetyką a antropologią l. K ażdy, kto natknął się kiedyś niespodziewanie na czyjeś prywatne zapiski, intymne notatki przezna­ czone wyraźnie „do użytku wewnętrznego", pa­ mięta to dziwne uczucie. Zaciekawienie walczy wówczas intensywnie z niechęcią, fascynacja z odrazą. Schwytani w potrzask ambiwalencji, miotamy się więc między, odzy­ wającymi się w nas równocześnie, sprzecznymi odrucha­ mi, między dojmującą pokusą wejścia w bliski kontakt z tym, co najwyraźniej nie moje, a zatem tym, co jest ob­ warowane kulturowym zakazem: „nie dotykać", a wynika­ jącym z wiedzy o tym, przykrym zażenowaniem. W jakimś sensie jednak ta ciekawość, mimo że grzeszna, ma swoje proste usprawiedliwienie. Mimo wszystko, chcemy przecież wiedzieć „ jak to jest naptawdę" z innymi, jaką to prawdę o sobie skrywają. Milcząco zakładamy przy tym, jako trzeźwą oczywistość, istnienie dwóch sfet egzysten­ cji: publicznej i prywatnej, jawnej i ukrytej, „sceny" i „ku­ lisów". Wszystkie te przeciwstawienia okazują się ukon­ kretnieniem jednej podstawowej antytezy, odpowiednio: pozoru i prawdy. Sądzimy, czy może raczej: wierzymy, że ta „najprawdziwsza prawda" o innych, jest z natury rzeczy ukryta, schowana, że nasz wizerunek codzienny jest z de­ finicji skłamany, że jest ledwie grą masek, za którymi do­ piero czai się prawdziwe „ja". Toteż, zdaje się nam, że zry­ wanie owych masek, w sensie dosłownym: demaskacja, to jedynie rozsądny insttument poznawczy, a przy tym solid­ na gwarancja dotarcia do nagiej egzystencji, za którą już nic nie ma, bo nic być nie może. Strip-tease jako kres epi­ stemologii. tualista, skupiony wyłącznie na pracy badawczej, kontro­ lujący skutecznie swoje emocje i pragnienia a tu, nic tyl­ ko baby mu w głowie.... Jako czytelnicy Diary, antropolo­ dzy znaleźli się, chcąc nie chcąc, w sytuacji voyeura i wraz z nim dzielili wątpliwy sukces poznawczy: tadość z podej­ rzenia bliźniego w sytuacji intymnej; równocześnie jed­ nak dawali też niejednokrotnie wyraz zażenowania z po­ wodu tego odkrycia. W każdym razie, prawda życia zda­ wała się pozostawać w trwałej kolizji z ptawdą dzieła. Dziennik poddawał w wątpliwość, mówiąc delikatnie, wiarygodność badań terenowych i wyprowadzonych na ich podstawie konkluzji, odsłaniał ptzejmująco nieczyste sumienie badacza. Trudno się tedy dziwić, że opublikowany w roku 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term C Z A J A Bronisława Mali­ nowskiego - angielskie tłumaczenie pisanego w dużej czę­ ści po polsku i wyraźnie „dla siebie" dziennika intymnego - wzbudził wówczas tak wielkie poruszenie w środowisku antropologów. Poczuli oni, że zajrzeli za zasłonę, dotknęli wreszcie jakiejś, skrywanej za uniwersytecko-scjentystycznym sztafażem, prawdy o człowieku i profesji przezeń uprawianej. Kłopot w tym, że ta prawda okazała się w znacznej części dość nieoczekiwana: „brzydka", dwu­ znaczna moralnie, poznawczo deprymująca, o ile nie przy­ gnębiająca. A więc to tak? Zdawało się: solenny etnogtaficzny autorytet, jeden z ojców-założycieli dyscypliny a tu, przyznaje się, że czasami dzikich ma dość, że z „nativami" gadać mu się nie chce. Zdawało się: wewnętrznie zorgani­ zowany, zdyscyplinowany myślowo uczony a tu, okazuje się, hipochondryk, wiecznie niepewny siebie, człowiek o proteuszowej tożsamości. Zdawało się: poważny intelek- 385 Dzisiaj, oczywiście, reagujemy na te zapisy inaczej. Pierwsze emocje dawno opadły. Ale nie tylko o to idzie. Wiemy też znacznie więcej o kłopotach metodologicz­ nych związanych z lekturą tekstów diarystycznych. Tych ostatnich nie traktujemy już naiwnie. Nie jest to już dla nas tylko i wyłącznie lustro, w którym odbija się w pełni wiarygodnie kulturowa rzeczywistość jak i postać diarysty. Dosttzegamy w nich liczne, świadome, jak i nieświadome, deformacje, przekłamania i zabiegi autokreacyjne. Mimo że rzeczywistość zdaje się temu przeczyć, wiemy na pew­ no: nikt nie pisze w samotności. Fakty, tak niegdyś bulwersujące, postrzegamy dziś również w nieco innej perspektywie. Skandal uzwyczajnia się i normalnieje. Chociaż wciąż - porzućmy hipokryzję panie i panowie - mocno działa na nas, wyłaniający się z Dziennika obraz lubieżnego Bronia, postaci łudząco przypominającej pewnego bohatera z wiersza Miłosza („Spódnice dziewkom (...) zawijać raczył/ W gaju (...) biegał z twardą pytą"'), to nikt już bodaj nie traktuje tej okoliczności w kategotiach niezdrowej sensacji. Zmuszeni byliśmy przyjąć do wiadomości, jak z gruntu fałszywy jest obraz naukowca-badacza kultury z akademickich wyobra­ żeń (czy raczej: z nie do końca uświadamianych pra­ gnień). Uczony nie jest zrobiony ze spiżu; to nie jest po prostu analityczny rein Vemunft zaczepiony przypadkiem na bezwolnym ciele, to nie osobnik wyptany z emocji, nieobciążony biograficzną przeszłością. W Dzienniku, Ma- �Dariusz Czaja • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y onto inert bodies, are not personages totally deprived of emotion and possessing no past. In his Journal Malinowski descended from his pedestal, i n one sweep taking with him a host of other scientists. Thus, i n place of the universally-respected Professor, Scientist and Researcher, petrified i n encyclopaedic entries enumerating, with book-keeper precision, solely his monumental achievements - in a word, a somewhat unreal monolith - we receive a human being of flesh, blood - and semen: insecure, spiritually weak, full of inner chaos and contradictions. A man whose thoughts are inseperably interlocked with physiology and who evidently evokes more sympathy than his academic copy (naturally, I can only speak for myself here). Also important is the fact that we no longer tend to compare the Journal's drastic entries with summaries of Malinowski's ethnographic fieldwork. Publishing the Journal together with The Argonauts of the Western Pacific, James Clifford suggested that both texts should be treated as parallel and complimentary to each other, as two writing experiments, as in both the "truth" is subject to some refraction. Clifford notes sharp-wittedly that, "The Journal is an inventive, polyphonic text. For the history of anthropology it is a breakthrough not because it discloses the realities of ethnographic experience but because it forces us to come to terms with the complexity of such encounters and battles and to treat all textual reports based on field research as biased interpretations". Clifford Geertz adds: "The Journal is unsettling, but not because of what it says about Malinowski. Many of his revelations appear to be neo-romantic banalities and - like a number of other famous 'confessions' - do not reveal as much as one could hope for. The Journal is unsettling because of what its author says about "being there".' The Real Truth about Malinowski is not simply contained in whole in the Journal: if we insist to be able to rub against it, it is rather to be found distributed among the various texts, as if somewhere in between them at the point where private meets public. 2 Thus, it is perhaps not worthwhile to seek the truth about Malinowski in his private notes (besides the Journal, which covers the period between 1914 and 1918,1 have in mind here also his earlier notes and letters). Rather, we should search them for truths about ethnography. Both Geertz and Clifford used the Journal's text as a basis for several important comments on this matter. Geertz portrayed Malinowski as the pioneer of a specific discursive and journal-like style in ethnographic writing, the author functioning as living proof and confirmation of his ideas. Clifford, who draws an interesting comparison between the Journal and The Heart of Darkness, not only follows closely the troubles the protagonists of both works encounter when their linguistic and cultural identities clash against alien surroundings, but - most of all - underscores the creative, par excellence literary dimensions of the ethnographical descriptions, demonstrating the transformation of "raw" factual material into ethnographic "fiction". "A wonderful afternoon filled with a diversity of light. Before me a huge, green wall soaked with the golden sun sliding along and amongst the greenery and shining bright on the chalk circles". What particularly strikes one during the first reading of Malinowski's notes is the fact that, for the most part, it is a journal of optical experience. His sensuality and lively, spontaneous feeling for colour and colour combinations is frequently confirmed here. This, of course, did not escape his reviewers' notice. O n the one hand they stressed Malinowski's evident enthtalment with nature, simultaneously feeling compelled to note that it was by no means connected with his scientific pursuits. "Unfortunately" - Jerschina complained - "we discover that these interests were of a purely aesthetic character. His observations were similar to those of a painter fascinated by colout and form". O n the other, those, who - like Terence Wright - undoubtedly valued the power of Malinowski's visual awareness, attributed it mainly to his achievements in ethnographic photography. Could it be, therefore, that the many descriptions of fascinating colours and forms were nothing else but "pure aesthetics" - "pure" in this case meaning at the most confirmation of the researcher's artistic sensitiveness, regarded as only loosely connected with his work and merely useful in photography? Let us, however, pose one contrarious and naive question: don't the descriptions of the sea's forms and colours i n Malinowski's writings betray something essential about our field? In other words - do a painter's eyes really differ so much from the eyes of an anthropologist? Let us find out. 4 5 6 The Journal contains a number of separate but thematically related descriptions. Here are some of the sky and the clouds: " O n a white, murky sky looking as if filled out with a muddy, dirty liquid - the violet pink of the sunset; filling out everything, covering the sea with a moving overlay of rose-coloured metal. For a moment I close the world into some kind of a walled-in, strange spell of illusory beauty". " I n the West scarlet blotches on a dark, cloudy sky that is strangely gloomy, like the flushed cheeks of a sickness-ridden, death-marked face (like the agonal flushes on a sickness-ridden, dying face). 386 7 8 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H linowski schodzi z cokołu, a wraz z nim, za jednym pocią­ gnięciem, cała plejada badaczy. W miejsce budzącego zwyczajowy podziw i szacunek: profesora, badacza, uczo­ nego, w miejsce osoby zastygłej w encyklopedyczne hasło, które z precyzją buchalteta rejestruje jedynie litanię jego pomnikowych osiągnięć, słowem, w miejsce trochę jed­ nak nierealnego monolitu, pojawia się żywy człowiek z krwi, kości i nasienia: niepewny siebie, psychicznie sła­ by, rozchwiany wewnętrznie, pełen sprzeczności. Postać, której myślenie splata się niepodzielnie z fizjologią. I która, trudno ukryć - naturalnie, mogę mówić tylko za siebie - wzbudza więcej sympatii niż jego akademicki so­ bowtór. Ważne jest i to jeszcze: nie przeciwstawiamy już dra­ stycznie dziennikowych zapisów ustaleniom zawartym w rozprawach podsumowujących etnograficzne prace w terenie. James Clifford, umieszczając Dziennik i Argo­ nautów Zachodniego Pacyfiku, proponuje, aby potraktować te teksty równolegle, komplementarnie, jako dwa ekspe­ rymenty pisatskie. I w jednym i w drugim „prawda" pod­ lega przecież pewnej refrakcji. Clifford zauważa przyto­ mnie: „Dziennik jest pomysłowym, polifonicznym te­ kstem. Dla historii antropologii jest on tekstem przeło­ mowym nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficz­ nego doświadczenia, ale ponieważ zmusza nas do boryka­ nia się ze złożonością takich spotkań, potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych sprawozdań, opar­ tych na badaniach terenowych, jako stronniczych intetpretacji". A Clifford Geertz dodaje: „Dziennik niepokoi, ale nie z powodu tego, co mówi o Malinowskim. Wiele z tych spraw stało się neoromantycznym komunałem i , jak część innych sławnych 'wyznań', nie wyjawia aż tak wiele, jakby się mogło wydawać. Dziennik niepokoi z po­ wodu tego, co mówi o 'Byciu Tam"'. „Cała Prawda" o Malinowskim nie tkwi po prostu w Dzienniku; jeśli już upieramy się, że można się o nią otrzeć, to rozpisana jest raczej na wiele tekstów, mieści się gdzieś „pomiędzy", na ptzecięciu prywatnego i publicznego. 2 , Może więc nie warto szukać w zapisach intymnych (mam tu na myśli, oprócz wspomnianego Dziennika obej­ mującego lata 1914-1918, również wcześniejsze notatki, także i prywatne listy) ptawdy o Malinowskim. Poszukaj­ my w nich raczej prawdy o etnografii. I Geertz i Clifford, posługując się tekstem Dziennika, rzucili już kilka waż­ nych uwag w tej kwestii. Geertz pokazał Malinowskiego jako prawodawcę szczególnego typu dyskursu, pisarstwa etnograficznego, w którym wyeksponowana zostaje uwia­ rygodniająca rola „zaświadczającego ja"; jako twórcę dziennikopodobnego stylu narracji. Clifford, zestawiając intrygująco Dziennik z jądrem ciemności, śledzi uważnie nie tylko kłopoty z językową i kulturową tożsamością bo­ haterów obydwu utworów w zderzeniu z obcością, ale ak­ centuje nade wszystko kreacyjny, par excellence pisarski wymiar opisu etnograficznego; demonstruje proces prze­ chodzenia „surowego" materiału faktograficznego w et­ nograficzne „fikcje". 2. „Cudne popołudnie, przepełnione różnorodnymi światłami. Przede mną olbrzymia ściana zielona przesyco­ na złotem słońcem ślizgającem się i wciskającem wśród zieleni, płonącem jasno na kredowych kołach". Tym, co szczególnie uderza już w pierwszej lekturze zapisków Malinowskiego, jest fakt, że w dużej części jest to dziennik o k a . Jego sensualna wrażliwość, żywe i spo­ ntaniczne odczucie kolorów, zestawień barwnych, daje wielokrotnie znać o sobie. Oczywiście, nie uszło to uwa­ dze komentatorów. Z jednej strony podkreślają oni wyra­ źną fascynację Malinowskiego naturą, czując się przy tym w obowiązku koniecznie zaznaczyć, że nie były to zainte­ resowania naukowe: „Niestety - ubolewa Jetschina - od­ krywamy, że zaintetesowanie to miało chatakter czysto estetyczny - jego spostrzeżenia odpowiadały malarzowi zafascynowanemu kolorem i formą". Z drugiej, ci, którzy - jak Terence Wright - niewątpliwie doceniają siłę świa­ domości wizualnej Malinowskiego, odnoszą ten fakt przede wszystkim do jego osiągnięć na polu fotografii et­ nograficznej. A więc: liczne zapisy olśnień światem barw i form to po prostu tylko i wyłącznie „czysta estetyka"? Czysta, to znaczy, zaświadczająca co najwyżej o wrażliwo­ ści artystycznej naukowca, pozostająca jednak w luźnym związku z jego pracą analityczną; co najwyżej użyteczna w pracy fotogtaficznej. Zapytajmy jednak przekornie i na­ iwnie: czy obecne u Malinowskiego opisy kształtu i kolo­ ru morza czy chmur nie zdradzają, pośrednio, czegoś istotnego o naszej dyscyplinie? Albo inaczej: czy oko ma­ larza w istocie tak dalece różni się od oka antropologa? Zobaczmy. 4 5 6 Z Dziennikowych zapisów można wykroić kilka osob­ nych, tematycznie jednorodnych opowieści. O niebie i chmurach: „Na mlecznem, mętnem niebie - jakby wypełnione zmąconą, brudną cieczą - fiolet różowy zachodu; przepeł­ nia wszystko, pokrywa morze ruchomą powłoką różowego metalu - zamykam na chwilę świat w jakimś zamurowa­ nym, dziwnym zaklęciu urojonego piękna". 7 „Na Zachodzie szkarłatne plamy na ciemnem, zachmurzonem niebie - dziwnie ponure - jak wypieki na schorowanej, śmiercią napiętnowanej twarzy (jak przed­ śmiertne wypieki na schorowanej, dogorywającej twarzy)". „Pod wieczór, niebo pokrywa się lekką mgłą znowuż, urozmaiconą deseniami lekkich pióropuszy chmur, które purpurowy blask zorzy zachodzącego słońca zapala i rysu­ je w cudowne desenie". „Ciemne chmury. Tylko nad Kojatabu fantastyczne kumulusy w grupie wieńcem, a wewnątrz oświetlone jak­ by jarzącym się płomieniem, like witches around a kettle 387 8 9 �Dańusz Czaja • MALINOWSKI O N COLOUR: BETWEEN AESTHETICS A N D ANTHROPOLOGY "Towards evening the sky again covers over with a light mist relieved by patterns formed by the light feather-plumes of clouds, which the purple glare of the setting sun lights up and pencils with wonderful designs". "Dark clouds. Only over Kojatabu fantastic cumuli grouped into a wreath lit up from inside with as if a glowing flame, like witches around a kettle in which there glows some demonical fire". About the sea: "The sea, however, and the hills surrounding the bay are wonderful. (...) In the morning all is covered by a delicate mist. The hills, barely visible through it, are like delicate, rose-coloured shadows projected onto a blue screen. The slightly rippled sea shimmers with a thousand hues, firmly set upon its ever-moving surface; in the shallowet parts among turquoise green one can see the warm-violet shapes of lichen-covered stones; smooth spots unruffled by the wind reflect the sky and earth in a scale from sapphire-green to the milky-pink of the mist-shrouded hills. In places where the wind has roughened its surface and stifled the sounds coming from the depths, mountains and sky, the sea shines with its own deep, green - and in places intense blue colour"." opal shining up from a gleaming, steel surface. From the hill, which stands before us, it moves down into the valley, devours the high, strong grass and proceeds on towards us in a crazy hurricane of glare, heat and noise". "We travel down a narrow valley. O n the left fields of high, brown grass going into purples and violets bend under the wind, rippling and shining in the sun like velvet stroked by an invisible hand". "Once more I circle; the beautiful, colour-crazy sunset. ROGEA dark with green and blue, framed with gold". Sometimes one short passage contains descriptions of mountains, sky and sea next to each other, offering readers a unique "three in one": "The mountains are sapphire-green; the clouds cumuli - snow-white among the dark, leaden shadows [?]. The sea glitters emerald-green among these gloomy colouts". "Wind - we are sailing with speed (...). In the meantime I delight in the sensation of being seaborne. The restless, grey-blue sea - there is a touch of lavish nonchalance about the dark blues and grays of a choppy sea". There is no need to quote further - the passages above are ample proof that during his tropical journey Malinowski was in a state of almost permanent visual arousal, his eyes continuously attacked by intensive, sensuous stimuli. His eyes cannot - and evidently don't want to - free themselves from them. For Malinowski they were a strong experience which he tried to transfer to paper. What are these writings? Are they merely exotic, postcard-like pictures from a tropical paradise? Much seems to point that way. A l l we have are palms, the rippling sea, and sunsets... a collection of images usually found in travel brochures. A n d the style mannered, floridly ornate, its comparisons and metaphors limited in stock. A l l those emeralds, turquoises, sapphires and azures... Malinowski, however, is a child of his times and his literary perception, fed on modernist works, does not diverge much from the established norm. It is evident, however, that he tried to adapt his writing style to the realities around him. True enough, the sea's "turquoise green" is not an exaggeratingly affected expression, but water resembling an "overlay of rose-coloured metal" does the job. Occasionally - though rarely - there appear sentences that fit their object with perfection. One hears it clearly: "The clear, delicate line of the horizon breaks up and diffuses as if someone had drawn over it with a blunt pencil". A t such times true literature suddenly shines through. 9 10 16 17 18 19 "Yesterday evening: the sky and sea are clear-blue with a peaceful, full azure; the hills glimmer deep violet and with an intense cobalt, like copper ore, above them three or four towers of banked clouds burning with a range of strong oranges, ochres and pinks". 12 "Then I sit on the veranda (...) and look out at the wondrous, ink-dark sea, singed on one side by a bronze fire (...)"." About the landscape and plant life: "Over the milky green of the water - the turquoiselike, transparent, purple silhouettes of the mountains, like shadows thrown upon a screen of mist. Behind me, above the trees of the jungle covering the flat shoreline, looms a lofty pytamid overgrown with forest. In front of me a shining strip of yellow sand, above it the silhouettes of palms, growing as if out of the sea". "But the mountains still burn in the scenic, warm colours of forms shaped into fantastic beauty, bathed in the azure of the sky and sea. Only in the afternoon does the fog disappear completely, the shadows on the mountains turning deep-sapphire; the mountains acquire a strangely ghastly look, as if swamped by a gloomy darkness that stands in sharp contrast to the eternal brightness of the sea and s k y " . 14 b "They light the fire in several places. A beautiful sight. The ted, sometimes purple flame slithers down the side of the hill in a thin ribbon; glowing through the dark, blue or sapphire-coloured smoke like firy black 388 20 21 It is easy to ridicule Malinowski's style from the �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H 1 "'N. in which there glows some demonical fire [jak wiedźmy wokół kotła, w którym jarzy się demoniczny ogień". O morzu: „Morze natomiast i pagórki otaczające zatokę cudow­ ne. (...) Z rana wszystko powleczone delikatną mgłą. Pa­ górki ledwo że przeglądają, jak delikatne cienie różowe, rzucone na błękitny ekran. Morze, zlekka zmarszczone, mieni się tysiącem odcieni, skrzepłych na wciąż ruchomej powierzchni jego; na płytszych miejscach wśród turkuso­ wych zieleni widać ciepło fioletowe ciała kamieni pokry­ tych porostami; na miejscach gładkich, niezmarszczonych wiatrem, odbija się niebo i ziemia, gama od szafiru do mlecznoróżowych cieni zamglonych pagórków. Tam, gdzie wiatr pokrył ją chropowatą powierzchnią i zatarł od­ dźwięki głębin, gór i nieba, morze lśni swą własną głębo­ ką zieloną, miejscami intensywnie niebieską barwą". 10 11 „Wiatr, żeglujemy szybko (...). Równocześnie rozko­ szuję się wrażeniami płynięcia. Niespokojne szare i nie­ bieskie morze - there is a touch of lavish nonchalance about the dark blues and grays of a choppy sea [ jest odrobina hojnej nonszalancji w granatach i szarościach burzliwego morza]". „Potem siedzę na werandzie (...) i patrzę na bajeczne, ciemnoatramentowe morze, przypalone brązowym 12 ogniem z jednej strony (...)"." O krajobrazie i świecie roślinnym: „Nad mleczną zielenią wody - niby-tutkus przezroczy­ ste fioletowe sylwety gór, jakby cienie rzucone ekran mgły. Za mną, nad drzewami dżungli pokrywającej plaski brzeg wychyla się wyniosła piramida pokryta lasem. Przede mną lśniący pas piasku żółtego, nad nim sylwety palm jakby wyrosłych z morza". „Góry jednak wciąż płoną w plenerowem, ciepłem ko­ lorze ciał w kształtach fantastycznie pięknych, kąpią­ cych się w lazurze nieba i morza. Dopiero po południu mgła niknie zupełnie, cienie na górach stają się głębo­ ko szafirowe; góry nabierają dziwnie upiornego wyra­ zu, jak by skąpane w jakiejś ponurej nocy, kontrastu­ jącej silnie z wieczną pogodą morza i nieba". „Zapalają ogień w paru miejscach. Cudne widowisko. Płomień czerwony, miejscami purpurowy pełza wąską wstęgą po zboczach pagórka; poprzez ciemny, błękitny lub szafirowy dym mieni się jak ognie czarnego opalu, prze­ świecające przez połysk stalowy powietzchni. Ze wzgórza, stojącego przed nami, schodzi w dolinę, chwyta wysoką, silną trawę i szalonym huraganem blasku, żaru i huku su­ nie wprost na nas". „Zjeżdżamy w dół wąską dolinką. Na lewo pola wyso- 389 14 15 16 �Darius? Czaja • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y perspective of a few-score years, much harder to explain exactly what is so intriguing about these sensuous narrations that the contemporary reader feels compelled to pore over them despite all the reservations he might harbour. True, they can be seen - as sometimes suggested - as an escape from daily life, the contemplation of nature acting as a soothing medicine for Malinowski's recurring waves of apathy, depression and gloominess. This was surely so and many of the passages are clearly of a consolatory character - but this only seems to be a part of the truth. If we remove the numerous linguistic and imaginative cliches - and plain banalities - from Malinowski's writings, we will see behind the clumsy facade an uninhibited desire to capture the passing moment - precisely that one moment, taking place at that very time in a unique, specific arrangement of colour, outline, shape and values. To uncover and salvage that one and only piece of the world that maybe only I can see - this was the imperative governing Malinowski's often epiphanic diary notes. If at times we speak about his feel for painting, his aesthetic approach to reality, we must give these statements more weight. Putting i t bluntly, this is not only and not primarily a case of recording the world's colours. What, then? The painter Józef Czapski offers some valuable information. In his Journal we come across the following passage: 22 "A moment ago inside a coffee-house: a woman's leg and a piece of patterned skirt. The leg entwined around the legs of a modern chair. The woman doesn't interest me at all but I want to - I must - write about her twisted leg and the chair. Waiting for the bus again: an old, blackened house, grey-streaked where cracks had been filled, on it a large poster in two shades of green and a warm brown. The two visions - the leg and the house - have nothing to do with ordinary observation. Why then do such visions demand to be written down, what makes them so completely different? Literary or intellectual themes that arise around them are seldom related to their focal point (although it sometimes happens). What are they then? Pure abstraction? No. My discovery of the world is based on revealing shapes and arrangements that surround us but which we usually don't see. Who ever looks at ugly legs tangled up in the quaint metal piping of a modern chair and which of the persons waiting at that tram stop ever bothered to look at the house, neither ugly nor pretty, merely dirty, as if covered by dust. For my part I am enchanted by its deeply delicate greyness". special kind of world outlook that lay at the foundation of the anthropologist's and painter's diary notes and underscore their need, their compulsion to note down those moments in which the world's opaque matter shines up with particular intensity. It is perhaps also noteworthy that Malinowski's interest in the forms and colours of his surroudings, the special attention he paid to the "compositional" qualities of landscape, did not evolve after his arrival in the Trobriands. Two examples: in a lengthy letter-essay to Aniela Zagórska from February, 1913, Malinowski describes his initial impressions of the harbour in Ostend: "On the shorefront a fish matket, lots of old women in black dresses; trade halls, behind them the houses of the old town: narrow, low tenements painted in all possible and impossible hues, very colourful and beautiful in the characteristic quaintness and lack of symmetry typical for small port towns. The impression is strongly enhanced by the rows of sailships with multi-coloured sails berthed peacefully in the foreground and the fact that the houses on the banks of the harbour docks reflect in the water, disproportionately large against the sometimes tiny docks and disproportionately small against the huge sea, which one sees or senses. There is in this impression a finite, closed-in contradiction between emotion and imagination - one of those contradictions that give certain objects their specific inner charm". Approaching Dover Malinowski turns his attention to the surrounding landscape's aesthetic values: "Its view holds a certain charm, especially as a first glimpse of England, a first impression of the English landscape with all its charm, which lies primarily in the fact that the air in England is incomparably more humid than, for instance, ours (...). This anables an aerial perspective and a number of artistic effects practically unknown to us". ' 24 2 Thus it is not true that Malinowski began to "see clearly" only after arriving in the tropics. Much rather, his earlier manifested predisposition to frame reality, see it as a photographer and painter does, were intensified. I leave students of influences with the probably unsolvable question of whether Malinowski's gift was "genetically" conditioned or brought out only under the influence of his close relations with the Witkiewicz family, particularly the years of his friendship with Witkacy himself. Fine - but what has all this in common with anthropology? :n 3. Malinowski is certainly far from the painter's precision and subtlety evident in Czapski's perception. My aim, however, is not to draw forced comparisons merely to prove the relationship between the principles and intentions of their perception, bring forth the In his revealing studies on the poetry of ethnographic texts Clifford Geertz notes that Tristes Tropiques occupies a special place among Levi-Strauss's 390 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O KOLORACH kiej, brązowej trawy, przechodzącej w pąs i fiolet, uginają się pod wiatrem, falując się i mieniąc w słońcu jakby aksa­ mit głaskany niewidzialną ręką". 17 "Idę raz jeszcze naokoło; cudny przekolorowy Zachód. ROGEA ciemna zielenią i granatem, obramowana w złoto". Czasem, w jednym krótkim zapisie, tuż obok siebie, mamy góry, niebo i morze; trzy w jednym: „Góry ciemnoszafirowe; chmury, kumulusy śnieżno -białe wśród ciemnych ołowianych cieni [?]. Morze szkli się szmaragdowo pośród ponurych tych barw". „Wczoraj wieczór: niebo i morze wyraźnie niebieskie, spokojnym, pełnym błękitem; pagórki mieniące się głębo­ kimi fioletami i intenzywnym kobaltem rudy miedzianej, a nad nimi dwie czy trzy baszty spiętrzone chmur płoną­ cych skalą intenzywnych pomarańcz, okier i róż". Wystarczy. Nie ma potrzeby mnożenia dalszych cytatów. I te przy­ toczone przed chwilą, zaświadczają dobitnie, że podczas swojej podróży w tropiki trwał Malinowski w stanie, nie­ mal permanentnej, wizualnej ekscytacji. Jego wzrok wciąż atakowany jest przez intensywne zmysłowe bodźce. Oko nie umie, ale też wyraźnie nie chce, uwolnić się od tych obrazów. Malinowski głęboko je przeżywa i stara się utrwalić w swoich zapisach. Czym są te zapisy? Czy to tyl­ ko egzotyczne widoczki, oleodrukowe obrazki z tropikal­ nych rajów? Wiele by na to wskazywało. Wciąż tylko pal­ my, falujące morze, zachody słońca.... Zestaw konwencjo­ nalnych elementów wypełniających katalogi biur tury­ stycznych. W dodatku: język - manieryczny, kwieciście rozlewny, z ograniczononym repertuarem porównań i me­ tafor. Te wszystkie szmaragdy, turkusy, szafiry i lazury... Malinowski jest jednak dzieckiem swojego czasu i jego wyobraźnia literacka wykarmiona na lekturze moderni­ stycznych utworów niewiele odbiega od przyswojonego wzorca. Widać jednak jak stara się stylistycznie sprostać widzialnej rzeczywistości. „Turkusowe zielenie" morza, to ptawda, nie należą zapewne do obrazów przesadnie wy­ szukanych, ale już przy wodzie przypominającej „powłokę różowego metalu" można chyba przestać narzekać. Zda­ rzają się, choć rzadko, zdania, które - słychać to wyraźnie - niezawodnie trafiają w cel: „Wyraźna, subtelna linia ho­ ryzontu łamie się i grzebie, jakby ktoś określił ją tępym ołówkiem". W takich miejscach błyska niespodziewanie literatuta. Łatwo, z perspektywy kilkudziesięciu lat, ironizować na temat stylu Malinowskiego, trudniej odpowiedzieć na pytanie, co w tych zmysłowych opisach, mimo wszystkich wątpliwości, jakie współczesny czytelnik może wobec nich żywić, tak intryguje, co każe się nad nimi zatrzymać. Owszem, można w nich widzieć, jak się to czasem sugeru­ je, ucieczkę od kłopotów życia, zobaczyć w kontemplacji natury kojące lekarstwo na powracające u Malinowskie­ go falami stany apatii, depresji i przygnębienia. Z pew­ 18 19 20 21 22 nością. Wiele z tych zapisów ma wyraźnie konsolacyjny charakter. Ale wydaje się, że to tylko część prawdy. Jeśli wziąć w nawias pojawiające się w notatkach Ma­ linowskiego liczne językowe sztance, wyobraźniowe klisze i zwyczajne banały , to za tą ścianą niezręczności, można dostrzec nieskrywane niczym pragnienie utrwalenia mija­ jącej chwili. T e g o właśnie, zachodzącego w t у m tylko momencie, niepowtatzalnego, szczególnego układu barw, linii, konturów i walorów. Odsłonić i ocalić ten jeden, je­ dyny kawałek świata, który być może tylko ja dostrzegam - takiemu imperatywowi poddane są epifaniczne w wielu miejscach dziennikowe zapisy Malinowskiego. Jeśli mówi się czasem o jego zmyśle malarskim, o estetycznym po­ strzeganiu rzeczywistości, to trzeba nadać tym sformuło­ waniom większy ciężar. Mówiąc krótko: tu nie tylko i nie przede wszystkim o prostą rejestrację kolorowego świata chodzi. O co zatem? Ważnej wskazówki udziela w tej kwestii malaiz Józef Czapski. W jego Dzienniku spotyka­ my taki zapis: „jeszcze przed chwilą w kawiarni: noga ko­ biety i kawałek spódnicy w deseń. Noga splątana z nóżka­ mi modern krzesła. Ta kobieta wcale mnie nie interesu­ je, ale tę pokręconą nogę razem z krzesłem, chcę, m u s z ę notować. Czekając znów na autobus: dom stary, czarny, z szarymi smugami zamalowanych pęknięć, z du­ żym afiszem o dwóch zieleniach i ciepłym brązie. Te dwa spojrzenia na nogę, na dom, któte są zupełnie oddzielone od zwyczajnego patrzenia, dlaczego właśnie takie ż ą d a j ą zanotowania i w czym są zupełnie inne? Temat /literacki, umysłowy/ koło takiego widzenia może nara­ stać, rzadko jest punktem wizji /choć bywa także/. Więc co? Czysta abstrakcja? Nie. Moje o d k r y w a n i e ś w i a t a (wszystkie podkr. DC), to odkrywanie form czy układów, które nas otaczają i których przeważnie nie za­ uważamy. Kto patrzy na brzydkie nogi, wplątane w brzydkie blaszane rury modern krzesła i kto patrzy na tym przy­ stanku tramwajowym na dom ani brzydki, ani ładny, tyle że brudny, jakby kurzem pokryty, gdzie mnie czaruje ta wielka delikatność szarości". 23 Z pewnością daleko Malinowskiemu do precyzji i sub­ telności malarskiego spojrzenia Czapskiego. Nie idzie mi jednak o twotzenie na siłę fikcyjnych podobieństw, a je­ dynie o wskazanie pokrewieństwa z a s a d y oraz i n t e n c j i widzenia, o uwydatnienie szczególnego typu światoodczucia, na którym wsparte są dziennikowe zapisy antropologa i malarza. O podkreślenie konieczności, przymusu odnotowywania tych momentów, w których nieprzejrzysta materia świata wybłyska ze szczególną i n ­ tensywnością. Zauważyć może warto jeszcze i to, że zain­ teresowanie Malinowskiego formą i barwą postrzeganej rzeczywistości, szczególna uwaga poświęcana przezeń „kompozycyjnym" walorom krajobrazu, nie zrodziły się wraz z przyjazdem na Trobriandy. Dwa przykłady. W dłuż­ szym liście-eseju, z lutego 1913 roku, pisanym dla Anieli Zagórskiej, odnotowuje Malinowski pierwsze wrażenia 391 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI ON COLOUR: BETWEEN AESTHETICS AND ANTHROPOLOGY grew smaller. works, which are diverse both i n size and content. According to Geertz this is his most complex accomplishment. First of all, it is deeply auto-thematic, forcing the reader to pay attention not only to the "what" but also to the "how". Secondly, the book is like a "cosmic egg", containing embryonic versions of all of Levi-Strauss's remaining works - later and earlier. Careful study of the inner construction of Tristes Tropiques uncovers the presence of several, genetically different texts. Thus we have here a travel book, an ethnographical text, a philosophical treaty, a reformist treaty and, finally, a piece of symbolic literature. Cleverly analysing the literary and philosophical contexts Levi-Strauss's book tangles with Geertz, who nevertheless omits an extremely important fragment in my opinion one of the key parts of not just this book but all of Levi-Strauss's writings. I am thinking here of the several-page-long, famous 7th chapter of part two, entitled "Sunset". 26 The fog formed countless patterns in the sky - they seemed to extend in all directions: horizontally, diagonally, even spirally. As they descended, the rays of the sun illuminated them, one by one, with a medley of colours that seemed the exclusive and individual property of each whisp of mist, like a violin-bow lowered and raised over strings. When they first appeared, each of the patterns possessed the brightness, clarity and fragile rigidity of spun glass. Now they were slowly dissolving; heated by the sky's flames, the matter they were made of grew darker and less distinct, dispersing and thinning out until it disappeared - disclosing a new, freshly-woven web of patterns. In the end all that remained were murky colours, blending together in the way liquids of varying hues and densities mix in a glass vessel at first forming separate layers, then gradually diffusing into each other despite appearances of compactness"} 1 One senses a master's hand. Now wonder. LeviStrauss always underscored his deference to painting. After all, i n The Savage Mind he pays homage to Roger van der Weyden. In conversations with Eribon he admits, " I t is to him, as well as others, that I owe the abilityto perceive reality more clearly than I would have done by myself, the help received i n understanding what (it is that) moves me in the world's spectacle and the assistance given to my powers of feeling and learning". Let's experience it once more. Describing his sea passage from Marseilles to Santos, which took place in 1934, Levi-Strauss unexpectedly brings into the text written, as we know, many years after the trip - an observation he made at that time on board the ship. Here I will quote only one lengthy fragment of the text - almost all of which is quotable - preserving the original's italics: 28 "There exist two, clearly distinct sunset phases. At the outset the sun is an architect, later (when its rays do not shine directly hut are only a reflection) it transforms into a painter. The minute it disappears below the horizon the light weakens, disclosing increasingly compounded planes. Full light is an enemy of perspective but between day and night there is some room for architecture that is equally fantastic as it is transient. After darkness falls everything flattens again like a colourful Japanese toy. The first phase began at precisely 5.45 p. m. The sun was already low but did not yet touch the horizon. When it appeared from under an edifice of clouds it seemed to have burst open like an egg-yolk, pouring light over forms it still held onto. This profusion of light abated rapidly, the surroundings dulled and in the emptiness spreading between the oceans upper rim and the lower rim of the clouds one saw a strip of fog, dazzling a moment before, now dark and sharp, at first flattened and now growing thicker. Small shapes, dark and lumpy, traversed lazily across the red shield that rose slowly from the horizon into the sky, starting off a phase of colours. Gradually, the evening's profound patterns dissolved. The mass that throughout the day had occupied the sky's western side flattened out like a metal sheet, lit up from behind by a fire at first gold, later orange, then cherry-red. Already this fire was melting, scouring and whisking away the twisted clouds in a whirlwind of particles that slowly 392 The effects are evident. I have quoted Levi-Strauss's narration broadly but not, of course, to crush Malinowski (which would not be too difficult), but in order to return, in this roundabout manner, to the latter's writings and throw more light onto the import both narrations carry for the anthropological profession. It is high time to leave the magic circle of aesthetics. In 1908 Malinowski jotted down in his journal a short remark about style: "Style should be an objective reflection of what is happening". A n d well it should, but, as he notes a little further on, "style, availing itself of words, pretence and thoughts, must be an inadequate form of expression". A n d little earlier he states sadly that, "reality's ever-changing, ceaseless unreeling cannot be expressed in words, directly". 29 Levi Strauss precedes his stylistic etude with a number of remarks that are strikingly convergent with Malinowski's concepts. Through them echos a longing for clear-cut, adequate narration, an "objective representation of what is happening". Most important in our case, however, is that he establishes direct symmetry between descriptions of the natural world and those recording the anthropologist's personal experiences: " W i t h the naivete of a debutante I stood on the empty deck, keenly observing these super-natural cataclisms whose birth, growth and death - all in a few moments - took place each day at sunrise and sunset �D a n i o ? Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H i portu w Ostendzie: „Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale targowe, z tylu domy starego m i a s L C C z k a ; wąskie i nizkie kamieniczki pomalowane we wszystkich możliwych i niemożliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakterystycznej dziwaczności i asymettji właściwej małym miasteczkom portowym. Podnosi bardzo to wtażenie fakt, że na pierwszym planie stoją so­ bie spokojnie rzędami żaglowce o różnokolorowych płót­ nach; a także to, że domki ustawione nad brzegiem base­ nów portowych przeglądają się w wodzie i są niepropor­ cjonalnie duże w zestawieniu z maleńkim nieraz dockiem, a nieproporcjonalnie małe w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi, albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu jakaś zamknięta, uwięziona sprzeczność uczu­ ciowo-wyobrażeniowa - jedna z tych, które nadają nie­ którym rzeczom wewnętrzny urok". Wpływając do Do­ ver zwraca Malinowski uwagę na estetyczne walory pejza­ żu: „Widok jego ma pewien urok, zwłaszcza jako pierwsze powitanie Anglii, pierwsze wrażenie krajobrazu angiel­ skiego z całym jego charmem. Charm ten polega w pierw­ szej linii na tern, że powietrze w Anglii jest bez porówna­ nia bardziej przesycone wilgocią niz np. u nas (...) Z tego powodu powstaje perspektywa powietrzna i szereg efek­ tów malarskich zupełnie nam nieznanych". Nie jest więc tak, że Malinowski „ptzejrzał na oczy" dopiero w tro­ pikach. Ujawniana już wcześniej predylekcja do kadrowa­ nia rzeczywistości, widzenia jej na sposób fotograficznomalarski, uległa tylko intensyfikacji. Miłośnikom wpływologii pozostawiam, nietozsttzygalną zapewne do końca kwestię, czy dar ten posiadł Malinowski „genetycznie", czy też narodził się w nim dopiero pod wpływem bliskich kontaktów z rodziną Witkiewiczów, a w szczególności dzięki wieloletniej przyjaźni z samym Witkacym. 24 25 No dobtze, ale co to wszystko ma wspólnego z antro­ pologią? ne, w które wplątuje się książka Levi-Straussa, pomija jednak Geertz, niezwykle ważny fragment, w moim prze­ konaniu jeden z kluczowych, nie tylko dla tej książki, ale i dla całej twórczości Levi-Straussa. Mam na myśli kilkustronicowy, sławny V I I rozdział części I I , zatytułowany „Zachód słońca". Przeżyjmy to jeszcze taz. Levi-Strauss, opisując swoją podróż statkiem z Marsylii do Santos, która miała miejsce w roku 1934, wplata nieoczekiwanie w tekst książki, pisa­ nej przecież po wielu latach od tego wydarzenia, zapis ob­ serwacji poczynionej wówczas na statku. Z tekstu, który niemal w całości nadawałby się do zacytowania, przyta­ czam tylko jeden dłuższy fragment; zachowuję kursywę oryginału: „Istnieją dwie wyraźnie oddzielone fazy zachodu słońca. Z początku słońce jest architektem, później (kiedy jego pro­ mienie nie dochodzą bezpośrednio, lecz są już tylko odbiciem) zmienia się w malarza. Z chwila gdy niknie za horyzontem, światło słabnie i ukazuje plany coraz bardziej zespolone. Peł­ ne światło jest nieprzyjacielem perspektywy, lecz pomiędzy dniem i nocą jest miejsce na architekturę równie fantastyczną, jak przemijającą. Po zapadnięciu ciemności wszystko spła­ szcza się znowu jak kolorowa zabawka japońska. Dokładnie o godzinie 17 minut 45 rozpoczęła się pierwsza faza. Słońce było już nisko, lecz jeszcze nie dotykało horyzont. Gdy uyłoniło się spod gmachu chmur, wydawało się, że pękło jak żółtko jajka i oblało światłem kształty, do których było je­ szcze uczepione. Ten zalew światła szybko ustąpił, otoczenie zmatowiało i w pustce, rozpościerającej się pomiędzy górną granicą oceanu a dolną granicą obłoków, widać było pas mgieł przed chwilą jeszcze olśniewający, teraz ciemny i ostry, Z początku plaski, teraz coraz grubszy. Drobne przedmioty, ciemne i bryłowate, przesuwały się łeniwie przez czerwoną tarczę, która - iruiugurując fazę kolorów - wznosiła się z wol­ na z horyzontu w niebo. 3. W swoich odkrywczych studiach z poetyki tekstu etnograficznego, Clifforfd Geertz zauważa, że pośród róż­ nych, tak co do gabarytów, jak i merytorycznej zawarto­ ści, dzieł Levi-Straussa, Smutek tropików zajmuje miejsce szczególne. To, wedle Geertza, najbardziej złożona z je­ go prac. Po pierwsze, to dzieło wybitnie autotematyczne, zmuszające czytelnika nie tylko do zwracania uwagi na „co", ale i na „jak". Po drugie, to „książka-jajo kosmicz­ ne", książka, w której embrionalnie istnieją wszystkie in­ ne dzieła Levi-Straussa, zarówno te późniejsze, jak i te wcześniejsze. Śledząc uważnie wewnętrzną organizację Smutku tropików, ujawnia w niej obecność kilku zróżnico­ wanych gatunkowo tekstów. Tak więc mamy tu: książkę podróżniczą, tekst etnograficzny, rozprawę filozoficzną, ttaktat reformatorski i wreszcie symboliczny tekst literac­ ki. Błyskotliwie analizując konteksty literackie i filozoficz­ 26 393 Stopniowo rozwiązywały się głębokie konstrukcje wieczo­ ru. Masa, która przez cały dzień zajmowała zachodnią stronę nieba, była spłaszczona jak metalowy arkusz prześwietlony od tylu przez ogień najprzód złoty, potem ceglasty, wreszcie wi­ śniowy. Ten ogień już topił, czyścił i porywał w wirze cząste­ czek skręcone obłoki, które stopniowo zanikały. Niezliczone sieci mgieł powstały na niebie, wydawało się, Że rozciągną się we wszystkich kierunkach; poziomo, ukośnie, pionowo, a nawet w formie spirali. Promienie słońca, w mia­ rę schyłku (jak smyczek schyłony lub podniesiony przy doty­ kaniu różnych strun), oświetlały kolejno te sieci gamą kolo­ rów, która wydawała się wyłączną i niezależną właściwością każdej z nich. W chwili ukazania się każda sieć miała jasność, wyrazistość i kruchą sztywność szklanej przędzy, lecz powoli rozwiewała się, jak gdyby jej materia, rozgrzana pod płomie­ niami nieba, ciemniejąc i tracąc swą odrębność, rozlewała się i stawała coraz cieńsza, dopóki nie zniknęła, odsłaniając no­ wą sieć, świeżo utkaną. W końcu pozostały tylko barwy męt­ ne i zmieszam jak płyny różnego koloru i różnej gęstości �^zaja • MALINOWSKI O N C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y within the huge horizon, encircling the tout quarters of the globe in a way I had never seen before. It seemed to me that if I could find the right words to record these fleeting phenomena that are so resistent to a writer's efforts, if I were capable of describing the phases and connections inherent in one specific occurrence that will never repeat itself in the same form, I would simultaneously achieve a knowledge of all the secrets of my profession. Then, in my ethnographical roamings I would never again have to face strange or singular experiences whose sense and deeper import I would not be able to explain to everyone". Even more striking analogies can be found in two other statements by the eminent anthropologists. Let us, this time, begin with Levi-Strauss. O n board a ship ttavelling along the Brazilian coast, the researcher is watching the passing scenery - without much interest: "Nevertheless, ethnographical thinking was at the time still so alien to me that I didn't even think about using these opportunities. Later I learnt that first glimpses of cities, landscapes and cultures provide good training for the mind, allowing us at times - due to the intense concentration needed in light of the brevity of available time - to notice certain features of objects which in 30 other circumstances may have remained concealed for a long time". Recording a stay in Ceylon, Malinowski enriches and develops Levi-Strauss's ideas - although he begins by voicing his unequivocal disgust and disenchantement with an alien world: "The first encounter with a completely new culture, from which I'd expected God knows what, the first impressions of a totally unknown country, religion and landscape, are always full of such disappointments. Only sometimes there occurs that rare but lucky coincidence that the mind is fresh and rested and the senses positively primed. Such happy configurations allow us to gtasp the essence of a new world and the beauty of new surroundings. In such cases there arises a vision, a sudden and deep understanding of awesome and beautiful (because true) things - one of the most joyous experiences one can have".' 51 2 What is the significance of all these discourses about clouds, mist and sunsets? Malinowski and Levi-Strauss leave no doubts about this - their knowledge all the more valuable because it comes from scientists who, it would seem, differ in everything. Let's say it bluntly: the aesthetic experience is a part and a necessary condition �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H ц/ szklanym naczyniu, z początku ułożone warstwami, i później stopniowo przenikające się wzajemnie pomimo pozo­ rów stałości". 27 Znać rękę mistrza. Nic dziwnego. Levi-Strauss zawsze podkreślał swoją atencję dla malarstwa. W Myśli nieoswojonej składa przecież hołd Rogerowi van der Weyden. W rozmowach z Eribonem wyznaje: „Jemu, jak i innym, zawdzięczam możliwość zobaczenia rzeczywistości lepiej, niż mógłbym to sam uczynić, pomoc w zrozumieniu tego, co porusza mnie w spektaklu świata, asystowanie moim zdolnościom czucia i poznania". Efekty są widoczne. Cytuję obszernie opis Levi-Straussa nie po to, naturalnie, by pognębić Malinowskiego (nie byłoby to trudne), ale po to, by tą okrężną drogą powrócić znów do zapisków tego ostatniego i rzucić jeszcze nieco światła na znaczenie oby­ dwu tych opisów dla profesji antropologa. Pora przekro­ czyć wreszcie zaklęty krąg estetyki. W zapisie dziennikowym z roku 1908, robi Malinow­ ski krótką uwagę na temat stylu: „Styl powinien być objektywnym odmalowaniem tego co się dzieje". Powinien, ale jak zauważa dalej: „Styl posługując się słowem, uda­ niem i myślą musi być nieadekwatnym wyrażeniem". A chwilę wcześniej konstatuje smutno: „Nieskończenie zmiennego, ciągłego przewijania się rzeczywistości nie można ująć słowem, bezpośrednio". 28 29 Levi-Strauss, poprzedza swoją wprawkę stylistyczną kilkoma uwagami, które zaskakująco korespondują z my­ ślami Malinowskiego. Pobrzmiewa w nich tęsknota, do czystego, adekwatnego opisu, do „objektywnego odmalo­ wania tego, co się dzieje". Ale co dla nas ważniejsze, usta­ nawia on bezpośrednią symetrię pomiędzy opisem świata natury a opisem doświadczeń będących udziałem antro­ pologa: „Z naiwnością debiutanta obserwowałem namięt­ nie, stojąc na pustym pokładzie, te nadnaturalne katakli­ zmy, których w ciągu kilku chwil, powstanie, rozwój i ko­ niec przedstawiały codzienne wschody i zachody słońca wśród ogromnego horyzontu czterech stron świata, jakie­ go dotychczas nie widziałem. Wydawało mi się, że gdy­ bym znalazł słowa dla utrwalenia tych przemijających zja­ wisk, tak opornych wobec wysiłków pisarza, gdybym był zdolny przekazać fazy i powiązania tego jedynego wyda­ rzenia, które nigdy nie powtarza się w tej samej formie, osiągnąłbym od razu p o z n a n i e wszyst­ kich arkanów mojego z a w o d u , (podkr. DC) Nie zdarzyłoby mi się już nigdy w moich poszukiwa­ niach etnograficznych stanąć w obliczu dziwnych lub szczególnych doświadczeń, których sensu i znaczenia nie potrafiłbym każdemu wyjaśnić". cy, że nie myślałem o wykorzystaniu tych okazji. Przeko­ nałem się później, że pierwszy rzut oka na miasto, okoli­ cę lub kulturę korzystnie ćwiczy uwagę i pozwala czasa­ mi - wskutek intensywnego skupienia, koniecznego ze względu na rozporządzanie tylko krótką chwilą - na uchwycenie pewnych cech przedmiotu, które w innych okolicznościach mogłyby pozostać długo u k r y t e " . W zapisie z pobytu na Cejlonie Malinowski dopowiada i rozwija jeszcze myśl Levi-Straussa. Co prawda, począt­ kowo dochodzi tu do głosu jednoznaczny ton dysgustu i rozczarowania obcym światem: „Pierwsze zetknięcie z zupełnie nową kulturą, od której się człowiek bóg wie nie co spodziewał, pierwsze wrażenie zupełnie nieznane­ go kraju, religii, pejzażu są zawsze pełne takich rozczaro­ wań. Czasem tylko, bardzo rzadko szczęśliwy zbieg oko­ liczności: świeża, wypoczęta myśl, dobrze nastawiona wrażliwość, szczęśliwe ustawienie warunków w danem miejscu pozwala uchwycić od razu treść nowego świata, wartość piękna w nowem otoczeniu. Następuje wówczas jasnowidzenie, ujęcie nagłe i głębokie rzeczy niespodzia­ nych i pięknych, bo prawdziwych - jeden z najszczęśliw­ szych typów przeżyć". Co wynika z tych rozważań o chmurkach, mgłach i za­ chodach słońca? Wywody Malinowskiego i Levi-Straussa nie pozostawiają wątpliwości. A wiedza ta jest o tyle cen­ na, że pochodzi od badaczy, których zdawałoby się wszy­ stko dzieli. Powiedzmy krótko: doświadczenie etnogra­ ficzne zawiera w sobie, jako warunek konieczny, doświad­ czenie estetyczne. Splatają się one ze sobą nierozdzielnie. Wszelkie próby wyodrębniania jednego od drugiego nie mają najmniejszego sensu, są zajęciem jałowym. Oko i umysł pracują wspólnie. Linia demarkacyjna pomiędzy sztuką i nauką zamazuje się nieustannie. I chociaż efekty końcowe pracy artysty i antropologa różnią się od siebie, wspólny jest zysk poznawczy, który przynoszą. Nie kopiu­ ją oni, nie reprodukują wiernie rzeczywistości, ale twór­ czym gestem stwarzają ją na nowo. Pozwalają widzieć rze­ czy inaczej, jakby po raz pierwszy... 50 Jeszcze bardziej zaskakujące analogie zachodzą mię­ dzy dwiema innymi wypowiedziami wybitnych antropo­ logów. Zacznijmy tym razem od Levi-Straussa. Statek płynie wzdłuż brazylijskiego wybrzeża, badacz spogląda bez większego zainteresowania na przesuwające się wido­ ki: „Jednakże zmysł etnograficzny był mi jeszcze tak ob­ 395 51 52 Można to ująć jeszcze inaczej: jakichkolwiek wymyśl­ nych metodologii nie imałby się antropolog, jakichkol­ wiek wymyślnych strategii interpretacyjnych by nie stoso­ wał, antropologia pozostanie najpierw i przede wszystkim sztuką i n t e l i g e n t n e g o w i d z e ń i'a. Naprawdę: żeby wiedzieć, trzeba wcześniej widzieć. Łatwe? No to proszę, spróbujmy... Jałowość rozmaitych współczesnych konceptów czysto teoretycznego, mózgowego tylko upra­ wiania antropologii, wskazuje wyraźnie, że nie tędy droga. Antropologia bierze początek z olśnienia. I nie ma w tym nic z sentymentalnych uniesień, po prostu: twarda ko­ nieczność. Starzy mistrzowie, mimo przynależności do odmiennych klubów metodologicznych, dobrze o tym wiedzieli. �Dariusz Czaja T • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y of the ethnographical experience - both are inseparably locked with each other A l l attempts to separate one from the other are pointless and futile as the eye and mind work together and the dividing line between att and science is constantly overstepped. A n d although the final effects of the artist's and anthropologist's work differ, the cognitive advantages they bring are common to both. Rather than copying, faithfully reproducing reality, they employ their creativite talents to form it anew, thus permitting a fresh view of things, which appeat as i f seen for the first time. There is still anothet way of expressing this: whatever intricate methods the anthropologist may use, whatevet sophisticated interpretative strategies he may employ, anthropology will always remain first and fotemost an att based on intelligent observation. The truth is that i n order to know o n e m u s t fitst see. Easy? So, let's try to do it... The futility of many of today's purely theoretical and mind-based anthropological concepts clearly shows that this road is false. Anthropology takes its beginnings in revelation - whereby this has nothing to do with sentimental ecstasies, rather with plain necessity. The old masters knews this despite their adherence to different methodological schools. В. Malinowski, Dzienniki 1914-18 Gournals: 1914-1918), "Konteksty" N o . 1-2, 1999, pp. 209-10. Quoted after: Т. Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów ( T h e Anthropologist as Artist: Malinowski's Photographs from the Trobriand Islands), "Konteksty" N o . 1-2, 1997, p. 182. Ibid, pp. 181-5. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), "Konteksty" N o . 1-2, 1999, p. 205. Ibid, p. 205. Ibid, p. 197. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu (A Journal i n the Strict Sense of the Word), "Konteksty", N o . 3, 1999, p. 107. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), pp. 196-7. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu (A Journal in the Strict Sense of the Word), p. 103. Ibid, p. 104. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 205. Ibid, p. 197. Ibid, p. 196. Ibid, p. 198. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego leyrazu ( A Journal in the Strict Sense of the Word), p. 102. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 214. B. Malinowski, Dziennik w s'cisiem znaczeniu tego wyrazu (A Journal i n the Strict Sense of the Word), p. 99. Ibid, p. 107. Cf. G . Kubica-Heller, "A moment of low clouds before the moon goes up Perfectly visible against the line of the sea: The apricot brightness with its ashen rim Darkens and dies, cooling into grey carmine". Wstęp (Introduction) to: Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 193. J. Czapski, Dzienniki. Wspomnienia. Relacje., Qournals, Memoirs, Relationships), ed. b y j . Pollakówna, Oficyna 31 Literacka, Cracow, 1996, pp. 80-81. B. Malinowski, I sometimes wonder what it is in these four first lines of Evening that so continuously enraptures and fascinates me, an anthropologist. Why does the picture they convey correlate so well with my understanding of the sense of anthropology? After reading Malinowski's diary notes and Levi-Strauss's comments I have the feeling I may be closer to an answer. Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój (And T h e n I Feel a Strange Unrest), "Konteksty", N o . 3-4, 1997, p. 210. Ibid, p. 212. Geertz, op. cit., p. 51. C . Levi-Strauss, Smutek tropików (Tristes Tropiques), transl. by A . Steinsberg, foreword by L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, pp. 58-9. C . Levi-Strauss, D . Eribon, Z bliska i z oddali (From Near and A f a r ) , transl. By K . Kocjan, O P U S , Łódź 1994, p. 203. B. Malinowski, Dzienniki 1908-1913 Qournals: 1908-1913), Notes 1 2 C z . Miłosz, "Konteksty" N o . 2, 1998, p. 108. Rozmowy na Wielkanoc 1620 roku Levi-Strauss, Smutek tropików (Tristes Tropiques), transl. by (Words for Easter in the Year 1620) i n : Wiersze (Poems), vol. I I , A . Steinsberg, foreword by L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, Wydawnictwo Literackie, Wroclaw-Cracow 1984, p. 67. pp. 54-5. J. Clifford, Kbpoty z kulturą (Troubles with C u l t u r e ) , misc. Ibid, p. 54. B. Malinowski, Dziennik 1914 Qournal: 1914), "Konteksty" transl., K R , Warsaw, 2000, p. 111. C . Geertz, Dzieło i życie. Antropolog jako autor (Works and N o . 3-4, 1998, p. 209. Wieczór C z . Miłosz, and S. Sikora, K R , Warsaw, 2000, p. 108. (Provinces), Znak, C r a c o w 1991, p. 7. 396 (Evening), in: Dahze Okolice Lives. T h e Anthropologist as A u t h o r ) , transl. by E . Dżurak �Dańusz Czaja • MALINOWSKI O KOLORACH 4. „Moment niskich obłoków przed wzejściem księżyca Doskonale nieruchomych na linii morza: Świetlistość morelowa z obrzeżem popiołu Ciemnieje, gaśnie, stygnie w szary karmin".' Zastanawiam się czasem, co mnie tak wciąż po­ rywa i fascynuje w tych czterech początkowych linijkach Wieczoru. Mnie - antropologa. Dlaczego ten obraz tak dobrze współgra z moim pojmowaniem sensu uprawiania antropologii. Po lekturze notatek Malinowskiego, po uwagach Levi-Straussa, mam wrażenie, że jestem bliżej odpowiedzi. 11 Malinowski, 1 2 Malinowski, 1 3 Tamże, s. 197 1 6 Tamże, s. 196 1 7 Tamże, s. 198 1 8 Malinowski, 1 9 Malinowski, 2 0 Rozmowy rui Wielkanoc 1620 roku, w: Wiersze, J. Clifford, Kłopoty z kulturą, tł. różni, K R , Warszawa 2000, Dziennik w ścislem..., s. 102 Dzienniki 1914-1918, s. 214 Malinowski, Dziennik w ścislem..., s. 99 2 1 Tamże, s. 107 2 2 Por. G . Kubica-Heller, Wstęp, do: Dzienniki 1914-1918, s. 193 2 3 ] . Czapski, Dzienniki. Wspomnienia. Relacje, opr. J. Pollaków- na, O f i c y n a Literacka, Kraków 1996, s. 80-81 B.Malinowski, Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój, „Kon­ 2 5 Tamże, s. 212 2 6 Geertz, dz. cyt., s. 51 11 C. Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A.Steinsberg, wstęp 1H C. Levi-Strauss, D.Eribon, Z bliska i z oddali, przeł. K . K o ­ s. 111 L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, s. 58-59 i życie. Antropolog jako autor, ' C . Geertz, Dzieło 4 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, "Konteksty" nr 1-2, przeł. E . Dżu­ rak, S. Sikora, K R , Warszawa 2000, s. 108 cjan, O P U S , Łódź 1994, s. 203 2 9 1999, s. 209-210 C y t . za: s. 205 teksty", nr 3-4, 1997, s. 210 t. II, Wydawnictwo Literackie, Wrocław-Kraków 1984, s. 67 5 Dzienniki 1914-1918, Malinowski, 1 5 Przypisy 2 Tamże, s. 104 1 4 2 4 C z . Miłosz, w na­ wiasach kwadtatowych G . Kubica-Heller 3 1 Dzienniki 1914-1918, s. 196-197 Dziennik w ścislem..., s. 103; tłumaczenia B.Malinowski, Dzienniki 1908-1913, „Konteksty" n i 2:1998, s. 108 T. Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Mali­ 3 0 Levi-Strauss, Smutek..., s. 54-55; O wrażliwości wizualnej, nowskiego z Trobrianddw, przeł. S. Sikora „Konteksty" nr 1-2, o roli patrzenia w pracy antropologa wspomina Z . Benedyk­ 1997, s. 182 towicz w swoim wprowadzeniu do monograficznego numeru 6 Tamże, s. 181-185 7 B.Malinowski, 8 Tamże, s. 205 9 Tamże, s. 197 1 0 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, „wizualnego", Widzieć więcej. Antropologia wizualna i wizualność w antropologii, „Konteksty" nr 3-4, 1997, s. 3-6 "Konteksty" nr 1-2, 1999, s. 205 " Tamże, s. 54 52 B.Malinowski, Dziennik 1914, „Konteksty", nr 3-4, 1998, s. 209 Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu, 3 3 "Konteksty" nr 3, 1999, s. 107 C z . Miłosz, Wieczór, w: Dalsze okolice, Znak , Kraków 1991, s. 7 397 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b46373f39d7c962acc626e3a17b8a46b.pdf fb1f5838b2257a948f310a24f5824b08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2651 Title A name given to the resource The Mystery of Man: between Art of Life and Absolute Truth=Malinowski i Witkacy: między sztuką życia a prawdą absolutną / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.398-417 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Barański JANUSZ • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H exhibition contains a discernible invitation to a discussion on a theme which contemporary philosophy, the humanities and the social sciences find so highly absorbing: what is the nature of the matter filling this conceptual space, whete, if at all, lies the boundary dividing the two spheres of creativity, and are there any absolute criteria making it possible to tesolve the question of the specificity of science and art? Are the two creators truly exceptional from a perspective of questions characteristic for the passing century? B A R A Ń S K I T h e Mystery of M a n : between A r t of Life and Absolute Truth Indubitably, their works belong to those studies which need to be te-read and interpreted anew. The question is: for how long? It would seem that the cteator of functionalism has already shared the fate of all the classics, just as the successive etiquettes of a catastrophist or existentialist were to lead to the discovery of cozy and unquestioned pigeon holes for the authot of the conception of Pure Form. Meanwhile, at the turn of the century, Malinowski's unassuming Diary became one of the witnesses of the prosecution in a trial concerning anthropological validity as well as all varieties of cognitive tepresentation, while some of Witkacy's novels ate ptesented as evidence of his role as a social visionary.' The above are only some of the cognitive, metaphysical, social and aesthetic problems disclosed by an exegesis of the writings. What is the reason for the renaissance of the thoughts of the classics - in some instances, a tenaissance that is permanent and unchanging for centuties, as is the case in philosophy, while the thoughts of othets are revived only within a certain epoch, which, howevet, they form and compel to teflection? Let us recall the most recent significant intetpretations of the works by both masters, carried out by researchers distant both geographically and from the viewpoint of the generations they represent. B etween science and art - this subtitle of an exhibition presenting creators who indubitably have become part of a pantheon of leading twentieth-century thinkers, fully teflects the dilemmas faced both by them as well as many of their contempotaries and generations of successors, who inherited problems emergent in the space between finesse and geometrique. Needless to add that a complete discussion on these dilemmas cannot be accomplished in a brief sketch which, in its capacity as a mete illustration to the exhibition, is to focus predominantly on issues concealed within it. Furthermore, in the case of Witkacy in particular we ate dealing not solely with a variety of views, frequently quite diffetent in reference to assorted domains of his philosophy, but also with their evolution in time. In other words, a comparison of philosophical premises can be conducted mainly in the not all that numerous "common fields" of delibetations. Here, the expanse of the intetests pursed by Witkacy exceeds fat beyond the range of Malinowski's interests, although he too did not shy from topics both difficult and suprathematical. Nevertheless, he cannot be by any measure labelled a philosopher, which the authot of Nowe formy (New Forms) unquestionably was. 1 2 It could appeal at first glance that the mentioned domains of creativity are ascribed, on the one hand, to Malinowski (science) and, on the other hand, to Witkacy (art). Even the design of the catalogue, whose covet depicts two closely adjoining faces, with the coldly glimmering eyeglass of the anthropologist next to the emotional gaze of the artist, seems to suggest a dual perception of their mission. This image probably supplements the univetsal belief about the gravity and scientific reliability of one, and the eccentricity of the other Nonetheless, the opinion that the intention of the exhibition is to present two great men of science and art contains such a dose of logical diplomacy that it may be deciphered both in terms of conjunction and disjunction. Despite the well-worn view about the inclination towards ascribing what is scientific to the author of Argonauts of the Western Pacific and the artistic to the author of Nienasycenie (Insatiability), the very conception of the 398 When Clifford Geertz formulated his fully mature opinions about cultural systems Maciej Soin was barely learning how to utter first articulated sounds. Nevertheless, almost at the same moment in history, they both ptesented views temarkably concurrent in their interptetations of the oeuvre of the two masters. 4 Geertz noted that during the 1920s ethnography assumed an introspective character due to modernistic ideas and certainly as part of a current of the entire antipositivistic bteakthrough, including a critique of evolutionism conducted, after all, by Malinowski himself. Here is a slightly longer fragment of a commentary to this opinion, with Malinowski as the leading hero of the research petspective: 'Malinowski's main way of going about this formidable task was to project in his ethnographical writings two radically anthithetical images of what he variously refers to (though, like the morning star, the evening star, and Venus, they all denote the same resplendent object) as the 'competent and experienced ethnographer,' 'the modern anthropological �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ M iędzy nauką a sztuką, podtytuł wystawy poświę­ conej twórcom, którzy bez wątpienia weszli do panteonu czołowych myślicieli dwudziestego wieku, oddaje w pełni miarę dylematów, z którymi przy­ szło mierzyć się im samym, ale i wielu ich współczesnym, jak również pokoleniom następców, którzy dziedziczą pro­ blemy wyłaniające się w przestrzeni pomiędzy skrajno­ ściami finesse i geometriąue. Zbędne dodawać, że pełne ukazanie tych dylematów nie jest możliwe w krótkim szkicu, który - będąc tylko ilustracją do wystawy - ma skupić się przede wszystkim na problemach w niej skry­ tych. Ponadto, zwłaszcza w przypadku Witkacego mamy do czynienia nie tylko z bogactwem poglądów często odmiennych w odniesieniu do różnych działów jego filo­ zofii, ale także ewoluujących w czasie. A więc porówna­ nie filozoficznych przesłanek ich dzieł może odbyć się głównie na „wspólnych polach" ich dociekań, których nie było przecież aż tak wiele. Tutaj rozległość zainteresowań Witkacego przewyższa dalece zakres dziedziny, którą zaj­ mował się Malinowski, choć i on nie stronił od tematów tyleż trudnych, co ponadczasowych. Nie można jednak żadną miarą określić go mianem filozofa, którym - bez wątpienia - był autor Nowych, form. Zrazu wydawać by się mogło, że wymienione dziedzi­ ny twótczości przypisane zostają oto z jednej strony Mali­ nowskiemu, a więc nauka, z drugiej zaś Witkacemu sztuka. Nawet plastyczny zamysł katalogu, na którego okładce widać dwa oblicza ściśle do siebie przylegające, gdzie błyszczące zimnym refleksem szkiełko antropologa sąsiaduje z pełnym czucia wzrokiem artysty, zdaje się su­ gerować dualne widzenie ich misji. Taki oto obraz dopeł­ nia zapewne potoczne mniemanie o powadze i naukowej rzetelności jednego, zaś ekscentryczności drugiego. Wsze­ lako stwierdzenie, że ideą wystawy jest prezentacja dwu wielkich postaci nauki i sztuki, zawiera taką dozę logicznej dyplomacji, że da się czytać zarówno w terminach koniunkcji, jak i dysjunkcji. Wydaje się jednak, że mimo utartego poglądu o wyłączności jednego z dwojga, a więc skłonności do oddania tego, co naukowe - autorowi Ar­ gonautów, a tego, co artystyczne - twórcy Nienasycenia, dopatrzyć się można w zamyśle wystawy zaproszenia do dyskusji, tak przecież absorbującej współczesną filozofię, humanistykę i nauki społeczne: jak wygląda materia wy­ pełniająca ową konceptualną przestrzeń między, gdzie jeśli w ogóle - przebiega granica dzieląca dwie sfery twót­ czości, czy istnieją absolutne kryteria, które pozwalają rozstrzygać o swoistości nauki i sztuki? Czy w perspekty­ wie pytań, tak charakterystycznych dla mijającego wieku, ci dwaj twórcy są aż tak wyjątkowi? Dzieła obu należą niewątpliwie do tych, które doma­ gają się ponownych odczytań i interpretacji. Jak długo? Wydawało się, że twórca funkcjonalizmu podzielił już los wszelkich klasyków, podobnie podsumowujące etykietki, kolejno - katastrofisty czy egzystencjalisty, miały dopro- J A N U S Z B A R A Ń S K I Malinowski i Witkacy: między sztuką życia a prawdą absolutną wadzić do znalezienia przytulnych i niekwestionowanych szufladek dla twórcy koncepcji Crystej Formy. Tymczasem niepozorny Dziennik' Malinowskiego stał się u schyłku wieku jednym ze świadków oskatżenia w procesie o pra­ womocność antropologicznej, jak i wszelkiej poznawczej reprezentacji, zaś niektóre powieści Witkacego przedsta­ wiane bywają jako dowód jego społecznego wizjoner­ stwa.' A to tylko niektóre z problemów natury poznaw­ czej, metafizycznej, społecznej, estetycznej, które ujaw­ niają się z egzegezy ich dzieł. Co sprawia, że myśl klasy­ ków odradza się - niektórych w sposób permanentny, nie­ zmiennie od setek lat, czego bodaj najbardziej doświadcza filozofia, innych choćby tylko na przestrzeni pewnej epo­ ki, ale formując ją i zmuszając do refleksji? Przywołajmy tutaj bodaj ostatnie znaczące interpretacje dzieł obu mi­ strzów, odczytania autorstwa badaczy równo odległych geograficznie, co pokoleniowo. 2 Kiedy Clifford Geertz wypowiadał już swe w pełni doj­ rzałe poglądy na temat systemów kulturowych, Maciej Soin uczył się dopiero wypowiadania pierwszych artyku­ łowanych dźwięków. Obaj jednak niemal w tym samym momencie historii myśli przedstawiają poglądy zastanawiająco zbieżne w swej interpretacji dzieła dwóch mi­ strzów. Dodajmy jednak, że każdy z nich wypowiada się tylko na temat jednego z nich. Nie bez związku z modernistycznymi ideami, a na pewno na fali całego antypozytywistycznego przełomu, włącznie z krytyką ewolucjonizmu, podjętą przecież i przez samego Malinowskiego, w latach dwudziestych jak zauważa Geertz - etnografia przybrała charakter introspekcyjny. Przytoczmy dłuższy nieco fragment komentarza do tego sformułowania, z Malinowskim jako czołowym bohaterem tej badawczej perspektywy: 4 Główny sposób, w jaki Malinowski poradził sobie z tym wielkim i niezwykłym zadaniem, łączy się z projekcją we wła­ sne pisarstwo etnograficzne dwu radykalnie a n t у t e t у с z n y c h (podkr. JB) obrazóui tego, do czego odwoływał się w rozmaity sposób (chociaż podobnie jak gwiazda zaranna, gwiazda wieczorna i Wenus denotują one tę samą rzecz) jako „kompetentnego i doświadczonego etnografa", „nowoczesnego 399 �• T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H Janusz Barański explorer,' the fully professional 'specialized fieldworker,' the 'chronicler and spokesman of... »savages«, a few awateness of one's own alien nature, a fact of the consciousness irreducible to biology. This is the reason why the young philosopher Maciej Soin proposed the following synthesis of Witkacy's oeuvre: and thousand practically naked.' On the one side the absolute Cosmopolite, a figure of such enlarged capacities for adaptabiUty and fellow feeling, for insinuating himself into The basic outcome of an analysis of the theoretical practically any situation, as to be able to see as savages see, structure ofWitkiewkz's think as savages think, speak as savages speak and on a mechanism of objectivisation and relativisation, defining the philosophy is the disclosure of occasion even feel as they feel and believe as they believe. On inner complications of his historiosophic, ontological and the other, there is the Complete Investigator, a figure so aesthetic reflections. In each of the domains with ńgorously Witkiewkz objective, dispassionate, thorough, exact, and whkh dealt there recurs a similar antinomy (my disciplined, so dedicated to wintry truth as to make Laplace emphasis - J. B.) of the "objective" theory, Umiting cognitive look self-indulgent. High Romance and High Science, seizing and axiological claims, and the "subjective" theory, as if immediacy with the zeal of a poet and abstracting from it with corresponding more to the wishes or preferences of the zeal of an anatomist, uneasily yoked. 5 (my emphasis - J. Witkiewkz and obstinately surmounting barriers placed by "objectivism" B.) We shall take a closer look at the antinomies mentioned by both commentators - Geertz and Soin. A t this stage, howevet, let us consider a slightly more general presentation of creative personalities, a factor which consequently affected also writings. These two extreme attitudes wete viewed by the coworkers and students of the author of Coral Gardens and Their Magic according to the principle of mutual exclusion; for instance, Frazer perceived Malinowski as an aloof scientist, while Firth ascribed the ability of selfidentification with the natives. Actually, we are dealing with an inner rift between the requirements of scientific reliability conceived in the positivistic manner, and the sheet "resistance of matter" on the part of examined culture and its users, which methodologically and theoretically did not succumb to a uniform and exhaustive interpretation. True, such feats could have been achieved by Frazer in the comfort of his study, by suitably adapting data to an earlier accepted thesis, but fieldwork dispersed doubts concerning the possibility of determining an adequate level of representation. This dilemma appeared with full fotce in the aforementioned Diary, which Malinowski kept parallel to studies conducted in the Trobriands: the antinomy of the demand of an indubitable validity of knowledge, and, on the othet hand, the process of its attainment, brimming with fundamental doubts. This was the reason why James Clifford described him as a mercurial, trying out different voices, personoe' . 1 Furthermore, in the case of Malinowski, such an introspective nature of ethnogtaphy was profoundly connected with his personal style, in which writing ethnography and the fashioned wholes of a self and of a culture seem to be mutually reinforcing allegories of We cannot underestimate those personality features which became part of adult life, indicated, for example, by Daniel Gerould, and in particular the fact that, in his opinion, Privileged children, coddled "mother's boys," secretly convinced of their own worth yet unsure of themselves in an alien world. The apparently trivial statement about being "mother's boys" is especially significant, and confirmed at the very least in the confessions made by Malinowski, who may be ascribed such a feature as if "with eyes shut", in view of the fact that his father died when he was still a child. The Diary contains confessions indicating a vivid 9 longing for the mother: "I/1 could keep in communication with Mother 1 would not mind anything and my low spirits would have no deep foundation," 10 a sentiment which should not come as a surprise once we recall that Malinowski's mother accompanied him constantly during his European journeys as well as during the first period of his studies and wotk in London. Apparently, it is in this circumstance, namely, the upbringing by his mother, that we should seek, alongside othet inclinations, the reason for Malinowski's difficulties with achieving a mature and relatively balanced attitude towards women. He himself offers numerous proof in assorted fragments of the Diary, revealing the tortures inflicted by the beautiful and whimsical Otolia Retinger , with whom he had an affair in London prior to the depattute for the Trobriands, or 11 identity . In a word - we are dealing with creative activity serving the process of personality integration, as classical psychoanalysis would have put it. 7 admitting outright: I fondle tarts as God has ordained us to do - a description of his experiences already on the Trobriands. In the meantime, Malinowski went through the turmoil of a relationship with Elsie Rosaline Mason, his future wife; at the time when the two were seriously considering the possibility of marriage, he was, according to his daughter Helen Wayne, still engaged to Nina Stirling in Adelaide and additionally flirted in Melbourne." Much better known are Witkacy's tumultuous relationships, including his engagement to 12 Thete are no doubts that this introspective feature was also extremely characteristic for the moulding of Witkacy's views. Suffice to mention the incessant games he played with himself, not only with his embodimentsdoubles ot the faces made in his liter ary and plastic works, but also the philosophical system created by him, including a specific anthropology that came into being within a constant discoutse with oneself and with the 400 �Janus? Barański • MALINOWSKI 1 WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ badacza antropologa", całkowicie profesjonalnego „wyspecja­ dotyczy jego literackiej i plastycznej działalności, ale tez lizowanego badacza terenowego" oraz kronikarza i rzecznika sam stworzony przez niego system filozoficzny, w tym swo­ (...) kilku tysięcy praktycznie nagich 'dzikich'. „Z jednej stro­ ista antropologia, rodziły się w nieustannym dyskursie ny mamy więc do czynienia z Absolutnym Kosmopolitą, po­ z samym sobą, z poczuciem obcości własnej - nieredukostacią o wyjątkowo rozwiniętych możliwościach adaptacyj­ walnym do biologii faktem świadomości. To sprawiło, że nych oraz wspólnocie odczuć, która daje do zrozumienia, że młody filozof Maciej Soin tak oto syntetyzująco ujmuje praktycznie w każdej sytuacji może postrzegać tak samo, jak dzieło Witkacego: postrzegają tubylcy, myśleć tak samo, jak oni myślą, mówić Zasadniczym wynikiem analizy struktury teoretycznej fi­ tak samo, jak oni mówią, a czasami nawet odczuwać tak sa­ lozofii Witkiewicza jest ujawnienie mechanizmu obiekty­ mo, jak oni czują, oraz wierzyć tak jak oni wierzą. Z drugiej wizacji i relatywizacji, określającego wewnętrzne zaś Doskonałym Badaczem, postacią rygorystycznie obiek­ komplikacje jego rozważań historiozoficznych, ontologicznych tywną, trzeźwą i beznamiętną, sumienna i bezkompromiso­ i estetycznych. W każdej z dziedzin, którymi zajmował się wą, dokładną i zdyscypUnowaną, tak oddaną chłodnej praw­ Witkiewicz, powtarza się w gruncie rzeczy podobna anty­ dzie, że może się wydawać, iż w porównaniu z nim Laplace nomia (podkr. JB) teorii „obiektywnej", ograniczającej ro­ jest dla siebie pobłażliwy. Wysokiej Próby Romantyzm i Wy­ szczenia poznawcze i aksjologiczne, oraz teorii „subiektyw­ sokiej Próby Nauka, porywająca bezpośredniość łącząca się nej", niejako bardziej odpowiadającej życzeniom czy też pre­ Z gorłiwością poety, a także abstrahująca od owej bezpośre­ ferencjom Witkiewicza i uporczywie przekraczającej bariery dniości gorłiwość badacza anatomii - obie niezręcz­ stawiane przez „obiektywizm".* nie spięte jarzmem (podkr. JB). Wspomnianym przez obu komentatorów - Geertza Dodajmy więc, że te dwie skrajności postaw postrzega­ i Soina - antynomiom przyjdzie się jeszcze dokładniej ne były przez współpracowników i uczniów autora Ogro­ przyjrzeć. Warto wszelako zatrzymać się na chwilę przy dów koralowych na zasadzie wzajemnego wykluczania się: nieco ogólniejszej wykładni osobowości twórczych oma­ na przykład Frazer widział w nim zdystansowanego nau­ wianych tu postaci, co miało w konsekwencji wpływ rów­ kowca, Firth natomiast przypisywał mu umiejętność utoż­ nież na ich dzieła. samiania się z tubylcami. Faktem nie do przecenienia są tu cechy charakteru, 5 W istocie było to wewnętrzne rozdarcie pomiędzy wy­ mogami naukowej rzetelności pojętej na pozytywistyczną modłę, a „oporem materii", samej badanej kultury i jej użytkowników, która, metodologicznie i teoretycznie, nie poddawała się jednolitemu i wyczerpującemu ujęciu. Owszem, takich wyczynów mógł jeszcze dokonywać Fra­ zer w zaciszu swego gabinetu, przykrawając odpowiednio dane do z góry powziętej tezy, teren rozwiewał jednak wątpliwości co do możliwości ustalenia adekwatnej pła­ szczyzny reprezentacji. Dylemat ten ujawnia się z całą mocą we wspomnianym Dzienniku, który pisał Malinow­ ski równolegle z prowadzonymi na Trobriandach bada­ niami: antynomiczność wymogu niepowątpiewalnej pra­ womocności wiedzy, z drugiej zaś strony pełen zasadni­ czych wątpliwości proces dochodzenia do niej. To sprawi­ ło, że James Clifford określił go jako postać merkuryczną, Żywą jak rtęć, próbującą przemawiać różnymi gbsami. Po­ nadto owa introspekcyjność etnografii była w przypadku Malinowskiego głęboko połączona z jego osobistym stylem, gdzie pisanie etnografii, ukształtowane całości „ja" i kultu­ ry, wydawały się wzajemnie wzmacniać alegorie tożsamości.' Słowem, aktywność twórcza na usługach procesu integra­ cji osobowości, jak by to zapewne ujęła klasyczna psycho­ analiza. 6 Nie ma wątpliwości co do tego, że ów introspekcyjny rys byl również bardzo charakterystyczny dla kształtowa­ nia się poglądów Witkacego. Dość wspomnieć tylko na Początek nieustanną grę z samym sobą, którą prowadził nie tylko ze swymi wcieleniami-sobowtórami czy minami, co które wnoszą w dorosłość, a które wskazuje na przykład Daniel Gerould, w szczególności to, że - jak powiada obaj są maminsynkami, obaj dobrze wiedzą, jakie są ich inte­ lektualne możliwości, choć o tym głośno nie mówią, obaj nie czują się jeszcze całkowicie pewnie na obcym gruncie. Zwła­ szcza trywialna - wydawałoby się - konstatacja o „maminsynkowatości" obu nie jest bez znaczenia, a i znajdu­ je potwierdzenie przynajmniej w wyznaniach Malinow­ skiego, któtemu niejako „w ciemno" przypisać by można taką cechę, zważywszy wczesne osierocenie przez ojca. Oto, w Dzienniku znajdujemy wyznania wskazujące na sil­ ną tęsknotę za matką: gdybym mógł pozostać w komunikacyi z matką, nie dbałbym o nic i chandra moja nie miałaby głębszego podkładu,' co nie powinno dziwić, jeśli przypo­ mnimy, że matka towarzyszyła nieustannie Broniowi w je­ go europejskich podróżach, tudzież pierwszym okresie studiów i pracy w Londynie. 4 0 Wydaje się, że w okoliczności tej, mianowicie wycho­ wywania przez matkę, upatrywać należy, obok innych im­ plikacji, przyczynę kłopotów Malinowskiego w osiągnię­ ciu względnie zrównoważonego i dojrzałego stosunku wo­ bec kobiet. Sam daje tego zresztą liczne dowody w róż­ nych miejscach Dziennika, ujawniając autentyczne katu­ sze, jakich dostarczała mu piękna i chimeryczna Otolia Retingerowa, z któtą romansował w Londynie przed wy­ jazdem na Trobriandy, czy stwierdzając bez ogródek: ma­ cam dziwki jak Pan Bóg przykazał' - co dotyczy już do­ świadczeń trobriandzkich. W międzyczasie zresztą przeży­ wał perypetie związku ze swą przyszłą żoną Elsie Rosaline 401 11 2 �Janusz Barański • T H E MYSTERY OE MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H Jadwiga Janczewska, whose suicide was the reason why the shattered Staś was suggested to embark upon an expedition together with Malinowski, an undertaking which held great promise and ultimately proved fatal for their friendship. After all, it was during the expedition that the bonds which, deducing from the history of their acquaintanceship and mutual feelings appeared to be so intact, were finally severed. Once the stormy period of youthful passionate affairs became part of the past, the marriages of the two men appear to be slightly "contrived", both the almost Victorian marriage of Malinowski and Elsie and the slightly peculiar marriage of Witkacy and Jadwiga Unrug, who for years continued to live apart. role was played probably by Nietzsche , who in Witkacy's life was in the air , according to Małgorzata Szpakowska, and who was part of the instruction which young Witkacy received from his father. 19 10 The most important factor which directly revealed itself first in a passionate desite for realisation via an emotional relationship and, finally, assumed the shape of specific calculation, was, predominantly, a striving towards individual fulfilment. For all practical reasons, both these and other motifs in the biographies of our two heroes indicate projects of self-fulfilment, realised incessantly and more or less consistently. A t the same time, such an inclination possessed all the features of an obsession of sorts, and, upon occasions, was outright comical. The Witkacy project included a discernible awareness of conscious and programme-like self-irony, although, as Roman Ingarden put it, Witkacy was rather nonchalant, impertinently polite and with a considerable dose of marked superiority and self-assurance.'* A t any rate, we may speak about a certain consciously cultivated theatrical behaviour of the two, which in the case of Witkacy at times veered towards the cabaret. Malinowski, on the other hand, approached his project with dead seriousness, and, according to Adam Kuper, built his own myth outright; a messianic self-portraits Personal improvement and desired harmony were, however, realised differently. In this respect, Malinowski led a "double life". O n the one hand, a scientific study recalls, as if casually, a self construed for public presentation ': a cold, uncompromising and calculating researcher, who cherished only the truth. O n the other hand, the Diary portrays a man of extraordinary spiritual strength and determination, indispensable for the construction of the former image, but also a scholar forced to choose between relative truths. Such an image of the harmony of a researcher and his works is composed only of the first stratum. This is not to say, however, that Malinowski committed some sort of falsehood. He was of the opinion that a scholar should present the essence of an object and the law governing it, while omitting the whole bulk of "afflictions". I mean the interpretation which sees in the endless diversity of facts general laws; which severs the essential from the irrelevant; which classifies and orders phenomena, and puts them into mutual relationship. Without such interpretation all scientific work in the field must degenerate into pure 'collectioneering' of data; at its best it may give odds and ends without inner connection. Already this fragment discloses the message of ontological and theory-cognitive realism, so characteristic for positivism. References to these and other philosophical premises are made by adherents of the view according to which Malinowski was a continuator of the proposals of so-called second positivism (Mach, Avenarius), which he modified only slightly. ' In the debate pertaining to the ptedominance of supposed positivism or rather modernism (neoRomanticism) in the life and reflections of both our heroes such a style of being is indicated as proof of the supremacy of the modernistic world outlook. This, for instance, is the opinion held by Jan Jerschina, who cites arguments speaking in favour of the modernistic intellectual formation of Malinowski, who in both friendly and unfriendly recollections is always ascribed the features of a person obstinately adhering to his right to full, free and unfettered self-expression, which certainly must have annoyed many people and produced tension. Was this not the style of the modernists from Cracow and Zakopane, a style which Malinowski realised in a way much more moderate than his friends, enamoured of "shocking" their surrounding? It seems superfluous to add that Witkacy was celebrated precisely for shocking. In the case of Malinowski, such a pose was additionally and inseparably associated with a more general modernistic project of self-perfection. The Diary tells us that its author waged a constant battle with his weaknesses, both spiritual and physical. A certain By way of contrast, the public image of Witkacy consistently proclaimed the principle of openness, starting with his correspondence with Bronio immediately after the death of his fiancee, in which Stas' authentically poured out his misery, an attitude that, admittedly, Malinowski treated with sincere sympathy and compassion. More, there is his determined penetration of philosophical issues, either developed within the motif of certain novels, such as Nowe formy w malarstwie (New Forms in Paintings) or Niemyte dusze (Unwashed Souls), or presented in the form of regular treatises, such as the most important Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie istnienia (Concepts and Statements Implied by the Concept of Existence), carried out right before the eyes of frequently inimical critics (in his discussions with Kotarbiński or Leszczyński Witkacy waged an eternal philosophical war). Finally, we come across assorted metamorphoses, including those embodiments-doubles and faces made publicly and secretly or on the pages of an inaccessible diary hiding the absence of hope for the possibility of working. 15 11 18 1 11 2 402 24 21 16 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ Mason, z którą gdy już zaczęli rozważać możliwość małżeń­ stwa, Bronio byl ciągle zaręczony - jak donosi jego córka Helen Wayne - z Niną Stirling w Adelajdzie, a co więcej miał także kilka innych flirtów w Melbourne.' Dużo bar­ dziej znane są burzliwe związki Witkacego, w tym narzeczeństwo z Jadwigą Janczewską, któtej samobójcza śmierć sprawiła, że załamany Staś dał się namówić na wspólną z Malinowskim wyprawę, tyleż obiecującą dla przyjaźni obu, co dla niej zgubną. To przecież w czasie jej trwania doszło do zerwania więzów, które, wnosząc z historii ich znajomości i darzonych wzajem uczuć, wydawały się nie­ naruszalne. Kiedy natomiast minęła już burza ich mło­ dzieńczych, namiętnych romansów, w obu przypadkach ostateczne ich związki małżeńskie jawią się jako cokol­ wiek „wydumane", zarówno niemal wiktoriańskie w swej poprawności małżeństwo Malinowskiego z Elsie, jak i nie­ co dziwaczne, bo utrzymywane przecież przez lata w zało­ żonej rozłące, małżeństwo Witkacego z Jadwigą Unrug. } Rzecz najważniejsza wszelako, która pośrednio ujaw­ nia się w zrazu namiętnym pragnieniu realizacji poprzez związek uczuciowy, by przyjąć w końcu kształt swoistego w tym względzie wyrachowania, to nade wszystko dążenie do spełnienia indywidualnego. W gruncie rzeczy bowiem te i inne wątki biografii obu naszych bohaterów wskazują przede wszystkim na realizowane nieustannie, bardziej lub mniej konsekwentnie, projekty samospełnienia. Mia­ ło to przy tym charakter niejakiej obsesji, a i bywało cza­ sem komiczne. Przy czym w projekcie Witkacego da się dostrzec obecność świadomej i programowej autoironii, choć był też - jak to ujął Roman Ingarden - dość nonsza­ lancki, impertynencko uprzejmy, ze znaczną dozą zaznacza­ nej swej wyższości i robionej pewności siebie. W każdym ra­ zie, w obu przypadkach można mówić o pewnej świado­ mie uprawianej teatralności, przy czym u Witkacego przy­ bierało to czasem formę zgoła kabaretową. Malinowski zaś podchodził do swojego projektu ze śmiertelną powa­ gą, wręcz budował - jak twierdzi Adam Kuper - mit sie­ bie samego, mesjanistyczny obraz własny. 14 15 16 W sporze, który dotyczy przewagi domniemanego po­ zytywizmu czy raczej modernizmu (neoromantyzmu) w życiu i myśli obojga naszych bohaterów, taki właśnie styl bycia wskazuje się jako jeden z dowodów na przewa­ gę raczej modernistycznego światopoglądu. Tak na przy­ kład uważa Jan Jerschina, gdy przytacza argumenty prze­ mawiające za modernistyczną formacją intelektualną Malinowskiego, który we wspomnieniach łudzi przyjaznych i nieprzyjaznych ma zawsze cechy człowieka, który uparcie obstaje przy swym prawie do wyrażania siebie w pełni, do eks­ presji swobodnej i nieskrępowanej, co na pewno wielu raziło jako styl bycia i powodowało napięcia. Czyż nie jest to styl modernistów Krakowa i Zakopanego, styl, który Malinowski realizował w sposób daleko bardziej umiarkowany niż jego przyjaciele, tak rozmiłowani w epatowaniu otoczenia sobą? To, że Witkacy z takiego epatowania słynął - zbędne do­ 11 dawać. W przypadku Malinowskiego ta poza była ponad­ to nierozerwalnie związana z ogólniejszym modernistycz­ nym projektem samodoskonalenia się. Z Dziennika wiemy na przykład, że wiódł on nieustanną walkę ze swymi „sła­ bościami", tymi duchowymi i fizycznymi. Jakieś znacze­ nie miała tu zapewne lektura Nietschego, co dotyczyło zresztą i Witkacego, w którego życiu filozof ten wisiał w powietrzu, jak to ujęła Małgorzata Szpakowska - obe­ cny już w młodzieńczych naukach pobieranych od ojca. Osobowe doskonalenie się i upragniona harmonia re­ alizowane były wszelako przez obu w różny sposób. Mali­ nowski wiódł w tym zakresie niejako „podwójne życie". Z jednej strony naukowe dzieło ujawnia, jakby mimocho­ dem, jego jaźń skonstruowaną - w celu publicznej prezen­ tacji: chłodnego, bezkompromisowego, kalkulującego badacza, któremu droga jest tylko prawda, która jest jed­ na. Z drugiej strony wszelako, mamy Dziennik, w którym 18 19 10 21 - owszem - widzimy człowieka o niezwykłej duchowej si­ le i determinacji, do skonstruowania owego pierwszego obrazu niezbędnie koniecznych, ale i badacza, który musi wybierać pomiędzy prawdami względnymi. Na ów obraz harmonii uczonego i jego dzieła składa się tylko ta pierw­ sza warstwa. Nie znaczy to bynajmniej, że Malinowski do­ puszczał się tu jakiegoś fałszu. Sądził tylko, że badacz wi­ nien ukazać istotę ptzedmiotu i rządzące nim prawa, po­ mijając całą masę „przypadłości": Chodzi o interpretację, która pozwala dostrzegać w nieskończonej różnorodności fak­ tów pewne prawa ogólne, która oddziela istotne od nieistotne­ go, która porządkuje i klasyfikuje zjawiska, ujmując je w po­ staci wzajemnych związków. Bez takiej interpretacji wszelkie naukowe badania w terenie muszą przybrać zdegenerowaną formę zwykłego „zbieractwa" danych, przedstawiając w naj­ lepszym razie zbiór przypadkowych i nie związanych ze sobą szczegółów. Już w tym tylko fragmencie da się dostrzec przesłanie ontologicznego i teoriopoznawczego realizmu, tak charakterystyczne dla pozytywizmu. Na te i inne filo­ zoficzne przesłanki powołują się tzecznicy poglądu, we­ dług którego Malinowski był kontynuatorem propozycji tzw. drugiego pozytywizmu (Mach, Avenatius), modyfi­ kując je tylko nieco. ' Inaczej w tym względzie rzecz przedstawia się z Witka­ cym, który, gdy chodzi o publiczny wizetunek, odwrotnie - konsekwentnie wyznawał zasadę jawności, poczynając od korespondencji z Broniem tuż po śmierci narzeczonej, gdzie rzeczywiście Staś autentycznie wypłakuje swe nie­ szczęście, co - trzeba przyznać - spotyka się ze szczerym zrozumieniem i współczuciem u Malinowskiego. Dalej, jego usilne zgłębianie zagadnień filozoficznych, czy to roz­ wijanych wraz z wątkiem niektórych powieści, jak Nowe formy w malarstwie czy Niemyte dusze, lub też prezentowa­ ne w postaci regularnych ttaktatów, jak na przykład najgłówniejszy z nich Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia, co z kolei odbywało się na oczach często nieprzychylnej krytyki (tutaj zresztą prowadził nieustanną 403 22 2 24 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H Already during the lifetime of the authot of Nienasycenie this openness, spontaneity and unpredictability contrasted with the self-control and secretiveness of Malinowski , producing considerable difficulties for conducting a dialogue with him and understanding his thoughts. Today too, the view that there numerous Witkacys remains justified, and there is no consent as regards the number and character of his embodiments. Bypassing the slightly secondary questions connected with the assorted qualifications ascribed to Witkacy in reference to particular domains of the thought cultivated by him - a half-baked ontologist, the precursor of existentialism, a visionary historiosopher, and, finally, our own Slavonic Heidegger, it appears that in the most essential point of his thought he remained extremely close to the philosophical premises of Malinowski's functionalism. Possibly due to the impact of empirio-criticism, to which the two men succumbed, they shated a theory-cognitive and ontological realism which, within the system devised by Witkacy, seems to stem additionally from a "reform" of the Leibniz monadology. Marek Rosiak, a critic of Witkacy's monadism, claims that Witkacy rejected the diffetentiation between phenomena and being, derived, after all, from Plato and present in the ontology of Leibniz, including the logically associated conception of pre-statutory harmony. Such a supposition is confirmed directlyby, for example, the charge which Witkacy formulated against Kant, who, he maintained, by means of his a priorism doubled reality, whose essence is ontologically uniform. In this way, the author of "Ontohgia Ogólna" (General Ontology) achieved a certain levelling of reality, combining or even idenafying its consecutive and subjective strata , argues Rosiak, explaining to a certain extent the earlier cited observation made by Soin about the coexistence in the Witkacy system of an objective and subjective thesis. A t any rate, the "transparency" of the world, achieved in this fashion, was to render possible its valid cognition. More, Genera/ Ontology, the General Science about Existence, with whose name I intend tore place the term 'philosophy', applied in an unworthymanner , appears as empirical ontology, which begins with the facts themselves, and whose structure and range are limited only by the object of cognition. Witkacy defended this opinion fervently, accusing philosophy, including contemporary neopositivism and the Lvov-Warsaw school, of minimalistic inclinations. The vision of perfect philosophy was supplemented by a conviction about the necessity of coordinating the ascertainments of the particular sciences within its range, which, in consequence, was to lead to the emetgence of anultimate system of Absolute Truth. Both views, the one held by Malinowski and the one expounded by Witkacy, are thus "positive", since they presupposed the existence of an absolute truth which demands being discovered, 27 28 29 30 31 32 31 34 35 36 717 although in the case of the author of functionalism we may speak only about a certain section of that truth, the truth of anthropology. Apparently, the creator of General Ontology shared with Malinowski empiricism and nominalism, next to realism. In a polemic with Tadeusz Kotarbiński, he presented with disarming sincerity hopes associated with philosophy: I am concerned with a slight thing: the concurrence of description and reality. Evidence of attachment to empiria, the ability to notice the detail, but also the composite nature of things and the entire sensuality of examined reality is provided by the photogtaphic technique employed by both men. Fot Witkacy, it served the capturing of, at fitst glance, banal situations, objects, himself and his friends in a monadic Unity in Multiplicity , the tracking of the richness of their appearances and embodiments, one is tempted to say their function. Malinowski did not register situations banal in theit aesthetic primordiality - a seascape or the celebrations of a religious festival. It would appeal that in the case of the fitst authot the purpose of photogtaphy was "to make art", while a certain cognitive act - the ptesentation of the world and especially people, in their multi-figural and multi-functional natute - was set into motion as if only casually. The intention of the second authot was to "make science", to depict some sott of an indubitable truth, a faithful image; hete too, however, the photographer did not liberate himself from an aesthetic stand. It could be said that Malinowski's photographs let out the cat which he tried to conceal in the bag of his Diary . It is hete that we come across picturesque descriptions of Nature or the admiration of feminine beauty, which he could not allow himself to express in a scientific dissertation. It seems that despite anient attempts Malinowski was incapable of freeing himself from modernistic aestheticism, with which he became "imbued" earlier; in Witkacy' case, such a problem was non existent, since the very cultivation of art, conceived as Pure Form , led towards becoming familiar with the Mystery of Existence and thus the very essence of being, its necessary structural features. is 39 It seems worth drawing attention to the fact that in both instances the technique of photography as if automatically resulted in participating observation. Such a "participating" character of the process of photographing was stressed by Stefan Okolowicz: His photographs show some people who look as if hypnotised by him, who yield to the mood and the situation he has created, and who, when provoked, reveal perhaps their true self and let "their soul come out". A significant part was played by the inspiration provided by Witkacy's father, who became acquainted with the benefits of photographic technique, which, apart from capturing the registered object better than painting, made possible, in his opinion, various arrangements of mutual relations between objects. Having 40 41 42 404 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ wojnę o filozofię w dyskusji z Kotarbińskim czy Leszczyń­ skim). Wreszcie rozmaite przepoczwarzania się, włącznie z owymi wcieleniami-sobowtórami i minami, podejmowany­ mi na forum publicznym, nie w ukryciu, nie na kartach niedostępnego dla niepożądanego oka sztambucha, gdzie ukrywa się brak nadziei w możność pracy. Cała ta jawność, żywiołowość i nieprzewidywalność, inaczej niż samokontrola i skrytość Malinowskiego, już za życia autora Nienasycenia wzbudzała istotne trudności w dialogu z nim i rozumieniu jego myśli. Także i dziś uza­ sadniony jest sąd, że nie tylko Witkacych ciągle jest wielu, ale nie ma również zgody co do ilości i charakteru jego wcie­ leń. Pomijając poboczne nieco kwestie związane z przy­ pisywaniem Witkacemu różnych kwalifikacji w odniesie­ niu do poszczególnych działów uprawianej przez niego myśli - a to niedouczonego ontologa, prekursora egzystencjalizmu,' wizjonera historiozofa," wreszcie naszego własnego słowiańskiego Heideggera, wydaje się, że w najistotniejszym punkcie swej myśli był niezwykle bliski filozoficznym przesłankom funkcjonalizmu Malinowskie­ goByć może wskutek wpływu empiriokrytycyzmu, jakie­ mu obaj ulegli, łączy ich teoriopoznawczy i ontologiczny realizm, który w systemie Witkacego wydaje się ponadto wynikać z „reformy" monadologii Leibniza." Krytyk monadyzmu Witkacego Marek Rosiak twierdzi, że Witkacy odrzucił - wywodzące się przecież od Platona - rozróżnie­ nie na zjawiskowość i byt, które obecne jest i w ontologii Leibniza, w tym logicznie z nim związaną koncepcję har­ monii przedustawnej. Pośrednio takie domniemanie po­ twierdza na przykład zarzut, jaki Witkacy wysunął wobec Kanta, który swym aprioryzmem miał - według niego zdublować rzeczywistość, która jest wszak w istocie ontycznie jednolita. W ten sposób twórca Ontologii Ogólnej dokonał pewnego spłaszczenia rzeczywistości, łącząc czy na­ wet utożsamiając ze sobą jej warstwy obiektywną i subiekty wruj' - stwierdza Rosiak, co wyjaśnia zapewne w jakimś stopniu przytoczone wcześniej spostrzeżenie Soina 25 26 27 16 29 0 52 4 0 współistnieniu w systemie Witkacego teorii obiektywnej 1 teorii subiektywnej. W każdym razie uzyskana w ten spo­ sób „przejrzystość" świata umożliwić miała jego prawo­ mocne poznanie. Co więcej, Ogólna Ontologia, Ogólna Nauka o Istnieniu, którym to mianem chciałbym zastąpić zu­ żyty w sposób niegodny termin „filozofia"^ - jak się wyraża o swej nauce o bycie - jawi się jako ontologia empirycz­ na, która zaczyna od faktów samych, a jej struktura i za­ sięg ograniczone są tylko przez przedmiot poznania.' Witkacy żarliwie bronił tego poglądu oskarżając filozofię o minimalistyczne skłonności, nie wyłączając współcze­ snego mu neopozytywizmu i szkoły lwowsko-warszaw­ skiej. Wizję owej filozofii doskonałej dopełniało ponadto przeświadczenie o konieczności uzgodnienia ustaleń nauk szczegółowych w jej łonie, co miało w konsekwencji do­ prowadzić do powstania ostatecznego systemu Prawdy Absolutnej. Oba poglądy, i Malinowskiego, i Witkacego, są więc i w tym sensie „pozytywne", że zakładały istnienie owej prawdy absolutnej, która domaga się odkrycia, choć w przypadku twórcy funkcjonalizmu mówić można tylko o pewnym tej prawdy wycinku, prawdy antropologii. Jak widać więc, obok realizmu, łączy twórcę Ogólnej Ontologii z Malinowskim również empiryzm i nominalizm. Z rozbrajającą szczerością przedstawiał w polemice z Ta­ deuszem Kotarbińskim swoje w tym względzie nadzieje wiązane z filozofią: chodzi tylko o małą rzecz: o zgodność opisu z rzeczywistością. ' Dowodem przywiązania do empirii, z umiejętnością dostrzegania detalu, ale i złożoności rzeczy i całej zmysłowo poznawalnej rzeczywistości, niech będzie technika fotograficzna, która łączyła obu. Przy czym, o ile Witkacemu służyła ona do chwytania banal­ nych z pozoru sytuacji, przedmiotów, siebie samego i przy­ jaciół w owej monadycznej Jedności w Wielości, tropienia bogactwa ich wyglądów i wcieleń, chciałoby się wręcz po­ wiedzieć - f u n k c j i , Malinowski rejestrował sytuacje niebanalne w swej estetycznej pierwotności - czy to był morski krajobraz, czy obchody religijnego święta. Wyda­ wać by się mogło, że celem fotografii w przypadku pierw­ szego było „robienie sztuki", a mimochodem tylko nieja­ ko uruchamiał się także pewien akt poznawczy - ukaza­ nie świata, w tym zwłaszcza ludzi, w jego wielopostaciowości, w i e l o f u n k c y j n o ś c i . W przypadku drugiego celem było „robienie nauki", która miała ukazać jakąś niepowątpiewalną prawdę, wierny obraz, i tu - z kolei fotograf nie uwolnił się od postawy estetycznej. Można by powiedzieć, że w fotografii Malinowskiego wychodzi to „szydło", które usiłował skrzętnie ukryć w „worku" swego Dziennika. To tu przecież znajdujemy malownicze opisy przyrody czy zachwyty nad kobiecą urodą, na których przedstawienie nie mógł przecież żadną miarą pozwolić sobie w rozprawie naukowej. W istocie jest chyba jednak tak, że Malinowskiemu nie udało się, mimo usilnych sta­ rań, uwolnić od modernistycznego estetyzmu, którym „nasiąkł" wcześniej, w przypadku Witkacego zaś problem taki nie istniał, ponieważ samo uprawianie sztuki, w rozu­ mieniu Czystej Formy, wiodło wszak do poznania Tajemni­ cy Istnienia, a więc samej istoty bytu, jego koniecznych ry­ sów strukturalnych. 6 405 17 1 6 39 Warto zwrócić jeszcze uwagę na fakt, że w obu przy­ padkach technika fotograficzna pociągała niejako auto­ matycznie o b s e r w a c j ę u c z e s t n i c z ą c ą . Na ta­ ki „uczestniczący" charakter procesu fotografowania w przypadku Witkacego zwraca szczególną uwagą Stefan Okołowicz: Na jego fotografiach niektóre osoby wyglądają tak, jakby były przez niego zahipnotyzowane, uległe nastrojo­ wi i sytuacji, którą on wytworzył, a sprowokowane być może odsłaniają prawdziwe oblicze i pozwalają „wyjść duszy na ze­ wnątrz".'* Nie bez znaczenia jest tu inspiracja ze strony ojca, który zdążył był jeszcze poznać dobrodziejstwa tech­ niki fotograficzne], która, obok możliwości lepszego niż 40 1 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H seen the photographic experiments conducted by the son one could add the multi-functional nature of these objects. It is precisely in such multiplicity that one might gtasp the unity of Particular Existence and thus of particular individuals. the conceptions proposed by Malinowski. One of its prime features was the fact that it is precisely an integrated system which, together with the ascertainment of holism and contextualism, logically supplementing this trait, became a turning point in the anthropological theory of culture, a fact which inclined certain critics towards ascertaining the outright revolutionary meaning of Malinowski's work. It is difficult to resolve whether mutual inspirations occurred, although in this case there did take place an anti-positivistic view, opposing the conviction that every whole can be fragmented. Quite possibly, this is testified only by the fact that a certain "intellectual spirit" revealed itself in both cases, which, aftet all, grew and inspired themselves as regards various issues and, in the innermost tecesses of the spirit, competed. We may speak about participating observation not only in reference to Malinowski, the authot of this method of fieldwork, who formulated its principles explicitly, but also in reference to Witkacy, who, apart from the mentioned "photographic research project" pursued unique fieldwork studies, albeitnot there , as a cteator of functionalism, but here - in Cracow or Zakopane. Witkacy was known notonly for his active social life, but also for assorted "research undertakings", interviews or experiments carried out in its course, whose charactet certainly brings to mind some sort of sociological ot ethnological exploration. ' Did he learn this from Malinowski, and did his visionary approach perceive the usefulness of ethnographic qualitative studies in his own socio-cultural milieu? Quite possibly oneand the other. Only today, almost a hundred years after the declarations made by the father of functionalism, has research on contemporary culture, not only on its primeval counterpart, reached for these endeavouts. We could say, however, that Witkacy had alteady "practised" . 4 Theoretical reference to this multi-functionality, multiplicity of embodiments, etc. as well as Particular Existence comprises the course of Witkacy's ontology and, in particular, the above mentioned biological monadism. The very concept of Existence borrowed from the life outlook, and accepted by Witkacy as a point of departure for his ontology (the existence of something rather than of nothing), implies the conceit of a multiplicity of Particular Existence. The notion of Existence, however cannot be reduced to a collection of Particular Existences, while Existence as a whole is their infinite otganisation. In this fashion, despite the fact that each Particular Existence, conceived as if from the inside, exists for itself similarly to Leibniz's monads, viewed from the outside it appears to be solely a component of Existence as a whole. Furthermore, and conttary to the Leibniz system, in which the monad is window-less, Witkacy's monads affect each other In other words, this moment of his system marked the antinomy mentioned at the very outset, of whose existence he was aware and which he put down to the Mystery of Existence. 44 45 Without delving into deliberations and analyses of this concrete dilemma, tathet superfluous at this level of generality, it seems worth focusing attention on the fact that from the perspective of Entire Existence the world in Witkacy's ontology appears to be an integrated whole within the Transcendent Unity of Existence, whose characteristic feature is a union of Everything with Everything.* Let us recall the ontical status of culture in Just as important is the spirit of the epoch. After all, the previously mentioned Mach and Avenarius as well as, in the case of Malinowski - Wundt, and in the case of Witkacy - Cornelius, not to mention the fathers of first positivism exerted a considetable impact upon the shaping of that spirit. This was, after all, a programme of naturalism, nominalism and empiricism. Not by accident did Witkacy describe his monadism as biological. Social development - and society is composed of Particular Existences - is ruled by laws enrooted in biology and originating from elementary drives: hunger, fear and eroticism; they too give rise to primary metaphysical experience. Furthermore, not by chance did Malinowski perceive the function of culture primarily in the fulfilment of biological needs: metabolism, reproduction, safety and health. Theit positivistic inspirations are indicated by both men, even if these were their own "improved" versions. 47 48 There is, however, another component of the anthropology presented by the two authors which takes into consideration the existence of cultural determinism, alongside its biological counterpart. Malinowski indicated the derivative needs of man, stemming from his social character - production, codification of behaviour, the organisation of joint activity as well as integrative requirements due to the fact that man is outfitted with culture; here we find knowledge, religion, morality and art. Witkacy too believed that apart from its primary, collective and biological core, associated via evolution with the beginnings of social development, culture has a symbolic dimension linked with religion, art and philosophy. Cteative art in patticulat, whose crowning is Pure Form, leads, by means of metaphysical experience, towards contact with the Mystery of Existence, making it possible to understand the above mentioned dualism of Unity in Multiplicity (Multiplicity in Unity), the I and the not-I, and to overcome it. After all, this biological feature of Witkacy's ontology and social philosophy cannot be reduced to vulgar 6 406 �Janus? Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ w przypadku malarstwa uchwycenia rejestrowanego przedmiotu, umożliwiała - według niego - ujęcie mnóstwa kombinacji wzajemnego stosunku rzeczy* Znając późniejsze fotograficzne eksperymenty syna można by do­ powiedzieć, że tych rzeczy wielofunkcyjność. To w takiej wielości da się właśnie uchwycić jedność Istnień Poszcze­ gólnych, poszczególnych więc jednostek. A więc o obserwacji uczestniczącej można mówić nie tylko w odniesieniu do twórcy tej metody badań tereno­ wych, Malinowskiego, który zasady jej sformułował wszak explicite, ale także w odniesieniu do samego Witkacego, który, prócz wspomnianego „fotograficznego projektu ba­ dawczego", uprawiał również swoiste badania terenowe. Nie tam, jak twórca funkcjonalizmu, ale tutaj - w Krako­ wie czy Zakopanem. Nie tylko znany był bowiem z aktyw­ nego życia towarzyskiego, ale także z rozmaitych „przed­ sięwzięć badawczych", swoistych wywiadów czy ekspery­ mentów, podejmowanych w trakcie jego uprawiania, których charakter mógł z całą pewnością przywodzić na myśl jakąś socjologiczną czy etnologiczną eksplorację. ' Czy nauczył się tego od Malinowskiego, a - w swym wi­ zjonerstwie - dostrzegł przydatność etnograficznych ba­ dań jakościowych w jego własnym społeczno-kulturowym milieu! Możliwe, że i jedno, i drugie. To dopiero dziś, nie­ mal sto lat od wystąpienia ojca funkcjonalizmu, sięga się do nich właśnie w badaniach kultury współczesnej, a nie tylko tej pierwotnej. Można by stwierdzić, że Witkacy podejmował już pewne w tym względzie „wprawki". 1 4 Teoretycznym odniesieniem dla owej wielofunkcyjności, wielości wcieleń itd., także Istnień Poszczególnych, byl sam rdzeń ontologii Witkacego, w szczególności zaga­ dnienie wspomnianego biologicznego monadyzmu. Otóż, pojęcie Istnienia, wzięte z poglądu życiowego, przyjęte przez Witkacego jako punkt wyjścia jego ontologii (raczej istnieje coś niż nic), implikuje pojęcie wielości Istnień Po­ szczególnych. Pojęcia Istnienia nie da się jednak sprowadzić do zbiorowiska Istnień Poszczególnych, całość Istnienia jest natomiast nieskończoną ich organizacją. Tak więc, mi­ mo, że każde Istnienie Poszczególne, ujmowane niejako od wewnątrz, istnieje samo dla siebie, niczym owe monady Leibniza, oglądane z kolei od zewnątrz jawi się tylko jako element składowy całości Istnienia. Przy czym, inaczej niż to było w systemie Leibniza, w którym monada nie ma okien, u Witkacego przeciwnie - monady oddziałują na siebie nawzajem. Słowem, i w tym momencie jego syste­ mu zaznacza się owa wskazana na samym początku anty­ nomia, któtej istnienia miał zresztą świadomość, a którą kładł na karb Tajemnicy Istnienia. 44 45 Nie wdając się w zbędne na tym poziomie ogólności roztrząsania i rozbiory tego konkretnego dylematu, zwrócić warto natomiast uwagę na fakt, że z perspektywy Całości Istnienia świat w ontologii Witkacego przedstawia się jako właśnie z i n t e g r o w a n a c a ł o ś ć - w Trans­ cendentnej Jedności Istnienia, której cechą jest związek Wszystkiego ze Wszystkim,.* Przypomnijmy więc ontyczny status kultury w koncepcji Malinowskiego. Jedną z głów­ nych jej cech jest to, iż jest ona właśnie zintegrowanym systemem, co wraz ze stwierdzeniem - logicznie dopełnia­ jących tę cechę - holizmu i kontekstualizmu, stało się punktem zwrotnym w antropologicznej teorii kultury, co niektórych krytyków skłoniło przecież do skonstatowania zgoła rewolucyjnego znaczenia dzieła Malinowskiego. Czy miały tutaj miejsce wzajemne inspiracje - rzecz to trudna do rozstrzygnięcia, choć był to w tym ptzypadku pogląd antypozytywistyczny, sprzeciwiający się przekonaniu, że każda całość da się bez reszty rozłożyć na części. Być mo­ że świadczy to tylko o tym, że pewien „intelektualny duch" objawił się u obu, razem wszak wzrastających i i n ­ spirujących się w różnych zagadnieniach, w głębi duszy także ze sobą rywalizujących. Nie bez znaczenia jest tu wszakże i duch określonej epoki. W końcu przywoływani przez obu Mach i Avenarius, w przypadku Malinowskiego dodatkowo Wundt, a Witkacego - Cornelius, na ukształtowanie się tego du­ cha wpłynęli w znacznym zaktesie; nie wspominając już o ojcach pierwszego pozytywizmu. A był to przecież pro­ gram natutalizmu, nominalizmu, empiryzmu. Nie przy­ padkiem Witkacy o swym monadyzmie mawiał biologicz­ ny. To przecież rozwojem społecznym, a na społeczeństwo składają się wszak Istnienia Poszczególne, rządzą prawa za­ korzenione w biologii i wywodzące się z elementarnych popędów: głodu, strachu, erotyzmu; z nich też wyrasta pierwotne przeżycie metafizyczne. Nie przypadkiem również Malinowski funkcję kultury postrzegał przede wszystkim w zaspokajaniu potrzeb biologicznych: meta­ bolizmu, reprodukcji, bezpieczeństwa, zdrowia. Zresztą, na pozytywistyczne inspiracje wskazują w tym zakresie obaj, choćby były to ich własne, „ulepszone" wersje. 6 47 48 Jest wszakże i drugi człon antropologii obu twórców, uwzględniający istnienie także determinizmu kulturowe­ go, obok tego biologicznego. Malinowski wskazywał więc na istnienie potrzeb pochodnych człowieka, wynikają­ cych z jego społecznego charakteru - produkcji, kodyfika­ cji zachowań, organizacji wspólnego działania, oraz po­ trzeb integratywnych wynikających z tego, że jest on wy­ posażony w kulturę; tu mamy wiedzę, religię, moralność, sztukę. Podobnie Witkacy sądził, że kultura, prócz swego pierwotnego, zbiorowego, biologicznego jądra, wiązanego zresztą ewolucyjnie z początkami rozwoju społecznego, ma także swój wymiar symboliczny, związany z religią, sztuką, filozofią. W szczególności twótczy akt, którego zwieńczeniem jest Czysta Forma, wiedzie poprzez przeży­ cie metafizyczne do kontaktu z Tajemnicą Istnienia, co po­ zwala wówczas pojąć ów wspomniany dualizm Jedności w Wielości (Wielości w Jedności), j a i n i e-j a, oraz prze­ zwyciężyć go. 407 Ów biologiczny rys ontologii i filozofii społecznej Wit­ kacego nie da się przecież sprowadzić do wulgarnego ma- �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T OF LIFE A N D A B S O L U T E T R U T H materialism. It is merely a logical consequence of the comptehension of Particular Existence, an individual which at the very foundations of existential essence is defined by means of biologism, although he temains a dual, psychophysical being. In the system devised by Witkiewkz, wrote Jan Leszczyński, the whole diversity of the world of the self ultimately comes down to simple sensual elements described by him, rather unhappily, as qualities. They include predominantly colours, touches and sounds.* Let us add that these qualities are composed primarily of all inner feelings, and thus muscular, joint, etc., borderland feelings -associated with the sense of touch, and outer ones- representing the bodies of othet Partkular Existences as well as their varieties in the fotm of inanimate matter. In all these qualities the individual is autonomous, and it is here that there comes to the fore an essential diffetence between Witkacy's and Malinowski's anthropology. The first stressed the subjectivity of man, the primacy of the individual, and the other - man's embroilment in the socio-cultural context, the primacy of the group. Naturally, this difference was brimming with consequences for the understanding of att, which, in the first case, expressed the autonomous natute of the individual, and in the second instance - the means for the realisation of group needs. 9 50 This ontological biologism of the system devised by Witkacy rendered the anthropologies of both creators concurrent as if only half way. The author of Coral Gardens had no room for metaphyskal experiences , whose existence in the system conceived by Witkacy is linked not only with an extta-pragmatic comprehension of culture in the narrower sense of the term (religion, art, philosophy), but also with individual creativity or the development of the petsonality, making possible extrarational contact with the Mystery of Existences the attainment of the absolute - an encompassing of the infinity of being between the elementary particle of mattet and the universe. Hence the critique of Malinowski's conception of religion - probably the best recognised theme of their "dialogue". According to Malinowski, religion and all associated practices originated from a psychophysical need for satisfying unfulfilled expectations as regards the forces of nature or personality crises. Man refers to supernatural forces whenever possessed knowledge proves to be insufficient for the solution of a certain problem. Since such problems tend to create assorted classes, religious beliefs and practices become petrified within a permanent form, providing uniform descriptions of the wotld and procedures of solving difficulties by tesorting to magic ot religious rituals. Andtzej Paluch noted that: For Malinowski, religion stems from individual sources and can be understood only by an analysis of the "individual intellect". The acceptance of such a stand led Malinowski to 52 problems whkh he was not longer capable of resolving. True, theit solution would call for the acceptance of certain philosophical ptemises exceeding narrow empiricism and naturalism, and creating numerous problems with the retention of the entire uniform theory of culture. O n the othet hand, this was not a source of anxiety for Witkacy, for whom the dualism of biologism and metaphyskal emotions did not constitute a problem, in conttast to some of his commentators, such as the aforementioned Maciej Soin. We have the impression that to a certain degree Witkacy tackled Malinowski's dilemma and solved it. The assumption about the existence of such inspitation seems to be justified considering that in this particulat case there occurs a certain peculiat type of a polemic between the authot of hliemyte dusze and the professor from London. In a fragment of Metafizyka dwugłowego cielęcia (The Metaphysics of a Two-headed Calf) Witkacy declared, speaking as the chief of the Aparura clan: My friend is dying. Accept him, oh great golden frog Кара-Кара. The fact that we have been examined by Malinowski, that cursed, Anglicised and untamed dreamer, is meaningless. Totems are the truth regardless what scholars write about them? Already this brief fragment reveals two essential features calling for furthet interpretation. In the first place, we are astonished by the description of Malinowski as a dreamer, especially if we confront it with the commonly held image of the personalities of the two adversaries. It is Witkacy who is perceived as a dreamer and an eccentric. Malinowski was always seen as a personification of the predictability and methodicalness of a true scientist. We should not be led astray, however, by the external emploi of both men and the popular knowledge about their views. After all, we already realise that they both created a more or less cohesive system of knowledge: in one case, this was anthropological theory, and in the other - philosophy. Nonetheless, from the viewpoint of Witkacy, the striving of the authot of functionalism to create an all-embracing theory, especially the sort which in a programme-like manner rejects all explanations contradictory to naturalism, empiricism or pragmatism, is tantamount to dreaming. It follows from Witkacy's earlier mentioned ontological analytic that it is impossible to eject difficulties appearing in such an interpretation without referring to solutions that call for an outright different perspective, one in which the unity of the whole of Existence must be conciliated with the autonomy of Partkular Existence, a petspective in which individual experience makes it possible to overcome a feeling of strangeness, stemming from this aporia, and leads to experiencing the Mystery of Existence. This feat obviously remains beyond the grasp of the scholar. In this sense, totems are the truth .albeit a truth of a slightly different order than the one deduced 408 53 54 5 �J a n u s ; Barański' • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ terializmu. Jest on tylko logiczną konsekwencją pojmo­ wania Istnienia Poszczególnego, jednostki, która u samych podstaw swej bytowej istotności jest przez ów biologizm określona, choć jest przecież bytem dualnym, psychofi­ zycznym. W systemie Witkiewicza - napisał Jan Leszczyń­ ski - cala różnorodność świata jaźni sprowadza się ostatecz­ nie do prostych elementów zmysbwych, zwanych przez niego (trochę niefortunnie) - jakościami. Są to przede wszystkim barwy, dotyki, dźwięki.* Dodajmy więc, że na owe jakości składają się wszelkie czucia ustrojowe wewnętrzne, a więc mięśniowe, stawowe itd., graniczne - związane ze zmysłem dotyku, zewnętrzne - reprezentujące ciała innych Istnień Poszczególnych oraz ich drobnych odmian w postaci mate­ rii nieożywionej. W tym wszystkim jednostka jest wszakże autonomiczna i tutaj ujawnia się istotna różnica między antropologią Witkacego i Malinowskiego. Pierw­ szy podkreślał podmiotowość człowieka, prymat jednost­ ki, drugi - raczej uwikłanie go w społeczno-kulturowy kontekst, prymat zbiorowości. Miało to oczywiście rów­ nież brzemienne konsekwencje dla rozumienia sztuki, która w pierwszym przypadku byla wyrazem autonomiczności jednostki, w drugim zaś - środkiem realizacji zbio­ rowych potrzeb. 9 50 Ten ontologiczny biologizm sytemu Witkacego nieja­ ko tylko w połowie uczynił antropologie obu twórców zbieżnymi. Nie ma u autora Ogrodów koralowych miejsca na przeżycia metafizyczne, których istnienie w systemie Witkacego wiąże się nie tylko z pozapragmatycznym rozu­ mieniem kultury w węższym sensie (religia, sztuka, filozo­ fia), ale także z indywidualną twórczością czy rozwojem osobowości, co umożliwia pozaracjonalny kontakt z Taje­ mnicą Istnienia, osiągnięcie absolutu - ogarnięcie nie­ skończoności bytu rozciągniętego pomiędzy cząstkami elementarnymi materii a wszechświatem. Stąd też kryty­ ka koncepcji religii Malinowskiego - temat ich „dialogu" rozpoznany bodaj najlepiej. 51 Religia i wszystkie związane z nią praktyki wywodzą się - według Malinowskiego - z psychofizycznej potrzeby uczynienia zadość niezaspokojonym oczekiwaniom wobec sił natury czy kryzysów osobowości. Człowiek odwołuje się do nadprzyrodzonych mocy, gdy posiadana wiedza okazuje się niewystarczająca dla rozwiązania jakiegoś pro­ blemu. A ponieważ problemy te mają tendencję do two­ rzenia pewnych klas, stąd też wierzenia i praktyki religij­ ne krzepną w trwałej formie, dostarczając ujednoliconych opisów świata i procedur rozwiązywania takich trudności poprzez magię czy religijny rytuał. Wptawdzie Andrzej Paluch zauważa: Religia, według Malinowskiego, wyrasta Z indywidualnych źródeł i zrozumiała być może tylko przez analizę „indywidualnego umysłu". Przyjęcie takiego stanowi­ ska doprowadziło Malinowskiego do problemów, których nie potrafił już rozwiązać.^ Istotnie, dla ich rozwiązania nie­ zbędne byłoby przyjęcie pewnych przesłanek filozoficz­ nych, któte wykraczałyby poza wąski empiryzm i natura­ 52 lizm, co nastręczałoby zapewne problemów z utrzyma­ niem całej jego jednolitej teorii kultury. Nie bał się tego natomiast Witkacy, dla którego dualizm biologizmu i uczuć metafizycznych nie był problemem, choć stanowi pewien problem dla jego komentatorów, takich jak przytaczany wcześniej Maciej Soin. Odnosi się wręcz wrażenie, że w jakimś stopniu Witkacy podjął dylemat Malinowskiego i go rozwiązał. Przypuszczenie o istnieniu takiej inspiracji wydaje się 0 tyle uzasadnione, że w tym przypadku istnieje osobliwy rodzaj polemiki autora Niemytych dusz z londyńskim pro­ fesorem. We fragmencie Metafizyki dwugłowego cielęcia stwierdza on ustami naczelnika klanu Aparura: Mój przy­ jaciel umiera. Weź go na swoje łono wielka, złocista żabo Ка­ ра-Кара. To nic, że zbadał nas Malinowski, ten przeklęty, anglizowany, nieposkromiony marzyciel. Totemy są prawdą. Wszystko jedno, co piszą o nich uczeni. Już choćby w tym krótkim fragmencie ujawniają się dwa istotne rysy domagające się interpretacji. Po pierw­ sze, zrazu zaskakuje określenie Malinowskiego jako ma­ rzyciela, zwłaszcza gdy skonfrontujemy to z potocznym wyobrażeniem o osobowości obu adwersarzy. Wszak to Witkacy postrzegany jest jako taki marzyciel właśnie 1 odmieniec, Malinowski zaś był zawsze uosobieniem przewidywalności i metodyczności człowieka nauki. Nie powinno nas jednak zwieść zewnętrzne emploi obu mężów i popularna wiedza na temat ich poglądów. Wiemy już przecież, że obaj stworzyli bardziej lub mniej spójne syste­ my wiedzy: w jednym przypadku była to teoria antropolo­ giczna, w drugim - filozofia. Jednak z punktu widzenia Witkacego, właśnie marzycielstwem jest dążenie twórcy funkcjonalizmu do stworzenia wszystko wyjaśniającej te­ orii, zwłaszcza takiej, która programowo odrzuca wszelkie wyjaśnienia sprzeczne z naturalizmem, empiryzmem czy pragmatyzmem. Ze wspomnianej wcześniej ontologicznej analityki Witkacego wynika bowiem, że pojawiających się w takim ujęciu trudności nie sposób usunąć bez odwoła­ nia się do rozwiązań, które wymagają zgoła innej perspek­ tywy, tej, w której jedność całości Istnienia musi zostać pogodzona z autonomią Istnienia Poszczególnego, perspek­ tywy, w której dopiero indywidualne przeżycie pozwala na przezwyciężenie, wyłaniającego się z tej aporii, poczucia obcości i prowadzi do doświadczenia Tajemnicy Istnienia. To zaś w sposób oczywisty pozostaje nieuchwytne dla „szkiełka i oka" badacza. W tym sensie totemy są prawdą, ale prawdą innego nieco porządku niż ta wywodząca się z reguły wyłączonego środka, prawdą dostarczającą po­ czucia nieredukowalnego sensu świata.^ Ta z głębi antro­ pologiczna konstatacja to antycypacja poglądu wypowie­ dzianego kilka dziesiątków lat później przez innego antro­ pologa, przywoływanego już tu krytyka Malinowskiego Clifforda Geertza, który wskazał na konieczność uwzglę­ dnienia zupełnie innej perspektywy, jeśli chce się zrozu­ mieć i opisać fenomen religii. Należy ją mianowicie rozu- 409 я 55 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE AND A B S O L U T E T R U T H from the rule of the excluded centte, a ttuth which provides a feeling of their reducible meaning of the world. This profoundly anthropological ascertainment is an anticipation of the view expressed several decades later by another anthropologist, i . e. Clifford Geertz, the earlier cited critic of Malinowski, who indicated the necessity of taking into considetation an entirely different petspective if one wishes to understand and describe the phenomenon of teligion. Religion should be undetstood in the categories not of that which is sensually real and subjected to the survey of two-value logic, but of that which is strangely real ' or, still differently, which, according to certain representatives of the sociology of knowledge, is subjectively real and thus true, although in a sense different than the one proposed by Aristotelian or positivistic canons. 56 5 Witkacy did not hatbout any illusions as regards the sensibility of a naturalistic explanation of religion, but seemed to demonstrate a certain naivete in teference to the historical interpretation of the phenomena of religion and culture. He was convinced that metaphysical feelings were as if "natutally" expressed in the pre-critical, prephilosophical period in the history of culture. It was togethet with the birth of philosophy, and thus the dying off of the unity of faith and thought, the decline of religion, that the Mystery of Existence ceased being a "universally accessible good". It just so happened that his friend, an anthropologist, was dealing with such "mutual ancestors", as an evolutionist would put it, in whose case the model of the primeval recognition of metaphysical feelings was supposed to have been preserved. Did contacts with cultural strangeness assist Witkacy in understanding metaphysical difference and strangeness, so essential for his ontology, or was he sorry that he was not given an oppottunity to experience them due to his resignation from continuing the expedition with Malinowski - these questions will probably remained unanswered. 58 A t any rate, the earlier indicated striving of both men towards their personal fulfilment and harmony was, in this case, expressed by means of a projection into the supposed lost state of man's original harmony as a species. We remember that Witkacy too aimed at discovering such harmony in his philosophical system. It became obvious, howevet, that it is not so easy to reconstruct this supposed pre-discoursive harmony within a philosophical discourse. This is not to say that Malinowski was capable of attaining such harmony, whose projection would have been the tational reality of need and function. In this light, there becomes distinct yet anothet difference in relation to the pursuit of science: eithet detailed science such an anthropology (Malinowski) or philosophy (Witkacy). Witkiewicz believed, wrote Bohdan Michalski, that cognitive honesty requires constitutive contradictions of being, from which he himself, unfortunately, was not free, to be always interpreted as a problem. In the opinion of Witkiewkz, the sole honest method of the philosopher was first to tum all contradictions of being into problems, and then to become aware of their eventual unresolvability and to express this convktion, without concealing the antinomy of being or eliminating it by means of an act of purely verbal negation, as in heretofore philosophy. If Michalski's interpretation is apt, then describing Witkacy as the fitst Polish modernist would be concurrent with the consecutive labels customarily given to him. In reference to exceptional intellects, such labels, howevet, grow worn and impose anothet perception. It remains indubitable that Malinowski ejected the autonomous nature of the "anthropological being", and outright "ousted" it, for example, in his Dairy , while Witkacy demonstrated it " i n bright daylight". 59 When Małgorzata Szpakowska expressed het surprise, asking how it was possible fot Witkacy-the writer to have been an existentialist while Witkacy-the philosopher was already a positivist , then, omitting the actual adequacy of these labels, they could be ascribed also to Malinowski, who in his Diary let loose his existential temperament. We remember how Geertz stressed the co-existence in Malinowski's thought of both High Romance and High Science. Let us go even further. When Krzysztof Pomian wrote that who knows whether he [Witkacy] was not the only philosopher of our times to have experienced the contradiction of the two tendencies (existentialism and positivism - J. B.) of twentkth-century thought as a personal tragedy, he is echoed by Clifford Geertz who argued: "To place the reach of your sensibility - rather than, say, that of your analytical powers of your social code - at the centet of yout ethnogtaphy, is to pose for yourself a distinctive sort of text - building problem: rendering your account credible through tendering your person so." ' 60 61 61 6 This spiritual and intellectual rent could be to a certain extent blamed on the intellectual atmosphere in which both men lived and, in particular grew up. Jan Jerschina claims that at the beginning of the century, during Malinowski's, and this means also Witkacy's formative years, the ethos of the Polish intelligentsia was an amalgamate of positivistk and modernistk thought. * There is no exaggeration, therefore, in the declaration that the modernistic ideas of cultutal plutalism and relativism made it possible to overcome the evolutionistic conception of the development of culture, including European culture, which crowned this process. This was, aftet all, one of the milestones of both Malinowski's conceptions and the whole of subsequent anthropology. Similat postulates, albeit referring only to the individual, influenced the formulation of the individual outer world dichotomy, crucial for Witkacy, with all of its consequences for his philosophy, including 6 65 410 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ mieć w kategoriach nie tego, co zmysłowo rzeczywiste i poddające się oglądowi dwuwartościowej logiki, ale te­ go, co osobliwie rzeczywiste, lub inaczej jeszcze, co - jak ujęli to niektórzy przedstawiciele socjologii wiedzy - su­ biektywnie rzeczywiste, a więc prawdziwe, tyle że w i n ­ nym sensie, niż podpowiadają to arystotelesowskie czy pozytywistyczne kanony. Witkacy wprawdzie nie mial złudzeń, jeśli chodzi o sensowność naturalistycznego wyjaśnienia religii, zda­ wał się jednak wykazywać pewną naiwność w odniesieniu do fenomenu religii i kultury w ujęciu historycznym. Oto przeświadczony był o tym, że uczucia metafizyczne znaj­ dowały niejako „naturalny" wyraz w przedkrytycznym okresie historii kultury, okresie przedfilozoficznym. To wraz z narodzinami filozofii, a więc wraz z obumarciem jedności wiary i myślenia, wraz z upadkiem religii, Taje­ mnica Istnienia przestała być „ogólnie dostępnym do­ brem". Tak się składało, że jego przyjaciel antropolog zajmował się takimi — jak by to ujął ewolucjonista -„na­ szymi współczesnymi przodkami", gdzie ów wzorzec pier­ wotnego poznawania uczuć metafizycznych miał się za­ chować. Czy obcowanie z kulturową innością pomogłoby Witkacemu w zrozumieniu metafizycznej inności i obco­ ści, tak istotnych dla jego ontologii, czy żałował, że nie dane mu było tego doznać wskutek zaniechania kontynu­ acji wyprawy z Malinowskim - to pytania, na które nie ma zapewne odpowiedzi. W każdym razie, wskazane wcześniej dążenie obu do ich osobistego spełnienia i harmonii wyraziło się w tym ptzypadku projekcją w domniemany utracony stan pier­ wotnej harmonii człowieka jako gatunku. Jak wiemy, do wykrycia takiej harmonii dążył także Witkacy w swym sy­ stemie filozoficznym. Okazało się jednak, że ową domnie­ maną przeddyskursywną harmonię nie tak łatwo zrekonsttuować w ramach filozoficznego dyskursu. Nie znaczy to przecież, że taką harmonię, której projekcją byłaby racjo­ nalna rzeczywistość potrzeby i funkcji, udało się osiągnąć Malinowskiemu. W tym świetle ujawnia się jeszcze jedna różnica w sto­ sunku do uprawiania nauki: czy to będzie dyscyplina szczegółowa, antropologia, jak w przypadku Malinowskie­ go, czy filozofia - u Witkacego. Witkiewicz uważał - napi­ sał Bohdan Michalski, iż uczciwość poznawcza wymaga te­ go, aby konstytutywne sprzeczności bytu, od których nie jest on, niestety, wolny, ujmować zawsze jako problem. Oto zdaniem Witkiewicza —jedyna uczciwa metoda postępowania filozofa - najpierw wszelkie sprzeczności bytu sproblematyzować, następnie przekonać się ewentualnie o ich nierozwiązalności, obowiązkowo dać temu wyraz, a nie, jak to miało miej­ sce w fiłozofii, ukryć antynomiczność bytu czy też usunąć ją aktem czysto werbalnej negacji. Jeśli interpretacja M i ­ chalskiego jest trafna, nazwanie Witkacego pierwszym polskim postmodernistą byłoby w zgodzie ze zwyczajem przypinania mu kolejnych etykietek. Te jednak w odnie­ 51 58 59 sieniu do umysłów wyjątkowych, wycierają się z czasem i zmuszają do innego spojrzenia. Niewątpliwe jest wszak­ że to, że Malinowski ową antynomiczność „bytu antropo­ logicznego" usuwał, można by powiedzieć „wypierał" - na przykład w Dzienniku, Witkacy obnosił się ze swoją „w blasku dnia". Kiedy Małgorzata Szpakowska wyraża zdziwienie: jak to możliwe, że Witkacy-pisarz to egzystencjalista, zaś Witkacy-filozof jest już pozytywistą, to, pomijając - jak się rzekło - rzeczywistą adekwatność takich etykietek, moż­ na by przypisać je także i Malinowskiemu, który w Dzien­ niku puszczał wodze egzystencjalnego temperamentu. Przypomnijmy, że Geertz podkreślał współistnienie w my­ śli Malinowskiego zarazem - jak to określił - Wysokiej Próby Romantyzmu, jak i Wysokiej Próby Nauki. Pójdźmy dalej. Gdy Krzysztof Pomian pisze o Witkacym, że kto wie, czy nie jako jedyny filozof naszego czasu przeżył on sprzecz­ ność dwóch tendencji (egzystencjalizmu i pozytywizmu przyp. JB) dwudziestowiecznego myślenia jako dramat osobi­ sty, to wtóruje mu Clifford Geertz, piszący o Malinow­ skim: Umieścić w centrum etnografii raczej bogactwo własnej wrażliwości - a nie, powiedzmy, moc analizy czy kod społecz­ ny - to postawić przed sobą szczegółny rodzaj problemu zwią­ zanego z budową tekstu: uwiarygodnić własną opowieść po­ przez uczynienie wiarygodnym samego siebie. 60 61 62 63 To duchowe i intelektualne rozdarcie da się zapewne w znacznym stopniu położyć na karb intelektualnej atmo­ sfery, w której przyszło obu żyć, a w szczególności wzra­ stać. Jan Jerschina utrzymuje, że dla okresu formowania się Malinowskiego, co oznacza - także dla Witkacego, etos inteligencji polskiej początku wieku był amalgamatem idei pozytywistycznych i modernistycznych. Nie ma więc przesady w stwierdzeniu, że modernistyczne idee plurali­ zmu i relatywizmu kulturowego umożliwiły przezwycięże­ nie ewolucjonistycznej koncepcji rozwoju kultur, z kultu­ rą europejską ten proces zwieńczającą. To przecież jeden ze slupów milowych koncepcji Malinowskiego i całej późniejszej antropologii. Podobne postulaty, tylko od­ niesione do jednostki, wpłynęły na sformułowanie klu­ czowej dla Witkacego dychotomii jednostka-świat ze­ wnętrzny, z wszystkimi tego skutkami dla jego filozofii, w tym estetyki. Z drugiej strony, pozytywistyczne idee, w takim stopniu, w jakim je podjęli, wykorzystali w spo­ sób, który mógłby być zgoła postrzegany jako tych idei wzbogacenie; być może za sprawą „modernistycznego du­ cha" właśnie. Pierwszy stworzył jednolitą, choć nie sztyw­ ną teorię dyscypliny szczegółowej, drugi - system filozo­ ficzny, który te idee dowartościował humanistyczną per­ spektywą. Obaj w jakimś sensie byli pozytywistami „z lite­ ry", „z ducha" zaś - modernistami czy może lepiej - neoromantykami, choć trzeba przyznać, że tej „litery" więcej było u Malinowskiego, „ducha" zaś u Witkacego. To jeśli chodzi o stworzone przez nich systemy wiedzy. 411 64 65 W odniesieniu natomiast do ich światopoglądów, ro- �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE AND A B S O L U T E T R U T H aesthetics. O n the other hand, positivistic ideas, to the extent that they were undertaken, were utilised in a manner which could be perceived as their outright enhancement, possibly due to the "modernistic spirit". The first created a uniform although by no means a rigid theory of detailed discipline, and the other a philosophical system which added value to these ideas by means of a humanistic perspective. Both, in a certain sense, were positivists ex definitione while remaining modernists or, better, neo-Romanticists exspirito, although it must be admitted that there was more of the "letter" in the case of Malinowski and more of the "spirit" in Witkacy. So much for the systems of knowledge created by both men. As regards their world outlooks, comprehended in a narrower sense, one might hazard the view that the two men remained positivists. We are inclined towards such a conclusion by their opinions concerning the future of the world and mankind. In Niemyte dusze Witkacy ultimately expressed hope for an end to the social torments of man, and in Freedom and Civilisation ' Malinowski drew an image of a future international order. Such a feat could not be achieved, however, without the realisation of some form of social or cultural elitism, which appears to be a positivistic conceit. In the perspective of the social philosophy of the first of the two thinkers, this pertains to the relation between outstanding individuals and the rest of society, and in the perspective of the anthropology of the second thinker to the relation between enlightened European culture and the societies outside it. Quite possibly, the connection between Witkacy's ttagic death and his pessimistic historiosophy should be regarded as a stereotype stemming from the etiquette of a "catastrophist", which, to some degree, was adequate for his earlier works. Just as likely, he was simply less fortunate, having found himself within the direct tange of the steamroller of history, and wished to avoid a fate which he already feared when asking Bronio for potassium cyanide in case he were to be roasted alive by the savages. This "solution", taken into consideration prior to leaving for a joint expedition, was applied a quarter of a century later, in the face of other "savages" encroaching from the east, not quite so distant as the Trobriands. 66 6 from the last years of their lives, and thus from a period of intellectual maturity, show that an exchange of their works was somewhat of an act of courtesy, if not the expression of constant rivalry - intentionally oriented information about their own accomplishments. What else do the wotds of one of the last letters by Malinowski express if not sarcasm and irony: Although now my attention has abandoned the lofty problems of philosophy, I have read your dissertation and from that moment on I have shrunk to the size of a monad. In other words, I have accepted your system of cosmic monadology We already had an opportunity to detect similar causticity in reference to the Anglicised, untamed dreamer . It is quite likely that this mutual sarcasm was, to a certain degree, the outcome of an awareness of an "intellectual heresy" which, secretly, they noticed in each other. Quite possibly, the two men perceived each other as dissenters from some sort of a primeval faith in which they both grew up. To the very end, they probably remained aware of the nature of this faith; hence the antinomous nature of their thoughts. Apparently, the intellect was overcome by ever-present youthful emotion, which itself usually remains ambivalent, and whose consequence made balanced discussion impossible. It is just as difficult to conduct a discussion about both thinkers unless one resigns from the stereotypes of the eccentric artist and the stolid scholar. This appears to be the perspective indicated by an analysis of the "creed" observed both by Malinowski and Witkacy. 6 9 Translated by Aleksandra Notes 1 412 В. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term , New York 1967 See, e. g. C . Geertz, "I-Witnessing. Malinowski's Children", in Works and Lives. The Anthropologist as an Author, Stanford Univ. Press; J. Clifford, " O n Ethnographical Self-Fashioning: C o n r a d and Malinowski", in: The Predicament of Culture, Harvard University Press 1988; in particular references to 66 Do the above remarks introduce something new to out knowledge about the two creative personalities? Perhaps they do nothing of the sott as regards each of the two men separately, although they could contribute something to the courses of their thoughts, especially at common meeting points. This task is rendered additionally difficult by the fact that although both conducted discussions with contemporary representatives of fields of interest to them, they never engaged in such an exchange of opinions with each other. Scarce letters Rodzińska-Chojnowska works by the author of functionalism contained in statements found in: Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography , ed. London ' by James Clifford and George Marcuse, 1986 J. A . Majcherek, Hisumozofia S. I. Witkiewicza na tle "nędzy historycyzmu" (The historiosophy of S. I . Witkiewicz against the backdrop of "the misery of historicism"), in: W. Maciąg (ed.), Beznadziejność i nadzieja. W kręgu myśli Stanisława Ignacego Witkiewicza (Hopelessness and Hope. Within the Range of the Thought of Stanisław Ignacy Witkiewicz), 4 Kraków 1988 M . Soin, Fibzofia Stanisława Ignacego Witkiewicza Philosophy of Stanisław Ignacy Witkiewicz), Wroclaw 5 Geertz, op. cit., p. 79 6 Clifford, op.cit., p. 97 7 Ibid., p. 104 (The 1995 �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ zumianych w sensie węższym, można by wręcz zaryzyko­ wać stwierdzenie, że obaj pozostali pozytywistami. Do ta­ kiego wniosku skłaniają ich poglądy na temat przyszłości świata i człowieka. I Witkacy w Niemytych duszach wy­ raża w końcu nadzieję na koniec społecznych udręk czło­ wieka, Malinowski zaś w Freedom and Civilisation rozta­ cza obraz przyszłego międzynarodowego ładu. Nie może się to wszak stać bez realizacji jakiejś formy społecznego czy kulturowego elitaryzmu, co także jest pozytywistycz­ nym pomysłem. W perspektywie filozofii społecznej pierwszego dotyczy to relacji wybitne jednostki-teszta społeczeństwa, w perspektywie antropologii drugiego relacji oświecona kultura europejska-społeczeństwa spo­ za niej. Być może więc i wiązanie tragicznej śmierci Wit­ kacego z jego pesymistyczną historiozofią należy uznać za stereotyp, wyrosły z etykietki „katastrofisty", która była w jakimś stopniu adekwatna w odniesieniu do jego wcze­ śniejszych dzieł. Być może miał on jednak po prostu mniej szczęścia: znalazł się w bezpośrednim zasięgu walca histo­ rii i chciał uniknąć losu, którego obawiał się niegdyś, pro­ sząc Bronia o cyjanek potasu na wypadek pieczenia żyw­ cem przez dzikich. * „Rozwiązanie" brane pod uwagę przed wyjazdem na wspólną wyprawę zostało zastosowane ćwietć wieku później w obliczu innych „dzikich", tych, którzy - nie czekając - sami nadciągali ze wschodu, nie tak odległego wprawdzie jak Trobriandy. 66 67 wzrastali. Jakiej - tego bodaj sami do końca nie byli świa­ domi, stąd też i owa wskazywana antynomiczność ich my­ śli. Wydaje się, że intelekt przemogło tu obecne do końca młodzieńcze uczucie, które samo w sobie jest zwykle am­ biwalentne, stąd też i niemożność wyważonej dyskusji. Równie trudno o taką dyskusję o nich samych, jeśli nie odsłoni się stereotypów krążących wokół obrazu artysty ekscentryka z jednej strony, z drugiej zaś - statecznego naukowca. W każdym razie taką perspektywę zdaje się su­ gerować analiza owej „wiary" Malinowskiego i Witkace­ goPrzypisy ' B. Malinowski, A Diary in New Zob. пр. C . Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego, Dzieło i życie. Antropolog jako au­ tor, Warszawa 2000; J. Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, przeł. Maciej Krupa, „Konteksty" 3-4: 2 przel. Sławomir Sikora, w: 1992, s. 10-18; w szczególności odniesienia do dzieła twórcy funkcjonalizmu w wypowiedziach zamieszczonych w pracy pod redakcją Jamesa Clifforda i George'a Marcusa, Writing 6 Czy powyższe uwagi wnoszą coś nowego do wiedzy o tych dwóch osobowościach twórczych? Być może nic, jeśli chodzi o każdego z osobna, być może jednak co nie­ co, jeśli chodzi o koleje ich myśli, przynajmniej w miej­ scach, w których się spotykali. Rzecz jest o tyle uttudniona, że o ile obaj wiedli merytoryczne dyskusje ze współ­ czesnymi sobie przedstawicielami intetesujących ich dzie­ dzin, między sobą takiej wymiany poglądów nie prowadzi­ li. Z lektury nielicznych listów z ostatnich lat ich życia, a więc z okresu pełnej intelektualnej dojrzałości, wynika, że przekazywanie sobie nawzajem własnych prac miało charakter cokolwiek kurtuazyjny, o ile nie było wręcz wy­ razem ciągłej między nimi rywalizacji - intencjonalnie zo­ rientowanym informowaniem o własnych dokonaniach. Co innego bowiem przebija, by sięgnąć do pierwszego z brzegu przykładu, ze słów jednego z ostatnich listów Malinowskiego, jak nie sarkazm i ironia: Chociaż teraz moja uwaga odbkgla od wzniosłych problemów filozofii, prze­ czytałem Twoją rozprawkę i od tej chwili skurczyłem się do rozmiarów monady. Innymi słowy, przyjąłem Twój system monadologii kosmkznej. Przykład podobnej uszczypliwo­ ści - z kolei - wobec owego anglizowanego, nkposkromionego marzyckła mieliśmy już okazję poznać wcześniej. I to mniej więcej tyle, tylko tyle. Być może ten wzajemny sar­ kazm w jakimś stopniu wziął się z poczucia swoistej „inte­ lektualnej hetezji", której - w skrytości - dopatrywali się u siebie nawzajem. Być może patrzyli na siebie trochę jak na odszczepieńców jakiejś pierwotnej wiary, z którą razem the Strict Sense of the Term, York 1967 Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, L o n d o n 1986 J . A . Majcherek, Historiozofią S.I. Witkiewicza na tle „nędzy historycyzmu", w: W. Maciąg (red.), Beznadziejność i nadzieja. W kręgu myśli Stanisława Ignacego Witkiewicza, Kraków 1988 M . Soin, Filozofia Stanisława łgitacego Witkiewicza, Wrocław 5 4 1995 Geertz, op. cit., s. 112-113 I Clifford, op. cit., s. 11 6 Tamże, s. 13 M . Soin, 8 Filozofia Stanisława Ignacego Witkiewicza, Wrocław 1995, s. 176-77 D . Gerould, Podróż 9 69 413 skie, 1 0 Witkacego do tropików: itinerarium cejloń­ „Konteksty" 3-4: 1998, s. 190 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, „Konteksty" 1-2: 1999, s. 206; te i inne fragmenty Dziennika w opracowaniu Graży­ ny Kubicy-Heller. I I Zob. np. Dziennik 1914, „Konteksty" 3-4: 1998, s. 202 i ns. 12 Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu, „Konteksty" 3: 1999, s. 104 1 Wpływ kobiet na życie i dzieło Broni­ sława Malinowskiego, „Konteksty" 1-2: 1997, s. 156 R. Ingarden, Wspomnienie o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu, w: Stanisław Ignacy Witkiewicz. Człowiek i twórca, księga pa­ ' H . Wayne (Malinowska), 1 4 miątkowa pod red. T. Kotarbińskiego i J . E . Płomieńskiego, Warszawa 1957, s. 169 15 Tak oto pisano o wykładzie Witkacego n a zjeździe Towarzy­ stwa Filozoficznego w Krakowie w 1936 roku: Jego odczyt o krzyczącym tytule „O ontologicznej beznadziejności hgiki pseu­ donaukowego monizmu" /przytaczam tu skrót tytułu zajmujące­ go trzy wiersze/ zebrał najpoważniejszych profesorów uniwersy­ teckich żadnych emocji niezwykbści. Mieli tego pod dostatkiem. P. Witkiewicz ukazał się oczom publiczności w jasnopiaskowym garniturze, żółtozielonej koszuli i czerwonym krawacie, z ogrom­ nymi czarnymi okularami w rogowej oprawie. Mówił o „odprobkmieniu świata" przez barwną logikę matematyczne- O „odtajemniczeniu przyrody" przez pozytywistów, o „systemach bezpl- �Janusz Barański M . Soin, 8 • T H E MYSTERY OF MAN: BETWEEN A R T OF LIFE AND A B S O L U T E T R U T H Filozofia Stanisława lgnacegoWitkiewicza, symbolism; or whether it naturally lapsed out of the op. cit., pp. anteroom. If none of these events, or shall we rather call 176-77 9 1 0 D.Gerould, "Witkacy's Journey to the Tropics and Itinerary them hypotheses, holds good or took place, could you be so in Ceylon", see this volume. good as to bring it in a brown paper parcel or by some other B.Malinowski, Diary in the Strict Sense of the Term, 11 See, e. g. "Dziennik 1914" concealed mode of ttansport to London and advise me in trans. N . Guterman, Stanford University Press, Stanford 1967, a post card where I could reclaim it? I am very sorry that my p. 41. (Diary 1914), Konteksty 3-4: absentmindedness, which is a characteristic of high 1998, 202 sqq I couldn't keep my paws off the girls in A Diary of..., p. 132 intelligence, has exposed you to all the inconvenience H.Wayne (Malinowska), "Bronisław Malinowski: T h e "I am going to the School of Economics to give a lecture Influence O f Various Women O n His Life A n d Works (The and unless my memory is as bad and my intelligence as good impact of women on the life and works of Bronisław as yours, I will leave your hat with the porter at the School Malinowski)", Journal of the Anthropological Society of Oxford, of Economics, telling him to give it to you on demand", ibid., p. 12 " vol.15, no.3 1 4 incidental to the event"; ibid., p. 36-37; Russell teplied: p. 37 (1984) R. Ingarden, "Wspomnienie o Stanisławie Ignacym 17 Malinowskiego" (Modernism and the personality of Witkiewiczu" ( A reminiscence about Stanisław Ignacy Stanisław IgnacyWitkiewicz- Człowiek i twórca, księga pamiątkowa pod red. T. Kotarbińskiego i J. E. 15 Jerschina, "Modernizm a osobowość Bronisława Witkiewicz), in: Bronisław Malinowski), in: G . Kubica, J. M u c h a (ed.), Płomieńskiego (Stanisław Ignacy Witkiewicz. M a n Author, a Commemorative Book edited by T Kotarbiński Miedzy dwoma światami. Bronisław Malinowski.Materiały Z międzynarodowej sesji naukowej upamiętniającej stulecie urodzin Bronisława Malinowskiego (Between Two Worlds and J. E . Płomieński), Warszawa 1957, Bronisław Malinowski. Material from an International p. and 169 Here is a description of Witkacy's lecture given in 1936 - Scientific Conference Commemorating the Hundredth at Birthday of Bronisław Malinowski), Kraków 1985, a convention held by the Philosophical Society in Cracow: p. 158 His paper, glaringly entitled "On the ontological hopelessness of See, e. g. Generally a need for "la vita nuova". Resolution = to enter a regime leading there. Main emphasis on inner work: the logic of pseudo-scientific monism" (it is only a shortened Control over associations (inner purity). Philosophical serenity version of the title which fills three lines!), gathered the most and calmness. Ruthlessness (...) being liked and making an outstanding university professors who craved for the emotion of extraordinariness. They got their fill of it. M r Witkiewicz showed impression (...) Morning: 2 hours of studying 3 hours of gymnastics, etc.,etc., Dzienniki 1908-1913 (Diaryl980-1913), himself to the public wearing a sandy-coloured suit, a yellow"Konteksty" 1: 1998, p. 99 green shin, a red tie and huge black hom-rimmed glasses. He spoke about "deproblemizing the world" by colourful It is a different matter whether and to what degree mathematical logic, about "demysterizing nature" by positivists, Malinowski was inspired by Nietzsche and his relativistic about "sexless systems" construed by logicians and rationalists. conception of culture. And when the listeners were already dazed by the speaker's floridM . Szpakowska, Światopogląd Stanisława Ignacego Witkiewicza style and by his incredibly colourful appearance he, in the middle (The World Outlook of Stanisław Ignacy Witkiewicz), of some ornate phrase, to increase effect, produced a brightly red Wrocław 1976, p. 153 handkerchief, and in the solemn silence of the attentive and full Geertz, op.cit., p. 89 audience - blew his nose. It goes without saying that after this B. Malinowski, Magie, Science and Religion, New York 1955, lecture the speaker became the hero of the day and the darling of p. 237. the congress. 1 noticed that on the next day - as he obviously ' Cf. e. g. the opinion exptessed by Andrzej Flis, "Filozofia resented commonness - this eminent man of letters appeared in krakowska początku X X wieku i kształtowanie sie poglądów a cream-coloured shirt and a green tie, and thus saved his honour naukowych Malinowskiego" (Cracow philosophy at the beginning of the twentieth century and the formation of the of the unique artist and philosopher, N . Lubnicki, Fdozofowie 1 8 19 2 0 2 1 22 2 jeszcze nie znaleźli syntezy (The philosopher shave still not scientific views of Malinowski), in: G . Kubica, J. Mucha, (ed.), Między discovered synthesis), "Głos Poranny", Lódz, 4 October 1936; cited after: S. Okołowicz, Przeciw nicości (Against 2 4 nothingness), in: E . Franczak, S. Okołowicz, Przeciw nicości. (Letters to Bronisław Malinowski) , introduction by Edward Fotografie Stanisława Ignacego Witkiewicza C . Martinek, Warszawa 1981 (Against Nothingness. Photographs by Stanisław Ignacy Witkiewicz), Kraków 1986, 2 5 Witkacy's "social stagings" was outright innocent. A . Kuper, Anthropołogists and Anthropobgy. The British Schooi 1922-72, Penguin Books, New York 1973, p. 23; Kuper quoted by the way a lettet by Malinowski addressed to Bertrand Russell, concerning a misplaced hat: " O n the occasion of my visit to your school I left my only ptesentable brown hat in your anteroom. I wonder whether since then it has had the privilege of enclosing the only brains in England Okołowicz, op. cit., which I ungrudgingly regard as better than mine; or whether it has been utilized in some of the juvenile experimentations 26 in physics, technology, dramatic art, or prehistoric 2 414 T h e art of photography especially favoured this type of selfexpressive experiments: The presence of a camera at excursions or parties stimulated funny scenes at suitable moments, with the use of casual props, such as a bunch of hemp to put on as a moustache, a shin pulled over one's head to affect a ghost, a stone, spectacles, a walking-stick etc. We know some titles of the scenes enacted by Witkacy, such as: Professor Pulverston, The best smile of Lord Fitzpurat the yacht-race at Southampton, Uncle from California, Tovarisch Peresmerdlov looking at the execution of mensheviks, or The great impersonator of the Great Moghul, Stanley Ignatio Witkacy, in a scene: Trial of botchers , S. pp. 29-30; let us settle for a report from a "philosophical spectacle", which in comparison with 16 dwoma światami.... Bronisława Malinowskiego See S. I. Witkiewicz, Listy do ' p.33 Dzienniki 1914-1918 ."Konteksty" 1-2: 1999, p. 205 T h e independence and even cynicism of Bronio in contrast �Janusz Barański • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A P R A W D Ą ABSOLUTNĄ ciourych" konstruowanych przez logików i racjonalistów. A gdy go, w: G . Kubica, J. M u c h a , (red.), Między dwoma światami... słuchacze byli już dostatecznie odurzeni barwnym stylem i bajecz­Zob. S.I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, nie kolorowym wyglądem prelegenta, ten dla dopingowania efek­ wstępem opatrzył Edward C . Martinek, Warszawa 1981 tu wyjął w środku jakiegoś kwiecistego zdania jaskrawoognistą W szczególności sztuka fotograficzna sprzyjała, jak to po­ chustkę i w uroczystej ciszy pobożnie zasłuchanego, wypełnione­ wszechnie wiadomo, tego rodzaju autoekspresyjnym ekspery­ go po brzegi audytorium - wytarł sobie nos. Zbyteczne chyba do­ mentom: Obecność aparatu na wycieczkach czy spotkaniach to­ dawać, że po tym odczycie prelegent stał się bohaterem dnia i be- warzyskich prowokowała do stwarzania w odpowiednich mo­ niaminkiem zjazdu. Zdążyłem zauważyć, że następnego dnia mentach zabawnych scen, a wystarczały do tego przypadkowe re­ nie chcąc widocznie stać się codziennością, nawet w tej niezwy­ kwizyty: konopne pakuły, żeby przyprawić kilku osobom wąsy, kłej formie - znakomity ten literat przyszedł w kremowej koszuli naciągnięta koszula na głowę, aby udawać ducha, kamień, oku­ Z zielonym krawatem, ratując w ten sposób honor niepowtarzal­ lary, laska itp. Znane są niektóre tytuły inscenizowanych przez nego artysty i filozofa; N . Łubnicki, Filozofowie jeszcze nie zna­ Witkacego scen: Profesor Pulverston, Najlepszy uśmiech Lorda leźli syntezy, „Głos Poranny", Łódź, 4 X 1936; cyt. za: S. O k o ­ Fitzpur na regatach w Southampton, Wujcio z Kalifornii, Towałowicz, Przeciw nicości, w: E . Franczak, S. Okołowicz, Przeciw riszcz Pieriesmierdlow patrzący na egzekucję mienszewików czy nicości. Fotografie Stanisława Ignacego Witkiewicza, Kraków Wielki odtwórca Wielkiego Mogola Stanley Ignatio Witkacy 1986, s. 29-30; poprzestańmy tutaj tylko na doniesieniu w scenie: Sąd nad partaczami, Okolowicz, op.cit., s. 33 z „przedstawienia filozoficznego", które w porównaniu z „to­ Dzienniki 1914-1918, „Konteksty" 1-2: 1999, s. 205 2 4 2 5 26 warzyskimi inscenizacjami" Witkacego jest czymś zgoła nie­ 2 ' winnym. Niezależność, a nawet cynizm Bronia w odróżnieniu od uczu­ ciowości Stasia zauważył już za ich młodzieńczych lat Stani­ A . Kuper, Miedzy charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, przeł. Katarzyna Kaniowska, Łódź 1987, sław Witkiewicz, postrzegając to nawet jako pewne zagroże­ natury uczuciowej i dającej się wyprowadzić z pa­ nowania nad sobą, i podkglej wpływom, S. Witkiewicz, Listy do syna, opr. Bożena Danek-Wojnowska i A n n a Micińska, War­ nie syna i jego s. 20; Kuper cytuje na przykład list Malinowskiego do Bertranda Russela w sprawie pozostawionego kapelusza: Przy okazji wi­ zyty w twojej szkole zostawiłem w przedpokoju swój jedyny przy­ szawa 1969, s. 281 zwoity brązowy kapelusz. Ciekaw jestem zatem, czy nie dostąpił Soin, op. cit., s. 11 odtąd przywileju przykrywania jedynego rozumu w Anglii, który T. Kotarbiński, Filozofia S.I. Witkiewicza, w: Stanisław Ignacy bez cienia zawiści uważam za lepszy niż mój wiosny lub czy nie Witkiewicz- Człowiek i twórca... został wykorzystany do jakichś doświadczeń fizycznych, techno­ R . Ingarden, Wspomnienie... logicznych, sztuki dramatycznej czy prehistorycznego symboli­ J. Majcherek, Historiozofią... zmu, lub czy nie uległ gdzieś zaprzepaszczeniu poza przedpoko­' M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, „Dialog" 10/ jem. Jeśli żadne z tych zdarzeń - nazwijmy je raczej hipotezami - 1968, s. 128 nie miało miejsca, czy byłbyś tak dobry, by włożyć go do brązo­ " Zob. пр. M . Rosiak, „Biologiczny monadyzm" S.I. Witkiewicza wej papierowej torby lub zapakować w jakiś inny sekretny spsób, jako próba poprawienia monadologii Leibniza, w: W Maciąg stosowany w Londynie, i poradzić mi w kartce pocztowej, gdzie (red.), Beznadziejność... mógłbym go odebrać? Bardzo mi przykro, że moje roztargnienie, tamże, s. 63 charakterystyczne dla wysokiej inteligencji, naraża cię na wszyst­ S.I. Witkiewicz, Pisma filozoficzne i estetyczne, t. 3, Warszawa kie te uboczne niedogodności owego zdarzenia; Russel odpowia­ 1977, s. 415 da m.in.: Wybieram się do School of Economics na wykład ... Zob. np. Z. Zalewski, Witkiewicza przygoda z metafizyką, w: i jeśli tylko moja pamięć nie będzie tak zJa, a inteligencja tak wy­ Maciąg (red.), op. cit., s. 53 soka, jak twoja - zostawię kapelusz u portiera; tamże, s. 35. Zob. np. S.I. Witkiewicz, Pisma t. 4, s. 381 J. Jerschina, Modernizm a osobowość Bronisława Malinowskie­ S.I. Witkiewicz, Pisma.. ,t. 3, s. 296 go, w: G . Kubica, J. M u c h a (red.), Między dwoma światami J. Leszczyński, Filozof metafizycznego niepokoju, w: Stanisław Bronisław Malinowski. Materiały z międzynarodowej sesji nau­ Ignacy Witkiewicz- Człowiek i twórca, op. cit., s. 113 kowej upamiętniającej stulecie urodzin Bronisława Malinowskie­ Zob. uwagi na ten temat Terence'a Wrighta, Antropolog jako go, Kraków 1985, s. 158 artysta: fotografie Malinowskiego z Trobrtandów, przeł. Sławo­ 8 2 9 , 0 5 1 2 1 4 1 5 , 6 1 7 18 , 9 4 0 mir Sikora, „Konteksty" 1-2: 1997, s. 184 Zob. пр.: Og[ó!nieJ Potrzeba „la vita пиош". Postanowienie = wejść w regime prowadzący tam. Gfdwny nacisk na pracy wewnjętrznejj; Panowanie nad kojarzeniami) (czystość wewnętrz­ na). Filozoficzna] pogoda i spokój. Bezwzględność (...) podoba­ nie się i imponowanie (...) Rano 2 godziny nauki, 3 godziny gimnjastyki) Ltd., itd.; Dzienniki 1908-1913, „Konteksty" 1: 4 1 Okołowicz, op. cit., s. 17 4 2 S. Witkiewicz, Dziwny człowiek, Lwów 1903, s. 59-61; cyt. za: 4 1 1998, s. 99 Osobna kwestia to czy i w jakim stopniu Malinowski zainspi­ rowany został przez Nietschego jego relatywistyczną koncep­ cją kultury. M . Szpakowska, Światopogląd Stanisława Ignacego Witkiewi­ cza, Wrocław 1976, s. 153 Geertz, op. cit., s. 126 B. Malinowski, Dzielą, t. 7; przeł. Barbara Leś i Dorota Praszałowicz, Warszawa 1990, s. 253-54 Zob. np. pogląd Andrzeja Flisa, Filozofia krakowska początku X X wieku i kształtowanie się poglądów naukowych Malinowskie­ 4 4 415 Okolowicz, op. cit., s. 13 R o m a n Jasiński tak na przykład wspomina pewną towarzyską około dziesią­ tej wieczór; do jedenastej zebrało się około dwudziestu osób, najfantastyczniej dobranych. Nikt o nikim nic nie wiedział, a gospo­ darze - najmniej; wszystko to łaziło po mieszkaniu, częściowo za­ lane, a częściowo, jak na przykład ja, nie rozumiejąc dobrze swej roli w tym wszystkim. Witkacy niezmordowanie się uwijał pośród zebranych, bral na bok to gospodarzy, to bardziej spłoszonych go­ ści, coś tłumaczył, perswadował i montował ten dziwaczny wie­ czór, jak gdyby żywcem wyjęty z któregoś opowiadania Bruno Schulza; R. Jasiński, Witkacy, w: Stanisław Ignacy Witkiewicz Człowiek i twórca, op. cit., s. 311 imprezę z „Witkacym-terenowcem": Przyszliśmy S.I. Witkiewicz, Pisma..., t. 3, s. 563 �Janusz Barański • T H E MYSTERY O F MAN: BETWEEN A R T O F LIFE A N D ABSOLUTE T R U T H Neoplatonian term reflects the essence of the union of to the emotional nature of Staś was noticed already while "everything with everything". they were young by Stanisław Witkiewicz, who even perceived this as a certain threat for his son and the 4 7 See M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury," p. 122 latter's sentimental nature, inclined to lose self-control and 4 8 See, e.g. B. Malinowski, "Culture", in: Encyclopedia of the Social Sciences, v. 4, New York 1931 easily swayed, S.Witkiewicz, Listy do syna (Letters to the Son), ed. by Bożena Danek-Wojnowska and A n n a Micińska, 4 9 J. Leszczyński, op. cit., p. 96; in the case of Witkacy the fact the self is corporeal Warszawa 1969, p. 281 that 2 8 Soin, op. cit., p. 11 apart from photographic portraits also in his paintings where 2 9 T. Kotarbiński, "Filozofia St. I. Witkiewicza" (The Philosophy of S. I. Witkiewicz), in: these Stanisław Ignacy Witkiewicz- Człowiek M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury" ( T h e theory of culture according to Witkiewicz), Dialog 10: " See S. I. Witkiewicz, 5 1 M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury," p. 122 52 See. e.g. B. Malinowski, Magic, Science and Religion, op. cit., especially the title chapter 1968, 5 3 A . Paluch, op.cit., p. 100 See, e. g. M . Rosiak, '"Biologiczny monadyzm' S. I. 5 4 A closer examination of Malinowski's views indicated that Witkiewicza jako próba poprawienia monadologii Leibniza" he tackled similar problems incessantly, and that he was (The "biological monadism" of S. I. Witkiewicz as an never free from the temptation of reaching for some form of "metaphysical" explanations, of transcending the "positivistic Beznadziejność... 3 4 Ibid., p. 63 3 5 S. I. Witkiewicz, fetters"; this holds true, for example, for his extremely valuable remarks on the nature of the language, which Pisma filozoficzne i estetyczne anticipated the later theory of the acts of speech proposed by (Philosophical Austin; see See, e. g. Z. Zalewski, "Witkiewicza przygoda z metafizyką" problem of meaning in primeval languages), in: A . Paluch, (Witkiewicz's adventure with metaphysics), in: Maciąg (ed.), op. cit.; in anthropology, these linguistic inspirations were subsequently developed by such scholars as Stanley Tambiah See, e. g. S. I. Witkiewicz, Pisma or Anette Weiner; "metaphysical dissatisfaction" is vol. 4, p. 381 3 8 S. I. Witkiewicz, Pisma ...,vol. 3, p. 296 3 9 J. Leszczyński, "Filozof metafizycznego niepokoju" confirmed from a slightly different," private" side also by the Diary. ( A philosopher of metaphysical anguish), in: Stanisław Ignacy 5 5 Witkiewicz- Człowiek i twórca , op. cit., p. 113 S. I. Witkiewicz, Metajizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalnoaustralijska sztuka w trzech aktach (The Metaphysics of See comments by Terence Wright, " T h e Anthropologist as a Two-headed Calf. A Tropical-Australian Play in T h r e e Artist. Malinowski's Trobriand Photographs", European A c t s ) , in: Dramaty (Dramas), vol. 1; ed. and introduction by Imagery and Colonial History in die Pacific. T. Van Meijl and R Konstanty Puzyna, Watszawa 1972,p. 553 Van Grijp (eds.) Nijmegen Studies in Developement and See, e. g. idem, Pisma, vol. 3, p. 83 Cultural Change, 1994 5 7 C . Geertz, Religion as a Cultural System, in: Interpretation of Cultures, Basic Books 1973 4 1 S. Okolowicz, op. cit., p. 17 4 2 St. Witkiewicz, Dziwny człowiek ( A Strange M a n ) , Lwów 5 8 1903, pp. 59-61; cited after: S. Okolowicz, op. cit., p. 13 4 3 Problem znaczenia w językach pierwotnych (The and Aesthetic Works),vol. 3, Warszawa 1977, p. 415 op. cit., p. 53 4 0 vol. 3, p. 566 p. 128 Maciąg (ed.), 3 7 Pisma 5 0 attempt at correcting the Leibniz monadology), in: W 3 6 are disclosed by means of and literary oeuvre appears to be thoroughly "sensual". R.Ingarden, "Wspomnienie ..." " J. Majcherek, Historiozofia ... , 2 recesses of the soul a technique of using colour or chiaroscuro; his whole plastic i twórca ... 3 0 (ibid., op.cit., p. 102) is discernible, S. I. Witkiewicz, Pożegnanie jesieni (Farewell to A u t u m n ) , Warszawa 1927, pp.296-97 B. Michalski, Filozofia ontologicznego pluralizmu S. I. We arrived at about ten at night; up Witkiewicza (The philosophy of the ontological pluralism of to eleven o'clock some twenty persons had gathered, a most S. I. Witkiewicz), in: S. I. Witkiewicz, Pisma , vol. 4, pp. 437fantastic selection. We were all strangers and the hosts did not 38 know anyone; the guests, some drunk, or, as in my own case, M . Szpakowska, "Witkiewiczowska teoria kultury," p. 128 ignorant of their role, circulated around the flat. Witkacy tirelessly Maciej Soin put the autonomous nature of the Witkacy bustled about, taking aside either the hosts or some of the more system down to the employment of two models in the perplexed guests, explaining something arguing and assembling solution of the raised issues; unfortunately, there is not this curious soiree as if straight out of one of the novels fry Bruno enough place for a detailed discussion of its interpretations. Schulz, R. Jasiński, "Witkacy," in: Stanisław Ignacy WitkiewiczK . Pomian, op.cit., p. 206 Człowiek i twórca , op.cit., p. 311 C . Geertz, "I-witnessing...", op. cit., p. 78-79 R o m a n Jasiński recalled a certain social gathering with "Witkacy-the fieldworker": 6 0 6 1 6 2 6 5 4 4 S. I. Witkiewicz, Pisma..., vol. 3, p. 563 6 4 Jerschina, op.cit., p. 148 4 5 See, e. g. the interpretation proposed by Krzysztof Pomian, 6 5 Ibid., p. 153 Człowiek pośród rzeczy. Szkice hiswrycznofilozoficzne (Man 6 6 among Things. Historical-philosophical Sketches), Warszawa 1973, p. 202 4 6 S. I. Witkiewicz, Pisma..., vol. 3, p. 439; it is worth drawing Warszawa 1979 6 7 attention to the fact that in the tradition of Durkheiminspired sociology, especially the version proposed by Mauss, S.I. Witkiewicz, Niemyte dusze (Unwashed souls), in: Narkotyki. Niemyte dusze (Narcotics. Unwashed Souls), В. Malinowski, Freedom and Civilisation , New York 1944 S. I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego , p. 62 6 9 magic is treated as a type of a sympathy for all things; this 416 Ibid., p. 122 �Janusz Barański 4 5 4 6 • MALINOWSKI I WITKACY: MIĘDZY SZTUKĄ ŻYCIA A PRAWDĄ ABSOLUTNĄ Zob. np. interpretację Krzysztofa Pomiana, Człowiek pośród pologii te językowe inspiracje rozwinęli później tacy badacze, rzeczy- Szkice history cznofilozoficzne, jak Stanley Tambiah czy Anette Weiner; to „metafizyczne Warszawa 1973, s. 202 niezaspokojenie" z innej nieco, „prywatnej" strony, potwier­ S.I. Witkiewicz, Pisma..., t. 3, s. 439; warto zwrócić tu uwagę dza istnienie takich pokus także i sam Dziennik. na fakt, że w tradycji durkheimowskiej socjologii, zwłaszcza ten neoplatoński termin m a oddać istotę owego związku S.I. Witkiewicz, Metafizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalnoaustralijska sztuka w trzech aktach, w: Dramaty, t. 1; opr. „wszystkiego ze wszystkim". i wstępem poprzedził Konstanty Puzyna, Warszawa 1972, s. Maussa, magię traktuje się jako rodzaj sympatii wszech rzeczy; 47 Zob. M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, s. 122 4 8 Zob. np. B. Malinowski, Kultura, przeł. Andrzej Waligórski, w: A . Paluch, Malinowski, Warszawa 1983 4 9 Leszczyński, op. cit., s. 96; Ze jaźń 5 5 553 5 0 5 7 jest cielesna (tamże, op. cit., s. 102) u Witkacego, widać, prócz portretów fotograficz­ 5 8 nych, także w jego portretach malarskich, gdzie owe tajniki 5 9 duszy styczna, i literacka wydaje się n a wskroś „zmysłowa". C . Geertz, Religia jako system kulturowy, w: E . Mokrzycki, Ra­ cjonalność i styl myśknia, Warszawa 1990, s. 502 S.I. Witkiewicz, Pożegnanie jesieni, Warszawa 1927, s. 296-97 B. Michalski, Filozofia ontologicznego pluralizmu S.I. Witkiewi­ cza, w: S . I . Witkiewicz, Pisma, t. 4, s. 437-38 ujawniają się poprzez techniki posługiwania się kolo­ rem czy światłocieniem; cała zresztą jego twórczość i pla­ Zob. np. tenże, Pisma, t. 3, s. 83 6 0 M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, s. 128 6 1 Maciej Soin tę antynomiczność systemu Witkacego kładzie 5 0 Zob. S.I. Witkiewicz, Pisma..., t. 3, s. 566 na karb posługiwania się dwoma modelami w rozwiązywaniu 51 M . Szpakowska, Witkiewiczowska teoria kultury, s. 122 podnoszonych zagadnień; nie ma tu już niestety miejsca na 5 2 Zob. np. B. Malinowski, Dzieła, t. 7, Warszawa 1990; w szcze­ gólności rozdział Magia, 5 5 , 4 nauka i religia. A . Paluch, op. cit, s. 100. szczegółowe omawianie jego interpretacji. 6 2 K . Pomian, op. cit., s. 206. 6 i C . Geertz, Dzieło i życie, s. 111-12 6 4 Jerschina, op. cit., s. 148 z podobnymi problemami borykał się o n nieustannie, że nie 6 5 Tamże, s. 153 opuszczała go pokusa sięgnięcia po jakąś formę wyjaśnień 6 6 Lektura poglądów Malinowskiego wskazuje n a to, że S.I. Witkiewicz, Niemyte dusze, w: Narkotyki. Niemyte dusze, Warszawa 1979 „metafizycznych", wyjścia poza „pozytywistyczne okowy"; do­ tyczy to n a przykład niezwykle cennych uwag na temat natu­ 6 7 B. Malinowski, Freedom and Civilisation, N e w York 1944 ry języka, jego sytuacyjności, co było antycypacją późniejszej 6 8 S.I. Witkiewicz, Listy do 6 9 Tamże, s. 122 teorii aktów mowy Austina; zob. Problem kach znaczenia w języ­ pierwotnych, w: A . Paluch, op. cit.; na gruncie antro­ 417 Bronisława Malinowskiego, s. 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/228cca568cf00a67fb0baadb564d1493.pdf 40556ace8390e2f8120c93501ad3527f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2846 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2653 Title A name given to the resource Witkacy in the World (1963-2000)=Witkacy na świecie (1963-2000) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.426-439 Creator An entity primarily responsible for making the resource Degler, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janus? Degler • W I T K A C Y IN T H E W O R L D (1961-2000) J A N U S Z DEGLER Witkacy in the World (1963-2000) T he first translation of a text by Stanisław Igancy Witkiewicz (a fragment of the treatise "Introduction to the Theory of Pure Form i n the Theatre" appeared in 1963 i n the French magazine "Pour l ' A r t " and was authored by a slavist, Erik Veaux. Nearly at the same time a translation of the same treatise was published by an Italian monthly, "Sipario," whereas another fragment of it was included i n the renowned anthology by Odette Asian, " L A r t du theatre." The first book publication of Witkacy's dramas appeared in the Federal Republic of Germany i n 1965 (it comprised A Madman and a Nun and A Water Hen, ttanslated by Heinrich Kunstmann), and was followed the next yeat by the ttanslation of the novel Insatiability which appeared togethet with a brochure Der Fall Witkiewicz, comprising several articles about Witkacy's works. Also here the first world premieres of his plays were held: The Town Theatre i n Baden-Baden staged In a Country Manor directed by Tadeusz Kantor (the German title Der Schrank), and a day later a premiere of the Mother was held in Saarbruecken directed by Zbigniew Stok. Then further countries discovered Witkacy. The presentation of the world reception of his works is a topic for a big treatise. We must limit ourselves here to giving the most important facts. Undoubtedly the United States is Witkacy's main reception centre. It is first of all the result of the persistent translating, scientific and promotional activity by Daniel Gerould, a professor at the City University of New York. He published three volumes of Witkacy's dramas and an anthology of his various texts, entitled The Witkiewicz Reader, organised several conferences devoted to the author of The Shoemakers, and i n 1981 he published a comprehensive monograph entitled Stanisław Ignacy Witkiewicz as an Imaginative Writer (in the same year it appeared in Poland published by PIW). Gerould's translations opened the road for Witkiewicz to the stages of many university theatres and various avant-gatde troupes in the United States and in English-speaking countries. The first U.S. premiere was held on July 26, 1967 on the stage of the Main Theatre i n San Francisco State College (staged was A Madman and a Nun directed by Jan Kott). In the 1970s Witkacy was one of the most frequently staged authors in the U.S. university theatres (over 50 premieres). The Lausanne-based LAge d'Homme publishing house headed by Vladimir Dimitrijevic became a real "home" for Witkiewicz. It was here that in 1968-1976 a six-volume edition of all Witkacy's dramas was published, as were the translations of Insatiability, Farewell to Autumn, New Forms in Painting, Drugs and Unwashed Soul. The majority of these texts was ttanslated by professor Alain van Crugten, the Belgian Slavist and author of the first monograph of dramatic works by Witkacy entitled S.I. Witkiewicz, Aux sources d'un thedtre nouveau (Lausanne 1971). In Match 1976 Dimitrijevic began to publish Cahiers Witkiewicz - a periodical exclusively devoted to Witkacy's works (one hundred and five brochures appeared). In Swiss theatres several important performances were staged, including the first ever premiere of the Metaphysics of a Twoheaded calf in the Geneva-based Theatr de Poche (30 Sept., 1970) which was a big success and was presented in Spain and Belgium. In Italy Farewell to Autumn and Insatiability were published (this lattet book was reissued in 1973 in a mass edition as a pocketbook) as were two book editions of Witkacy's dramas. In 1979-1980 a renowned director Giovanni Pampiglione published two volumes of Witkiewicz's plays in his own translation and successfully staged a few of his dramas (The Shoemakers, Sepia, Beauties and Frights and the play Them). O n Italian professional stages a few dozen premieres were staged, including The Mother, A Water Hen, In a Country Manor, Pragmatists. In 1988 the Rome-based Bulzoni publishing house published a volume of theoretical writings about the theatre. In France four dramas appeared in Gallimard's popular Theatre du monde entier series in separate volumes, translated by Jadwiga Kukulczanka and Francois Marieu (she translated The Shoemakers togethet with Jacquest Lacarrievre). The premiere of The Mother in Paris (September 15, 1970), prepared by Madeleine Renaud and Jean-Louis Barrault, had fatreaching tepercussions. The performance was directed by Claude Regy with a leading role played by one of the most outstanding French actresses - Madeleine Renaud. The premiere of the Mother at one of the most important Paris stages had a breakthrough significance for the reception of Witkacy. It blazed a trail for his plays, so far played on the rights of an experiment, to the stages of many renown professional theatres. I n 1971 The Mother was staged by the "Maison de France" theatre in Rio de Janeiro (directed by Claude Regy) and at the Royal Theatre i n Stockholm, directed by 426 �hnusz Degler • WITKACY NA ŚWIECIE (1963-2000) P ierwszy przekład tekstu Stanisława Ignacego Wit­ kiewicza (fragment rozprawy Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze) ukazał się w roku 1963 na łamach francuskiego czasopisma „Pour 1'Art" i był zasługą slawisty Erika Veaux. Prawie w tym samym czasie tłumaczenie tejże rozprawy opublikował włoski miesięcznik „Sipario", a inny jej fragment znalazł się w znanej antologii Odette Asian EArt du theatre. Pierwsze wydanie książkowe dra­ matów ukazało się w toku 1965 w Republice Federalnej Niemiec (zawietało Wariata i zakonnicę oraz Kurkę Wodna w tłumaczeniu Heinricha Kunstmanna), a w następnym roku wyszedł tam ptzekład powieści Nknasycenk wraz z broszurą Der Fali Witkkwkz, zawierającą kilka artyku­ łów o powieściopisarstwie Witkacego. Także tutaj odbyły się pierwsze światowe premiery jego sztuk: Teatt Miejski w Baden-Baden wystawił 7 marca 1966 W małym dworku w inscenizacji Tadeusza Kantora (grano pt. Der Schrank), a dzień później odbyła się premiera Matki w Saarbrucken w reżyserii Zbigniewa Stoka. Potem następne kraje odkry­ wały Witkiewicza. Omówienie światowej recepcji jego twórczości to już temat na dużą rozprawę. Tutaj z ko­ nieczności musimy ograniczyć się do podania najważniej­ szych faktów. Bez wątpienia głównym ośrodkiem recepcji Witkace­ go są Stany Zjednoczone. Jest to przede wszystkim rezul­ tat wytrwałej działalności ttanslatorskiej, naukowej i popularyzatotskiej Daniela Geroulda, profesora City Uni­ versity of New York. Wydał on ttzy wzorowo opracowane tomy dramatów Witkacego oraz antologię różnych jego tekstów pt. The Witkiewkz Reader, zorganizował kilka konferencji naukowych poświęconych autorowi Szewców, a w roku 1981 opublikował obszerną monografię pt. Sta­ nisław Ignacy Witkkwkz as an Imaginative Writer (w tym samym roku ukazała się ona w Polsce nakładem PIW-u). Przekłady Geroulda otworzyły Witkacemu drogę na sce­ ny licznych teatrów uniwersyteckich oraz różnych tea­ trzyków awangardowych w Stanach Zjednoczonych i w ktajach anglosaskich. Pierwsza amerykańska premie­ ra odbyła się 26 lipca 1967 na scenie Main Theatre w San Francisco State College (wystawiono Wariata i zakonnkę w teżyserii Jana Kotta). W latach siedemdziesiątych Wit­ kacy był jednym z najczęściej granych autorów w amery­ kańskich teatrach uniwersyteckich (odbyło się ponad 50 premier). Prawdziwym „domem" Witkiewicza stało się lozańskie wydawnictwo EAge d'Homme kierowane przez Vladimira Dimitrijevicia. Tu w latach 1968-1976 ukazała się 6tomowa edycja wszystkich utworów dramatycznych Wit­ kacego, przekłady Nienasycenia, Pożegnania jeskni, 622 upadków Bunga oraz Nowych form w malarstwie, Narkoty­ ków i Niemytych dusz- Większość tych tekstów przetłuma­ czył prof. Alain van Crugten, belgijski slawista, autor pierwszej monografii twórczości dramatycznej Witkacego pt. S.I. Witkkwkz- Aux sources dun thedtre nouveau (Lau- J A N U S Z DEGLER Witkacy na świecie (1963-2000) sannę 1971). W marcu 1976 Dimitrijevic rozpoczął wy­ dawanie „Cahiers Witkiewicz" - periodyku poświęconego wyłącznie twórczości Witkacego (ukazało się pięć zeszy­ tów). W teatrach szwajcarskich odbyło się kilka ważnych przedstawień, m.in. pierwsza na świecie premiera Metafi­ zyki dwugłowego cklęcia w genewskim Theatr de Poche (30 IX 1970), która odniosła duży sukces i była prezento­ wana w Hiszpanii i Belgii. We Włoszech wydano Pożegnank jesieni i Nienasycenk (tę dtugą powieść wznowiono w 1973 r. w masowym na­ kładzie jako pocketbook) oraz dwie książkowe edycje dra­ matów. W latach 1979-80 znany reżyser Giovanni Pampiglione ogłosił dwa tomy sztuk Witkiewicza we własnych przekładach i z powodzeniem wystawił kilka jego drama­ tów (Szewców, Mątwę, Nadobnisk i koczkodany oraz sztu­ kę Oni). Na zawodowych scenach włoskich odbyło się kilkadziesiąt premier, m.in. Matki, Kurki wodnej, W małym dworku, Pragmatystów. W roku 1988 rzymskie wydawnic­ two Bulzoni opublikowało tom pism teoretycznych o tea­ trze. We Francji u Gallimarda w popularnej serii „Theatre du monde entiet" w odtębnych tomikach ukazały się cztery dramaty w tłumaczeniu Jadwigi Kukułczanki i Francois Marieu (przy pracy nad przekładem Szewców współpracował z nią Jacques Lacarriere). Głośnym echem odbiła się premiera Matki w Paryżu (15 X I 1970) przygo­ towana przez zespół Madeleine Renaud i Jean-Louis Bar­ raulta. Spektakl reżyserował Claude Regy, a tytułową ro­ lę zagrała jedna z najwybitniejszych aktotek francuskich - Madeleine Renaud. Premiera Matki na jednej z waż­ niejszych scen paryskich miała dla światowej recepcji Witkacego znaczenie przełomowe. Jego sztukom, granym dotychczas raczej na prawach eksperymentu, przetarła drogę na sceny wielu liczących się teatrów profesjonal­ nych. W roku 1971 Matkę wystawia teatt Maison de France w Rio de Janeiro (w reżyserii Claude Regy) i Teatr Królewski w Sztokholmie w inscenizacji wybitnego reży­ sera Alfa Sjóberga. W następnych latach pojawia się ta sztuka w Zurychu, Dusseldorfie (reż. Erwin Axer), stolicy Meksyku, w Segedynie i Monachium (reż. Jerzy Jarocki). 427 W wielu krajach ma Witkacy swoich zaprzysięgłych zwolenników, oddanych sprawie popularyzacji jego utwo­ rów, torujących mu drogę do wydawców, czytelników i te­ atrów. Gracia Kerenyi, autotka książki o Białoszewskim �Janusz Degler • WITKACY IN T H E W O R L D (1961-2000) outstanding director A l f Sjoberg. A few years later the play was staged in Zurich, Duesseldorf (directed by Erwin Axer), the capital of Mexico, in Munich (directed by Jerzy Jarocki). Witkacy has his ardent supporters, devoted to the cause of popularising his works, fighting a way for him to publishers, readers and theatres. Gracia Kerenyi, the author of a book about Białoszewski and an outstanding translator of Polish literature into Hungarian, published a volume comprising five dramas by Witkacy in 1973 (the censorship did not allow The Shoemakers to be included in it, its translation appeared ten years later in the Szinaz magazine). Maria Sten popularised Witkiewicz's dramas in Mexico, being a lecturer at a Mexico City university. The university published a volume, comprising A Madman and a Nun, In a Country Manor and Mother, and then a special brochure of a university-issued magazine Cuademos de Filosofia у Letras, in which, in addition to a tteatise about Witkiewicz, Maria Sten included translations of A Shrew, A Mad Locomotive and The Mother. The translation of this last play appeared in a Cuban anthology of the Polish drama in 1978 prepared by Maria Sten. In Spain published was Insatiability and Farewell to Autumn, and in separate volumes (in a wellknown theatre series Cuademos practicos) the Mother, Water Hen and New Liberation together with A Madman and a Nun. Joseph M . de Sagarra translated Sepia and Drugs into the Catalan language. The publication of Insatiability and then of Farewell to Autumn in excellent translations of Karol Lesman became a literary event in Holland. He also published a volume containing the Sonata of Beelzebub, Mother and fragments of Unwashed souls. In 1985 a volume of Witkacy's plays was published in Zagreb, translated into Serbo-Croatian by Dalibor Blazina who also wrote a book about Witkiewciz's works published in Zagreb in 1993. To commemorate the 100th anniversary of Witkacy's birthday, UNESCO proclaimed 1985 as Witkacy's Year. This contributed to eliminating the 428 reluctance towards his works in those countries where he was so far unwelcome or even forbidden. His dramas were published in Czechoslovakia, Bulgaria and the Soviet Union. The credit for the latter case goes first of all to Andrzej Bazilewski, who after the dissolution of the Soviet Union established his own publishing firm named Wahazar to publish works by Witkacy and othet Polish authors. Last year it published a volume of seven dramas and soon a translation of Drugs will appear. Familiarity with Witkiewicz's work is on the continuous rise. His dramas were translated into Estonian by Hendtik Lindepuu. The wotks of the author of The Shoemakers have been for many years popularised in Sweden by Andrzej Nils Uggla and director Dag Hedamn. They published a volume of his plays, organised the Witkiewicz's Festival in Stockholm and Hedman staged A Madman and a Nun, Pragmatists and The Sonata of Beelzebub. International sessions devoted to Witkiewicz were organised in several cities (including Pisa, Brussels, Stockholm, Tokyo, St. Petersburg), combined with the presentation of his pictures and photographs and a review of theatre performances. Separate exhibitions of paining and photography were held in Florence (1965), Essen (1974), Rome (1979), Livorno (1980), Duesseldorf (1980), in the Paris-based Centre Georges Pompidou as part of the big "Presences Polonaisse" exhibition (1983), in Berlin (1990), Munich and Halle (1997), New York and Chicago (1998). • • • So far Witkacy has been translated into 24 languages: Arabic, Bulgarian, Catalan, Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, French, German, Greek, Hungarian, Italian, Japanese, Latvian, Norwegian, Portuguese, Romanian, Russian, Serbo-Croatian, Slovak, Slovenian, Spanish and Swedish. Translations of his dramas, novels and theoretical treatises appeared in 28 countries. In the same number of countries over 250 premieres of his plays were held. �Janusz Degler • W I T K A C NA ŚWIECIE (1963-2000) i zasłużona tłumaczka naszej litetatury na język węgierski, wydała w 1973 r. tom zawierający pięć dramatów Witka­ cego (cenzura nie zezwoliła na pomieszczenie w nim Szewców, których przekład ukazał się dopiero dziesięć lat później w czasopiśmie „Szinhaz"). W Meksyku populary­ zuje dramaturgię Witkiewicza Maria Sten, wykładająca na stołecznym uniwersytecie. Jego nakładem wyszedł to­ mik zawierający Wariata i zakonnicę, W małym dworku i Matkę, а potem specjalny zeszyt uniwersyteckiego czaso­ pisma „Cuadernos de Filosofia у Letras", w którym Maria Sten zamieściła oprócz rozprawy o Witkacym tłumacze­ nia Wścieklicy, Szalonej lokomotywy i Matki. Przekład tej ostatniej sztuki ukazał się w 1978 r. w kubańskiej antolo­ gii dramatu polskiego opracowanej przez Marię Sten. W Hiszpanii wydano Nienasycenie i Pożegnanie jesieni oraz w osobnych tomikach (w znanej serii teatralnej „Cuader­ nos practicos") Matkę, Kurkę Wodną i Nowe Wyzwolenie wraz z Wariatem i zakonnicą. Josep M . de Sagarra przetłu­ maczył na język kataloński Mątwę i Narkotyki. Wydarze­ niem literackim stało się wydanie Nienasycenia, a potem Pożegnania jesieni w Holandii w znakomitych przekładach Karola Lesmana, który opublikował także tomik zawiera­ jący Sonatę Belzebuba, Matkę i fragmenty Niemytych dusz. W roku 1985 ukazał się w Zagrzebiu tom sztuk Witkace­ go przełożonych na język serbsko-chorwacki przez Dalibora Blażinę, który napisał również książkę o twótczości Witkiewicza pt. Katastrofizam i dramska struktura (Za­ grzeb 1993). sługa Andrzeja Bazilewskiego, który po rozpadzie Związ­ ku Radzieckiego założył własną firmę wydawniczą o na­ zwie Wahazar, aby móc publikować utwory Witkacego i innych polskich autorów. Rok temu ukazał się w niej tom siedmiu dramatów, a niebawem wyjdzie przekład Na­ rkotyków. Krąg znajomości Witkiewicza stale się rozsze­ rza. Na język estoński przetłumaczył jego dramaty Hendrik Lindepuu. W Szwecji od wielu lat popularyzują twór­ czość autora Szewców slawista Andtzej Nils Uggla i reży­ ser Dag Hedman. Razem wydali tom jego sztuk, zorgani­ zowali Festiwal Witkiewiczowski w Sztokholmie, a Hed­ man w teatrze w Uppsali wystawił Wariata i zakonnicę, Pragmatystów i Sonatę Belzebuba. W kilku miastach (m.in. w Pizie, Btukseli, Sztokholmie, Tokio, Petetsburgu) zor­ ganizowano międzynarodowe sesje poświęcone twórczo­ ści Witkiewicza połączone z prezentacją jego obrazów i fotografii oraz przeglądem przedstawień teatralnych. Odrębne wystawy malarstwa i fotografii odbyły się we Florencji (1965), Essen (1974), Rzymie (1979), Livorno (1980), Dusseldorfie (1980), w paryskim Centre Georges Pompidou w ramach wielkiej wystawy Presences Polonaisses (1983), Berlinie (199), Monachium i Halle (1997), Nowym Jorku i Chicago (1998). Dla uczczenia setnej rocznicy urodzin Witkacego UNESCO ogłosiło tok 1985 „Rokiem Witkacego". Przy­ czyniło się to do przełamania oporów wobec jego twór­ czości w tych krajach, w których był dotąd niemile w i ­ dziany lub nawet zakazany. Edycje dramatów wyszły w Czechosłowacji, Bułgarii i w Związku Radzieckim. W rym ostatnim przypadku była to przede wszystkim za- 429 * Dotychczas przetłumaczono Witkacego na 24 języki: angielski, arabski, bułgarski, czeski, duński, estoński, francuski, grecki, hiszpański, holenderski, japoński, kata­ loński, łotewski, norweski, niemiecki, portugalski, rosyj­ ski, rumuński, serbsko-chorwacki, słowacki, słoweński, szwedzki, węgierski i włoski. Przekłady dramatów, powie­ ści i rozpraw teoretycznych oraz filozoficznych ukazały się w 28 krajach. W tyluż krajach odbyło się ponad 250 pre­ mier jego sztuk teatralnych. �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY Czechosłowacja (dawna) V O D N A ŚLEPKA [Kurka wodna] Przekład: Jozef Mrazik [przekład słowacki]. Bratislava 1967, Diliza, s. 57. Modernę drama, zv. 7. Austria VODNI ŚLIPKA [Kurka wodna] NIXEN U N D HEXEN ODER DIE GRUNE PILLE Preloźila Helena Stachova [przekład czeski]. Praha 1968. [Nadobnisie i koczkodany, czyli zielona pigułka]. Ubers. Liliana Druk powielony dla potrzeb teatrów. Niesielska. Wien-Munchen [1974], Tomas Sessler Verlag. ŚILENA LOKOMOTIVA [Szalona lokomotywa] Druk powielony dla potrzeb teatrów. Z polśtiny pfelozila Viola Fischerova. „Divadlo" 1967, li­ DER NARR UND DIE NONNE [Wariat i zakonnica]. Ins stopad, s. 58-66. Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien-Munchen HRY [1979]. Thomas Sessler Verlag, s. 35. Druk powielony dla po­ Z polskych orignalu preloźili a poznamkami opatrili: Jarotrzeb teatrów. slav Simonides, Helena Stachova, Erich Sojka. Predmluvu SCHUSTER [Szewcy]. Ubers. Liliana Niesielska. napsal Jarmil Pelikan. Praha 1985, Odeon, s. 303. Svitova Wien-Munchen [1979], Thomas Sessler Verlag. Druk po­ retba, sv. 531. wielony dla potrzeb teatrów. Zawartość tomu: Blazniva lokomotiva [Szalona lokomoty­ DAS NICHT ERKANNTE DRAMA [Dramat nierozpo­ wa], Błazen a jeptiśka [Wariat i zakonnica], Matka [Matka], znany] . Textgliederung und - bearbeitung von Tadeusz Minc. Sevci [Szewcy]. Aus dem Polnischen von Leon Kasajew. Wien-Munchen 1981, Thomas Sessler Verlag, s. 53. Druk powielony dla po­ Dania trzeb teatrów. DEN NY BEFRIELSE [Nowe Wyzwolenie]. O M DEN NY DIE BEELZEBUB - SONATĘ [Sonata Belzebuba]. Aus SLAGS DRAMA [O nowym typie sztuki teatralnej]. Przeł. Jess dem Polnischen von Leon Kasajew. Wien-Munchen 1981, 0rnsbo. W antologii: Europaeisk avantgarde teater Thomas Sessler Verlag, s. 68. Druk powielony dla potrzeb te­ 1896-1930, [tom 3:] Ungam, Polen, Sovjetunwnen. [Red.] atrów. Kela Kvam, Odense 1978, s. 101-133. DAS WASSERHUHN [Kurka wodna]. Aus dem Polni­ Bibliografia schen ins Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien-Munchen [1981]. Thomas Sessler Verlag, s. 71. Ma­ szynopis powielony dla potrzeb teatrów. DIE SCHUSTER [Szewcy]. Ins Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien [1981], Proscenium Edition, s. 68. Maszynopis powielony dla potrzeb teatrów. Bułgaria ZA NOWIJA W I D TEATRALNA PIESA (O nowym ty­ pie sztuki teatralnej; fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze) Beleżki i prewod ot polski Kalina Bachnewa-Canewa. „Narodna Kultura" (Sofia) 1986, nr 38, s. 7). PRAGMATISTI (Pragmatyści) Ot polski: Dimitrina Łau-Bykowska. „Gestus" (Sofia) 1990, nr 7-8, s. 86-106. PIESI (Sztuki) METAFIZIKA N A DWUGŁAWOTO TELE (Metafizyka dwugłowego cielęcia), prewela Dimitrina Łau-Bykowska. WODNATA KOKOSZKA (Kurka Wodna), preweła Kalina Bachnewa. OKTOPOD, ILI HIRKANICZEN SWETOGLED (Mątwa, czyli hyrkaniczny światopo­ gląd), preweła Kalina Bachnewa. LUDIJAT I MONACHINJATA (Wariat i zakonnica), preweła Kalina Bachnewa. MAJ­ KA (Matka), preweła Dimitrina Łau-Bykowska. SON ATA TA N A WELZEWUL, ILI ISTINSKA SŁUCZKA W MORDOWAR (Sonata Belzebuba, czyli Prawdziwe zdarzenie w Mordowarze), preweła Kalina Bachnewa. OBUSZTARI (Szewcy), preweła Dimitrina Łau-Bykowska. WWEDENIE W TEORIJATA ZA CZISTATA FORMA W TEATRA, preweła Kalina Bachnewa. Systawitel: Kalina Bachnewa. Sofija 1993, s. 491. Uniwersitetsko Izdatielstwo „Sw. Kliment Ohridski". Estonia NAIDENDID (Dramaty): PRAGMAATIKUD (Pragma­ tyści), VAIKRSES HAARBERIS (W małym dworku), KAUNITARID JA VARDJAD EHK ROHELINE TABLETT (Nadobnisie i koczkodany, czyli Zielona pigułka), HULLUMEELNE JA N U N N (Wariat i zakonnica), HULLUNUD VEDUR (Szalona lokomotywa), EMA (Matka), PELTSEBULI SONAAT (Sonata Belzebuba) Pola Keelest tólkinud Hendrik Lindepuu. Tallinn 1997, s. 288. Valjaandja Eesti Draamateater. BUNGO 622 LANGEMIST EHK DEEMONLIK N A I NE (Fragment 622 upadków Bunga, czyli Demonicznej kobiety) Poola keelest tólkinud Hendrik Lindepuu. „Vikerkaar" (Tallinn) 1998, nr 12, s. 41-51. Francja Witkiewicz [Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w te­ atrze] Trad, inćdite de Therese Dzieduszycka. W antologii: Odette Asian. LArt du thedtre, Paris 1963, Editions Seghers, s. 556-567. Traduction de Erik Veaux. „Pour 1'Art" 1963, nr 89/90. LA MERE [Matka] Adaptee du polonais par Koukou Chanska e t Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 73. Theatre du Monde Entier. LA POULE D'EAU [Kurka wodna] Adaptee du polonais par Koukou Chanska e t Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 81. Theatre du Monde Entier. LA METAPHYSIQUE D'UN VEAU A DEUX TETES [Metafizyka dwugłowego cielęcia] 430 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA Adaptation francaise de Koukou Chanska et Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 70. Theatre du Monde Entier. LES CORDONNIERS [Szewcy] Texte francais de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. Paris 1969, Gallimard, s. 98. Theatre du Monde Entier. Przedruk w: En marge du theatre surrealiste, „Cahiers de la Compagnie Madei eine Renaud -Jean-Louis Barrault", 70, 2 trimestre 1969, Paris, Gallimard. INTRODUCTION A LA THEORIE DE LA FORME PURE A U THEATRE [Wstęp do teorii Czystej Formy w tea­ trze], PRECISIONS SUR LA QUESTION LA FORME PU­ RE A U THEATRE [Bliższe wyjaśnienia w kwestii Czystej For­ my na scenie]. Traduction de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. „Cahier de la Compagnie Madeleine Renaud - Jean-Louis Barrault", 73, 3 trimestre 1970, Paris, Gallimard, s. 3-69. LA PIEUVRE [Mątwa] Adaptation francaise de Koukou Chanska et Francois Marie. „Cahiers de Compagnie Madeleine Renaud - JeanLouis Barrault", 73, 3 trimestre 1970, Paris, Gallimard, s. 80-128. INTERVIEW AVEC В. SCHULZ [Wywiad z Brunonem Schulzem] W tomie: Bruno Schulz, Les boutiques de cannelles. Nouvelles. Przekład: Therese Douchy, Georges Sidrę, Jerzy Lisow­ ski. Paris 1974, Denoel. INTRODUCTION A LA THEORIE DE LA FORME PURE A U THEATRE [Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w teatrze] Traduction de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. W antologii: Monique Bonie, Martine de Rougemont, Ja­ cques Scherer, Esthetiąue tedtrale. Textes de Platon a Brecht, Paris 1982, Editions SEDES, s. 265-267. REGLEMENT DE LA FIRMĘ DE PORTRAITS „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz"] Traduit par Antoine Baudin. W katalogu: Presences Polo­ naises. Witkiewicz - Constructivisme - Les Contemporains. Lart vivant autour du musće de Łódź. Paris 1983 (Centrę Georges Pompidou 23 juin - 26 septembre 1983). Comissaires generaux: Dominique Bozo, Ryszard Stanisławski. Coordina­ tion du catalogue: Urszula Czartoryska, Nicole Ouvrard. Grecja METAFUSIKE ENOS DIKEFALOU MOSHAVIOU [Metafizyka dwugłowego cielęcia]. Przeł. Koulas Antoniade. Athena 1975, Dodone, s. 95. Hiszpania COMEDIA REPUGNANTE DE U N A MĄDRE [Mat­ ka] Traduccion у adaptación Juan Cańo Arecha у Miguel Narros. Madrid 1973, Editorial Fundamentos, s. 79. Cuadernos practicos nr 9. INSACIABILIDAD [Nienasycenie] Version del polaco de: Meliton Bustamante Ortiz. Barce­ lona 1973, Barral Editores, s. 599. LA GALLINA ACUATICA [Kurka wodna] Traduccion у adaptación: Juan Cano Arccha. Madrid 1975, Editorial Fundamentos, s. 101. Cuadernos practicos nr 18. LA NUEVA LIBERACIÓN - EL LOCO Y LA MONJA [Nowe Wyzwolenie - Wariat i zakonnica] Traduccion Jorge Segovia у Violetta Beck. Madrid 1976, Editorial Fundamentos, s. 95. Cuadernos practicos nr 20. CARTAS DESCONOCIDAS DE STL WITKIEWICZ A SU MUJER JADWIGA [Listy St.I. Witkiewicza do żony Ja­ dwigi] Traduccion de Elżbieta Bortkiewicz [w:] Anna Micińska, Correspondencia, „Quimera" (Barcelona) 1984, nr 39—40, s. 34-36. REGLAMENTO DE LA FIRMA DE PETRATOS „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz ] Traduccion de Elżbieta Bortkiewicz. „Quimera" (Barcelo­ na) 1984, nr 39-10, s. 36-37. LA MARE [Matka] Traducció de Dorota Szmidt, Barcelona 1987, s. 115. Edicions Dels Quaderns Crema. EL POP O LA VISIO HYRKANESA DEL MÓN [Mą­ twa, czyli fiyrkaniczny światopogląd] - SOBRE LA FORMA PURA [O Czystej Formie] Traducció i introducció de Josep M . de Sagarra. Barcelo­ na 1992, s. 132. Institut del Teatre de la Diputació de Barce­ lona. Biblioteca Teatral 79. ED LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Version у dirección Jarosław Bielski. Madrid 1992, s. 72. Real Escuela Superior de Arte Dramatico. ADIÓS A L O T O N O [Pożegnanie jesieni] Traducido del polaco por Elżbieta Bortkiewicz у Jaun Carlos Vidal. Nota biografica por Juan Carlos Vidal. Madrid 1993, s. 421. Anaya ćk Mario Muchnik. NARCÓTICOS [Narkotyki] Traduccion de Josep M. Sagarra. Barcelona 1994, s. 212. CIRCE Ediciones. Holandia DE GEK EN DE NON [Wariat i zakonnica] Vertaling: Paul Beers. „De Revisor" 1977, nr 1 (febr.), s. 49-56. INLEIDING ТОТ DE THEORIE V A N PURE VORM IN THEATER [Fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w te­ atrze] Vertaling en beweking: Joanna Bilska en Dolf Verspoor. W: program teatralny do przedstawienia Witkacy w teatrze De Brakke Grond w Amsterdamie (5 III 1977). VERS LAG V A N DE WERKING V A N PEYOTL OP S.I. WITKIEWICZ D.D. 20 V I (1928) [Sprawozdanie z działania peyotlu na St.l. Witkiewicza dn. 20 VI 2] Vertaling: Karol Lesman. „Raster" (Amsterdam) 1988, nr 42, s. 15-26. ONVERZADIGBAARHEID [Fragment Nienasycenia] Vertaling: Karol Lesman. „Raster" (Amsterdam) 1988, nr 42, s. 34-50. HET REGLEMENT V A N DE PORTRETTENFIRMA 431 �]anusz Degler • BIBLIOGRAPHY „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"] Vertaling: Karol Lesman. „Tijdschrift voor Slavische Literatuur" 1989, nr 5, ss. 41-47. DE DAPPERE PRINSESS [Odważna księżniczka] KAKKERLAKKEN [Karaluchy] Vertaling uit het Pools Karol Lesman. „het Cahier" / Bre­ da 1991,, nr 2, s. 9-29. ONVERZADIGBAARHEID [Fragment Nienasycenia] Vertaling: Karol Lesman. „Tijdschrift voor Slavische Literatuur" 1993, nr 14, s. 6-9. ONVERZADIGBAARHEID [Nienasycenie] Uit het Pools vertaald envan een nawoord voorzien door Karol Lesman. Amsterdam 1993, s. 574- Meulen-hoff (II wy­ danie: Amsterdam 1996). AFSCHEID V A N DE HERFST (Pożegnanie jesieni) Uit het Pools vertaald en van een nawoord voorzien do­ or Karol Lesman. Amssterdam 1996, s. 376. Meulenhoff. DE BEELZEBUBSONATE EN ANDERE TEKSTEN (Sonata Belzebuba i inne teksty): DE MOEDER (Mat/ca), DE BEELZEBUBSONATE (Sonata Belzebuba), DE GLIMLACH V A N DE ONEBENUL (fragment Niemytych dusz). Vertaald uit het Pools en van een nawoord voorzien door Karol Lesman. Leiden 1997, s. 166. Plantage. Japonia _ KYOJIN T O NISO (Wariat i zakonnica) .Przekład: Yukio Kudo, „Shingeki" (Tokyo) 1977, nr 12. YUREI N O IE (W małym dworku) Przekład: Takanasi Yasunari. „Hermes" (Tokyo) 1985, nr 4, s. 102-119. (O Czystej Formie) - (O nowym tyjne sztuki teatralnej) (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz") - (Sprawozda­ nie z działania peyotlu na St.l. Witkiewicza dn. 20 VI) - (Listy do Bronisława Malinowskiego) Przekład: Yuwjiro Nakamura. W tomie: Witkiewicz no sekai. [Redakcja:] Yujiro Nakamura. Tokyo 1985. Parco Co., Ltd. (Regułamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz") Przekład: Tokimasa Sekiguchi. W: Witkacy-in-the-box. Theater X Opening Special Program, Tokyo 1992, s. 49. Jugosławia (dawna) LUDAK I OPATICA (Wariat i zakonnica) Preweo: Petar Vujicic. W antologii: Avangardna drama. Priredio: Slobodan Selenie. Beograd 1964, s. 147-174- Srpska Knjiżerna Zadruga. TEATAR ĆISTE FORME (Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w teatrze) Prev. s ffancuskog: Ana Gusić. W tomie: Tomislav Sabljak, Teatar XX stołjeća. Split-Zagreb 1971, s. 77-81. Matica hrvatska. Tisak „Sobodna Dalmacija". SEKOE ZLO MOŻE DA BUDE I POLOŚO (Wanat i za­ konnica) Prev. Milan Trajkov. „Kulturen źivot" 1972, XVII, 3, s. 25-31. (Przekład na jęz. słoweński). NEZASIĆENOST Z OBLIKO (Analogia z malarstwem; fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze. Prevedel: Igor Lampret. W tomie: Med Artaudom in Brechtom. Izbral in uredil Andrej Inkret. Opremil Stefan Potoćnik. Ljubljana 1972, s. 60-66. Tisak „Joże Mośkroic". Knjiźnica Mestega gledalisća ljjubljanskega 59. (Przekład na jęz. słoweński). IZBOR IZ DJELA: ŻOHARI (Karaluchy), LUDAK I OPATICA (Wariat i zakonnica), U MALOJ KURIJI (Wma­ łym dworku), VODENA KOKA (Kurka wodna), POLUDJJELA LOKOMOTIVA (Szalona lokomotywa), ŚUSTRI (Szew­ cy), UVOD U TEORIJU ĆISTE FORME U KAZALIŚTU (Wstęp do teońi Czystej Formy w teatrze) Izbor i prijevod Dalibor Blaźina. Zagreb 1985, s. 222. Cekade, Biblioteka „Prolog" (velika edicija, knjiga 10). JJUVENILIJE (Juwenilia): KNEGINJICA MAGDALE­ N A ILI NASTRLJIVI KNEZ (Księżniczka Magdalena, czyli Natrętny książę) - ŻOHARI (Karaluchy) Preveo z poljskog i uvodnu biljeśku napisao: Dalibor Blaźina. „Cjuorum" (Zagreb) 1987, nr 1-2, s. 138-153. NEGATIV SKICE (Negatyw szkicu) Prijevod s poljskoga: Dalibor Blaźina. „15 dana" 1989, nr 8, s. 9-11. Kuba LA MĄDRE [Matka] Traducción Maria Sten у Cristina Conde. W antologii: Teatro Polaco. Selección de Maria Sten. Prologo de Jan Pieszczachowicz. Ciudad de la Habana 1978, Editorial Arte у Li­ teratura, t. I , s. 89-147. Liban ALTHARAROR ALŻADED [Nowe Wyzwolenie] Przekład: Admir Koreje. „Fikr" (Bejrut) 1980, nr 39-40, s. 199-221. Łotwa MATE (Matka) No polu valodas tulk.: Dace Gasina. „Tea tra Vestnesis" (Riga ) 1989, nr 9-10, s. 18-27. Meksyk EL LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Traducción Maria Sten. „La Cultura en Mexico" (Suplemento de Siempre) 1971, nr 506, s. III—IX. TRES OBRAS TEATRALES [Trzy sztuki teatralne]: LA MĄDRE [Matka]. LA PEQUENA MANSION [W małym dworku], EL LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Traducción: Maria Sten у Cristina Conde. Mexico 1974, UNAM. TRES OBRAS [Trzy sztuki]: LAS CUCARACHAS [Ka­ raluchy], POBRE MUCHACHITO [Biedny chłopiec], LA COLECCION O LA TRAVRSURA DEL ELEFANTE [Me­ nażeria, czyli wybryk słonia] La traducción del polaco es de Raul Zermeno. „La Palabra у el Hombre" 1976, nr 20, s. 91-96, Universidad de Ve­ racruz. JUAN CARLOS MATEO RABIETA [Jan Maciej Karol Wściekłica] - LA LOCOMOTORA LOCA [Szalona lokomo­ tywa] 432 �J a n u s ; Degler • BIBLIOGRAFIA Traduccion: Maria Sten у Alfredo Michel. „Cuadernos de Filosofia у Letras" (Mexico) 1985, nr 5: „Literatura Dramatica у Teatro", s. 39-98. Universidad Nacional Autónoma de Mexico. LA MĄDRE [Matka] Traduccion: Maria Sten у Cristina Conde. „Cuadernos de Filosofia у Letras" (Mexico) 1985, nr 5: „Literatura Dramatica у Teatro", s. 99-142. Universidad Nacional Autónoma de Mexico. UNERSATTLICHKEIT (Nienasycenie) Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Mit einem Na­ chwort von Witold Gombrowicz. Miinchen 1966, s. 596. R. Piper 6k Co. Verlag. U N R S A T T L I C H K E I T . SOIREE BEI DER FURSTIN TICONDEROGA (Drugi rozdział Nienasycenia) Deutsch von Karl Dedecius. W antologii: Polnische Prosa des 20. Jahrhunderts. Vorgestelt von Karl Dedecius. Miinchen 1966. Erster Teil, s. 212-231. Carl Hanser Verlag. Wydanie II: Miinchen 1970. Niemiecka Republika Demokratyczna NEUE BEFREIUNG (Nowe Wyzwolenie) STUCKE (Sztuki): DAS NAMENLOSE WERK (Bezi­ Deutsch von Tadeusz Kantor und Horst Taubmann. Ba­ mienne dzieb), GYUBAL WAHAZAR ODER AUF DEN den-Baden [1967], s. 43. Verlag Johannes Hertel. Druk po­ PASSEHOXHEN DES UNSINNS (Gyubal Wahazar, czyli wielony dla potrzeb teatrów. Na przełęczach BEZSENSU), DER TINTENFISCH ODER DIE PRAGMATIKER (Pragmatyści) DIE HYRKANISCHE WELTANSCHAUUNG (Mątwa, Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ czy fi Hyrkaniczny światopogląd), DIE MUTTER (Matka), I N den-Baden [1967], s. 54- Verlag Johannes Hertel. Druk po­ KLEINEN LANDHAUS (W małym dworku), DIE SCHU­ wielony dla potrzeb teatrów. STER (Szewcy) DIE SCHUSTER (Szewcy) Aus dem Polnischen ubersetzt und mit einem Nachwort Deutsch von Janusz von Pilecki. W antologii: Modemes versehen von Henryk Bereska. Berlin 1982, s. 363. Verlag Polnisches Theater. Herausgegeben und mit einem Nachwort Volk und Welt. von Andrzej Wirth. Neuwied-Berlin 1967, and 1, s. 7-87. Hermann Luchterhand Verlag. ABSCHIED V O M HERBEST (Pożegnanie jesieni) JANULKA, TOCHTER DES FIZDEJKO (Janulka, córka Aus dem Polnischen von Roswithe Matwin-Buschmann. Fizdejki) Leipzig 1991, s. 468. Reclam-Verlag. Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ den-Baden. Norwegia UR „INLEDNING TILL TEORI O M DEN RENA FORDER TINTENFISCH ODER DIE HYRKANISCHE MEN PA TEATERN" [Fragmenty Wstępu do teońi Czystej WELTANSCHAUNG (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopo­ Formy w teatrze]: O M EN NY TYP AV TEATERKONST gląd) [O nowym typie sztuki teatralnej], NAERMARE DEFINI­ Deutsch von Tadeusz Kantor und Horst Taubmann. Ba­ TION AV DEN RENA FORMENS TEATER [Bliższe okre­ den-Baden [1968], s. 71. Verlag Johannes Hertel. Druk po­ ślenie sztuki teatralnej w Czystej Formie], NAGRA ORD O M wielony dla potrzeb teatrów. AKADESPELARENS ROLI I DEN RENA FORMENS TE­ DIE DA! (Oni) ATER [Parę słów o roli aktora w sztuce teatralnej w Czystej For­ Deutsch von Peter Lachman. W tomie: Spectaculum XI. mie] Sechs modernę Theaterstuxcke: Adrien - Babel - Bond - Dorst Oversatt av Lars Kleberg. „Teatrets teori og teknikk" 1966, nr 3/4, s. 31-35. Portugalia A MAE [Matka] Traducao de Jose Palla e Carmo. Lisboa 1972, s. 247. Prelo Editora (Repertório Para um Teatro Actual 9). Republika Federalna Niemiec DAS WASSERHUHN (Kurka Wodna) - NARR UND NONNE (Wariat i zakonnica) Deutsch von Heinrich Kunstmann. Frankfurt am Main 1965, s. 111. Suhrkamp Verlag. DIE MUTTER (Matka) - SAS WASSERHUHN (Kurka Wodna) Deutsch von Mikołaj Dutsch. Munchen-Wien-Basel 1966. Kurt Desch Verlag. Druk powielony dla potrzeb tea­ trów. ERWACHEN. Aus dem Roman Unersattlichkeit (Pierw­ szy rozdział Nienasycenia) Ubersetzung: Walter Tiel. „Monat" 1966, nr 216, s. 48-56. - Muxller - Witkiewicz- Frankfurt am Main 1968, s. 273-312. Suhrkamp Verlag. IM KLEINEN HAUS (W małym dworku) Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ den-Baden [1971]. Verlag Johannes Hertel. Druk powielony dla potrzeb teatrów. DIE MUTTER (Matka) Deutsch von Irmtruad Zimmermann-Góllheim. BadenBaden 1970. Verlag Johannes Hertel. Druk powielony dla potrzeb teatrów. DAS NAMENLOSE WERK (Bezimienne dzkb) Deutsch von Christa Vogel. Berlin [1972]. Kiepenheuer Buhnenvertriebs GmbH. Druk powielony dla potrzeb tea­ trów. DIE METAPHYSIK DES ZWEIKÓPFIGEN KALBES (Metafizyka dwugłowego ciekcia) Deutsch von Christaq Vogel. Berlin [1972]. Kiepenheu­ er Buhnenvertriebs GmbH. GYUBAL W A H A Z A R ODER I M ENGPASS DES UNSINNS (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSEN­ SU) Deutsch von I. Boli. Frankfurt am Main 1974. Suhrkanp 433 �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY Verlag. Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) im Briefwechsel mit dem deutschen Phiłosophen Hans Cornełius „Zeitschrift rur slavische Philologie", Heidelberg 1976, Band XXXIX, Heft 1. Teil I , s. 68-156. Carl Winter-Universitatsverlag. „Zeitschrift fur slavische Philologie", Heidelberg 1978, Band XL, Heft 1. Teil I I , s. 150-213. Odnaleziony i opracowany przez Heinricha Kunstmanna zbiór ponad 100 listów Witkiewicza pisanych po niemiecku do Hansa Corne­ liusa w latach 1934-39. V E R R U C K T E L O K O M O T I V E (Szałom lokomotywa) Deutsch von Christa Vogel. Berlin 1985. Kiepenheuer Buhnenverbs GmbH. VEPvRUCKTE LOKOMOTIVE (Szahna lokomotywa), deutsch von Christa Vogel. E I N F U H R U N G IN DIE THEORIE DER REINEN FORM DES T H E A T E R S (Wstęp do teo­ ńi Czystej Formy w teatrze), deutsch von Friedrich Griese. A B S C H I E D V O M H E R B S T (fragment Pożegnania jesieni), deutsch von Hildburg Heider und Ryszard Zan. U N E R S A T T L I V H K E I T (Fragment Nienasycenia), deutsch von Walter Tiel. DER EINZIGE AUSWEG (Fragment Jedy­ nego wyjścia), deutsch von Hildburg Heider und Ryszard Zan. S C H U S T E R (Szewcy), deutsch von Janusz von Pilecki. U N G E W A S C H E N E SEELE (Fragment Niemytych dusz). W tomie: Stanisław I. Witkiewicz, Verriickte Lokomotwe. Ein Lesebuch mit Bildern des Autors. Herausgegeben von Andrzej Wirth. Frankfurt am Main 1985, s. 347. Suhkamp Verlag. Polnische Bibliothek. U N E R S A T T I C H K E I T (Nienasycenie) Mit einem Nachwort von Witold Gombrowicz. Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Munchen 1986, s. 596. R. Piper GmbH ćk Co. Serie Piper. Band 510. A B S C H I E D V O M H E R B S T T (Pożegnanie jesieni) Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Munchen - Zurich 1987, s. 443. R. Piper GmbH. 6k Co. G E S C H A F T S O R D N U N G DER P O R T A I T F I R M A „S.I. W I T K I E W I C Z " (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz") W katalogu: Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885-1939. Ber­ lin 1990. Studio I des Kiinstlerhauses Bethanien Berlin Stuxdtisches Museum Flensburg (27 V 1990 - 1 V I I 1990), s. 46-48. Rosja WODJANAJA KUROCZKA (Kurka Wodna) Pieriewod A. Bazilewskogo. „Diapazon" 1993, nr 3—4. TUMOR MOZGOWICZ (Tumor Mózgowicz) - PRAGMATISTY (Pragmatyk) Pieriewod W. Kyłaginoj-Jarcewoj. „Sufler" 1994, nr 2 - 3 . BEZUMYJ LOKOMOTIW (Szalona lokomotywa) Pieriewod z polskogo Andrieja Bazilewskogo. „Inostrannaja Litieratura" (Moskwa) 1995, nr 11, s. 139-151. IZ KNIGI „NARKOTIKI": PRIEDISŁOWIE - PEJOTL (Fragmenty Narktyków: Przedmowa - Peyotl) Pieriewod z polskogo Andrieja Bazilewskogo. „Inostrannaja Litieratura" (Moskwa) 1995, nr 11, s. 151-166. AWTOPARODIJA „NIEGATYW ESKIZA" (Autoparodia „Negatyw szkicu") Pieriewod z polskogo Natalia Jakubowa. „Moskowskij Nabljudatiel" 1996, nr 3-4, s. 9 4 - 9 5 . JEDINSTWIENNYJ WYCHOD (Fragment Jedynego wyj­ ścia) Pieriewod J. Czajnikowa. „Apokrif" 1996, nr 1. DJUBAL WAHAZAR I DRUGIJE NIEEWKLIDOWY DRAMY (Gyubal Wahazar i inne dramaty nieeuklidesowe): ONI (Oni), DJUBAL WAHAZAR, ILI H A PIERIEWAŁACH ABSURDA (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSENSU), WODJANAJA KUROCZKA (Kurka Wodna), KARAKATICA, ILI GIR - KANICZIESKOJE MIROBOZZRIENIE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd), BEZUMNYJ LOKOMOTIW (Szalona lokomotywa), JANULKA, DOCZ FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki), SAPOŻNIKI (Szewcy) Sostawlenie A. Bazilewskij, S. Isajew. Pieriewod z polsko­ go A. Bazilewskij, Moskwa 1999, s. 356. GITIS - W A H A ­ ZAR. Rumunia O CASA LA TARA (W małym dworku) Przekład: Dragos Vranceanu, „Secolul 20", 1975, nr 5 - 6 . AZ ÓRULT ES AZ APACA (Wariat i zakonnica) - AZ ANY (Matka) Fordiytotta Kerćnyi Gracia. Bukarest 1983, s. 117. Kriterion Konyvkiadou (wydanie w języku węgierskim). Słowenia SLOVO OD JESENI (Pożegnanie jesieni) Prevod in spremna beseda Niko Jeź. Ljubljana 1994, s. 416. Cakarjeva zalozba. Zbirka XX. stoletje. CVLJARJI (Szewcy) Prevedla Darja Dominkuś. W analogii: Dramatikon I : ApoIIinaire - Witkiewicz - Vampilov - Fo - Shepard - Schwab. Urednik Aleś Śyteger. Ljubljana 1999, s. 5 3 - 1 0 3 . Studentska zalozba. Knjiźna zbirka Beletrina. Stany Zjednoczone THE M A D M A N AND THE NUN (Wariat i zakonnica) Translated by Daniel C. Gerould and CS. Durer. „First Stage". A Quarterly of New Drama 1965/66, vol. IV, nr 4 (Winter), s. 212-221. Purdue University, Indiana. THE WATER HEN (Kurka Wodna) Translated by Daniel Gerould and C.S. Durer. „First Sta­ ge". A Quarterly of New Drama 1967, vol. V I , nr 2 (Sum­ mer), s. 86-102. Purdue University, Indiana. THE CRAZY LOCOMOTIVE (Szalona lokomotywa) Translated by Daniel C. Gerould and C.S. Durer. „First Stage" A Quarterly of New Drama 1967/68, vol. V I , nr 4 (Winter), s. 2 0 6 - 2 1 5 . THE M A D M A N AND THE NUN AND OTHER PLA­ YS: THE M A D M A N AND THE NUN (Wariat i zakonnica)-, THE WATER HEN (Kurka Wodna); THE CRAZY LOCO­ MOTIVE (Szalona lokomotywa); THE MOTHER (Matka); THEY (Oni); THE SHOEMAKERS (Szewcy). Appendix: ON A NEW TYPE OF PLAY (O nowym typie sztuki teatralnej). Translated ćk edited by Daniel С. Gerould and C.S. Du­ rer. With a foreword by Jan Kott. Seattle and London 1968, 434 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA s. 303. University of Washington Press. INSATIABILITY. Two scenes from a novel (Dwa frag­ menty Nienasycenia) Translated by Louis Iribarne. „Delos: A Journal of Trans­ lation" 1968, s. 7-23. THE WATER HEN (Kurka wodna) Translated by Daniel C. Gerould and C.S. Durer. W to­ mie: Avant-Garde Drama: Major Plays and Documents post World War I . Edited and with an Introduction by Bernard E Dukore and Daniel C. Gerould. Toronto-New York-London 1969, s. 1-50. Bantam Books. THEORETICAL INTRODUCTION T O „TUMOR BRAINARD" (Wstęp teoretyczny do „Tumora Mózgowicza"); THE ANALOGY W I T H PAINTING. From Introduction to the Theory of Pure Form in the Theatre (Analogia z malar­ stwem. Pierwsza część Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze) Translated by Daniel C. Gerould and Eleanor Gerould. W tomie: Avant-Garde Drama: Major Plays and Documents post World War I . Edited and with and Introduction by Ber­ nard F. Dukore and Daniel C. Gerould. Toronto-New York-London 1969, s. 483-493. Bantam Books. THE CUTTLEFISH OR THE HYRCANIC WORLDVIEW (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) Translated by Daniel and Eleanor Gerould. W: John Gassner, Treasury of the Theatre. Revised edited by Bernard F. Dukore. New York 1969, Volume II. Holt, Rinehard & Win­ ston. DEFLOWERFUCKED. From Insatiability (Piąty rozdział Nienasycenia) Translated by Louis Iribarne. „Delos: A Journal of Trans­ lation" 1970, s. 100-122. THE PRAGMATISTS (Pragmatysci) Translated by Daniel C. Gerould. „Drama ćk Theatre" 1971, vol. 10, nr 1 (Fall), s. 37-45. THE NEW DELIVERANCE (Nowe Wyzwolenie) Translated by Daniel Gerould and Jadwiga Kosicka. „The Polish Review" 1973, vol. XVIII, nr 1/2, s. 94-111. The Po­ lish Institute of Arts and Sciences in America. GYUBAL WAHAZAR OR ALONG THE CLIFFS OF THE ABSURD (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZ­ SENSU) Translated by Daniel and Eleonor Gerould. „Arts in So­ ciety" 1971, vol. VIII, nr 3 (Fall-Winter). TROPICAL MADNESS. Four plays: THE PRAGMATI­ STS (Pragmatysci); GYUBAL WAHAZAR (Gyubal Waha­ zar); MR. PRICE OR TROPICAL MADNESS (Mister Price, czyli Bzik tropikalny); METAPHYSICS OF A TWO-HEA­ DED CALF (Metafizyka dwugłowego cklęcia). Translated by Daniel and Eleanor Gerould. Introduction: Martin Esslin. New York 1972, s. 259. Winter House Ltd., The Winter Repertory 7. ON PURE FORM (O Czyste) Formk) Translated from Polish by Catherine S. Leach. W antolo­ gii: Aesthetics in Twentieth-Century Poland. Selected Essays. Edited by Jean G. Harrell and Alina Wierzbiańska. Lewisburg 1973, s. 41-65. Bucknell University Press. THE ANONYMOUS WORK (Bezimienne dzkło) Translated by Daniel and Eleanor Gerould. „Drama 6k Theatre" 1974, vol. 12, nr 1 (Fall). COCKROACHES (Karaluchy); COURAGEOUS PRIN­ CESS (Odważna kskżniczka); THE POOR BOY (Biedny chkpiec); MENAGERIE OR THE ELEPHANT'S ESCAPA­ DES (Menażeria, czyli Wybryk słonia); COMEDIES OF FA­ MILY LIFE (Komedk z życia rodzinnego); PRINCESS MAG­ DALENA OR THE IMPORTUNATE PRINCE (Kskżniczka Magdalena, czyli Natrętny książę) Translated by Daniel С. Gerould and Jadwiga Kosicka. With a prefatory note by D. Gerould. „Yale/theatre" 1974, vol. 5, nr 3, s. 10-58. ON A NEW TYPE OF PLAY (O nowym typie sztuki tea­ tralnej) Translated by Daniel С. Gerould and C.S. Durer. W an­ tologii: Bernard F. Dukore, Dramatk Theory and Cńticism. Greeks to Grotowski. New York 1974, s. 973-878. Holt, Rinehart and Winston Inc. THE ANONYMOUS WORK (Bezimienne dzkło) A FEW WORDS ABOUT THE ROLE OF THE ACTOR IN THE THEATRE OF PURE FORM (Pare słów o roli akto­ ra w sztuce teatralnej w Czystej Formie) Translated by Daniel Gerould. W antologii: TwentiethCentury Polish Avant-Garde Drama. Plays, Scenarios, Critical Documents. Edited, with an Introduction by Daniel Gerould. Translated by Daniel Gerould in collaboration with Eleanor Gerould. Ithaca and London 1977, s. 97-159. Cornell Uni­ versity Press. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated, with an Introduction and Commentary by Louis Iribarne. Urbana - Chicago - London 1977, s. 447. University of Illinois Press. BEELZEBUB SONATA. Plays, Essays and Documents w: THE BEELZEBUB SONATA (Sonata Belzebuba); TUMOR BRAINIOWICZ (Tumor Mózgowkz); DAINTY SHAPES A N D HAIRY APES (Nadobnisk i koczkodarvy); ON BRUNO SCHULZ (Fragmenty Wywiadu z Brunonem Schulzem i artyku­ łu Twórczość literacka Brunona Schulza); REPORT ABOUT THE EFFECT OF PEYOTE ON STANISłAW IGNACY WITKIEWICZ (Sprawozdanie z działania peyotlu na Stanisława Ignacego Witkkwkza); NEW FORMS IN PAINTING A N D THE MISUNDERSTANDINGS ARISING THEREFROM (Fragmenty Nowych form w malarstwie i wynikających stąd nie­ porozumień); THE S.I. WITKIEWICZ PORTRAIT PAIN­ TING FIRM (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"); UNWASHED SOULS (Fragmenty Niemytych dusz). Edited and translated by Daniel Gevould and Jadwiga Kosicka. New York 1980, s. 183. Performing Arts Journal Pu­ blications. Witkacy. An album of photos a bundle of letters (Wybór li­ stów do Bronisława Malinowskiego, Emila Breitera, Kazimie­ ry Żuławskiej, Jadwigi Unrug-Witkiewieżowej, Edmunda Wiercińskiego i Hansa Corneliusa) Translated by Daniel Gerould and Jadwiga Kosicka. „Per­ forming Arts Journal" 1983, vol. V", nr 3, s. 59-75. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated from the Polish by Louis Iribarne. With an In­ troduction by Czesław Miłosz. London - Melbourne - New York 1985, s. 447. Encounter. 435 �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY THE M A D M A N A N D THE NUN A N D THE CRAZY LOCOMOTIVE: THE M A D M A N A N D THE NUN (Wa­ riat i zakonnica); THE WATER HEN (Kurka wodna); THE CRAZY LOCOMOTIVE (Szalona lokomotywa) Edited, translated and with an Introduction by Daniel Gerould and C.S. Durer. Foreword by Jan Kott. New York 1989, s. 109. Applause Theatre Book Publishers. THE WITKIEWICZ READER: COCKROACHES (Ka­ raluchy); COMEDIES OF FAMILY LIFE (Komedie z zycta гоdzinnego); O N DUALISM (O dualizmie); Letter to Malinow­ ski (list do Malinowskiego); THE 622 DOWNFALLS OF BUNGO OR THE DEMONIC W O M A N (Fragment 622 upadków Bunga, czyli Demonicznej kobiety); Letters (Listy do Malinowskiego i rodziców z lat 1914-1918); NEW FORMS IN PAINTING A N D THE MISUNDERSTANDINGS ARI­ SING THEREFROM (Fragment Nowych form w malarstwie i wynikających stąd nieporozumień); THE NEW DELIVE­ RANCE (Nowe Wyzwolenie); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1921-23); PURE FORM IN THE THE­ ATER (Odczyt o Czystej Formie w teatrze); SECOND RE­ SPONSE T O THE REVIEWERS OF „THE PRAGMATISTS" (Druga odpowkdź recenzentom „Pragmatystów"); JANULKA, DAUGHTER OF FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki); FAREWELL T O A U T U M N (Fragment Pożegnania jesieni); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1927-1929); RULES OF THE S.I. WITKIEWICZ POR­ TRAIT-PAINTING FIRM (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"); NARCOTICS: NICOTINE; ALCOHOL, COCAINE, PEYOTE, MORPHINE A N D ETHER (Narkotyki: Nikotyna, alkohol, kokaina, peyotl, morfina i inne); RE­ SPONSE A N D REVELATION (Odpowiedź i spowiedź); ME­ TAPHYSICAL FEELINGS (Uczucia metafizyczne); RELA­ TIONS OF RELIGION A N D PHILOSOPHY (Fragment O stosunku religii do filozofii); THE ONLY WAY OUT (Frag­ ment Jedynego wyjścia); INTERVIEW W I T H BRUNO SCHULZ (Wywiad z Brunonem Schulzem); BRUNO SCHULZ'S LITERARY WORK (Twórczość literacka Bruno­ na Schulza); UNWASHED SOULS (Fragment Niemytych dusz); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1935-1938); BALANCE SHEET O N FORMISM (Bilans formizmu). Edited, translated and with an introduction by Daniel Gerould. Evanston, Illinois 1992, s 359. Northwestern Uni­ versity Press. THE MOTHER OTHER UNSAVORY PLAYS: THE MOTHER (Matka); THEY (Oni); THE SHOEMAKERS (Szewcy). Appendix I: O N A NEW TYPE OF PLAY (O no­ wym typie sztuki teatralnej) Edited and translated by Daniel Gerould and C.S. Durer. Foreword by Jan Kott. New York - London 1993, s. 246. Ap­ plause. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated, in a newly revised version, by Louis Iribarne. Evanston, Illinois 1996, s. 534- Nortwestern University Press. Hydra Books. COUNTRY HOUSE (W mafym dworku) Translated und with an introduction by Daniel Gerould. Amsterdam 1997, s. 59. Harwood Academic Publishers. Szwajcaria THEATRE COMPLET I : LA SON ATE DE BELZEBUTH (Sonata Belzebuba), traduction d'Alain van Crugten. LA MERE (Matka), traduction d'Alain van Crugten. DANS LE PETIT MANOIR (W małym dworku), traduite du polonais par Erik Veaux. LA FOU ET LA NONNE (Wariat i za­ konnica), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1969, s. 253. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". Wydanie II: Renens-Lausanne 1980. Mobiles - l'Age d'Homme, s. 253. THEATRE COMPLET I I : LES CORDONNIERS (Szewcy), traduit du polonais par Erik Veaux. UNE LOCO­ MOTIVE FOLLE (Szabna lokomotywa), adaptation d'Alain van Crugten. YANULKA, FILLE DE FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki), traduit du polonais par Ania Beczkowska. LA NOUVELLE DELIVRANCE (Nowe Wyzwolenie), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1970, s. 220. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". THEATRE COMPLET I I I : LES PRAGMATISTES (Pragmatysci), traduit du polonais par Alain van Crugten. GYUBAL VELLEYTAR O U SUR LES SOMMETS DU NON-SENS (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSEN­ SU), traduit du polonais par Alain van Crugten. LA PIEUVRE OU VISION DU MONDE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd), traduite du polonais par Alain van Crugten. LA POULE D'EAU (Kurka wodna), traduite du polonais par Alain van Crugten. Lausanne 1971, s. 223. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". L INASSOUVISSEMENT (Nienasycenie) Traduction at avant-propos d'Alain van Crugten. Lau­ sanne 1970, s. 524- Editions l'Age d'Homme. „Classiques Slaves". Wydanie II: Lausanne 1978. THEATRE COMPLET I V L INDEPENDANCE DES TRIANGLES (Niepodległość trójkątów), traduite du polona­ is par Alain van Crugten. LES GRACES ET LES EPOUVANTAILS OU LA PILULE VERTE (Niepodkgłość trójką­ tów, czyli Zielona pigułka), traduite du polonais par Alain van Crugten. MISTER PRICE OU LA DINGUERIE TROPICALE (Mister Price, czyli Bzik tropikalny), texte francais d'Erik Veaux. METAPHYSIQUE DU VEAU BICEPHALE (Metafizyka dwugłowego cielęcia), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1972, s. 238. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". E ADIEU A U LAUTOMNE (Pożegnanie jesieni) Traduction d'Alain van Crugten. Lausanne 1972, s. 382. Editions l'Age d'Homme. „Classiąues Slaves". THEATRE COMPLET V TUMEUR CERVYKAL (Tumor Mózgowicz); EUX (Oni); L OEUVRE SANS N O M (Bezimienne dzkło). Traduction d'Alain van Crugten suivi de Alain van Crug­ ten: La catharsis par la parodie? (Postface). Lausanne 1974, s. 196. La Citeu - Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collec­ tion „Thćatre vivant - Oeuvres". DU THEATRE ARTISTIQUE (O teatrze artystycznym) 436 �]апшг Degler • BlBLICXiRAFIA Traduit par Erik Veaux. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 33-51. Editions l'Age d'Homme. JUVENILIA: LES CANCRELATS (Karaluchy); COME­ DIES DE LA VIE DE FAMILLE (Komedie z życia rodzinne­ go); LA MENAGERIE OU UNE INCARTADE D'ELEPHANT (Menażeria, czyli Wybryk słonia); LA PRINCESSE MADELEINE O U LE PRINCE ENTETE (Księżniczka Mag­ dalena, czyli Natrętny książę); LA PRINCESSE COURAGEUSE (Odważna księżniczka); LE PAUVRE GARCON (Biedny chłopiec). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 53-94. Edi­ tions l'Age d'Homme. FRAGMENTS: [PIECE NON IDENTIFIE] (Dramat nie­ rozpoznany); UNE NOUVELLE HOMEOPATHIE DU MAL (Nowa homeopatia zła); LE VAMPIRE EN FLACON OU LE PARFUM DU VOILE (Wampir we flakonie, czyli Za­ pach welonu). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 95-135. Edi­ tions l'Age d'Homme. AUTOPARODIES: LES REDEMPTOIRES (Redemptoary); MANIFESTE (Manifest); UNE IDYLLE DE SCHIZOPHRENE (Romans schizofrenika). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewiczet le theatre, s. 137-150. Edi­ tions l'Age d'Homme. THEATRE COMPLET V I : MATHIAS KORBOWA ET BELLATRIX (Maciej Korbowa i Bellatrix); JEAN MATHIEU CHARLES LENRAGEY (Jan Maciej Karol Wścieklka); L EDUCATEUR TERRIBLE (Straszliwy wychowawca). Traduction d'Alain van Crugten. Lausanne 1976, s. 184. La Citeu - l'Age d'Homme. LES 622 CHUTES DE BUNGO (622 upadki Bunga) Traduit du polonais par Lena Blyskowska et Alain van Crugten. Postface d'Alain van Crugten. Lausanne 1979 s. 342. LAge d'Homme. Bibliotheque l'Age d'Homme). LES FORMES NOUVELLES EN PEINTURE ET LES MALENTENDUS Q U I EN DECOULENT (Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia). Traduit par Antoine Baudin. Postface de Bożena DanekWojnowska. Lausanne 1979, s. 202. Editions l'Age d'Hom­ me. Collection „Classiques Slaves". POŻEGNANIE JESIENI Lausanne 1979, s. 473. LAge d'Homme. Collection „Classiques Slaves". Reprint pierwodruku powieści z 1927 roku. Stanisław Witkiewicz, LETTRES A U SON FILS STA­ NISŁAW IGNACY WITKIEWICZ Traduit du polonais par Janka Kaempfer-Waniewicz. „Ca­ hier Witkiewicz", Lausanne 1981, nr 3: Correspondance, s. 255. LAge d'Homme. Przekład 209 listów Stanisława Wit­ kiewicza do syna ogłoszonych w tomie Listy do syna (Warsza­ wa 1969). W Aneksie trzy listy Witkacego do ojca pisane z podróży do Australii. REGLEMENT DE LA FIRMĘ DE PORTRAITS „S.I. WITKIEWICZ" (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz"). Traduction: A [ntoine] В [audin]. W: S.I. Witkiewicz. Genie multiple de Pologne. Melange d'etudes de dessins, de peintures et de photographies assemble et ćdite par Alain van Crugten au l'occasion du Festival Witkiewicz Bruxelles, novembre 1981. Lausanne 1981, s. 59-62. Editions l'Age d'Homme. LES NARCOTIQUES suivi de LES AMES M A L LAVEES (Narkotyki i Niemyte dusze) Traduction et notes de Gerard Conio suivi de G. Conio, Witkacy et la cńse de la culture еигорёеппе. Lausanne 1980, s. 381. LAge d'Homme. LE MONDE DES CONCEPTS PHILOSOPHIQUES: SON INTELLIGIBILITES ET SON ATTRAIT (O zrozmiabści i uroku świata pojęć fibzoficznych); L IMPORTANCE DE LA PHILOSOPHIE POUR TOUS (Znaczenie filozofii dla wszyst­ kich); L ATTRAIT QU'EXERCE LE MONDE DES CON­ CEPTS PHILOSOPHIQUES (O ważności fibzofii dla wszyst­ kich); DE L „ARIDITE" DES CONCEPTS PHILOSOPHI­ QUES (O „suchości" pojęć fibzofii); DEUX TYPES DE PHILOSOPHE (O dwóch typach fibzofów); LES SENTIMENTS METAPHYSIQUES (Uczucia metafizyczne); QUELQUES MOTS A U SUJET DE L INTUITION (Kilka sbw o intuicji); DE L INTUITION (O intuicji); DES RAPPORTS ENTRE LA RELIGION ET LA PHILOSOPHIE (O stosunku religii do fib­ zofii); RAPPORT RECIPROQUE DE LA SCIENCE ET DE LA PHILOSOPHIE (Stosunek wzajemny nauki i fibzofii). Textes rassembles par В [ohdan] Michalski. „Cahier Wit­ kiewicz". Les cahiers annuels consacres au S. I . Witkiewicz sont diriges par Alain van Crugten nr 5: Witkiewicz et la phi­ losophic Lausanne 1984, s. 108. L Age d'Homme. 437 Szwecja FEM DRAMER: PRAGMATIKERNA (Pragmatyści), oversattning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. SUMPHÓNAN (Kurka Wodna), oversattning: Ca­ therine Berg, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. DAAREN OCH N U N N A N (Wariat i zakonnica), oversatt­ ning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. MODERN (Matka), oversattning: Catherine Berg, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. BELSEBUBSONATEN (Sona­ ta Belzebuba), oversattning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. Utgivna av Dag Hedman och Andrzej Nils Uggla. Uppsa­ la 1988, s. 225. Uppsala Slavic Papers University of Uppsala. Department of Slavic Languages 14. DEN NYA BEFRIELSEN (Nowe Wyzwolenie), till svenska av Lennart Kanter oh Andrzej Nils Uggla. PA DEN LILLA GARDEN (W małym dworku), till svenska av Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman W tomie: Tvd polska dramatiker. Stanisbw Wyspiański. Stanisław Ignacy Witkiewicz- Utgivna av Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. Uppsala 1995, s. 121-180. Acta SuecoPolonica. Bokserie nr 1. Węgry AZ ANYA [Matka] Przekład: Kerćnyi Gracia. W antologii: Tango. Modem Lengyel drdmdk. Budapest 1968. Europa Kiadó. �Janus? Degler • BIBLIOGRAPHY nica); LA GALLINELA ACQUATICA (Kurka wodna); I C A L Z O L A I (Szewcy). Traduzione dal polacco di Riccardo Landau. Bari 1969, s. 240. De Donato Editore. „Rapporti". LA NUOVA LIBERAZIONE (Nowe Wyzwoknie) I PRAGMATISTI (Pragmatysci). [Przekłady anonimowe]. „Sipario", Roma 1969, nr 281, s. 54-64. V A R G A K (Szewcy) A D D I O ALL A U T U N N O (Pożegnanie jesieni) Forditotta: Kerenyi Gracia. „Szinhaz" (Budapest) 1984, Traduzione di Pierluigi Ruggieri. [Milano] 1969, s. 454. nr 3 (marcius), s. 3—23. Arnoldo Mondadori Editore. AZ OSZ BUCSUJA (Fragment Pożegnania jesieni) IN U N A CASA D I CAMPAGNA (W małym dworku) Pavlfalvi Lajos fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) Traduzione di Elena Barbaro e Lamberto Trezzini. „II 1992, nr 4, s. 79-84. Dramma" Roma 1970, nr 10, s. 44-54. UJ FORMAK A FESTESZETBEN ES AZ EZZEL KAPCSOLATOS FELREERTESEK (Nowe formy w malar­ COMMEDIA RIPUGNANTE DI U N A MĄDRE (Mat­ stwie i wynikające stąd nieporozumienia): FILOZÓFIAI BEVE- ka) ZETES (Wstęp filozoficzny), Csordas Gabor fordiutasa. A T I [Przekład anonimowy]. „Sipario" Roma 1970, nr 12, s. SZTA MUVESZETROL (O sztuce czystej), Kortvelyessy Kla- 44-56. vra fordiutasa. A MUVESZET HANYATLASA (Upadek INSAZIABILITA (Nienasycenk) sztuki), fordfutotta: Palfalvi Lajos. A cura di Anton Maria Raffo. Hanno callaborato alla tra­ duzione: Giovanna Brogi, Piętro Marchesani, Giovanni Pam„Nappali haz" (Budapest) 1992, nr 4, s. 86-99. piglione, Vera Petrelli, Barbara Wojciechowska. Bari 1970, s. A „S.I. WITKIEWICZ" PUORTEFESTÓ 534. De Donato Editore. „Rapporti". CEG MUKÓDESI SZABALYZATA (Regulamin Firmy Por­ tretowej „St.I. Witkiewicz") SUL NUOVO TIPO DI ARTE TEATRALE (O nowym typie sztuki teatralnej). Reiman Judit fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) 1992, nr 4, s. 101-102. Traduzione di Piętro Marchesani. „Teatro" 1970, nr 1, s. 83-88. MOSDATLAN LELKEK (Fragment Niemytych dusz) Balogh Magdolna fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) LE 622 CADUTE DI BUNGO (Fragment 622 upadków^ 1992, nr 4, s. 103-104. Bunga) Traduzione di Remo Faccani. „II caffć" 1970, nr 4-5-6, s. Wielka Brytania 15-21. A* FEW WORDS ABOUT THE ROLE OF THE AC­ COMMEDIA RIPUGNANTE DI U N A MĄDRE (Mat­ TOR IN THE THEATRE OF PURE FORM (Parę słów o ro­ ka) li aktora w sztuce teatralnej w Czystej Formie) Traduzione di Dacia Maraini. Note di regia di Mario Missiroli. Roma 1970, s. 68. Bulzoni. Translated by Daniel Gerould. „Theatre Quarterly", Lon­ don 1975, vol. V, nr 18, s. 66-68. SUL NUOVO TIPO DI ARTE TEATRALI (O nowym THE CUTTLEFISH OR THE HYRCANIAN WORLtypie sztuki teatralnej). DVIEW (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) [Przekład anonimowy]. „VII Rassegna Internazionale dei Translated from the Polish by Daniel and Eleanor S. Ge­ Teatri Stabile" (Firenze) 1971, nr 7, s. 100-103. rould. „Gambit". International Theatre Review, London LA METAFISICA DI UN VITELLO A DUE TESTE 1979, vol. 9, nr 33-34, s. 147-172; przedruk w: Twentieth (Metafizyka dwugłowego cielęcia) Century Polish Theatre. Edited by Bohdan Drozdowski. Lon­ Versione di Irene Natanson e Lamberto Trezzini. „Sipa­ don-Dallas 1979, s. 147-172. John Calder - Riverrun. rio" Roma 1972, nr 312, s. 67-80. DEFORMARE LA VITA (Fragment Wstępu do teorii Włochy Czystej Formy w teatrze) U N NUOVO TIPODI DRAMMATURGIA (O nowym [Przekład anonimowy]. „Sipario" Roma 1972, nr 312, s. typie sztuki teatralnej) 64-66. [Przekład anonimowy]. „Sipario", Roma 1963, nr INSAZIABILITA (Nienasycenie) 208/209, s. 54. Hanno collaborato alla traduzione: Giovanna Brogi, Pię­ TEATRO: LA GALLINELLA ACQUATICA (Kurka tro Marchesani, Giovanni Pampiglione, Vera Petrelli, Barba­ Wodna), traduzione di Barbara Kozłowska e Lamberto Trezzi- ra Wojciechowska. Milano 1973, s. 521. I Garzanti. „I granni. IL PAZZO E LA MONАСА (Wariat i zakonnica), tradu­ di libri" 32. zione di Irena Natanson e Lamberto Trezzini. LA SEPPIA DEFORMARE LA VITA (Fragment Wstępu do teorii O W E R O LA VISIONE HYRKANICA DEL M O N D O Czystej Formy w teatrze) (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) • [Przekład anonimowy]. „IX Rassegna dei Teatri Stabili di A cura di Lamberto Trezzini. [Roma] 1969, s. 171. TinFirenze", Firenze 1973, s. 122-124. dalo. TEATRO*: I PRAGMATISTI (Pragmatysci); LORO TEATRO I: IL PAZZO E LA MONACA (Wariat i zakon­ (Oni); LA PIOVRA O W E R O VISIONE IRCANICA DEL DRAMAK [Dramaty]: VIUZITYUK [Kurka Wodna]. HÓBÓRGÓ JANOS MATYAS KAROLY [Jan Maciej Karol Wścieklica]. A Z ÓRULT ES A Z APACA [Wariat i zakonnica], AZ ANYA [Matka]. EGY KIS UDVARHAZBAN [W małym dworku]. Fordfutotta Kerenyi Gracia. A2 utószout Elbert Janos. Budapest 1973, Europa Konyvikiado, s. 249. 438 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA MONDO (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd)-, LE BELLOCCE E I BERTUCCIONI O W E R O LA PILLOLA VERDE (Nadobnisie i koczkodany, czyli Zielona pigułka). Saggio introduttivo e traduzioni a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1979, s. 190. Bulzoni Editore. Biblioteca Teatrale, 27. TEATRO**: LA NUOOVA LIBERAZIONE (Nowe Wyzwolenie); CICCINO CRAXIC O W E R O SUI VALICHI DEL NONSENSO (Gyubal Wahazar, czyli Na przełę­ czach BEZSENSU); LA SONATA DI BELZEBU O W E R O COSA ACCADDE REALMENTE A GRUGNOVAR (So­ nata Bezhebuba, czyłi Prawdziwe zdarzenie w Mordowarze). Saggio introduttivo e traduzioni a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1980, s. 231. Bulzoni Editore. Biblioteca Teatrale, 27. REGOLAMENTO DELLA DITTA DI RITRATTI „S. I . Witkiewicz" (Regulamin Firmy Portretowej „S. I . Witkiewicz") Traduzione di Carla Pollastrelli. W: La Ditta dei Ritratti S. I. Witkiewicz. Catalogo e traduzioni a cura di: Carla Polla­ strelli. Responsabile Artistico: Franco Foggi. Livorno 1980 s. 31-32. Karta editrice - Prato. LA LOCOMOTIVA FOLLE (Szałona lokomotywa) Traduzione di Giovanna Tomassucci. „Sipario" Roma 1985, nr 450-451, s. 124-130. MISTER PRICE O W E R O UN CASO DI FOLLIA TROPICALE (Mister Price, czyłi Bzik tropikalny) Traduzione di Kristof Vernicky e Renzo Rosso. „Sipario" Roma 1985, nr 450-451, s. 110-123. STORIA D'AMORE DI UNO SCHIZOFRENICO (Ro­ mans schizofrenika) Traduzione di Giovanna Tomassucci. „Techne" 1986, nr l , s . 65-67. LA PIOVRA O W E R O LA VISIONEIRCANICA DEL MONDO (Mątwa, czyłi Hyrkaniczny światopogląd) Traduzione di Giovanni Pampiglione. W: Teatro polacco del '900. Edizione italiana a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1987, s. 7-39. Edizioni e/o. INTRODUZIONE ALLA TEORIA DELLA FORMA PURA NEL TEATRO E ALTRI SAGGI DI TEORIA CRITICA: INTRODUZIONE ALLA TEORIA DELLA FOR­ M A PURA NEL TEATRO (Wstęp do teońi Czystej Formy w teatrze); SPEGAZIONE PARTICOLAREGGIATA DEL PROBLEMA DELLA FORMA PURA SULLA SCENA (Bliższe wyjaśnienia w kwestii Czystej Formy na scenie); IL PROBLEMA DEL DEL LINGUAGGIO NELLE OPERĘ TEATRALI IN FORMA PURA (Kwestia języka w sztukach scenicznych w Czystej Formie); SULLA FORMA PURA (O Czystej Formie); ABBOZZO DI U N SISTEMA DI CONCETTI PER LA CRITICA TEATRALE FORMALE (Szkic do systemu pojęć dla krytyki formalnej w teatrze); CHI ARIMENTI SUPPLEMENTARI SUL PROBLEMA DELLA RECITAZIONE IN FORMA PURA (Dodatkowe wyjaśnienia w kwestii gry aktorów w sztuce w Czystej Formie); SULLA RE­ CITAZIONE ARTISTICA DELL ATTORE (O artystycznej grze aktora); POLEMICA CON I CRITICI (Polemika z kryty­ kami. Część polemiczna); SUL TEATRO ARTISTICO (O ar­ tystycznym teatrze). A cura di Francesco Bigazzi, Anna Maria Kozarzewska e Piętro De Marco. Con una nota di Piętro De Marco: Wit­ kiewicz: Forma, Teoria, Apocalissi. Roma 1988, s. 173. Bul­ zoni Editore. Biblioteca Teatrale 50. ADDIO A L L A U T U N N O (Pożegnanie jesieni) Traduzione di Pierluigi Ruggieri. Postfazione di A. M . Raffo. Milano 1993, s. 471. Arnoldo Mondadori Editore. I Gabbiani. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich SAPOŻNIKI. DRAMY (Szewcy. Dramaty): DJUBAL WAHAZAR, ILI N A PIERIEWAŁACH ABSURDA (Gyu­ bal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSENSU), pieriewod A. Bazilewskogo. KARAKATICA, ILI GIRKANICZIESKOJE MIROWOZZRIENJE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopo­ gląd), pieriewod A. Bazilewskogo. SAPOŻNIKI (Szewcy), pieriewod W. Burjakowa. Priedislowie i sostawlenije A. Bazilewskogo. Moskwa 1989, s. 196. „Izwiestija". Biblioteka żurnala „Inostrannaja Litieratura". SAPOŻNIKI (Szewcy) - TARAKANY (Karaluchy) POSLIEDNEJE PRIEWRASZCZENIJE (Fragment Nienasy­ cenia) - ROMAN SZIZOFRIENIKA (Romans schizofrenika) - CIEPNYJE PSY (Fragment Niemytych dusz) Pieriewod A. Bazilewskogo. W: „Sapożriiki". Niepieriodiczeskij zawisimyj organ, Moskwa 1990, s. 4-15. Program tea­ tralny wydany w formie czasopisma z okazji premiery Szew­ ców w Teatrze Studio „U Nikitshich Worot" (premiera: maj 1990). KANDIDAT W PRIEZIDENTY (Jan Maciej Karol Wśaeklica) Pieriewod G. Mitina i Ł. Temina. „Sowriemiennaja dramaturgija" 1991, nr 3. 439 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea400fa73d078ba5dbe5501091d8dd6a.pdf 7ee5497eab8de4d88c544bbef4694a71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2654 Title A name given to the resource A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski=Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.440-445 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica, Grażyna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grażyna Kubica • A SELECTION O F WORKS D E V O T E D T O T H E LIFE A N D WORK O F BRONISŁAW MALINOWSKI G R A Ż Y N A Poland's PWN scientific publishers but the project was unfottunately stopped after volume seven. Three further volumes (8 through 10) were ready for print but the political - and resulting economic - changes in the country, albeit of a different natute this time, again foiled the undertaking. Since 1990 P W N has claimed to be unable to publish a single volume of the collection without subsidies for editing and ptint, which, it further said, it could not get for the Works project. This year, however, things seem to have changed and two volumes are to come out. Bringing Bronisław Malinowski's writings closer to Poland's scientific milieu and broad readership should not only be seen as a debt repaid to the country's eminent son but, first and fotemost, as an attempt to fill in a certain educational gap i n contemporary Poland. For instance, Poles have had no opportunity to tead Freedom and Civilisation, a classic on totalitarianism whose ttanslation has been lying in PWN's vaults fot decades. Neither are they acquainted with Malinowski's intimate field journal, whose candidness and lack of hypocrisy shocked a whole generation of anthropologists and inspired debates on the basic role of anthropology. They are also oblivious of many of his othet writings (books, articles, journals, lettets). Konteksty has been publishing fragments of the foumal since 1998, a book edition has been promised for next yeat by the Wydawnictwo Literackie (Litetary Publishers) provided they manage to get subsidies for it. K U B I C A A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski B ronisław Malinowski has not stopped intriguing researchers and readers as a personage of world science - chiefly, of course, anthropology. Even before Malinowski's death his works were translated into German, French, Italian, Spanish, Chinese - and, finally, even Polish - thus placing him among the classics as a paradigm of field research. Public interest in his research has not died down - publishers bring out both his heretofore unissued works and reedited vetsions of earlier publications. Among those to appear in recent years were a collection of early works (R. Thornton, P Skalnik 1993) and The Natives of Mailu, Malinowski's first field monograph, edited by M . Young (1988). Young also prepared a collection of heretofote unpublished photogtaphs. Malinowski's daughter Helena Wayne, has edited two volumes of her parents' letters, entitled The Story of a Marriage (Wayne 1995) and Routledge is planning a new edition of the Collected Works of Bronisław Malinowski. The following selection of works devoted to Bronisław Malinowski is an annex to a similar list which I compiled in 1985, to be found in Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego (Bronisław Malinowski's Social Anthropology), a collective work edited by Mariola Flis and Andrzej К. Paluch. Malinowski's wotks also raise intetest outside the English-speaking wotld - best evidence of this is a Catalan translation of of his Ph.D. dissertation edited by Joan Bestard Camps (Sobre el principi de I'economia del pensament, Icaria, Barcelona 1995). Publications of the outstanding researcher's work in his mothet language were a different story. After the war Malinowski's works could not be ptesented to Polish teadets for political reasons - although for specialists he always remained one of the 20 Century's leading European thinkers. Broader access to the eminent anthropologist's writings was only possible in the late 1970s, mainly thanks to Andrzej Waligórski and, latet, Andrzej К. Paluch, whose commitment led to the foundation of an Editing Committee to watch over the publication of a thirteen-volume collection of Malinowski's Works, to contain thematically-segtegated translations of all published books and major articles by Malinowski. The collection was to be brought out by th 440 �Grażyna Kubica • WYBÓR PRAC POŚWIĘCONYCH ŻYCIU 1 TWÓRCZOŚCI BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO W nauce światowej, a oczywiście w największym stopniu w antropologii, postać Bronisława Malinowskiego, nie przestała interesować ba­ daczy i czytelników. Jeszcze za swego życia doczekał się przekładów na niemiecki, francuski, włoski, hiszpański, chiński i w końcu także - polski. Wszedł do kanonu kla­ syków. Stał się paradygmatycznym badaczem tetenowym. Nie maleje zainteresowanie jego twórczością. Wydaje się zarówno materiały oryginalne, jak i opublikowane wcze­ śniej lecz w nowym opracowaniu. W ostatnich latach ukazały się min. jego wczesne prace [R.Thornton, P. Skal­ nik 1993]; pierwsza monografia terenowa The Natives of Mailu w opracowaniu M . Younga [1988]; tenże przygoto­ wał zbiór niepublikowanych dotąd fotografii; córka Mali­ nowskiego - Helena Wayne opracowała dwa tomy kore­ spondencji swoich rodziców The Story of a Marriage, [Wa­ yne 1995]. Routledge zamierza wydać nowy wybór Col­ lected Works of Bronisław Malinowski. Zaintetesowanie to nie dotyczy tylko kręgu anglojęzycznego, o czym może np. świadczyć katalońskie tłumaczenie rozprawy doktorskiej Malinowskiego w opracowaniu Joana Bestarda Campsa [Sobre el principi de I'economia del pensament, Icaria, Bar­ celona 1995]. Zupełnie inaczej przedstawia się funkcjonowanie do­ robku naukowego wielkiego uczonego w jego ojczystym języku. Po wojnie prace Malinowskiego nie mogły być prezentowane polskiemu czytelnikowi ze względów poli­ tycznych, choć oczywiście dla fachowców był on zawsze jedną z najważniejszych postaci europejskiej myśli XX w. Dopiero pod koniec lat siedemdziesiątych stało się możli­ we szersze udostępnienie dorobku wielkiego antropologa. Główna w tym zasługa Andrzeja Waligórskiego a potem Andrzeja K. Palucha, który swym zaangażowaniem do­ prowadził do powstania Komitetu Redakcyjnego Dziel Bronisława Malinowskiego i rozpoczęcia przez P W N trzynastotomowej edycji, która miała zawierać tłumaczenia wszystkich opublikowanych książek Malinowskiego oraz ważniejszych artykułów zebranych w poszczególne tomy jednolite tematycznie. Zatrzymała się ona wszakże na to­ mie siódmym. Trzy kolejne tomy Dziel (8-10) zostały przygotowane do druku, ale zmiany polityczne (a co za tym idzie i gospodarcze) znowu, choć tym razem w inny spo­ sób, źle wpłynęły na całe przedsięwzięcie. Wydawca Dziel: PWN od 1990 roku nie był w stanie wydać ani jednego nowego tomu, twierdząc, że nie może tego zrobić bez do­ tacji na naukowe opracowanie i druk, a tych na edycje Dziel nie jest w stanie zdobyć. W tym roku jednak coś się zmieniło i wydane zostaną dwa tomy. G R A Ż Y N A K U B I C A Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego lisation - klasyczną pozycją na temat totalitaryzmu, któta od dziesięciu lat leży przetłumaczona w P W N ; nie zna in­ tymnego dziennika terenowego, który swoją szczerością i brakiem hipokryzji skonfundował całe pokolenie antro­ pologów i stał się inspiracją do dyskusji nad rolą tej pro­ fesji; nie zna wielu innych jeszcze prac (książek, artyku­ łów, dzienników i listów). Dzienniki są od 1998 roku pu­ blikowane we fragmentach w „Kontekstach", a w przy­ szłym roku wydanie książkowe obiecuje Wydawnictwo Li­ teracki (o ile zdobędzie dotacje). Poniżej prezentuję wybór prac poświęconych Broni­ sławowi Malinowskiemu, wybór, który jest uzupełnieniem takiej listy sporządzonej przeze mnie w 1985 roku a za­ wartej w pracy zbiorowej pod redakcją Marioli Flis i A n ­ drzeja K. Palucha, Antropologia społeczna Bronisława Ma­ linowskiego. Udostępnienie polskiemu środowisku naukowemu, a także szerszemu kręgowi czytelników,, twórczości Broni­ sława Malinowskiego jest nie tylko długiem płaconym pa­ mięci wielkiego rodaka, ale przede wszystkim zapełnie­ niem pewnej luki w wykształceniu współczesnego Polaka. Nie miał on np. okazji zaznajomić się z Freedom and Civi- 441 Bibliografia Atdener E . Social anthropology and the decline of modernism, w: J. Overing (ed.), Reason and morality, London, Tavistock, 1985. A r m o n W. Malinowski Bronisław Kasper, w: Polski słownik biogra­ ficzny, t.19, Wrocław 1974, s. 332-336. Baker S. Witkiewicz and Małinowski: Pure Form of Magic, The Science and Religion,"The Polish R e v i e w " 1973, t. 18, nr 1-2, s. 77-111. Barnes J. A . Introduction, Australian Aborigines; w; B. Malinowski A Sociological The Family Among the Study, wyd. 2, N e w York 1963, s. X I - X X X . Bestard I C a m p s J. Despudes de Malinowski. demidad en la Antropologia Antropologia, Tenerife Meeting don on July 13th 1912, Bidney D . Theoretical Modemidad у posmo- del V I Congreso de 1993. Beveridge V et al. Professor of the Memorial actual, Actas Bronisław London Anthropology, Borowska E . Polskie prace Malinowski. A n Account Held at The Royal Institution in Lon­ 1943. N e w York 1935. Bronisława Malinowskiego, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficz­ ne" 1976, z. 9, s. 95-104. �BIBLIOGRAPHY Buchowski M . , 'Welcome to Poland', ..Anthropology Today", - C e c h К. Malinowski: Edgar, Duke of Nevermore, „Journal of the Anthropological Society of Oxford", 1981, t.xii, nr 3, s. 177183. Chalasiński J. [recenzja z: В. Malinowski: Sex, Culture and Myth, N e w York 1962, "Przegląd Socjologiczny" 1963, t. 17, s. 144- - w: R. Ellen e Second Introduction, w: B. Malinowski, A D i a r y . . . , Standford Univ. Press 1989. Fletcher R . The Making of Sociology. A Study of Sociological The ory; t. 2, L o n d o n 1971. Flis A . Koncepcja człowieka w antropologii Bronisława Malinow­ skiego, "Kultura i Społeczeństwo" 1983 [druk. 1984], t. 27, 146 ( t o ż w : "Przegląd Socjologiczny" 1976, t. 28, s. 301-304]. Clifford J. Malinowski in the history of social anthropology, al, Malinowski 1986, 2 (3), 24-5. Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography,- J. Clifford, G . E . Marcus (eds.), University of California Press, nr 4, s. 241-261. Bronisław Malinowski's Sociology and Social Anthropology, w Masters of Polish Sociobgy, R Sztompka (ed.), Wrocław 1984, Berkley, Los Angeles, L o n d o n 1984. s. 164-182. - On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski, w:- Filozofia krakowska początku XX wieku i kształtowanie się po­ The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, glądów naukowych Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Literature, and Art, Harvard Univ. Press, Cambridge, Mass., Antropologia... L o n d o n 1988. - C o h e n RS. Modem Social Theory, London 1969. w wielkości (Nowe materiały do życio­ rysu prof. Bronisława Malinowskiego), „Kultura" (Paryż), 1968, Danilewiczowa M . Malos'c' nr 243/244, s.211-224. Davie M . R. et al. Commemoration of Professor Malinowski, "Bul­ letin of the Polish Institute of Arts and Sciences in A m e r i ­ ca" 1942-1943, t. 1, s. 187-212. Krakowski doktorat Bronisława Malinowskiego, tamże. - Cracow philosophy of the beginning of the twentieth century an theriseof Malinowski's scientific ideas, w: R. E l l e n et al, Mali­ nowski... - Bronisław Malinowski's Cracow doctorate, tamże. Antropologia społeczna Bronisława Flis M . , A . K . Paluch (eds.) Malinowskiego, P W N , Warszawa 1985. Fortes M . Malinowski and the Study of Kinship, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 151-188. Darrah A . C . Trobriand Fields Forever in DEPTH, The Digital Frazer J. G . Preface, w: B. Malinowski Argonauts of the Western Ethnographic Project: the Trobriand Helix (Internet). Pacific; A n Account of Native Enterprise and Adventure in the De Waal Malefijt A . M . Images of Man: A History of Anthropo­ Archipelagoes of Melanesian New Guinea, L o n d o n - N e w York logical Thought, New York 1974. 1965. Malinowski in Mexico, 1982. tradycji rodzinnej, "Tygodnik Powszechny", s. 1-XXXI. Geertz C . Drucker-Brown S. Dubowski A . Z 1922, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wroclaw Dobrowolski К. 1984, 8 kwietnia. Under the Mosquito Net, "New York Review of Bo­ oks", 1967, 14 Sept., s.12-13. - Works and Lives: the Anthropologist as Author, Standford Univ. Press, Standford 1988. stituico da realidade: um estudo sobre a obra etnografica de Bronisław Malinowski, Sao Paolo, Editora Atica, Gellner Durham E.R. A E. On Malinowski, "Universities Quarterly" 1958, t. 13, s. 86-92 [toż. w: E . Gellner Cause and Meaning in the Social Sciences, London 1973, s. 1 3 8 - 1 4 3 ] . 1978. reflections on the contemporary image of- Malinowski go home, "Anthropology Today", 1985, 1(5), 5-7. Malinowski in his homeland, "Anthropology Today", 1985, - Malinowski and the dialectic of past and present, " T h e Times Ellen R. Poles apart: some 1(1), 24-5. Literary Supplement", 1985, nr 4 (288). - Malinowski between Two Worlds. The Polish Roots of an Anth­- Original sin. On the legacy of Bronisław Malinowski and the fu­ ropological Tradition, R. Ellen, E . Gellner, G . Kubica, J. M u ­ ture of anthropology, " T h e Times Higher Education Supple­ cha (eds.), Cambridge Univ. Press 1988. - ment", 1986, t.10, nr 10. Preface, tamże. - The political thought of Bronisław Malinowski, "Current A n t h ­ ropology", 1987, t.28, s.557-59. Fardon R. Malinowski's Precendent: The Imagination of Equality,- „Man" 1990, t.25, nr 4, s.569-87. 'Zeno of Cracow' or 'Revolution at Nemi' or 'The Polish reven ge: a drama in three acts', w: R. Ellen et all, M a l i n o w s k i . . . - Language and Solitude, Cambridge Univ. Press, Cambridge, Ethnographic Analysis and Language with Reference to 1998. Malinowski's Views, w: R. Firth, Man and Culture, s. 93-118. Firth R . Professor Bronisław Malinowski, " N a t u r e " 1942, t. 149, G l u c k m a n M . Malinowski's «Functional» Analysis of Social Chan­ Firth J. R , s. 661-662. - ge, "Africa" 1947 , t.17, nr 2, s. 103-121. Function, w: Current Anthropology, W. L . T h o m a s , Jr. (ed.), Chicago, 1956, s. 237-258. - An Analysis of the Sociological Theories of Bronisław Malinow­ ski, L o n d o n 1949. Evaluation of the Work of Bro­ Goldfarb D . A . , Argonauts of the Western Pacific: S.I. Witkiewkz nisław Malinowski, L o n d o n 1957. and Bronisław Malinowski, A A A S S C o n v e n t i o n , 1994 (Inter­ net). - Introduction: Malinowski as Scientist and as Man, tamże, s. 1Goldstein L . J. The Logk of Explanation in Malinowskian Anthro­ 14. - The Place of Malinowski in the History of Economic Anthropo­ pology, "Philosophy of S c i e n c e " 1957, t. 24; nr 2, s. 156-166. logy, tamże, s. 209-228. Goodfellow D : M . Elementy ekonomii w etnologii, tłum. Tamara Obrębska, "Przegląd Socjologiczny ", 1946 t. 8 s. 73-83. - Introduction, w: B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, Routledge and Kegan Paul 1967. Gross F. Bronisław Malinowski, „Lud" 1948, t. 38, s. 277-288 [toż. w: F. Gross O wartościach spokcznych. Studia i szkke, - A n Appraisal of Modem Social Anthropology, " A n n u a l Review Firth R. (ed.)Man and Culture. A n New York 1961, s. 73-80]. of Anthropology" 1975, t. 4, s. 1-25. 442 �Grażyna Kubica • BlBLICXiRAFIA - Young Malinowski and his later years, "American Ethnologist", - 1986, t . l 3 ( 3 ) , 556-570. Haberland H . , Godt Peer Gynt ar halve verket, Roskilde Univ. 1984. Listy Bronisława Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, An­ tropologia... - Między dwoma światami - Bronisław Małinowski. Materiały Z międzynarodowej sesji naukowej upamiętniającej stulecie uro­ dzin Bronisława Malinowskiego, Kraków 25-27 września 1984, The Rise of Anthropological Theory. A History of Theo­ ries of Culture, N e w York 1968. Hays H . R . Explorers of man; five pioneers in anthropology, N e w York, C r o w e l l - C o l l i e r Press, 1971. Herskovits M . J. Man and His Works: The Science of Cultural An­ thropology, N e w York 1948. Heydzianka-Pilatowa J. Problemy językowe w pracach Bronisława G . Kubica, J. M u c h a (ed.) .Wydawnictwo U J , Kraków 1985. Hogbin H . I. Anthropology as Public Service and Malinow­ ( R C H o S , I S A ) to be published. Harris M . Bronio i Staś. Dzieje przyjaźni Bronisława Malinowskiego i Wit­ kacego, „Kraków", 1986, nr 3, s.3-5. Malinowski's Years in Poland, w: R . E l l e n et al, Malinowski... Six letters from Malinowski, tamże. [recenzja z: H . Wayne (ed.) The Story of a Marriage], Jour­ nal of the History of the Behavioural Sciences", 1998, vol.34(2), s.91-2. Malinowskiego, "Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego - Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913, na Obczyźnie" (New York) 1956, r. 7, s. 96-102. „Konteksty", 1998, t . L I I (1), s. 91-92. Hoebel E . A . The Trobriand Islanders: Primitive Law as Seen by Bronisław Malinowski, w: The Law of Primitive Man, C a m ­ - The Birth of an Anthropologist. Out of the Spirit of An. Broni­ sław Małinowski and His Early Diaries, conference paper bridge, Mass. 1954, s. 177-210. ski's Contribution to It, w: R . Firth, M a n and Culture, s. 245- Kubik J. O pojęciu funkcji w antropologii Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... 264. and Ritual: The Theories of Malinowski Kuper A . Anthropologists and Anthropology. The British School 1922-1972, L o n d o n 1973. "American Anthropologist" 1941, t. 43, Kutrzebianka A . Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków s. 164-172. Honigmann J. J. Handbook of Social and Cultural Anthropology, 1948. Homans G . C . Anxiety and Radcliffe-Brown, Chicago 1973. London School of Linguistics: A Study of the Linguistic Theories of B. Malinowski and ]. R. Finh, Cambrid­ Lagendoen D . T. The Anthropobgist as Reluctant Imperialist, and the Colonial Encounter, T . A s a d (ed.), James W. The pology w: Anthro­ London ge, Mass. 1968. 1973, s. 41 -69. Lawrence С . M . Jarvie I . C . The Revolution in Anthropology, London 1964- Dorobek profesora Bronisława Malinowskiego, " W i a d o m o ś c i " ' (London) 1958, nr 5(618), s. 3. - Rationality and Relativism: In Search of Philosophy and History L e a c h E . R. L e a c h E . R. The Epistemological Background to Ma­ linowski's Empiricism, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 119of Anthropology, L o n d o n , Routledge and Kegan Paul, 1984. Jershina J. Polish culture of modernism and Malinowski's personali­ 138. - Frazer and Malinowski. On the 'Founding Fathers', " E n c o u n ­ ty, w: R. Ellen et all, Malinowski... Judenko K . Wstęp, w; В. Malinowski Szkice z teorii kultury, War­ ter" 1965 , t. 25, nr 5, s. 24-36 [toż. (oraz dyskusja nad tym artykułem z udziałem: C . Jarvie'ego, E . Ardenera, J. H . M . szawa 1958 , s. V - X X X I Beattie'ego, E . Gellnera, K . S. Mathura) w: " C u r r e n t A n t h ­ Malinowski's Contribution to Field-work Methods and the Writing of Ethnography , w: R. Firth, M a n and Culture, - Kaberry E s.71-92. Kempny M . 0 ropology" 1966, t. 7, nr 5, s. 560-567]. Coral Gardens and Their Ma­ gic. A Study of the Methods of Tilling the Soil and of Agricultu­ modelu antropologii społecznej Bronisława Malinow­ ral Rites in the Trobriand lslands,t. I, wyd. 2, L o n d o n 1965, s. Introduction, w: B. Malinowski I-XLV. skiego, "Studia Socjologiczne" 1979, nr 3(74), s. 81-99. - Koncepcja potrzeb w funkcjonałizmie Malinowskiego, w: M . Flis,- On the founding fathers, "Current Anthropology" 1966, 7, A . K . Paluch, Antropologia... - Malinowski fifty years later, 560-7. „The Polish Sociological Bulle­ Lombard tin", 1992, nr 1. E. LAnthropologie britannique contemporaine, Paris 1972. - Czy wszystko, co ważne, powiedziano już o Bronisławie Mali­ Lowie R. The History of Ethnological Theory, N e w York 1937. nowskim?, „Kultura i Społeczeństwo" 1997, rok X L I , nr 3, Bronisław Malinowski i Claude Levi-Strauss, czyli o na­ turze pewnej kontrowersji w antropologii społecznej, "Studia So­ s.213-221. Mach Z. K l u c k h o h n C . Bronisław Malinowski, 1884-1942, "Journal of cjologiczne" 1979, nr 3 ( 7 4 ) , s. 101-113. A m e r i c a n Folklore" 1943, t. 56, s. 208-219. Krzyżanowski J. Z zagadnień socjologicznych państwa pierwotnego,- intensywnych badań terenowych w historii antropologii społecznej, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Profile', M c L e i s h J. The Theory of Social Change. Four Views Considered, Metoda "Przegląd Socjologiczny" 1930-1931,1.1, z. 2; s. 210-263. - A postscript to 'Bronisław Malinowski, A n Intellectual „The Polish Review", 1959, 4(1-2), 156-8. Kubica G . [recenzja z: S.I. Witkiewicz, Listy linowskiego, Warszawa 1981] L o n d o n 1969. do Bronisława Ma­ "Kultura Mair L . A n i Społeczeństwo" 1982, nr 1-2, s. 279-283. Man and Culture, s. 229-244. - Bronisław Małinowski - szkic biograficzny, " L u d " 1982, t. 66, Martindale D . The-Nature and Types of Sociological Theory, Bo­ ston 1960. s. 61-100. - Małinowski i Akademia Umiejętności, Introduction to Social Anthropology, Oxford 1965. the Study of Social Change, w: R. Firth, Mair L . Malinowski and "Przegląd Humanistycz­ Matuszewska-Kohutnicka B. Zbiory Bronisława Malinowskiego w Anglii, " L u d " 1969, t. 53, s. 298-301. ny" 1982, nr 3-4,. s. 147-161. 443 �Grażyna Kubica • BIBLIOGRAPHY Oedipus in the Trobriands, 1982. Piddington R . Malinowski's Theory of Needs, w: R. Firth, M a n Interpretazioni sociologiche delia letteratura: un saggio in-and Culture, s.33-52. troducttivo, Messina, D ' A n n a , 1974. Pignato C . L'approccio linguistico di Bronisław Malinowski: evoluMoore J.D., Visions of culture: an introduction to anthropological zione, rapponi con la teoria culturale, spunti attuali, 1979. theories and theorists, Walnut C r e e k , Calif., A l t a M i r a Press, Pine F. Funkcjonalizm Malinowskiego w tradycji brytyjskiej antro­ 1997. pologii społecznej, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Montagu M . F. A . Bronisław Malinowski (1884-1942), "Isis" Melford E . Mollia F. 1942, M u c h a J. t. 34, s. 145-150. Radcfcliffe-Brown A . R. A Note on Functional Anthropology, Antropologia stosowana w ujęciu Bronisława Malinow­ " M a n " 1946, t. 46, nr 30, s. 38-41. skiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... - - Malinowski and the problems of contemporary civilisation, w: R. Ellen et al, Malinowski... Functionalism: A Protest, "American Anthropologist" 1949, t. 51, s, 320-323. founding fathers of social science, Baltimore, Raison T. The - Problems of Freedom, Democracy and Peace in Bronisław Mali­ Pengu- ine Books, 1969. nowski's Anthropology, " T h e Polish Sociological Bulletin", Rapport N . 'Surely everything has already been said about Malinow­ 1992, 1 (97), s.69-82. ski's diary. ', "Anthropology Today", 1990, t. 6, nr 1, s.5-9. 1 - Murdock G . R Bronisław Malinowski, "American Anthropolo­ gist" 1943, t. 45, s. 441-451. 'Dear Elsie', 'Dear Bronio', "Anthropology Today", 1996, t.12, nr 1, s.2-6. Redfield R. Introduction, w: B. Malinowski Magic, Science and N a d e l S. F. Malinowski on Magic and Religion, Religion and Other Essays, Glencoe, 111. 1948, s. V I I - X I I . Malinowski und die Ethnologie, w: B. Malinowski Fi­ ne wissenschaftliche Theorie der Kultur und andere Aufsatze, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 189-208. Reinwald R - The Foundation of Social Anthropology, L o n d o n 1969. Norick F.A. A n analysis of the material culture of the Trobriand Zurich 1949, s. 7-19. Islands based upon the collection of Bronisław Malinowski, Rex J. Discvering Sociology. Studies in Sociological Theory and Me­ P h . D . thesis, Univ. of Calif., 1976. thod, L o n d o n 1972. Richards A . I. Bronisław Kaspar Malinowski: Вот 1884 - Died Obrębski J. [recenzja z: В. Malinowski Coral, Gardens and The­ 1942, " M a n " 1943, t. 43, s. 1-4. ir Magic. A Study of the Method of Titling the Soil and of Agri­ Richards A . I . The Concept of Culture in Malinowski s Work, w: cultural Rites in the Trobriand Islands, L o n d o n 1935, 2 t], R. Firth, M a n and Culture, s. 15-32. "Przegląd Socjologiczny" 1936, t. 4, s. 224-229 [toż. w: Rosengren K . E . Malinowski's Magic: The Riddle of the Empty "Przegląd Socjologiczny" 1976, t. 28, s. 304-309]. Cell, " C u r r e n t Anthropology", 1976, t.17, nr 4, s.667-85. Okiński W. [recenzja z: B. Malinowski Sex and Repression in Sa­ vage Society, L o n d o n - N e w York 1927]; "Przegląd Socjolo­ Schapera I. Malinowski's Theories of Law, w: R. Firth, M a n and giczny" 1935, t. 3, s. 316-322. Culture, s. 139-150. Funkcjonalny model kultury w świetle Sekiguchi T. O n Bronisław Malinowski's Diary, "Slavia O c c i d e n ­ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii, "Etno­ t a l Iaponica" 1986, s.77-95 [art. po japońsku, abstrakt po Olszewska-Dyoniziak B. grafia Polska" 1966, t. 10, s. 31-60. angielsku]. - Bronisław Malinowski: twórca nowoczesnej antropologii, Zielo­S h a c k W . A . tion, na Góra, W S P 1996. The Kula: a Bronisław Malinowski centennial exhibi­ Berkeley, Calif., Robert Lowie Museum of Anthropolo- Bronisława Malinowskiego - Dziennik w ścisłym gy,1985. znaczeniu tego słowa, "Studia Socjologiczne" 1970, nr 2(37), Skalnik R Bronisław Malinowski (1884-1942). Een argonaut uit Ossowska M . s. 29-33. Kraków, w: G . Banck, B. v a n Heijningen (eds.), Beroep an­ tropolog. Vreemde volken, visies en vooroordelen, AmsterdamKonflikt, modernizacja i zmiana społeczna. Analiza Brussels, Intermedial, 1982. i krytyka teorii funkcjonalnej, Warszawa 1976. - Malinowski on war, nationalism and the state, w: S. Bonk (ed.) - Wstęp, w: B. Malinowski Dzieła, 1.1, Warszawa 1980, s. 11-50. Ideen zu einer Integralen Anthropologic, M u n i c h , B B Verlag, - The Philosophical Background of the Classical Functionalism in 1991, s.545-69. Social Anthropology, "Reports on Philosophy" 1980, nr 4, s. Sredniawa B. The Anthropologist as a young physicist: Bronisław 25-37. Malinowski's apprenticeship, "Isis", 1981, t.72, nr 264, s.613Paluch A . K . - Malinowski, Warszawa 1981. 620. - The Polish Background to Malinowski's Work, " M a n . T h e Jour­- s. 276-285. - Bronisława Studia uniwersyteckie Bronisława Malinowskiego, Sterly J. Das Malinowskiego rozumienie kultury, Kulturkonzept Bronisław Malinowski. Eine kritische Prufung;, "Anthropos" 1967, t. 62, s. 815-822. w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Stocking G.W.Jr. - Introduction: Bronisław Malinowski and Cracow anthropology, ness, "Journal w: R. Ellen et al, Malinowski... of the History of the Behavioral Sciences", - The ethnographer's magic: fieldwork in British anthropology from Tylor to Malinowski, w: History of Anthropology, t . l , Univ. of Parsons Т . Malinowski and the Theory of Social Systems, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 53-70. Malinowski's Style, "Proceedings Empathy and Antipathy in the Heart of Dark­ 1968, vol. 4, s . l 89-194. - Malinowski's theory of culture, tamże. Panoff M . Bronisław Malinowski, Paris 1972. Payne H . C . w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... nal of the Royal Anthropological Institute" 1981, t. 16, nr 2, Wisconsin Press, 1983. - of the A m e r i c a n Philosophical Society", 1981, t.125, nr 6, s.416-440. the Science of the Irrational: Malinowski's en­ counter with Freudian psychoanalysis, w: History of Anthropolo­ Anthropology and gy, t.4, Univ. of Wisconsin Press, 1986. 444 �Grażyna Strathern M . Out Kubica • BIBLIOGRAFIA of context: the persuasive fictions of anthropolo­Uberoi gy, "Current Anthropology, 1987, 28(3), 251-81. Strenski I. Malinowski and the work of myth, 1992 Malinowski's tragic ethnography, Strenski R . M . J.RS. Politics of the Kula Ring: An Analysis of the Findings of Bronisław Malinowski, Manchester 1962. The Foundations of Faith and Morals. An Anthropological Analysis of Primitive Beliefs, and Conduct with Special Reference to the Fundamental "AnthropologyWaligórski A . [recenzja z: В. Malinowski and H u m a n i s m Quarterly", 1984, 9(4), 22-5. Bronisław Malinowski: An Intellec­ tual Profile, " T h e Polish R e v i e w " 1958, t. 3, nr 4, s, 55-76. - Bronisław Malinowski: Formative Influences and Theoretical Evolution, " T h e Polish R e v i e w " 1959, t. 4, nr 4, s. 17-45. Symmons-Symonolewicz K . - Bronisław Malinowski; Individuality as a Theorist, " T h e Polish - The Problems of Religion and Ethics, London 1936], "Przegląd So­ cjologiczny" 1937, t. 5, z. 1-2, s.472-474. [recenzja z: Methods of Study of Culture Contact in Africa, L o n d o n 1938], "Przegląd Socjologiczny" 1938, t. 6, s. 548- Review," 1960, t. 5, nr 1, s. 53-65. 550. Origin of Malinowski's Theory of Magic, " T h e Polish R e ­ view" 1960, t. 5, nr 4, s. 36-44. - Bronisław Malinowski in the Light of His Diary, " T h e Polish - Posłowie do przekładu polskiego, w: В .Malinowski Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach kra­ jowców z Nowej Gwinei, Warszawa 1967, s. 605-645 [toż. (pt. Review" 1967, t. 12, nr. 3, s. 67-71. Bronisław Malinowski) w: "Przegląd Socjologiczny" 1976, - The Ethnographer and his savages. An intellectual history of Ma­ t.28, s. 268-300; B. Malinowski Dzieła, t. 3, s. 652-694]. linowski's diary, " T h e Polish Review", 1982, t . X X V I I , nr 1-2, - Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973. s.92-98. - Malinowski w trzydzieści lat później, "Studia Socjologiczne" - Osobowość twórcza Bronisława Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... 1974, n r 2 ( 5 : i ) , s . 5-26. Bronisław Malinowski: the influence of various women on his life and works, "Journal of the Anthropological Socie­ - Bibliografia prac Bronisława Malinowskiego, tamże. - A comprehensive bibliography of the writings of Bronisław Mali­ ty of O x f o r d " , 1984, t.15, nr 3, s.189-203. - Foreword, w: Ellen et all, Malinowski... nowski, w: R. Ellen et all, Malinowski - The Story of a Marriage. The Letters of Bronisław Malinowski Szacki ] . Malinowski and the development of Polish social science, and Elsie Masson, H . Wayne (ed.), Routledge, L o n d o n and w: R. Ellen et al, Malinowski... Wayne H . Szczepański J. [recenzja z: В. Malinowski, Zycie seksualne dzikich New York 1995. w północno-zachodniej Melanezji. Miłość, małżeństwo i życie ro­ Wax M , L . Tenting with Malinowski, "American Sociological Re­ dzinne u krajowców z Wysp Trobrianda Brytyjskiej Nowej Gwi­ view" 1972, t. 37, s. 1-13. nei, Warszawa 1938], "Przegląd Socjologiczny" 1937 [wyd. Witkiewicz S.I. Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warsza­ 1938], t. 5, z: 3-4, s. 799-802 [toż. w:. "Przegląd Socjologicz­ wa, 1981. Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trofunkcjonalna w socjologii i antropologii spo­ briandów, „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.181-186. łecznej (Studium analityczne), Wroclaw-Warszawa-WroclawYoung M . W The Ethnography of Malinowski. The Trobriand Gdańsk 1971. Islands 1915-18, Routledge ck Kegan Paul, London, Boston - System and Function. Toward a Theory of Society, New York ny" 1976, t. 28]. Wright Т. Sztompka R Metoda and Henley 1979. 1974. Merton: a case-study in the transmission of - A n intensive study of a restricted area, or, Why did Malinowski go to the Trobriand Islands?, "Oceania", 1984, t.55, 1-26. ideas, w: R. Ellen et al, Małinowski... - Malinowski among the Magi, The Natives of Mailu, Routledge, Szymura J. Bronisława Malinowskiego 'etnograficzna teoria języka', - From Malinowski to L o n d o n and N e w York 1988. w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... - Young Malinowski, "Canbera Anthropology", 1994, nr 2. T h o r n t o n R.J. 'Imagine yourself set down: Mach, Conrad, Frazer, - Malinowski's Kirivina. Fieldwork Photography 1915-1918, Malinowski and the role of imagination in ethnography, " A n t h ­ Univ. of Chicago Press, Chicago and L o n d o n 1998. The ropology Today", 1985, 1(5), 7-14. - If libraries could read themselves, "Anthropology Today", 1988,Zegarliński S. - The Chains of Reciprocity, The Early 135-154; t. 133, s. 196-211; t. 134, s.327-345. " T h e Polish Sociological Bulletin", Znamierowski C . Etnograf i socjolog, "Marchołt" 1936 [wyd. 1992, nr 1. - Writings of Bronisław Malinowski, 1937], r.3, t.3, nr 4(12), s.539-543. R.J. T h o r n t o n , R - Przedmowa, Skalnik (eds.), Cambridge Univ. Press 1993. Turnau I. [recenzja z: В. Malinowski The Dynamics of Culture Change: An Inquiry info Race Relations in Africa, New H a v e n : 1945], "Przegląd Socjologiczny" 1947, t. 9, s. 504-506. - Powstanie przekonań i obrzędów religijnych według Malinowskiego, "Przegląd Powszechny" 1916, r. 33, t. 131, s. 4(2), 20-2. [recenzja z: В. Malinowski Freedom and Civilization, New York 1944], "Przegląd Socjologiczny" 1948, t. 10, s. 705-707. 445 w: B. Malinowski Prawo, zwyczaj, zbrodnia w spo­ łeczności dzikich, Warszawa 1939, s. V I I - X . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fff10a84bd5b8c89fbb602b68e1e343e.pdf 83224bf70855389535d5330d191a9b2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2655 Title A name given to the resource Notes on the Authors=Autorzy numeru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.446-453 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTES O N T H E A U T H O R S Notes on the Authors (1988) and Routes, Travel and Translation in the Late Twentieth Century (1997). H e is also co-author and coeditor of Writing Culture (1986), a collection of essays Stuart Baker - began his theatrical career i n N e w York City, dealing with the breakthrough in anthropology. where he founded and ran two off-off-Broadway theatres. Before becoming involved in educational theatre, he acted Dariusz Czaja - is an ethnographer and a graduate of in or directed over forty productions. H e received his P h . D . from the City Cracow's Jagiellonian University. H e holds a P h . D i n film University of N e w York. H e has symbolism. Czaja is employed at the Jagiellonian been the chair of the A T A / U C T A Program i n Theory a n d University's Ethnology Institute a n d is also o n the Criticism. H e has published numerous articles o n Konteksty editorial team. H e has edited two books - Witkiewicz, Shaw, Shakespeare, and Ayckbourn, and is the author of the book, of Farce Mitologie popularne (Popular Mythologies, 1994) and George Feydeau and the Aesthetics Metamorfozy ciala (1981), and is putting his finishing touches o n his latest book, O n becoming God: Bernard Shaw's Terrifying Religion of Realism and Responsibility. H e is teaching at (Body Metamorphoses, 1999). Janusz Degler - is a professor at Wroclaw University and the State Higher D r a m a School i n Wroclaw. H e is a drama Florida State University School of Theatre. historian and editor and chairs a n editing team working on a collection of works by Stanisław Ignacy Witkiewicz. Maciej Bańkowski - graduated from Warsaw University's He is the author of books o n drama history and theory and English Language Department. B o r n i n Warsaw, he numerous essays o n Witkacy's work, many of whose emigrated to Great Britain with his parents as a child, writings he has also published. remaining there until the age of 15. After 15 further years spent i n Poland (1966-81) he emigrated again, this time to Austria, where he resided until 1995. H e is currently living Jerzy Domaradzki - director. Graduated from Department of Sociology o n Warsaw University and Łódź Film School. in Poland, where he translates and edits English- and Wedding Night (1975), Test Shots The Laureate (1980), The (1981), The Planet Tailor (1982), Three The Legend of White Horse (1985), He is director of A Long German-language articles published in Polish a n d foreign (1976), periodicals. A m o n g others, he has done work for White Harvest Great Race/Big Run "Konteksty" a n d the "Reader's Digest" Warsaw office. Watermills (1984), (1977), Cupids Bow (1987), Struck by Lightning (1990), Lilian's Story (1996). Katarzyna Barańska - works at Ethnographical Museum of documentary films: More Management and Social Communication, Jagiellonian Australia, University. A u t h o r of exhibitions i n Ethnographical Museum accompanying to Biennale of Design (Light in a house, Valuation of time in the folk culture), to Festival "Kraków 2000" Misterium and to the Festival " G a u d e Mater" i n Częstochowa - Images Director and producer of the following Fortunate Li/e, John Paul II in Dreams About Freedom and Equality, New York. Babel's Tower, Andrzej Wajda - Portrait of the Artist, The Papal Academy of Social Science, Play-up Side Down, The Noble Savage. Awards &. Festivals: 1983 - The Planet Tailor Kraków, she studies for a P h . D . o n Department of (award - E c u m e n i c a l Jury, International Film Festival, of Mary in the Polish Folk Locarno, Switzerland), 1984 - Three Watermills Art. I n the Ethnographical Museum she prepared the Prix for Best Mini-serial, European T V Festival, exhibition Via Dolorosa. Telecofronto, Italy), 1985 - The (Grand Great Race/Big Run (Silver L i o n [Srebrny Lew] for directory; Gdańsk Film Festival [Krajowy Festiwal Filmowy - G d a ń s k ] ) , 1987 Best Film, Janusz Barański - works in Institute of Ethnology, Critics A w a r d ( F I P R E S C I ) International Film Festival, Jagiellonian University i n Kraków. H e wrote o n Slavonic Montreal; 1990 - Struck by Lightiing (Australia A F I cosmogony, a language of politics, commercials, and now Awards Nominations: Best Film, Best Director, Best he is interested mainly in so called cultural studies. Script, Best M u s i c ; Australian H u m a n Rights Medal & Awards; Hawaii Film Festival: Best A c t o r for G a r y Zbigniew Benedyktowicz - anthropologist. Editor-in-chief of M c D o n a l d ) ; 1997- Lilian's the quartetly Konteksty (Contexts). H e a d of the Department of Anthropology of Culture, Film and A u d i o ­ (Asia - Pacific Film Australia A F I A w a r d : Best Supporting A c t o r for Tony visual Arts, Polish Academy of Science. A u t h o r of works on symbolic imagination and contemporary Story Festival, A u c k l a n d : Best Music, Best Photography; Collet; A F I Nominations: Best Script, Best M u s i c ) . anthropology. Co-author of the book Dom w tradycji ludowej ( A House in the Folk Tradition). A u t h o r of the book Portrety obcych (Images of the Strangers). Member of the editorial board Kwartalnik Filmowy (Film Quarterly). of Ewa Dżurak graduated from Department of Ethnology and Cultural Anthropology at Warsaw University, M . L . S . from Simmons College, Boston. Librarian at G u t m a n Library at Harvard University Graduate School of Education. C o - Jonathan Benthall - he was founding Editor of R A I N and of translator into Polish of author A N T H R O P O L O G Y T O D A Y . H e was Director of the Works and lives. Anthropologist as Predicament of Culture by J. by C . Geertz and Royal Anthropological Institute for twenty-seven years. Clifford. Interested in anthropology of pilgrimage and H e is currently immersed in his Arabic studies. N a t i v e - A m e r i c a n literature. James Clifford - is a professor of history of awareness, a Clifford Geertz - is an anthropology professor at the Institute metha-anthropologist and leading representative of the for A d c a n c e d Study i n Princeton, N e w Jersey and one of post-modern school of culture anthropology. A m o n g the most outstanding U . S . anthropologists of his others he has lectured awareness history at the University generation. H e is the author of, among others, such of California i n Santa Cruz. H e is a recognised author of important books as The Interpretation of Culture (1973), works o n the discourse within anthropology, travel reports Local and museum essays, including Predicament of Culture Knowledge (1983), Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988; Polish translation 2000) 446 �AUTORZY NUMERU Autorzy numeru Stuart Baker - rozpoczął karierę teatralną w N o w y m Jorku, gdzie założył i prowadził dwa teatry off-off Broadway. Zanim poświęcił się teatrowi studenckiemu i edukacji, brał udział, przedstawie­ Dariusz Czaja - etnolog, studia U J . Napisał pracę doktorską niach. Doktoryzował się n a Uniwersytecie w N o w y m Jorku o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii U J i w re­ (City University of N e w York). dakcji „Kontekstów". Redaktor książek: Mitologie popularne jako aktor lub reżyser, w ponad czterdziestu i Krytyki Prowadził program Teorii w A T A - U C T A (Artists Theatre Association - (1994) i Metamorfozy ciała (1999). University and College Theatre Associaction). Opubliko­ wał wiele artykułów na temat Witkiewicza, Shawa, Szekspi­ Janusz Degler - profesor zwyczajny w Uniwersytecie Wrocław­ ra i Ayckbourna. Jest autorem książki George Feydeau and skim i Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej we Wrocławiu. the Aesthetics of Farce (1981). Obecnie kończy pracę n a d książką O n Becoming God: Bernard Shaw's Terrifying Religion nego of Realism and Responsibility. Wykłada teorie i krytykę teatru żek z zakresu historii i teorii teatru oraz licznych rozpraw po­ Historyk teatru, edytor, przewodniczący komitetu redakcyj­ Dzieł zebranych w Szkole Teatralnej Stanowego Uniwersytetu Florydy w Tal­ święconych lahassee. prac. Maciej Bańkowski - jest absolwentem Instytutu Anglistyki Stanisława I. Witkiewicza. Autor ksią­ twórczości Witkacego; wydawca wielu jego Jerzy Domaradzki - reżyser filmowy. Ukończył socjologię na w Warszawie Uniwersytecie Warszawskim i Wydział Reżyserii Filmowej w wieku 5 lat wyjechał wraz z rodzicami do Anglii, gdzie wy­ w Łodzi. Autor filmów: Długa noc poślubna (1975), Zdjęcia chowywał się do 15 roku życia. Po 15-letnim pobycie w Pol­ próbne (1976), Bestia (1977), Laureat sce (1981), Planeta Krawiec (1982), Trzy młyny (1984), Biały Uniwersytetu (1966-81) Warszawskiego. Urodzony wyemigrował ponownie do Austrii, gdzie Smok (1985), Lilian's Story przebywał do 1995 r. Obecnie mieszka w Polsce i zajmuje się tłumaczeniami (angielski, niemiecki) oraz redakcją tekstów Łuk Erosa (1987), (1980), Wielki bieg Struck by Lighting (1990), (1996). A także reżyser i producent filmów do­ anglojęzycznych, ukazujących się w Polskich i zagranicznych kumentalnych: Zyć lepiej, John Paul II in Australia, Marzenia czasopismach. Współpracuje m. i n . z redakcją "Kontekstów" 0 wolności i równości, Nowojorska Wieża Babel, Andrzej Waj­ da - Portrait of the Artist, Papieska Akademia Nauk Społecz­ nych, Grać do góry nogami, Szlachetny dzikus. Laureat nagród oraz warszawskim biurem ..Reader's Digest" (Przegląd). Jury Ekumenicznego Katarzyna Barańska - adiunkt w Muzeum Etnograficznym n a Międzynarodowym Festiwalu Fil­ mowym w L o c a m o - Szwajcaria (1983), G r a n d Prix za naj­ w Krakowie, doktorantka n a Wydziale Zarządzania i K o m u ­ nikacji Społecznej U J . Autorka wystaw w Muzeum Etnogra­ lepszy mini-serial n a Europejskim Festiwalu Telewizyjnym ficznym towarzyszących Telecoffonto we W ł o s z e c h (1984), Srebrnego L w a za reży­ (ASP) - Biennale „Światło w chałupie", w kulturze ludowej", Festiwalowi Sztuki Projektowania czasu serię na Krajowym Festiwalu Filmowym w Gdańsku (1987), - „Miste­ za najlepszy film - nagroda krytyków ( F I P R E S C I ) n a Mię­ „Wartościowanie Kraków 2000 rium" oraz Festiwalowi Gaudę Mater (Częstochowa) dzynarodowym Festiwalu Filmowym w Montrealu - K a n a d a - „Przedstawienia Maryjne w Polskiej Sztuce Ludowej", a tak­ (1987). Nominacja dla filmu Struck by Lighting do nagrody że w Muzeum Etnograficznym „Via Dolorosa - wątki kalwa- Australijskiego Instytutu Filmowego w kategorii najlepsze­ ryjskie w Polskiej Sztuce Ludowej". go, filmu, najlepszej reżyserii i scenariusza; laureat Australij­ skiej Nagrody i Medalu Praw Człowieka (1990). Nominacja dla filmu Lilian's Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor Story do nagrody Australijskiego Instytutu Filmowego w kategorii - najlepszy scenariusz i najlepsza mu­ prac min. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, rekla­ zyka (1997). mie; obecne jego zainteresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Ewa Dżurak - ukończyła etnografię (Uniwersytet Warszawski) Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury. Redaktor na­ 1 bibliotekoznawstwo w Simmons College, Boston. Pracuje czelny kwartalnika „Konteksty". Kierownik Pracowni A n ­ w bibliotece im. Monroe С . G u t m a n a n a Uniwersytecie Harwarda. Współtlumaczka C . Geertza Dzieło i życie. Antro­ tropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii N a u k . Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicz­ polog jako autor nej i antropologii współczesnej. Współautor książki Dom Interesuje się antropologią pielgrzymek i literaturą Indian w tradycji ludowej (1992). Autor pracy Portrety obcego Północnej A m e r y k i . (2000) i J. Clifforda Kłopoty z kulturą (2000). (2000). Członek redakcji "Kwartalnika Filmowego". Clifford Geertz - profesor antropologii w Institute for A d v a n ­ Jonathan Benthall - współzałożyciel i redaktor pisma " R A I N " , ced Study, Princeton (New Jersey). Jeden z najwybitniej­ a następnie "Anthropology Today". Przez 27 lat był dyrekto­ szych antropologów swojej generacji w U S A . Autor m.in. rem Royal tak znaczących książek, j a k T h e Interpretation of Culture Anthropological Institute. Obecnie całkowicie (1973), Local Knowledge (1983), Works and Lives. The Anth­ ropologist as Author (1988; tłum. pol. 2000) i After the Fact: Two Countries, Four Decades, One Anthropologist (1995). poświęcił się studiom arabistycznym. James Clifford - profesor historii świadomości, meta-antropolog, czołowy przedstawiciel postmodernistycznej antropolo­ gii kulturowej. Wykładał między innymi historię świadomo­ Daniel C . Gerould - profesor City University of N e w York, hi­ ści n a University of California, Santa Cruz. Autor znaczą­ storyk literatury i teatru, tłumacz. Wykładowca uniwersyte­ cych prac n a temat dyskursu w antropologii, doświadczenia podróży, muzealnictwa, m.in. Predicament of Culture (1988; przekład pol. Kłopoty z kulturą, 2000), Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century (1997); współautor i współredaktor zbioru tekstów ukazujących przełom w a n ­ tropologii Writing Culture (1986). 447 tów europejskich i amerykańskich. Autor wielu publikacji dotyczących literatury, dramatu i teatru amerykańskiego i europejskiego, tłumacz, wydawca i komentator Witkacego. Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz (1981). Galant and Libertine. Eighteenth-Cen­ tury French Divertissement and Parades (1983), Doubles, DeAutor książki Ogłosił również m.in. �NOTES O N T H E A U T H O R S and After the Fact: Two Countries, Four Decades, One visiting scholar at the University of California in S a n Anthropobgist (1995). Diego and Berkeley College. Between 1994 and 1996 he was head of the Polish Institute in Stockholm. D a n i e l C . G e r o u l d - Professor of C i t y University of N e w York, literature and theatre historian, translator. A n n a M i c i ń s k a - literature and art historian and literary Lecturer of European and A m e r i c a n universities. Author of many critic, is on the editorial team preparing Stanisław Ignacy works o n literature, A m e r i c a n and European theatre and Witkiewicz Collected Works. She has written numerous drama, translator, editor and commentator of Witkacy. H e essays about Witkiewicz and was editor of many Stanisbw Ignacy Witkiewkz as an Imaginative Wńter (1981). H e published, among others: Galant and Libertine. Eighteenth-Century French Divenissement and Parades publications of his works (among others she published the (1983), Doubles, Demons and Dreamers. An International preparing an edition of Witkiewicz's correspondence. wrote: Collection of Symbolist Drama manuscript of The 622 Downfalls of Bungo, or the Demonic Woman and Unwashed Souls). A n n a Micińska is currently (1985), Guillotine. Its I_egend and Djre (1992). Translator of Przybyszewski and Miciński, Sbvk and East European Performance. Drama, Theatre, Film. Stefan O k o ł o w i c z - studied photography and then painting at the Academy of Fine Arts in Warsaw. H e received the editor of diploma in painting in 1975 and now works as an artist photographer. H e is interested in history of photography and Stanisław I. Witkiewicz's art. I n the 1970's he began Zofia G o ł u b i e w - art historian, she studied at Jagiellonian researching his photographs, w h i c h were virtually University of Kraków. From 1974 works in the National Museum in Kraków, starting as a head of Publishing unknown at that time. H e and E w a Franczak found many Department, than as a head of Modern Polish Painting of Witkiewicz's photographs w h i c h were then shown in and Sculpture Department. From 1996 she is deputy several exhibitions in museums and galleries world-wide. director of the museum. Author and co-author of many T h e y published a book with Witkacy's photographs well-known exhibitions and publications in Poland and Przeciw Nicości (Against Nonentity), in Kraków, 1986. I n Portraits, abroad, among others on A r t u r Grottger, Tadeusz Kantor, 1997 he published another book Metaphysische Jan Matejko, Andrzej Wróblewski and A n d y Warhol. which served as a catalogue to the exhibition on the same Author of catalogues and publications on exhibitions, also title shown in Fotomuseum in M u n i c h , Galerie Moritzburg a scientific'editor of museum's publications. in Halle and Robert Miller Gallery in N e w York City in 1998. M i c h a ł K ł o b u k o w s k i - born in Warsaw. His translations include: Djlita, Pale Fire (in collaboration with Stanisław C z e s ł a w R o b o t y c k i - head of Institute of Ethnology, The Real Life of Sebastian Knight and Laughter in the Dark by Vladimir Nabokov, Time's Arrow by Martin A m i s , The Memoirs of Lord Byron by Robert Nye, Ever After by G r a h a m Swift, The Bluebeard by Kurt Vonnegut, The Color Purple by A l i c e Walker, Hotel New Hampshire by Barańczak), Jagiellonian University of Kraków. Author of works on contemporary anthropology. H e published, among others, Etnografia wobec kultury współczesnej (Ethnography in the Face of Contemporary Culture) 1992, Nie wszystko jest oczywiste (Not Everything is Obvious) 1998. John Irving, The B F G by Roald D a h l , Haroun and the Sea of Stories by Salman Rushdie, Underworld by D o n DeLillo, poems by W i l l i a m Butler Yeats, essays by Josif Brodski, The Saved by Edward Bond and Lord Jim by Joseph C o n r a d . S ł a w o m i r S i k o r a - ethnologist, managing editor of Konteksty (Contexts). H e works in the Institute of A r t , Polish Academy of Science, where he works on a P h . D . thesis on visual anthropology. H e wrote a lot on anthropology of film and photography. Published his works in, among G r a ż y n a K u b i c a - works in Department of Social others: "Konteksty", "Kwartalnik Filmowy", " K i n o " , "Res Anthropology, Institute of Sociology, Jagiellonian University in Kraków. She has published several works on Publica N o w a " , "Easy Rider". H e is a translator from Bronisław Malinowski. Co-editor of Malinowski: Between English, he translated among others: John Berger, looking, (O patrzeniu, Two Worlds, published in 1988 by Cambridge University Wydawnictwo Literackie About Works and Lives. The Anthropologist as Author (Drielo i życie. Press. Secretary of the Editorial Committee of Antropobg jako autor, Malinowski's Works. Editor of Malinowski's Diary, published from 1997 in excerpts by quarterly 1999) and Clifford Geertz, 2000; with E w a Dżurak). Konteksty. in Kraków will publish Diary. She Peter S k a l n i k - born in Prague in 1945, studied African is also interested in religious minorities and symbolic Studies and History at Charles University, later African dimension of cultute. She lives in Kraków and Ustroń. Studies at Leningrad State University. H e specialised in social anthropology, particularly in political anthropology. He started to teach anthropology and African Studies i n Swiatosław L e n a r t o w i c z - art historian, studied at Jagiellonian University. From 1996 works at National 1967. I n 1968 he took his P h D from Charles University Museum in Kraków, he specialises in modern painting. and in 1973 he finished his C S c . scientific thesis which Author of the exhibition Witkacy - Głogowski in the however had to wait for 17 years for its public defence National Museum in 1998. due to Skalnik's exclusion from Czechoslovak academia by the ruling communist party. H e escaped from Czechoslovakia in 1976 and taught anthropology in the B o h d a n M i c h a l s k i - Dr., specialises in contemporary ' Netherlands, Switzerland (guest lecturer) and South philosophy, mainly Polish. H e is the author of several works in this field and editor of Stanisław Ignacy Africa. W h i l e teaching social anthropology there he Witkiewicz's philosophical essays published in Poland, obtained a B . A . Hons, degree in political studies from the Germany and Switzerland (among others he brought out University of C a p e T o w n . After the collapse of the the manuscript of The Psycho-physical Problem). Bohdan communist rule he returned to Czechoslovakia i n 1990 Michalski has lectured at Warsaw University and is a and joined Charles University's teaching staff. H e is trying 448 �AUTORZY NUMERU mons and Dreamers. An International Collection of Symbolist Stefan O k o l o w i c z - studiował fotografię, później malarstwo na Drama (1985), Historia gilotyny (1996). T ł u m a c z Przyby­ warszawskiej A S R Dyplom z malarstwa uzyskał w 1975 r. szewskiego i Micińskiego, wydawca Slavic and East Europe­ Pracuje jako artysta fotografik. Zajmuje się też historią foto­ an Performance. Drama, Theatre, Film. grafii. Interesuje się sztuką Stanisława I . Witkiewicza. N a początku lat siedemdziesiątych zaczął poszukiwać jego foto­ Zofia G o ł u b i e w - historyk sztuki, absolwentka U J , dyrektor grafii - dziedziny twórczości Witkacego w tamtych latach Muzeum Narodowego w Krakowie, w którym pracowała od prawie nieznanej i pomijanej. Wspólnie z Ewą Franczak uda­ 1974 roku, początkowo jako kierownik Działu Wydawnictw, ło mu się odnaleźć wiele fotografii Witkiewicza, opracować następnie jako kierownik Działu Nowoczesnego Polskiego i zaprezentować na wystawach w wielu ważnych muzeach Malarstwa i Rzeźby, a w latach 1996 - 2000 na stanowisku i galeriach n a całym świecie. Wspólnie z Franczak opubliko­ wicedyrektora Autorka wał album z fotografiami Witkacego Przeciw Nicości, K r a ­ i współautorka bardzo wielu głośnych wystaw i publikacji ków 1986. W 1997 opracował drugi album Metaphysische w kraju i zagranicą, w tym między innymi A r t u r a Grottgera, Portraits wydany w Niemczech - katalog do wystawy o tym Tadeusza Kantora, Jana Matejki, Andrzeja Wróblewskiego samym tytule zaprezentowanej w Fotomuseum w Mona­ i A n d y Warhola. Autorka katalogów i publikacji związanych chium, w Galerie Moritzburg w Halle oraz w Robert Miller z wystawiennictwem, a także redaktor naukowy wydaw­ Gallery w N o w y m Jorku w 1998 roku. ds. naukowych i oświatowych. nictw Muzeum. C z e s ł a w R o b o t y c k i - dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersyte­ M i c h a ł K ł o b u k o w s k i - tłumacz. Przetłumaczył między innymi tu Jagiellońskiego. Zajmuje się antropologią kultury współ­ Blady ogień (we współpracy ze Stanisławem Barańcza­ kiem) , Prawdziwe życie Sebastiana Knighta i Śmiech w ciemno­ Lolite, czesnej. Autor licznych tekstów i książek, opublikował m. ści Vladimira Nabokova, Strzale czasu Martina A m i s a , Pa­ in. Etnografia wobec kultury współczesnej ko jest oczywiste (1998). miętniki Lorda Byrona Roberta Nye, Raz na zawsze G r a h a m a Swifta, Sinobrodego Kurta Vonneguta, Kolor purpury A l i c e Walker, Hotel New Hampshire Johna Irvinga, Wielkomiluda (1992), Nie wszyst­ S ł a w o m i r S i k o r a - etnolog, sekretarz redakcji „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej". Pracuje w Instytucie Sztuki P A N , Roalda D a h l a , Haruna i Morze Opowieści Salmana Rushdie - gdzie przygotowuje rozprawę doktorską z dziedziny antropo­ go, Podziemia D o n a D e L i l l o , wiersze Williama Butlera Yeat- logii wizualnej. Autor artykułów przede wszystkim z zakresu sa, eseje Josipa Brodskiego, Ocalonych Edwarda Bonda i Lor­ antropologii filmu i fotografii. Publikował m.in. w „Konte­ da Jima Josepha C o n r a d a . kstach", „Kwartalniku Filmowym", „Kinie", „Res Publice Nowej", „Easy Riderze". Tłumaczy z języka angielskiego; przełożył m.in. Johna Bergera, O patrzeniu (1999) oraz Clif- G r a ż y n a K u b i c a - pracownik naukowy Zakładu Antropologii Dzieło i życie. Antropolog jako autor Społecznej Instytutu Socjologii U J . Opublikowała szereg forda Geertza, prac dotyczących postaci i twórczości Bronisława Malinow­ z Ewą Dżurak, 2000). skiego. Współredagowała tom Malinowski: Between Two Worlds wydany w 1988 przez Cambridge University Press. Peter S k a l n i k - studiował afrykanistykę i historię n a U n i w e r ­ Jest Sekretarzem Komitetu Redakcyjnego Dziel Bronisława Malinowskiego wydawanych (wraz przez PWN. sytecie Karola (Praga), a potem n a uniwersytecie w L e n i n ­ Opracowuje gradzie. Specjalizował się w antropologii społecznej, szcze­ i przygotowuje do druku jego dzienniki, które od 1997 roku gólnie antropologii politycznej. W 1967 roku zaczął wykła­ ukazują się we fragmentach w „Konteksach" (ich wydania dać antropologię i afrykanistykę. W 1968 otrzymał stopień książkowego podjęło się Wydawnictwo Literackie). Z a j m u ­ doktora na Uniwersytecie Karola, a w 1973 roku ukończył je się także problematyką mniejszości religijnych oraz sym­ pracę naukową (Kandydat N a u k i ) , która musiała jednak 17 bolicznego wymiaru kultury. Mieszka w Krakowie i Ustro­ lat poczekać na obronę publiczną, ponieważ Skalnik został niu. wydalony z czeskich kręgów akademickich ze względów po­ litycznych. Opuścił Czechosłowację w 1976 roku. Wykła­ Swiatosław L e n a r t o w i c z - historyk sztuki, ukończył studia n a Uniwersytecie Jagiellońskim. O d 1996 roku pracuje w M u ­ zeum Narodowym w Krakowie, zajmuje się malarstwem no­ woczesnym. Autor wystawy Witkacy - Głogowski w Muzeum Narodowym w Krakowie w 1998 roku. nie filozofią polską. Jest autorem szeregu prac z tej dziedziny oraz edytorem pism filozoficznych St. I. Witkiewicza w Pol­ sce, Niemczech i Szwajcarii (min. wydał z rękopisu Zaga­ Członek komitetu redakcyjnego Dzieł zebranych St. I. Witkiewicza. Wykładał n a Uniwersyte­ cie Warszawskim; visiting scholar - University of California at S a n Diego and Berkeley; w latach 1994 - 96 był dyrekto­ rem Instytutu Polskiego w Sztokholmie. A n n a M i c i ń s k a - historyk literatury i sztuki, krytyk literacki, edytor. Członek komitetu redakcyjnego Dziel zebranych St. I. Witkiewicza. A u t o r k a wielu rozpraw min. o St. I. Witkie­ wiczu i opracowań edytorskich wielu jego dzieł (min. wyda­ ła z rękopisu 622 upadki Bunga i Niemyte w Holandii, Szwajcarii i w Południowej Afryce. N a Uniwersytecie w C a p e T o w n otrzymał honoro­ wy stopień naukowy ( B . A . ) w dziedzinie nauk politycz­ nych. Po upadku rządów komunistycznych w 1990 roku, wrócił do Czechosłowacji n a Uniwersytet Karola. Próbuje uczynić z antropologii społecznej B o h d a n M i c h a l s k i - zajmuje się filozofią współczesną - głów­ dnienie psychofizyczne). dał antropologię dusze). Obecnie zajmuje się edycją jego korespondencji. 449 niezależną dyscyplinę uniwersytecką. Prowadził badania terenowe n a Słowacji, w Tuva, n a Kaukazie, w G h a n i e , Południowej Afryce, Pa- pui na Nowej G w i n e i . Jego badania porównawcze n a temat państwa zyskały międzynarodowe uznanie. Jest specjalistą od problemów „etnicznych", a obecnie pracuje nad obszer­ nym studium porównawczym kultury politycznej w okresie przejściowym do demokracji. Opublikował m . i n . : The E a r ­ The Study of the State Outwitting the State (red., Trans­ action 1989), The Early Writings of Bronisław Małinowski (wsp.-red., Cambridge 1993), Transition to Democracy : Czech Republic and South Africa Compared (red. 1999). ly State (wsp.-red., M o u t o n 1978), (wsp.-red., M o u t o n 1981), Opublikował dziesiątki artykułów w n a c h naukowych i encyklopediach. książkach, magazy­ Jest członkiem więk­ szych międzynarodowych i państwowych towarzystw n a u ­ kowych. �NOTES ON T H E AUTHORS Helena Wayne - to institutionalise social anthropology as an independent was born in the S o u t h Tirol, Northern Italy, university subject. H e carried out anthropological the youngest of the three daughters of Bronisław fieldwork in Slovakia, Tuva, Caucasus, G h a n a , southern Malinowski and Elsie Masson. She has researched at Africa, Papua N e w G u i n e a . H i s comparative studies o n length in her father's papers and has interviewed the state received international acclaim. H e is a specialist relations, friends and former students, building up a on 'ethnic' problems and currently works o n a major unique body of knowledge about her parents. She has comparative study of political culture during the transition been a reporter for Li/e magazine, book editor, and Early State (coThe Study of the State (co-editor, Outwitting the State (editor, Transaction television producer for the B B C . to democracy. H i s books include The editor, M o u t o n 1978), Mouton 1981), Terence Wright - 1989), The Early Writings of Bronisław Malinowski (coeditor, Cambridge 1993), Transition to Republic and South Africa Compared visiting Research Fellow at Q u e e n Elizabeth House, University of Oxford; Associate Fellow of Democracy: Czech the Reuter Foundation Programme, University of Oxford; (editor, Set O u t and Visiting Tutor in Visual Anthropology at the 1999). H e published dozens of chaptets i n books and University of Cambridge. H e was Reader in Media A r t s at journal and encyclopaedia articles. H e is member of major the University of L u t o n and has taught for eight years at international and national professional societies. the National Film ćk Television School. I n addition to ten years experience as a photojoumalist Tadeusz S m o l i c k i - architect and stage designer, graduate of Television, I T N etc.), he has written (working for B B C The Photography the C r a c o w Polytechnic and C r a c o w Academy of Fine Handbook (part of Routledge's Media Practices series) and Arts. Smolicki has done stage design work for Poland's is currently writing Cultural leading theatres, including Cracow's Stary Teatr (in Cultural Mrozek's Miłość na Krymie /Love in the Crimea/), the Publications, Oxford. H e has published two papers on Teatr Narodowy in Warsaw ( i n L . Pirandello's Six Malinowski's photography, has written extensively on Characters in Search for an Author) and the Teatr Polski in Wroclaw (in Wojtyszko's Kurs Polskiego /Polish Course/), as Representations: Media, CrossCommunication and New Technologies for Berg photography and the media, given conference papers world-wide, as well as exhibiting his photographs in well as for the C r a c o w O p e r a and T V plays. I n a l l , he h a s Poland and Russia. designed the settings for over 100 plays staged i n Polish and foreign theatres. Michael W. Young - is Senior Fellow in the Research School Smolicki also creates his o w n art. H i s works are on display of Pacific and A s i a n Studies on Australian National in Poland and abroad, among others i n Cracow, Bielsko, University. H e is an author of several books on social Rzeszów, Paris, Prague and Soest. Fighting with Food, Magicians of Manumanua and The Ethnography of Malinowski, The anthropology, among other: L e c h Sokół - head o f Institute of A r t , Polish Academy o f Science, lecturer at Theatre Academy o f Warsaw, and Trobriand Island 1915-1918, he edited the first fieldwork drama monograph of Malinowski The Natives of Mailu, and also theatre historian. H e published works on Witkacy, edited the unpublished photographs of that scholar w h i c h Strinberg and Ibsen, among others: Groteska w teatrze S.I. were published in a book: Witkiewicza (Grotesque in the Theatre of S.I. Witkiewicz) 1972, August Strinberg 1981, Witkacy i Strinberg: dalecy i bliscy (Witkacy and Strinberg: Distant and Close) 1995. T h e Photography 1998. H e is working on the biography of Polish anthropologist. Polish Centre of the International Theatre Institute awarded that last b o o k as a "Book o f the Year o n Theatre". Anna Żakiewicz - Krzysztof T y s z k i e w i c z - a r t director, designer, l i v e s i n Kraków. (The Flood) contemporary graphic and drawing art section in 1984. I n - assistant o f art director; 1971/72, 1996 she became its curator. dir. ] . H o f f m a n N A SREBRNYM G L O B I E (On a Silver Globe) - Together with Irena Jakimowicz A n n a Żakiewicz costume organised a large monographic exhibition of Witkacy's designer; 1976/77, d i r . A . Żuławski H o f o P R U S K I (The Prussian Homage) - works in the National Museum at the turn of 1989 and script, art 1990 and participated in cataloguing his entire painting director and director, Europejski M i e s i ą c Kultury, 1992 S E N SREBRNY S A L O M E I (Salomeą s Silver Dream) - work. She organised several displays of Witkacy's art, art among others in Barcelona (1994) and St. Petersburg director, T V Theatre, 1994, dir. K . Nazar (1998). I n 1997 she staged a Tadeusz Brzozowski H A M L E T - Wybrzeże Theatre, G d a ń s k , 1996, d i r . К. monographic exhibition in the National Museum's rooms Nazar [award f o r scenography o n P o l i s h Competition o f and co-authored as well as edited a book accompanying Staging Shakespeare's Works] OBYWATEL P E K O Ś 1997 (Citizen Pekoś) - J. Słowacki T h e a t r e , [prize for scenography and costumes o n P o l i s h POCHÓD (Procession of the Kings to K R Ó L Ó W NA W A W E L script, costumes, director, Festival o f A . POLAND Pomeranian M u s e u m in Słupsk. A n n a Żakiewicz has written over 30 articles on art, Ph.D. - decoration of the altar in Kraków, 06.1997 R O Z M O W Y N A KONIEC WIEKU related to Witkacy's paintings and is co-author of an mostly about Witkacy. A t the moment she is working on a Wajda, Kraków 2000, 21.06.1997 V P I L G R I M A G E O F P O P E J O H N P A U L II то the display. A n n a Żakiewicz also compiles documentation album cataloguing the Witkacy collections in the Central Festival o f Contemporary D r a m a ] Wawel Castle) - graduated from Warsaw University's art history faculty in 1983. She started working at the National M u s e u m in Warsaw in 1982, joining its A m o n g other things, h e worked o n : POTOP Malinowski's Kiriwina. Fieldwork 1915-1918, T h e University of Chicago Press, (Conversations a t the E n d of a Century) - T V P 1 ( T V series) A I D A - decorations to the opera i n H o l l a n d , 01.1998 450 dissertation about the artist's youthful works. �AUTORZY NUMERU Tadeusz Smolicki - architekt, scenograf, absolwent Politechni­ 0 swych rodzicach. Pracowała jako reporterka dla pisma " L i ­ ki Krakowskiej i A k a d e m i i Sztuk Pięknych w Krakowie, jest fe", wydawca oraz producent telewizyjny w BBC. autorem scenografii do ponad 100 spektakli zrealizowanych w teatrach polskich i zagranicznych. Współpracował z naj­ Wright - Terence Visiting Research Fellow w Queen Elizabeth lepszymi scenami naszego kraju, m.in. ze Starym Teatrem House n a Uniwersytecie w Oxfordzie, Associate Fellow pro­ w Krakowie (Mibść na Krymie S. Mrożka), Teatrem Naro­ gramu Fundacji Reutera oraz wykładowca antropologii wi­ {Sześć postaci szuka autora L. Pirandel­ Polskim we Wrocławiu (Kurs polskiego Wojty- dowym w Warszawie zualnej na Uniwersytecie w Cambridge. Wykładał n a temat lo), Teatrem mediów n a Uniwersytecie w L u t o n , przez osiem lat wykładał szki) oraz O p e r ą Krakowską i Teatrem Telewizji. Pracuje także w National Film ók Television School. Przez dziesięć również i w inych dziedzinach twórczości plastycznej, wysta­ lat pracował jako fotograf między innymi dla stacji telewizyj­ wiając swoje prace w kraju i za granicą m.in. w Krakowie, nych B B C i I T N , jest autorem podręcznika fotografii The Bielsku, Rzeszowie, Paryżu, Pradze i Soest. Photography Handbook. Wiele publikował na temat fotogra­ fii i środków masowego przekazu, wykładał w wielu krajach, w Polsce i Rosji wystawiał swoje prace fotograficzne. L e c h Sokół - dyrektor Instytutu Sztuki P A N , wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, historyk dramatu i tea­ M i c h a e l W. Y o u n g - Senior Fellow w Research School of Paci­ tru. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m. in. Groteska w teatrze berg (1981), Witkacy St. I. Witkiewicza (1972), August Strini Stńndberg: dalecy i bliscy (1995). T a fic and A s i a n Studies w Australian National University. Jest autorem szeregu książek z zakresu antropologii społecznej, ku przez polski Ośrodek Międzynarodowego Instytutu Tea­ Fighting with Food, Magicians of Manumanua oraz The Ethnography of Malinowski, The Trobriand Island 1915-1918, tralnego I T I (Polish C e n t e r of the International Theatre I n ­ opracowania pierwszej monografii terenowej tego uczonego stitute. The ostatnia książka została nagrodzona jako teatralna książka ro­ m.in. Natives of Mailu a także wyboru oraz omówienia nigdzie dotąd nie publikowanych fotografii w albumie Malinow- ski's Kińwina. Fieldwork Photography 1915-1918, Krzysztof T y s z k i e w i c z - scenograf, mieszka w Krakowie. Zrea­ lizował między innymi: Potop - T h e Uni­ versity of Chicago Press, 1998. Ponadto pracuje nad biogra­ as. scenografa ds. militariów; fią polskiego antropologa. 1971/72, reż. J. Hoffman, Na srebrnym globie - kostiumograf; 1976/77, reż. A . Żuławski, Hold pruski - scenariusz, sceno­ graf, reż., Europejski Miesiąc Kultury, 1992, Sen srebrny Sa­ lomei - A n n a Zakiewicz - Ukończyła historię sztuki na Uniwersytecie Teatr T V , 1994, reż. K . Nazar, Hamlet - Teatr W y ­ Warszawskim w 1983 r. O d 1982 r. pracuje w Muzeum N a ­ brzeże, Gdańsk, 1996, reż. K . Nazar [wyróżnienie za sceno­ rodowym w Warszawie, od 1984 r. - w Gabinecie Grafiki grafię na Ogólnopolskim Konkursie N a Inscenizację Dzieł 1 Rysunków Współczesnych, od 1996 r. pełni obowiązki jego Szekspira], Obywatel Pekoś - Teatr im. J. Słowackiego, kuratora. Współpracowała z Ireną Jakimowicz w przygoto­ 12.04.1997 [nagroda za scenografię i kostiumy w Ogólno­ waniu wielkiej monograficznej wystawy Witkacego, polskim Festiwalu Sztuk Współczesnych], Pochód Królów na odbyła się w M N W na przełomie 1989 i 1990 oraz w opra­ Wawel - scenariusz, kostiumy i reż. Festiwal A . Wajdy K r a ­ cowaniu katalogu wszystkich dzieł malarskich tego artysty. która ków 2000, 21.06.1997, V Pielgrzymka Jana Pawła II - deko­ Zorganizowała kilka wystaw Witkacego - m.in. w Barcelo­ racja ołtarza n a krakowskich Błoniach, 06.1997, Rozmowy nie (1994) i Petersburgu (1998). W 1997 r. przygotowała na koniec wieku - T V P 1, Aida - wykonanie dekoracji do opery w Holandii, 01.1998. wystawę monograficzna Tadeusza Brzozowskiego w M N W , była tez współautorką i redaktorem naukowym monografii książkowej towarzyszącej tej wystawie. Gromadzi dokumen­ H e l e n a W a y n e ( M a l i n o w s k a ) - urodziła się w Południowym Tyrolu, jako najmłodsza z trzech córek Bronisława Malinow­ skiego i Elsie Masson. Opracowując dokumenty pozostawio­ ne przez ojca, prowadząc wywiady z krewnymi, przyjaciółmi i byłymi studentami, stworzyła wyjątkowy korpus wiedzy 451 tację twórczości malarskiej Witkacego, jest współautorką al­ bumowego katalogu witkacowskiej kolekcji w Muzeum Po­ morza Środkowego w Stupsku. Opublikowała ponad trzy­ dzieści artykułów, głównie o Witkacym. Przygotowuje prace doktorską o młodzieńczej twórczości tego artysty. �COPYRIGHT INFORMATION Autorom i Wydawnictwom redakcja „Kontekstów" składa podziękowania za zgodę na przedruk następujących artykułów: "Metaphisical Portraits" by Stefan Okołowicz, trans, by E w a The editors would like to take opportunity to thank the Authors and Publishing Houses for agreeing to republish the following articles: "Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkie­ Krasińska, from: Witkacy. Metaphysische/Metaphyskal Ponraits. E d . by Т.О. Immisch, Klaus E . Goltz, U l r i c h Pohlmann, Connewitzer Verlagsbuchhandelung, Leipzig M C M X C V I I © Stefan Okołowicz wicz. Sciences versus art in the conceptualization of culture" by Peter Skalnik, from: Fkldwork and Footnotes. Studks in the history of European anthropology, ed. by H a n F. Vermeulen and Arturo Alvarez Roldan (p. 129-142) by permission of the Author and the Publisher. © Routledge, L o n d o n and N e w York 1995. Stuart Baker, i religii , w a " 1974, Witkiewkz - Malinowski. Czysta forma magii, nauki "Shoemakers przel. Małgorzata Dzieduszycka, "Literatura Ludo­ by Witkiewicz: Erotism and Power" by L e c h Sokół och rolig lek. En festskrift tillagnad An­ drzej Nils Uggla. Edited by Elżbieta Szwejkowska-Olson ek from: AHvarlig debatt nr3 M i c h a ! Bron Jr. with collaboration of L e c h Sokół, Uppsala "Witkiewicz and Malinowski: T h e Pure Form of Magic, Scien­ 2000. © ce and Religion" by Stuart Baker, from: The Polish Review 18, by the Author. 1-2 (1973): 77-93. T h e Polish Institute of A r t s and Sciences Stanisław Ignacy Witkiewicz, Z podróży do Tropików, " E c h o T a ­ in A m e r i c a , New York. trzańskie" wrzesień-październik 1919 James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, li­ (nry 15-18), a także w "Literaturze Ludowej" 1974, nr 3 oraz w St. I. Witkiewicz, pochodzi z Kłopoty Bez kompromisu. Pisma krytyczne i publicystyczne. Zebrał i opr. teratura i sztuka, przeł. E . Dżurak, J. Iracka, E . Klekot, M . J. Degler, PIW, Warszawa 1976 Krupa, S. Sikora, M . Sznajderman, © Wydawnictwo K R , " T h e Anthropologist as Artist: Malinowski's Trobriand Photo­ Warszawa 2000 graphs" by Terence Wright, from: European Imagery and Co­ lonial History in the Pacifk, ed. by Toon van Meijl i Paul van " O n Ethnographical Self-Fashioning: C o n r a d and Malinowski" by James Clifford from: Reconstructing Individualism, ed. by der Grijp, „Nijmegen Studies in Developement and Cultural T h o m a s C . Heller, Morton Sosna and D a v i d Wellberg, Stan­ Change", vol. 19, Saarbrucken 1994 ford University Press. © 1986 by Board of Trustess of the L e "Malinowski's Kiriwina Introduction (Fragments)" by M i c h a e l land Stanford Junior University Young, excerpts from: Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego Clifforda Geertza, po­ chodzi z Dzieło i życie. Antropolog jako autor, Malinowski's Kińwina. Fkldwork Pho­ tography 1915-1918 by Michael Young. © T h e University of Chicago Press 1998 przel. E . Dżurak, S. Sikora, © Wydawnictwo K R , Warszawa 2000. Listy nr 2-15, 26-34, 43-51 "I-witnessing. Malinowski's C h i l d r e n " , from Works and Lives. były pierwotnie opublikowane w St. I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, wstę­ pem opatrzy! E . C . Martinek, przyg. do druku Tomasz Jodeł- Anthropologist as Author by Clifford Geertz, © Stanford U n i ­ ka-Burzecki, PIW, Warszawa versity Press 1988; copyright for the English version in Euro­ 1981 List nr 40 Stanisława I. Witkiewicza opublikowany byl w lon­ pe by Blackwell Publishers, Oxford. dyńskim „Pulsie", 1984, nr 21 Listy z podróży do Tropików Stanisława I. Witkiewicza były opu­ "Chronology: Witkiewicz and Malinowski" by D a n i e l Gerould, from: The Witkkwkz Reader. Edited, Translated and with an blikowane przez A n n ę Micińska: U Introduction by D a n i e l Gerould, © Northwestern Universi­ gli, „Twórczość" 1965, nr 7 brzegów tropikalnej dżun­ ty Press, Evanston, Illinois 1992 T h e English version of the letters no 16, 20, 26, 36, 38, 42, 44, A n n a Micińska, U źródeł Czystej Formy, "Kultura" 1971, nr 17 45, 46, 50, 51 and a letter to the Father was previously pu­ blished in The Witkkwkz Reader. Edited, Translated and "At the Roots of Pure Form" by A n n a Micińska, trans, by A n n a Bartkowicz from: Dkdectks and Humanism, N o 2/1985 with an Introduction by Daniel Gerould, University Press, Evanston, Illinois 1992 452 Northwestern �Niech zechcą przyjąć nasze serdeczne podziękowania Special thanks for Członkowie Komitetu Honorowego Pani Helena Wayne (córka Bronisława Malinowskiego) Ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce Pan John Macgregor Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Pan Kazimierz Michał Ujazdowski Pan prof. Peter Loizos - London School of Economics Pan Robin Rickard - British Council Pan Jonathan Benthall - Royal Anthropological Institute Pani Sue Donnelly - Archiwum London School of Economics Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego British Council Fundacja im. Stefana Batorego Baker ćk McKenzie Commercial Union Inter-Vis Archiwum London School of Economics Muzeum Narodowe w Krakowie Muzeum Narodowe w Warszawie Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku Muzeum Okręgowe w Toruniu Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum Etnograficzne w Krakowie Biblioteka Jagiellońska w Krakowie Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego Pani Ewa Franczak Pan Stefan Okołowicz RE Właściciele zbiorów prywatnych, których kolekcje są prezentowane na tej wystawie Współpracownicy z Muzeum Narodowego w Krakowie Vice dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie ds. Organizacji Wystaw i Promocji Pan Marek Mróz Pani Anna Studnicka, Dział Organizacji Wystaw Pan Paweł Wałek Pan Józef Wołoszyn Pan Henryk Woźniak Pan Zbigniew Bednarz Pani Grażyna Kulawik Pani Ewa Zając Pan Michał Myśliński Pan Maciej Beiersdorf, Dyrektor Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Pan Maciej Miszczak, Kurator - Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Pani Ewa Ayton - The British Council, Warszawa Pani Grażyna Goslings - Commercial Union, Warszawa Pani Joanna Buler - Commercial Union, Warszawa Pan Piotr Przychodzki - Baker ćk McKenzie, Warszawa Stefan Dickers - Archiwum London School of Economics Gustaaf Houtman - redaktor "Anthropology Today" 453 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8e1363f1b55d31df0fe5b10685b13e9.pdf a10e6ce0fc1018e4444f1755cd1f800d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2656 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA 2002 rok L V I nr 1-2 (256-257). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 24 zl I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K , F U N D A C J A K U L T U R Y S P I S ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ T R E Ś C I Czas etnografii 2 Biografia i Sztuka KRYSTYNA BARTOL G I O V A N N I CERU Czytaj, czytaj H o m e r a . . . 5 Odyseusz - bohater, który opowiada własną historię przełożyła Krystyna B a r t o l ALEKSANDRA MELBECHOWSKA - LUTY Cywilizacja Trans-Atlantyk. 6 O c e a n , Okręty, Przystanie N o r w i d a i Gombrowicza LECH SOKÓŁ KATARZYNA SUCHCICKA A G N E T A PLEIJEL 17 Edgar, D u k e o f N e v e r m o r e i Bungo. Bronisław M a l i n o w s k i jako postać w twórczości Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a 29 Dwa 37 orły - rozmowa z A g n i e t ą Pleijel Lord Nevermore przełożyła I w o n a I w o n a Jędrzejewska 41 MALANOWSKA Teatralizacja pogrzebu Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a 53 T O M A S Z GRYGIEL Zwycięstwo sztuki n a d czasem? Z a k t u a l n y c h przesłanek ANNA TERESA GRZYBKOWSKA myśli A r t u r a Schopenchauera 69 D a m a z Elche 73 Etnologia BARBARA CZARNIAWSKA JERZY S. WASILEWSKI dzisiaj O zapotrzebowaniu n a symetryczną etnologię 79 E t n o l o g w podróży. Konfucjusz przed k a m e r a m i , szamanki przy m i k r o f o n i e 87 Antropologia miasta T O M A S Z W I T SZERSZEŃ „W c i e n i u wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy PETER J. M A R T Y N 94 Troja Brytyjska w c e n t r u m kraju? O kwestii świetności i zaniku cywilizacji miejskiej 104 L i c h e ń i współczesna wrażliwość religijna EWA KLEKOT GRZEGORZ SOKÓŁ AGNIESZKA K U L A Święte obrazki, Licheń i sąd smaku 117 M a t k a Boska Częstochowska jako polski symbol n a r o d o w y 120 Licheńska Golgota j a k o przykład wznowienia tradycji oraz popularności nabożeństwa D r o g i Krzyżowej A N T O N I N A BEREZA dewocyjnego M A G D A L E N A JAGIEŁŁO IZABELLA DZIENISIEWICZ JACEK O L Ę D Z K I 126 Sposób f u n k c j o n o w a n i a współczesnego obrazka 135 O d świętości d o codzienności - czyli o profaniczności obrazka dewocyjnego u schyłku e p o k i audiowizualnej 141 W i z e r u n e k L i c h e n i a w m e d i a c h i w oczach pielgrzymów 149 S a n k t u a r i u m M a r y j n e w Bardo Śląskim 159 1 �SPIS TREŚCI JACEK O L Ę D Z K I K A R O L I N A SIEMION M e k s y k . Współczesna świadomość m i r a k u l a r n a 164 W o d a zwyczajna - W o d a c u d o w n a 172 Biografia i etnologia - V i c t o r Turner M A T H I E U DEFLEM Rytuał, a n t y - s t r u k t u r a i religia, czyli V i c t o r a Turnera procesualna analiza symboli MAŁGORZATA BARANOWSKA JAN GONDOWICZ A N D R Z E J PIEŃKOS ZBIGNIEW OSIŃSKI M I C H A Ł ŁUCZEWSKI A N N A SPISS 188 Kolekcja nieidealna. Pocztówka 200 Pasje pastora Dodgsona 207 „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy X V I I I w i e k u 209 S a m o t n o ś ć Osterwy. C o dalej w badaniach n a d Redutą/ 219 Jak Białoruski k w i a t e k z Ameryką się pasował 229 O pożytkach płynących ze „śmieci" 237 Recenzje TERESA GRZYBKOWSKA JACEK O L Ę D Z K I N o r w i d na n o w o rozpoznany 240 Siedzi baba na cmentarzu 242 ALEKSANDER JACKOWSKI Inni JACEK O L Ę D Z K I Jedną 249 kreską kreślone albo dlaczego w k w i e t n i u wróble kąpią się w piasku SŁAWOMIR SIKORA ZBIGNIEW 252 Etnografia jako sposób życia albo spotkania z m u z y k a m i wiejskimi 257 Noty o Autorach 260 Streszczenia artykułów 262 BENEDYKTOWICZ w tym sensie, że spowodowane zewnętrznymi okolicznościami, niechcianymi przez jednostkę, która ich doświadcza. Ma ono jednak również swój wymiar aktywny, gdyż posiada niezwykle in­ tensywną silę poznawczą."), pozwala spostrzec i śledzić w Odysei problem „wiecznego napięcia pomiędzy życiem a opowieścią Czas etnografii 0 nim" - ów, jak wspomina o tym autor, charakterystyczny tak bardzo dla pisarstwa Tomasza Manna temat „dystansu pomiędzy życiem i słowem". - Problem dystansu i różnicy pomiędzy tym, co moglibyśmy nazwać „czasem przeżywania i doświadczania", 1 „czasem opowiadania", pomiędzy tym, czego doświadcza Odys, i o czym on sam opowiada (lub też, o czym inni opowiadają). P ' między tym, co przeżyte i doświadczone w cierpieniu, a tym, co tylko opowiedziane, czy wyśpiewane choćby w najpiękniejszej pieśni o losie, cierpieniach i przygodach Odysa. Z godnie z zapowiedzią daną w ostatnim numerze, po dwu obszernych monograficznych tomach-rocznikach powra­ camy do skromniejszych etnograficznych wymiarów. Nu­ mer ten rozpoczynamy od bloku tekstów rozwijających wątek biografii i autobiografii, ich wzajemnych związków i relacji ze sztuką, legendą, mitem. Otwiera go tekst Giovanniego Cerri z wprowadzeniem Krystyny Bartol. Cerri odkrywa przed nami niedostrzeganą dotąd, czy nie dość dostrzeganą obecność moty­ wu autobiograficznego w Odysei i postaci Odyseusza - „bohate­ ra, który opowiada własną historię." Ten sposób spojrzenia na Odysa, nie jako na postać emblematyczną, typ stały o utrwalo­ nych cechach charakteru, wykracza znacznie poza rutynę do ja­ kiej przyzwyczaiła nas naukowa tradycja zarówno historycznoli­ terackich, jak i filologiczno-klasycznych studiów, klasyczna odyseologia. To dynamiczne (a nie statyczne) podejście do rozumie­ nia doświadczenia autobiograficznego zapisanego w Odysei, w którym Cerri podkreśla znaczenie, jakie ma dla jego kształto­ wania się zarówno „moment preantropologiczny" („wiedza czło­ wieka kształtuje się poprzez poznawanie mentalnych postaw róż­ nych ludów, które Odys spotyka podczas swojej długiej podró­ ży"), jak i drugi element - pathos („cierpienie bierne jedynie Takie podejście, jakie reprezentuje w swym eseju Cerri, po­ zwala nie tylko znacznie głębiej rozpoznać i umieścić w historii początki, i obecność samego gatunku autobiografii, aniżeli do­ tąd czyniła to historia literatury i historia autobiografii, ale ze względu na swoje nierutynowe ujęcie zagadnienia, wrażliwość i skoncentrowanie uwagi na osobie „bohatera, który opowiada własną historię" - zbliża się, w zaskakujący dla nas sposób, do stanowiska kolejnej, omawianej tu przez Aleksandrę Melbę chowską-Luty, postaci: Witolda Gombrowicza. Można by wręcz powiedzieć, że to dynamiczne podejście Cerriego jest niejako spełnieniem postulatu i oczekiwań, jakie miał wobec lektury i interpretacji dzieła (literatury, sztuki), i czemu dawał wyraz w swoim Dzienniku, Gombrowicz: „Jakże katastrofalna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się samym tylko dziełem, w oderwaniu od osoby autora - za tą abstrakcją poszły inne, od­ rywając jeszcze bardziej dzieło od osoby [...] przenosząc wszyst- 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b82afd8a0e9eb5de0170cfc31c2a914c.pdf 137e1affa4c15473426cf53b23ebf4d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2657 Title A name given to the resource Czas etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.2-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI JACEK O L Ę D Z K I K A R O L I N A SIEMION M e k s y k . Współczesna świadomość m i r a k u l a r n a 164 W o d a zwyczajna - W o d a c u d o w n a 172 Biografia i etnologia - V i c t o r Turner M A T H I E U DEFLEM Rytuał, a n t y - s t r u k t u r a i religia, czyli V i c t o r a Turnera procesualna analiza symboli MAŁGORZATA BARANOWSKA JAN GONDOWICZ A N D R Z E J PIEŃKOS ZBIGNIEW OSIŃSKI M I C H A Ł ŁUCZEWSKI A N N A SPISS 188 Kolekcja nieidealna. Pocztówka 200 Pasje pastora Dodgsona 207 „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy X V I I I w i e k u 209 S a m o t n o ś ć Osterwy. C o dalej w badaniach n a d Redutą/ 219 Jak Białoruski k w i a t e k z Ameryką się pasował 229 O pożytkach płynących ze „śmieci" 237 Recenzje TERESA GRZYBKOWSKA JACEK O L Ę D Z K I N o r w i d na n o w o rozpoznany 240 Siedzi baba na cmentarzu 242 ALEKSANDER JACKOWSKI Inni JACEK O L Ę D Z K I Jedną 249 kreską kreślone albo dlaczego w k w i e t n i u wróble kąpią się w piasku SŁAWOMIR SIKORA ZBIGNIEW 252 Etnografia jako sposób życia albo spotkania z m u z y k a m i wiejskimi 257 Noty o Autorach 260 Streszczenia artykułów 262 BENEDYKTOWICZ w tym sensie, że spowodowane zewnętrznymi okolicznościami, niechcianymi przez jednostkę, która ich doświadcza. Ma ono jednak również swój wymiar aktywny, gdyż posiada niezwykle in­ tensywną silę poznawczą."), pozwala spostrzec i śledzić w Odysei problem „wiecznego napięcia pomiędzy życiem a opowieścią Czas etnografii 0 nim" - ów, jak wspomina o tym autor, charakterystyczny tak bardzo dla pisarstwa Tomasza Manna temat „dystansu pomiędzy życiem i słowem". - Problem dystansu i różnicy pomiędzy tym, co moglibyśmy nazwać „czasem przeżywania i doświadczania", 1 „czasem opowiadania", pomiędzy tym, czego doświadcza Odys, i o czym on sam opowiada (lub też, o czym inni opowiadają). P ' między tym, co przeżyte i doświadczone w cierpieniu, a tym, co tylko opowiedziane, czy wyśpiewane choćby w najpiękniejszej pieśni o losie, cierpieniach i przygodach Odysa. Z godnie z zapowiedzią daną w ostatnim numerze, po dwu obszernych monograficznych tomach-rocznikach powra­ camy do skromniejszych etnograficznych wymiarów. Nu­ mer ten rozpoczynamy od bloku tekstów rozwijających wątek biografii i autobiografii, ich wzajemnych związków i relacji ze sztuką, legendą, mitem. Otwiera go tekst Giovanniego Cerri z wprowadzeniem Krystyny Bartol. Cerri odkrywa przed nami niedostrzeganą dotąd, czy nie dość dostrzeganą obecność moty­ wu autobiograficznego w Odysei i postaci Odyseusza - „bohate­ ra, który opowiada własną historię." Ten sposób spojrzenia na Odysa, nie jako na postać emblematyczną, typ stały o utrwalo­ nych cechach charakteru, wykracza znacznie poza rutynę do ja­ kiej przyzwyczaiła nas naukowa tradycja zarówno historycznoli­ terackich, jak i filologiczno-klasycznych studiów, klasyczna odyseologia. To dynamiczne (a nie statyczne) podejście do rozumie­ nia doświadczenia autobiograficznego zapisanego w Odysei, w którym Cerri podkreśla znaczenie, jakie ma dla jego kształto­ wania się zarówno „moment preantropologiczny" („wiedza czło­ wieka kształtuje się poprzez poznawanie mentalnych postaw róż­ nych ludów, które Odys spotyka podczas swojej długiej podró­ ży"), jak i drugi element - pathos („cierpienie bierne jedynie Takie podejście, jakie reprezentuje w swym eseju Cerri, po­ zwala nie tylko znacznie głębiej rozpoznać i umieścić w historii początki, i obecność samego gatunku autobiografii, aniżeli do­ tąd czyniła to historia literatury i historia autobiografii, ale ze względu na swoje nierutynowe ujęcie zagadnienia, wrażliwość i skoncentrowanie uwagi na osobie „bohatera, który opowiada własną historię" - zbliża się, w zaskakujący dla nas sposób, do stanowiska kolejnej, omawianej tu przez Aleksandrę Melbę chowską-Luty, postaci: Witolda Gombrowicza. Można by wręcz powiedzieć, że to dynamiczne podejście Cerriego jest niejako spełnieniem postulatu i oczekiwań, jakie miał wobec lektury i interpretacji dzieła (literatury, sztuki), i czemu dawał wyraz w swoim Dzienniku, Gombrowicz: „Jakże katastrofalna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się samym tylko dziełem, w oderwaniu od osoby autora - za tą abstrakcją poszły inne, od­ rywając jeszcze bardziej dzieło od osoby [...] przenosząc wszyst- 2 �Zbigniew Benedyktowicz • CZAS ETNOGRAFII ko na teren fałszywej, kulawej pseudo-matematyki estetycznej" - „chcę z dzieła zrozumieć twórcę, poza bajką, którą mi opowia­ da Рое, muszę odnaleźć tego, który opowiada, jako - zrozumcie to - jedyną rzeczywistość, jedyny konkret. Tak tedy z dzieła mu­ szę wnioskować o twórcy." (por. Melbechowska-Luty). Motyw Odysa - tego, „który wiele swym sercem wycierpiał na morzu", „wiele wędrował" - motyw wędrówki, podróży, wychodźctwa, emigracji, ucieczki, „rozpacznej ucieczki" w prze­ dziwny i na różny sposób spaja i łączy wszystkie omawiane tu postaci. Do katalogu sformułowań Aleksandry Melbechowskiej-Luty (dalej A M L ) , która, pomimo różnic i odległości w czasie, śledzi głębokie pokrewieństwo pomiędzy Norwidem i Gombrowiczem, ich doświadczeniem podróży i twórczością, moglibyśmy dopisać dwu następnych: Malinowski, Witkacy. Postaci Odyseuszowe, naznaczeni podróżą: Norwid, Gombro­ wicz, Malinowski, Witkacy. Weźmy choćby ten fragment por­ tretu: - Gombrowicz: „egocentryk,(...) ironista, mistrz absurdu i paradoksu, który całe życie kreował swój wizerunek, i udawał przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś innego, był twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym 0 swoje człowieczeństwo."(AML). Czy końcowa fraza tego opi­ su, wyjąwszy charakterystyczne Odysowe rysy - zachowania zwodnicze, udawane, oszukańcze, zmierzające do wprowadze­ nia innych w błąd, maski, mądrą przebiegłość - które z pewno­ ścią moglibyśmy rozpoznać i u Witkacego, nie dałaby się od­ nieść do trzech pozostałych:... byl twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym o swoje człowieczeństwo. Albo, czy w tym fragmencie nie rozpoznalibyśmy ich wszystkich czterech: Podobnie dotykali spraw zasadniczych odnoszących się do historii, współczesności i kondycji ludzkiej, zastanawiali się nad upływem i przezwyciężaniem czasu. (AML). Postaci Odyseuszowe. Naznaczeni, podszyci podróżą, smut- | kiem, zwątpieniem, niepewnością, walczący o swoje człowie- j czeństwo: - Norwid, Gombrowicz, Malinowski, Witkacy. Ale i nie o klucz Odysowy tu chodzi (chociaż, można by sobie parę dobrych prac porównawczych na ten temat wyobrazić - jeśli już nie powstały, nie śledzę tak wnikliwie literatury przedmiotu wokół tego klucza, które by wnieść wiele mogły w rozumienie naszej kultury końca XIX i całego XX w., a przede wszystkim li­ teratury i antropologii kultury, ich wzajemnych związków, uwzględniających, ów odysowy „moment antropologiczny" 1 „patetyczny", ukazujących ich ciągłość i przemiany, zapisane i w doświadczeniu, i twórczości tych czterech). Ukrytym (może nie tak bardzo) głównym bohaterem tego numeru wydaje się być: czas. A ściślej rzecz biorąc czas, współczesność, ponadczasowość. (Można by to jeszcze po Norwidowsku, czy za bardziej naśladowanym dzisiaj Heideggerem dla wyrazistości większej i tak też zapisać: czas, wspol-czesność, ponad-czasowość). I nie tylko o artykuły bezpośrednio dotykające problemu czasu, i uka­ zujące obecność tych trzech jego wymiarów tu idzie (Tomasz Grygiel, Zwycięstwo sztuki nad czasem?, Teresa Grzybkowska, Da­ ma z Elche). Czas, współczesność, ponadczasowość to temat god­ ny głębszej refleksji w etnografii. Tak właśnie się stało, że w bie­ żącym 2002 roku, w ponad dziewięćdziesiąt, a niespełna dzie­ więćdziesiąt pięć lat od czasu ich powstawania, ukazało się peł­ ne wydanie Dziennika (1908-1918) Bronisława Malinowskiego (w czym, jak nasi stali czytelnicy wiedzą, i redakcja „Kontek­ stów" miała swój skromny udział i pomoc - por. „Konteksty" od Nr. 1/1998; Bronisław Malinowski, Dzienni/c w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, opracowała Grażyna Kubica, Wydawnictwo Lite­ rackie, Kraków 2002). W tym zaś numerze zamieszczamy frag­ menty powieści Lord Nevermore szwedzkiej pisarki Agnety Ple- 3 ijel, poprzedzone rozmową z autorką. Powieść ta nie jest powie­ ścią stricte dokumentalno-biograficzną, ale inspirowaną posta­ ciami i losami Malinowskiego i Witkacego. Ciekawa jest droga dochodzenia do tej powieści o czym opowiada autorka. Zaczęła ją pisać w 1998, wydana została w 2000 w Szwecji, a po przekła­ dach na angielski, francuski, włoski, hiszpański, niemiecki, jej przekład polski ukaże się na jesieni tego roku. Pomijając zbież­ ność czasową tych wszystkich inicjatyw i wydań (1998 u nas: pierwsze fragmenty Dziennika; 2000 - wystawa i rocznik „Kon­ tekstów" Malinowski - Witkacy; 2002 - pełne wydanie Dzienni­ ka i polskiego przekładu powieści Lord Nevermore), chociaż zna­ mienny może to być przykład dla niezależnego powstawania i krążenia „tematu na czasie", interesujące przede wszystkim jest tu pole, które się przed nami otwiera, można by wyobrazić sobie niejedno seminarium śledzące tę drogę: dokument, biograficzny dokument o cechach autobiografii, literatura, przetworzenie w sztuce, nauka i sztuka. Autobiografia, legenda i mit. Zatoczy­ liśmy kolo. Znów znaleźliśmy się wobec problemu tu od począt­ ku kluczowego: „dystansu między życiem a słowem", „życiem a opowieścią o nim". Czy trzeba dodawać, że trudno by wyobra­ zić sobie takie seminarium bez sięgnięcia do publikowanego tu artykułu Lecha Sokola o księciu Nevermore - Bronisławie Mali­ nowskim jako postaci w twórczości Witkacego (Edgar Duke oj Nevermore i Bungo...). Nie znam jeszcze książki Agnety Pleijel, trudno mi ocenić czy jest dobra czy nie. Odniosła sukces, stała się książka roku 2000 w Szwecji i nietrudno mi się domyśleć dla­ czego. Podróż na krańce świata, do społeczności plemiennej, tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej, (spierający się ze sobą) naukowiec antropolog i artysta, dalej już przepisuję z noty wydawniczej: „Opowieść przenosi nas do ogarniętej rewolucją Rosji, faszystowskich Wioch i szokującej nowoczesnością Ame­ ryki, potem znów do Polski. Jesteśmy świadkami wybuchu nowej wojny światowej. Wydarzenia wiodą nas aż do narodzin nowego stulecia." Powodzenie tej książki (i tego tematu) wydaje mi się iść na przekór powszechnym opiniom o naszej współczesności ja­ ko czasie bez historii (końca historii), czy dominacji postmoder­ nistycznych tendencji, bądź wręcz postmodernistycznej dezynwoltury. Obok nagłośnionego nurtu dekonstrukcji, niwelujące­ go i nicującego postać autora („Dekonstrukcjonizm: że co by się nie mówiło, to i tak nic nie znaczy" - Leszek Kołakowski, Wiel­ ka encyklopedia filozofii i nauk politycznych cytuję za Łukasz Tisch­ ner, Dekonstrukcja i demagogia, „Tygodnik Powszechny" nr 30/28 lipca 2002), a może wręcz na przekór tym tendencjom i temu nurtowi, istnieje przecież stale i wzbiera na sile cichy nurt rek o n s t r u k c j o n i z m u , upominającego się o autora, „bohatera, który opowiada własną historię", do tego nurtu zaliczyłbym oczywiście tekst Cerriego, i na kredyt książkę Pleijel. Czy można sobie wyobrazić lepszy wgląd w historię XX wieku, jej syntezę, jak nie za pomocą tych dwu biograficznych soczewek, które wy­ brała szwedzka autorka. Czy można inaczej tłumaczyć powodze­ nie tej i podobnych jej książek, jak nie pragnieniem obcowania z kimś konkretnym, z konkretną rzeczywistością, chociaż prze­ braną w szacie powieści, z kimś, kto wiele widział, wiele wędro­ wał. O tym pragnieniu wspominał w Dzienniku Gombrowicz (znów sięgam do tekstu autorki przywoływanej tu wielokrotnie, Aleksandry Melbechowskiej Luty, zaznaczając cytowany przez nią fragment z Dziennika Gombrowicza kursywą): „Przecięcie przyszłości i przeszłości w samym punkcie przemijania, pozwala od­ czuć, że to co było, ciągle «jest», jest jako coś «bylego». Obcowanie Z przeszłością jest więc ciągłym dopracowywaniem się niej. Przeszłość to panoptikum zrobione z okruchów, ale my ją chcemy, mimo wszyst­ ko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, konkretną" �Zbigniew Benedyktowicz • CZAS ETNOGRAFII Pamiętna książka Jamesa Clifforda nosiła tytut Kłopoty Z kulturą. Kłopot dotyczył głównie współczesnej kultury jako obszaru nieciągłości, przemieszczeń, przeszczepień, translacji. Patrząc na ten numer i zebrane w nim teksty, trawestując Clif­ forda, można by powiedzieć, że tak naprawdę istotnym proble­ mem dla etnografii są tu problemy, kłopoty z czasem (ale o tym za chwilę). Szczególnego przykładu dostarcza tekst Barbary Czarniawskiej O zapotrzebowaniu na etnologię symetryczną. A u ­ torka zajmująca się teorią organizacji i zarządzania łączy w swoim podejściu inspiracje płynące z etnologii i narratologii. W przeciwieństwie do „Innego", z którym ma do czynienia za­ zwyczaj etnolog, i którego czas „płynie wolniej" i „nie jest rów­ noległy do naszego czasu", czas badanych przez nią środowisk praktyków zarządzania, czas menadżerów płynie szybciej od czasu badacza („większość z nich nie rozumie, dlaczego nasze raporty nie są gotowe dwa miesiące po zakończeniu badań"). Zazwyczaj Są [oni] już gdzie indziej, - Already ehwhere, jak zatytytutował swój raport z badania przedsiębiorstwa, jeden z przytaczanych przez Czarniawską autorów. („Badacz, który codziennie zasiada przy biurku, które mu przydzielono w takim przedsiębiorstwie ryzykuje, że często będzie siedzieć sam 'obiekty badania' są już gdzie indziej, na konferencji, w podró­ ży służbowej, na spotkaniu z klientami, albo po prostu w cyber­ przestrzeni."). Spojrzenie z zewnątrz na etnologię, jakie pre­ zentuje Barbara Czarniawską, jak i podjęta przez nią próba uporządkowania spraw w tej dziedzinie mogą być niezwykle in­ spirujące dla etnologów. Wybieram tu tylko jeden wątek, ze względu na jego korespondencję z motywem Malinowski Witkacy: Nauka versus Sztuka (por. rozmowę z A. Pleijel; tekst L. Sokola.), czy podejmowany zresztą na tych lamach nie po raz pierwszy - wątek statusu etnografii i etnologii „między na­ uką a sztuką"(por. numery poprzednie). Czarniawską zwraca uwagę, że jesteśmy wciąż dziedzicami dwu głównych motywów: pozytywistycznego i romantycznego. (Nota bene to za sprawą ich obu - jak wykazuje Cerri, nie było możliwe mówienie o au­ tobiografii w kontekście Odysei: „Ani słowa o Homerze, ani słowa o Odyseuszu. Tak samo ani słowa o niezwykle istotnych wstawkach autobiograficznych w tragedii greckiej. Pominięcia te budzą zdumienie... Jak mogło do nich dojść?"). „Nie ma jed­ nak powodu abyśmy obecnie zacietrzewiali się w starciu za­ aranżowanym nam przez naszych poprzedników - pisze Czar­ niawską i odwołuje się do Richarda H . Browna, socjologa, któ­ ry zwracał uwagę, że te dwa typy dyskursu w nauce (pozyty­ wizm, romantyzm) podtrzymują się w niekończącej się debacie, i postulował tworzenie dyskursu post-pozytywistycznego i post-romantycznego: „Zdaniem pozytywistów nauka o człowieku powinna naśladować nauki ścisłe; zdaniem romantyków, po­ winna imitować sztukę. Ale wiedza o człowieku jest zbliżona zarówno do nauk ścisłych, jak i do sztuki. Jej produkty aspiru­ ją do rygoru fizyki, ale wymagają wrażliwości poema­ tu."(Brown, 1989). Na czym więc miałaby polegać etnologia symetryczna? To pozostawiam już czytelnikom. Nie zamierzam tu niczego streszczać. Wystarczy powiedzieć, że jednym z za­ sadniczych tropów dla Czarniawskiej jest Michaił Bachtin i je­ go postulaty „poetyckiej socjologii" i „symbolicznego realizmu" (sformułowane na długo przed Brownem), oraz zasada wielogłosowości. etnografii. W dziale Licheń i współczesna wrażliwość mirakularna prezentujemy prace, raporty młodych autorów powstałe z ba­ dań terenowych (1997- 1999), prowadzonych w grupie labora­ toryjnej pod kierunkiem Ewy Klekot (por. Ewa Klekot, Święte obrazki, Licheń i sąd smaku) oraz teksty klasyka, autora wielu prac o wrażliwości mirakularnej i wotach - Jacka Olędzkiego (Sanktuarium Maryjne w Bardzie Śląskim; Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna). Uzupełnieniem tego działu jest praca Karoliny Siemion, Woda cudowna ~ woda zwyczajna, powstała w grupie laboratoryjnej prowadzonej przez Andrzeja Różyckie­ go i Krzysztofa Brauna (grupa fotograficzna; z 200 zdjęć wyko­ nanych przez autorkę publikujemy zaledwie kilkanaście). W dziale Antropologia miasta Tomasz Wit Szerszeń śledzi zmia­ ny w architekturze współczesnej Warszawy („W cieniu wieżow­ ca"...) a Peter J. Martyn niszczące zmiany w urbanistyce i archi­ tekturze Coventry [Troja Brytyjsłta w centrum kraju?...). O pocz­ tówce i tworzeniu kolekcji pisze Małgorzata Baranowska (Ko­ lekcja nieidealna) a Andrzej Pieńkos o domach artystów i miej­ scach tworzenia („Moje budowle to papier, jak moje pisma". Sie­ dziby angielskich pisarzy XVIII wieku). Anna Spiss o dekorowa­ nej przez dozorcę klatce schodowej na krakowskim Kazimierzu (O pożytkach płynących ze „śmieci"). Wątek biograficzny powra­ ca jakby na końcu w artykułach Mathieu Deflema o procesualnej analizie symboli Victora Turnera, w którym autor omawia koncepcje Turnera w ścisłym powiązaniu z biografią autora The Forest of Symbols (Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli), Zbigniewa Osińskiego o Osterwie (Samotność Osterwy...), Michała Łuczewskiego o Melchiorze Wańkowiczu (Jak Białoruski Kwiatek z Ameryką się pasował). W dziale „Prezentacje" Aleksander Jackowski pisze 0 artystach osobnych (Inni). Już na pierwszy rzut oka niepokoić musi, jeśli nie przypra­ wiać wręcz o trwogę, to przemieszanie i miejsc, i czasów zebra­ nych tu w jednym zeszycie. Byłoby to zadanie sporządzić ich dokładny spis i mapę czasów. A tematów?! Gombrowicz i L i ­ cheń! Odyseusz i zarządzanie! Czysty surrealizm. Przemiesza­ nie czasów. A gmach się wcale nie wali. Celowo zostawiłem na koniec ten fragment, z kolejnego odcinka cyklu Etnolog w podróży Jerzego S. Wasilewskiego, opis szamańskiego rytuału z Seulu, zaledwie maty przyczynek do kłopotów z czasem, polifonicznością czasu, ich rozdzielaniem (czas, współcze­ sność, ponadczasowość): „I chociaż mam obok i naprzeciw siebie stadko fotografów i filmowców, ich kamery i błysk fleszy, to patrząc na gesty nalewania alkoholu do naczyń, które kształtem powtarzają chińskie brązy gu sprzed kilku tysięcy lat, nie mogę oprzeć się uczuciu, że uczestniczę w akcie naprawdę archaicznym." (Etnolog w podróży. Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie). Czy może być inna odpowiedź na pytanie czym jest czas w etnografii, z jakiegokolwiek punktu byśmy nie wyszli, niż ta: - Wieloglosowość, wieloczasowość (jak w żadnej innej dyscypli­ nie) jest czasem etnografii. „Ciekawość innej kultury nigdy się nie zmniejsza, gdyż jest to ciekawość samego siebie, przebranego inaczej.)...) Po powrocie do domu, (badacz terenowy) widzi na nowo swoich ziomków, a także siebie między nimi. Postawa wyuczona w terenie staje się osobista filozofią życia. To, co się liczy, tak w terenie jak 1 w domu, to fakt, że można choćby przez chwilę uchwycić ludz­ kość w procesie tworzenia." (Ruth Landes, cyt. za Barbara Czarniawską). Jak zwykle nie sposób w tak krótkim wprowadzeniu, prze­ wodniku po numerze, przedstawić wszystkich, a co dopiero mó­ wić o wskazaniu podskórnych połączeń, toczących się dialogów pomiędzy zebranymi tu tekstami. Numer przynosi sporą dawkę 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c7339658f72abde6bc3109279e33d0d.pdf 00d545bca6d77cc5c1ad07f493d12049 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2853 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2658 Title A name given to the resource Czytaj, czytaj Homera... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Bartol • CZYTA], CZYTAJ HOMERA.. Czytaj, czytaj Homera choćby razy trzysta, ANTYK - BIOGRAFIA I SZTUKA Nowy - niby się w oczach przemienia co rana; Rzecz pod miarę i wagę tak obrachowana, Ze aż strach! On największy w świecie algebrzysta! KRYSTYNA T BARTOL Czytaj, czytaj Homera* • • a żartobliwa z a c h ę t a , w y p o w i e d z i a n a przed z górą stu laty przez Józefa B o h d a n a Zale­ skiego, n i e straciła n i c n a swojej a k t u a l n o ­ ści. W p r a w d z i e świadomość i s t n i e n i a w i e l k i c h p o ­ e m a t ó w H o m e r a w kręgu średnio oczytanego o d ­ b i o r c y jest powszechna, a sakramentalne zdanie „U początków l i t e r a t u r y europejskiej stoją d w a arcypoematy, Iliada i Odyseja", powtarzają d o znudzenia, o w tej czy i n n e j f o r m i e , autorzy podręczników i h i s t o ­ ficznego dyskursu b o h a t e r a . C e r r i spożytkowuje t u strategie badawcze w y p r a c o w a n e przez współczesne ców, a - przekazywane przez tradycję - stały się za­ teorie n a r r a t o l o g i c z n e , w y k o r z y s t y w a n e już z p o w o ­ c z y n e m kształtującym nasze postawy etyczne i este­ d z e n i e m w b a d a n i a c h n a d starogrecką epiką przez tyczne gusty. u c z o n y c h tej m i a r y с о I. de Jong, J. G r i f f i n i i n n i . J e d n ą z przyczyn t a k płytkiej l e k t u r y jest z p e w n o ­ W y k a z u j e , że s e k u n d a m a n a r r a c j a , j a k ą jest p r z e d ­ ścią p r z e k o n a n i e , iż teksty H o m e r a są swego rodza­ s t a w i o n a przez Odyseusza n a dworze króla F e a k ó w ich opowieść o sobie s a m y m , jest — w w y m i a r z e a n t r o ­ twórcy realizuje się j e d y n i e w k o n t e k ś c i e macierzy­ p o l o g i c z n y m — paradygmatyczną e w o k a c j ą l u d z k i e ­ s t y m utworów, n a k t ó r e g o o d t w a r z a n i u k o n c e n t r o ­ go p o z n a n i a . C o w i ę c e j , u d o w a d n i a , że i n t r o s p e k - wać p o w i n n i swoją uwagę i c h badacze. d w u d z i e s t o l e c i e pokazało jednak, t y w n y c h a r a k t e r w y p o w i e d z i głównego b o h a t e r a p o ­ że zostaje możliwe, co więcej - k o n i e c z n e jest przełamanie te­ ny r o z n a w s t w o m o d e l e p e r c e p c j i , k t ó r e p o z w o l i odsło­ się osobową tożsamość każdego dyskurs, choć reprezentuje tożsamość już ukształtowaną, pozwala jej zaistnieć w o b i e k t y w n y m n i ć wielogłosowość i w i e l o i n t e n c y j n o ś ć o w y c h d a w ­ świecie. W t y m sensie H o m e r o w a narracja, z o g n i ­ n y c h tekstów i dostrzec w n i c h w y p o w i e d z i żywe, znaczenie. z kształtowaniem człowieka. T a k więc autobiograficzny, r e t r o s p e k t y w ­ n a n o w e , w y p r a c o w a n e przez współczesne l i t e r a t u ­ swoje związku k o przypieczętowuje merologów ( i w ogóle badaczy l i t e r a t u r y antycznej) modyfikujące w ścisłym w n i m samoświadomości tego procesu, k t ó r a n i e j a ­ go skostniałego t r a d y c j o n a l i z m u i o t w a r c i e się h o - nieustannie postaci w jego u c h w y c e n i u przyznając analizie a u t o b i o g r a ­ m o d e l i , k t ó r e zainspirowały k o l e j n e p o k o l e n i a twór­ Ostatnie tej aspekty tej osobowości, f u n d a m e n t a l n e znaczenie motywów, wątków i k o m p o z y c y j n o - s t y l i s t y c z n y c h h i s t o r y c z n y m , a a u t o r s k i zamysł wyobrażeń d o u c h w y c e n i a e l e m e n t u spajającego poszczególne c h e m opowieści, co najwyżej do o d k r y w a n i a w n i c h źródłem żywotności c h a r a k t e r o l o g i c z n ą wieloaspektowość O d y s a , dąży s t a m i H o m e r a sprowadza się najczęściej d o n a i w n e j fascynacji szczegółami f a b u l a r n y m i i e p i c k i m r o z m a ­ ju przyczynę w twórczości l i t e r a c k i e j w s z y s t k i c h e p o k . U k a z u j ą c r y c z n o l i t e r a c k i c h kompendiów. O b c o w a n i e z t e k ­ s k o w a n a w soczewce świadomości (a właściwie sa­ Przy moświadomości) głównego b o h a t e r a , ukazuje - n i ­ czym w b a d a n i a c h t y c h nie c h o d z i o podporządko­ czym Berkeleyowskie esse est percipi - ważność słowa w a n i e l e k t u r y Iliada i Odysei lansowanej przez post­ w procesie kształtowania modernistyczną antropologię w e r b a l n e j w i z j i świata, się naszych wyobrażeń o świecie. lecz raczej o o d c z y t y w a n i e - w d u c h u f e n o m e n o l o ­ gicznej t e o r i i k o n k r e t y z a c j i - treści i sensów zawar­ C e r r i zaprasza nas d o przeżycia n o w e j i n t e l e k t u ­ t y c h na poszczególnych p o z i o m a c h w y p o w i e d z i l i t e ­ alnej przygody z t e k s t e m H o m e r a . N a wędrówkę z P o e t ą daje n a m d w i e p r z e w o d n i c z k i , swoją f i l o l o ­ rackiej. giczną akrybię i g ł ę b o k ą erudycję, k t ó r e pozwolą d o ­ P r e z e n t o w a n y w t y m n u m e r z e artykuł G i o v a n - strzec w s k r z y d l a t y c h słowach H o m e r a t o , co n i e ­ niego C e r r i e g o , w y b i t n e g o włoskiego f i l o l o g a k l a ­ sycznego, znawcy greckiej tłumacza Iliady, literatury gdyś może uszło naszej u w a g i . D a j m y się więc zapro­ archaicznej, sić. W a r t o ! uczonego łączącego w swej n a u k o ­ wej działalności d o c i e k a n i a czysto l i t e r a c k i e z bada­ n i a m i n a d refleksją filozoficzną g r e c k i c h myślicieli, jest n i e z w y k l e i n t e r e s u j ą c ą propozycją „odśrodko­ w e j " l e k t u r y t e k s t u Odysei. C e r r i szuka d e f i n i c j i oso­ b o w e j tożsamości Odyseusza, b o h a t e r a H o m e r o w e ­ go p o e m a t u , zadając sobie j e d n o c z e ś n i e pytanie 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c149c1a6880e74c9913d328092d91330.pdf ed52aeab5152502ab44b66f8df2957e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3870 Title A name given to the resource Streszczenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.126-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A It T Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D BY T H E S T A T E I N S T I T U T E OF A R T N. 2 Y E A R BOOK X I I 195b SUMMARY O F A R T I C L E S Henryk Zwolakiewicz — I G N A C Y D O B R Z Y Ń S K I — THE PAPER-CUTTER Ignacy D o b r z y ń s k i is a notable artist of our days i n the paper-cutting craft. D o b r z y ń s k i was born i n 1882, i n the village of Grabowa, L u b l i n region. D r a w i n g i n s p i r a t i o n from old traditions, D o b r z y ń ski's w o r k reflects his own concept and style, f u l l of creative inventiveness. Paper-cutting (openwork compositions cut out of coloured paper) began to develop i n the L u b l i n re­ gion i n the middle of the 19th century and paper cuts were used as i n t e r i o r decoration i n cottages d u r i n g holidays and f a m i l y celebrations. The custom survived up to the outbreak of the first w o r l d w a r . I n the past the w o r k was chiefly done by young girls, as i t was not customary for elderly women to perform the tiresome w o r k of cutting ingenious com­ positions of coloured glossy paper; men performed the w o r k v e r y seldom. The paper-cuts were made i n a r i c h v a r i e t y of forms, roundish, polygonal, i n the f o r m of stripes and trees placed i n a flower-pot. Geomtric orna­ mentation prevailed i n the past, floral (stylized) or­ namentation appeared later. Two distinct stages can be discerned i n D o b r z y ń ski's creative development: a close following of L u ­ b l i n traditions i n paper-cutting, and the f i n d i n g of his own style. I n his first and earlier stage, D o b r z y ń s k i cut s m a l l sized open-work compositions of various designs. The technological approach was also t r a d i t i o n a l : the paper and the tools were used v e r y economically. A t that period geometric ornamentation, circles i n particular, prevailed i n the L u b l i n paper-cutting craft. Figures of horses and birds appeared later. The second stage i n Dobrzynski's art is l i n k e d w i t h the change i n the v e r y function of the paper cuts, when they no more were made for personal use, but for sale purposes, w h e n popular traditions be­ gan to vanish and the fashion for „ p o p u l a r " i n t e r i o r decoration reached the homes of intellectuals i n towns. I t was at t h a t t i m e that D o b r z y ń s k i began \o make serial paper-cuts destined for sale, w i t h o u t however, abandoning his search for new forms. T h e ­ se t w o tendencies, i . e . serial productions and the search for new creative solutions are i n t e r m i t t e n t in his w o r k , w i t h either one or the other tendency prevailing, depending on circumstances. I n yielding to the tastes of the urban customers, D o b r z y ń s k i shows a tendency to overburden his 126 compositions w i t h naturalistic ornamentation, show­ ing, on the other hand, ambitious new designs, a good sense oí r y t h m and much inventiveness i n his non-serial compositions. As t i m e marches on, abstract geometric ornamen­ tation is ousted by f l o r a l compositions and symbo­ lic figures as w e l l as insignia. The size of the w o r k is being enlarged and the paper-cut becomes a te­ chnical display of the virtuoso paper-cutter, who very often shows neglect for the basic p r i n c i p l e of popular art, according to w h i c h there must be con­ sistency between the character of the m a t e r i a l and the implemets used to perform the object. Before proceeding w i t h the c u t t i n g proper, D o ­ b r z y ń s k i v e r y often draws his designs i n pencil. Leaving behind h i m popular traditions, D o b r z y n ­ ski's works reflect ever more distinctly his o w n spe­ cific style. A n d is i t good or bad? W i t h o u t going into details, i t should be said that this is a general trend characterising the transformations going on i n the development of popular art. F i n d i n g no sup­ port i n the artistic c r i t e r i a of the r u r a l population, divorced from his t r a d i t i o n a l background, the popu­ lar artist must reckon on himself, experiencing the joy of success and the bitterness of failures. The source of his creative power — the artists's i m a g i ­ nation, the richness of his creative inventiveness, the v a r i e t y of themes — is at the same time the very source of the greatest peril, impelling the artist to overburden his w o r k s w i t h ornamentation, thus v i o ­ l a t i n g the e n t i t y of the composition. I n Dobrzynski's case, he uses his paper-cuts as an i l l u s t r a t i o n of his inventiveness, hence the narrative character of his w o r k , p a r t i c u l a r l y that of the latest period, ex­ pressed by means of silhouettes, almost naturalistic in their outlines. I t may happen that an artist finds proper decorative means to express his „ l i t e r a r y " ideas, w i t h o u t violating the principles of ornamen­ tal composition, more often, however, the ornamen­ tation elements do not harmonize w i t h the v e r y con­ cept of the composition and w i t h the v e r y character of a paper-cut. There is nothing strange, therefore, i n i t that those artists w h o respect the character of the paper-cuts art achieve the best results from the artistic point of view. There is yet another question w h i c h should be answered: can Dobrzynski's creative w o r k be clas­ sified as folk art? I n the t r a d i t i o n a l sense — cer­ tainly not, b u t t r a d i t i o n a l popular art cannot nowa­ days be identified w i t h creative w o r k i n contempo­ r a r y r u r a l areas. D o b r z y ń s k i is not estranged from �his native village and the general trend of de­ velopment i n popular art. A n d exactly these ties are l i n k i n g h i m w i t h the people and the modern cha­ racter of our countryside. M a r i a Przeżdziecka — M A R C I N GĄSIOR, THE RE­ L I G I O U S SCULPTOR B o r n i n 1865 i n the village of Ł a p a j ó w k a , M a r c i n G ą s i o r spent there 84 years of his life, except for a short period d u r i n g the first w o r l d w a r w h e n he was mobilised as a coachman to serve i n the a r m y . The classic Jack-of-all-trades, G ą s i o r was the v i l ­ lage shoemaker and carpenter, the watchmaker and the chimney-sweeper and he also fiddled i n the v i l ­ lage band. He showed a pronounced dislike for field work. He carved religious figures for home altars on or­ ders from farmers i n his native village and neigh­ bouring villages. Using a pen-knife and chisels of his own make, G ą s i o r carved exclusively i n l i n ­ den-trees. He used to coat his sculptures w i t h o i l varnishes and sometimes also gilded them. W h i l e he carved crosses from memory, he drew i n s p i r a t i o n from the illustrations i n his prayer book w h e n he worked on groups of figures (Christ the Crucified, St. A n t h o n y , St. Joseph), b u t he never simply copied from illustrations, a l l his sculptures are carved i n Gasior's o w n specific style. Guided by one general canon, he produced his works i n series, as i t were, i n t r o d u c i n g only slight changes i n the i n d i v i d u a l figures and precisely this uniform style w h i c h is characteristic of a l l his works, makes a classification according to dates very d i f f i ­ cult, i f not altogether impossible. A cohesive roundish shape of the basic lump, bow­ like curved arms and the r h y t h m of the toes, brought out i n sharp relief by the folds i n the straight cut garments, are the characteristic traits i n a l l his sculptures. No other sculptor i n this region had ever showed any resemblance to Gasior's style. I n the conclusive part of the article, the authoress makes a detailed formal analysis of Gasior's w o r k s . Barbara Bazielich — STARY SĄCZ POTTERY A r c h i v a l information on Stary Sącz pottery dates back to 1581, when, as the records show, among the 35 local artisans, there also was one potter. A guild affiliating 4 earthenware masters was founded some­ where i n the middle of the 17th century. Their wares were evidently not i n grand demand, as according to public records, the potters were just eking out a m i ­ serable existence. No data on the development of Stary Sącz pottery in the 18th century is available as a l l records perta­ ining to that century were destroyed d u r i n g the h o s t i ­ lities of the last w a r . F r o m w h a t has been preserved it is k n o w n that the 19th century was the golden age in the development of the Stary Sącz pottery, and this leads to the conclusion that already the last decade of the 18th century must have been a blooming pe­ r i o d i n the development of pottery a r t i n the Stary Sącz region. According the Guild's records for the years 1834—1844, 16 potters were registered i n Stary Sącz at that period, the figure is, however, i n c o m ­ plete as members of the Guild's B o a r d and commis­ sions were not being registered. The end of the 19th century w h i c h m a r k e d a c u l m i ­ nating point i n the development of Stary S ą c z potte­ ry (17 earthenware masters) was followed by a gra­ dual decline. There are 3 potters at present i n Stary Sącz: Józef Biliński, L u d w i k Wilusz and P a w e ł P ł a z i a k , the t w o latter being new comers from the J a s ł o district. The authoress of this article succeeded i n ascerta­ ining the names and the numbers of potters who w o r k ­ ed i n Stary Sącz i n the previous centures, she did not succeed, unfortunately, i n establishing a u t h o r i t a ­ tive information on the artistic value of their p r o ­ ducts. Much more information is available on the de­ velopments i n the 19th century, w h e n Stary S ą c z pot­ ters supplied w i t h their earthenwares the whole area of the Stary Sącz district. Merchants from Cracow and K r y n i c a used to t r a v e l r e g u l a r l y to Stary Sącz to buy from M i c h a ł Starczewski (died i n 1910) his painted pots, dishes and mugs ornamented w i t h f l o ­ wers or stripes. Starczewski also made toys for c h i l ­ dren (riders on horseback), t w i n s and various ware for pastry baking. His vessels are remarkable for their p a r t i c u l a r l y fine gloss w h i c h Starczewski could achie­ ve by using litherage i m p o r t e d from Hungary, to­ gether w i t h the clay he used for his ware. Some of Starczewski's products have been preserved and are on display i n the Stary Sącz museum. Wincenty Kalisz, whose wares were k n o w n for their exquisite shape and fine glossing, was considered the most remarkable potter of the end the 19th and the beginning of the 20th century. Unfortunately, not one of his products has been preserved. Another celebrity among the Stary Sącz potters of that period was Jozef Nowak. The traditions of his workshop have been preserved by his p u p i l and grandson Józef Biliński, w h o lives and w o r k s i n Sta­ ry Sącz at present. B i l i ń s k i began his apprenticement at the age of 12, under the guidance of his grandfather. He then w o r ­ ked w i t h a number of potters when ultimalety i n 1927 he opened a workshop of his o w n . F o l l o w i n g a se­ rious illness i n 1937, w h i c h undermined his health, he saw himself compelled to take an apprentice, and this was how L u d w i k Wilusz from the village of Kołaczyce, near Jasło, began to w o r k w i t h B i l i ń s k i . They w o r k e d together t i l l the outbreak of the w a r . In addition to everyday-use wares, such as pots, dishes, mugs and twins, Bilinski's workshop also produced socalled fancy pottery, including figurines, bowls, ash-trays and flower-pots. Though B i l i ń s k i seemed to be p a r t i c u l a r l y proud of his heavily orna­ mented flower-pots, w h i c h he adorned w i t h the f i 12-7 �gures of animals and poeple, they do not represent any greater artistic value. A l l Bilinski's wares are remarkable for their extra-fine burnish and the v a ­ riety of the ornamental themes. L u d w i k Wilusz, B i l i n s k i ' s former apprentice, began to learn the pottery trade i n his native village of K o ł a c z y c e . He has at present a workshop of his o w n in Stary S ą c z . His wares are very accurately glossed and are notable for their r i c h ornamentation. I n 1946, Wilusz i n v i t e d P a w e ł P ł a z i a k , a younger friend from his native village, to come and w o r k w i t h h i m i n Stary Sącz. A t present, alike the other potters, P ł a z i a k has a workshop of his own. The Stary S ą c z potters have t ó b r i n g the clay out which they make their wares, from P o d g ó r z e , not far from the t o w n . The preparation process of the clay, before i t is ready for production, takes not less than a year's time. A disk, a knife and a small w i r e are the usual implements used by a potter. The knife is a small, t h i n , rectangular wooden plate w i t h a roundish loophole i n the centre of i t . I t serves to smooth the vessels and to remove the remainders of the clay w h i l e the vessels are i n the process of m o u l ­ ding. The w i r e serves to unfasten the vessel from the disk after the moulding process has been finished. The Stary Sącz pottery of the 19th century was produced i n a r i c h v a r i e t y of forms. I n addition to pots and dishes, the potters made a l l kinds of f l a t bellied shepherds' mugs, s t a r - l i k e forms for pastry baking, flower-pots, special roof „ b a l l o n s " and c h i l ­ dren's toys. Though also present-day pottery is varied, articles of fancy-pottery, purchased m a i n l y by h o l i ­ day-makers, is the chief product of the Stary Sącz workshops. Painted earthenware is made of l i q u i d clay, coloured by means of i r o n ore, yellow loam and the green residue on such metals as copper. O r d i n a r y paint w h i c h cannot resist high temperature is not being used for colouring pottery. I n a l l probability, non-ornamented, glazed earthen­ ware was characteristic of t r a d i t i o n a l Stary Sącz pot­ tery in the past. Painting apparently was brought along by the potters w h o came from J a s ł o . Present-day pottery is painted and the hand-paint­ ing is more often than not done by the potter's wife. The decoration themes on the pottery made i n a l l the three Stary Sącz workshops are very similar in design (See tables I , I I and I I I ) . Ornamented and dried up vessels are being glazed and then b u r n t i n ovens. B u r n i n g is the very last stage i n a potter's work. The ovens, of w h i c h there are various types, are either placed i n the workshop or i n a separate place. The w o r k of Stary Sącz potters is seasonal. They start early i n May and finish at the end of Septem­ ber. W i n t e r time is used for relaxation and also for the preparation process of the clay. I t is also d u r i n g w i n t e r time that the potters sometimes make very 128 ingenious and r i c h l y ornamented specimens of pot­ tery. The market i n Stary Sącz is the chief place where local potters sell their products. Barbara Bazielich — T R A D I T I O N A L A N D M O D E R N CREATIVE ART I N THE KATOWICE VOIVODSHIP A n e x h i b i t i o n of popular art, both old and modern, was organised by the Upper-Silesian Musem i n coo­ peration w i t h the C u l t u r a l Departament of the K a ­ towice People's Council. The e x h i b i t i o n was on show from December 1957 up to A p r i l l 1958. The Katowice Voivodship embraces at present Cie­ szyn and Upper Silesia, as w e l l as the D ą b r o w a and C z ę s t o c h o w a basins, w h i c h means a number of ethno­ graphic regions, a l l of w h i c h were repesented at the exhibition, showing the c u l t u r a l links between Silesia and the other regions of this c o u n t r y . The opening of the e x h i b i t i o n was preceded by a thorough research into the various regions, d u r i n g w h i c h a number of creative folk art centres i n these regions was discovered and i n f o r m a t i o n on popular artists was- collected. The e x h i b i t i o n was housed i n the B y t o m Museum and was divided i n t o t w o sections: the t r a d i t i o n a l p a r t of the e x h i b i t i o n i l l u s t r a t e d the various types of creative art i n the past. O l d Silesian chests for clothing, ingeniously carved and painted, arrested the attention of the visitors. The modern section was arranged according to regions, displaying the w o r k of the modern popular artist and also his workshop. Decorative weaves, regional costumes, embroidery and lace were on display. A m o n g the interesting exhibits were also painted uprons w h i c h are part of Silesian wonemen's garments. Objects of religious rite, such as Eastereggs from the Gliwice and Ś w i ę t o c h ł o w i c e regions and masks from the R y b n i k regions were also on show. A separate section housed sculptures carved i n wood by modern artists. Ewa Fryś RABKA — EASTER P A L M S C O M P E T I T I O N I N The religious custom of consecrating palms is s t i l l very much alive i n Poland. The blessing ceremony is performed on P a l m Sundays. The Rabka district is renowned for its finest palms i n the country. Made of blossoming w i l l o w branches and adorned w i t h multi-coloured tissue-paper, the palms are sometimes 4 metres high. The National Museum i n Cracow organised this year a competition for the finest palms i n Rabka district. The palms w h i c h w o n the competition were purchased by the Museum and are now among the Museum's collections. �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26. SZTUKI BIULETYN HISTORII SZTUKI, k w a r t a l n i k ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 21 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bo­ gaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 38 zł roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 33 zł roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł prenumerata półroczna 36 zł roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. druku, k i l k a n a ś c i e ilustracji. Cena 10 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł roczna — 72 zł. PRENUMERATA Czasopisma PIS jako m a ł o n a k ł a d o w e są rozpowszechniane g ł ó w n i e w drodze prenumeraty. Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020, Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " w W a r ­ szawie, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i r o ­ czne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa konto N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ A k t u a l n e numery czasopism P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki są do na­ bycia: w w i ę k s z y c h kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , Warszawa u l . Srebrna 12. k r a k o w s k i e Z a k ł a d y Graficzne, K r a k ó w . S k ł a d : Z a k ł a d Nr. 6. u l . E. Orzeszko­ wej 7. Zam. 258, d r u k : Z a k ł a d Nr. 8, ul. Kościuszki 3. Zam. 337. Klisze: d r u k a r n i a Akcydensowa, Warszawa, Tamka 3. Pap. ilustr. K I . I I I , 100 gr. B I + karton biały kl I I I , 200 gr. Al. Nakład 2000 egz. S-41. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/754418db15d4c7d0ffd01282f5faf07f.pdf e5cc991cfb53278b7841310bdf68a366 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3653 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.347-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z P O K O N K U R S O W E J W Y S T A W Y PRZEMYSŁU L U D O W E G O W WĘGROWIE ROMAN Staraniem miejscowej Spółdzielni Przemyślu Ludo­ wego, stanowiącej placówkę terytorialną Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, otwarto w pierwszych dniach września 1952 r. w Węgrowie wy­ stawę, której celem był przegląd w y r o b ó w Spółdziel­ ni i zestawienie ich z materiałami wykonywanymi przez lud na własne potrzeby. W obszernej sali zgro­ madzono wiele eksponatów, wśród których na pierw­ szy plan wybijał się swoją liczebnością dział tkactwa i w y r o b ó w siatkowych, a następnie dział wycinanek, Inne dziedziny ludowej twórczości artystycznej, jak pisankarstwo, wyroby z drzewa czy ciasta, reprezen­ towane były, niejako symbolicznie, kilkoma zaledwie okazami. Z punktu widzenia etnograficznego najciekawszy był niewątpliwie zespół tkanin zebranych przez orga­ nizatorów wystawy z terenu wsi. Występują tu g ł ó w ­ nie pasiaki i tkaniny przetykane. Wśród pasiaków istnieje duża rozmaitość w zależności od przeznacze­ nia tkaniny. Mamy w i ę c tzw. „plachty" łączone z dwóch szerokości materiału, u ż y w a n e do nakrywania łóżek i zawieszania w drzwiach jako zasłony, jako Ryc. 1. Dywan tkany w 1923 zielonego lnu i białej bawełny przez M. Orzeszek. Jartypory. RE1NFVSS zapaski (fartuchy), płachty siewne i chodniki. P ł a c h ­ ty wykonane są najczęściej z lnu, jakkolwiek w y j ą t ­ kowo zdarzają się również tkane w e ł n i a n y m w ą t k i e m na lnianej, czy bawełnianej osnowie (noszą w ó w c z a s nazwę „dywanów"). Wykonane są one bądź splotem rypsu płóciennego, bądź splotem rządkowym. Wiązki barwne, złożone z pasów szerokości 1/2 — 7 cm, mają najczęściej układ asymetryczny, choć zdarzają się też wiązki o kompozycji symetrycznej. W zestawieniach barwnych, mimo używania kolorów ostrych, przebija się tendencja przygaszenia ich jaskrawości przez od­ powiednie kombinowanie barw i operowanie różnymi szerokościami pasów. Raporty kolorystyczne mają nie­ kiedy dużą skalę barw. Przykład takiego raportu znaj­ dujemy na grubym pasiaku lnianym, tzw. „parcia­ nym", wykonanym przez Annę Śladowską z Woli Orzeszowskiej. Raport tego pasiaka o stałym układzie asymetrycznym składał się z barw: ciemnozielonej (3 cm), żółtej (3 cm), czarnej (1 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (1 cm), „malinowej" (2 cm), czarnej (1 cm), żółtej (1 cm), ciemnozielonej (3 cm), żółtej (2 cm), czar­ nej (Va cm), żółtej (V* cm), niebieskiej (2 cm), „mali- Ryc. 2. Dywan z wełny czerwonej. �nowej" (2 cm), czarnej (1 cm), różowej (1 nitka), ciem­ nozielonej (3 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (6 cm), niebieskiej (7 cm). Wśród płacht pasiastych wystawiono również k i l ­ ka pasiaków ozdobionych przetykaną „kostką". W grupie tej zwracała u w a g ę tkanina w kolorze ciem­ nozielonym w przetykane białe pasy (ryc. 1), wykona­ na przez Mariannę Grzeszek z Jartyporów. Inny zupełnie charakter mają pasiaki przeznaczo­ ne na zapaski i płachty siewne. Na wystawie pokazano kilka odmian takich zapasek. Jedną stanowią bardzo interesujące pod w z g l ę d e m kolorystycznym zapaski „smolne" używane do pracy codziennej, tkane w drob­ ne paseczki o przewadze koloru czarnego, łączonego z czerwonym i ciemnozielonym lub żółtym. Na ogół w y w o ł u j ą one wrażenie ciemnych. Druga odmiana — to zapaski „gurowe" o białym zasadniczo tle w czer­ wone paseczki lub prążki, tkane czerwoną bawełną kupną, czyli tzw. ,gurem". Wśród zapasek gurowych spotyka się również bogate wzory przetykane. Trzecia odmiana zapasek wykonana jest z pasiaka o w ą s k i m układzie pasków tkanych w kolorach białym, czerwo­ nym i szaroniebieskim. W sumie paski te dają z pew­ nej odległości wrażenie szaropopielatych. Podobne do nich są pasiaki używane na płachty siewne. Кус. 3. Dywan z lnu czerwonego i białej wełny w „mętliki" lub „migotki" wyk. przez Marian­ nę Kuśmierczyk (lat 48) w 1952 r. Pasiaki-chodniki wykonane są z grubego partu lub z tzw. „szmaciaka". Pasiaki parciane mają niekiedy bardzo piękne ze­ stawienia kolorystyczne, na które składają s i ę ciepłe, intensywne barwy, jak czerwona, pomarańczowa, żół­ ta, z ciemniejszymi wstawkami użytymi dla stonowa­ nia całości. Osobną grupę stanowiły na wystawie tkaniny prze­ tykane, przeważnie dwukolorowe, o wzorach kompo­ nowanych na zasadzie kraty (ryc. 2) lub w "kręgi" (ryc. 3). Dzięki umiejętnej selekcji materiału, prze­ prowadzonej przez organizatorów wystawy, w dziale tym słusznie nie pokazano bardzo rozpowszechnionych na Podlasiu „dywanów" o wzorach zwierzęcych (je­ lenie, indyki itp.) lub naśladujących fabryczne kapy. Wśród tkanin bieliźnianych wystawiono obrusy i ręczniki, które dzięki ogromnej biegłości technicznej podlaskich tkaczek zadziwiają widza bogatą fakturą lub ciekawym wzorem. Ryc. 4. Dywan biało-czarny w jodełkę (swo­ bodna przeróbka ze starego dywanu) rivyk. <w la­ tach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską (lat 48). Węgrów. Produkcję tkacką spółdzielni reprezentowały licz­ ne tkaniny, głównie lniane i lniano-bawełniane, na­ wiązujące układem wzoru do ludowych pasiaków lub tkanin przetykanych. Tkaniny wykonane przez spół­ dzielnię, staranne pod względem technicznym, mają jednak zupełnie odmienną gamę kolorystyczną niż ta, która cechuje tkaniny podlaskie. Zjawisko to nie ujawniało s i ę z pełną wyrazistością, kiedy pomieszano w ekspozycji tkaniny wykonane przez Spółdzielnię z tkaninami wiejskimi. W momencie jednak, gdy wy­ roby Spółdzielni wydzielone zostały osobno, różnice zarysowały się w sposób uderzający. Produkcja Spół­ dzielni utrzymana jest w gamie kolorystycznej o prze­ wadze tonów zbielonych (seledyn, jasny brąz, żółty, jasnoniebieski), obcych nie tylko terenowi Podlasia, ale w ogóle kolorystyce ludowej. Przesunięcie to, jak się następnie wyjaśniło, wynika z w a r u n k ó w tech­ nicznych, uzależnione jest bowiem od jakości surowca, który barwidny jest centralnie w farbiarni C.P.L. i A. w Warszawie. �Oczywiście trudno to zapisać C.P.L. i A. na poczet zasług. Zdajemy sobie sprawę, że Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, organizując ludową wy­ twórczość w terenie, ma prawo, a nawet obowiązek w p ł y w a n i a na stronę estetyczną produkcji. Akcja ta musi być jednak w pełni świadoma, głęboko przemyś­ lana, przedyskutowana w gronie plastyków i etnogra­ fów, nigdy zaś nie powinna wynikać z momentów przypadkowych, na przykład z chęci doraźnego u p ł y n ­ nienia zapasu tego czy innego surowca. W zakresie tkactwa ludowego przesunięcie gamy kolorystycznej, czy też sprowadzenie jej na w i ę k s z y m obszarze geo­ graficznym do wspólnego mianownika jest r ó w n o ­ znaczne z zatarciem najistotniejszych cech artystycz­ nych i regionalnych. Czymże w końcu będzie s i ę róż­ nił pasiak opoczyński od podlaskiego czy kurpiow­ skiego, jeśli wykonamy je w tej samej tonacji barw­ nej, narzuconej przez farbiarnię C.P.L. i A-? z trzech elementów (grzybki i dwa rodzaje drzewek), występujących w stale powtarzających się zespołach, które w sposób równomierny wypełniają pole zdob­ nicze. Układ ich, dzięki silnie zaakcentowanym liniom poziomym i pionowym, jest bardzo przejrzysty. Bordiura, zdobiona skromnie szeregiem" linii zygzakowa­ tych, stanowi doskonałe zamkHięcie tej bardzo pod względem kompozycyjnym jednolitej całości. Eksperymentowanie i dopasowywanie produkcji do aktualnych w a r u n k ó w surowcowych nie miałoby ujem­ nych następstw, gdyby ograniczało się tylko do licz­ nych w ramach C.P.L. i A. nie-ludowych wytwórni przemysłu artystycznego, gdzie z natury rzeczy wszel­ kiego rodzaju przypadkowość nie pociąga za sobą skutków tak bardzo ujemnych. W dziale tkanin, prócz w y r o b ó w nawiązujących do pasiaków i przetykanych „dywanów", znalazły się również dużych rozmiarów kapy i makaty wykonane z tak zwanej ,¿pakulanki", czyli najgrubszej przędzy pozostałej przy czesaniu lnu. Wyroby te, mimo niskogatunkowego surowca, nie robią ujemnego wrażenia. Ciepły żółtoszarawy ton nie farbowanej przędzy har­ monizuje z czerwonawym kolorem wzoru biegnącego wzdłuż brzegów. Dzięki umiejętnemu doborowi splotu całość ma fakturę urozmaiconą. Spośród d y w a n ó w tkanych z pakulanki na specjalną u w a g ę zasługiwał dywan haftowany wełną w duże gwiaździste motywy, wypełniające okna kraty (ryc. 5). Dywan ten, wyko­ nany przez Albinę Rostek z Woli Orzeszowskiej, n a ­ wiązuje do haftowanych tkanin z połowy ubiegłego stulecia, które spotykamy niekiedy na stopniach ołta­ rzy w podlaskich kościołach. Eksperymentem, który w przyszłości może dać jak najlepsze rezultaty, są próby prowadzone przez kie­ rownictwo Spółdzielni w Węgrowie, zmierzające do wypracowania podlaskiego dywanu dwuosnowowego. Dywany takie spotykane są na Podlasiu dosyć często, ale były wykonywane przez tkaczy miejskich i to pra­ wie zawsze ludzi obcego pochodzenia, nie związanych z terenem Podlasia. Obecnie próby stworzenia dwuo­ snowowego dywanu podlaskiego podjęła, z inicjatywy Spółdzielni, Dominika Bujnowska. T a utalentowana tkaczka rozpoczęła s w ą działalność na terenie Węgro­ wa przed paru laty od kopiowania starych okazów dwuosnowowych dywanów „tkaczowskich", które jeszcze tu i ówdzie znajdują się na Podlasiu jako po­ zostałości po tkaczach miejskich. Zachęcona przez kie­ rowniczkę Spółdzielni M. Tomerle do prac bardziej samodzielnych, Bujnowska zaczyna komponować wzo­ ry własne. Wśród wystawionych d y w a n ó w . Bujnow­ skiej niewątpliwie najlepszy jest „Las" (ryc. 4), dywan czarno-biały stanowiący swobodną przeróbkę podob­ nego tematu zaczerpniętego z dywanu starego. Deko­ racja części środkowej skomponowana jest zaledwie Ryc. 5. Dywan pakułowy poszywany wykonany w 1952 r. przez Albinę Rostek Wola Orzeszowska, pow. Węgrów. wełną, (lat 25). Ryc. 6. Dywan szaro-czarny, wykonany w latach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. �Drugi z d y w a n ó w Bujnowskiej, przedstawiony na ryc. 6, również nawiązuje do dawnych d y w a n ó w „tkaczowskich". Łączy je z nimi motyw winorośli, przy­ niesiony zapewne przez Bujnowską z Białostockiego (por. dywan dwuosnowowy z okolic Augustowa publi­ kowany W „Polskiej Sztuce Ludowej" 1951, nr 6, s. 187), meandrowy wzór na bordiurze i zgeometryzowany ośrodkowy motyw roślinny występujący na bia­ łych polach szachownicy. Dopiero w ostatnich swoich pracach Bujnowska w zupełności odrywa się od wzo­ rów dawniejszych, starając się rozwiązać kompozycję tkaniny w sposób samodzielny. Pierwszą z serii tych prac jest dywan zatytułowany przez autorkę „Ogród owocowy" (ryc. 7). W pracy tej Bujnowska zachowuje jeszcze szachownicowy podział tła występujący na dy­ wanie poprzednim, ale pola szachownicy wypełnia motywami w ł a s n e g o pomysłu, przedstawiającymi w a ­ rzywa i kwiaty ogrodowe oraz szereg postaci ludz­ kich, zapewne ogrodników i ogrodniczek. W bordiurze jako motyw wprowadza drewniany parkan mający podkreślać, ż e wszystko, co znajduje się wewnątrz, to jest właśnie „ogród". Ryc. 7. Dywan 1950—52 przez czerwono-czarny wyk. w latach Dominiką Bujnowską. Węgrów. Ryc. 8- Dywan zielono-czarny wykonany w la­ tach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. Pierwsza całkowicie samodzielna praca Bujnow­ skiej pod w z g l ę d e m artystycznym jest jeszcze bardzo niejednolita. Analizując szczegóły wypełniające poje­ dyncze pola znajdziemy wiele m o t y w ó w rozwiązanych pod w z g l ę d e m dekoracyjnym zupełnie dobrze, na przykład słoneczniki umieszczone na osi pionowej, podwójne szeregi kalarepek na polach czarnych, czy cały szereg m o t y w ó w przy dolnym brzegu dywanu. Obok tego zdarzają się jednak rozwiązania zupełnie słabe (na przykład cały drugi szereg od dołu). Całość, mimo ż e nałożona jest na siatkę szachownicy, która powinna nadać kompozycji pewną zwartość i związać ją konstrukcyjnie, sprawia wrażenie wewnętrznie nie zorganizowanej i przypadkowej. Nadmiar różnego ro­ dzaju m o t y w ó w powoduje wrażenie chaosu i pewnej pstrokacizny. Następnym z tej grupy jest dywan o tematyce fi­ guralnej, zatytułowany „Gospodarstwo wiejskie" (ryc. 9). Przedstawia on kobiety wiejskie i dzieci w otocze­ niu domowego ptactwa, krów i baranów, ustawionych w pięciu poziomach jeden nad drugim, przy czym sceny umieszczone w szeregach nieparzystych i pa­ rzystych powtarzają się między sobą z niewielkimi odmianami. Bordiurę tworzy ułożony na zmianę mo­ tyw kosza z kwiatami i dzbanka. W porównaniu z po­ przednim, dywan ten jest w układzie swym bardziej przejrzysty i spokojniejszy. Gdy zanalizujemy układ kompozycyjny poszczególnych szeregów, nie znajdzie­ my w nich nic, co można by wytknąć autorce jako błąd, poza drobną jedynie uwagą, że w szeregu dru­ gim i czwartym należałoby przedstawione tam zwie­ rzęta ustawić ściślej we właściwych pionach. Nato­ miast, gdy obserwujemy całość, wyczuwa się pewien brak równowagi między prawą i l e w ą stroną pola zdobniczego, wynikający stąd, że po lewej stronie w szeregach nieparzystych ustawia autorka stale jedną postać, po.prawej zaś — dwie. Całość niewątpliwie zyskałaby pod względem kompozycyjnym i stałaby się bliższa ludowej tradycji dekoracyjnej, gdyby sze­ reg środkowy (trzeci) został zakomponowany w po­ rządku odwrotnym w stosunku do szeregu pierwszego �Ryc, 9. Dywan biało-czarny wykonany w latach 1950—52 przez Bujnowską. Wągrów. i ostatniego. Nie całkiem szczęśliwe wydaje mi się również rozwiązanie bordiury, gdzie zarówno w par­ tiach pionowych jak i poziomych odnosi się wrażenie nadmiernego stłoczenia. Elementy bordiury nie są w ogóle zbyt szczęśliwie dobrane. Gdybyśmy bowiem poszczególne elementy od siebie nieco odsunęli, mo­ głaby się zagubić ciągłość i zwartość układu paso­ wego. Wypowiedziane wyżej uwagi krytyczne nie stoją bynajmniej na przeszkodzie, aby Dominikę Bujnow­ ską uznać za wybitną artystkę ludową i z jej przysz­ łą twórczością wiązać jak najbardziej optymistyczne nadzieje. Uprawnia nas do tego trzeci, najnowszy dy­ wan Bujnowskiej, przedstawiający „Drogę przez wieś'' (ryc. 8), gdzie z bardzo trudnego zadania potrafiła Dominiką autorka wybrnąć obronną ręką, dając w rezultacie dzieło nienaganne pod w z g l ę d e m artystycznym, sta­ nowiące, zwłaszcza jeśli chodzi o kompozycję, ogromny krok naprzód w stosunku do poprzednich prac samo­ dzielnych. Ostatnią z prac Bujnowskiej wystawionych w W ę g ­ rowie była kopia starego dywanu „tkaczowskiego" o motywie „gwiazd z łapkami" powtarzanym często w pracowni Składanowskich z Wyszkowa (ryc. 10). Nowe jest jedynie kolorystyczne rozwiązanie dywa­ nu, znacznie od pierwowzoru bogatsze, zaprojektowa­ ne przez art. plast. M. Wądołowską, sprawującą w Spółdzielni nadzór artystyczny. Z innych działów produkcji Spółdzielni na u w a g ę zasługują firanki poszywane na siatce, o wzorach na- �wiązujących do podobnych robót spotykanych w po­ staci serwet na stołach podlaskich. W obficie zaprezentowanym dziale wycinanek zo­ stały pokazane zarówno formy wyjściowe, którymi dla wycinanek podlaskich były „gwiazdki" wycinane i sklejane z kolorowych opłatków, jak formy później­ sze z kolorowego papieru. Gwiazdy z opłatka wyko­ nały dla c e l ó w wystawowych Helena Górska z Jaczewa oraz Czesława Rowicka z niezbyt od Jaczewa od­ ległych Górek — Grubaków. Podobne wycinanki spo­ tyka się podobno we wsi Paczuska koło Sokołowa. Forma wycinanek z opłatka jest z reguły ośrodkowa, wieloosiowa („Polska Sztuka Ludowa" 1950, nr 1 — 6, s. 77). Zgodnie z nazwą, wycinanki przybierają n a j ­ częściej kształt wielopromiennej gwiazdy lub rozety przypominającej budową oglądane w powiększeniu płatki śniegu. Z wycinanek opłatkowych rozwinęły się wycinanki papierowe sklejane z kolorowych papie­ rów. W przeciwieństwie do wielowarstwowych wyci­ nanek łowickich czy niektórych kurpiowskich, wyci­ nanka podlaska powstaje przez sklejanie skompliko­ wanych form ażurowych z prostych elementów, na przykład z paseczków w ą s k o ciętego papieru. Kółko, umieszczone w środku, stanowi element łączący ca­ łość konstrukcyjnie i kompozycyjnie, podkreślając za­ łożenie centralne. Specyficzną cechą wycinanek pod­ laskich jest ich dwustronność. Nie są one bowiem, jak gdzie indziej, naklejane na ścianach, ale zawieszane na końskim włosiu lub na nitce u belek powały. Wycinankarstwo, które na Podlasiu zaczęło wyraźnie chylić się k u upadkowi, dźwignęło się ostatnio dzięki akcji zorganizowanej przez Spółdzielnię w Węgrowie. Wśród młodzieży na terenie Górek — Grubaków przeprowadzono pod kierunkiem art. plast. Mieczy­ sława Bartodziejskiego próby wskrzeszenia podlas­ kiej wycinanki — z bardzo dobrymi rezultatami. W wyniku powyższej akcji zebrano obfity i bardzo cie­ kawy materiał, obejmujący paręset sztuk wycinanek o w ł a s n y m odrębnym stylu, różniącym je od wszyst­ kich innych wycinanek ludowych w Polsce. Zagad­ nieniem wycinanek nie będę się na tym miejscu zaj­ m o w a ł szczegółowo, gdyż jest to temat obszerny, w y ­ magający w przyszłości specjalnego opracowania. Na tym miejscu chciałbym jedynie podkreślić właściwe podejście prof. Bartodziejskiego do tego zagadnie­ nia; z trudnego zadania wywiązał się on bardzo umiejętnie, kierując pracami młodych w y k o n a w c ó w w sposób dyskretny, nie krępując ich indywidualnoś- Fotografie wykonał Ryc. 10. Dywan tkany dla kościoła ,w latach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską. Wzór prze­ niesiony ze starego. Węgrów. ci i nie wypaczając regionalnego charakteru podlaskiej wycinanki. Z innych działów sztuki ludowej pokazano na wy­ stawie bardzo niewiele. Należy tu wspomnieć o popu­ larnych „kózkach" prostyńskich wykonanych z ciasta oraz specjalnej formie jajek wielkanocnych zdobio­ nych na powierzchni spiralnym wzorem z naklejonej treści sitowia i pęczkami kolorowej wełny. Jury konkursowe, w którego skład wchodzili przed­ stawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, P a ń s t w o ­ wego Instytutu Sztuki, C.P.L. i A. oraz Spółdzielni w Węgrowie, rozdzieliło między osoby biorące udział w wystawie nagrody pieniężne z funduszów dostar­ czonych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, C.P.L. i A. oraz Zarząd Spółdzielni. Pod uwagę wzięto przede wszystkim osoby zorganizowane w Spółdzielni. Stefan Deptuszewski �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WOJEWÓDZTWIE OLSZTYŃSKIM WŁADYSŁAW GĘBIK Zorganizowana we wrześniu 1952 r. przez Okręgowe Trudności, które napotyka dzisiejszy badacz sztuki Muzeum w Olsztynie Wystawa Sztuki Ludowej objeż­ i kultury ludowej regionu warmijsko-mazurskiego, dża teren w o j e w ó d z t w a , zaglądając nie tylko do miast zwiększa jeszcze fakt, że nauka polska, w przeciwień­ i miasteczek, ale i do wsi. Jest to pierwsza tego ro­ stwie do niemieckiej, ziemią tą interesowała się bar­ dzaju impreza na terenie w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego dzo słabo. Nieliczne pozycje w naszej literaturze nau­ i z tego względu stanowi w a ż n e wydarzenie w życiu kowej stanowią w i ę c dla badacza tego terenu nikłą kulturalnym regionu. stosunkowo pomoc. Jeżeli dodamy, że wojna prawie Niewielkie stosunkowo zainteresowanie miejscowej całkowicie ' zmiotła przechowywane przez lud cenne prasy Wystawą sprawiło, że przy słabej na ogół propa­ dokumenty polskiej kultury ludowej (rękopisy, doku­ gandzie Wystawa ta przeszła na terenie miasta woje­ menty polskiego piśmiennictwa, roczniki terenowych wódzkiego bez większego wrażenia. Podobny brak z a ­ gazet i czasopism, kalendarze, tkaniny, części stroju interesowania ze strony oficjalnych czynników spo­ ludowego, zabytkowe rzeźby, stare instrumenty ludo­ łecznych i oświatowych towarzyszy Wystawie nieste­ we itp.), to będziemy mieli w ogólnych zarysach obraz ty i w innych miejscowościach, do których Wystawa obecnego stanu. Jedyny prawie, ż y w y dokument pol­ dotarła. Sprawozdania z Olsztynka, Ostródy, Morąga, skiej kultury tej ziemi i świadek jej historii — c z ł o ­ Lidzbarka, Giżycka, Mikołajek, Mrągowa, Piecek, Wojwiek — stanowi w całokształcie spraw kulturalnych, nowa i innych miejscowości świadczą jednak, że m i ­ związanych z badaniem tego terenu przez naukę pol­ mo braku odgórnych zainteresowań Wystawa cieszy ską, problem badaj najtrudniejszy. się dużym powodzeniem i jest wszędzie lokalną re­ Wystawa, która jest przede wszystkim obrazem welacją. przeszłości kulturalnej regionu warmijsko-mazurskie­ Na ogół mieszkańcy wojew. olsztyńskiego bardzo go, pokazuje zabytki sztuki ludowej, mające dziś w a r ­ mało wiedzą o przeszłości swej ziemi. Większość nie tość raczej już tylko muzealną. Brak jest nazwisk zna zupełnie historii Warmii i Mazur, ani nie wie nic współczesnych twórców i pokazu ich dzieł. Wpraw­ 0 kulturze dawniejszych mieszkańców tego regionu. dzie tablica ilustrująca rozmieszczenie spółdzielni Tym cenniejszym w i ę c zjawiskiem jest obecna objaz­ tkackich, wikliniarskith i rogożyniarskich świadczy dowa Wystawa regionalnej sztuki ludowej. Dzięki niej o tym, że na terenie wojew. olsztyńskiego istnieją bowiem szerszy ogół mieszkańców wojew. olsztyńskie­ ośrodki twórcze podtrzymujące tradycje sztuki ludo­ go po raz pierwszy zetknie się z zagadnieniem kultu­ wej, ale pokazanie prób współczesnych poczynań, nie ry regionu, na którym mieszka. Z Wystawy skorzy­ tylko zresztą w dziale artystycznego tkactwa, dałoby sta w jednakowej mierze Polak miejscowego pocho­ pojęcie o kierunkach rozwojowych miejscowej w y ­ dzenia, któremu burżuazyjna nauka i propaganda nie­ twórczości ludowej. Ciekawą również byłaby odpo­ miecka narzuciła fałszywy pogląd na te sprawy, jak wiedź na pytanie, czy brak nadzoru artystycznego 1 Polak przybyły tu po roku 1944. Wystawa ukaże im w niektórych naszych spółdzielniach tkackich nie od­ nie tylko najistotniejsze wartości miejscowej sztuki bija się ujemnie na rozwoju ich wytwórczości. ludowej, ale, co ważniejsze, polskość regionu. Ośrodki twórcze polskiej sztuki ludowej, a przynaj­ Co prawda, wiele obiektów, ilustrowanych na Wy­ mniej najważniejszych jej działów (tkactwo, kaflarstawie, już nie istnieje. Uległy one zniszczeniu nie stwo), rozmieszczone były dawniej, jak nas poucza tylko w czasie działań wojennych, ale zatraciły się Wystawa, głównie w powiatach' sąsiadujących z Pol­ w przeszłości, w wyniku walki prowadzonej z polsko­ ską. Nikłe w p ł y w y dworskie pruskiej junkierszczyzny ścią przez miejscowych urzędowych i nieurzędowych na te ośrodki tłumaczą się przede wszystkim tym, że germanizatorów. na Mazurach mieszkał lud biedny, przeciwstawiający Likwidacja polskiej kultury postępowała na terenie się zdecydowanie zakusom germanizatorów, większa Warmii i Mazur dwiema drogami: przyswajania przez zaś własność niemiecka rozmieszczona była głównie germanizatorów najcelniejszych wartości polskiej k u l ­ w bogatszych glebowo powiatach północnych. tury oraz likwidowania twórców i ich dzieł. Wystawa obrazuje sztukę ludową Warmii i Mazur Przyswajanie wartości polskiej kultury ludowej do­ w zakresie budownictwa, tkactwa, kaflarstwa, garn­ konywało się w czasach nowszych pod patronatem carstwa, sprzętarstwa i ubioru. Poszczególne fragmen­ królewieckiego Instytutu „fur Heimatforschung". W y ­ ty Wystawy, rozmieszczone na 11 przenośnych stela­ dawnictwa tego Instytutu lansowały, po odpowiednim żach, obejmują głównie materiał fotograficzny. Dwie spreparowaniu, dokumenty polskiej kultury ludowej niewielkie gabloty, wmontowane w. stelaże poniżej jako dowody niemieckości regionu. Likwidacja t w ó r ­ plansz, zawierają oryginalne okazy sztuki ludowej. ców osiągnęła natomiast najwyższe nasilenie za cza­ Mapa zasięgu chat podcieniowych wykazuje roz­ sów Hitlera i dokonała się w hitlerowskich więzie­ mieszczenie charakterystycznych dla mazurskiego bu­ niach i obozach koncentracyjnych. downictwa podcieni typu szczytowego w powiatach �południowo-wschodnich, typu zaś nadwiślańskiego w powiatach północno-zachodnich. Trafnie dobrane fotografie pokazują nie tylko całe budynki, ale i cie­ kawsze fragmenty zdobnictwa drzewnego spotykane­ go na belkach, schodach, odrzwiach itp. Znajdywane tu i ówdzie napisy wskazują nie tylko na wiek domu, ale i na jego polskie pochodzenie. Dział budownictwa przedstawia obiekty w w i ę k s z o ­ ści dziś niestety już nie istniejące. Ocalałe zaś nielicz­ ne zabytki budownictwa wiejskiego niszczeją w tere­ nie i nic nie wskazuje na to, że podjęte zostaną n a ­ tychmiastowe kroki dla ich uratowania. Smutny ten stan rzeczy w wojew. olsztyńskim jest wynikiem bra­ ku odpowiednich fachowców, w wyniku czego np. od szeregu miesięcy nie mógł być obsadzony tak w tym wypadku potrzebny urząd konserwatora w o j e w ó d z ­ kiego. W dziale tkactwa pokazano na Wystawie zarówno fotografie, jak i oryginalne próbki różnych tkanin. Uzupełnieniem tego działu są fotografie przęślic o bo­ gatej ornamentyce. Przęślice te były dawniej przed­ miotem specjalnej troski zdobniczej ludowych arty­ stów, stanowiły bowiem zwykle najmilszy dar ofiaro­ wany przez chłopca wybrance swego serca. Tkactwo stanowiło niegdyś główne zajęcie kobiet, szczególnie w porze zimowej. Jeszcze i dziś w wielu domach, zarówno na Warmii jak i na Mazurach, spo­ tykamy ocalałe z pogromu wojennego kołowrotki i warsztaty tkackie. Ostatnio nastąpiło nawet znacz­ ne ożywienie w dziedzinie artystycznego tkactwa głównie dzięki założeniu nowych spółdzielni tkackich w powiatach olsztyńskim, mrągowskim i innych. Bogato reprezentowany jest też jeden z najciekaw­ szych działów miejscowej sztuki ludowej, a mianowi­ cie kaflarstwo. Obok tematyki dekoracyjnej próbowali artyści ludowi odtwarzać na kaflach barwne sceny z życia ówczesnej wsi, ilustrując je charakterystyczny­ mi polskimi napisami, cytatami z pieśni, przysłowia­ mi itp. Sprzętarstwo ilustrowane jest na Wystawie fotogra­ fiami malowanych szaf, kredensów, kołysek, skrzyń, krzeseł itp. W dziale garncarstwa natomiast, obok fotografii dzbanów, garnków, mis, flaszek, talerzy itp., widzimy oryginalne okazy garnków i naczyń bliźniaczych. Ze stroju zachowały się jedynie tylko resztki. D a ­ wny strój ludowy mazursko-warmijski zaginął, żyje jednak w tradycji i wspomnieniach miejscowej ludno­ ści, a nawet zachowały się jeszcze gdzieniegdzie dro­ bne jego fragmenty. Szczególnie ciekawą częścią re­ gionalnego stroju ludowego są nieliczne wprawdzie, ale za to dobrze zachowane czepki warmijskie. Warto przypomnieć, że za jeden taki czepek trzeba było nie­ rzadko zapłacić więcej niż za krowę. Tej właśnie czę­ ści stroju poświęcono osobną tablicę oraz pokazano oryginalne czepki. Czepki takie nosiły na Warmii za-, równo panny jak i mężatki. Prace nad rekonstrukcją stroju ludowego regionu warmijsko-mazurskiego, podjęte w r. 1946 przez To­ warzystwo Teatru i Muzyki Ludowej i kontynuowane później przez Ligę Kobiet i Z. S. Ch., doprowadziły do częściowego odtworzenia tego stroju. Znalazło to swój praktyczny wyraz w zaopatrzeniu szatni teatral­ nej Tow. Teatru i Muzyki Ludowej w kilkadziesiąt regionalnych kostiumów ludowych, poza tym skłoniło Ligę Kobiet i Z. S. Ch. do uszycia kompletów strojów dla swych artystycznych grup reprezentacyjnych. Pokazanie tych prób na Wystawie stanowiłoby cen­ ne jej uzupełnienie. Dałoby ono równocześnie podsta­ w ę do krytycznej oceny dotychczasowych osiągnięć na polu praktycznej rekonstrukcji regionalnego stroju ludowego. Wielka szkoda również, że obecnej Wystawie nie to­ warzyszy w objeździe drukowany przewodnik-katalog, jak to miało miejsce w 1948 r. w Olsztynie. Przewod­ nik taki stanowiłby jak gdyby przedłużenie Wystawy— byłby znakomitym materiałem popularyzującym i uzupełniającym zdobyte na Wystawie wiadomości. 1 1 Szczegółowe omówienie tego działu mazurskiej sztuki ludowej, podobnie jak i innych jej działów, znajdzie czytelnik w 4—5 numerze Polskiej Sztuki Ludowej z roku 1948. Pomimo tych drobnych braków, pierwsza objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej Warmii i Mazur spełnia swoją doniosłą rolę w terenie, budzi zainteresowanie problemem sztuki ludowej regionu, wskazuje wyraź­ nie na polskość tej sztuki i jej ścisłą łączność ze sztu­ ką ludową sąsiednich regionów. Należy się też za jej zorganizowanie Kierownictwu Muzeum Regionalnego w Olsztynie • pełne uznanie. SPRAWOZDANIE Z BADAŃ T E R E N O W Y C H POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO OLGA W roku 1952 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przystąpiło do planowych badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą. Przygotowaniem do nich była 2-dniowa konferencja etnografów w dniach 21 — 23 marca 1952 r. w Krakowie. Konferencja obejmowała dwa punkty programu: podsumowanie w y n i k ó w dotychczasowych badań etno­ GAJEKOWA graficznych oraz opracowanie kwestionariusza robo­ czego dla badań nad rolnictwem i hodowlą. Podsumo­ wania w y n i k ó w badań terenowych w Polsce dokonał prof. Moszyński, który scharakteryzował t e m a t y k ę ba­ dań, prowadzonych przy Katedrach Etnografii w War­ szawie, Toruniu, Poznaniu, Lublinie, Łodzi, Wrocła­ wiu i Krakowie, oraz przez Zakład Architektury �w Warszawie, Polską Akademię Umiejętności, daw­ ny Instytut Śląski, oraz dawny Instytut Bałtycki. Po roku 1945 zainteresowanie badaniami terenowymi wzmogło się, szczególnie jeśli chodzi o badania nad kulturą materialną. Równocześnie same badania po­ głębiły się o tyle, że w w i ę k s z y m stopniu kładzie się obecnie nacisk na podłoże gospodarcze i społeczne zja­ wisk etnograficznych. W szczegółowym przeglądzie etnograficznych badań terenowych, dokonanych w ostatnich latach, prelegent wymienił następujące: w latach 1945-47 badania prowadzone pod kierunkiem prof. К. Adamskiej nad tradycyjnymi formami gospo­ darki; badania Koła Naukowego H . К. M, przy U. J . obejmujące inwentaryzację zabytków 13 wsi pow. krakowskiego; badania nad budownictwem i cerami­ ką lubelską w ośrodku lubelskim; badania nad budow­ nictwem, rybołówstwem i rolnictwem, prowadzone przez Toruński Oddział P. T. L . na terenie K u j a w ; badania na terenie spółdzielni produkcyjnych w Wiel­ kopolsce, prowadzone przez Katedrę Poznańską, wre­ szcie badania Uniwersytetu Warszawskiego; badania prof, dr Stelmachowskiej na Kaszubach, dra Zakiego na cmentarzyskach w Szaflarach i Dębnie, dra Reinfussa w Nowotarszczyźnie i na terenach zalanych z powodu budowy tamy na Dunajcu, badania dra Gładysza na Śląsku, badania dr Kowalskiej na Podhalu; wreszcie osobne znaczenie miały badania, na zamówienie P. K . P. G., nad przemysłem małomia­ steczkowym i wiejskim w woj. lubelskim i rzeszow­ skim. T u także wymienić należy badania nad budow­ nictwem wysokogórskim, prowadzone pod kierunkiem prof, dra Antoniewicza oraz prowadzone z wielkim rozmachem badania P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki nad zbieraniem folkloru muzycznego i plastyki ludo­ wej. Na ogół jednak w badaniach tych stosowano roz­ maite kwestionariusze, toteż wyniki ich są bardzo nierównomierne. Także teren badań nie wszędzie był jednakowo obsłużony, do zmapowania zjawisk kultu­ rowych Mazowsza, Podlasia, a nawet Wielkopolski materiały są jeszcze wciąż zbyt ubogie. Różnorodność metod i celów badawczych sprawia, że materiały te są nieporównywalne, a zatem dla celów atlasowych przed­ stawiają mniejszą wartość. Do tych ściśle etnograficz­ nych badań można by dodać badania socjograficzne na terenie Krakowskiego i Podhala, a także badania po­ dejmowane przez kierownictwa m u z e ó w etnograficz­ nych, zwłaszcza na terenie Opoczyńskiego, Kielecczy­ zny, Rzeszowskiego, Kujaw, Mazurów, Kurpiów itp. Charakterystyczną ich cechą jest inwentaryzacja zja­ wisk. Aby uzyskać etnograficzne zdjęcie terenowe dla ce­ lów Polskiego Atlasu Etnograficznego, prof. Gajek zaproponował przyjęcie zasady równomiernego trakto­ wania całości obszaru etnograficznego Polski oraz po­ wierzenia badań etnografom wyszkolonym. Uzasadnił on konieczność bardzo szczegółowej dokumentacji zapisów w terenie, jak również konieczność opracowy­ wania w y n i k ó w badań, zwłaszcza odnoszących się do narzędzi i technik pracy, na jednakowych kartach ar­ chiwalnych, zawierających również konieczną doku­ mentację. Na konferencji opracowano metodą zespołową kwe­ stionariusz do badań nad rolnictwem i hodowlą, w k t ó ­ rym znalazły się następujące grupy zagadnień: środo­ wisko, źródła utrzymania, stan prawny posiadania i użytkowania ziemi, organizacja produkcji, przegląd ro­ ślin hodowlanych, system uprawy, narzędzia pracy i technika, hodowla zwierząt, zbyt i konsumpcja. Te ogólne działy kwestionariusza uzupełnione zostały szczegółowymi uwagami odnoszącymi się do ciekaw­ szych zagadnień etnograficznych, takich jak: paster­ stwo, technika uprawy, narzędzia itp. Obszerny kwe­ stionariusz, uwzględniający również przemiany spo­ łeczne wsi w ciągu X I X w., miał być drogowskazem, pomocą i przypomnieniem dla biorących udział w pra­ cy etnografów. W samej akcji badawczej wzięli udział: dr A. L e w i c ­ ka — Podhale, dr J . Burszta — Żywieckie, dr A. K u ­ trzeba, mgr W. Kwaśniewicz — Krakowskie, mgr Z. Reinfussowa — Kolbuszowskie, mgr K . Wolski — Rzeszowskie, mgr A. Zwolak — Lubelskie, mgr J . J a ­ strzębski, K . Szczypa, mgr B . Guniewicz, mgr Z. Staszczak — Podlasie, dr J . Klimaszewska — K i e ­ leckie, mgr M. Suboczowa — Śląsk Opolski, J . P. Dekowski — Opoczyńskie, dr J . Krajewska — Sieradz­ kie, dr M. Prüfferowa, R. Kukier, H . Antonowiczowa — Kujawy, mgr S. Chmielowski — Pałuki, mgr M. Tarko — Mazurzy Wieleńscy, mgr K . Klęsk — Ziemia Lubuska, Z. Toroński i T. Siudowska — Borowiacy Tucholscy, mgr H. Świątkowski — Łowickie. B a ­ dania prowadzone były przez wymienione osoby w czasie od 1 czerwca do 30 października 1952 r. Obec­ nie opracowuje się nadesłane przez etnografów karty archiwalne, by przygotować pierwsze kartogramy dla rolnictwa i hodowli. Jest rzeczą jasną, że badania nad rolnictwem i ho­ dowlą będą musiały być kontynuowane w roku 1953— chodzi bowiem o to, by przeprowadzić dokładne ba­ dania kontrolne w promieniu kilkudziesięciu kilome­ trów wokół miejscowości reprezentatywnych. Poza tym badania będą musiały objąć t a k ż e te regiony, k t ó ­ re z rozmaitych przyczyn nie zostały uwzględnione w badaniach tegorocznych, jak np. Kurpiowszczyzna, Mazury, Pomorze. Przed szczegółowym opracowaniem nadesłanych materiałów trudno omawiać ich wartość; szczegółowa dyskusja zostanie przeprowadzona na osobnej konfe­ rencji uczestników badań, projektowanej w marcu 1953 roku. Zasadniczą jednak wartość tegorocznych badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego wyznaczają dwa fakty: badania uwzględniają zależność zjawisk kulturowych od podłoża gospodar­ czego, zagadnienie rozwarstwienia wsi, zagadnienie produkcji i związane z tym przemiany historyczne wsi; uwzględniają też potrzebę równomiernego do­ konywania zdjęcia etnograficznego z regionów, przez co powinny stać się użyteczne także i dla monografii regionalnych, planowanych w ramach reedycji dzieł Kolberga. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/184c1ab65e3f3a6142733e626d1a8fdd.pdf 3fd81c95c356265b1d0aa8633f5cbe5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3532 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3309 Title A name given to the resource O strażach przy grobie Chrystusa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.89-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak O STRAŻACH PRZY GROBIE CHRYSTUSA „We wsi Topola K r ó l e w s k a pod Łęczycą do dziś dnia z a c h o w a ł się zwyczaj stawiania na straży przv grobie Chrystusa zmieniających się co dwie godziny „rycerzy", rekrutowanych spośród młodzieży wiejskie . Strój takiego rycerza stanowią: odświętna kapota, z przepasanym przez r a m i ę b i a ł y m , d ł u g i m r ę c z n i k i e m , kask u ł a ń s k i , sklejony z kolorowego papieru, na g ł o ­ wie, w r ę k u lanca drewniana z c h o r ą g i e w k ą i długie buty. „ R y c e r z y " bywa zazwyczaj dwunastu z dowódcą trzynastym na czele. Cały ten z a s t ę p rekrutuje się z młodzieży nieposzlakowanej konduity, u w a ż a się bo­ wiem za zaszczyt s t r ó ż o w a n i e przy grobie Chrystusa. Zazwyczaj kandydaci sami oceniają moralne przymioty swych t o w a r z y s z ó w , u s u w a j ą c ze swego grona niegod­ nych, często też dają się słyszeć w y r o k i w rodzaju podobnego: Wicek! t y ś na jesieni k r a d ł gruszki k s i ę ­ dzu proboszczowi! Nie możesz p i l n o w a ć grobu Chrystu­ sowego!" Od Wielkiego P i ą t k u rozpoczyna się służba rycer zy przy ^jrob i ^ ; Skromny jest kościółek Topolski, skromny tam i g r ó b Chrystusa — reprezentuje go krucyfiks, leżący w prezbiterium, nawprost wielkiego ołtarza. Nad t y m krucyfiksem, s k r z y ż o w a w s z y lancę o lancę, t r z y m a j ą straż żywi rycerze. N i e ś w i a d o m y jednak zwyczajów, wszedłszy do kościoła wypadkiem, wziąłby ich za f i ­ gury martwe, t a k i majestatyczny zachowują spokój, s t a r a j ą c się przez całą s w ą w a r t ę aż do zmiany nie d r g n ą ć nawet... Zazwyczaj d w ó c h stoi przy grobie, co dwie godziny zmienia ich n a s t ę p n a para. Z m i a n ę tę zaprowadza do­ w ó d c a ; on to, z p u n k t u a l n o ś c i ą z e g a r k o w ą , co d w i e go­ dziny, wchodzi na czele d w ó c h rycerzy, doszedłszy przed prezbiterjum, komenderuje: „Bogu ukłon!" Podkomen­ d n i i sam d o w ó d c a s k ł a d a j ą głęboki u k ł o n przed w i e l ­ k i m o ł t a r z e m . „Na prawo!" — jeden z rycerzy staje po prawej stronie krucyfiksu. „Na lewo!" — d r u g i rycerz zajmuje p r z e c i w n ą stronę. Wtedy poruszają się dawni w a r t o w n i c y i na p o d o b n ą ż k o m e n d ę , również z u k ł o ­ nem Bogu, opuszczają kościół za dowódcą. Ten jednak nie zapomina o pozostawionych na s t r a ż y i co czas jakiś zagląda do kościoła, p a t r z ą c , czy się co nie stało, i w m i a r ę potrzeby obciera s w ą c h u s t k ą nosy rycerzy. Nie licuje to z p o w a g ą ś w i ą t y n i i zmusza obecnych w kościele do mimowolnego u ś m i e c h u . Podczas rezurekcji przy grobie stoją wszyscy 12-tu z d o w ó d c ą na czele co tworzy dość i m p o n u j ą c y w i d o k " 1 Autor tego d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o opisu kończy swój komunikat propozycją zbierania i p o r ó w n y w a n i a m a t e r i a ł ó w na ten temat. Apel ten okazał się skutecz­ ny, gdyż w kolejnych tomach „Wisły" znajdujemy sze­ reg większych opisów i drobnych informacji dotyczą­ cych tego zwyczaju. P o j a w i a j ą się one również we wczesnych, dwudziestowiecznych periodykach o profilu etnograficznym. Zwyczaj „ b u d o w y " Grobu Chrystusa jest u nas r ó w n i e popularny, jak stawianie w kościołach szopki b o ż e n a r o d z e n i o w e j . M i e s z k a ń c y pobliskich parafii kon­ k u r u j ą ze sobą w zdobnictwie, „scenografii" i wielkości, z a r ó w n o Grobu P a ń s k i e g o j a k i jasełek. Przy grobie Chrystusa, od Wielkiego P i ą t k u do rezurekcji, wysta­ wiane są straże. Najczęściej ubiór ich s k ł a d a się ze z w y k ł e g o uniformu strażackiego. Na g ł o w a c h m a j ą od­ ś w i ę t n e , m o s i ę ż n e kaski. T r z y m a j ą c w a r t ę dzierżą oni w dłoniach s t r a ż a c k i e toporki. Wartownicy ci b y w a j ą też ubrani w o d ś w i ę t n e garnitury, a na g ł o w a c h m a j ą kaski motocyklowe. Niekiedy noszą tradycyjne stroje ludowe b ą d ź ubiory, k t ó r e są j u ż t y l k o w y o b r a ż e n i e m stroju ludowego . 2 Sens „liturgiczny" tego zwyczaju wydaje się jasny. Rycerze przy grobie Chrystusa m a j ą w y o b r a ż a ć żoł­ nierzy rzymskich, postawionych na p r o ś b ę a r c y k a p ł a ­ n ó w przez P i ł a t a u grobu Jezusa. Straż ta m i a ł a za­ bezpieczać ciało Jezusa przed ewentualnym porwaniem przez jego u c z n i ó w , k t ó r z y t y m sposobem mogliby p r z y c z y n i ć się do głębszego zakorzenienia się i roz­ powszechnienia k u l t u człowieka — Boga. 5 Akcja obrzędu inscenizowanego przez współczesnych s t r a ż n i k ó w grobu Chrystusa n a w i ą z u j e do ewangelicz­ nego modelu, choć często też wykorzystywane t u są motywy apokryficzne czy też lokalna inwencja. W i ę k ­ szość X I X - w i e c z n y c h zbieraczy „rzeczy ludoznawczych", p o n a w i a j ą c swe apele o n a d s y ł a n i e m a t e r i a ł ó w na te­ mat straży grobu P a ń s k i e g o , s u g e r o w a ł a , że obrzęd ten może być pozostałością zapomnianych misteriów. Po­ d o b n ą opinię w y r a ż a Karczmarzewski pisząc: „zwyczaj straży grobowych wywodzi się z dawnych m i s t e r i ó w wielkopostnych, k t ó r e zaginęły z p o c z ą t k i e m XVIII wieku, pozostawiając t y l k o nieliczne ś l a d y " . „Zwyczaj ten, utrzymany w starej kolegjacie w Ł a s k u , mieście powiatowym gub. Piotrkowskiej, sięga n i e p a m i ę t n y c h czasów i drogą tradycji u t r z y m a ł się dotychczas S t r a ż składa się z 15 osób* jednego kapitana" 2 rotmis­ t r z ó w " i 12 żołnierzy T r z y m a j ą oni straż podczas na­ bożeństwa od W P i ą t k u do Rezurekcji i trzykrotnie tj podczas Ewangelji Podniesienia i Agnus Dei pre¬ zentują b r o ń a kapitan i rotmi strze obn aża j ej miecze żołnierze zaś k r z y ż u j e halabardy i dzidy Te same ho nory oddają, podczas uroczystej c h w i l i ^dy k a p ł a n i n tonuje p i e ś ń Chrystus z m a r t w y c h w s t a ł " W tej c h w i l i dwai żołnierzG " n a d a ł a 4 - T*I3 7i firnie gelii ś w Mateusza a i d boiaźn tró ! " szeni s ą ' i stali się jakoby u m a r l i " * ' Nie jest wykluczone, że ów zgodny z t r a d y c j ą ewan­ geliczną fragment obrzędu jest pozostałością jego w i ę k ­ szej i istotniejszej części teatralnej. Niewykluczone też, iż motyw wystawiania straży grobowych b y ł częścią dawnego misterium pasyjnego, bądź osobnego mister­ ium Zmartwychwstania. Nieco informacji na temat dawnych m i s t e r i ó w okresu wielkanocnego znajdzie czy­ telnik we w s t ę p i e Jana Okonia do Historyji o chwa­ lebnym zmartwychwstaniu Pańskim'. Z opracowania tego wynika, iż misteria, pomimo zakazów kościelnych, mogły o d b y w a ć się w n i e k t ó r y c h kościołach, bądź na cmentarzach już w X I V wieka, a p r z e t r w a ł y prawdopodobnie do wieku X V I I . Nie roz­ w i ą z a n y pozostaje jednak problem czy misteria pasyj­ ne inscenizowano w całości, czy też istniały osobne przedstawienia, oparte jedynie na ubarwionych i roz­ budowanych w ą t k a c h Zmartwychwstania. Autor ten wspomina również o licznych motywach komediowych w y s t ę p u j ą c y c h w „Grach Rezurekcyjnych". Nie zachot a 89 I �II. 1. Pokaz musztry, Gntewtczyna, w o j . przemyskie. wały się ż a d n e m a t e r i a ł y p r z e d s t a w i a j ą c e te motywy. M o ż e m y jednak przypuszczać, że reliktem ich są owe w ą t k i ludyczne, z k t ó r y m i spotykamy się j u ż w pier­ wszym X I X - w i e c z n y m opisie s t r a ż y grobowych. Dość dużo informacji na temat pozostałości daw­ nych m i s t e r i ó w pasyjnych znajdujemy u J ę d r z e j a K i towicza w r o z d z i a ł a c h : O pasyjach i kapnikach i O re­ zurekcji za Augusta III . Dowiadujemy się z nich o ist­ niejącym jeszcze wówczas fragmencie inscenizacji Męki P a ń s k i e j i o uroczystym zwyczaju obchodzenia g r o b ó w Chrystusa. W większych miejscowościach t ł u m n i e cho­ dzono od kościoła do kościoła, s k ł a d a j ą c datki na me­ talowych tacach, przygotowanych przez osoby asystu­ j ą c e przy grobie. 7 Kapnicy (ludzie k t ó r y m naznaczono p o k u t ę pub­ licznego biczowania się podczas Wielkiego Tygodnia), t w o r z y l i często zespół „ a k t o r ó w " obrazujących Drogę Krzyżową. Przedstawiano zwykle Chrystusa niosącego ogromny k r z y ż , żołnierzy, Cyrenejeżyka. Po wizytacji g r o b ó w o d b y w a ł o się osobne n a b o ż e ń s t w o wieczorne (bez procesji) dla k a p n i k ó w i bractw religijnych. Przy grobach wystawiano straże. Stali więc, jak pisze K i t o wicz: „... w kościele kollegialmym drabanei k r ó l e w s c y , u panien benedyktynek w kościele Ś w i ę t e j Trójcy artylerystowie k o r o n n i od wstawiania do grobu C h r y s t u ­ sa aż do rezurekcji trzymali w a r t ę . Gdziekolwiek zaś przed p a ł a c a m i lub w koszarach s t a ł y szyldwachy żoł­ nierskie, wszędzie przez ten czas mieli karabiny r u r a ­ m i na dół a k o l b a m i do góry o b r ó c o n e i żaden bębeu 90 żołnierski l u b kapela po ten czas nie d a ł a się sty&zee, stosując się do smutku kościelnego, k t ó r y kościół ka­ tolicki na p a m i ą t k ę śmierci Chrystusowej w te dni oz­ nacza". Dopiero podczas mszy rezurekcyjnej z a c z y n a ł a się palba: „(...) Strzelano z moździerzów, z harmatek, z o r g a n k ó w , t j . k i l k u lub kilkunastu r u r w jedno łoże osadzonych ... albo też z ręcznej strzelby, pod k t ó r ą w n i e k t ó r y c h miejscach stawali żołnierze, gdzie m i e l i konsystencję, a gdzie nie było żołnierzy mieszczamkowie z różnych cechów lub na wsiach parobcy" (s. 53). Ceremonia, k t ó r ą opisuje Kitowicz, o d b y w a ł a się w asyście g w a r d i i k r ó l e w s k i e j , „ D r a b a n c i (...) we dwa rzędy uszykowani, tył k r ó l e w s k i sobą z a s ł a n i a j ą c szli wraz z procesją obok Sanotissimum, nad k t ó r y m b a l ­ dachim nieśli senatorowie lub u r z ę d n i c y koronni orde­ r o w i " (s. 53). Obrazek ten przypomina sceny z daw­ nych opisów straży grobowych i odpowiada temu, co jeszcze s p o t k a ć m o ż n a w terenie. Do archaicznych przed­ s t a w i e ń zgodnych z naszą l u d y c z n ą t r a d y c j ą k o l ę d n i ­ czą, której p o d p o r z ą d k o w u j ą się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e straże grobu P a ń s k i e g o , n a l e ż a ł y r ó w n i e ż opisane przez Kitowicza przedstawienia organizowane w K w i e t n ą Nie­ dzielę . C i e k a w ą jest rzeczą że uzbrojenie straży grobu Chrystusa w b r o ń p a l n ą wymieniane jest we wszyst­ k i c h redakcjach wzmiankowanej j u ź Historyji o chwaIcbTiyTH ZmctTtwycłfwstcnfu Pańskim " Wyposażenie straży w rusznice jest zapewne gestem na rzecz daw­ nej tradycji Wielkanocnej H a ł a s j a k i w y w o ł y w a ł y kj cjy^ w y s t r z a ł y s a m o p a ł ó w i w s p ó ł c z e s n e eksplozje k3 8 �II. 2. O d d z i a ł turków uzbrojonych lichlorku n a ś l a d u j ą odgłos przemiany kosmicznej, jak d o k o n a ł a się w c h w i l i Zmartwychwstania Chrystusa. Fakt uzbrojenia legionistów rzymskich w b r o ń p a l n ą może być też powodowany -chęcią „ u w s p ó ł c z e ś n i e n i a " pierwotnej wersji m i t u , wg. tej samej zasady, na jakiej d a w n i malarze przedstawiali sceny z życia Jezusa czy świętych, u b i e r a j ą c ich samych i t o w a r z y s z ą c e i m pos­ tacie w stroje ze swojej epoki i ze swego regionu. Stroje X I X - w i e c z n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h s t r a ż n i k ó w grobowych różnią się, jak to już zaznaczyłem, między sobą. S i ę g n i j m y do p r z e k a z ó w etnograficznych. Przed­ s t a w i a j ą nam one nie t y l k o r ó ż n e odmiany stroju i ek­ w i p u n k u ale też i r ó ż n e sposoby prowadzenia musztry i sprawowania wart, oraz inne pozareligijne funkcje p e ł n i o n e przez te formacje. Jeden z takich opisów, sporządzony przez M i c h a ł a Rawicz-Witanowskiego, w a r t jest zacytowania, m i ę d z y i n n y m i dlatego, że zwraca u w a g ę na hipotetyczne pochodzenie zwyczaju. Czytamy w n i m : „Zwyczaj ten u nas zapewne jest tak dawny, jak d a w n y m jest zakon Bożogrobców. Sprowadzeni w r. 1153 do Miechowa przez uczestnika w y p r a w y krzy­ żowej Jana J a k s ę herbu G r y f ci S t r ó ż e Grobu Chrys­ tusowego" s p e ł n i a j ą c r e g u ł ę zakonu od dawien daw na ubierali w w i e l k i p i ą t e k j a k najwspanialej Grób P a ń s k i a liczne rzesze pobożnych g r o m a d z ą c e się do kościoła n a ó w c z a s o t r z y m y w a ł y odpowiednie odpusty P i ę k n y ten zwyczaj ubierania i odwiedzania g r o b ó w Chrystusowych w w i e l k i m tygodniu z I^Iiechowa i i*i kościołów Bożogrobców (w K r a k o w i e Sier&dzu Gnie2- w szable, Gniewczyna. nie) przeszedł do kościołów parafialnych i zakonnych całej Polski, i nigdzie z r ó w n ą w y s t a w n o ś c i ą , j a k u nas, nie był praktykowany. Nie wszystkie jednak kościoły m o g ł y z r ó w n y m przepychem u r z ą d z a ć ten g r ó b Chrys­ tusa Pana. Ś w i ą t y n i e wiejskie w b r a k u odpowiednich środków, s t a r a ł y się ś w i e r k a m i i i n n ą zielenią zastąpić kosztowne „szpalery" (dywany — K . K . ) . Ubieranie ta­ kie b r a ł a zazwyczaj na siebie młodzież wiejska, pod k i e r u n k i e m doświadczonego w t y m względzie organis­ ty. Zamiast figur drewnianych, m a j ą c y c h wyobrażać uzbrojonych Rzymian, chłopcy wiejscy, poprzebierani za żołnierzy, stawali na warcie. Zwyczaj ten zachowany jest dotychczas w staro­ ż y t n y m kościele t u m s k i m pod Łęczycą, tudzież w sa­ m y m mieście. Przez część Wielkiego P i ą t k u i całą so­ botę, parobcy z okolicznych wiosek w swych sukmanach granatowych, przepasani b i a ł e m i „ r a ń t u c h a m i " na ukos, w czapkach papierowych, n a ś l a d u j ą c y c h kaski u ł a ń s k i e , stoją nieruchomie, t w a r z ą z w r ó c e n i k u sobie, t r z y m a j ą c włócznie z c h o r ą g i e w k a m i , s k r z y ż o w a n e nad w e j ś c i e m do grobu. S t r a ż ta, s k ł a d a j ą c a się zazwyczaj z czterech szeregowców i oficera, zmienia się co godzina, przy­ czyni słychać k o m e n d ę w o j s k o w ą : „ P r e z e n t u j b r o ń ! „Pokłon Bogu!" itp. (...) W o d l e g ł y m o 5 m i l Brdowie, s ł y n n y m klasztorem p o p a u l i ń s k i m fundacji Warneń­ czyka, zwyczaj ten t r w a dotychczas w całej sile. S t r a ż ową zowią t u „ T u r k a m i " , gdyż s k ł a d a j ą 12 chłopców w zawojach na głowie n a k s z t a ł t t u r b a n ó w z szablami krzy^vemi w r ę k u Oficer czuwa nad p o r z ą d k i e m . 91 I �W m . Kole s t r a ż owa s t a w a ł a przy grobach w oby­ d w u kościołach, i f a r n y m i p o - b e r n a r d y ń s k i m . Od cza­ su jednak, gdy d o w o d z ą c y młodzieżą rzemieślniczą szewc, p o w r a c a j ą c do domu w noc c i e m n ą , podchmie­ lony, spadł z urwistego brzegu rz. Warty i utopił się, zwyczaj ten przez dziekana miejscowego został skaso­ wany, około r. 1891. W sąsiednich jednak parafiach wiejskich, jak w B i a ł k o w i e , Kościelcu i innych, po­ mimo zakazu l u d n o ś ć wieśniacza, p r z y w i ą z a n a do tego zwyczaju, p a m i ę t a o jego zachowaniu. W Kościelcu j e d ­ nak strój owej s t r a ż y różni się od innych. Przypomina on nieco u n i f o r m żołnierzy Napoleońskich, k t ó r y m w i e ś ­ niacy mogli się p r z y p a t r z y ć w czasie przejść wielkiej a r m i i w r. 1812. Obuwie ich s t a n o w i ą p ł y t k i e t r z e w i k i , włożone na pończochy sięgające kolan. K r ó t k i e k u r t k i Drzepasuia Dąsami r ó ż n o k o l o r o w e m i Na s ł o w a c h nos'M czapki papierowe, rod z aj da w n y o h b e rm y c grenadier' skich, przystrojone sznurkami p a c i o r k ó w w k i l k a n a ś c i e rzędów^ Bywa ich 2;azwyczaj d z i e w i ę c i u z d z i e s i ą t y m oficerem Szable drewniane w r ę k u n a d a j ą i m marso¬ w ą p o s t a ć " ^" A u t o r opisu t ł u m a c z y ten zwyczaj importem od Bożogrobców. Podobne stanowisko zajmuje Kotula pisząc o analogicznych zwyczajach z terenu d. wojcw ó d r t w a rzeszowskiego. Podaje on, iż od roku 1394 do 1577, m i ę d z y L e ż a j s k i e m a Przeworskiem obsadzono t y m i zakonnikami 7 parafii. Był to zakon o tradycjach rycerskich — s t ą d , jak t w i e r d z i Kotula, zlokalizowano ich na terenach n a r a ż o n y c h na najazdy T a t a r ó w . Za­ konnicy ci stali się założycielami lokalnych organizacji samoobrony. W X V I I w i e k u tradycje te b y ł y dobrze już utrwalone skoro m o ż n a mówić o swego rodzaju pogotowiu antytatarskim; wybierano nawet dowódcę, i organizowano w s p ó l n e ćwiczenia. W wielu wsiach nazywano te s t r a ż e T u r k a m i " m i m o iż często u b i ó r ich nie p r z y p o m i n a ł ani tureckich ani tatarskich stro­ jów Pierwotnie przy Grobie o d b y w a ł o się t y l k o mod­ litewne czuwanie, w k t ó r y m uczestniczyli przedstawi­ ciele organizacji miejskich i kościelnych. Nie było j e d ­ nak zwyczaju n a k a z u j ą c e g o noszenie broni, czy dziw­ nych p r z e b r a ń , choć m o ż l i w y m jest, że przedstawiciele cechów miejskich w y s t ę p o w a l i w całej okazałości swych strojów. Bożogrobcy, którzy b y l i zakonnikami-rycerzami (mogli więc nosić broń) uczestniczyli, j a k przypuszcza Kotula „w czuwaniu m o d l i t e w n y m , co stało się z w y ­ czajem. Sąsiedzi być może n a ś l a d o w a l i ich i w t y m , stąd ten zwyczaj r o z p r z e s t r z e n i ł się. I tak w r ó s ł w p a m i ę ć społeczną, że t r w a do d z i ś " . Niestety t ł u m a ­ czenie takie nie może nas zadowolić, a w pewnym stopniu jest ono tak samo zmitologizowane jak po­ dane przez tegoż autora ludowe w y t ł u m a c z e n i e zwy­ czaju . Pisze on też że G e n e r a ł Bożogrobców m i a ł przywilej mianowania członków świeckich stróżami Chrystusowego Grobu I dalej' może świeccy Bożo grobcy m i e l i pierwotnie p e ł n i ć zadania obrony przed wrogami kościoła i religii? A takimi w ł a ś n i e b y l i ma¬ hometanie?" Trudno jest s k o m p o n o w a ć w logiczną ca łość t ł u m a c z e n i e w y j a ś n i a j ą c e fakt wystawiania w a r t 1 2 13 iako kontv macie 7wvcv<ii żoerobców nr 'Znac asyście onWahS * ™ ^ ^ n r y ^ ™ r 0 ń w a w a y . z ą u 0 n p o e g O ™ a n i . p r Z e Z u .™ T 6 J u w a ż a Kotula Vnł P1 • ^ • , ^ nazywanycn ^ T oiu a „ Zvn^ wrogów 1 Koscioia i rengn przez Zagłobę dosadnie — „psimi synami . II. 3. Oddział zbrojny w karabiny, Gniewczyna. 11. 4. S t r a ż grobowa przed kościołem w Leżajsku, w o j . rzeszowskie. I I . 5. C z ł o n k o w i e G w a r d i i Narodowej, Majdan Zbydniowski, woj. tarnobrzeskie. Tl. 6. „ T u r ­ ka" — uczestnicy święcenia j a d ł a . Na pierwszym pla­ nie ofiara dla księdza i t o w a r z y s z ą c y c h m u „tutrków". Białobrzegi, w o j . rzeszowskie. 92 Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że Bożogrobcy mogli mieć w p ł y w na fakt powstania s t r a ż y grobowych, ale t r a ­ dycja ta nie jest zapewne tak spójna, jak to sugeruje Kotula. Można się jednak d o p a t r z e ć jej reminiscencji np. w formacjach zwanych k r z y ż a k a m i ( w y s t ę p u j ą m.in. w okolicach P r z e m y ś l a ) . Nie jest to bowiem echo b i t - �wy pod Grunwaldem, czy wcześniejszych z m a g a ń z za­ konem krzyżackim. T y l e k r o ć już cytowany K i t o w i c z w rozdziale O stanie duchownym, pod h a s ł e m „ K r z y ż a c y " podaje: „... z czerwonymi k r z y ż a m i na sukni wierzch­ niej, k t ó r z y się piszą „ S t r ó ż a m i Grobu B o ż e g o " « , dalej n a s t ę p u j ą znane nam informacje o pochodzeniu zakonu Bożogrobców i o ich stroju, do k t ó r e g o nawiązują ubiory straży spod P r z e m y ś l a . Fakt ubierania straży grobowych w kostiumy „ T u r ­ k ó w " i nazywanie ich t y m mianem mieści s i ę również w lokalnej, choć nieco szerszej niż poprzednia tradycji. R o z p a t r y w a ć j ą można w kategoriach opozycji swój — obcy, gdzie nazwa „ T u r c y " nie o z n a c z a ł a b y konkretnej n a r o d o w o ś c i , lecz po prostu obcych, i n n o w i e r c ó w , po­ gan. W X V I I , a nawet X V I I I wieku Turek czy Tatar byli synonimami „pogan", a określenia te stosowano wymiennie. Należy p r z y p o m n i e ć , że w e d ł u g św. M a ­ teusza poganami byli legioniści, k t ó r y c h w y s t a w i ł Piłat, na p r o ś b ę a r c y k a p ł a n ó w żydowskich, aby pełnili straż przy grobie Jezusa. N i e k t ó r e apokryfy podają, iż w re­ zultacie cudu, k t ó r y zobaczyli, n a w r ó c i l i się oni i pier­ wsi zawiadomili lud o wydarzeniu, k t ó r e g o byli ś w i a d ­ kami . Nadanie strażom grobowym p o g a ń s k i e g o miana „ T u r k i " , poparte orientalnym ubiorem tych żołnierzy, stanowi symboliczne przeniesienie czasu i miejsca, w k t ó r y c h dokonało się Zmartwychwstanie Jezusa Chrys­ tusa do czasu i obszaru, na k t ó r y m odbywa się w ł a ś ­ nie misterium z u d z i a ł e m s t r a ż y grobowych zwanych „ T u r k a m i " . Zabieg ten przypomina w s p o m i n a n ą już p r a k t y k ę m a l a r s k ą , k t ó r a osoby świętych przyobleka w realia w s p ó ł c z e s n e t w ó r c o m dzieł, s p r a w i a j ą c , że przedstawione postacie i wydarzenia przenoszą się z czasoprzestrzeni mitycznej do współczesności. Możliwe są też inne w y j a ś n i e n i a genezy nazwy „ T u r k i " . J u ż w trakcie redagowania tego tekstu z w r ó ­ cił m o j ą u w a g ę prof. Zbigniew Raszewski na fakt, iż w n i e k t ó r y c h parafiach s t r a ż e grobowe p e ł n i o n e b y ł y zapewne przez oddziały wojsk u t r z y m y w a n y c h przez różnych m a g n a t ó w , k t ó r e to wojska, niekiedy fantazyj­ nie ubrane, nazywano „ T u r k a m i " . P r z e j d ź m y teraz do opisu strojów i d z i a ł a ń straży, 15 zwanych T u r k a m i . W nieocenionym źródle wszystkich m a t e r i a ł ó w etnograficznych, w „Wiśle"; czytamy na p r z y k ł a d : „W Wielki P i ą t e k od godziny 3-ej po p o ł u d ­ niu, zbiera się na plebanii komplet cały s t r a ż y przy Grobie, s k ł a d a j ą c y się z 12-tu żołnierzy (tak zwanych „ T u r k ó w " ) i jednego dowódcy. U n i f o r m żołnierza sta­ nowi: 1) na głowie zawój (turban) biały z k i t ą nie­ bieskiego koloru; 2) bluza niebieska, k r ó t k a , do kolan ze szlifami; 3) pas skórzany, szeroki, biały, od barku prawego przez p i e r ś do lewego boku; 4) szabla w poch­ wie blaszanej na b i a ł y m pendencie w pół ciała; 5) szarawary szerokie, czerwone; 6) buty z cholewami do kolan lakierowane. U n i f o r m dowódcy podobny, ale ozdobniejszy: kita przy zawoju złota, szlify z frendzlą złotą, mundur k r o j u huzarskiego, z żółtemi z t y ł u guzikami, szabla z ozdobniejszą rękojeścią. Cała ta komenda, m a j ą c księdza na czele, wyrusza do kościoła, po czym d w u zostaje przy grobie, reszta zaś wraca na p l e b a n i ę . Co dwie godzi­ ny dowódca z dwoma żołnierzami podąża do kościoła dla zmiany w a r t y i p o z o s t a w i a j ą c d w u przyprowadzo­ nych w a r t o w n i k ó w , zabiera tych, co już wystali swoje 2 godziny. Zmiany te p o w t a r z a j ą się aż do rezurekcji. Na rezurekcji cały oddział z d o w ó d c ą asystuje na­ b o ż e ń s t w u i uczestniczy w procesji. Po skończeniu na­ b o ż e ń s t w a , na czele straży ustawia się kapela w ł o ś c i a ń ­ ska i gra marsza, i tak o d p r o w a d z a j ą księdza z kościo­ ła na plebanię, gdzie dzielą się jajkiem i spożywają święcone. To przyjęcie u proboszcza, zasiadanie do wspólnego stołu z patrycjatem z miasta jest ogromnym zaszczytem, dlatego też zaciągnięcie się do tej straży jest utrudnione p e w n y m i w a r u n k a m i : przyjmuje się do niej tylko młodzież wzorowego prowadzenia się z p o m i ę d z y synów m i e s z c z a n - r o l n i k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w , dobierając odpowiednich wiekiem, wzrostem i okazałą p o s t a w ą . S t r a ż ta w tych samych ubiorach w y s t ę p u j e też podczas procesji w święto Bożego Ciała Obroty, prezentowanie broni o d b y w a j ą się na k o m e n d ę pod­ ł u g reguł wojskowych. Podczas świąt wspomnianych dla większego u ś w i e t n i e n i a n a b o ż e ń s t w a w różnych punktach miasta wyrostkowie strzelają z możdzierzów i k l u c z ó w nabojami z prochu itp o 93 I �I I . 7. Kopia najstarszego (prawdopodobnie z 1896 r.) zdjęcia W wielu kościołach w okolicy Kutna, Łęczycy, Unie­ jowa w y s t ę p u j ą podobne straże przy Grobie Chrystusa, ale umundurowanie ich jest i n n e " . Jak z a n o t o w a ł pod koniec ub. stulecia Hieronim Ł o p a c i ń s k i w Rychwale (ówczesny paw. k o n i ń s k i ) jest tam zwyczaj, że „w W i e l k i P i ą t e k od godz. 5 pp. straż przy grobie Chrystusa pełni 14 m ł o d z i e ń c ó w z ofice­ rem na czele, z m i e n i a j ą c się po k i l k u co p a r ę godzin, a i do Wielkiej Niedzieli. Ubiór ich s t a n o w i ą czarne t u żurki z naszytymi papierowymi naramiennikami, b i a ł e dolne ubranie z czerwonym lampasem, czapki czerwo­ ne, n i e o k r e ś l o n e j formy i stare płaszcze; zowią się oni „ T u r k a m i " . Dotychczas wszystko dobrze — z a u w a ż a Ł o ­ paciński — ale co znaczy tych 14 d r a b ó w podczas su­ my w Wielką Niedzielę? Stoją oni 2 r z ę d a m i na ś r o d k u kościoła w czapkach i t y l k o p r z e s z k a d z a j ą m o d l ą c y m się, gdyż pan oficer od czasu do czasu komenderuje na cały g ł o s : „ p r e z e n t u j b r o ń , prawe kolano skłoń, do pochwy b r o ń " i t p . " P r z e n i e ś m y się jednak na teren Rzeszowszczyzny, gdzie tradycja s t r a ż y grobowych była i jest bardzo ży­ wa i barwna. „W Przeworsku, w kościele OO. Bernar­ d y n ó w , jest zwyczaj, że na p a m i ą t k ę dawnego zdarze­ nia „ T u r c y " p e ł n i ą służbę przy „Bożym grobie". Re­ k r u t u j ą się oni pośród p a r o b c z a k ó w najbliższych wiosek, z Burdasza i Mokrej Strony. S t r ó j z w y k ł y uzupełniają p r z e p a s k ą w p o ł o w i e ciała i idącemi od niej ukośnie ku ramionom przez piersi i plecy pasami p ł ó c i e n n e m i . Na głowę w d z i e w a j ą u ł a n k i a w r ę k u dzierżą broń — dzidy staroświeckie. Na n i e m i e c k ą k o m e n d ę jednego z mieszczan, ubranego w strój czerwony, niby po t u recku sporządzony, w y k o n y w a j ą w kościele podczas mszy r ó ż n e ziwroty i ruchy b r o n i ą . W W i e l k ą Niedziele obchodzą przy odgłosie b ę b n a miejskich dygnitarzy: burmistrza, wiceburmistrza, k i l k u zamożniejszych r a d ­ nych i nie radnych, w celu otrzymania d a t k ó w . Przy podziale zebranej kwoty dochodzi nieraz do smutnych zajść, gdy k t ó r y z ognistych „ T u r k ó w " zapragnie za bo­ haterskie swe czyny większej od drugich n a g r o d y " . 16 1 7 18 94 „Kilińszozaków" z Pruchnika, woj. przemyskie. Mieszkańcy R a d o m y ś l a nad Sanem, gdzie T u r k ó w nazywa się też „ b u ł g a r a m i " , początki tego o b r z ę d u lo­ kują w czasach odsieczy w i e d e ń s k i e j . W e d ł u g powszech­ nie znanej w tej miejscowości opowieści R a d o m y ś l a nie, b ę d ą c y w wojsku Jana I I I Sobieskiego, wracali spod Wiednia, objuczeni ł u p a m i wojennymi, w ś r ó d k t ó ­ rych z n a j d o w a ł y się broń i ubiory tureckie. Czas ich powrotu p r z y p a d ł na dzień Wielkanocy. Tuż przed wejściem do miasteczka poprzebierali się w owe stroje, gdyż, jak głosi jedna z wersji, ubiór m i e l i j u ż bardzo zniszczony, j a k m ó w i zaś druga p o n i e w a ż chcieli w y w o ł a ć szczególny efekt swym pojawieniem się. Miesz­ k a ń c y miasteczka na widok „ T u r k ó w " uciekli w po­ płochu, oddział zaś w z w a r t y m szeregu p o m a s z e r o w a ł do kościoła, by podziękować Matce Boskiej za szczęśli­ w y p o w r ó t , żołnierze zaś widząc, że przy grobie nie ma ż a d n e j s t r a ż y , sami zaciągnęli w a r t ę . Niektórzy informatorzy t w i e r d z ą , że stało się to w W i e l k i P i ą ­ tek, inni, że w W i e l k ą Niedzielę, podczas rezurekcji. Pierwsza wersja uzasadnia zwyczaj trzymania straży przy grobie Jezusa, druga możliwość asystowania „ T u r k ó w " w czasie reaiurekcji i ich późniejsze radosne parady. Strój w s p ó ł c z e s n y c h „ T u r k ó w " z R a d o m y ś l a ( i l . 10) s k ł a d a się z czerwonych „ s z a r a w a r ó w " , niebieskiej k u r t ­ k i d w u r z ę d o w e j o wojskowym k r o j u , z efektownymi epoletami. Przepasani są b i a ł o - c z e r w o n y m i szarfami (w pasie i na skos przez p i e r ś i plecy). Po lewej stronie od epoletu odchodzi współczesny, ozdobny sznur wojs­ kowy. Na głowach m a j ą o k r ą g ł e czapki bez: daszków, ozdobione k o r a l i k a m i i cekinami. Z przodu, z p ę k u ko­ gucich piór, wystaje k i l k a dłuższych, bażancich. Tuż pod t y m umieszczają dystynkcje s k ł a d a j ą c e się z gwiaz­ dy i półksiężyca, r ó ż n i ą c e się k s z t a ł t e m w zależności od rangi. Na czele ich stoi „basza", choć raczej panuje on, niż dowodzi. Pomaga mu dwóch a d i u t a n t ó w — „ k o ­ gutów". Dawniej było ich czterech, w y s t ę p o w a ł też „ d o r a d c a " — kwatermistrz, k t ó r y do swojej manierki, czyli „ferflaszy" zbiera! rozmaite t r u n k i , przy czym �mieszał je ze sobą p r z y g o t o w u j ą c „ t u r e c k i " n a p ó j , k t ó ­ r y m częstował p r z e c h o d n i ó w " . Przygotowanie musztry rozpoczynano dawniej na długo przed Wielkanocą. Dowódcą s t r a ż y z o s t a w a ł , jak w większości wsi gdzie zwyczaj ten jest znany, pod­ oficer rezerwy. Okres k i l k u tygodni w y s t a r c z a ł na sprawdzenie możliwości nowych k a n d y d a t ó w i szlifo­ wanie umiejętności całego o d d z i a ł u . Wielu „ T u r k ó w " z obecnej formacji pracuje poza R a d o m y ś l e m , nie­ mniej jednak na czas p r z y g o t o w a ń do uroczystości bio­ rą oni u r l o p y i uczestniczą w obrzędzie. B y w a że przy­ jeżdżają n a ń chłopcy, którzy przenieśli się do innych miast, chcą jednak b r a ć udział w paradach i czuwa­ niu przy Bożym Grobie. Publiczne w y s t ę p o w a n i e ddzialu rozpoczyna się j u ż w Wielką Sobotę (rezurekcja odbywa się w R a d o m y ś l u tego dnia wieczorem). „ T u r k i " uczestniczą jako asysta proboszcza przy święceniu jadła, ognia i wody. Podczas rezurekcji strzelają z moź­ dzierzy. Nad ranem w Niedzielę W i e l k a n o c n ą b u d z ą księdza, k t ó r y przyjmuje raport od dowódcy. Z o d k r y ­ t y m i g ł o w a m i i o b n a ż o n y m i szablami uczestniczą w porannym n a b o ż e ń s t w i e , by po n i m odwiedzić probosz­ cza na wielkanocnym śniadaniu, po czym obchodzą po­ bliskie wsie i domostwa w R a d o m y ś l u . Nie bez znaczenia przy uczestnictwie w tych o b r z ę ­ dach jest motywacja finansowa. K a ż d y gospodarz, przed domem którego czynią pokazy musztry, poczuwa się do obowiązku d a ć i m przynajmniej 100 zł zgodnie z powszechnym przekonaniem, że wszystko co poniżej tej sumy to „nie pieniądz". „Basza" składa przy tej okazji k a ż d e m u z o f i a r o d a w c ó w rymowane powinszo­ wanie, początkowo zindywidualizowane, później, gdy w y p i t y alkohol da z n a ć o sobie — stereotypowe . W pobliskiej Woli Rzeczyckiej zwyczaj ten w p r o ­ wadzono ok. 1914 r. Miejscowe „Tumki" p o c z u w a j ą się t u do konkurencji z „ w o j s k i e m " R a d o m y ś l a . Sposób musztry jest t u o wiele bardziej rygorystyczny, na m o d ­ łę p r u s k ą . „ K o g u t y " w czarnych strojach strażackich, w spiczastych czapach „ u t k a n y c h " z papierowych k w i a ­ tów p r z y p o m i n a j ą „ d o c h t o r ó w " z R a d o m y ś l a . Podobnie 20 II. 8. „Kilińszczacy", w cywilu jak tam, t a ń c z ą oni z szablami z w r a c a j ą c na siebie u w a ­ gę p r z e c h o d n i ó w . Gdy cichną dźwięki orkiestry od­ działy w o b y d w u wsiach p o r u s z a j ą się spokojnym, luź­ nym krokiem. W Woli Rzeczyckiej w t a ń c a c h uczest­ niczy też „basza" w swej tureckiej kapie. Obydwie wsie m a j ą też poczty sztandarowe. „ T u r k i " w Gniewczynie Przeworskiej i Ł a ń c u c k i e j z a c h o w a ł y swe miano m i m o strojów p r z y p o m i n a j ą c y c h uniformy z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego. Jeden z o d d z i a ł ó w uzbrojony jest w szable ( i l . 1, 2, 3), d r u g i w k a r a b i n y ( i l . 3). Po sumie, na wygonie przed ple­ b a n i ą w Gniewczynie Przeworskiej, dają oni pokaz musztry. W y g r y w a ten oddział, który zbierze najwięcej o k l a s k ó w . F i g u r y musztry są t u tak skomplikowane, że p a t r z ą c y ma w r a ż e n i e , iż znajduje się na egzotycz­ n y m wschodnim stadionie, podczas w a ż n e j uroczystości p a ń s t w o w e j . D o w ó d c a zwycięskiego oddziału prowadzi potem obydwie grupy w t r i u m f a l n y m marszu wokół kościoła, popisując się w o l t a m i swej szabli. Dawniej w obydwu wsiach istniało 5 „partii T u r ­ k ó w " . Do dzisiaj z a c h o w a ł y się t y l k o dwie. Obecny strój wprowadzono przed 60 laty. Poprzedni m u s i a ł zapewne p r z y p o m i n a ć ubiory straży z Woli Rzeczyckiej i Ra­ domyśla. W Starej Sarzynie zwyczaj straży przy grób;? Chrystusa znany jest zaledwie od k i l k u lat. W p r o w a ­ dził go miejscowy proboszcz, u m i e j ę t n i e w y k o r z y s t u j ą c dziecięcą k o n k u r e n c j ę p o m i ę d z y miejscowymi dziew­ czynkami i c h ł o p c a m i . Najstarsi z tej straży m a j ą ok. 14 lat, n a j m ł o d s i ok. 5-ciu. Liczba ich zmienia się k a ż ­ dego roku, ale zawsze jest ich t y l u , że w y p e ł n i a j ą p r z y ­ najmniej 5—6 wozów, gdy j a d ą asystować księdzu p r z / ś w i ę c e n i u j a d ł a . Najstarsi chłopcy ubrani są w stroje n a ś l a d u j ą c e pancerze legionistów P i ł a t a ( i l . 9). Papie­ rowe ich h e ł m y pokryte są s r e b r n ą farbą. Zbroje s k ł a ­ dają się z metalowych łusek pomalowanych f a r b ą te­ go samego koloru. Wszyscy m a j ą szerokie tasaki, dość topornej roboty, ale wykonane ze stali kwasoodpomej (bliskość COP-u, ciekawy p r z y k ł a d w p ł y w u uprzemys­ łowienia na rozwój polskiego folkloru). Młodsi chłopcy skarbnik i kronikarz oddziału. 95 I �I I . 9. Najstarsi chłopcy ze straży grobowej, Stara są ubrani w niebieskie, u ł a ń s k i e uniformy z okresu na­ poleońskiego. W dłoniach dzierżą lance z b i a ł o - c z e r w o ­ nymi proporczykami. Dziewczynki w y s t ę p u j ą w bia­ łych, długich sukienkach, jak do k o m u n i i . Na g ł o w a c h m a j ą w i a n k i z bukszpanu lub barwinka. Wzory s t r o j ó w u ł a ń s k i c h podpatrzono w sąsiednich wsiach. Pozostałe projektowano w s p ó l n i e z k s i ę d z e m . Wszyscy t r z y m a j ą s t r a ż przy grobie Jezusa. Z m i e ­ niają sie. na k o m e n d ę najroślejszego chłopca ubranego w strój legionisty Piłata. Razem z k s i ę d z e m u d a j ą się wozami do wszystkich miejsc, w k t ó r y c h odbywa się święcenie j a d ł a . W i e r n i o d k ł a d a j ą część święconego dla oddziału. Dzieci o r g a n i z u j ą sobie potem w s p ó l n ą ucztę. Podczas święcenia j a d ł a jeden z chłopców ubranych w strój legionisty trzyma księdzu naczynie z wodą ś w i ę ­ coną. Po drugiej stronie Sanu, niemal na wprost Rado­ myśla, znajduje się wieś Majdan Zbydniowski, z k o ś ­ ciołem parafialnym w Zaleszanach. Miejscowa straż na­ zywa się tam „wojskiem K o ś c i u s z k o w s k i m " lub „ K r a ­ kusami". W 1926 roku we wsi tej obchodzono podobno 80-lecie założenia tej formacji. Jeden z najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi Jan Madej (ur. w 1891 — zm. w 1977), twierdził, że oddział p e ł n i ą c y straż w kościele w Zale­ szanach został sformowany w 1818 roku. T w ó r c ą od­ działu miał być pradziad informatora. Znaczyłoby to, że historia miejscowej straży liczy sobie 162 lata. Z w y w i a d ó w wynika, iż dawniej były tam 3 d r u ­ żyny etatowe, liczące razem 60 ludzi. P i e r w s z ą t w o r z y ­ l i karabinierzy ubrani w „ p l ó c i a n k i " (?). Na g ł o w a c h nosili o k r ą g ł e czapki p r z y p o m i n a j ą c e francuskie dekla. Karabiny mieli wykonane z drewna, lufy malował: s r e b r n ą farbą. Broń b y ł a „dobrze wyrobiona, tak że ludzie myśleli że to prawdziwe". Pozostałe dwie d r u ­ żyny składały się z k o s y n i e r ó w ubranych w sukmany i rogatywki, uzbrojonych w kosy oprawne na sztorc. Przed wojną w oddziale było już t y l k o 26 osób i tyle liczy do dzisiaj. Mają bluzy wojskowe oraz rogatywki z daszkiem. Dodają do nich b a ż a n c i e i pawie pióra. Uzbrojenie s k ł a d a się z szabel różnego pochodzenia 96 Sarzyna, woj. rzeszowskie. (podczas I wojny ś w i a t o w e j front austriacko-rosyjski z n a j d o w a ł się na l i n i i Sanu). Wszyscy „ p o w o ł a n i " do oddziału musieli wcześniej odbyć służbę w o j s k o w ą . Dowódcą z o s t a w a ł zawsze pod­ oficer rezerwy. Ćwiczenia rozpoczynano zwykle na 2 tygodnie przed Wielkanocą. Do o d d z i a ł u wybierano m ę ż ­ czyzn nawet 70-letnich, jeśli zachowali s p r a w n o ś ć i od­ znaczali się o d p o w i e d n i ą a p a r y c j ą . Dowódcą zostawał człowiek starszy, na ogół już siwy. Przed w o j n ą „żoł­ nierze" musieli mieć wąsy, gdy k t ó r y ś ich nie m i a ł , doklejano mu je. „Z w ą s a m i , mówili, żc to p e ł n y żoł­ nierz, dojrzały". Przed n o w y m zaciągiem d o w ó d c a od­ działu robił m u s z t r ę i tych, którzy nie odpowiadali jego wymaganiom, o d r z u c a ł . Przed Wielkanocą robiono specjalną listę k a n d y d a t ó w p r z y s t ę p u j ą c y c h do takiego egzaminu. Stroje zamawiano w pobliskich miastach, a po ostatniej wojnie m a t e r i a ł na nie sprowadzano z Lodzi. Oddział „ K r a k u s ó w " wyrusza z Majdanu w Wielki Piątek ok. godz. 14-ej, maszeruje 7 k m do kościoła w Zaleszanach, gdzie po nieszporach obejmuje wartę. Dawniej stało się całą noc, teraz tylko doputy, dopóki w kościele są j a c y ś ludzie. W Wielką Sobotę straż trzy­ mana jest od rana. K a ż d a zmiana stała dawniej ok. godziny, teraz tylko 20 m i n u t „bo młodziki nie w y ­ t r z y m u j ą tak długo". Wierni już w kościele o d k ł a d a j ą k a w a ł e k święconego dla straży. Przed w o j n ą zbierano jajka „na proch dla wojska". Po wojnie zostało to zabronione jako przejaw ż e b r a c t w a . Od tego czasu zdyscyplinowani wojacy cho­ dzą tylko do tych d o m ó w , do k t ó r y c h ich uprzednio zaproszono. Przed wojną zbierano też proch na potrze­ by oddziału. Nabijano n i m moździerze by dać z ni=h salwę podczas rezurekcji. Oddział odwiedzał też poblis­ k i m a j ą t e k H o r o d y ń s k i c h , k t ó r e g o właściciel ofiarowawszy „ w o j s k u " b e c z u ł k ę piwa, sam b r a ł szablę i w y ­ d a j ą c komendy s p r a w d z a ł s p r a w n o ś ć oddziału. Podczas wszystkich tych odwiedzin adiutant dowódcy s k ł a d a ł k a ż d e m u z odwiedzanych rymowane powinszowania (na­ w i ą z u j ą c zawsze do tematu Zmartwychwstania). �II. 10. Poczet sztandarowy, z prawej „basza", z lewej n/Sanem, w o j . tarnobrzeskie. Kłopoty oddziału zaczęły się podczas okupacji zakopano wówczas m u n d u r y i szable, a w pierwszych latach po wojnie obawiano się je p r z y w d z i a ć . W póź­ niejszym okresie członkowie oddziału postanowili swe barwne widowisko u d o s t ę p n i ć nie tylko parafianom Za­ leszan, u ś w i e t n i a j ą c s w ą p a r a d ą (wielokrotnie) p a ń s t w o ­ we święto 1 maja w Rozwadowie i Stalowej Woli. Ostatni raz b y l i tam 5 lat temu. Proponowano i m w ó w ­ czas wyjazd do Warszawy, ale o d m ó w i l i gdyż nie zgo­ dzono się by w y s t ą p i l i ze sztandarem o d d z i a ł u . Tradycje k o ś c i u s z k o w s k i e m i a ł y w p ł y w na k s z t a ł t m u n d u r ó w straży w Pruchniku k o ł o J a r o s ł a w i a . Od­ dział utworzono w roku 1894, w stulecie Insurekcji Kościuszkowskiej i * . Z roku 1896 pochodzi najstarsze zdjęcie tej formacji ( i l . 7). Popularnie nazywa się ich „Kilińisaczaikaimi" lub Grobowcami, a oficjalnie Hono­ rową Strażą Bożego Grobu. S t r a ż grobowa istniała w Pruchniku jeszcze przed rokiem 1894. Strój ich b y ł „mieszczański", na g ł o w a c h mieli czamary. Ubiór obo­ wiązujący do dzisiaj (kontusze) uszyto na wzór tego jak nosił Kiliński ( i l . 8). P o m o c ą służył ówczesny k s i ą d z kanonik Grzegorczyk. Inicjatorem całego p r z e d s i ę w z i ę ­ cia był cech szewski, którego bractwo religijne m i a ł o najsilniejszą pozycję pośród innych s t o w a r z y s z e ń cecho­ wych. Ufundowali nawet o ł t a r z w kościele, „Ołtarz św. K r y s p i a n ó w " , p a t r o n ó w zawodu. W czasie gdy f o r m o w a ł się nowy profil straży grobowych w miasteczku było ponad 50 rodzin szewskich. Na pierwszym zdjęciu od­ działu znalazło się dziesięciu szewców i trzech bedna­ rzy. Pierwszym prezesem i skarbnikiem był Michał Gryziecki. Stracił on swój kontusz podczas I wojny światowej. Odjechał w n i m kozak stacjonujący u niego na kwaterze. Kontusze zamawiano u k r a w c ó w w Pruchniku i Ja­ rosławiu, a n i e k t ó r e części w y p o s a ż e n i a i ubioru spro­ wadzano ze Lwowa. Kontusz przekazywano z ojca na syna a jeśli nie m i a ł o się męskiego potomka — n a j ­ bliższemu sąsiadowi. Wszyscy członkowie straży uzbro­ jeni są w przedwojenne szable u ł a ń s k i e . N i e k t ó r e z nioh 81 „kogut". Radomyśl b y ł y odtwarzane k i l k a lat temu. Robota ich jest zna­ komita, n i k t jednak nie zdradzi gdzie i przez kogo b y ł y wykonane (czyżby z n ó w folklorogenny w p ł y w COP-u?). Jedwabne chusty pod szyją noszą oni spięte spinkami z wizerunkiem o r ł a - g o d ł a p a ń s t w o w e g o . Część z nich została przez zapobiegliwych u ż y t k o w n i k ó w pozbawiona koron d w a d z i e ś c i a k i l k a lat w c z e ś n i e j . Wszyscy członkowie straży o p o d a t k o w u j ą się do­ browolnie. Ze s k ł a d e k tych t w o r z ą fundusz przezna­ czony na utrzymanie kontuszy. By go p o w i ę k s z y ć , od­ wiedzali dawniej pobliskie f o l w a r k i i gospodarstwa, k t ó r y c h właściciele ofiarowywali i m niewielkie sumy. W wielu wioskach Rzeszowszczyzny spotyka się podczas Wielkanocy różnie ubrane s t r a ż e grobowe. „ Ż o ł n i e r z e " s p r a w u j ą w a r t y w kościele w Leżajsku (il. 4); dojeżdżają d o ń z pobliskich wiosek na rowerach, p r z e d s t a w i a j ą c niecodzienny widok, zwłaszcza gdy uz­ brojeni są w lance i halabardy o n i e w i e l k i c h ostrzach. Zwyczaj s t r a ż y grobowych w i ą ż e się napewno, jak to p r z e d s t a w i ł e m na początku, z d a w n y m i misteriami okresu Wielkanocy. P o r z ą d e k u t r z y m y w a n y przez nich można odnieść do tradycji ewangelicznej. Dawniej, na­ śladując rzymskich żołnierzy, p e ł n i ą c y c h s t r a ż przy gro­ bie Jezusa, padali na ziemię po s ł o w a c h „ C h r y s t u s Z m a r t w y c h w s t a ł " (czytamy to już w didaskaliach w i e ­ lokrotnie cytowanej Historii o chwalebnym Zmartwych­ wstaniu Pańskim). Potem odwiedzali najpierw przed­ stawicieli elity miasteczka i samego k a p ł a n a , a n a s t ę p ­ nie wszystkich m i e s z k a ń c ó w okolicy, p r z y n o s z ą c swymi r y m o w a n k a m i wieść o Z m a r t w y c h w s t a n i u , tak jak czy­ n i l i to apokryficzni legioniści P i ł a t a (por. przyp. 15). Wszystkie oddziały uczestniczą też we mszach odpra­ wianych w tych dniach, oraz a s y s t u j ą księdzu przv święceniu j a d ł a , wody i ognia. Z m i a n y strojów o d d z i a ł ó w straży grobowych doko­ n y w a ł y się zapewne w e d ł u g k r y t e r i ó w estetycznych i emocjonalnych. Najwięcej zespołów przywdziewa m u n ­ dury n a w i ą z u j ą c e do u n i f o r m ó w z o k r e s ó w : Insurekcji 97 �Kościuszkowskiej, K s i ę s t w a Warszawskiego, Powstania Listopadowego, Wiosny L u d ó w . Nie ma chyba podstaw do przypuszczeń, iż wyda­ rzenia historyczne w p ł y n ę ł y na sens tego obrzędu. Na­ leży sądzić, iż n a r u s z y ł y one t y l k o jego dotychczasową „scenografię", tak jak to m i a ł o miejsce z „ t u r k a r n i " z Gniewczyny, k t ó r y c h m u n d u r y w niczym nie przy­ p o m i n a j ą orientalnych, choć sama nazwa oddziału nie uległa zmianie. Większość przedstawionych opisów straży grobo­ wych pochodzi z t e r e n ó w Rzeszo wsaczyzny. Znane są jednak teksty p o ś w i a d c z a j ą c e istnienie tego obrzędu w Polsce centralnej — w Ł ó d z k i e m i na Mazowszu czy też na Ż m u d z i i w K r a k o w s k i e m . Fakt, iż n a j w i ę k s z a ilość opisów o b r z ę d u dotyczy Rzeszowszczyzny wynika z egzotycznej b a r w n o ś c i tamtejszych zespołów straży. Przykład Starej Sarzyny, w której obrzęd ten został wprowadzony zaledwie k i l k a lat temu, sugeruje, iż na terenie t y m m o g ą zachodzić analogiczne zjawiska. Spore znaczenie dla żywotności tego o b r z ę d u musi m i s ć również motywacja w s p ó ł z a w o d n i c t w a zespołów z po­ bliskich wsi. Nie u d a ł o m i się znaleźć m a t e r i a ł ó w pot­ w i e r d z a j ą c y c h istnienie tego zwyczaju na terenach Pol­ ski P ó ł n o c n e j , W a r m i i , Białostocczyzny, Śląska, P o z n a ń ­ skiego, co nie znaczy, że nie był on tam znany a cał­ kiem możliwe, że z a c h o w a ł się do dzisiaj. Warto b y ł o ­ by, wzorem X I X - w i e c z n y c h zbieraczy zwrócić sie z apelem do wszystkich m i ł o ś n i k ó w folkloru o zbiera­ nie danych dotyczących tego o b r z ę d u 2 3 24 PRZYPISY 1 K . Hofman, „Rycerze" przy Grobie Chrystusa, „Wisła" t. 11, 1896, s. 224. A . Karczmarzewski, Obrzędy i zwyczaje doroczne wsi rzeszowskiej, Rzeszów 1972, s. 61. Ewangelia wg. św. Mateusza, 27; 62—66. A. Karczmarzewski, op. cit., s. 61 — oraz Z. de Bondy, Słownik rzeczy i spraw polskich, Warszawa 1934, s. 294: „poczynając od średniowiecza i niemal do końca X V I I I w i e k u w W i e l k i m Tygodniu odgrywano po miastach i wsiach polskich misterja, k t ó r y c h t r e ś ć z a c z e r p n i ę t a b y ł a z historii Męki P a ń s k i e j " . H . Łopaciński, Rycerze przy grobie Chrystusa, „Wisła" t. 14, 1900, s. 311. « Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pań­ skim, W r o c ł a w — Warszawa 1971, s. X I I I — X V I , tam też na s. C I I I — C V I znajduje się bibliografia dotycząca teatru i dramatu liturgicznego. J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Au­ gusta III, W r o c ł a w — Warszawa 1972, s. 40—50 i 53—54; również ciekawe informacje w rozdziale O Kwietnej Niedzieli, s. 50—52. t a m ż e , s. 51—52. Historyja..., o p cit., s. 132. M . Rawicz-Witanowski, Rycerze przy Grobie Chrystusa, „Wisła" t. 12, 1898, s. 288—289. F. Kotula, Echo minionych stuleci czyli „turki", „Magazyn K u l t u r a l n y " , r. 1979, nr 1, s. 50—53. " t a m ż e , s. 53. » t a m ż e , s. 52/53 — jeden z i n f o r m a t o r ó w K o t u l i twierdzi, że s t r a ż w Gniewczynie Ł a ń c u c k i e j datuje się od czasu napadu tatarskiego, k t ó r y n a s t ą p i ł pod­ czas Wielkanocy. S t r a ż przy grobie t r z y m a l i w ó w c z a s Turcy i dlatego teraz tak się to nazywa. Kotula: „ t r u d ­ no jednoznacznie w y j a ś n i ć , co to może oznaczać; czyż­ by straż t r z y m a ł a j a k a ś dworska służba, z turecka prze­ brana?" Był też Kotula w miejscach, gdzie w a r t ę trzy­ m a j ą strażacy. Pisze o n : „zrodziło to we mnie m y ś l że owe w s p ó ł c z e s n e straże to po prostu dalekie echo pogotowia pirzeciwtatarskiego i że jest to dzieło Bo­ żogrobców, k t ó r z y powołali rodzaj samoobrony społecz­ nej od z e w n ę t r z n e g o n i e b e z p i e c z e ń s t w a " J. Kitowi.cz, op. c i t , s. 136. por. Żywot Pana i Boga Naszego Jezusa Chrys­ tusa..., Częstochowa 1830, s. 259. 2 3 4 5 7 8 9 1 0 31 1 1 1 5 Fot. 14 Drobiazgi ludoznawcze, R. Orczykowski, Opis straży przy Grobie Pana Jezusa, „ W i s ł a " t. 15, 1901, s. 645—€46. » H . Łopaciński, Do art „Rycerze przy grobie Chrystusa", „ W i s ł a " t. 12, 1898, s. 522—523, przedruk z „ K u r i e r a Porannego" nr 106 z dn. 18IV1898, b ę d ą c y k o r e s p o n d e n c j ą z R y c h w a ł u w pow. K o n i ń s k i m gub. Kaliskiej. " A . Saloni, Lud Przeworski, „Wisła", t. 12, 1898, S. 55—56. » A . Karczmarzewiski, op. cit., s. 67. *> informacje u z y s k a ł e m w 1978 i 1979 r. od miesz­ k a ń c ó w R a d o m y ś l a , ks. Proboszcza Niziołka, jego gos­ podyni Zygmunta R a c z y ń s k i e g o , będącego faktycznym organizatorem o b r z ę d u i im i informacje Edwarda Jurczyka i B r o n i s ł a w a L a ­ tawca. Wvwiady w dyspozycji Katedry Etnografii U.W. Ten pierwszy b ę d ą c obecnie „ l e k a r z e m " oddziału opi­ sał w y g l ą d dawnego m u n d u r u „lekarza": bluza biała z 'czerwonymi wypustkami i l a m ó w k a m i tegoż koloru na r ę k a w a c h patkach i klapach. Obecny strój nie róż­ ni się niczym od „ w o j s k o w e g o " , poza o p a s k ą i chleba­ kiem turystycznymi z czerwonym krzyżem. te i n a s t ę p n e informacje u z y s k a ł e m w 1979 r. od W ł a d y s ł a w a J a r z ą b k a , obecnego skarbnika i k r o n i ­ karza oddziału. *» o t y m ostatnim patrz a r t y k u ł F. K o t u l i , Dębo¬ wieckie wojsko, „ M a g a z y n K u l t u r a l n y " , r. 1978 nr 2, s, 62—64. Jest tam opis ,'ukrycia" się uniformu G w a r d i i Narodowej, z tego okresu, w stroju straży grobowej. Autor opisuje też zmiany j a k i m p o d l e g a ł ten strój w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat. J a k i ś jego ele­ ment <np. nakrycie g ł o w y ) uległ c a ł k o w i t e j zmianie, tylko dlatego że (można było w ł a ś n i e k u p i ć stroje z de­ mobilu, lub po r ó w n i e niskich cenach z innych źródeł. Opisy s t r a ż y grobowych znaleźć można, poza cy­ t o w a n y m i w y ż e j publikacjami, w : M . Wołonezewski, Biskupstwo zmudzkie, K r a k ó w 1898, s. 228. „ D a w n i e j k u końcowi Wielkiego Tygodnia kilkudziesięciu m ł o d y c h c h ł o p c ó w p r z e b i e r a ł o się po żołniersku, uzbrajali się w szable i strzelby i strzegli grobu Zbawiciela. Gdy na warcie s t o j ą c y m godzina m i n ę ł a , obrany spomiędzy nich d o w ó d c a rozkazawszy jednemu u d e r z y ć w b ę b e n wchodził p o w a ż n y m marszem do kościoła i z m i e n i a ł warte Tak czynił co rodzina aż do c h w i l i z m a r t w y c h ­ wstania Chrystusa z grobu". ' Drobiazgi ludoznawcze. Rycerze przy grobie Chrys­ tusa, „Wisła" t. 17, 1903, s. 510 — opis s t r a ż y ; „W k o ś ­ ciele parafialnym w e wsi Kunczyn, w pow. Mazowiec­ kim gub Ł o m ż y ń s k i e j (...) chłopcy od 18 do 20 lat mający... stoją na s t r a ż y po dwóch, jeden z jednej, drugi z drugiej strony grobu. U b r a n i są w papierowe h e ł m y na głowie, w r ę k a c h mają toporki". W. Flaczyńskd, Rycerze przy grobie Chrystusa, „Wis­ ła", t. 11, 1897, s. 416— „(...) podobny zwyczaj prze­ c h o w a ł się na trakcie z Łodzi do Kalisza, w mieście powiatowym Ł a s k u w gub. Piotrkowskiej. „Rycerze" w y s t ę p u j ą t a m w strojach stylowych, w pancerzach i h e ł m a c h z grzebieniami z piór, i uzbrojeni są w ha­ labardy. Jest ich 12Jtu. Dowódca ich (...) w y r ó ż n i a się p u r p u r o w y m płaszczem, złotym h e ł m e m z d ł u g i m p i ó ­ ropuszem, oraz szerokim mieczem. Prócz strzeżenia gro­ bu (po czterech na z m i a n ę ) , a s y s t u j ą w komplecie przy mszy w pierwszy i d r u g i d z i e ń Wielkie] Nocy, oraz po d w ó c h z d o w ó d c ą na czele p r z e p r o w a d z a j ą księdza do kazalnicy i z powrotem. Jaskrawe stroje, c h r z ę s t zbroi i ceremonialne woltv tych „ r y c e r z y " p o c h ł a n i a j ą cała u w a g ę zebranych Rycerze" r e k r u t u j ą s e wy­ łącznie ze sfery rzemieśLni.czej", K r ó t k i e informacje o s t r a ż a c h grobowych znaleźć m o ż n a w art. Różne loiadomości — Straż przy grobie Chrystusa Pana, „Wisła", t. 17, 1903, s. 127; O. K o l ­ berg, Mazowsze I , s. 134, Krakowskie I , s. 280, Kalis­ kie, cz. I , seria X X I I I — w y d . I , s. 82; M . Rawicz¬ - Wilanowski, Obchód grobu Chrystusa Pana, „Tydzień Piotrkowski", t. X X I I , s. 11; „Gazeta Kaliska", R. 1897, nr 32; „Orli L o t " , t. 9, s. 192; t. 10, s. 158; t. 14, s. 43. W latach 1978—1980 w czasie b a d a ń terenowych organizowanych przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie z e b r a l i ś m y w s p ó l n i e z Krzysztofem Chojnackim m a t e r i a ł y dokumentacyjne (fotografie fil­ my) o ,:turkach" z R a d o m y ś l a Woli Rzeczyckiei i Gniewczyny. " ' fi 2 4 ; autor �