6 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df2c5f190f57df069b528d795a1857ec.pdf 25d0239ee890acff2a6f4832a8f929f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6647 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan a Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6215 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: Polska a strefa Sudanu Description An account of the resource Bilad as-Sudan t.5, 294 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Bernardinum Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu �Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. 5. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017. �Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2017 �Recenzenci: prof. UJ dr hab. Robert Kłosowicz dr hab. Wiesław Lizak Okładka: foto str. 1: Nieukończona budowa Domu Polskiego w Chartumie – inicjatywa byłych studentów z Polski. Foto: M. Ząbek. foto str. 4: Wioska sudańska w północnej Ugandzie. Foto: M. Ząbek. © Copyright by Jarosław Różański, 2017 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-8127-035-9 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin �SPIS TREŚCI JACEK ŁAPOTT Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska?....................................... 7 LUCJAN BUCHALIK Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017)................... 37 RYSZARD VORBRICH Kamerun Północny – laboratorium polskiej afrykanistyki antropologicznej............................................... 91 NINA PAWLAK Hausa a sprawa polska. Od Orchideenfach do współpracy rozwojowej................................................... 125 JOANNA BAR Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego (1908–1909)..................................... 139 BŁAŻEJ POPŁAWSKI Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej.................................. 169 KRYSTYNA KAMIŃSKA Jan Dybowski (1856–1928) – zapomniany odkrywca Afryki............................................ 197 ANETA PAWŁOWSKA Odzyskane Królestwo Makurii – skarby Galerii Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie.................................. 215 �KATARZYNA ANNA MICH Z Nubii do Polski – biskupi farascy na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie........................... 247 ANNA NADOLSKA-STYCZYŃSKA Opowieści znad Nigru. Francuska Afryka Zachodnia w opisach Jerzego Giżyckiego.............................................. 261 �JACEK ŁAPOTT GDZIE KRAJ DOGONÓW, A GDZIE POLSKA? Wśród wielu grup etnicznych Afryki są też takie, które od dziesiątków już lat otoczone są nimbem tajemnicy, niedomówień czy nawet formą popularności medialnej przekraczającej granice ich odmienności. Do jednej z tych grup należą bez wątpienia Dogonowie. Społeczność rolnicza zajmująca się do niedawna żmudną, kopieniaczą uprawą prosa na niewielkich górskich tarasach masywu Bandiagara gdzieś na południu Mali. Oczywiście, jak przy wielu innych tego rodzaju encyklopedycznych skrótach, nie jest to pełny obraz podstaw ekonomicznych tego plemienia1. Nie jest to społeczność mała, liczy bowiem współcześnie około 400 000 członków. Tylko jej część (i to nie ta największa) żyje na tzw. rumowisku skalnym u stóp masywu. To oni parają się malowniczą, tarasową uprawą ziemi – ci Dogonowie żyjący czy to na płaskowyżu masywu, czy w dolinie otaczającej masyw, posiadają zgoła „typowe” dla innych części Afryki pola i wioski. Dr hab. Jacek Łapott – prof. US, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Szczeciński 1 Mocno wrośnięte w polską terminologię etnologiczną historyczne już określenie „plemię” stosuję w sposób uproszczony, jako nieostrą jednostkę klasyfikacji społecznej, bez wnikania w stopień spoistości społecznej i tożsamości członków tej grupy. �8 Jacek Łapott Zainteresowanie zarówno badaczy, jak i odwiedzających budzą jednak głównie nie niecodziennie usytuowane wioski, a nie do końca dziś opisany ich mit etiologiczny, wiedza astronomiczna czy nietypowa twórczość artystyczna. Poczynając od dziesiątków masek, a kończąc na nie mniejszej ilości rzeźb-fetyszy czy rzemiosła artystycznego. Początki tej popularyzacji zaczęły się tuż po II wojnie światowej za sprawą niecodziennej publikacji M. Griaule’a pt. Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemméli2. Była ona jakby finałem wieloletniego pobytu grupy etnologów francuskich wśród tej społeczności. Powstało szereg fundamentalnych publikacji przez lata niedostępnych w Polsce. Wydany w 1965 roku Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. I –La creation du monde tegoż M. Griaule’a i G. Dieterlena przeszedł bez większego echa, mimo że potwierdzał niecodzienną wiedzę astronomiczną wspomnianej społeczności3. Dopiero praca E. Guerriera (autora posiadającego wiedzę astronomiczną) z 1975 r. zatytułowana Essai sur la cosmogonie des Dogon zwróciła zainteresowanie mediów na niecodzienne przekazy tego plemienia. Opisany w Le renard pâle mit nabrał zupełnie innego wymiaru, gdy jego analizą zajął się ktoś mający odpowiednią wiedzę astronomiczną. W dobie „przedinternetowej” informacje te, traktowane zgoła jak sensacyjne „newsy”, szybko obiegły „cały świat” i wzmogły zainteresowanie tak niecodzienną kulturą. C. Kleinitz omawiając historię badań kultury Dogonów, stwierdza po prostu, że badania tej społeczności w ostatniej ćwierci XX w. mają „quasi-przemysłową” skalę i skutkowały ponad 1800 publikacjami na temat różnych aspektów kultury tego plemienia4. Wyd. Paris 1948. Wyd. Paris 1965. 4 Zob. http://www.necep.net/society (dostęp: 24.01.2010). NECEP – Non European Components of European Ptrimony. 2 3 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 9 Wśród tej grupy znalazło się także ciągle powiększające się grono Polaków. Poznawanie i opisywanie kultury Dogonów jest trudnym zadaniem. Wiele z tych publikacji jest zbyt powierzchownych, by traktować je poważnie, inne opierają się na materiale wtórnym, jeszcze inne są li tylko kolorowymi albumami z niecodziennymi fotogramami. Już podczas pierwszych kontaktów z Dogonami w latach 30. XX w. M. Leiris pisał: Wydaje się, że nic nie posuwa się naprzód i że ludzie, jeśli wyjawią kilka swoich małych sekretów, starannie ukrywają to, co najważniejsze… Wspaniała religijność. To co sakralne znajduje się we wszystkich kątach. Wszystko wydaje się mądre i ważne5. W Polsce poznanie niektórych aspektów kultury Dogonów rozpoczęło się tak naprawdę za sprawą A. Mostowicza w latach 70. XX w. Popularyzował on wiedzę na temat „tych z kosmosu” na łamach popularnych podówczas tygodników: „Dookoła Świata”, „Razem” czy „Tygodnika Powszechnego”6. To za sprawą obszernych artykułów na temat wiedzy kosmogonicznej tej społeczności, zamieszczonych w trzech kolejnych numerach „Dookoła Świata”, uczestnicy Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej AFRYKA 76–77 zmierzający do Kamerunu w celu penetracji po stu latach tzw. Trasy S. Rogozińskiego „odbili” w Niamey do Mali i do kraju Dogonów7. Ta odważna decyzja zaowocowała nie tylko interesującymi pracami magisterskimi i bogatymi zbiorami mu5 M. Leiris, L’Afrique fantôme, Paris 1934, cyt. za : I. Fiemeyer, Marcel Griaule citoyen dogon, Paris 2004. 6 Artykuły te (z czasem poszerzone) przybrały formę książkową. Zob. A. Mostowicz, My z Kosmosu, Warszawa 1978 oraz wyd. II, kolejny raz poszerzone: Warszawa 1984. 7 Zob. J. Łapott, Studencka Ekspedycja Etnograficzna AFRYKA 76–77 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1978, t. 25, s. 283–319. �10 Jacek Łapott zealiów, ale i kontynuacją tych zainteresowań zarówno przez nich samych, jak i przez ich współpracowników w kolejnych dekadach8. Z kronikarskiego obowiązku należałoby dodać, że pierwsze kontakty Polaków z tą grupą etniczną nastąpiły zapewne wcześniej. Udokumentowany publikacją jest pobyt W. Korabiewicza na początku lat 60. XX wieku9. Trudno dziś z perspektywy kilkudziesięciu lat ocenić jego opis uroczystości pogrzebowej we wsi Banani: Harmider straszliwy, niesamowite zawodzenie. Od prochowego dymu powstaje swąd i tuman, a ponad tym wszystkim, na dachu ten stary czarownik tańczy bez przerwy i dzwoni. Chyba wprawił się w jakiś trans, skoro coraz to wali głową w mur i pada, znowu zaraz się zrywa i znowu wali głową w mur. Obłędny, szalony taniec furiata… Nagle rozległ się piskliwy wrzask, tłum zafalował, rzucił się do panicznej ucieczki. W oczach niekłamane przerażenie, patrzą w kierunku skalnej ściany. I oto gdzieś, jakby z podziemia, wyłażą komiczne maszkarki, małe zgrabne kobietki w spódniczkach z czerwonej rafii typu hula-hula, w maskach z muszelek białych, piersi z takichże muszelek, bo nie są to wcale kobiety, tylko przebrani chłopcy… Przypatruję się uważnie maskom. Są bardzo prymitywnie i raczej niedbale sklecone, bez rzeźb i bez żadnych artystycznych walorów, prócz samej tylko, bardzo oryginalnej, powiedziałbym dziwacznej inwencji10. Chciałoby się powiedzieć: inne czasy, inne obyczaje zarówno opisującego, jak i opisywanych. Już po kilkunastu latach od pobytu wymienionego autora, w czasie wspomnianej pierwszej wyprawy, obyczaje zdawały się być nieco rozluźnione, a ocena sztuki dogońskiej zmieniła się diametralnie. Po kolejnych trzydziestu pięciu latach, z racji swoistej inwazji turystów (do 2012 roku), okazało się, że wszystko jest już na sprzedaż, 8 10 grudnia 2016 r. Muzeum Miejskie w Żorach zorganizowało spotkanie z kilkoma uczestnikami tej wyprawy, czcząc 40-lecie tych zainteresowań. 9 Zob. W. Korabiewicz, Do Timbuktu, Warszawa 1967. 10 W. Korabiewicz, op. cit. s. 253, 254, 255. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 11 a sprzedawane artefakty tworzone „w stylu dogońskim” powstawały bardzo daleko od kraju Dogonów. Wracając do działań Polaków w tym rejonie, warto nadmienić, że jednym z pierwszych naukowców, jaki trafił w ten rejon był W. Filipowiak, archeolog, podówczas dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie, silnie związany z Afryką z racji swoich poszukiwań i badań stolicy średniowiecznego Mali11. Zaproszony przez organizatorów uczestniczył w Premier Colloque international de Bamako (27 janvier – 1-er février 1975) zorganizowanym przez Fondation SCOA pour la recherche scientifique en Afrique Noire (Projet Boucle du Niger). W programie tego seminarium był także krótki objazd kraju Dogonów. Uczestnicy wyprawy z 1977 r. mogli się jeszcze zapoznać z informacjami na temat podróży po tym kraju z wydanej w Polsce w roku 1960 książki J.-F. Waltera pt. Afrykańska włóczęga12. Jej autor jako siedemnastolatek wraz z kolegą odbył podróż do ówczesnej Francuskiej Afryki Zachodniej, m.in. do kraju Dogonów. Zamieszczone w książce informacje zgromadzone w okresie funkcjonowania administracji francuskiej są mocno niejednolite. Obok informacji uzyskanych wśród rodzimych, francuskich rezydentów: Nie jedźcie tam; „oni” ugotują z was rosół, a z waszych goleni i łopatek zrobią kastaniety… Dowódca okręgu Bandiagara notuje co roku prawie sześćdziesiąt wypadków zaginięcia dzieci z sąsiednich plemion. Kupują je Dogoni i składają jako ofiary ludzkie… widać wyraźnie zainteresowania młodych „badaczy”: Uwagę naszą przyciągają tysiące szczegółów: domy, których fasady tworzą szachownice prostokątnych nisz, a wierzchołki obrzeżone są rzędem białych kamieni; małe, malowane jaskrawo budowle, poobwieszane poczer11 Zob. W. Filipowiak, Ėtudes archéologiques sur la capitale médiévale du Mali, Szczecin 1979 oraz tenże: Średniowieczna stolica królestwa Mali – Niani w VI–XVII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981. 12 J.-F. Walter, Afrykańska włóczęga, Warszawa 1960. �12 Jacek Łapott niałymi fetyszami i czaszkami zwierząt; okrągłe chaty z kamienia, do których przewodnik nie pozwala nam się zbliżyć; obszerna szopa skonstruowana z trzech rzędów rzeźbionych słupów, na których spoczywa gruba strzecha z łodyg prosa13. Uczestnicy SEE Afryka 76–77 pomimo fascynacji opisami wiedzy kosmogonicznej Dogonów nie mieli ambicji związanej z jej zgłębianiem. Jako początkujący afrykaniści terenowi postanowili skoncentrować się na innych dziedzinach kultury. R. Vorbrich zainteresował się garncarstwem, W. Żukowski – budownictwem, a T. Szymaniak – kowalstwem. Dalsze zainteresowanie Dogonami pozwoliło R. Vorbrichowi rozwinąć tezy swojej pracy magisterskiej w dwa źródłowe artykuły. Według autora: Garnek nawet bez ornamentów jest symbolem człowieka, tak więc w myśl doktryny Dogonów garncarka formując garnek, tworzy istotę ludzką, zaś przykładając do maty, nadaje mu cechy ludzkiej głowy. Powierzchnia garnka zdobionego na macie piru rzeczywiście może przypominać krótko ostrzyżoną głowę człowieka rasy nigryckiej (kręcone włosy)14. Pokłosiem tej wyprawy był także kolejny artykuł przygotowany przez niżej podpisanego pt. Tradycjonalizm kulturowy plemienia Dogon z Mali. Tuż po pierwszym sezonie badawczym autor pisał w nim: W sytuacji zachowania mechanizmu międzypokoleniowego przekazu logicznie sprawnej i funkcjonalnej tradycji rola kontaktów kulturowych nie jest decydująca i nie stanowi o upadku kultury. Lecz odwrotnie – dostrzeżenie plemiennych różnic może wzmocnić po13 Ibidem, s. 64, 81. Autor ukończył studia antropologiczne, a następnie wydał później drugą pracę ukazującą wyniki tych badań: La vie religieuse chez les Dogons du Mali. Témoignages recueillis en 1952, Paris 2016. 14 Zob. R. Vorbrich, Naczynia gliniane Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1980, t. 26, s. 471–488, cyt. na s. 477; Produkcja garncarska Dogonów, „Etnografia Polska” 1982, t. 26, z. 1. Autor pokusił się o konwencję stosowania, w miarę możliwości, przy wyliczaniu kolejnych prac dłuższych cytatów z ich treści. Pozwala to ocenić czytelnikowi szeroki zakres poruszanych tematów. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 13 czucie własnej odrębności i rodzimego dziedzictwa. W takim ujęciu tradycjonalizm byłby świadomą, pełną akceptacją wartościowego wzoru kulturowego pozostawionego przez przodków, wykształconego w ramach własnej historii i przekazywanego w sposób bezpośredni kolejnym pokoleniom15. Z racji udziału w wyprawie pracownika Muzeum Narodowego w Szczecinie jej uczestnicy gromadzili także artefakty ukazujące w zasadzie wszystkie dziedziny życia odwiedzanych społeczności. Zgromadzona w ten sposób kolekcja liczyła 1309 eksponatów, z czego ponad 400 sztuk dotyczyło tylko Dogonów16. Zbiory te w owym czasie były naprawdę niecodzienną kolekcją w naszym kraju. Po powrocie ekspedycji do Polski zorganizowano kilka wystaw ukazujących plony wyprawy (nie tylko kulturę Dogonów): w Szczecinie, Poznaniu i Kaliszu (Dogonowie i inni) oraz jedną monograficzną w Museum für Völkerkunde w Dreźnie w roku 1979, pod tytułem Dogon die Kultur eines westafrikanischen Bauervolkes. W następnych latach, wskutek kolejnych kontaktów zbiory te sukcesywnie powiększano. Zaowocowało to nawet, zapewne jedyną w Europie, stałą ekspozycją poświęconą tej społeczności w ramach większej wystawy Afryka na południe od Sahary. Dziś zbiory dogońskie w Muzeum Narodowym w Szczecinie liczą ponad 800 sztuk różnorodnych eksponatów. Jedynym muzeum w Polsce z porównywalnymi zbiorami kultury Dogonów jest Muzeum Miejskie w Żorach, gdzie jest ich około 35017. 15 Trzeci Świat w polskich badaniach etnograficznych, M. Parandowska (red.), Warszawa 1987, s. 211–233. Cyt. ze strony 227. 16 J. Łapott, op. cit., s. 316; E. Prądzyńska, Zbiory afrykańskie Muzeum Narodowego w Szczecinie – historia gromadzenia, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 364. 17 Przed oddaniem tego artykułu do druku Muzeum Narodowe w Szczecinie otworzyło wystawę czasową Zapatrzeni w niebo Dogonowie i ich sztuka powstałą z części świeżo nabytej kolekcji. �14 Jacek Łapott Ukazujące się z rzadka w latach 70. XX w. prace na temat kultur i historii Afryki częstokroć poświęcają poszczególne rozdziały Dogonom. Tak jest z Kosmogonią Dogonów w pracy S. Piłaszewicza pt. Afrykańska księga rodzaju czy w odpowiednich akapitach książki M. Tymowskiego Historia Mali18. Początek lat 80. XX wieku nie służył działalności terenowej etnologów polskich w Afryce. Do tematu wrócono w roku 1984 za sprawą studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy zorganizowali kolejną wyprawę na kontynent afrykański – w tym także do kraju Dogonów. Niestety awaria samochodu spowodowała przedwczesny powrót większości uczestników do Polski. Jedynie L. Buchalik i S. Szafrański postanowili na własną rękę dotrzeć do ojczyzny tego plemienia i odwiedzili kilka wiosek masywu Bandiagara. Zainteresowanie Dogonami zaowocowało pracą magisterską L. Buchalika opublikowaną następnie w dwóch częściach w „Materiałach Zachodniopomorskich”. Nowatorska w swym zamyśle praca omawiała szczegółowo Historię badań… tej grupy etnicznej i jej kultury19. Kolejną pracą magisterską poświęconą Dogonom była praca D. Iwińskiej, jednej z uczestniczek wyprawy Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali). Praca powstała głównie w oparciu o zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie20. Lata 80. XX w. to również okres zainteresowań m.in. krajem Dogonów K. Izaka i studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy zorganizowali kilka ekspedycji do Afryki Północnej i ZaS. Piłaszewicz, Afrykańska księga rodzaju Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa 1978, s. 218–236; M. Tymowski, Historia Mali, WrocławWarszawa-Kraków-Gdańsk 1979. 19 L. Buchalik, Historia i stan badań kultury Dogonów, cz. 1, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 32, s. 455–518; cz. 2, t. 33, s. 391–420. 20 D. Iwińska, Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali), „Materiały Zachodniopomorskie” 1987, t. 33, s. 327–365. 18 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 15 chodniej21. Wyprawy odbyły się w latach 1979/1980, 1981 oraz 1983/1984. Szczególnie istotna była wyprawa „Afryka 83–84”, która zgromadziła podczas pobytu w kraju Dogonów 103 obiekty poświęcone kulturze tego plemienia (m.in. kompletne maski ze strojami). Trafiły one ostatecznie do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Głównym celem ekspedycji było przeprowadzenie badań archeologiczno-etnograficznych w masywie skał Bandiagara. Uczestnicy wyprawy spenetrowali 25-kilometrowej długości odcinek krawędzi masywu, na którym położone są najbardziej interesujące wioski Dogonów, oraz kilkukilometrowej szerokości pas w głębi płaskowyżu. W rezultacie penetracji archeologicznych nie stwierdziliśmy osadnictwa starszego od kultury Tellem, której początek datowany jest na VIII–IX w. n.e. Badania przeprowadzone w grobach i chatach Tellemów przyniosły interesujące spostrzeżenia z zakresu obrzędów kultowych i kultury materialnej tego ludu oraz dostarczyły cennych zabytków w postaci ceramiki i figurek pogrzebowych22. Dziesięciotygodniowy pobyt w Mali zaowocował szczegółowym sprawozdaniem z nie zawsze rzetelnym opisem rzeczywistości kulturowej tego plemienia (bez wnikania w szczegóły): Abstrakcyjne maski taneczne produkuje związek, którego członkami zostają chłopcy zwani „AWA” po odbyciu inicjacji. Nazwa ta może oznaczać także wszystkie maski i strój taneczny. Matka masek, którą Dogonowie nazywają IMINA-NA, wykonana została jako symbol pierwszego przodka. Po upływie 60 lat zastępuje się ją nową, identyczną maską. Matka masek ma wysokość ok. 10 m i kształt wąskiej K. Izak, Badania Polskich Studenckich Wypraw Archeologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Afryce Zachodniej, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1984, t. 30, s. 219–244, cytat ze strony 231; idem, III Polska Studencka Wyprawa Archeologiczna „Afryka 1983/1984”, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1985, t. 31, s. 319–334, cytat ze strony 329; idem, Kronika dwóch wypraw, „Z otchłani wieków” 1984, nr 50/3–4, s. 210–240. 22 K. Izak, 1984, s. 231. 21 �16 Jacek Łapott deski. U jej podstawy znajduje się właściwa maska nakładana na głowę… Tych masek jest stosunkowo niewiele. Oprócz nich używa się zwykłych masek twarzowych niezbędnych przy różnych uroczystościach. Są one pełne rozmachu, a wieńczące je przedstawienia zwierzęce są realistyczne23. Dopiero w roku 1986 ukazała się kolejna polska praca popularyzująca niektóre fragmenty kultury Dogonów za sprawą Z. Sokolewicz. Jej Mitologia Czarnej Afryki na kilkudziesięciu stronach omawia bogato ilustrowaną mitologię tej grupy i jej kulturę24. W 1991 r. przetłumaczono na język polski wyczerpującą pracę R. K. G. Temple’a pt. Tajemnica Syriusza, gdzie obok dziejów tej gwiazdy w historii mitologii i poznania kosmosu przez człowieka znajdują się spore fragmenty poświęcone zarówno niecodziennej wiedzy Dogonów, jak i Sudańskiemu Systemowi Syriusza25. Następuje fala popularyzacji kultury tego plemienia w Polsce. Coraz więcej Polaków może ją już poznawać z autopsji – nie przekłada się to jednak na ilość nowych publikacji źródłowych. W roku 1990 trafia do kraju Dogonów kolejna wyprawa z Pol26 ski . Działania ekspedycji w kraju Dogonów były mocno ograniczone z racji poważnej choroby jednego z uczestników. Udało się wyeksplorować pod kątem pozyskania kolejnej kolekcji artefaktów jedynie niewielką liczbę wiosek. Do Szczecina trafiło dosłownie kilka obiektów dogońskich (broń i sztuka). Rok później wyruszyła następna ekspedycja STAREM. Pobyt w kraju Dogonów trwał K. Izak, 1985, s. 329. Z. Sokolewicz, Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa 1986, s. 239–259. 25 R. K. G. Temple, Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991. Zob. ibidem: M. Griaule i G. Dieterlen, Sudański system Syriusza, s. 53–80. 26 Zob. J. Łapott, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA SAHEL ’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1992, t. 38. Działania ekspedycji w kraju Dogonów były ograniczone z racji poważnej choroby jednego z uczestników. 23 24 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 17 dłużej, jego finałem było kilka wystaw fotograficznych T. Wierzejskiego (w Warszawie i Szczecinie) oraz popularna praca A. Piechowskiego pt. Lud Syriusza. Autor odważnie potwierdza tezę o edukacyjnym wpływie kultury Tellem na tradycyjną kulturę Dogonów: Coraz wyraźniej zdaje się narzucać jeszcze jedno rozwiązanie zagadki wiedzy tajemnej Dogonów. Może jej pierwotnymi depozytariuszami byli właśnie Tellemowie? Prowadzone przez Holendrów wykopaliska archeologiczne wskazują, że już w roku 500 przed Chrystusem urwiska płaskowyżu Bandiagara zamieszkałe były przez lud, który wytworzył wysoko rozwiniętą kulturę określaną jako „kultura toloy”. Jej kontynuatorami byli późniejsi Tellemowie, a wreszcie Dogonowie…27. Popularne prace o charakterze reportażowym są nie tylko dowodem na coraz powszechniejsze odwiedzanie kraju Dogonów przez Polaków, ale i na ich zmysł obserwacji. Niektórzy, jak S. i M. Kulczykowie, robią to dodatkowo z racji zainteresowań zawodowych: Teraz dociera do mnie, że Dogoni to naprawdę inne plemię. Bo inne jest tu wszystko. Miast bezładnie rozrzuconych domów, zupełnie obronna wioska, z wąskimi, ujętymi murami uliczkami, zbiegającymi się na nieregularnych placykach. Zwykle nieco wyniesione centrum tych ostatnich należało do togun, miejsc narad starszyzny. Niskie, bo przeznaczone do siedzenia miejsce, ograniczone było kamiennymi zazwyczaj czterema-sześcioma filarami, dźwigającymi płaski, belkowy dach28. Niecodzienna kultura Dogonów intrygowała Polaków działających na różnych polach nauki. S. Jedynak podjął się zadania omówienia implikacji filozoficznych związanych z symbolem graficznym tej grupy: Dogoni uważają, że myśl wyprzedza wszelką 27 A. Piechowski, Lud Syriusza. W poszukiwaniu tajemnic Dogonów, Warszawa 1994, s. 191. 28 M. Kulczyk, Okolice Timbuktu, Warszawa 2002, s. 184. �18 Jacek Łapott postać egzystencji fizykalnej i że wszelka myśl może być oddana za pomocą symboli, a te mogą być wyrażone w znakach graficznych. Myśli i symbole istniały od początku. Zawierały się one wewnątrz istoty duchowej – Ammy. Amma znajdował się wewnątrz wielkiego jaja, z którym stanowił jedność. Pierwsza substancja, jaką się posłużył w kreacji, była woda. Można więc powiedzieć, że wszystko to, co materialne, powstało z wody…29. Na kolejne poważniejsze kontynuacje zainteresowań kulturą Dogonów trzeba było czekać do drugiej połowy pierwszego dziesięciolecia XXI w. Wcześniej, w roku 2000, ukazuje się album L. Buchalika pt. Kolorowy Sahel, w którym autor poświęca Dogonom obszerny, bogato ilustrowany rozdział Ludzie z glinianych fortec30. L. Buchalik był uczestnikiem wspomnianych wypraw z 1984 i 1990 r. Do czasu wydania tej książki odwiedził masyw Bandiagara i jego mieszkańców pięciokrotnie. W kolejnych latach prowadził badania na tym terenie (samotnie i w różnych grupach) jeszcze jedenaście razy. Plonem tych działań są dwie kolejne książki: Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej oraz Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów31. Obie stanowią wyczerpujące kompendia na temat tradycyjnej kultury tej społeczności – do tej pory nieobecne w polskiej nauce. Szczególnie ta druga, bogato ilustrowana, jest rzeczową syntezą wiedzy o tradycyjnej kulturze Dogonów. Dla wszystkich zainteresowanych jest niejako odpowiedzią na pytanie: co pozostało w kulturze Dogonów z tego obrazu, któS. Jedynak, Symbolizm graficzny Dogonów i jego implikacje filozoficzne, w: Symbol w kulturze, G. Głuchowski (red.), Lublin 1995, s. 15–24, cyt. ze stron 16–17. 30 L. Buchalik, Kolorowy sahel, Żory 2000, s. 68–107. 31 L. Buchalik, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław 2009; tenże, Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory 2010, s. 632. 29 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 19 ry opisywał M. Griaule? We wstępie do niej autor pisze: Niniejsza praca jest jedynie próbą napisania „przewodnika” po odchodzącej w zapomnienie kulturze. Stąd tytuł Dogon ya gali – dawny świat Dogonów. Czas dokonuje wielkich zmian w życiu społeczeństwa, kultura ciągle ewoluuje. Tego procesu nie można zatrzymać ani zmienić jego przebiegu, można jednak opisać to, co przemija. Niniejsza praca jest taką próbą pokazania dawnej kultury Dogonów, tej z początków XX wieku, ale także tej bardziej współczesnej, z przełomu XX i XXI wieku32. W 2006 r., po ponad pięćdziesięciu latach od I wydania francuskiego, ukazała się po polsku praca M. Griaule’a pt. Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim. Praca wbrew pozorom niezbyt łatwa w odbiorze i nie zawsze, w moim przekonaniu, przetłumaczona zgodnie z „duchem kultury dogońskiej”33. Przełom wieków był w naszym kraju okresem szybkiego nadrabiania tłumaczenia klasycznych prac etnologicznych – w kanonie tym znalazł się także Bóg Wody…34 Po kilkudziesięciu latach dwaj uczestnicy SEE „Afryka 76–77” równolegle wracają niejako „do korzeni” i przygotowują niezależnie dwa oddzielne projekty badawcze o tym kraju i jego mieszkańcach. R. Vorbrich z grupą studentów i nauczycieli zrealizował nowatorski na gruncie afrykańskim projekt Pokaż mi swój świat – pokaż mi swoją szkołę35. Zorganizowany był we wrześniu 2008 L. Buchalik, 2010, op. cit., s. 17. M. Griaule, Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, Kęty 2006. Rok później ukazuje się polskie tłumaczenie pracy L. Scrantona pt. Kosmiczna tajemnica Dogonów. Zadziwiające podobieństwa między mitami afrykańskiego plemienia a naukowymi teoriami XX wieku, Warszawa 2007. 34 Z porządku kronikarskiego należy dodać, że pierwsze podejście do tłumaczenia Boga Wody nastąpiło 20 lat wcześniej. Wydawnictwo Iskry miało już tę książkę w zapowiedziach wydawniczych serii Naokoło Świata. 35 W bezpośrednią realizację projektu zaangażowani byli: B. Jedlińska, P. Maliński, T. Marciniak, K. Meissner, M. Polaszewski, M. Sobańska, K. Vorbrich, 32 33 �20 Jacek Łapott roku w trzech wioskach: Songho, Damasongo i Tireli. 2009 rok to kontynuacja pierwszego projektu współfinansowanego w ramach polskiej pomocy zagranicznej udzielanej za pośrednictwem MSZ RP w 2009 r. Projektem również kierował R. Vorbrich. W efekcie, poza wdrożonymi programami „edukacyjnymi”, ukazały się dwie popularne publikacje. W Pokaż mi swój świat znalazły się podsumowania działań w Afryce dokonane przez uczestników. K. Meissner omawia m.in. temat Kim chciałbym zostać w przyszłości; Czego uczy mnie mama, czego uczy mnie tata, Piotr Maliński opracował temat Z wizytą w afrykańskiej wiosce; Pogrzeb oczami dziecka, M. Polaszewski omawia temat Pokaż mi swoją szkołę. Całość opatrzył redakcją naukową i merytoryczną R. Vorbrich36. Oddzielną publikacją jest podsumowanie działań K. Vorbricha w pracy Afryka. Mój Świat, moja szkoła37. Autor przedstawia założenia całości działań na łamach „Afryki” – Projekt badawczo-rozwojowy. Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę. Według autora: projekty badawczo-rozwojowe należą do zaniedbanych form aktywności etnologów-afrykanistów […]. W swoim sprawozdaniu autor przekonuje nas, że jemu i jego zespołowi udało się przełamać tę opinię38. R. Vorbrich, W. Wiecki. 36 Kierownik swego projektu, przebywając kilkakrotnie w kraju Dogonów, często przywołuje swoje doświadczenia z tego terenu w licznych publikacjach. Zob. m.in.: Mali – kraj Dogonów, w: Pokaż mi swój świat. Edukacja rozwojowa a antropologia wizualna, R. Vorbrich (red.), Poznań 2009, s. 26–31. 37 K. Vorbrich, Afryka. Mój Świat, moja szkoła, Poznań 2009. 38 R. Vorbrich, Projekt badawczo-rozwojowy „Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę, „Afryka” 2009, nr 29–30, s. 186–192, cyt. ze strony 186. Temat autor kontynuował w artykule: Język obrazu a dialog międzykulturowy, w: Pluralizm kulturowy i religijny współczesnego świata. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Henrykowi Zimoniowi SVD w 70. rocznicę urodzin, Z. Kupisiński SVD, S. Grodź SVD (red.), Lublin 2010, s. 569–583. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 21 W roku 2012 R. Vorbrich kontynuował badania wśród Dogonów w ramach kolejnego projektu – tym razem KBN/NCN: Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych (studium porównawcze). Projekt zaowocował pojawieniem się kolejnych publikacji: „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies; „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, ale także najnowszą pracą autora pt. Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali39. Pisząc o działalności pomocowej Polaków w kraju Dogonów, warto dodać, że kolejnym Polakiem zafascynowanym kulturą tego plemienia był plastyk warszawski P. Althammer, który oprócz nietypowych działań wśród Dogonów (występ w złotych, „kosmicznych” kombinezonach oraz występ w masce i stroju Koziołka Matołka) zaprosił do Warszawy dogońskiego rzeźbiarza Youssoufa Darę i wspólnie z nim zbudowali w Warszawie, w Parku Rzeźby na Bródnie, togu na – dom spotkań mężczyzn „w stylu dogońskim”. Dom, a właściwie wiata wsparta na ośmiu wspólnie wyrzeźbionych, drewnianych słupach. Drugi uczestnik SEE „AFRYKA 77” – J. Łapott – otrzymał z ówczesnego Komitetu Badań Naukowych grant habilitacyjny, który stał się podstawą wielokrotnych wyjazdów, a finalnie zaowocował R. Vorbrich, „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14; tenże, „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, w: „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1. s. 9–22; tenże, Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali, w: Ex Africa semper Aliquid novi, L. Buchalik, J. Różański (red.), t. 4, Żory 2017, s. 40–57. 39 �22 Jacek Łapott oddzielną, obszerną pracą pt. Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian40. Kilkuletni grant stanowił zapewne najbardziej wszechstronną możliwość badania kultury Dogonów przez Polaków41. Rozpoznanie przeprowadzono jeszcze przed otrzymaniem grantu w roku 2006. Następne, nierzadko kilkumiesięczne wyjazdy miały miejsce w latach 2008, 2009 (dwukrotnie). Zakres penetracji wiosek był niespotykany, podobnie jak ilość przeprowadzonych rozmów i wywiadów. Towarzyszący grupie przewodnik i tłumacz Gadiolou Dolo był zdania, że tak dużą ilość wiosek w kraju Dogonów odwiedził zapewne tylko Marcel Griaule – ich odkrywca. Odwiedzono nie tylko wioski znane z „tras turystycznych”, takie jak: Banani, Ireli, Tireli czy Amani (nie mówiąc o Sangha), ale także 38 innych wiosek (w roku 2008). W roku 2009 (zimą – podczas krótkiego wyjazdu na początku pory deszczowej) odwiedzono 10 wiosek, w okresie lato– jesień – 20 wiosek i miejscowości. Łącznie przeprowadzono 189 wywiadów o dość różnej długości, wszystkie zostały zarejestrowane na nośnikach pamięci cyfrowej, czasami także na płytach DVD. Wykonano setki zdjęć dokumentacyjnych ukazujących zarówno kulturę tradycyjną, jak i zachodzące zmiany. W książce, która była finałem tych prac znalazło 91 kolorowych ilustracji i 15 całostronicowych tablic42. Kończąc ją autor, pisał: Czas płynie szybko. Do kolejnego święta sigui w 2027 roku zostało już tylko 15 lat, to także jeszcze kilka dużych świąt dama oraz piętnaście uroczystości związanych ze świętem siewów bulo. Chciałbym być pewny, że wbrew moim wnioskom przedstawionym wyżej nic nie stanie na Wyd. Szczecin 2012. Grant przyznany autorowi zgodnie z umową nr 2641/B/ H03/2008/35. 41 Na różnych etapach prac zaangażowani byli m.in.: J. Borowiak, L. Buchalik, T. Buchalik, H. Łapott, J. Łapott, K. Podyma, E. Prądzyńska, M. Ząbek. 42 Zob. J. Łapott, Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian, Szczecin 2012, s. 531. 40 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 23 przeszkodzie, aby sigui kolejny raz zaistniało w kulturze Dogonów i jak mówi Walu Banga, szef tajnego stowarzyszenia Awa w Sangha: „przebiegało zgodnie z porządkiem zdarzeń”43. Dogonowie stają się także dla niektórych autorów inspiracją do nowego spojrzenia na różne „nowe-stare” tematy. Tak jest w przypadku Sztuki Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa. Obok współczesnej systematyzacji i podziału obecnych powszechnie w wioskach Dogonów artefaktów autor pisze: Z moich obserwacji i doświadczenia wynika, że kultura afrykańska, znalazłszy się w warunkach zgoła ekstremalnych (w przypadku Dogonów jest to swoista „inwazja turystyczna”), potrafi znakomicie dostosować się do tych zmian. Podobnie jest w tym wypadku. Dogonowie potrafili wyraźnie rozdzielić swoje życie na dwie równie ważne części: – pierwsza: związana z pobytem turystów w wioskach i wszelkimi działaniami powstałymi przez kontakt z nimi (w tym sprzedaż tzw. pamiątek z zakresu „sztuki”, ale i obsługa hotelowo-campin­ gowa); – druga: istniejącą wtedy, gdy „obcy” znajdą się poza wioską, a życie codzienne toczy się według powszechnych zasad i norm44. Lata pracy wśród Dogonów zespołu polskich badaczy skutkują licznymi artykułami w różnych opracowaniach monograficznych. J. Łapott jest autorem tekstu pt. Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali. Temat wbrew pozorom niełatwy, z dziedziny dwustronnych stosunków badacz – badana społeczność. Atmo Domno nie był „zwykłym” Dogonem. Z racji swego urodzenia należał do grupy wysoko postawionych w hierarchii społecznej Dogonów, którzy decydowali o życiu nie tylIbidem, s. 416. J. Łapott, Sztuka Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa, w: Kultury Afryki w świecie tradycji, przemian i znaczeń, w: A. Nadolska-Styczyńska (red.), Toruńskie Studia o Sztuce Orientu, t. 4, Toruń 2009, s. 117–126, cyt. ze stron 120–121. 43 44 �24 Jacek Łapott ko wsi Yougo Na, ale i całego plemienia. Jego obecność w naszej grupie nie była przypadkowa. Podobno nasze natarczywe i zbyt szczegółowe pytania na niektóre tematy dotyczące kultury dogońskiej budziły niepokój „starszych”. Atmo został więc „oddelegowany” jako ich przedstawiciel na cały okres pobytu naszej ekipy w kraju Dogonów. To on miał w pewnym sensie decydować, jaki fragment wiedzy tego plemienia można nam było udostępnić45. Ten sam autor publikuje następnie tekst pt. Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali). Można w nim znaleźć następujące informacje: Określenie Awa w społeczności Dogonów ma kilka znaczeń. Awa to w tajnym języku sigi so członek stowarzyszenia (Awa larani), to także sama maska, a raczej jej strój z włókien, ale także pierwszy zmarły przodek zamieniony w węża (Awa duno), ale również tzw. romb (warkotka – rodzaj czuringi), którego dźwiękiem rozpoczyna się święto dama oraz sam dźwięk „głos Awa” (Awa non). Jest to także organizacja, ale i związek osób należących do „społeczeństwa masek”. Może dlatego niektórzy badacze określają kulturę Dogonów jako „kulturę masek”46. W roku 2012 ukazał się kolejny artykuł inspirowany badaniami w Mali: Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej. Zarówno tytuł, jak i treść zanotowana była w kraju Dogonów. Cytowany w pracy Sekou O. Dolo twierdzi: U nas kaletnik i kowal należą do specjalnych grup, do kast, z którymi szlachetny dogoński rolnik nie może się J. Łapott, Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali, w: Przywództwo i przywódcy we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 341–352, cyt. ze strony 343. 46 J. Łapott, Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali), w: Ugrupowania polityczne i ruchy społeczne w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2009, s. 225–238, cyt. ze strony 232. 45 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 25 mieszać. Niemożliwe jest, by bez narażenia się na zhańbienie syn szlachetnego rolnika poślubił córkę kowala. Lub na odwrót… Według tradycji dogońskiej do wspomnianej „innej rasy”, w „której nie szuka się żony” (tumon ya-yeyyelen), należą: – Przedstawiciele kast; – Dogonowie „zepsuci” przez mezalians z kastą; – Ludzie uważani za nosicieli brudu (lud/ród Manadonnos); – „Ludzie dzicy” („ludzie natury”) tacy jak Fulbe czy Samo; – Potomkowie niewolników (pochodzenia dogońskiego)47. W tym samym roku ukazuje się artykuł pt. Yaa iye-i la („Wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów. Cytując kolejny raz fragment artykułu, czytamy: [Dogonowie] przez wielu badaczy postrzegani są jako lud niezwykle odporny na wszelkie zewnętrzne wpływy i potrafiący chronić swoją prawdziwą, pierwotną kulturę w środku ulegającego zmianom kontynentu. Od wielu dziesięcioleci lud ten uznawany jest za archetyp tradycyjnego afrykańskiego społeczeństwa (Doquet 1999: 13)… Ta swego rodzaju idealizacja, żeby nie powiedzieć iluzja, w ocenie społeczeństwa Dogonów trwa do dziś za sprawą… biur podróży i polityki turystycznej państwa. Tak jednostronne postrzeganie jakiejkolwiek społeczności jest nie tylko nieuprawnione, ale jednocześnie mocno wypacza obraz i proces rozwoju, nie tylko jej, ale i kultur sąsiednich grup z całego regionu48. Analogiczny temat został podjęty w innej publikacji zatytułowanej Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów. Artykuł próbuje odpowiedzieć na kilka aktualnych J. Łapott, Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej, w: „Stare” i „nowe” mocarstwa w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2012, s. 205–319, cyt. ze stron 306 i 312. 48 J. Łapott, Yaa iye-i la („wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów (Mali), w: Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, R. Vorbrich (red.), Wrocław 2012, s. 109–130, cyt. ze strony 113. 47 �26 Jacek Łapott zagadnień w związku z wpisaniem w roku 1989 części kraju Dogonów na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako obszaru chronionego pod nazwą „Sanctuaire naturel et culturel de la Falaise Bandiagara…”. Rodzi się pytanie – co dzieje się z Dogonami i ich kulturą w sytuacji, gdy połowa zamieszkałych przez nich wiosek i analogiczna część populacji zmieniana jest w rodzaj „żywego skansenu”? Oczywiście można łatwo odpowiedzieć, że jest to znak czasu i fragment procesu globalizacji. Organizacja Narodów Zjednoczonych – światowa organizacja, światowy program, światowe fundusze na jego ochronę… Ważne jest jednak, jak odbierają to sami Dogonowie, czy taka odgórna decyzja tworzy mechanizmy obronne. Czy służy naprawdę ochronie ich rodzimej kultury, czy wprost przeciwnie – stawia przed nią wyzwania, którym być może nie uda się im sprostać?49 Nieco wcześniej należałoby odnotować dwie kolejne publikacje na temat kultury tej społeczności. W roku 2010 ukazał się Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali). Także tutaj podnoszonych jest kilka ważkich kwestii związanych z tematem współczesnej rzeczywistości tej grupy. Tworzy się zupełnie nowa jakość w stosunkach z białymi (niezależnie od tego, czy trafią oni w końcu na camping, czy nie) – pojawia się postawa roszczeniowa. „To musi być twoja wina, że mnie się nie udało”. Płać za wszystko i to drogo – za zdjęcie, za wynajęcie mnie jako tragarza, za pamiątki, muzykę czy tańce. Nie jest ważne, że ceny nijak się mają do rzeczywistości: „wolę nie sprzedać i niech się ta maska zniszczy, niż miałbym na tym zarobić zbyt mało”. Na pytanie: „a właściwie czy wiesz, po co tutaj przyjeżdżają biali turyści?” usłyszeć można często odpowiedź: „Oni 49 J. Łapott, Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów, w: Społeczności lokalne wobec globalizacji i modernizacji, A. Makowski (red.), Szczecin 2011, s. 119–132, cyt. ze strony 121. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 27 przywożą nam pieniądze… Widzą, jaką wspaniałą mamy kulturę, ale widzą także, w jakich warunkach mieszkamy – i chcą nam pomagać. Budują studnie, wodociągi, szkoły i ośrodki zdrowia. My z tego skorzystamy. Pieniądze i pomoc dla nas to rola białych”50. Kolejną publikacją zagłębiającą się w zawiłości kultury dogońskiej jest opublikowany w 2011 roku artykuł pt. Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu? Można z niego przytoczyć interesujące, mało znane aspekty ich mitu: Mityczny przodek Dogonów – Nommo – był nie tylko postacią obojnaczą, wcześniej był w połowie człowiekiem, a w połowie rybą. Wiele postaci mitycznych Dogonów ma swoje artefakty w formie rzeźb czy płaskorzeźb. Nie inaczej jest i z Nommo. Wyobrażenia tej postaci, przedstawiają ją jako pół ryby, pół człowieka, jednak nieco w innej konwencji niż ta, do której jesteśmy przyzwyczajeni. Głowa mężczyzny o charakterystycznych męskich (?) rysach z niewielką bródką, jaką do dziś noszą starcy, oraz „warkoczem” na plecach. Intrygujące, że w wyobrażeniu tym „łuską” ryby pokryta jest górna połowa ciała tej postaci. Ogon jest gładki z charakterystyczną płetwą u dołu. Postać nie ma rąk. „Łusek” (?) jest osiem w poziomie, w dziesięciu rzędach. Łatwo obliczyć, że jest ich 80 i stanowią egzemplifikację wspomnianych wyżej 80 rodów „prawdziwych” Dogonów51. W wydanej w roku 2012 bogato ilustrowanej pracy Maska afrykańska – między sacrum a profanum tematyka dogońska jest domi­ nująca. Obok szczegółowego katalogu masek dogońskich (zbiory Muzeum Miejskiego w Żorach) znalazły się tam także artykuły „podpierające” się wiedzą autorów uzyskaną podczas pobytu J. Łapott, Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali), „Zeszyty naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, nr 6, s. 69–84, cyt. ze strony 81. 51 J. Łapott, Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu, w: Rytmy i kroki Afryki, W. Mond-Kozłowska (red.), Kraków 2011, s. 55–72, cyt. ze strony 66. 50 �28 Jacek Łapott w kraju Dogonów. L. Buchalik zastanawia się: Maska afrykańska – sacrum czy profanum? Każda maska ma swój charakterystyczny układ choreograficzny. Starzy uczą młodych tańców masek. Rodziny decydują, kto w jakiej masce tańczy. Silna osoba może tańczyć w wysokiej, a co za tym idzie ciężkiej masce, np. sirige, słabsze w mniejszej, np. zająca, młodej dziewczyny. J. Łapott stawia kolejny znak zapytania: Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…? Z powodu wzmożonej aktywności turystycznej na kontynencie afrykańskim wzrósł popyt na „oryginalne, rytualne maski”, w związku z czym ich masowe fałszerstwo przybiera czasami formy zorganizowane, aby nie powiedzieć przemysłowe… K. Podyma w artykule Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego podsumowuje opinie na ich temat w ten sposób: Wzrost zainteresowania maską afrykańską spowodował szybkie włączenie jej w struktury handlu zarówno lokalnego, jak i międzynarodowego. Maska, stając się elementem artisanatu, bezpowrotnie utraciła element sakralności52. Jedną z ostatnich polskich prac na temat kultury społeczności Dogon jest zapewne praca E. Prądzyńskiej pt. Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali. Autorka w oparciu o własne badania podejmuje, kolejny raz, ważki temat stratyfikacji społeczności afrykańskich, w tym także w mało poznanym i niekojarzącym się zwykle z kontynentem afrykańskim systemem kastowym. Autorka pisze: Skórnicy są dla „prawdziwych” Dogonów odrębna grupą. Spełniają jednak w społeczeństwie ważną rolę i są jego istotną częścią. Świadczy o tym chociażby fakt istnienia masek przedstawiających Zob. Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012; L. Buchalik, ibidem, s. 11–22, cyt. ze strony 13; J. Łapott, Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…?, s. 23–30, cyt. ze strony 25; K. Podyma, Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego, s. 39–48, cyt. ze strony 43. Wszystkie artykuły posiadają pełną wersję angielską. 52 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 29 ludzi z kasty dyam… Skórnicy nie cieszą się dobrą opinią wśród „prawdziwych” Dogonów. Istnieje przekonanie, że nie należy wierzyć w ich słowa. „Skórnicy nigdy nie mówią prawdy. […] Mają wiele kolorów, to oznacza, że mogą mówić prawdę, mogą kłamać oraz zmieniać zdanie” 53. W 2015 r. wyszło drugie wydanie Dogonów z Mali… poszerzone o najnowsze obserwacje w kraju dokonane przez K. Meissner. Autorka pisze o swoim pobycie w kraju Dogonów w 2015 roku: Bycie jedyną „turystką” stanowiło anomalię zarówno dla mnie, jak i dla samych Dogonów, zwłaszcza członków młodszego pokolenia utrzymujących się z działalności turystycznej, hotelarstwa, obsługi grup turystycznych, sprzedaży pamiątek i rękodzieła. Dlatego też moja niespodziewana obecność ożywiła miejscowych handlarzy pamiątek, którzy już podczas pierwszego dnia przyjazdu do Banani usiłowali pokazać mi swoje butiki, nim zdążyłam wysiąść z samochodu i znaleźć nocleg. Na nic zdały się moje tłumaczenia o badawczym charakterze pobytu oraz braku środków na zakup dogońskiego rękodzieła. W odpowiedzi usłyszałam wręcz błagalne (?) prośby o zainteresowanie się ich butikami, nieustannie też powracały zdania typu: „Przyjdź i zobacz, to nic nie kosztuje” lub „Może zechcesz coś kupić? Nie mamy pieniędzy, bo nie ma turystów. Cierpimy”54. Ta sama autorka w roku 2014 opublikowała artykuł pt. Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych. Ta cząstkowa, zdawałoby się (jeśli chodzi o całokształt kultury), praca podnosi ważny temat odnalezienia się Dogonów we współczesnym świecie zmian i gloE. Prądzyńska, Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali, w: In gremio – in praxi. Przedmioty skórzane na co dzień i od święta, A. B. Kowalska (red.), Szczecin 2015, s. 209–226, cyt. ze strony 216. 54 K. Meissner, Gdy zabrakło toubabou… Skutki wstrzymania turystyki masowej wśród Dogonów z Mali, posłowie do II wyd. J. Łapott, Dogonowie z Mali…, op. cit., s. 419. 53 �30 Jacek Łapott balizacji. W Kraju Dogonów znaczna liczba stowarzyszeń powstała z inicjatywy kobiet. Zasadniczo stowarzyszenia kobiece dzielą się na dwa rodzaje: niezarejestrowane i zarejestrowane. W przypadku stowarzyszeń niezarejestrowanych badacz ma do czynienia ze strukturą o dość wąskim polu aktywności społecznej z ograniczonym dostępem do środków generowanych przez zachodnie organizacje pozarządowe… Wymogi związane z zarejestrowaniem stowarzyszenia wydają się błahe, jednakże w realiach dogońskich, gdzie znaczny odsetek kobiet nie potrafi czytać ani pisać w języku francuskim, przygotowanie zestawu dokumentów jest poważną barierą na drodze do współpracy z organizacjami pozarządowymi55. B. Szałek, szczeciński profesor, poliglota i językoznawca porównawczy, podjął się heroicznego tematu porównania tajnego języka Dogonów – sigi so – z językiem sanskryckim. Język sigi so używany jest w kulturze Dogonów rzadko, a właściwie bardzo rzadko – raz na 60 lat w czasie największego okresowego święta zwanego sigui. Kwintesencją wieloletnich, systematycznych kontaktów z Dogonami i ich kulturą jest artykuł Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali). W pracy można przeczytać: Wielokrotne kontakty z Dogonami kierowanej przeze mnie grupy (szczególnie w ostatnich kilku latach) sprawiły, że nasze relacje stały się bliższe i zaczęto nas postrzegać jako osoby godne zaufania… Następnego dnia, nieco z zaskoczenia, Pangale Dolo oraz Gadiolou Dolo zabierają nas na skraj wioski… Nieco 100 m dalej wznosi się niski (o wysokości do 10 m) masyw skalny z kilkoma jaskiniami. Pangale prowadzi nas do jednej z nich. Jaskinia jest niska i rozległa. U góry, z boku znajduje się otwór, a w kącie szczelina, 55 K. Meissner, Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych, w: Ex Africa semper aliquid novi, A. Żukowski (red.), t. 3, Żory 2014, s. 203–2017, cyt. s. 207–208. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 31 częściowo wypełniona kamieniami, której krańce są niewidoczne. Pośrodku leży duży, płaski kamień. Ta jaskinia nazywa się Tonoma (Tonommo). To tutaj wraz z burzą i piorunami, które zrobiły wspomniany otwór w sklepieniu skały: „przez ten otwór Nommo zstąpili z nieba w towarzystwie suma. W języku Dogonów słowo „zstąpił” znaczy yalsugu. Yalsugu go – to miejsce zstąpienia Nommo… Nommo przybyli [z nieba, okolic] tolo diugu. To grupa gwiazd pojawiająca się w czerwcu. Gwiazdy te są przyklejone do nieba i nigdy się nie gubią. Nie można ich dotknąć, zawsze są na swoich miejscach… Gwiazdy i Nommo są zawsze razem… Sigi tolo [Syriusz] i słońce nie są daleko. Sigi tolo jest czerwona… Według Pangale Dolo ostatni raz to miejsce odwiedzili obcy 24 lata temu. Byli to Germaine Dieterlen i Jean Rouch. „Tak naprawdę Griaule był Dogonem, zorganizowaliśmy mu święto dama”. G. Dieterlen powiedziała, że to miejsce jest zakazane dla turystów. I Dogonowie jej posłuchali… To był przedostatni dzień naszego pobytu. Żegnają się z nami, Pangale Dolo jakby kończył swoją opowieść: „To ojciec mi o tym opowiadał [przekazał]. Dzisiaj mój ojciec już nie żyje. Wszyscy ludzie, którzy pracowali z Marcelem Griaule’em zmarli już. I ja sam tutaj pozostałem… Tak wyglądał przekaz, który otrzymaliśmy. Opowiadany spokojnie przez Pangale Dolo, czasami z przymkniętymi powiekami, jakby dla lepszego przypomnienia i wyobrażenia całości. Z często powtarzającymi się frazami czy wątkami rozwijającymi się w kolejny fragment opowieści. Całość uzupełniana rysunkami na piasku samych Nommo, jak i korey [arki, w której przybyli „z gwiazd”]”56. Pangale Dolo mówi dalej: Jesteśmy już razem [nie wy u nas, nie obok, ale razem], my i wy i ten, kto chce to opisać, winien pisać prawdę. Rodzi się pytanie, po ilu latach kontaktów i badań moż56 J. Łapott, Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali), w: Europejczycy Afrykanie i inni, B. Nowak, M. Nagielski, J. Pysiak (red.), Warszawa 2011, s. 374–390, cyt. ze stron 381, 384, 389 i 390. �32 Jacek Łapott na zasłużyć na takie zaufanie Dogonów? Czy i jak można zweryfikować otrzymany przekaz? Ale to już zupełnie inna historia… Bibliografia Buchalik L., Historia i stan badań kultury Dogonów, cz. 1, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 32, s. 455–518; cz. 2, t. 33, s. 391–420. Buchalik L., Kolorowy sahel, Żory 2000, s. 68–107 Buchalik L., Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław 2009. Buchalik L., Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory 2010, s. 632. Buchalik L., Maska afrykańska – sacrum czy profanum, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 11–22. Fiemeyer I., Marcel Griaule citoyen dogon, Paris 2004. Filipowiak W., Ėtudes archéologiques sur la capitale médiévale du Mali, Szczecin 1979. Filipowiak W., Średniowieczna stolica królestwa Mali – Niani w VI–XVII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981. Griaule M., Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, Kęty 2006. Griaule M., Dieu d’eau Entretiens avec Ogotemméli, Paris 1948. Griaule M., Dieterlen G., Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. I –La creation du monde Paris 1965. Griaule M., Dieterlen G., Sudański system Syriusza, w: Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991, s. 53–80. Iwińska D., Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali), „Materiały Zachodniopomorskie” 1987, t. 33, s. 327–365. Izak K., Badania Polskich Studenckich Wypraw Archeologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Afryce Zachodniej, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1984, t. 30, s. 219–244. Izak K., Kronika dwóch wypraw, w: „Z otchłani wieków” 1984, nr 50/ 3–4, s. 210–240. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 33 Izak K., III Polska Studencka Wyprawa Archeologiczna „Afryka 1983/1984”, „Materiały Zachodniopomorskie” 1985, t. 31, s. 319–334. Jedynak S., Symbolizm graficzny Dogonów i jego implikacje filozoficzne, w: Symbol w kulturze, G. Głuchowski (red.), Lublin 1995, s. 15–24. Korabiewicz W., Do Timbuktu, Warszawa 1967. Kulczyk M., Okolice Timbuktu, Warszawa 2002. Leiris M., L’Afrique fantôme, Paris 1934. Łapott J., Studencka Ekspedycja Etnograficzna AFRYKA 76–77 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978, t. 25, s. 283–319. Łapott J., Tradycjonalizm kulturowy plemienia Dogon z Mali, w: Trzeci Świat w polskich badaniach etnograficznych, M. Parandowska (red.), Warszawa 1987, s. 211–233. Łapott J., Ekspedycja Etnologiczna SAHARA SAHEL ’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1992, t. 38. Łapott J., Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali, w: Przywództwo i przywódcy we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 341–352, cyt. ze strony 343. Łapott Ł., Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali), w: Ugrupowania polityczne i ruchy społeczne w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2009. Łapott J., Sztuka Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa, w: Kultury Afryki w świecie tradycji, przemian i znaczeń, A. Nadolska-Styczyńska (red.), „Toruńskie Studia o Sztuce Orientu”, t. 4, Toruń 2009, s. 117–126. Łapott J., Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali), „Zeszyty naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, nr 6, s. 69–84. Łapott J., Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu, w: Rytmy i kroki Afryki, W. Mond-Kozłowska (red.), Kraków 2011, s. 55–72. �34 Jacek Łapott Łapott J., Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali), w: Europejczycy Afrykanie i inni, B. Nowak, M. Nagielski, J. Pysiak (red.), Warszawa 2011, s. 374–390. Łapott J., Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów, w: Społeczności lokalne wobec globalizacji i modernizacji, A. Makowski (red.), Szczecin 2011, s. 119–132. Łapott J., Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian, Szczecin 2012, s. 531. Łapott J., Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej, w: „Stare” i „nowe” mocarstwa w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2012, s. 205–319. Łapott J., Yaa iye-i la („wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów (Mali), w: Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, R. Vorbrich (red.), Wrocław 2012, s. 109–130. Łapott J., Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…?, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 23–30. Meissner K., Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych, w: Ex Africa semper aliquid novi, A. Żukowski (red.), t. 3, Żory 2014, s. 203–217. Meissner K., Gdy zabrakło toubabou… Skutki wstrzymania turystyki masowej wśród Dogonów z Mali, posłowie do II wyd. J. Łapott, Dogonowie z Mali…, Szczecin 2015, s. 417–424. Mostowicz A., My z Kosmosu, Warszawa 1978; wyd. II, poszerzone: Warszawa 1984. Piechowski A., Lud Syriusza. W poszukiwaniu tajemnic Dogonów, Warszawa 1994. Podyma K., Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 39–48. Piłaszewicz S., Afrykańska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa 1978. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 35 Pokaż mi swój świat. Edukacja rozwojowa a antropologia wizualna, R. Vorbrich (red.), Poznań 2009. Prądzyńska E., Zbiory afrykańskie Muzeum Narodowego w Szczecinie – historia gromadzenia, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 362–377. Prądzyńska E., Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali, w: In gremio – in praxi. Przedmioty skórzane na co dzień i od święta, A. B. Kowalska (red.), Szczecin 2015, s. 209–226. Sokolewicz Z., Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa 1986. Temple R. K. G., Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991. Tymowski M., Historia Mali, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979. Scranton L., Kosmiczna tajemnica Dogonów. Zadziwiające podobieństwa między mitami afrykańskiego plemienia a naukowymi teoriami XX wieku, Warszawa 2007. Vorbrich R., Naczynia gliniane Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1980, t. 26. Vorbrich R., Produkcja garncarska Dogonów, „Etnografia Polska” 1982, t. 26, z. 1. Vorbrich R., Projekt badawczo-rozwojowy Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę, „Afryka” 2009, nr 29–30, s. 186–192. Vorbrich R., Język obrazu a dialog międzykulturowy, w: Pluralizm kulturowy i religijny współczesnego świata. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Henrykowi Zimoniowi SVD w 70. rocznicę urodzin, Z. Kupisiński SVD, S. Grodź SVD (red.), Lublin 2010, s. 569–583. Vorbrich R., „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. Vorbrich R., „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1, s. 9–22. Vorbrich R., Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali, w: Ex Africa semper Aliquid novi, L. Buchalik, J. Różański (red.), t. 4, Żory 2017, s. 40–57. Walter J.-F., Afrykańska włóczęga, Warszawa 1960. �36 Jacek Łapott Walter J.-F., La vie religieuse chez les Dogons du Mali. Témoignages recueillis en 1952, Paris 2016. Where is the Dogon Country, and where is Poland? Summary The Dogons – an interesting agricultural community from Mali. For decades they have been intriguing explorers. Among them there are also a group of Poles. Their study is not only based on the traditional culture of the tribe, but also the evolution of changes within it. Research material has lead to the publishing of books and articles covering the subject. The latter of which are partial, but often very important. These articles analyze fragments of the culture of this tribe. Further work is in progress. More and more Polish specialists are taking up the research. Keywords: Dogons, the history of research, Polish researchers in Africa �LUCJAN BUCHALIK POLSKA OBECNOŚĆ WŚRÓD KURUMBÓW (1997–2017)1 Wstęp Kurumbowie są rolnikami zamieszkującymi północną część Burkina Faso i pograniczne tereny w Mali2. Na przestrzeni swej historii utworzyli kilka wodzostw, w literaturze przedmiotu nazywanych także królestwami3. Władzę polityczną i religijną pełnią w nich wodzowie zwani a-yo, mający do pomocy kapłanów-ofiarników. Niezależni od wodza są władcy ziemi (Asendesa), wywoDr Lucjan Buchalik – Muzeum Miejskie w Żorach. 1 Większość badań prowadziłem samodzielnie i przyznaję, że w niektórych kwestiach trudno mi uniknąć osobistego charakteru wypowiedzi. 2 Zamieszkują prowincje: Bam (Region Północno-Centralny), Soum (Region Sahel), Yatenga i Loroum (Region Północny). Kraj Kurumbów to równina leżąca na wysokości 300–330 m n.p.m., z rzadka urozmaicona wzniesieniami sięgającymi 400–520 m n.p.m. Znajduje się tam wiele okresowych zbiorników wodnych, tylko nieliczne jeziora nie wysychają całkowicie (m.in. Boukou i Bam). Klimat typu sahelskiego, odbiciem warunków klimatycznych jest charakterystyczna dla sawanny fauna i flora. 3 Lurum rządzone jest przez Lurumyo, wodza wybieranego z rodu Konfe ze stolicą w Pobe-Mengao, Tera, z władcą Teryo wybieranym z rodu Badini, stolica w Bourzandze, Pela z władcą Pelayo wybieranym spośród rodu Ganame i najbardziej oddalone na wschód Karo rządzone przez Karyo wybieranego z rodu Maïga z siedzibą w Aribindzie. �38 Lucjan Buchalik dzący się z autochtonów, najstarszych rodów zamieszkujących dany obszar. O ile władca wybierany jest spośród członków rodu wodzowskiego, o tyle władca ziemi jest funkcją dziedziczną, piastowaną przez najstarszego z rodu. W trakcie badań prowadzonych wśród Dogonów (Mali) przez etnologów francuskich pojawił się wątek Kurumbów jako potomków kultury Tellem4. Późniejsze badania z zakresu antropologii fizycznej i archeologii, podjęte przez naukowców holenderskich, nie potwierdziły wspomnianych wyżej hipotez5. Badania nad kulturą Kurumbów zaczęto prowadzić w konsekwencji badań prowadzonych wśród Dogonów. Zauważono, że istnieje wzajemna sympatia pomiędzy Dogonami i Kurumbami. Naukowcy byli przekonani, że istnieje pomiędzy nimi związek kulturowy6. 4 W literaturze etnograficznej połowy XX wieku można znaleźć informacje, że ludność kultury Tellem, którą Dogonowie zastali w Falezach Bandiagary, a potem wyparli na południe do Yatengi, to współcześni Kurumbowie, którzy obecnie zamieszkują okolice Yoro (M. Griaule, Masques dogons, Paris: Institut d’Ethnologie, Travaux et memoire de l’Institut d’Ethnologie 1938, s. 28; G. Dieterlen, Les âmes des Dogon, Paris: Institut d’Ethnologie 1941, s. 5–6; M. Griaule, G. Dieterlen, Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. 1 – La creation du monde, Paris: Institut d’Ethnologie, Musee de l’Homme 1965, s. 14–18; A.-M. Schweeger-Hefel, W. Staude, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl, 1972, s. 16). 5 Problem ten omówiłem w pracach: L. Buchalik, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009, s. 17–19 oraz L. Buchalik, Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory: Muzeum Miejskie 2011, s. 555–565. 6 W. Staude, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 258–259. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 39 1. Przygotowania do prowadzenia badań Badania etnologiczne wśród Kurumbów – na północy Yatengi – rozpoczęli Francuzi w trakcie Misji Lebaudy-Griaule (1938–1939)7. Badania nad ich kulturą nie były przypadkowe. Francuski etnolog Marcel Griaule dokonał świadomego wyboru, uważając społeczeństwo Kurumbów za w pełni niezależną formację społeczną „zagrożoną niebezpieczną obcością: Moaga, Songaj i Peul”8. M. Griaule uważał, że tożsamości Kurumbów zagrażają sąsiadujące ludy, które podporządkowały ich sobie militarnie i politycznie. Efektem badań wspomnianej misji były artykuły publikowane w literaturze fachowej9. W drugiej połowie XX wieku badania zaczęli prowadzić naukowcy austriaccy i holenderscy, ci ostatni koncentrowali się głównie na badaniach z zakresu antropologii fizycznej10. Austriacy zaś – Anne-Marie Schweeger-Hefel i Wilhelm Staude – podjęli się badań etnograficznych. Inspiracją ich prac badawczych wśród Kurumbów (w 1961 roku) były badania fran7 M. Izard, Les Kurumba et la Mission Lebaudy-Griaule (1938–1939), „Journal des Africanistes” 2001, t. 71, nr 1, s. 113–119. 8 M. Izard, Les Kurumba…, op. cit., s. 114. 9 G. Dieterlen, Note sur les Kouroumba du Yatenga Septentrional, „Journal de la Société des Africanistes” 1939, t. 9, s. 181–189; M. Griaule, Le Domfé des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, t. 11, s. 7–20; M. Griaule, La mort chez les Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1942, t. 12, s. 9–24; J.-P. Lebeuf, Sur la circoncision chez les Kouroumba du Soudan Français, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, t. 11, s. 61–84. 10 J. Huizinga, New physical anthropological evidence bearing on the relationships between Dogon, Kurumba and the extinct West African Tellem populations, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1968, t. 71, series C, s. 16–30; E. V. Glanville, J. Huizinga, Digital dermatoglyphics of the Dogon, Peul and Kouroumba of Mali and Upper Volta, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1966, t. 69, series C, s. 664–674. �40 Lucjan Buchalik cuskie z lat 30. XX wieku. Wybrali oni teren „na południe od drogi przebytej przez grupę kierowaną przez M. Griaule’a”11. Obok wielu artykułów będących efektem ich pracy na uwagę zasługuje przede wszystkim obszerna monografia Kurumbów z Lurum12. Po przestudiowaniu dostępnej literatury rozpocząłem przygotowania do badań terenowych. Prowadzenie tego typu badań w Afryce w czasach PRL-u nie było łatwe. By wyjechać z kraju i prowadzić pracę badawczą za granicą, należało się odpowiednio zorganizować. I tak, w 1982 roku, sześciu studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (wśród nich również autor niniejszego artykułu) postanowiło przeprowadzić badania w Afryce Zachodniej. Pierwszym etapem przygotowań było opracowanie programu badawczego. Biorąc przykład ze starszych kolegów13, postanowili, że badania rozpoczną w kraju Dogonów (Mali) i będą je kontynuować wśród rybaków Bozo (Mali), zamieszkujących tzw. wewnętrzną deltę Nigru, uważanych za spokrewnionych z Dogonami, oraz wśród Kurumbów (Burkina Faso). Przygotowując wspomniany program badawczy, korzystali przede wszystkim z literatury osiągalnej w owym czasie w Polsce. Była to głównie literatura francuska, poświęcona Dogonom14, oraz wspomniana monografia austriacka, poświęcona KurumW. Staude, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 210. 12 A.-M. Schweeger-Hefel, S. Wilhelm, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl, 1972. Praca ta jest efektem 11-letnich badań prowadzonych od 1961 roku. 13 Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka 76–77, zorganizowana przez studentów etnologii UAM. 14 G. Dieterlen, Les âmes…, op. cit.; M. Griaule, Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemmêli, Paris: Fayard 1966; D. A. Lettens, Mystagogie et mistification. Evaluation de l’oeuvre de Marcel Griaule, Bujumbura 1971; M. Palau-Marti, Les Dogon, Paris: Presses Universitaires de France 1957; D. Paulme, Organisation social des Dogon (Soudan français), Paris: Domat-Montchrestien 1940. 11 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 41 bom15. Niestety Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka’85 nie zakończyła się sukcesem. Jak wspomina jeden z jej uczestników: „zaplanowano badania etnograficzne i etnoarcheologiczne w wioskach plemion Bozo, Dogon i Kurumba na terenie Mali i Burkina Faso w Afryce Zachodniej. Zrealizowano je w niewielkim stopniu ze względu na wypadek samochodowy i szybszy niż planowano powrót do kraju”16. Pomysł prowadzenia badań etnologicznych wśród Kurumbów pojawił się ponownie w czasie przygotowań do Ekspedycji Etnologicznej „Sahara-Sahel’90”17. „Przewidywano kontynuację badań stacjonarnych u Somba (Betamaribe) w Beninie oraz ewentualnie u Lobi w Burkina Faso, a także rozpoznanie wśród innych grup etnicznych leżących na trasie podróży”18. Rozważano także możliwość wizyty na północy Burkina Faso u Kurumbów, w związku z czym ponownie sięgnąłem po monografię tego ludu. Niestety znowu nic z tego nie wyszło, gdyż planowaną trasę, a wraz z nią zakres planowanych badań, znacznie ograniczył stan techniczny samochodów. Po przekształceniach ustrojowych w Polsce realna stała się podróż do Afryki samolotem19. W 1995 roku po raz pierwszy poA.-M. Schweeger-Hefel, S. Wilhelm, Die Kurumba…, op. cit. S. Szafrański, Jelczem do Mali, „Z otchłani wieków” 1988, t. 43, s. 26. 17 Ekspedycja realizowana była jeszcze sposobami znanymi w PRL, tzn. grupa osób zainteresowanych wyjazdem zbierała środki finansowe, gromadziła towar na wymianę barterową w Afryce i wspólnie wyjeżdżała samochodem. W czasach PRL podróż lotnicza, poruszanie się w terenie lokalnymi środkami transportu, wynajem samochodu terenowego na miejscu były bardzo kosztowne. Przekraczały możliwości finansowe uczestników, dlatego wybierano tańszą metodę, tj. dojazd z Polski do terenu badań w Afryce własnym samochodem. 18 J. Łapott, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA-SAHEL’90 – sprawozdanie z prze­biegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodnio­ pomorskie”1992, t. 38, s. 386. 19 Zaprzestano dużych, trwających kilka miesięcy wypraw samochodami przez pół Europy i Saharę na rzecz bardziej zindywidualizowanych wyjazdów 15 16 �42 Lucjan Buchalik leciałem na badania. Prowadziłem je w kraju Dogonów, pośrednio dotyczyły one także Kurumbów, nazywanych przez Dogonów Tellemami. Odpowiadając na pytania o historię Dogonów, moi respondenci bardzo często wspominali Tellemów, których zastali w Falezach Bandiagary i którzy później „poszli do Yoro i teraz nazywają się Ganame”20. 2. Cel prowadzenia badań O sens pracy badawczej w Afryce pytają zarówno rodacy etno­ loga, jak i przedstawiciele ludu, którego kulturę bada. U siebie etnolog słyszy pytanie: „po co ty tam jeździsz?”, a w domyśle pytającego pojawia się turystyczny cel wyjazdów. Tych drugich ciekawi przyjazd białego do – z turystycznego punktu widzenia – mało atrakcyjnego regionu. Zadają pytania: „kim jesteś?”, „po co przyjechałeś?”. Początkowo odpowiadałem: „jestem turystą”, bo wydawało mi się, że taką odpowiedź będzie łatwiej im zrozu- lotniczych. Wyprawa mająca do dyspozycji ciężarówkę miała też swoje plusy. Duża ilość sprzętu obozowego pozwalała na rozbicie obozu praktycznie wszędzie. A kiedy brakowało miejsca, wielkość ciężarówki pozwalała na zanocowanie w niej, bez potrzeby rozbijania obozu. Przyjazd ciężarówką znacznie też ułatwiał transport zgromadzonych podczas badań zbiorów. Niedogodność polegała na uzależnieniu od jej stanu technicznego. Przylot samolotem i poruszanie się lokalnymi środkami transportu, wynajem ich w miejscu prowadzenia badań ma też swoje minusy. Podróżując z plecakiem nie można zabrać większej ilości zapasów, co skutkuje uzależnieniem (w wyborze miejsc noclegowych) od mieszkańców odwiedzanych wiosek. Jest to pewne utrudnienie, ale jednocześnie wielka szansa na zawiązanie kontaktów. Ułatwia to później pracę przy zbieraniu informacji, uczestniczeniu w życiu lokalnej społeczności. W porównaniu do lat 80. w połowie lat 90. XX wieku nastąpiła jakościowa zmiana, jeśli chodzi o warunki techniczne i sposoby prowadzenia badań. 20 Informator: Yogara. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 43 mieć. Ale w czasie mojej pierwszej wizyty w Pobe-Mengao21 mój rozmówca, Almisi Sawadogo, powiedział: „ty nie jesteś turystą, turysta nie zadaje takich pytań”. Był on wieloletnim współpracownikiem naukowców austriackich, korespondował nawet listownie z A.-M. Schweeger-Hefel. Znał więc specyfikę pracy etnologa. Jak się później okazało, w społeczności Pobe-Mengao wiedza o badaniach etnologicznych prowadzonych przez Austriaków jest powszechna. Wielokrotnie pokazywano mi pracę pt. Die Kurumba von Lurum. Książka napisana jest po niemiecku, więc nie znają jej treści, ale bardzo chętnie pokazują siebie i swoich przodków uwiecznionych na zdjęciach. Jak głęboka jest wiedza o pracy etnologa, może ilustrować pewna scenka, która miała miejsce w jednej z pijalń (buvete) w Pobe-Mengao. Młody człowiek obserwujący moją pracę, po zakończeniu wywiadu zapytał wprost: „co jest dobre, a co złe, co mam robić?”. Starsi na jego pytanie zareagowali śmiechem i odpowiedzieli: „on się tym nie zajmuje, nie ocenia tego, co robią ludzie, tylko pisze”. Później wytłumaczyłem mu, że interesuje mnie tradycyjna kultura i zmiany zachodzące w ich życiu, a nie ocena postępowania. Austriaccy naukowcy w pewien sposób przygotowali grunt pod badania następnych pokoleń. Porównując swoją pracę w Pobe-Mengao i innych wioskach, bardzo odległych od głównych szlaków (Ouahigouya – Djibo i Kongoussi – Djibo), gdzie nie pamięta się o badaniach Austriaków, zauważyłem dużą różnicę w podejściu miejscowej ludności do pracy etnologa. W Pobe-Mengao nieskrępowane poruszanie się po wiosce i przeprowadzenie wywiadu nie przedstawia żadnego problemu, podczas gdy w wioskach oddalonych od szlaków przyjazd białego jest zawsze sen21 Zapis Pobe-Mengao spotyka się w starszej literaturze, współcześnie stosuje się zapis Pobé-Mengao, podobnie Gagaboulle = Gargaboullé, Toulfe = Toulfé. Autor niniejszego artykułu stosuje pierwotną wersję zapisu. �44 Lucjan Buchalik sacją. Przeprowadzenie wywiadu staje się trudnym, dużym przedsięwzięciem, w które zaangażowanych jest wiele osób. Bardzo często odbywają się one w miejscach publicznych w obecności sporej części mieszkańców wioski. Naukowcy, szczególnie humaniści, często spotykają się z pytaniem, czemu służą te badania. O ile w przypadku nauk technicznych odpowiedź jest stosunkowo prosta i przemawiająca do wyobraźni przeciętnego obywatela, o tyle w przypadku nauk humanistycznych, szczególnie tych prowadzonych wśród obcych kultur, udzielenie satysfakcjonującej odpowiedzi nie jest już takie proste. Nie wystarcza mówienie o tym, że pozyskiwanie wiedzy jest wartością samą w sobie. Prowadzenie badań niesie z sobą wartość ulotną, w odczuciu przeciętnego obywatela – mało praktyczną. Ale etnologia może być użyteczna wobec problemu napięć społecznych związanych chociażby z procesami migracyjnymi. Może pomóc odpowiedzieć na pytanie, co zrobić, by powstrzymać niekontrolowaną migrację ludności Afryki. Problem wykorzystania wiedzy etnologów-afrykanistów to szeroki temat wykraczający poza niniejsze opracowanie. 3. Techniki i metody badawcze Przyjeżdżając do Kurumbów po raz pierwszy w 1997 roku posiadałem wiedzę przekazaną w publikacjach przez badaczy francuskich, austriackich i holenderskich oraz pewne doświadczenie w prowadzeniu badań terenowych w Afryce wyniesione z poprzednich pobytów. Przygotowując się do badań, przeanalizowałem sposób pracy etnologów francuskich i austriackich, a przez dwadzieścia lat, podczas których prowadziłem własne badania wśród Kurumbów, wraz ze zdobywaniem doświadczenia modyfikowałem swoje metody pracy. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 45 Najczęściej posługiwałem się obserwacją uczestniczącą, połączoną z wywiadem, bowiem „metoda ta pozostaje główną cechą wyróżniającą profesjonalną antropologię”22. Odmienną wobec wzoru anglo-amerykańskiego obserwację uczestniczącą wypracował wspomniany już M. Griaule23. Nie mogę jednak stosować jego metody pracy, ponieważ najczęściej pracuję w terenie samotnie. Ma to swoje plusy, jak ten, że obecność jednego etnologa nie zakłóca rytmu życia badanej społeczności, ale i minusy: niebezpieczeństwo przeoczenia drobnej, lecz istotnej kwestii. Żeby go uniknąć, M. Griaule zaleca w swej metodzie, by sprawdzenia zebranego materiału dokonywały dwie ekipy badawcze24. W przypadku prac prowadzonych przez jednego badacza jest to niemożliwe. Wraz ze wzrostem zaufania mieszkańców mogłem liczyć na ich pomoc i zaangażowanie w proces dokumentacji uroczystości, w których uczestniczyłem. Byli bardzo pomocni, gdy ceremonie, w których uczestniczyła duża grupa ludzi, rejestrowali kamerą video lub komentowali je i nagrywali swoje wypowiedzi na taśmie magnetofonowej. W badaniach terenowych w równym stopniu wykorzystuję dwie podstawowe formy wywiadowcze: wywiad sformalizowany i spontaniczną rozmowę. Dużym wyzwaniem organizacyjnym są wy- 22 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przekł. Ewa Dżurak (et al.), Warszawa: Wydawnictwo KR 2000, s. 43. 23 Uważał on, że samotny badacz nie może dokonać pełnej obserwacji uczestniczącej. Dlatego w swoich badaniach do obserwacji wykorzystywał co najmniej kilku etnologów. Duża ilość „obcych” zakłócała jednak proces badawczy. Zwracali na to uwagę jego anglo-amerykańscy krytycy, preferujący „model indywidualnej obserwacji uczestniczącej” (J. Clifford, Kłopoty…, op. cit., s. 70–88). 24 M. Griaule, Méthode de l’ethnographie, Paris: Presses Universitaires de France 1957, s. 24–26. �46 Lucjan Buchalik wiady zbiorowe, tłumaczone przez dwóch tłumaczy25. Rozmowę trzeba prowadzić bardzo uważnie, wielokrotnie powtarzając pytania. Należy zwracać uwagę na to, kto udziela odpowiedzi i z kim ją konsultuje, by móc potem zadać odpowiednie pytania weryfikujące. Odpowiedzi informatorów często są dla mnie nie w pełni zrozumiałe. Dlatego wielokrotnie powtarzam te same pytania, omawiam z różnymi informatorami te same zagadnienia. W trakcie rozmów pojawiają się nowe tematy, wywiady rzucają nowe światło na otaczającą rzeczywistość26. Zrozumienie sensu wypowiedzi informatorów ułatwiają obserwacje wydarzeń. By obserwacja uczestnicząca była wartościowa, badacz musi zostać zaakceptowany przez mieszkańców odwiedzanych wiosek, dlatego staram się wchodzić w możliwie bliskie relacje z badanymi osobami, towarzysząc im w ich codziennych zajęciach i w ważniejszych uroczystościach, przede wszystkim rodzinnych. Po dłuższym czasie udało mi się pozyskać zaufanie rodzin w wioskach, w których prowadzę badania27. Pomogły mi osoby zajmujące się niesieniem pomocy humanitarnej, o czym mowa będzie w dalszej części ar25 Do takich sytuacji dochodziło dość rzadko. Miały one miejsce w wioskach – najczęściej z dala od szlaków – gdzie nie było szkoły, a co za tym idzie – osób znających j. francuski. 26 Najbardziej było to widoczne w trakcie intronizacji Lurumyo (11 czerwca 2011 r.), kiedy to część mieszkańców Pobe-Mengao zarzucało nowemu władcy, że nie został wybrany zgodnie z tradycją. W trakcie ceremonii intronizacyjnych byłem świadkiem konsternacji uczestników wywołanej naruszeniem zasad ceremoniału przez nowego władcę. Miałem okazję słyszeć na gorąco komentarze uczestników ceremonii. W następnych latach mogłem śledzić, jak niechętnie przyjęty (przez część poddanych) władca budował swój autorytet. 27 Na początku sądzono, że jestem turystą, w trakcie kolejnych rozmów wyjaśniłem, że jestem etnologiem i próbuję bliżej poznać ich kulturę. Wielu moich informatorów z królestwa Lurum, pamiętało pobyt etnologów austriackich. Dobrze wspominali A.-M. Schweeger-Hefel i W. Staude, ta pierwsza, aż do śmierci w 1991 r., korespondowała ze swoimi informatorami z Pobe-Mengao. Skojarzono �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 47 tykułu. Nawiązanie przyjacielskich kontaktów z mieszkańcami pozwala na bezpośrednią obserwację życia rodzinnego, która niesie z sobą zupełnie inną jakość informacji. Czymś innym jest wiedza uzyskana w trakcie wywiadów, które są w zasadzie deklaracjami rozmówcy o jego wyobrażeniu rzeczywistości, a czymś innym jest wiedza potwierdzona przez własną obserwację. Na przykład, przepytywani mężczyźni deklarowali niejednokrotnie, że żony w małżeństwach poligynicznych żyją ze sobą w zgodzie. Uczestnicząc w ceremonii zaślubin, miałem okazję widzieć reakcję żony już poślubionej – jeden z moich współpracowników poprosił, bym zrobił zdjęcie rodzinne w trakcie jego wesela. Oprócz zainteresowanego i tulącej się do niego nowej żony, na fotografii miały znajdować się również dzieci i pierwsza żona. Jej wyraz twarzy nie pozostawiał wątpliwości odnośnie do tego, co myśli o poślubieniu drugiej żony przez męża. Najlepszymi moimi informatorami w sprawach dotyczących historii i tradycji są ludzie starsi, pełniący określone funkcje w badanych społecznościach28. Zaś tematy związane z zachodzącym procesem przemian najlepiej omawiać z tzw. funkcjonariuszami29 i osobami młodymi. Aby być pewnym uzyskanych informacji, należy zadawać pytania kontrolne, rozmawiać z wieloma informatorami w różnych okolicznościach, a także przeprowadzać wiele wywiadów weryfikujących z różnymi osobami, w różnych miejscowościach i z udziałem różnych przewodników-tłumaczy. Istotnym zagadnieniem wynikającym często podczas prowadzenia badań w Afryce są kompetencje rozmówcy w temacie posiadanej wiedzy oraz możliwości jej przekazania innym. Informatorzy udzielają odpowiedzi tylko na tematy dotyczące „zakresu więc moją działalność z ich pracą, tłumaczyło to moją dociekliwość i ułatwiało kontakt. 28 Kapłani, wodzowie wiosek, starsi rodów. 29 Urzędnicy różnych szczebli, nauczyciele. �48 Lucjan Buchalik ich kompetencji”, przykładem może być mit o pojawieniu się „żelaznego domu”. Może go opowiedzieć tylko przedstawiciel rodu wodzowskiego (Konfe), najlepiej przez Lurumyo, którego przodek przybył z nieba w „żelaznym domu”. Przedstawiciele rodu Sawadogo, chociaż znają ten mit, nie chcą o nim mówić, bo to należy do rodu sprawującego władzę. Z kolei tylko przedstawiciele rodu Sawadogo mogą rozmawiać na temat „władztwa ziemi”, bo to właśnie do nich należy, itd. Nigdy nie nalegam, by rozmówca poruszał tematy, do omawiania których nie ma kompetencji. Uporczywe dopytywanie „niekompetentnego” rozmówcy może spowodować, że chcąc „pochwalić się” swoimi kompetencjami, zaprezentuje nam swoje wyobrażenie na dany temat, a nie realną wiedzę. „Żelazny dom”, jego usytuowanie, konstrukcja i wszystko, co się z nim wiąże, absorbowały moją uwagę od początku. Z jednej strony wynikało to z naukowej ciekawości, ale z drugiej chyba jednak z czystej przekory, bo podobno im bardziej nam się czegoś odmawia, tym bardziej tego pragniemy, a skoro austriackim badaczom udało się tam dotrzeć, więc dlaczego ja mam zrezygnować? W 1997 roku, w początkowej fazie badań poprosiłem ówczesnego YoSigri30 o pozwolenie odwiedzenia „żelaznego domu” – teren ten jest jednocześnie cmentarzem, miejscem spoczynku władców Lurum. On jednak odmówił i wspomniał austriackich etnologów: Jeden biały Monssieur Williams i jego żona Anne-Marie prosili o zgodę na zwiedzenie „żelaznego domu”. Williams poleciał samolotem na miejsce, by zrobić zdjęcie „żelaznego domu”, po czym wrócił tutaj, pokazał wszystkim zdjęcie i zmarł. Jego żona Anne-Marie również Pełna nazwa władcy Lurum brzmi Lurumyo, mówiąc o konkretnym władcy należy dodać jego zabyure (przydomek nadawany po wyborze na władcę). W latach 90. XX w do władcy zwracano się Lurumyo Sigri lub Ayo Sigri. Kurumbowie – w potocznych rozmowach – mówiąc o władcy, często opuszczają przedrostek „a”, stosując skrót YoSigri. 30 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 49 zmarła31. Osoby z otoczenia Lurumyo Sigri proponowały mi, że pójdą do „żelaznego domu” i zrobią dla mnie zdjęcia – nie skorzystałem. W tym samym czasie Hamado Sawadogo – mój pierwszy przewodnik-tłumacz – opisał miejsce, gdzie znajduje się „żelazny dom” oraz sposób, w jaki można do niego dotrzeć. W późniejszych latach, nawet wtedy, gdy nie pytałem, moi afrykańscy znajomi wskazywali mi miejsce, gdzie znajduje się „żelazny dom” – o kilkadziesiąt minut marszu od drogi głównej. Bez trudu mogłem tam dotrzeć. Jednak nigdy się tam nie wybrałem. Sądzę, że niewiele by mi to pomogło w moich badaniach32, a na pewno pogorszyłoby moje dobre relacje z lokalną wspólnotą. 4. Pokrewieństwo żartów (1997–2004) Po raz pierwszy przyjechałem do kraju Kurumbów w marcu 1997 roku, „mobiletką” P-5033, wjeżdżając od strony Kongoussi do Bourzangi, stolicy wodzostwa Tera. Z etnologicznego i archeologicznego punktu widzenia jest to bardzo interesujący teren badawczy. Jednak realizowany wtedy temat dotyczący pokrewieństwa żartów spowodował, że bardziej interesujące było leżące bardziej na północ wodzostwo Lurum. Przyjeżdżając po raz pierwszy do Pobe-Mengao, miałem nadzieję na spotkanie kogoś z rodziny Petersango Konfe – przewodnika-tłumacza, z którym pracowali austriaccy naukowcy34. Zdawałem sobie sprawę z kluFaktem jest, że W. Staude zmarł młodo, ale A.-M. Schweeger-Hefel dożyła sędziwego wieku. 32 Cmentarzysko, to raczej miejsce pracy archeologa, a nie etnologa. 33 Był to bardzo zawodny pojazd często się psujący, ale za to bardzo łatwy w naprawie i tani w eksploatacji. Przez następnych kilka lat był to mój podstawowy środek lokomocji. 34 Zmarł w 1968 roku. 31 �50 Lucjan Buchalik czowej roli, jaką dla etnologa w terenie stanowi przewodnik-tłumacz. Liczyłem na to, że może ktoś z rodziny będzie chciał pójść w jego ślady. Pomysł ten nie został zrealizowany, a moimi wieloletnimi współpracownikami zostali bracia Adama i Moussa/Samuel Sawadogo. W czasie pierwszego pobytu spotkałem Almisi Sawadogo – jednego ze współpracowników etnologów austriackich. Ze względu na wiek nie czuł się na siłach, aby wspólnie ze mną przemierzać kraj Kurumbów. Zadanie to zlecił swojemu najstarszemu synowi (niedawno przybyłemu z Abidjanu35) Hamado Sawadogo, który niestety kilka tygodni po moim wyjeździe zmarł. W następnych sezonach badawczych (aż po dziś dzień), będąc w Pobe-Megao, korzystam z usług jego braci. W trakcie rozmów z informatorami w czasie mojego pierwszego pobytu, szczególnie dotyczących historii, pojawiał się wątek braterstwa z Dogonami. Kurumbowie uważają ich za swych braci. Twierdzenie to było o tyle interesujące, że w trakcie wcześniejszych badań w Falezach Bandiagary Dogonowie nie wspominali o Kurumbach jako o braciach. Twierdzenia Kurumbów o szczególnych więziach łączących ich z Dogonami spowodowały, że stało się to pierwszym moim tematem badawczym realizowanym wśród Kurumbów. W latach 1998–2004 skoncentrowałem się właśnie na badaniach dotyczących świadomości braterstwa między tymi dwoma ludami36. Pierwszym etapem badań był Program Badawczy „Lurum’2000” (opracowany wspólnie z J. Łapottem), realizowany na przestrzeni 2–3 lat. Jego celem było zgromadzenie danych i weryfikacja Hamado pracował na Wybrzeżu Kości Słoniowej jako krawiec. Twierdził, że dobrze mu się powodziło, a do Pobe-Mengao wrócił po to, by opiekować się starzejącym się ojcem. To było interesujące, bo świadczyło o jego przywiązaniu do tradycji, a to czyniło go dodatkowo „atrakcyjnym” źródłem wiedzy. 36 Efektem tych badań była wspomniana już publikacja: L. Buchalik, Niewolnicy…, op. cit. 35 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 51 poglądów na temat wspólnoty kulturowej plemion Dogon i Kurumba (w przeszłości i obecnie) oraz ewentualnych wpływów kultury Tellem na owe ludy. W ramach programu zorganizowano trzy misje badawcze (lata: 2000–200237). „Badania prowadzono na terenie zamieszkałym przez plemiona Mossi, Kurumbów i Dogonów. Z zebranych materiałów wynika, że kultura materialna tych ludów nie różni się. Środowisko naturalne oraz funkcjonowanie w obrębie jednego państwa na tyle zdominowało ich życie, że trudno dostrzec jakieś różnice. Różnice, ale także i elementy wspólne występują natomiast w sferze kultury społecznej i duchowej, i to stało się szczególnym obiektem moich zaintereso­ wań”38. Kluczowymi osobami tego projektu byli Asendesa (władca ziemi), wspierany przez Almisi, oraz Lurumyo Sigri. Wszyscy oni byli współpracownikami jeszcze Austriaków. Niektóre wątki pojawiające się z ich wypowiedziach badane były również w następnych latach. Przykładem może być sytuacja z 1998 roku, kiedy w rozmowie o „żelaznym domu” Lurumyo wspomniał o sposobie sprowadzania deszczu – nie zwróciłem wtedy na to uwagi. Dopiero kiedy w 2010 roku byłem świadkiem części ceremonii związanych ze sprowadzaniem deszczu, moją uwagę przykuł właśnie ten fragment wywiadu. Brak deszczu, opóźniane się pory deszczowej, to dla tutejszych rolników poważny problem, dlatego tak absorbuje ich uwagę. Później miałem okazję wielokrotnie rozmawiać na ten 37 Uczestniczyli w nich: Lucjan Buchalik (etnolog) i Katarzyna Podyma (historyk) z Muzeum Miejskiego w Żorach, Jacek Łapott (etnolog) i Mirosława Kujda (przyrodnik) z Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Urszula Duda – studentka etnologii Uniwersytetu Warszawskiego. Niestety z braku funduszy i kandydata badań archeologicznych nie przeprowadzono. 38 L. Buchalik, J. Łapott, Sprawozdanie z realizacji programów badawczych „Lurum 2000” oraz „Atacora-Lurum 2001” i „Yoro 2002”, „Ludzie i Kultury” 2003, t. 1, s. 70. �52 Lucjan Buchalik temat i obserwować elementy inicjujące ceremonię. Kulminacyjny moment ma miejsce przy „żelaznym domu”, który jest dla mnie niedostępny. Wielokrotne systematyczne odwiedziny na przestrzeni lat u tych samych rodzin39, udział w ich życiu codziennym, wywiązywanie się z obietnic (przywożenie wcześniej zrobionych zdjęć), utrzymywanie stałego kontaktu (listy, kartki świąteczne, telefony, SMS-y) oraz udzielana im pomoc materialna (będzie o tym mowa w dalszej części artykułu) pozwoliła na zdobycie ich zaufania. Z niektórymi z czasem połączyła nić przyjaźni, co zaowocowało ich zaangażowaniem w zbieranie materiału badawczego. Sami opracowywali materiały, najczęściej dotyczyły one historii wsi, genealogii wodzów40. Najciekawsze były poświęcone zwyczajom pogrzebowym wodzów z Toulfe. Mimo iż w owym czasie nie był to mój główny temat badawczy, poświęciłem mu sporo uwagi. Najpierw drogą listowną, zadając pytania uszczegóławiające, sprawdzające. Potem już w terenie, przeprowadzając wywiady z osobami wymienionymi w tekście, częściowo biorąc udział w opisanych zwyczajach41. Równie istotny jak kontakt z mieszkańcami były relacje w władzami tak tradycyjnymi (Ayo, Kesu, Asendesa), jak i oficjalnymi (prefekt, mer, nauczyciele). W urzędach można otrzymać oficjalNajczęściej mieszkam u rodzin: Badini w Bourzanga, Zoungrama w Nam­ siguia, Sawadogo w Pobe-Mengao, Konfe w Zana, Maïga w Belehede i Aribinda, Ganame w Toulfe. 40 Gabriel Zoungrama przygotował dokument L’histoire de Namsiguia, Namsiguia 2003. Boukari Maïga przepisał opracowanie D. L. Koundaba Douramane Laribou, L’histoire de Belehede: source, Belehede, ~2004. Interesujący dokument znaleźli Hassami i Mammoudou Ganame w Toulfe. Jest to historia Toulfe i wodzów w niej panujących, począwszy od czasów mitycznych, aż po dzień współczesny, spisana przez G. Ganame, Historique de village de Toulfe depuis sa creation, Toulfe, 2004. 41 Artykuł poświęcony mumifikacji u Kurumbów jest przygotowywany do druku. W oryginalnym opracowaniu M. Ganame użył terminu „mumifikacja” nawiązującego do okresu przechowywania ciała zmarłego w jego domu. 39 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 53 ne dane dotyczące liczebności wiosek, a nieoficjalnie – dotyczące składu etnicznego oraz codziennych problemów, z jakimi borykają się mieszkańcy. Pierwszy wyjazd do Kurumbów zrealizowałem sam, w następnych latach w badaniach etnologicznych brali udział przede wszystkim: Jacek Łapott (Muzeum Narodowe w Szczecinie, Uniwersytet Szczeciński) i Katarzyna Podyma (Muzeum Miejskie w Żorach). 5. Zmiany w tradycyjnej kulturze (od 2006 roku) Pierwszy etap badawczy, poświęcony głównie zagadnieniu pokrewieństwa żartów, był na tyle inspirujący, że rozpoczął okres moich wieloletnich badań wśród tego ludu. Po zakończeniu opracowywania tego tematu w 2004 roku kontynuowałem badania nad tematami podjętymi wcześniej. W tym też czasie w terenie pojawiają się młodzi naukowcy, najpierw Ewa Prądzyńska (Muzeum Narodowe w Szczecinie), studenci ze Szczecina, Wrocławia, Cieszyna, a później doktorantka Katarzyna Meissner (2014–2015; prowadzi bardzo zaawansowane badania, o czym mowa będzie w dalszej części artykułu). Od 2009 roku w wyjazdach do Kurumbów uczestniczą członkowie Centrum Misji i Ewangelizacji z Dzięgielowa, którzy koncentrują się na działaniach charytatywnych. W latach 2010–2011 do Pobe-Megao przyjeżdżali członkowie stowarzyszenia „Edukacja dla Pokoju” z Warszawy, celem tych wizyt była budowa szkoły. Działania pomocowe prowadzone przez wspomniane organizacje są doskonałą okazją do prowadzenia badań nad procesem zmian zachodzących w tradycyjnej kulturze Kurumbów. Od 2016 roku na terenach zamieszkałych przez Kurumbów badania prowadzą polscy archeolodzy. Punktem wyjścia badań była wspomniana wcześniej literatura przedmiotu. Później, po zgromadzeniu większej ilości materiałów �54 Lucjan Buchalik własnych, to one stanowiły podstawę programu badawczego realizowanego w terenie. Porównując informacje zawarte w literaturze oraz wywiady i obserwacje, wyraźnie można zauważyć zachodzący proces przemian. W przypadku tzw. „trudnych pytań”, kiedy był kłopot z uzyskaniem odpowiedzi, powoływałem się na austriackich poprzedników – szczególnie w sytuacjach, kiedy moi informatorzy zasłaniali się niewiedzą lub twierdzili, że dane zjawisko nie występowało. Powtarzając pytanie, odwoływałem się do znanych im postaci: „ale przecież Anna-Maria i Wilhelm o tym pisali”. Wtedy wracaliśmy do tematu, a informatorzy starali się odpowiadać, ale tylko moi starsi rozmówcy, którzy pamiętali jeszcze pracę z austriackimi naukowcami. Dostęp badacza do intymnej, zastrzeżonej dla wtajemniczonych sfery kultury badanego ludu zawsze budzi wątpliwości. Czy powinniśmy (my obcy) w nie wkraczać? Ród Sawadogo w Nenkate (jedna z dzielnic Pobe-Mengao) ma dwa ważne dla siebie miejsca sacrum, do których odmawiano mi wejścia. Jednym z nich jest sanktuarium darakere42, a drugim ołtarz rodzinny kanay-daŋ. Almisi Sawadogo, jeden ze starszych rodu, w marcu 1999 roku na migi pokazał mi (nie znał francuskiego), żebym za nim poszedł. Zaprowadził mnie do domu i wskazał na kanay-daŋ, po czym wymownie dał mi do zrozumienia, by nikomu o tym nie mówić, to miała być nasza tajemnica. Almisi, pokazując mi ołtarz, nie przekroczył prawa rodu, był to bowiem jego ołtarz rodzinny. Nie wszedł w kompetencje Asendesa i nie pokazał sanktuarium darakere. Kilka lat później jego syn Adama, również w wielkiej tajemnicy przed rodziną, pokazał mi ten sam ołtarz. W ten sposób ojciec i syn, w tajemnicy przed sobą, pokazywali obcemu rodzinne świę42 Niewielka chatka (wykonana tradycyjnymi metodami) okrągła, kryta strzechą, na której znajduje się strusie jajo. Mieszczą się w niej obiekty kultu, zarządzana jest przez Asendesa. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 55 tości. W takich sytuacjach pojawia się trudny dla etnologa problem: jak się zachowywać, by nie wchodzić zbyt brutalnie w rodzinne relacje. To oczywiście nie jest jedyny przykład ingerencji etnologa w życie ludzi, których historię i kulturę bada. Jednym z takich przykładów jest dla mnie zachowanie mojego współpracownika Adamy, który od 2001 roku sam zaczął prowadzić własne badania, zaopatrzony najpierw w długopis i notes, później w dyktafon, aparat fotograficzny i kamerę. Kiedy kończyłem wywiad, Adama pytał, czy zakończyłem już pracę i sam przechodził do zadawania pytań. Słuchałem tych rozmów z dużym zainteresowaniem. Dzięki nim wiedziałem, co interesuje Adamę. Najciekawsze było jednak to, w jaki sposób prowadzi on rozmowę – można się było wiele nauczyć. W konsekwencji tych działań Adama w 2003 roku zaopatrzył się w pieczątkę o treści: „Adama Sawadogo historien Kurumba”. Swoją wiedzę zaczął zapisywać i w 2008 roku mogłem zapoznać się z wynikami jego pracy, którą prowadzi dwóch kierunkach: opracowania słownika języka koronfe i opracowania historii Kurumbów, która zaczyna się od wyjaśnienia znaczenia słowa sawadogo, co ma swoje uzasadnienie w tym, że ród Sawadogo uznawany jest za autochtonów na obszarze wodzostwa Lurum. Wątek mitu etiologicznego o „żelaznym domu”, który wylądował w buszu, pojawiał się w badaniach od samego ich początku. Znaleźli go przodkowie dzisiejszych Sawadogo, ale wyszli z niego przodkowie rodu Konfe. Między rodami doszło do walki, w wyniku której ustalono zakres rodowych kompetencji: Konfe zostali ustanowieni władcami ludzi, Sawadogo – władcami ziemi, taki podział władzy honorowany jest do dzisiaj. Znając zapis mitu dokonany przez austriackich naukowców i słuchając współczesnych jego wersji, dostrzec można zmiany w jego narracji. Jednak bardziej interesujące było dla mnie to, że jedną z wersji mitu opowiadał Austriakom Hamidu (Medo) Konfe, znany mi jako YoSigri. �56 Lucjan Buchalik Na początku XXI wieku wraz z rozwojem telefonii komórkowej pojawiła się możliwość prowadzenia wywiadów na odległość. Bardzo przydatna okazała się możliwość doprecyzowania informacji uzyskanych w trakcie terenowych wywiadów za pomocą SMS-ów. Analizując wypowiedzi informatorów, niejednokrotnie zauważałem pewne braki i niedociągnięcia, które szybko można było skorygować drogą SMS-ową. Telefony komórkowe doskonale sprawdzają się również w informowaniu o ważnych ceremoniach takich jak pogrzeby władców czy intronizacje. W końcu marca 2007 roku otrzymałem wiadomość SMS o treści: On n’est pas loin des funeraille. Mimo że specjalnie przyjechałem na tę uroczystość, nie mogłem uczestniczyć w główniej części ceremonii43. Można by odnieść wrażenie, że mój przyjazd był stratą czasu, ale nie – nie dla etnologa. To była świetna okazja do obserwacji zachowań w tym ważnym dla wspólnoty święcie. Tym bardziej że w tym samym czasie w sąsiednim wodzostwie Lurum odbywały się ceremonie związane z intronizacją Kesu44. Gdy zapytałem moich współpracowników z Pobe-Mengao, dlaczego nie poinformowali mnie o tym wydarzeniu, odparli: i tak wiedzieliśmy, że przyjedziesz, to miała być niespodzianka dla ciebie45. Telefonami komórkowymi robili zdjęcia z uroczystości poprzedzających główne ceremonie, aby mi później je pokazać. Trzy lata później telefon tegoż samego współpracownika (Mammoudou Ganame) poinformował mnie o rozpoczynających się ceremoniach introniza43 W trakcie poprzedniego pobytu, w październiku 2006 roku, obiecano mi, że będę mógł uczestniczyć w ceremoniach pogrzebowych Pelayo. Niestety istnieje różnica w rozumieniu terminu „pogrzeb”. Mieszkańcy Toulfe wyraźnie odróżniają pochówek, w trakcie którego wynosi się ciało z domu zmarłego i przenosi na cmentarz (wejście na cmentarz najczęściej jest zabronione dla obcych) od ceremonii żałobnych, w których mogą uczestniczyć obcy. 44 Kapłan składający ofiary w imieniu wodza, zwany też „małym wodzem”. 45 Współpracownicy z Toulfe i Pobe-Mengao znają się i kontaktują ze sobą za pomocą telefonów komórkowych. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 57 cyjnych Pelayo Kom z Toulfe. Uczestniczyła w nich cała wspólnota, było wielu zaproszonych gości, także obcych. Mogłem więc bez przeszkód uczestniczyć w całej uroczystości. Nowinki techniczne pozwalają na obserwację uroczystości, w których etnolog nie uczestniczy osobiście. Dzięki rejestracji video miałem możliwość obserwować uroczystości związane z pochówkiem Lurumyo, która w końcowej części była dla obcych niedostępna. Kondukt wchodził bowiem na teren cmentarzyska w pobliżu „żelaznego domu”. Rejestracja video wykonana przez uczestnika uroczystości daje jedyną możliwość obserwacji. Weryfikacja informacji uzyskanych w czasie wywiadów następuje czasami w dość przypadkowy sposób. Rozmówcy, szczególnie ci zaangażowani w promowanie kultury Kurumbów, podkreślali wagę języka koronfe. W ich mniemaniu wszyscy Kurumbowie znają język koronfe, który jest istotnym elementem ich tożsamości. W czasie rozmów niejednokrotnie miałem okazję obserwować, jak Kurumbowie rezygnują z własnego języka na rzecz języka moore46. I tak w listopadzie 2016 roku wziąłem udział w oficjalnym spotkaniu w prefekturze w Pobe-Mengao, dotyczącym projektu remontu zapory wodnej. Uczestniczyli w nim właściciele ziemscy, których pola zostałyby zalane po naprawieniu zapory. Wszyscy musieli więc rozumieć treść prowadzonych rozmów. Adama – odgrywający ważną rolę w działaniach pomocowych – chciał, by spotkanie prowadzone było w języku francuskim (rozumianym przez stronę polską) i języku koronfe (używanym przez autochtonów). Okazało się jednak, że część właścicieli ziemskich nie zna 46 Osobie nieznającej j. koronfe najłatwiej jest to zaobserwować na przykładzie stosowania istotnych terminów, np.: Teng Saba (j. moore), zamiast Asendesa (j. koronfe), Naaba (j. moore), a nie Ayo (j. koronfe). �58 Lucjan Buchalik języka autochtonów i posługuje się językiem moore, używanym przez Mossi (grupę dominującą w regionie)47. Istotną sprawą w trakcie prowadzenia wieloletnich badań jest konieczność zmian tłumacza-przewodnika. Ograniczenie się do jednej osoby może spowodować, że będziemy otrzymywać standardowe odpowiedzi. By ułatwić sobie pracę, naszym kolejnym rozmówcom tłumacz będzie „wkładał w usta” wypowiedzi poprzedników. Wywiady będą w ten sposób spłycane, niepełne i przekłamane. Wraz z tym, jak rozwijałem badania korzystałem z różnych tłumaczy-przewodników. W wodzostwie Pela korzystam z usług osób z rodu Ganame, w Tera – z osób wywodzących się z Badini, a w Karo – z Maïga. Są to przedstawiciele najważniejszych w danym wodzostwie rodów. Moi najbardziej zróżnicowani tłumacze wywodzą się z wodzostwa Lurum, w którym przebywam najczęściej. W samym Pobe-Mengao sytuacja jest o tyle prosta, że wiele osób zna francuski i rozmawiając z młodymi i ludźmi w średnim wieku, nie trzeba korzystać z pośrednictwa tłumacza. W trakcie opracowywania wywiadów pozyskanych w terenie pojawiają się tezy, które powinny być odpowiedzią na problem badawczy, a które należałoby zweryfikować w terenie za pomocą pytań kontrolnych. Pojawia się „syndrom niezadanego pytania”, którego w dodatku nie można zadać przez telefon ze względu na złożoność zagadnienia. W konsekwencji trzeba pojechać do Burkina, by w terenie zadać pytania kontrolne, na które odpowiedzi powinny potwierdzić postawioną tezę. Bardzo często jednak pytania kontrolne otwierają nowe pola badawcze, powiększając w ten Kwestia zmiany języka przez współczesnych mieszkańców Pobe-Mengao może być ilustracją zachodzących przemian. W przeszłości Kurumbowie i Mossi prowadzili ze sobą wojny, ci pierwsi zostali zdominowani przez Mossi. W wyniku tych działań w złym tonie było używanie przez Kurumbów j. moore, a w obecności władcy obowiązywał kategoryczny zakaz posługiwania się tym językiem. Zjawisko to poddane jest silnej dynamice i wymaga dalszych badań. 47 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 59 sposób zasób wiedzy. Wyraźne widać różnice między wiedzą z połowy XX wieku, zawartą w monografii Die Kurumba von Lurum, a współczesną. 6. Tworzenie kolekcji muzealnej Muzeum Miejskie w Żorach posiada obecnie największą w Polsce – znaczącą w skali europejskiej – kolekcję ilustrującą kulturę Kurumbów, liczącą wraz z depozytem około 350 obiektów. Wspomniani wielokrotnie badacze austriaccy pracowali dla wiedeńskiego Muzeum Etnograficznego (Weltmuseum). Ich kolekcja, składająca się głównie z obiektów sztuki (statuetek), pochodzi z pierwszej połowy XX wieku i powstała głównie dzięki zainteresowaniom A.-M. Schweeger-Hefel (z wykształcenia historyka sztuki), której badania koncentrowały się na sztuce w jej socjohistorycznym kontekście48. Kolekcja muzeum żorskiego to głównie obiekty z przełomu XX i XXI wieku, tylko nieliczne pochodzą z pierwszej połowy XX wieku. Składają się na nią przede wszystkim przedmioty codziennego użytku (ceramika, tkaniny, plecionki, itd.), obiekty sztuki (rzeźby, maski) stanowią niewielką część zbioru. Biorąc pod uwagę czas, w którym powstawały obie uzupełniające się kolekcje, są one doskonałą ilustracją zachodzącego w kulturze Kurumbów procesu przemian. Mając świadomość, że prowadząc badania pod koniec XX wieku, nie nabędziemy „starych” obiektów, postanowiłem stworzyć kolekcję ilustrującą współczesne życie Kurumbów. Szczególną uwagę poświęcałem obiektom, które ilustrowały przemiany. Jed48 Oryginalną kolekcję posiada Musée du Korom-Wondi w Pobe-Mengao, jej szczególna wartość polega na tym, że sami Kurumbowie są jej twórcami, przy niewielkim udziale naukowców europejskich. �60 Lucjan Buchalik nym z takich obiektów jest garnitur używany przez jednego z mieszkańców Pobe-Mengao, który w swym uszyciu łączy cechy tradycyjne i współczesne. Tradycyjny jest materiał, z jakiego został wykonany – utkane pasy banderol o szerokości kilkunastu centymetrów. Współczesny zaś jest krój garnituru. Patrząc na niego z większej odległości, trudno odróżnić go od innych strojów noszonych przez funkcjonariuszy. Dopiero z bliska widać wyraźne oryginalne łączenia poszczególnych pasów tkaniny, co – jak sądzę – było pomysłem właściciela (nikt inny takiego garnituru nie nosił), który chciał w ten sposób zaakcentować z jednej strony swoje przywiązanie do tradycji, z drugiej nowoczesne podejście do kwestii stylu życia. Innym obiektem ilustrującym proces przemian jest zakupiony w Toulfe, w grudniu 2014 roku, łuk z cięciwą ze stalowego drutu. Według sprzedającego oryginalną cięciwę na drut zamienił jego dziadek. Stan obiektu, występujące zabrudzenia, wskazują na to, że istotnie drucianą cięciwę zamontowano w łuku dosyć dawno i że był on później używany. Zamianę cięciwy z naturalnej na przemysłową (stalowy drut, rowerową linkę hamulcową itp.) mogłem obserwować na różnych terenach Afryki Zachodniej. W kolekcji Muzeum Miejskiego znajduje się taki „kompilowany” łuk zakupiony u Wama (Benin). W 2016 roku pojawili się u Kurumbów Kogle Woeogo49 uzbrojeni w broń myśliwską i odlane z aluminium proce, służące do miotania strzał z tradycyjnego łuku. Broń taką kupiłem w październiku 2017 roku od strażników pełniących służbę w Pobe-Mengao, dzięki czemu udało mi się uzupełnić o nią muzealną kolekcję. Nie tylko przedmioty się zmieniają, ale także sposób sprzedaży. Tkacze tradycyjnie sprzedawali swój towar na targach. Współ49 Strażnicy pilnujący porządku we wsi – formacja nawiązująca do tradycji Mossi – pojawili się w Burkina Faso w odpowiedzi na zagrożenie bandytyzmem po upadku rządów Blaise’a Campaore’a. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 61 cześnie coraz trudniej jest spotkać tkaczy na targowiskach, głównie dlatego, że coraz mniej osób trudni się tym zajęciem50. Ci zaś, którzy nadal wytwarzają tkaniny wiedzą, że rynków zbytu należy szukać poza granicami regionu. Dlatego na oferowanych produktach zamieszczają informacje o możliwości zakupu przez Internet, podają adresy mailowe – swoje lub handlarzy. Początkowo mieszkańcy wiosek, w których prowadziłem badania nie rozumieli celu czynionych przeze mnie zakupów. Kiedy jednak zauważyli, że na „starych” przedmiotach pochodzących od nieżyjących dziadków czy też rodziców można zarobić, zaczęli mi je przynosić sami. Przykładem może być zakup w Pobe-Mengao w maju 2007 roku naszyjnika z agatów. Sprzedawca twierdził, że właścicielką była jego matka, której naszyjnik kupił jej mąż w latach 40. XX w. Kosztował wtedy tyle, ile kosztował osioł, był to duży wydatek i świadczył o wielkim uczuciu, jakim mąż darzył żonę. Według sprzedawcy o jego wyjątkowości świadczyło również to, że: w Lurum są tylko dwa takie naszyjniki, ten od matki i jeszcze jedna kobieta w Gargaboulle miała taki naszyjnik. Zakupy takie są rzadkością, większość przedmiotów kupuję na targach, w zagrodach lub bezpośrednio u producentów. 7. Działania pomocowe51 W trakcie badań moi rozmówcy zwracali mi często uwagę na swoje problemy materialne, prosząc o pomoc. Najpierw do żorProblemem jest przede wszystkim zmieniająca się moda, wejście w powszechne użycie tanich tkanin, strojów fabrycznych. Koszt wykonania stroju z tkaniny tradycyjnej jest wysoki, między innymi dlatego klienci preferują wyroby przemysłowe. 51 W rozdziale wykorzystano materiały przygotowane przez Iwonę Nawrot i Lidię Żur. 50 �62 Lucjan Buchalik skich parafii zwracałem się z prośbą o wsparcie potrzebujących. Były to tzw. projekty miękkie: dofinansowywanie dzieci z rodzin o niskim statusie materialnym, umożliwiające im chodzenie do szkoły52. Chodziło głównie o sieroty ze wsi Namsiguia. Gabriel Zoungrama przygotował listę sierot z Namsigui i okolicznych przysiółków, w 90 procentach były to sieroty ze względu na brak ojca. Taką dysproporcję tłumaczono faktem, że gdy mężczyzna ma dwie żony i umrze, to osieraca wszystkie dzieci. Kiedy umrze kobieta, to osieraca tylko swoje dzieci. Czyli gdy umiera mężczyzna, który ma dwie żony, to osieraca 100 procent swoich dzieci w rodzinie, a gdy umiera jedna z dwóch żon, to osieraca 50 procent dzieci. Pośród powodów śmiertelności wśród mężczyzn wymieniano ciężką pracę w polu, kopalniach złota53 oraz niebezpieczeństwo związane z podróżami w poszukiwaniu pracy, wliczając w nie częste wypadki w komunikacji samochodowej. Później nawiązałem kontakt z Centrum Misji i Ewangelizacji w Dzięgielowie, które w 2007 roku zaangażowało się w działania pomocowe głównie na terenie wodzostwa Lurum54. Szczególnie aktywni byli: Iwona i Jacek Nawrotowie, Lidia Żur, Damian Pomocka, ks. Grzegorz Giemza kierujący w owym czasie CME55. Zróżnicowana pod względem zawodowym ekipa zaangażowana Teoretycznie uczestniczenie w zajęciach szkolnych jest bezpłatne, ale w praktyce trzeba wnosić pewne opłaty, pod koniec lat 90. XX wieku było to 1 000 F CFA (ok. 6,3 zł). Należy też kupować przybory szkolne. 53 Mowa o niczym niezabezpieczonych biedaszybach i podziemnych korytarzach, gdzie dochodzi do niekontrolowanych osunięć ziemi, to z kolei jest częstą przyczyną śmierci górników. 54 W grudniu 2008 roku przedstawiciele CME po raz pierwszy przyjechali do Burkina, by zobaczyć efekty dwóch już zrealizowanych projektów: zakupu podręczników i pomocy szkolnych dla dzieci ze szkoły podstawowej w PobeMengao oraz wspomnianego warsztatu krawieckiego. 55 W tym czasie w Arbindzie, w wodzostwie Karo, pracował polski misjonarz o. Marcin Zeguła. 52 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 63 w pomoc humanitarną pozwalała na działalność na różnych polach, często z inicjatywy samych Kurumbów, podczas rozmów z którymi pojawiały się kwestie dotyczące działań pomocowych, w zakresie skolaryzacji, pomocy kobietom, opieki medycznej itp. Pierwszą inicjatywą zrealizowaną w Burkina Faso był warsztat krawiecki w Namsiguia, w którym pracę znalazło kilka osób. Prowadzono także akcję dożywiania dzieci szkolnych i finansowano akcję wydawania dzieciom aktów urodzenia. Uczniowie nieposiadający takiego dokumentu mogli chodzić do szkoły, ale nie mogli otrzymać świadectwa ukończenia szkoły, co z kolei uniemożliwiało im dalsze kształcenie. Sfinansowano zakup i transport z Polski ok. 2,5 tony darów (głównie przyborów szkolnych). W ramach ponadtygodniowej wizyty, w lutym 2010 roku w Pobe-Mengao, polska ekipa (wśród której byli również nauczyciele) przygotowała i poprowadziła zajęcia z języka angielskiego, a także z zakresu profilaktyki dla dzieci w gimnazjum (prelekcje nt. AIDS i udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej). W szkołach i dyspenserach rozdano przywiezione apteczki oraz podstawowe leki, których brak stanowi wciąż ogromny problem. Mieszkańcy Pobe-Mengao często wspominali o ciasnocie w istniejących dwóch szkołach podstawowych. Rozpoczęto więc przygotowania do utworzenia trzeciej szkoły, wydzielono uczniów i nauczycieli. Szkoła zaistniała już „na papierze”, ale nie było budynku, w którym mogłaby się mieścić. Uczniowie uczyli się w cieniu drzew lub pod prowizorycznymi zadaszeniami. W opinii mieszkańców istniała jednak paląca potrzeba zbudowania nowej szkoły, określanej literą „C”, później nazwaną przez mieszkańców „polską szkołą”. Centrum Misji i Ewangelizacji oraz warszawskie stowarzyszenie „Edukacja dla Pokoju” zobowiązały się do pomocy w rozwiązaniu tego problemu. Społeczność Pobe-Mengao deklarowała pomoc w budowie szkoły na etapie przygotowań. Strona polska miała sfinansować prace wykonywane przez firmę �64 Lucjan Buchalik budowlaną, a mieszkańcy mieli przywieźć materiały budowlane dostępne w terenie (piasek, żwir). Ich początkowy zapał potwierdzał deklaracje, ale wraz z upływem czasu zaangażowanie mieszkańców malało i pod koniec budowy nie było już chętnych do pracy. Wyjątkiem był mer (Inoussa Konfe), który czuł się zobowiązany do spełnienia obietnicy danej przez reprezentowaną przez niego gminę. Z punktu widzenia badacza-etnologa potrzeba budowy szkoły – powszechnie artykułowana przez mieszkańców – nie została w pełni potwierdzona. Można było domniemywać, że to nauczyciele chcieli budowy szkoły, a mieszkańcom była ona obojętna. W 2016 roku wróciłem do kwestii „polskiej szkoły”, pytając o to, jak jest ona postrzegana. Mieszkańcy raczej bez emocji odpowiadali, że owszem była potrzebna, bo: edukacja jest ważna. Bardzo emocjonalnie zaś wypowiadali się rodzice dzieci do niej uczęszczających. Ci dziękowali Polakom za zbudowanie szkoły, chwalili niskie opłaty i wysoki poziom nauczania56. Z punktu widzenia badawczego problem braku trzeciej szkoły miał swoje trzy odsłony: wyraźne sygnalizowanie potrzeby budowy szkoły, brak zaangażowania w prace budowlane (w kontekście własnych obowiązków), zadowolenie z funkcjonowania szkoły. Szczególnym zainteresowaniem osób prowadzących działalność pomocową cieszyły się kobiety. W latach 2014–2015 w trakcie przygotowywania projektu remontu zniszczonej zapory, w rozmowach prowadzonych z kobietami pojawił się problem braku bielizny. Kobiety miały problem z zaopatrzeniem się w bieliznę nie tylko z przyczyn finansowych. Na targu w Pobe-Mengao, który odbywa się co trzy dni, nie można było bowiem jej kupić. Zorganizowano wtedy akcję „Sekretna misja kobiet”. Od marca do 56 Te dwa czynniki spowodowały, że rodzice bardzo chętnie posyłają tam dzieci, w efekcie znowu część dzieci uczy się w cieniu drzew. Szkoła stała się „ofiarą własnego sukcesu”. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 65 listopada 2015 roku przeprowadzono w Polsce zbiórkę i wysłano 260 kg bielizny – wystarczyło dla każdej kobiety w Pobe-Mengao. W efekcie tych działań handlowcy zwrócili uwagę na zainteresowanie tym towarem i na targu pojawiła się damska bielizna. Innym projektem skierowanym do kobiet była akcja hodowli owiec w Pobe-Mengao. Kobiety otrzymały środki na zakup kilkudziesięciu owiec, których hodowlą miały się zająć. Pieniądze pozyskane z ich sprzedaży miały być przeznaczone częściowo na potrzeby zaangażowanych w hodowlę kobiet, a częściowo na zakup jagniąt. Przy tej okazji można było zaobserwować podejście mężczyzn do aktywności zawodowej kobiet. Na zebranie stowarzyszenia kobiet „Dofre Hansi” nie przyszedł ani jeden mężczyzna z Pobe-Mengao. Jedynym mężczyzną wspierającym kobiety był mieszkaniec pobliskiej Niamangi. Oficjalnie mężczyźni są zadowoleni z aktywności swoich żon, rzeczywistość wygląda jednak inaczej. Wszystkie projekty realizowane przez Polaków były wcześniej dyskutowane z lokalną wspólnotą i władzami: budowa szkoły (w październiku 2010 roku), projektowana naprawa zapory (w listopadzie 2016 roku). Mieszkańcy z zadowoleniem zwracali uwagę na to, że nasze projekty są z nimi konsultowane i dla przeciwwagi wskazywali na salę narad wybudowaną wcześniej na obrzeżach wsi, bez akceptacji mieszkańców na mocy porozumienia pomiędzy rządami Burkina i Stanów Zjednoczonych. Budynek pięknie wygląda, ale usytuowany jest w dość dużej odległości od centrum, w związku z czym zebrania wiejskie nadal odbywają się w przy placu targowym. We wszystkich tych działaniach (z wyjątkiem projektów dotyczących kobiet) uczestniczy Adama Sawadogo. Od dwudziestu lat obserwuję zmiany, jakie zachodzą w postrzeganiu jego osoby przez lokalną społeczność, początkowo ze względu na jego kontakty z etnologami, później ze względu na jego zaangażowanie w działania pomocowe. W 2003 roku nastąpiły poważne zmiany �66 Lucjan Buchalik w wyglądzie domu Adama. Mieszkańcy Pobe-Mengao mówili, że: rodzina Sawadogo z Nenkate inwestuje sporo pieniędzy w dom, to dzięki Adama. W ich domu na przełomie XX i XXI wieku znajdował jedyny prywatny telefon we wsi. Dopiero później pojawiły się telefony komórkowe, które obecnie posiada niemal każdy dorosły mieszkaniec wsi. Adama wyrósł ponad przeciętność, co doskonale ilustruje to, jak wygląda i w co wyposażony jest jego dom oraz długa lista oczekujących na poranne spotkanie z nim. Jest to podstawowy temat badawczy Katarzyny Meissner. 8. Badania „współpracy rozwojowej”57 Prace terenowe wśród Kurumbów przeprowadzone były przez K. Meisner w ramach projektu badawczego pt. „Wiejskie społeczności Afryki w poszukiwaniu projektów rozwojowych. Antropologiczne studium przypadku lokalnych pośredników rozwoju w Mali i Burkina Faso”58. Badania zrealizowano podczas trzech pobytów badawczych59. Celem naukowym projektu było przeprowadzenie studiów nad funkcjonowaniem i rolą lokalnych pośredników rozwoju w procesie redystrybucji dóbr i transmisji wiedzy, określanym jako „współpraca rozwojowa”. Z perspektywy antropologicznej istotne znaczenie dla funkcjonowania pośredników rozwoju mają wydarzenia zachodzące 57 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Katarzynę Meissner. 58 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/07/N/HS3/00866. 59 14.01. – 15.03.2014: Pobe-Mengao (badania stacjonarne), Djibo, Gargaboule, Bougue, Bourzanga, Namsiguia, Titao, Toulfe, Rollo, Lessam, Oudouga, Mentao. 13.01. – 14.03.2015: Pobe-Mengao, Djibo, Titao, Ouindigui, Hitte, Toulfe, Aribinda. 24.08. – 13.11.2015: Pobe-Mengao, Djibo, Bourzanga, Bougue, Gargaboule, Kaya, Zablo, Ouagadugu, Mentao. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 67 w latach 90. XX wieku. Kryzys państwa w Afryce oraz niepowodzenia makroprojektów rozwojowych (nadzorowanych i sterowanych przez władze centralne zainteresowanych państw) doprowadziły do zmiany w światowej polityce i retoryce rozwojowej. W konsekwencji wcale niemalejący, a wręcz gwałtownie wzrastający w ostatnich latach przepływ zasobów zewnętrznych, a zatem i „renta rozwojowa”, zaczęły przechodzić przez niezależne, zdecentralizowane sieci pośredników60. To spowodowało, iż mniej więcej na przełomie XX i XXI wieku pojawił się i wykrystalizował nowy typ pośrednika rozwoju – między ludźmi Północy i Południa, między „rozwijającymi” a „rozwijanymi” – „lokalny pośrednik rozwoju”61. Jego pojawienie się uzasadniło konieczność podjęcia dalszych badań nad zjawiskiem „pośredniczenia”. W kontekście przedstawianej wyżej problematyki K. Meissner postawiła hipotezę, iż na przełomie XX i XXI wieku obecność lokalnych pośredników rozwoju zauważa się wszędzie tam, gdzie realizuje się tzw. mikroprojekty i występuje zdecentralizowana forma udzielania pomocy rozwojowej. Prowadzi to do sytuacji, w której lokalni pośrednicy rozwoju odgrywają coraz większą rolę na szczeblu lokalnym, regionalnym, państwowym i międzynarodowym. Założyła, że na gruncie analizy zjawisk społecznych i kulturowych związanych z przedsięwzięciami rozwojowymi spodziewany efekt końcowy ukaże wzrastającą podmiotowość wspólnot lokalnych w Afryce, w szczególności aktywną rolę miejscowych elit (tak lokalnych, jak i ściśle z nimi powiązanych grup „trzymaR. Vorbrich, Agent kontaktu – agent rozwoju. Od społeczeństwa kolonialnego do społeczeństwa globalnego, w: R. Vorbrich (red.), Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2012, s. 131–147. 61 T. Bierschenk Thomas, J. P.e Olivier de Sardan, Les courtiers locaux du développement. Un programme de recherche, „Bulletine de L’APAD” 1993, nr 5, s. 71–76. 60 �68 Lucjan Buchalik jących władzę”) w przyjmowaniu i aplikacji projektów rozwojowych. Zjawiska te nie będą wartościowane, lecz analizowane pod kątem roli i funkcjonowania pośredników rozwoju w lokalnej społeczności. Na miejsce stacjonarnych badań u Kurumbów K. Meissner wybrała Pobe-Mengao i zatrzymała się w tamtejszym campement. Miejsce to okazało się idealne na urządzenie w nim bazy pobytowo-wypadowej nie tylko ze względu na komfortowe warunki bytowe, ale przede wszystkim przez wzgląd na to, że jest to ulubione miejsce spotkań i przestrzeń życiowa gospodarza i głównego informatora (Adamy Sawadogo). Przed przyjazdem planowała, że będzie prowadzić klasyczne stacjonarne badania terenowe w wiosce Pobe-Mengao, które rozpocznie od znalezienia lokalnych organizacji rozwojowych, które doprowadzą ją do pośredników. Metoda okazała się skuteczna w początkowej fazie badań. Okazało się, że w wiosce funkcjonuje kilkadziesiąt takich organizacji o różnym profilu działalności, a w skali gminy i regionu jest ich znacznie więcej. Zastana sytuacja skłoniła badaczkę do przejścia od tego, co George Marcus nazywa „antropologią wioski” (village anthropology), skupioną na jednym ograniczonym stanowisku, do „antropologii wielostanowiskowej” (multi-side anthropology), badającej nie miejsce, kulturę czy społeczność, ale „łańcuchy, ścieżki, wątki i zestawienia różnych lokalizacji” 62. Wybierając grupy badawcze, rozpoczęła od listy dostępnej w prefekturze, zawierającej spis 59 organizacji kobiecych zarejestrowanych w gminie Pobe-Mengao w latach 2010–2012. Ze względu na szeroką skalę zjawiska zdecydowała się prowadzić badania dwutorowo. Najpierw wytypowała losowo sześć organizacji we wsi Pobe-Mengao, następnie po dwie z Bougue i Gargaboule. G. E. Marcus, Ethnography In/Of the World: The Emergence of Multi-sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology” 1995, t. 24, s. 105. 62 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 69 W trakcie badań zorientowała się, że Adama Sawadogo posiada gęstą sieć kontaktów z organizacjami działającymi w miejscowościach sąsiadujących z Pobe-Mengao i bardziej oddalonych – w innych regionach. Łącznie przebadała 50 lokalnych organizacji rozwojowych działających w Regionie Sahel: w gminach Pobe-Mengao i Aribinda, w Regionie Północnym: w gminie Titao oraz w Regionie Centralno-Północnym: w gminach Bourzanga i Rollo. Wywiady prowadzone z członkami organizacji rozwojowych były świetną okazją do poznania lokalnych „liderów” rozwoju. Duża w tym zasługa wymienianego wielokrotnie Adama Sawadogo, który jak się później okazało, był jednym z prężnie działających pośredników w skali ponadregionalnej. Jego sposób działania, które opierało się na „byciu w kontakcie” z członkami lokalnych organizacji rozwojowych i innymi liderami, legitymizował jego pozycję. Dzięki jego przychylności inni liderzy, mimo początkowych oporów, odkrywali przed badaczką świat pośredników – ich układów, przysług, kontraktów oraz strategii dostępu i redystrybucji renty rozwojowej. 9. Badania archeologiczne63 W 1941 roku ukazał się artykuł Y. Urvoy poświęcony skupiskom rytów naskalnych na skale Kuru w okolicy Aribindy64, które dzisiaj stanowią jedną z atrakcji regionu. Był to jednak tylko opis miejsca pozbawiony głębszej refleksji. Badania archeologiczne w kraju Kurumbów rozpoczęły się nieco później niż badania etnologiczne. Najpierw przeprowadzono je w Yatenga, na terenach graniczących 63 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Bogusława Franczyka i Krzysztofa Raka. 64 Y. Urvoy, Gravures rupestres dans l’Aribinda (Boucle du Niger), „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 1–5. �70 Lucjan Buchalik z krajem Dogonów65. Natomiast w kraju Kurumbów w królestwie Karo prowadzenie badań archeologicznych rozpoczęto w latach 80. XX wieku66. Na początku XXI wieku amatorskie badania archeologiczne prowadził na tym terenie Jörg Lange, który dokonywał opisu stanowisk archeologicznych i kolekcjonował kamienne rzeźby. W październiku 2016 roku, w królestwie Lurum, rozpoczęli badania polscy archeolodzy: Krzysztof Rak i Bogusław Franczyk. Mogą one rzucić nowe światło na historię osadnictwa na tym terenie. W czasie pierwszego sezonu archeolodzy wytypowali miejsca do przeprowadzenia wykopalisk: w okolicy Pobe-Mengao (Gidjambo, Seneboulli i Danfelenga-Damgonde) i Namsiguia. W poszukiwaniu śladów ludzkiej działalności zalegających na powierzchni ziemi przeprowadzono badania powierzchniowe. Znaleziono fragmenty ceramiki, kamienne narzędzia i odpadki powstałe w wyniku ich produkcji. Do najbardziej spektakularnych odkryć należy zaliczyć rdzeń wykonany techniką lewaluaską. Artefakt, będący jednym z najstarszych w całym Burkina Faso wytworów wykonanych przez człowieka, należy łączyć z tzw. afrykańskim Later Stone Age. Ze względu na powierzchniowy charakter znaleziska ustalenie przyPrzy okazji własnych badań A.-M. Schweeger-Hefel prowadziła również badania archeologiczne. Co prawda nie była archeologiem, ale wykonała kilka prostych badań, głównie rejestracji pochówków ze stelami i pochówków w naczyniach oraz kopców. Zebrane w ten sposób materiały wykorzystała w wielu publikacjach. Później badania prowadzili: Jean-Yves Marchal (Vestiges d’occupation ancienne au Yatenga (Haute Volta). Une reconnaissance du pays Kibga, „Cahiers ORSTOM” 1978, t. 15, nr 4, s. 449–484) oraz Bruno Martinelli (Trames d’appartenances et chaînes d’identité. Entre Dogons et Moose dans le Yatenga et la plaine du Séno (Burkina Faso i Mali), „Cahiers des Sciences Humaines” 1995, t. 31, nr 2, s. 365–405). 66 G. Dupré, D. Guillaud, Archéologie et tradition orale: contrubition a l’histoire des espaces du pays d’Aribinda. Province de Soum, Burkina Faso, „Cahiers d’Études Africaines” 1986, t. 22, nr 1, s. 5–48. 65 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 71 należności kulturowej oraz dokładne jego wydatowanie wymaga dalszych badań. Ponadto w okolicy miejscowości Gidjambo zarejestrowano późnoplejstoceńską krzemienicę, w skład której wchodzi 114 przedmiotów wykonanych techniką łupania. Przez wzgląd na zaobserwowane charakterystyczne cechy inwentarza zaliczyć ją należy do West African microlithic technocomplex (ok 30 000–8000 p.n.e.). Nieopodal stanowiska rozpoznano wychodnię kwarcu, z której ówczesny człowiek epoki kamienia pozyskiwał surowiec do produkcji narzędzi. Odkryto zabytki świadczące, że teren ten był zamieszkiwany na długo zanim przybyli tam Kurumbowie, co jest zgodne z ich tradycją ustną. Archeolodzy skupili się na badaniach powierzchniowych, podczas których rozpoznano trzy strefy: Namsiguia (2 punkty osadnicze), Gidjambo (67 punktów osadniczych), Pobe-Kone (21 punktów osadniczych). Dodatkowo zbadano kilkanaście stanowisk z rytami naskalnymi w miejscowościach Irimpele oraz Seneobuli. Pierwsza strefa to okolice miejscowości Namsiguia. Obserwacje w terenie pozwalają stwierdzić, że aż do tego miejsca dochodziła strefa pochówków w naczyniach. Strefa tego typu pochówków ciągnie się mniej więcej od zakola Czarnej Wolty, szerokim (niekiedy na 200 km) pasem biegnącym na północ od Ouagadogou, mniej więcej wzdłuż granicy z Mali, aż nad Niger w rejon Niamey. Ciekawostką jest fakt, że stanowisko przy drodze z Namsiguia do Pobe-Mengao było jednym z największych kopców, jakie zarejestrowano podczas pierwszego sezonu badawczego. Płaszcz kopca jest mocno zniszczony i dosyć niski, ale jego powierzchnia to okręg o średnicy prawie 10 m. Trudno jednak dookreślić jego wielkość, gdyż od północnego wschodu został on zniszczony przez pole uprawne, a od zachodu przecina go piaszczysta droga do Pobe-Mengao. Zarejestrowano kilkanaście pochówków w naczyniach (pitosach) – zarówno w pojedynczym naczyniu, jak i w podwójnym układzie naczyń zwróconych do �72 Lucjan Buchalik siebie wylewami. Wypełnisko tych obiektów zawierało elementy naczyń ceramicznych, które archeolodzy traktowali jako część wyposażenia grobowego (np. ceramiczna pokrywka do naczynia flaszowatego). Oprócz ceramiki archeolodzy natknęli się na przedmioty wykonane z żelaza, kości i zęby ludzkie oraz pojedyncze bransolety mocno zerodowane, o średnicy około 4 cm. Pochówki towarzyszące temu założeniu spotykane były na okolicznych polach w odległości prawie 50 m od samego kopca. Najwięcej czasu archeolodzy spędzili w drugiej strefie, w Gidjambo. Zarejestrowali głównie kopce/kurhany, stanowiska z rytami naskalnymi, wychodnie kwarcu (które mogły być wykorzystywane do produkcji narzędzi kamiennych), litofony oraz punkty osadnicze. Znalezione tam kopce można podzielić na dwie grupy. Wysokie (najwyższy miał około 170 cm wysokości), posiadające najczęściej płaszcz kamienny, z małą ilością ceramiki w pobliżu oraz niskie (często poniżej 50 cm) i mocno spłaszczone z pochówkami w naczyniach (jak w Namsiguia). Trudno je ze sobą powiązać, określić czas ich powstania czy związek z jakąś grupą etniczną. Na stanowisko o roboczym numerze 24 składa się kopiec drugiego typu z 28 pochówkami w naczyniach oraz kilkoma w odległości większej niż 20 m od kopca. Kopiec ma około 8 m średnicy, a większość pochówków otaczała kopiec od północnego wschodu i południa. Naczynia zawierają pojedyncze kości ludzkie, w jednym z nich bardzo dobrze rysowała się czaszka. Praktycznie brak jest przedmiotów żelaznych (zarejestrowano na powierzchni tylko jeden gwóźdź żelazny). Szczególnie interesującym jest to, że wspomniany kopiec prawdopodobnie zawiera słabo czytelne konstrukcje ziemno-kamienne w postaci niskich wałów. Tworzą one łuki, które w przeszłości – według B. Franczyka – być może otaczały kopiec. Są jednak na tyle słabo widoczne, że nie sposób ich nie pominąć lub nie uznać za całkowicie przypadkowy układ kamieni. Taki obiekt, według A.-M. Schweeger- �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 73 -Hefel, był dogońskim założeniem grobowym, które miało odzwierciedlać ruch spiralny, właściwy przy tworzeniu świata przez boga Amma. Spirale te miały być wykonywane z małych wałów ziemno-kamiennych, a wpisywane w nie pochówki w naczyniach miały przypominać rozrzucane nasiona fonio – ważne podczas aktu kreacji świata67. Na obecnym etapie badań trudno jednak udowodnić taką interpretację, nie prowadzono bowiem żadnych badań inwazyjnych. Byłoby to jednak niesłychanie inspirujące natknąć się w terenie na pochówki dogońskie, których formuła byłaby odzwierciedleniem ich mitologii. Trzecia strefa według B. Franczyka jest najciekawsza, niestety tutaj badania prowadzono bardzo krótko. Rzecz dotyczy Pobe-Kone (Stare Pobe). Można je podzielić na trzy części: wzgórze tellowe nazywane Damfelenga-Damgonbde, cmentarzysko z pitosami na wschód od tellu i na południe od wzgórza – dwa wzniesienia określane mianem Aguloderga. W pierwszym przypadku nie prowadzono poważniejszych badań. Trudno jest tu określić powierzchnię – zapewne kilka hektarów. Na podstawie wywiadu z Ismaelem Sawadogo oraz badań powierzchniowych wyróżniono tu strefę działalności kowali (pozostałości dymarek, „soczewki” popiołu zalegające na powierzchni oraz fundamenty zabudowań). Pojedyncze groby, bardzo słabo czytelne na powierzchni, oraz miejsce wydobycia kamienia do budowy (zlepieniec). Miejsce to jest bardzo obiecujące, ale do dalszych badań wymagany będzie bardziej zaawansowany sprzęt (geofizyka) oraz oficjalne pozwolenia. Cmentarzysko z pitosami leżące na wschód od tellu położone jest na terenie, przez który przepływa strumień okresowy, dlatego też większość z nich jest mocno zniszczona. Żadne 67 A.-M. Schweeger-Hefel, Frühhistorische Bodenfunde im Raum von Mengao (Ober-Volta, Westafrika), Wien, Österr. Akademie d. Wissenschaften, philosophischhistorischen Klasse Verlag: VÖAW Erscheinungsjahr 1965; L. Buchalik, Dogon ya gali…, op. cit. �74 Lucjan Buchalik prace, oprócz dokumentacji fotograficznej pojedynczych grobów, nie były tutaj prowadzone. Największą niespodzianką dla archeologów było trzecie z wymienionych miejsc. Dwa wzgórza Aguloderga nazwano roboczo „W” oraz „E” (od kierunków, w które są zwrócone). Na ich szczytach nie zarejestrowano praktycznie niczego. Brak ceramiki (albo pojedyncze skorupy), pojedyncze kości zwierząt, które mogły przynieść drapieżniki oraz zaledwie pięć, raczej pradziejowych odłupków kwarcytowych wykonanych techniką łupania. Według Ismaela Sawadogo było to miejsce refugialne dla mieszkańców Danfelenga-Damgonbde w czasach obcych najazdów i niepokojów politycznych. Na północnym skłonie wzgórza „E” zlokalizowano wychodnię granitu w formie grupy dużych głazów tworzących mały zespół. Większość z nich nosiła ślady obróbki mechanicznej dokonanej przez człowieka i długie odbicia wskazujące na próbę uzyskania płaskich wiórów granitowych. Na ziemi znaleziono bardzo dużo kamiennych odłupków noszących wszelkie ślady potwierdzające wykonanie odbić ręką ludzką. Archeolodzy bardzo szybko odrzucili możliwość spękania skały w wyniku działania warunków atmosferycznych. Brak jest jakichkolwiek elementów ceramiki czy żelaza, jak również śladów ognia, który mógłby zostać wykorzystany do łupania skały. Z pomocą przychodzi A.-M. Schweeger-Hefel, która twierdzi, że w rejonie Pobe-Mengao jeszcze na początku XX wieku tak właśnie łupano granit (kamieniem o kamień), podczas gdy w Bourzandze miano stosować ogień68. Jest to o tyle ciekawe miejsce, że w odległości około 240 m (na zachodnich stokach wzgórza „W”) znajduje się stanowisko ze stelami nagrobnymi, które najprawdopodobniej pozyskiwano we wskazanej wychodni. A.-M. Schweeger-Hefel, L’art Nioniosi, „Journal de La Société Des Africanistes” 1966, t. 36, nr 2, s. 251–332. 68 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 75 10. Badania parazytologiczne69 Badania parazytologiczne w sierpniu 2011 roku prowadziła w kraju Kurumbów (Pobe-Mengao, Djibo, Bourzanga) Anna Pinkas. Ich wyniki zawarła w swojej pracy magisterskiej pt.: Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, napisanej na Wydziale Opieki Zdrowotnej Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Jedną z najważniejszych dróg zarażenia dla większości tropikalnych pasożytów skórnych jest woda, która niedostatecznie gotowana, filtrowana, oczyszczana stanowi doskonałe siedlisko dla tych chorób. W krajach o klimacie gorącym nikt z tamtejszej ludności nie myśli o tym, aby gotować wodę, gdyż, jak sami Afrykańczycy twierdzą, trzeba później czekać aż woda ostygnie. Jest to też dla nich bardzo nieekonomiczne. […] Parazytozy skórne wywoływane są inwazją pierwotniaków, robaków oraz stawonogów pasożytniczych. Jest to bardzo szeroka grupa chorób, która atakuje bez względu na wiek i powoduje duży odsetek zgonów, a także poważne zniekształcenia twarzy, całego ciała, prowadząc do izolacji chorych od otoczenia, a w ostateczności do śmierci. Parazytozy skórne często prowadzą do wtórnych infekcji i zakażeń w wyniku ciągłego drapania i rozdrapywania zmian, często silnie swędzących, co sprawia, że przy braku pomocy medycznej i podstawowych leków początkowo niegroźne zmiany powodują poważne powikłania70. Praca, po przetłumaczeniu na język francuski, została przekazana personelowi medycznemu szpitala w Djibo, na jego życzenie. Lekarze z Djibo twierdzili, że nie posiadają dostatecznej wiedzy 69 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Annę Pinkas. 70 A. Pinkas, Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, Katowice 2012, s. 4. �76 Lucjan Buchalik o chorobach skórnych, na które cierpią ich pacjenci. Przez brak dostępu do laboratorium nie potrafią przeprowadzić dostatecznych badań, by skutecznie leczyć. O problemie tym wspomina Linda Polman, pisząc, że niektórzy lekarze stawiają niewłaściwą diagnozę, gdyż nie znają „miejscowych chorób ani pasożytów”71. 11. Wykorzystanie wyników badań terenowych Efektem prowadzonych badań są referaty wygłaszane w czasie konferencji naukowych, publikacje oraz projekty realizowane w muzeum. Wyniki badań wykorzystałem na 13 konferencjach, w których brałem udział, organizowanych w Polsce72 i za granicą73. Publikacje zawierające informacje zebrane w trakcie badań znajdują się w bibliografii. Dla Katarzyny Podymy74 z Muzeum Miejskiego w Żorach badania terenowe wśród Kurumbów stanowią bazę informacji naukowej, która wykorzystywana jest jako bezpośredni materiał do 71 L. Polman, Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2011, s. 82. 72 Konferencje były organizowane przez: Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Pieniężno, Obra, Szczecin, Żory), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Koło Naukowe Kultury Orientu, Wydział sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, studenckie koła naukowe (Wrocław, Kraków, Cieszyn). 73 Konferencja „Africa for sale”: Analysing and Theorizing Land Claims and Acqusitions zorganizowana w Groningen w październiku 2010 roku przez Nederlandse Vereniging voor Afrika Studies. 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm” zorganizowana w Moskwie w maju 2011 roku przez Russian Academy of Sciences, Institute for African Studies; Panel 18 „Religion in Contemporary Sub-Saharan Africa: The Fate of Traditional Beliefs in Present-day Conditions” (ze względu na nieobecność autora referat został wygłoszony przez K. Podymę). 74 Opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez K. Podymę. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 77 wystąpień konferencyjnych w kraju75 i za granicą76 (uczestniczyła w ośmiu konferencjach) oraz publikacji (wymienionych w bibliografii). Na podstawie przeprowadzonych wywiadów oraz obserwacji bezpośrednich opracowuje artykuły poświęcone szeroko traktowanemu pojęciu sztuki afrykańskiej, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnej sztuki Kurumbów. Zebrane materiały stanowią również podstawę badań własnych na użytek pracy doktorskiej: Jak Feniks z popiołów. Społeczny kontekst odrodzenia tradycyjnej sztuki Kurumbów z Burkina Faso. Program naukowy związany z tematem pracy doktorskiej, realizowany w latach 2008–2012 w trakcie wypraw etnologicznych organizowanych przez Muzeum Miejskie w Żorach, koncentruje się wokół problemów związanych z tradycyjną sztuką i zachodzącymi w niej zmianami. Pośrednio wiedza pozyskana w trakcie badań stanowi dla K. Podymy źródło pomysłów i wiedzy do działań wystawienniczych i edukacyjnych. W zakresie działań edukacyjnych na podstawie przeprowadzonych badań zrealizowano cztery projekty77. Owe działania edukacyjne były nagradzane za profesjonalizm i wymiar naukowy projektów. Organizator – Muzeum Miejskie w Żorach – otrzymało między innymi nagrody i wyróżnienia. Pozyskane Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Pieniężno, Obra, Szczecin), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Koło Naukowe Kultury Orientu, Wydział sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, studenckie koła naukowe (Wrocław, Kraków). 76 12th Conference of Africanists: Africa in the changing world development paradigm zorganizowana w Moskwie w maju 2011 roku przez Russian Academy of Sciences, Institute for African Studies; Panel 18 „Religion in Contemporary SubSaharan Africa: The Fate of Traditional Beliefs in Present-day Conditions”, referat „When the non-art becomes the art. Changes in treating of the objects which are the integral part of social and religious life West African peoples”. 77 Bliżej Afryki (2001), JA – TY – MY MOI – TOI – NOUS (2001–2002), Sztuka – interaktywna droga poznania (2002-03), Ex libris – wszystko o Afryce (2006). 75 �78 Lucjan Buchalik w trakcie wypraw obiekty, dokumentacja fotograficzna oraz wiedza merytoryczna o nich były podstawą do opracowania wystaw78. Doświadczenia i wiedza pozyskane w trakcie badań zostały wykorzystane przy opracowaniu projektów muzeologicznych: „Yatenga” oraz „Polskie poznawanie świata”. Projekt „Yatenga” został zaprezentowany na konferencji: Muzeum XXI wieku, a następnie opublikowany w pokonferencyjnym wydawnictwie w formie artkułu: Muzeum Yatenga – Spotkania Kultur Świata. Budowa innowacyjnego kompleksu muzealnego w Żorach. K. Meissner wygłosiła referaty prezentujące jej badania w trakcie czterech konferencji organizowanych w Polsce79. Publikacje zawierające informacje zebrane w trakcie badań znajdują się w bibliografii. Archeolodzy K. Rak i B. Franczyk wykorzystali efekty swoich badań w trakcie konferencji krajowych (Kraków, Warszawa, Wrocław, Łódź, Olsztyn). Zrelacjonowali swoje dokonania także w prasie ogólnopolskiej. „Tkanina artystyczna Afryki Zachodniej”, wystawa sztuki we współpracy z L. Buchalikiem (2005), „Opowiem o ich życiu w Afryce”, wystawa fotograficzna we współpracy z L. Buchalikiem (2006), „Sztuka Afryki Zachodniej”, wystawa sztuki (2007), „Maska afrykańska – między sacrum a profanum”, wystawa etnograficzna połączona z elementami sztuki (2012), „Bóg wody”, wystawa etnograficzna (2015). 79 Konferencje były organizowane przez: Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego; Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Dialogu Kultury i Religii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Katedrę Studiów Europejskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Warszawa, Żory). 78 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 79 12. Perspektywy badawcze Prowadząc przez długi czas badania na określonym terenie, badacz dostrzega zmiany zachodzące w życiu jego mieszkańców i ich tradycyjnej kulturze. Odeszło pokolenie, które pracowało z austriackimi etnologami w połowie XX wieku. Pojawili się nowi ludzie pełniący role autorytetów w zakresie wiedzy tradycyjnej. Trudno określić, jaka dziedzina życia Kurumbów najszybciej ulega zmianie: język koronfe poddawany silnej presji języka moore, stroje, tradycyjna religia ustępująca przed religiami uniwersalistycznymi (głównie islamem). Pojawiły się nowe zjawiska: telefonia komórkowa, która „zrewolucjonizowała” kontakty z rodziną rozrzuconą po świecie; migracje z kraju Kurumbów, głównie w kierunku dużych miast Afryki Zachodniej, bardzo pożądane wyjazdy na Wybrzeże Kości Słoniowej i sporadyczne do Europy80 i wreszcie – rozwijająca się powoli turystyka81. Elity Kurumbów wiążą z turystyką wielkie nadzieje na rozwój regionu. Według Abdoullaye z Pobe-Mengao: Turystyka jest pierwszym krokiem do zrozumienia. Wiadomości w telewizorze, radiu, gazetach nie wystarczą, aby zrozumieć naszą rzeczywistość. Najlepszą ilustracją zachodzących zmian może być podejście do tradycji obecnego Lurumyo Pilan. Kiedyś wizyta u władcy 80 Starzy chętnie patrzą na czasowe wyjazdy młodych do pracy, bo wracając przywożą pieniądze i pomagają w pracach polowych. Niechętnie patrzą natomiast na wyjazdy stałe: pieniądze przysyłają, ale nie ma komu pomagać w pracach polowych. 81 Sytuacja zmieniła się po kolejnych niepokojach na północy Mali, związanych z powstaniem samozwańczego państwa Azawad. W 2011 roku przez Pobe-Mengao przejeżdżały silnie uzbrojone samochody armii burkińskiej i francuskiej, od tego czasu zmienił się też stosunek mieszkańców do mnie. Wcześniej mogłem siedzieć w lokalnej pijalni piwa przy drodze. Później mi to odradzano, zapraszając do środka na podwórze, mówiono „tam jest bezpieczniej”. �80 Lucjan Buchalik w czerwonym stroju nie była możliwa, dzisiaj nie stanowi problemu. Na podwórzu zagrody Lurumyo Pilan stoi mercedes (oznaka nowoczesności) i koń (ze względu na tradycję). Austriacy opisywali, jak w trakcie dorocznego święta żniw Apilan-Donda, Ayo wjeżdżał do Pobe-Mengao na koniu. Kiedy po raz pierwszy uczestniczyłem w tym święcie (w 2003 roku) YoSigri wjeżdżał na mojej mobiletce, zaś Lurumyo Pilan używa samochodu. To proste zestawienie ilustruje, jak szerokim frontem postępuje proces przemian. W tej sytuacji naturalnym wydają się być badania nad „Kulturą Kurumbów w procesie przemian” – od pierwszych badań francuskich z początku XX wieku, poprzez pracę Austriaków, po lata 20. XXI wieku. *** Opis w krótkim artykule 20 lat polskiej obecności wśród Kurumbów jest zadaniem trudnym, dlatego siłą rzeczy poruszyłem tu tylko niektóre kwestie. Prowadzenie przez długi czas badań w jednym konkretnym miejscu skutkuje nawiązaniem emocjonalnych więzi międzyludzkich, specyficzną identyfikacją badacza z ludem, którego kultura jest obiektem badań. Przeglądając materiały do niniejszego artykułu, zauważyłem błędy popełniane na początku mojej pracy terenowej – jakże przeszkadzał mi mój europocentryzm. Podczas analizy rozmów przeprowadzonych po „europejsku” trudno było mi zrozumieć zawarte w nich treści. Przykładem mogą być opowieści o szczególnych relacjach łączących Kurumbów i święte krokodyle w stawie w Pobe-Mengao. Mówiono mi, że krokodyl nigdy nie zaatakuje mieszkańca wsi, a gdy jest zbyt gorąco, krokodyle przychodzą do wiejskich zagród, by ludzie je schłodzili. Trudno było pogodzić mi się z myślą, że dzikie zwierzę przychodzi z własnej woli do ludzi. Do tych opowieści podchodziłem więc z pewnym dystansem, sądząc, �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 81 że opierają się one raczej na czymś w rodzaju licentia poetica. Kiedy jednak w kwietniu 2012 roku pokazano mi krokodyla w zagrodzie, pod zadaszeniem, gdzie ludzie polewali go wodą – zrozumiałem, że mówili prawdę. Najlepszą formą konfrontacji wiedzy czerpanej z literatury są badania terenowe. Dziś – patrząc z perspektywy czasu – inaczej poprowadziłbym rozmowy, tyle tylko, że nie ma już moich rozmówców. Odeszli i już nigdy się nie dowiem się, jak należało rozumieć ich słowa, co mogli i co chcieli mi przekazać. Bibliografia Bierschenk Thomas, Jean Pierre Olivier de Sardan, Les courtiers locaux du développement. Un programme de recherche, „Bulletine de L’APAD” 1993, nr 5, s. 71–76. Buchalik Lucjan, Afrykańskie dzieci piszą list, „Kalendarz Żorski 2003”, Żory: Muzeum Miejskie 2003, s. 157. Buchalik Lucjan, Apilan-donda, czyli Nowy Rok u Kurumbów, „Kalendarz Żorski 2005”, Żory: Muzeum Miejskie 2005, s. 165–171. Buchalik Lucjan, Archeologia i tradycja ustna. Próba rekonstrukcji historii regionu na przykładzie królestw Kurumbów (Burkina Faso), w: Rafał Wiśniewski i Arkadiusz Żukowski (red.), Afryka. Między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w historii, polityce, gospodarce i społeczeństwie, Warszawa: Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, t. 1 (2013), s. 113–125. Buchalik Lucjan, Dogon ya gali. Dawny Świat Dogonów, Żory: Muzeum Miejskie 2011. Buchalik Lucjan, Doroczne święto Apilan-donda jako ilustracja mitu etiologicznego Kurumbów (Burkina Faso), w: Jacek Jan Pawlik, Małgorzata Szupejko (red.), Afryka na progu XXI wieku. Kultura i społeczeństwo, Warszawa 2009, s. 85–96. �82 Lucjan Buchalik Buchalik Lucjan, Granice etniczności w relacjach między Mossi i Kurumbami w Burkina Faso, w: Arkadiusz Żukowski (red.), Forum Politologiczne. Przestrzeń i granice we współczesnej Afryce, t. 10, Olsztyn 2010, s. 69–84. Buchalik Lucjan, Historia i stan badań nad kulturą Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1986, nr 32, s. 455–518; nr 33 (1987), s. 391–420. Buchalik Lucjan, Historia Kurumbów z Lurum (Burkina Faso), „Materiały Zachodnio-Pomorskie” 2000, nr 46, s. 601–634. Buchalik Lucjan, Intronizacja Kesu, „Kalendarz Żorski 2008”, Żory: Muzeum Miejskie 2008, s. 201–203. Buchalik Lucjan, Kolekcja pozaeuropejska, The non-european collection in Żory, w: Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.), Polskie poznawania świata. Kolekcja Pozaeuropejska Muzeum Miejskiego w Żorach, The Polish way of learning the world. Non-European collection of the Municipal Museum in Żory, Żory: Muzeum Miejskie w Żorach 2015, s. 175–193. Buchalik Lucjan, Kolorowy Sahel, Żory 2000. Buchalik Lucjan, Kurumbowie – rolnicy z Burkiny Faso, „Toruńskie Studia o sztuce Orientu” 2009, t. 4, s. 53–64. Buchalik Lucjan, Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Jacek Łapott, Ewa Prądzyńska (red.), Ex Africa Semper Aliquid Novi, Żory-Warszawa: Muzeum Miejskie w Żorach – Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne 2014, t. 1, s. 138–153. Buchalik Lucjan, Maska afrykańska – sacrum czy profanum? The African Mask – the Sacred or the Profane, w: Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.), Maska afrykańska między sacrum a profanum. African Mask – Between the Sacred and the Profane, Żory-Katowice: Muzeum Miejskie w Żorach – Muzeum Historii Katowic 2012, s. 11–20. Buchalik Lucjan, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009. Buchalik Lucjan, Narodziny u Kurumbów, „Lud” 2001, nr 85, s. 223–238. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 83 Buchalik Lucjan, Rola pokrewieństwa żartów w tworzeniu się współczesnego społeczeństwa Burkinabe (Burkina Faso), „Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, t. 6, s. 85–97. Buchalik Lucjan, Shifting Patterns of Land Use and Ownership in Burkina Faso with a Case Study of Two Kurumba Villages – Bourzanga and Pobe-Mengao, w: Sandra J. T. M. Evers, Caroline Seagle and Froukje Krijtenburg (ed.), Africa for Sale? Positioning the State, Land and Society in Foreign Large-Scale Land Acquisitions in Africa, Leiden – Boston: Brill, 2013, s. 203–219. Buchalik Lucjan, The social role of the rain-making rituals in the modernizing society of West Africa, w: 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm”, Moscow, May 24–26.2011. Abstracts, s. 162–163. Buchalik Lucjan, Tradycyjna sztuka Kurumbów, w: Sławomir Szafrański, Małgorzata Kadziela, Marta Tabota, Maciej Ząbek (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2014, s. 465–482. Buchalik Lucjan, Trwałość słowa, w: Bronisław Nowak, Mirosław Nagielski, Jerzy Pysiak (red.), Europejczycy, Afrykanie inni. Studia ofiarowane Profesorowi Michałowi Tymowskiemu, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2011, s. 391–410, Buchalik Lucjan, Wodzowie Kurumbów i ich królestwa (Burkina Faso), w: Arkadiusz Żukowski (red.), Forum Politologiczne. Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, t. 7, Olsztyn 2008, s. 353– 383. Buchalik Lucjan, Zaklinanie deszczu, „Kalendarz Żorski 2011”, Żory: Muzeum Miejskie, s. 148–151. Buchalik Lucjan, Żelazny dom Kurumbów, w: Jacek Łapott (red), Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, Szczecin 2004, s. 215–226. Buchalik Lucjan, Łapott Jacek, Sprawozdanie z realizacji programów badawczych „Lurum 2000” oraz „Atacora-Lurum 2001” i „Yoro 2002”, w: Irena Bukowska-Floreńska (red.), Ludzie i Kultury, Żory: Muzeum Miejskie w Żorach 2003, s. 69–82. �84 Lucjan Buchalik Buchalik Lucjan, Katarzyna Podyma, Krótka relacja z wyprawy etnologicznej „Somba 2009”, „Kalendarz Żorski 2010”, Żory: Muzeum Miejskie 2010, s. 209–210. Clifford James, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia literatura i sztuka, przekł. Ewa Dżurak (et al), Warszawa: Wydawnictwo KR 2000. Dieterlen Germain, Les âmes des Dogon, Paris: Institut d’Ethnologie 1941. Dieterlen Germaine, Note sur les Kouroumba du Yatenga Septentrional, „Journal de la Société des Africanistes” 1939, nr 9, s. 181–189. Dupré Georges, Guillaud Dominique, Archéologie et tradition orale: contrubition a l’histoire des espaces du pays d’Aribinda. Province de Soum, Burkina Faso, „Cahiers d’Études Africaines” 1986, t. 22, nr 1, s. 5–48. Glanville E. V., Huizinga J., Digital dermatoglyphics of the Dogon, Peul and Kouroumba of Mali and Upper Volta, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1966, nr 69, ser. C, s. 664–674. Griaule Marcel, Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemmêli, Paris: Fayard 1966. Griaule Marcel, Le Domfé des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 7–20. Griaule Marcel, Masques dogons, Paris: Institut d’Ethnologie, Travaux et memoire de l’Institut d’Ethnologie 1938. Griaule Marcel, Méthode de l’ethnographie, Paris: Presses Universitaires de France 1957. Griaule Marcel, La mort chez les Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1942, nr 12, s. 9–24. Griaule Marcel, Dieterlen Germaine, Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. 1 – La creation du monde, Paris: Institut d’Ethnologie, Musee de l’Homme 1965. Huizinga J., New physical anthropological evidence bearing on the relationships between Dogon, Kurumba and the extinct West African Tellem populations, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1968, nr 71, ser. C, s. 16–30. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 85 Izard Michel, Les Kurumba et la Mission Lebaudy-Griaule (1938–1939); „Journal des Africanistes” 2001, t. 71, nr 1, s. 113–119. Lebeuf Jean-Paul, Sur la circoncision chez les Kouroumba du Soudan Français, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 61–84. Lettens Dirk A., Mystagogie et mistification. Evaluation de l’oeuvre de Marcel Griaule, Bujumbura 1971. Łapott Jacek, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA-SAHEL’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały zachodniopomorskie” 1992, nr 38, s. 385–414. Marchal Jean-Yves, Vestiges d’occupation ancienne au Yatenga (Haute Volta). Une reconnaissance du pays Kibga, „Cahiers ORSTOM” 1978, t. 15, nr 4, s. 449–484. Martinelli Bruno, Trames d’appartenances et chaînes d’identité. Entre Dogons et Moose dans le Yatenga et la plaine du Séno (Burkina Faso i Mali), „Cahiers des Sciences Humaines” 1995, t. 31, nr 2, s. 365–405. Marcus Georg E., Ethnography In/Of the World: The Emergence of Multi-sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology”: 1995, nr 24, s. 95–117. Meissner Katarzyna, Cele jawne – cele ukryte. Niezgodność scenariuszy na lokalnym polu współpracy rozwojowej, w: Waldemar Cisło, Jarosław Różański, Maciej Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Napięcia i konflikty, Pelplin-Warszawa: Bernardinum – Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW 2014, s. 7–24. Meissner Katarzyna, Czego nie widać? Projekt jako mechanizm kreowania lokalnych pośredników rozwoju – perspektywa antropologiczna, w: Katarzyna Jarecka-Stępień, Aleksander Surdej (red.), Tożsamość i efektywność: w poszukiwaniu mechanizmów zrównoważonego rozwoju, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2016, s. 67–85. Meissner Katarzyna, Konflikty interesów we współpracy rozwojowej na przykładzie projektów hydrotechnicznych w Pobé-Mengao (Burkina Faso), w: Piotr Maliński (red.), Człowiek – Woda – Kultura, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Humanistycznego US – MINERWA 2014, s. 10 (przyjęte do druku w pracy zbiorowej). �86 Lucjan Buchalik Meissner Katarzyna, Logique d’accumulation, stratégie de redistribution et légitimité du statut des courtiers du développe chez les Kurumba de Burkina Faso, „Cahiers d’Études africaines” 2017, t. 202, s. 22 (złożone do druku). Meissner Katarzyna, Les objectifs non-cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité des scénarios sur les champs local de la collaboration de développement, w: Waldemar Cisło, Jarosław Różański, Maciej Ząbek (red.), Collectanea Sudanica, Figuil-Warsaw: Wydawnictwo Bernardinum 2017, s. 51–68. Palau-Marti Montessera, Les Dogon, Paris: Presses Universitaires de France 1957. Paulme Denise, Organisation social des Dogon (Soudan français), Paris: Domat-Montchrestien 1940. Pinkas Anna, Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, Katowice 2012. Podyma Katarzyna, Afrykańska kolekcja Muzeum Miejskiego w Żorach, „Gazeta Antykwaryczna” 2005, nr 4, s. 16–17. Podyma Katarzyna, Narodziny czy renesans? Paradoks sztuki Kurumbów na tle społeczno-ekonomicznych zmian życia codziennego, w: Sławomir Szafrański et al. (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2014, s. 483–494. Podyma Katarzyna, When the non-art becomes the art. Changes in treating of the objects which are the integral part of social and religious life West African peoples, w: 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm”, Moscow, May 24–26.2011. Abstracts, s. 162–163. Podyma Katarzyna, Lucjan Buchalik, Bogolan, korhogo i inne tkaniny Afryki Zachodniej, „Archiwum Etnograficzne” 2005, nr 43, s. 261–269. Polman Linda, Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej, przekł. Ewa Jusewicz-Kalter, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne 2011. Schweeger-Hefel Anne-Marie, L’art Nioniosi, „Journal de La Société Des Africanistes” 1966, t. 36, nr 2, s. 251–332. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 87 Schweeger-Hefel Anne-Marie, Frühhistorische Bodenfunde im Raum von Mengao (Ober-Volta, Westafrika), Wien, Österr. Akademie d. Wissenschaften, philosophisch-historischen Klasse Verlag: VÖAW Erscheinungsjahr 1965. Schweeger-Hefel Anne-Marie, Zur Frage megalithischer Elemente bei den Kurumba (Ober-Volta, Westafrika), „Zeitschrift für Ethnologie” 1963, t. 88, nr 1, s. 266–291. Schweeger-Hefel Anne-Marie, Staude Wilhelm, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl 1972. Staude Wilhelm, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la So­ciété des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 209–259. Szafrański Sławomir, Jelczem do Mali, „Z otchłani wieków” 1988, nr 43, s. 26–44. Urvoy Yves, Gravures rupestres dans l’Aribinda (Boucle du Niger), „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 1–5. Vorbrich Ryszard, Agent kontaktu – agent rozwoju. Od społeczeństwa kolonialnego do społeczeństwa globalnego, w: R. Vorbrich (red.), Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2012, s. 131–147. Informatorzy/Rozmówcy: Abdoullaye, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~40 lat, muzułmanin Almisi, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~70 lat, religia trady­cyjna Adama, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~50 lat, muzułmanin Boukari, Kurumba, mieszkaniec Belehede, ~30 lat, muzułmanin Gabriel, Mossi, mieszkaniec Namsiguia, ~40 lat, chrześcijanin Hassami, Kurumba, mieszkaniec Toulfe, ~35 lat, muzułmanin. Mammoudou, Kurumba, mieszkaniec Toulfe, Titao, ~35 lat, muzuł­ manin Yogara, Dogon, mieszkaniec Tireli, ~60 lat, religia tradycyjna Rękopisy Ganame Georges, Historique de village de Toulfe depuis sa creation, Toulfe 2004. �88 Lucjan Buchalik Koundaba Douramane Laribou, L’histoire de Belehede: source, Belehede ~2004. Zoungrama Gabriel, L’histoire de Namsiguia, Namsiguia 2003. Polish presence among the Kurumba (1997–2017) Summary The article describes the twenty-year presence of Polish people in areas inhabited by the Kurumba (northern lands of Burkina Faso). In the initial phase, mainly employees of the Municipal Museum in Żory and the National Museum in Szczecin were engaged in this research. Preparations for field research among the Kurumba began in the 1980s. The work of French and Austrian scientists conducting research in this area in the 20th century constituted a starting point. A monograph of the latter, Die Kurumba von Lurum (1972), was a basic source of knowledge during the initial stage of research. In the first period (from 1997), the research mainly focused on the problem of mutual, familiar relations between the Dogon and the Kurumba and they resulted in a publication entitled Niewolnicy kobiet (2009). Research on various fields of culture were conducted in the second stage (from 2006). Over time, The Kurumba started to treat the works of ethnologists with more and more confidence. Mutual relations were visible not only in the scientific field but also in aid. Many Kurumba people were involved in the work of ethnologists, they worked on interesting research topics, helped during interviews, informed about approaching ceremonies which were important for their traditional culture. Due to the involvement of Polish organizations multiple aid projects were carried out. The most important one was a construction of a primary school in Pobe-Mengao. Apart from the human factor, these actions were a great opportunity to conduct research on the process of transformation happening in their lives. During the last period, the following people were involved in research among the Kurumba: A. Pinkas (parasitology studies), K. Meissner (co- �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 89 operation on development), K. Rak and B. Franczyk (archaeological studies), as well as students from Szczecin, Wrocław and Cieszyn. Materials gathered during ethnographic studies have been used for the writing of papers presented during conferences in Poland and abroad, articles published in specialist literature and in the academic book entitled Kolorowy Sahel (2000). The ethnographic collection, which illustrates the process of transformation that happened in their culture, was created in the Museum in Żory, thanks to conducted research. Gathered information and illustrative materials are also used in the exhibition and educational projects, organized in the aforementioned Museum. Key words: Relationship of jokes, process of transformation, research techniques, the Dogon, the Mossi ��RYSZARD VORBRICH KAMERUN PÓŁNOCNY – LABORATORIUM POLSKIEJ AFRYKANISTYKI ANTROPOLOGICZNEJ Kamerun, zwłaszcza jego północna część, stał się od ponad 40 lat prawdziwym laboratorium polskiej afrykanistyki antropologicznej1. Na taką sytuację złożyło się kilka czynników związanych z geograficznymi i kulturowymi cechami tego regionu, jak i uwarunkowaniami wynikającymi z historii polskiej obecności w Kamerunie. Naświetlenie tych uwarunkowań należy rozpocząć od przedstawienia charakterystyki tej części Afryki. Północny Kamerun swymi granicami wytyczonymi sztucznie w XIX wieku, w dobie podboju kolonialnego2, wciska się od południa klinem w rozległą Prof. dr hab. Ryszard Vorbrich – pracownik Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 1 Niniejsze opracowanie, powstałe z perspektywy czterech dekad doświadczeń, w dużej mierze (choć nie wyłącznie) opiera się na autopsji i autorefleksjach. 2 Kamerun jest dobrym przykładem państwa powołanego do życia od podstaw przez kolonizatorów. Wielokrotnie zmieniał swe granice, obejmując skrajnie różne strefy geograficzno-klimatyczne. Funkcjonują tam dwa języki oficjalne (angielski i francuski). Zamieszkiwany jest przez mozaikę ludności mówiącą ponad dwustoma językami lokalnymi. Funkcjonują odwołania do dwóch uniwersalnych religii (islamu i chrześcijaństwa). Kamerun wykreowany został jako twór całkowicie sztuczny w procesie rywalizacji europejskich mocarstw kolo- �92 Ryszard Vorbrich nieckę Jeziora Czad. Jest to strefa Sudanu (na północy obejmująca także strefę Sahelu). Cechuje ją suchy klimat3. W tak zakreślonych granicach kraju (regionu) wyróżnić można, idąc od północy, bagniste brzegi Jeziora Czad (wysokość lustra: 283 m n.p.m.) i wpływające do niego zlewisko rzek Logone i Szari. Przechodzą one w rozległą, nachyloną ku północy, płaską, suchą (z wyjątkiem doliny rzeki Benoue) równinę, opierającą się od południa o rozległy masyw Adamaoua4, tworzący naturalną, południową granicę regionu zwanego Kamerunem Północnym. W różnych częściach tak zakreślonej krainy leży kilka izolowanych masywów górskich, sięgających 1885 m n.p.m. (Aiguille – „Igła” – Saptou w Masywie Alantika), 1665 m n.p.m. (Hossére Gode w Masywie Poli) oraz 1442 m n.p.m. (Tourou w masywie Mandara). Właśnie mieszkańcy tych izolowanych masywów w latach 70. ubiegłego wieku przyciągnęli polskich etnologów/antropologów szukających kultur określanych jako tradycyjne, zachowujące oryginalną kulturę afrykańską, „nieskażoną” obcymi (europejskimi) wpływami. nialnych. Ziemie obecnego Kamerunu nie stanowiły nigdy krainy naturalnie zintegrowanej, np. elementami fizjografii, nie tworzą go zlewiska jakiejś rzeki, nie obramowują masywy górskie. Jego granice wytyczono drogą traktatów pomiędzy Niemcami, Francją i Wielką Brytanią (a także Hiszpanią – na południu). 3 Średnia rocznych opadów deszczu oscyluje tu od 600 mm na północy do 1200 na południu (1400 wyspowo w wyższych partiach masywów górskich). J. Boulet, Atlas regional Bénoue, Yaoundé 1966. 4 Rozległy (rozpostarty na przestrzeni 700–800 km) i osiągający w najwyższych partiach wysokość ponad 2000 m n.p.m (nie licząc, będącego jego przedłużeniem, leżącego na wybrzeżu Mont Cameroun Fako, który osiąga 4070 m n.p.m.) stanowi naturalną barierę powstrzymującą wilgotne masy powietrza idące od równika. Dzieli w ten sposób Kamerun na dwie części: wilgotną na południu i suchą na północy. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 93 Przed kilkoma wiekami region ten stał się miejscem, w którym ludność reprezentująca pierwotne warstwy osadnicze (kulturowe) Afryki chroniła się przed ekspansją ludów (państw) muzułmańskich. Na przełomie XVIII i XIX w., pod naporem imperium (kalifatu) Adamaoua od zachodu (później także od południa), państwa Baguirmi od wschodu oraz królestwa Mandara od północy ziemie dzisiejszego północnego Kamerunu (oraz sąsiednich regionów dzisiejszej Nigerii) stały się jednym z najlepiej zachowanych obszarów refugialnych5 Afryki. Strumienie uciekinierów i migrantów przemieszczały się i krzyżowały się tu w różnych proporcjach, w różnym stopniu przejmując cechy rasowe, język, wierzenia i zwyczaje. W ten sposób niemal do końca XX w. zachowały się tu pozostałości pierwotnej warstwy osadniczej Afryki subsaharyjskiej, zwanej „cywilizacją paleonigritycką” (paléonigritique). W epoce przedkolonialnej ukształtował się w tym regionie specyficzny typ organizacji przestrzeni – „górskich zespołów osadniczych”. Taka spójna politycznie i gospodarczo jednostka organizacji społecznej obejmowała zwykle dające się wydzielić masywy górskie. Ich granice nie były jednoznacznie delimitowane, bowiem rozdzielały je niezamieszkałe doliny śródgórskie. Najgęściej zaludnione (i w największym stopniu przekształcone antropogenicznie) były w tym układzie wierzchołki masywów oraz ulokowane pomiędzy nimi wewnętrzne płaskowyże. Niemal bezludne i pozostawione odłogiem pozostawały natomiast podgórskie równiny lub doliny oddzielające masywy, ponieważ były one narażone na cykliczne napady Fulbejów6. Od łac. refugio – ‘cofać się’, ‘chronić się’, ‘uciekać’. Pod koniec XX wieku w typowo refugialnych masywach gęstość zaludnienia wahała się do niedawna średnio między 25 a 40 osób na km2 (niekiedy nawet dochodziła do 150–200 osób/km2), podczas gdy gęstość zaludnienia na pogórzu rzadko przekraczała 10 osób na km2, a na otwartych dolinach utrzymywała się z reguły na poziomie poniżej 5 osób na km2. Zob. Atlas du Cameroun, Paris, 5 6 �94 Ryszard Vorbrich Stłoczone w swoistym tyglu liczne ludy i grupy etniczne liczące od kilku do kilkudziesięciu tysięcy osób, przez dekady odmawiały podporządkowania się scentralizowanej władzy politycznej i broniły się przed zasymilowaniem przez ekspansywną cywilizację islamu. Zawziętości oporu zawdzięczały one także swój egzoetnonim – Kirdi7, co w języku najeźdźców oznacza „niewiernego”, „parszywego psa”. Pod względem politycznym i kulturowym te specyficzne strefy „bez państwa” tworzyły zupełnie odmienny świat, świat mikrogrup etnicznych, niezależnych wspólnot lokalnych, zachowujących struktury plemienne, ceniących niezależność i wiernych wierzeniom przodków. Ludy te nie tylko stawiały skuteczny opór ekspansywnym państwom muzułmańskim epoki przedkolonialnej, ale później także odrzucały władzę europejskich kolonizatorów, a w epoce postkolonialnej kontestowały dominację muzułmańskich elit, które przejęły władzę w regionie. Można Yaounde 1973, Planche XII; A. Beauvilan, Nord-Cameroun: crises et peuplement, (these de doc.), Rouen 1989, s. 497. 7 W literaturze etnologicznej termin Kirdi (pochodzący z języka ba-guirmi) odnosi się obecnie do ok. 30 niemuzułmańskich ludów północnego Kamerunu oraz sąsiednich rejonów Nigerii i Czadu. Ludy te liczą ponad 3 mln osób. Początkowo termin był pejoratywnym określeniem stosowanym przez muzułmańskich najeźdźców (Fulanów) w stosunku do plemion górskich (głównie z masywu Mandara), broniących swej niezależności; z czasem został przejęty przez administrację kolonialną i literaturę etnologiczną jako nazwa zespołu plemion (m.in. Daba, Guidar, Fali, Mofu, Mafa), reprezentującą pierwotną warstwę osadniczą Afryki i archaiczną kulturę paleonigrycką – cechującą się acefaliczną organizacją społeczną (opartą na patriarchalnej rodzinie) i kopieniaczą uprawą roli (sorgo, fasola, orzechy arachidowe). W epoce przedkolonialnej i kolonialnej, a także w pierwszych latach niepodległości Kamerunu Kirdi poddani byli opresyjnej polityce ze strony fulbejskich feudałów (obracano ich w niewolę lub siłą nawracano na islam) i sprzymierzonej z nimi administracji państwowej. W latach 90. XX wieku pojawił się tu ruch emancypacji kulturowej i politycznej Kirdi, głoszący ideologię kirditude, afirmującą rodzimą kulturę ludów tubylczych Północnego Kamerunu. Por. R. Vorbrich, Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 95 powiedzieć, że w latach 70. XX w. (gdy dotarli tu polscy etnolodzy, a wcześniej jeszcze polscy misjonarze) dawały obraz swoistej skamieliny, jednej z ostatnich na kontynencie afrykańskim enklaw tradycyjnej kultury Afryki. Na tak uformowany obszar „laboratorium” badań antropologicznych zwrócili uwagę polscy studenci etnologii (i innych kierunków studiów), którzy postanowili wykorzystać otwierające się w Polsce w latach 70. (po raz pierwszy w okresie powojennym) możliwości zdobywania doświadczeń zawodowych na innych kontynentach. Należy pamiętać, że wizja świata tych młodych etnologów (poza Europą, poza „żelazną kurtyną”) była anachroniczna, wyidealizowana i daleka od realiów. W formacji uczestników ówczesnych wypraw studenckich silnie pobrzmiewał etos odkrywcy, żeby nie powiedzieć „zdobywcy”8. A poziom doświadczenia i kompetencji zawodowych umożliwiających prowadzenie badań na terenach pozaeuropejskich ówczesnych polskich etnologów (jak się wówczas mówiło: etnografów) był stosunkowo niewielki9. W skali kraju zaledwie kilka osób posiadało doświadczenie pracy badawczej na terenach Azji i Ameryki, jeszcze rzadziej Afryki. W tym czasie (w połowie lat 70.) w różnych ośrodkach akademickich Polski pojawiło się kilka inicjatyw studenckich stawiająEtos odkrywcy odnaleźć można w (przytoczonych niżej) założeniach naukowych SEE „Afryka 76” mającej dotrzeć do „nieznanych”, „niezbadanych” zakątków Afryki. W gotowości do poruszania się w trudnym terenie górskim z karawaną tragarzy itp. Postawa zdobywcy ujawniła się np. w zachowaniach członków innej wyprawy (o której nieco szerzej piszę niżej). We wsi Mandama wywiesili oni biało-czerwoną flagę, co skończyło się interwencją żandarmów. 9 Studenci etnografii tamtej epoki mieli (trudny do wyobrażenia dla dzisiejszego pokolenia) bardzo ograniczony dostęp do literatury światowej. Jedyny przedmiot kursowy studiów poświęcony kulturom pozaeuropejskim (30 godzin) opierał się na skryptach powstałych w latach 40. XX wieku (a one z kolei na literaturze z lat 30. lub wcześniejszej). 8 �96 Ryszard Vorbrich cych sobie za cel osobiste poznanie realiów Afryki i zdobycie doświadczenia zawodowego na tym kontynencie. W tym czasie, w epoce bez grantów, NCN-ów (i prawie bez stypendiów zagranicznych) jedyną możliwość przeprowadzenia badań na terenach pozaeuropejskich był tzw. „wyprawy”. Formuła wypraw (przedsięwzięć samowystarczalnych, na wzór wypraw wysokogórskich) była jedynym sposobem pokonania barier dewizowych i politycznych (obostrzeń paszportowych itp.). W połowie lat 70. XX w., w sytuacji względnego „zelżenia” systemu politycznego w Polsce, poszerzyły się możliwości organizowania „wypraw naukowych”. W kilku ośrodkach akademickich w Polsce pojawiły się inicjatywy tego rodzaju. Największym „zagłębiem” wyprawowym stał się Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a konkretnie tamtejsze środowisko etnografów10. Podobne projekty pojawiały się też w innych ośrodkach. Wśród tych inicjatyw dwie udało się doprowadzić do szczęśliwego końca. Dwie grupy entuzjastów (studentów UAM w Poznaniu i UŁ) dotarli w drugiej połowie lat 70. do Kamerunu. Na wybór tego kraju jako miejsca penetracji naukowych wpływ miały dwa – czysto polskie – czynniki. Pierwszą sprzyjającą okolicznością była pamięć o „I polskiej wyprawie naukowej do Afryki” – wyprawie wielkopolanina – Stefana Szolc-Rogozińskiego z lat 1882–188511. Organizatorzy poznańskiej Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”, wybierając Kamerun jako 10 W latach 1976–1981 etnografowie poznańscy zorganizowali sześć wypraw naukowych do Azji, Ameryki i Afryki. Był to prawdziwy fenomen w skali kraju. 11 Wyprawa S. Szolc-Rogozińskiego oprócz oficjalnych celów naukowych (odkrycie mitycznych jezior Liba, które w rzeczywistości nie istniały) miała także ukryte cele kolonizacyjne („wykrojenia skrawka polskiej niepodległości”). W latach 1883–1885 na małej wyspie Mondoleh (leżącej opodal stałego lądu) funkcjonowała polska stacja naukowa. Było to wówczas jedyne miejsce na świecie, nad którym powiewała biało-czerwona flaga. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 97 miejsce swych penetracji naukowych, liczyli na to, że hasło „Rogoziński” przysporzy im sponsorów, co – jak się okazało – sprawdziło się w praktyce, zwłaszcza w wypadku Kalisza – rodzinnego miasta S. Szolc-Rogozińskiego. O wyborze północnej części Kamerunu jako miejsca badań naukowych zadecydowała z kolei obecność w tym regionie polskich misjonarzy ze zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, którzy od 1970 roku pracowali w tym regionie12. Mieszcząca się w Poznaniu Prokura Misyjna Polskiej Prowincji Oblatów (w osobie ówczesnego prowincjała o. Alfonsa Kupki) udzieliła studentom UAM (organizatorom ekspedycji) pomocy merytorycznej, udostępniając literaturę naukową (i popularnonaukową) dotyczącą ludów Północnego Kamerunu oraz wiele wskazówek praktycznych. Była to w ówczesnych czasach nieoceniona pomoc w kraju pozbawionym dostępu do publikacji i informacji praktycznych dotyczących Afryki13. Działalność polskich misjonarzy w Kamerunie nabrała szczególnie dużego rozmachu w latach 1975–1997, kiedy w prowincji tej funkcjonowała zakonna Delegatura Polskiej Prowincji Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Figuil (zwana w skrócie „Delegaturą Figuil”). Personel misyjny Delegatury Figuil utrzymywał się przeciętnie w granicach 30 misjonarzy. Ogółem w latach 1970–2010 w Kamerunie pracowało 69 polskich oblatów Maryi Niepokalanej. W latach 90. XX w. polscy oblaci obsługiwali aż 13 misji (nie licząc kilku na południu Kamerunu) i stanowili prawie połowę duchowieństwa archidiecezji Garoua. Należy dodać, że od 1974 pracę misjonarzy oblatów wspomagały polskie siostry zakonne ze zgromadzenia Służebniczek Najświętszej Maryi Panny – Śląskich. W sumie kilkadziesiąt sióstr z Polski prowadziło działalność w szkolnictwie (i formacji kobiet) oraz w zakresie opieki zdrowotnej (m.in. prowadzą leprozoria). Pozostały one w Kamerunie także po wyjeździe większości polskich oblatów w pierwszej dekadzie XXI w. 13 Wśród udostępnionych publikacji znalazła się m.in. popularnonaukowa książka francuskiego misjonarza Yvesa Schallera, Les Kirdi du Nord-Cameroun, Strasbourg 1973. Na owe czasy była to pierwsza kompleksowa monografia poświęcona ludom Kirdi, jedyne opracowanie dotyczące Północnego Kamerunu w zbiorach polskich. Ten drobny szczegół dobrze ilustruje ubóstwo polskich 12 �98 Ryszard Vorbrich Polskim misjonarzom oblatom przypisać należy także pierwsze polskie działania o charakterze naukowym w Północnym Kamerunie. W tym kontekście pionierem był misjonarz o. Antoni Kurek, pracownik naukowy Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, który w latach 1976–1977 badania nad religijnością ludu Guidar łączył z pracą katechety w gimnazjum w Guider14. Zdobytą wiedzę i doświadczenie przekazywał później zarówno w Kamerunie, jak i w Polsce pokoleniu młodych polskich misjologów. Docent A. Kurek użyczył też swej wiedzy członkom Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”, organizując dla nich ad hoc seminarium naukowe podczas ich pobytu w Lam. Dla uczestników tego seminarium było to pierwsze osobiste zetknięcie się z naukowcem dysponującym wysokim poziomem wiedzy dotyczącej etnologii Kamerunu. Omówienie polskich badań stricte etnograficznych w Kamerunie15 rozpocząć musimy od zaprezentowania przebiegu i dokonań wspomnianej już wyżej Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”. Jej przygotowanie zajęło dwa lata. W ramach Koła Naukowego Studentów Etnografii powołano Sekcję Afrykanistyczną. Z 30 osób, które początkowo zgłosiły do niej akces, aktywny udział w pracach organizacyjnych i merytorycznych (naukowych) zasobów źródłowych dotyczących omawianego regionu i zarazem sposoby pokonywania barier w dostępie do źródeł. 14 Efekty swych badań terenowych przedstawił później w swej pracy habilitacyjnej pt. Wierzenia i obrzędy ludu północnokameruńskiego. Studium historyczno-hermeneutyczne (Warszawa 1988). Obszerna rozprawa (495 stron) omawia kwestie religioznawcze w szerokim kontekście historycznym i etnicznym. 15 Gwoli ścisłości należy dodać, że w wśród publikacji naukowych z lat 60. i 70. XX poświęconych Kamerunowi Północnemu pojawia się nazwisko polskie – André Michela Podlewskiego – demografa i etnografa z Uniwersytetu Paryskiego, autora licznych opracowań z zakresu demografii i etnografii (m.in. La dynamique des principals populations du Nord Cameroun, etre Bénoue et lac Tchad, Yaoundé 1964; Notes sur les objets sacrés traditionnels Mboum (Adamaoua, Cameroun), „Journal des africanistes” 1978, Vol. 48, Numéro 2, s. 102–120). �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 99 brało zaledwie kilku studentów ówczesnego II i III roku16. Z czasem ukonstytuował się Komitet Organizacyjny Ekspedycji, który uzyskał poparcie kierownictwa ówczesnej Katedry Etnografii UAM (szczególnie prof. dr. hab. Józefa Burszty oraz doc. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza)17 oraz władz rektorskich uniwersytetu. Ostatecznie udział w wyprawie wzięło czterech studentów etnografii UAM (Paweł Kostuch, Tomasz Szymaniak, Ryszard Vorbrich oraz Włodzimierz Żukowski). Kierownikiem tak skonfigurowanego zespołu został dr Tomasz Schramm – historyk z UAM), opiekę naukową objął mgr Jacek Łapott – etnograf z Muzeum Narodowego w Szczecinie18. W skład ekspedycji weszli także Andrzej Polaszewski (lekarz wyprawy) oraz Leon Bąbelek (kierowca mechanik). Już w Afryce (w Niamey) po dwóch miesiącach do zespołu dołączył fotoreporter PAP – Zbigniew Staszyszyn. Tuż po dotarciu do Afryki dr T. Schramm z powodu choroby odleciał z Algieru do Polski. Od tego momentu kierownictwo organizacyjne ekspedycji sprawowali Włodzimierz Żukowski (grudzień 1976 – luty 1977 roku) oraz Paweł Kostuch (luty – maj/czerwiec 1977 roku). SEE „Afryka ‘76” wyruszyła statkiem PLO (M/S „Siematycze”) na początku grudnia 1976 roku i powróciła do kraju z kameruńskiego portu Douala (dwoma statkami PLO) w maju i czerwcu Przygotowania objęły zarówno działania czysto organizacyjne (pozyskiwanie sponsorów, sprzętu i żywności oraz usług transportowych i procedur wizowych), jak i prace o charakterze merytorycznym (działalność samokształceniową, konceptualizację celów i metod naukowych). 17 Późniejszy profesor Zbigniew Jasiewicz, który jako jeden z nielicznych polskich etnologów posiadał w tym czasie doświadczenie w prowadzeniu badań terenowych na obszarach pozaeuropejskich, został promotorem prac magisterskich przygotowywanych przez studentów – organizatorów ekspedycji. 18 Muzeum Narodowe w Szczecinie miało już doświadczenie w badaniach naukowych w Afryce i włączyło się w przygotowania do wyprawy na cztery miesiące przed jej wyruszeniem. 16 �100 Ryszard Vorbrich 1977 roku. W tym czasie przebyła ona w Afryce samochodem terenowym Star 266A (użyczonym nieodpłatnie przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach) trasę ok. 13 000 km, odwiedzając pięć krajów (Algierię, Niger, Mali, Nigerię i Kamerun). Członkowie wyprawy prowadzili badania terenowe głównie w Mali (wśród Dogonów) oraz w Kamerunie (wśród Daba i w mniejszym zakresie wśród Guidar)19. W tym miejscu skupię się na omówieniu prac badawczych w Północnym Kamerunie. Badania terenowe trwały niecały miesiąc i objęły kilka wsi zamieszkałych przez ludy Daba i Guidar. Podczas pobytu w tym regionie ekspedycja korzystała z gościny polskich misjonarzy oblatów, zwłaszcza w misjach w Figuil, Mandama i Lam. Po rozpoznaniu sytuacji, na miejscu, na teren bardziej szczegółowych badań wytypowano wsie Mandama, Teleki i Lam. Krótkie obserwacje etnograficzne dokonano także w Kopea i Djii (zamieszkałych przez lud Gude/Chede). Ponieważ szukano bardziej izolowanych wspólnot lokalnych, najdłuższe badania przeprowadzono w śródgórskiej wsi Teleki, położonej z dala od misji. Prace badawcze w Mandamie i Lam miały uzupełniający cha­rakter. Takie podejście wynikało z założeń programu badawczego ekspedycji (ułożonego przez młodych, „spragnionych egzotyki” Krótsze penetracje badawcze prowadzono także w kilku innych miejscach Afryki, np. wśród ludu Buduma nad nigeryjskim brzegiem Jeziora Czad oraz dokumentując tzw. trasę Rogozińskiego w południowym Kamerunie. Pełniejszy opis przebiegu i efektów SEE „Afryka” można znaleźć w kilku publikacjach: J. Łapott, Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76–77” – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978 (1982), t. 24, s. 283–319; R. Vorbrich, Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76”, „Lud” 1980, t. 64, s. 356–359; R. Vorbrich, Studencka ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 75–101. 19 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 101 adeptów etnografii). Program ten zakładał skupienie się na badaniu społeczności względnie izolowanych, w których zachowały się w jak największym stopniu tradycyjne (archaiczne) elementy kultury afrykańskiej. Ówczesną postawę badawczą członków ekspedycji dobrze ilustruje charakterystyka punktów badawczych SEE „Afryka 76”, sformułowana przez jej kierownika naukowego – mgr. Jacka Łapotta. „Zasady wyboru określonych ludów Afryki Zachodniej”, które miały być obiektem badań SEE, były następujące: 1. wybrany lud winien zamieszkiwać wyodrębnione środowisko geograficzne, jego kultura materialna winna być w miarę jednorodna i odrębna od kultury społeczeństw sąsiednich; 2. winien to być lud o stosunkowo małym stopniu skażenia wpływami zarówno tzw. „wielkich cywilizacji Afryki Zachodniej” i islamu, jak i nowszymi kontaktami z cywilizacją europejską; 3. kultura materialna tego ludu winna być na tyle prosta, aby jej wybrane zagadnienia można było poznać w czasie niezbyt długich badań stacjonarnych; 4. problemy badawcze opracowywane przez uczestników wyprawy winny dotyczyć tematów i kultur stosunkowo mało znanych, aby ich wkład do etnologii polskiej miał jak największe znaczenie”20. Cytowane powyżej zestawienie założeń metodologicznych (i metodycznych) ukazuje ówczesny stan polskiej etnografii krajów pozaeuropejskich, ambicje uczestników wyprawy oraz ich świadomość ograniczonych własnych możliwości badawczych. Uwzględniając poziom kompetencji badawczych (merytorycznych i językowych) młodych uczestników wyprawy, jako tematy badań wytypowano dziedziny kultury łatwo poddające się oglądowi, wybrane zagadnienia kultury materialne, takie jak: garn20 Zob. J. Łapott, Studencka ekspedycja…, s. 285. �102 Ryszard Vorbrich carstwo, kowalstwo i budownictwo (wraz ze strukturą i fun­kcjami tradycyjnej zagrody rodzinnej). W badaniach stosowano głównie metody obserwacji i w mniejszym zakresie wywiadu etnograficznego. „Wąskim gardłem” wyprawy była bowiem bariera językowa. Oczywiście nikt z członków zespołu nie znał miejscowego języka daba (i guidar używanego w Lam). Zaledwie jedna osoba (lekarz) władała płynnie językiem francuskim (językiem urzędowym w tym regionie Kamerunu). Tylko jeden ze studentów (R. Vorbrich) posiadał znajomość języka francuskiego na poziomie podstawowym21. Taka sytuacja wymusiła podział zespołu badawczego na mniejsze (2–3-osobowe) grupy. Gdy jedna z nich prowadziła wywiady (tłumaczone przez Andrzeja Polaszewskiego), pozostali adepci etnogra­ fii zajęci byli obserwacją wybranych przez nich dziedzin kultury oraz wchodzeniem w luźne kontakty interpersonalne z mieszkańcami wsi. Pomimo tych ograniczeń efekty przeprowadzonych badań (tak w Kamerunie, jak i innych rejonach badań) uznać można za więcej niż zadowalające. Studenci uzyskali cenne doświadczenie, przydatne dla części z nich w dalszej drodze zawodowej etnologa22. Dla trzech studentów zebrana w terenie dokumentacja stanowiła podstawę źródłową napisanych przez nich prac magisterskich. Ich tematem było garncarstwo, budownictwo i zagroda afrykańBarierę językową pogłębiał dodatkowo brak znajomości języka francuskiego wśród mieszkańców badanych wsi. O ile we wsiach misyjnych Mandamie i Lam (gdzie od kilku lat działała 4-letnia szkoła podstawowa) można było spotkać młodych ludzi znających nieco język francuski, o tyle w Teleki (gdzie nie było szkoły) znajomość języka francuskiego była „zerowa”. W takich okolicznościach wielką pomocą służyli młodzi wychowankowie misji. Jeden z nich towarzyszył nam podczas pobytu w Teleki. 22 Z pięciu etnologów – członków wyprawy – dwóch kontynuuje profesjonalną „przygodę z Afryką”. Trzech uzyskało z czasem stopień doktora nauk humanistycznych, z których jeden posiada stopień doktora habilitowanego, a jeden tytuł profesora. 21 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 103 ska23. Były to wówczas (w roku 1978) pierwsze w Polsce prace magisterskie z zakresu etnografii, powstałe w oparciu o w pełni oryginalny, osobiście zebrany w terenie pozaeuropejskim materiał dokumentacyjny24. W kolejnych latach ukazały się w periodykach naukowych artykuły prezentujące wybrane aspekty dorobku SEE „Afryka 76”25. Niebagatelnym efektem prac terenowych wyprawy była pozyskana kolekcja wytworów kultury materialnej. Wielkość i jakość w pełni opracowanej naukowo (pod względem etnograficznym i muzealniczym) kolekcji zawdzięczać należy członkowi wyprawy – pracownikowi muzeum – Jackowi Łapottowi. W sumie członkowie SEE „Afryka 76” zebrali i przekazali polskim placówkom muzealnym kolekcję liczącą około 1300 sztuk często unikatowych eksponatów, z których 614 sztuk pozyskano wśród ludów Kirdi26. Eksponaty przekazane w darze polskim placówkom muzealnym 23 P. Kostuch napisał pracę magisterską dotyczącą zagrody ludu Daba, R. Vorbrich był autorem pracy poświęconej garncarstwu Dogonów, a W. Żukowski poświęcił swą pracę dyplomową budownictwu Dogonów. 24 W sumie podczas całej wyprawy „nakręcono” ponad 2000 m kolorowego materiału filmowego w formacie 16 mm (zmontowane z tego materiału filmy były emitowane przez TVP), ponad 1000 kolorowych diapozytywów, 500 zdjęć kolorowych i 3000 czarno-białych. Niestety kolorowe zdjęcia, a zwłaszcza diapozytywy, wykonane na materiale ORWO straciły po latach wiele ze swej wielobarwności. Zarejestrowano ponad 10 godzin nagrań dźwiękowych. 25 Uwzględniając tylko publikacje poświęcone Kamerunowi, zob. m.in. J. Łapott, Kowalstwo w życiu codziennym plemion Daba i Guidar w Kamerunie Północnym, „Materiały Zachodniopomorskie” 1984 (1987), t. 30, s. 245–262; P. Kostuch, Zagroda północnokameruńskiego plemienia Daba, „Materiały Zachodniopomorskie” 1981 (1985), t. 27, s. 281–305; R. Vorbrich, Gospodarcza i społeczna rola daru w życiu rodziny i społeczności lokalnej Daba z Kamerunu, w: Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ: Prace Etnograficzne, z. 25, Kraków 1988, s. 149–165; R. Vorbrich, Trade as element of the Daba economy in Northern Cameroon, „Etnologia Polona” 1987 (druk 1988), t. 13, s. 153–182. 26 Były to głównie egzemplarze broni, ozdoby, wytwory sztuki i rzemiosła. �104 Ryszard Vorbrich (Muzeum Narodowemu w Szczecinie, Muzeum Okręgowemu w Kaliszu oraz Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu) została wyceniona przez samych beneficjentów na łączną wartość 1 437 500 zł, co ponad dwukrotnie przewyższało ogólne koszty wyprawy (szacowane na 700 000 zł). Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” otworzyła 40-letni okres aktywności badawczej polskich naukowców (w przeważającej mierze etnologów) w Północnym Kamerunie. W kolejnych latach do regionu tego wracali członkowie SEE, ale także przedstawiciele młodszego pokolenia. Pod koniec 1977 roku do Mandamy dotarła (via Nigeria) kolejna polska wyprawa studencka – Wyprawa Studenckiego Koła Naukowego Biologów Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79. Jak sama nazwa wskazuje, nie miała ona charakteru etnograficznego27, lecz swymi zainteresowaniami objęła także sferę kultury poznawanych ludów. Z publikowanych sprawozdań28 wnosić można, że działalność członków wyprawy na niwie etnograficznej sprowadzała się głównie do pozyskiwania kolekcji eksponatów29. Publikowane omówienia dorobku naukowego tej wyprawy mają charakter po27 W jej skład wchodziło pięcioro studentów biologii UŁ (Piotr Frankiewicz, Mirosław Karolak, Jerzy Nadolski, Marek Wanat i Joanna Wojciechowska) oraz jeden student archeologii UŁ (Sławomir Szafrański) oraz Paweł Królikowski (lekarz) i Andrzej Krawczyk (kierowca). Zob. A. Nadolska-Styczyńska, J. Nadolski, Kultury Północnego Kamerunu i Nigerii jako przedmiot zainteresowań wyprawy naukowej studentów biologii Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.) Szczecin 2004, s. 287–308. 28 Por. J. i J. Nadolscy, O etnograficznych wynikach afrykańskiej wyprawy biologów, w: Na egzotycznych…, op. cit., s. 103–108. 29 Które później (w liczbie ponad 500 egzemplarzy) wzbogaciły polskie muzea. Zob. A. Nadolska-Styczyńska, J. Nadolski, Kultury…, op. cit., s. 290; A. Styczyńska, Kolekcja zabytków z Północnego Kamerunu i Nigerii – dar wyprawy łódzkich biologów, w: Prace i materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, „Seria Etnograficzna” 1991–1995, nr 30, s. 105–130. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 105 pularyzatorski i reportażowy30 lub sprowadzają się do informacji praktycznych (jakie i za ile można kupić „eksponaty”)31. Doświadczenie i dokumentacja naukowa zdobyte w ramach SEE „Afryka 76” skłoniły mnie do powrotu do Kamerunu, do kraju Daba, w 1982 r. Tym razem wyjazd był odpowiednio przygotowany merytorycznie dzięki kwerendzie archiwalnej i sprowadzonym z zagranicy publikacjom32. Badania trwały tym razem trzy miesiące (marzec–kwiecień) i były możliwe dzięki pomocy władz UAM (który kupił bilet lotniczy), a także gościnności (i pomocy logistycznej) polskich misjonarzy oblatów oraz sióstr ze Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP. Moją bazą została ponownie misja w Mandamie. Za miejsce głównych badań stacjonarnych obrałem liczący ok. 80 zagród (ok. 500 mieszkańców) zespół osadniczy we względnie izolowanym masywie Nive33. Był on odległy o 14 km od Mandamy i pozbawiony wówczas połącze30 Zob. S. Szafrański, Z biologami na afrykańskim szlaku, „Z otchłani wieków” 1983, z. 3. 31 Materiał fotograficzny (ze wspomnień uczestników wyprawy potencjalnie interesujący) uległ niestety w najbardziej wartościowej części prześwietleniu (por. A. Styczyńska-Nadolska, J. Nadolski, Kultury…, op. cit., s. 288). 32 Koszty podróży lotniczej pokrył UAM, a koszty pobytu w Kamerunie prywatne stypendium Ireny i Jaquesa Driveta (z Douala). Wielką pomoc (gościnę) otrzymałem także od polskich lekarzy: Krystyny i Krzysztofa Haslingerów podczas pobytu w Yaounde (kwerendy archiwalnej i bibliotecznej w Université de Yauondé oraz ORTSTOM). 33 W Nive spędziłem około 50 dni (przedzielonych wizytami w Mandamie i innych wsiach). Zamieszkałem tam w opuszczonej zagrodzie przydzielonej mi przez miejscowego wodza. Prace badawcze w Mandamie miały w tym wypadku zdecydowanie uzupełniający charakter. Pobyt na terenie misji służył także odnowie biologicznej i pracom organizacyjnym oraz opracowywaniem materiału naukowego). Krótkie 1-4 dniowe penetracje etnograficzne przeprowadziłem także w kilkunastu innych wsiach zamieszkałych przez Lud Daba (i Chede): Bourngala, Dane Klvin, Djifi, Douroum, Gueleng, Gorom, Koalar, Kopea, Matalao, Ndouzeng Tima le Bas, Tima le Haut, Tra, Popologozom, Vinde Yola i Vourmoutch. �106 Ryszard Vorbrich nia drogowego ze światem (Mandamą). Nie był objęty działalnością misji, co z punktu metodologii i metodyki badań miało pozytywne i negatywne skutki. Do pozytywów zaliczyć można niezakłócony zewnętrznymi wpływami obraz miejscowej kultury. Do negatywów – brak osób władających językiem francuskim. Problem pomogli mi rozwiązać młodociani tłumacze (wychowankowie misji w Mandamie), którzy towarzyszyli mi podczas badań prowadzonych poza Mandamą. Badania z roku 1982 były w pewnym sensie kontynuacją i rozwinięciem prac z roku 1977. Ich przedmiotem badań był szeroko rozumiany system gospodarczy ludu Daba, zarówno w aspekcie materialnym, jak i społecznym (organizacja pracy, system własności, dystrybucja i konsumpcja dóbr). Nieco dłuższy okres badań stacjonarnych pozwolił na zastosowanie metod jakościowych. Należały do nich: analiza relacji pomiędzy stosunkami pokrewieństwa a formami współpracy gospodarczej, dystrybucji dóbr itp. W tym celu w dwóch dzielnicach sąsiadujących z „moją zagrodą” dla kilkunastu (18) zagród założyłem karty informacyjne, zawierające dane o mieszkańcach zagrody (liczba, wiek, miejsce urodzenia, stopień pokrewieństwa, powiązania z innymi mieszkańcami wsi, masywu i ze światem zewnętrznym). Karty zawierały także dane z inwentaryzacji majątku ruchomego (także zwierząt hodowlanych), powierzchni, położenia i jakości ziemi uprawnej. Uzyskane dane stały się podstawą do szczegółowej analizy relacji ekonomicznych zachodzących w sferze relacji pokrewieństwa (rodzina podstawowa, rozszerzona, ród) oraz w sferze poszczególnych ogniw organizacji terytorialnej (dzielnica – wspólnota lokalna). Podobne prace prowadziłem wyrywkowo w pozostałych 10 dzielnicach Nive. Prace te niestety nie zostały ukończone we wszystkich aspektach z powodu odmowy przedłużenia mi wizy kameruńskiej. W badaniach stosowałem też metody ilościowe. Używałem ich w celu uzyskania danych dotyczących �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 107 zagadnień mikroekonomii (działalność produkcyjna w ramach gospodarstwa rodzinnego, budżetu rodzinnego itp.). Posłużyłem się także metodami ekstensywnymi w postaci ankiet (dotyczących m.in. struktury upraw, asortymentu targów lokalnych itp.) zbieranych w sąsiednich wsiach przez moich piśmiennych współpracowników – mieszkańców Mandamy. Podstawowym, stałym elementem warsztatu badawczego były codzienne obserwacje i wywiady, uczestniczenie w życiu ceremonialnym (na tyle, na ile pozwalał mi status „obcego”) – pogrzebach, przenosinach „panny młodej”, wyprawach ludycznych i handlowych do okolicznych targów itp. Szczególnym doświadczeniem poznawczym było obserwowanie konfliktów i sporów (np. o ziemię), interpretowanych „na gorąco” przez uczestników i innych świadków. Nowym rysem programu badawczego z roku 1982 było objęcie obserwacją i analizą dynamiki zmian kulturowych, jakie już wówczas można było zauważyć u Daba. Celem badań nie było już tylko dementowanie i odtwarzanie „tradycyjnej” kultury, ale szukanie nowych elementów i analiza sposobów ich włączania w życie codzienne górali. Można powiedzieć – jeśli mogę wpleść tu nieco osobistej nuty – że trzymiesięczne badania z roku 1982 uformowały mnie jako badacza terenowego. A doświadczenie wówczas zdobyte wykorzystywałem w kolejnych 20 sezonach badawczych w 10 krajach Afryki. Naukowym efektem dwóch pierwszych sezonów badawczych w Północnym Kamerunie (1977 i 1982) była praca doktorska pt. „System gospodarczy społeczności plemiennej. Na przykładzie grupy Daba z Północnego Kamerunu” (1987). Wyniki badań wykorzystywałem w następnych latach w licznych publikacjach naukowych oraz w pracy dydaktycznej34. Zob. R. Vorbrich, Daba – Górale Północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych, Wrocław 1989. 34 �108 Ryszard Vorbrich W latach 80. i 90. XX wieku w Północnym Kamerunie ciekawym uzupełnieniem szeroko zakrojonej działalności misyjnej polskich misjonarzy oblatów były publikowane przez nich opracowania naukowe i popularnonaukowe. Obok wspomnianego wyżej doc. dr. hab. Antioniego należy wymienić w tym kontekście przede wszystkim o. Mariana Biernata – autora monografii małej wspólnoty lokalnej z grupy etnicznej Daba – Masyw Popologozom (maszynopis, bez miejsca i daty wydania) oraz zwięzłego opisu wierzeń i obrzędowości tego ludu. Nieco później, w latach 90., badania nad społecznym wymiarem religii ludów Kirdi prowadził o. Krzysztof Zielenda, pracujący m.in. na misjach w Poli i Mandamie35. Wyniki swych badań przedstawił on w swej dysertacji doktorskiej pt. Wspólnotowy wymiar tradycyjnych religii północnokameruńskich ludów kirdyjskich (Warszawa: ATK 1998). W tym samym czasie szerszą i wielozakresową działalność badawczą w Północnym Kamerunie rozwinął oblat – (późniejszy prof. dr hab.) Jarosław Różański. Ojciec J. Różański przyjechał do Kamerunu po raz pierwszy na staż misyjny, pracując na misjach w Lam, a także w Mandamie, Moutouroua i Karna, w latach 1991–1993. Mający bardzo szeroką formację naukową, teologiczną, misjologiczną i filologiczną (ukończył także studia polonistyczne) zainteresował się początkowo literaturą ustną ludów Kirdi, zwłaszcza Guidarów i Guiziga. Efektem pierwszych jego prac badawczych były publikacje prezentujące bajki i legendy, głównie ludów Guidar i Guiziga, wśród których prowadził działalność misyjną36. Prace terenowe nad tym zagadnieniem kontyW późniejszym okresie pełnił on kolejno funkcję wykładowcy w seminarium duchowym, w Maroua i rektora seminarium duchowego w Yaoundé. 36 Zob. m.in. J. Różański, W kręgu większych form narracyjnych u ludów Północnego Kamerunu, „Literatura Ludowa” 1992, nr 4–5, s. 3–22; W cieniu góry Lam, Gorzów Wlkp. 1994; Z tradycji ustnej sawanny kameruńskiej, „Afryka” 35 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 109 nuował także później (w Figuil, Garoua i Maroua) w latach 2001– 2011. W latach tych poszerzył tematykę swych badań o szeroko pojęte zagadnienia z zakresu historii misji (i kościoła rodzimego), religioznawstwa, antropologii kulturowej, etnopsychologii itp. Efekty studiów nad historią misji katolickich w Kamerunie o. J. Różański wykorzystał w swej dysertacji doktorskiej pt. Dojrzewanie północnokameruńskiej prowincji kościelnej Garoua w latach 1946–1996 (Warszawa: ATK 1998)37. W ramach problematyki misjologicznej koncentrował się on na historii polskich misji w Kamerunie38. Szczególnie dużo miejsca poświęcił też relacjom pomiędzy tradycyjną religią i kulturą ludów Kirdi, a metodami ich ewangelizacji. Uwzględniając okoliczność, iż jednym z głównych celów misji jest zakorzenianie się chrześcijaństwa w miejscowych społecznościach, analizował, w jakim zakresie działania misjonarzy mogą uwzględniać lokalną kulturę i w jaki sposób 2002, nr 15, s. 43–64; Mali’i ahin ti maya ta. Przysłowia gizigijskie, Warszawa 2000. 37 Zob. też J. Różański, Umiędzynarodowienie misji północnokameruńskiej, „Saeculum Christianum” 2004, t. 11, nr 2, s. 133–167. 38 Spośród wielu publikacji przywołać można jedynie kilka najważniejszych. Zob. J. Różański, Polskie misjonarki i misjonarze w Afryce, Warszawa 2012; J. Różański, Udział polskich Sióstr Służebniczek NMP – Śląskich w pracy misyjnej w północnym Kamerunie, „Annales Missiologici Posnanienses” 2003, t. 13, s. 111–129; Działalność polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Kamerunie (1970–2010), Warszawa 2015; J. Różański, Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., Szczecin 2004, J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), s. 165–178; Figuil – zarys dziejów miasta i centralnej misji polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Północnym Kamerunie, w:, Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin 2015, s. 163–197; Cameroon – Africa’s Largest Polish Roman Catholic Mission Center, w: Poland’s Relations with West Africa, (ed.) Zygmunt Łazowski, Warsaw 2004, s. 200–210. �110 Ryszard Vorbrich lokalne kultury wpływają na postawę misjonarzy39. W końcu przedmiotem badań i analiz o. Jarosława Różańskiego były także przemiany społeczne i kulturowe społeczeństwa Kamerunu Północnego w dobie globalizacji40. 39 Zob. J. Różański, Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., Szczecin 2004, s. 165–178; J. Różański, Inkulturacja Kościoła wśród ludów Środkowego Sudanu, Poznań 2004; Misjonarze wobec rodzimych kultur, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, Warszawa 2009, s. 287–296; Missions in Northern Cameroon and development of local cultures, w: M. Ząbek (ed.), Sustainable development in Sub-Saharan Africa, University of Iringa (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw, Iringa-Warsaw 2015, s. 139–154; J. Różański, Matka-rodzicielka – kobieta w tradycji północnokameruńskiej, w: Ewangelia między tradycją i współczesnością, J. Różański, P. Szuppe (red.), Warszawa 2003, s. 71–84; Tradycyjne religie afrykańskie w listach misjonarzy, w: E. Śliwka (red.), Wypłyń na głębię. Materiały Pierwszego Ogólnopolskiego Kongresu Misyjnego Zakonów i Zgromadzeń Męskich i żeńskich, t. 2, Refleksja (Sesja naukowa), Gdańsk-Pieniężno 2004, s. 377–384. 40 Zob. J. Różański, Miejscowa kultura wobec przemian społecznych i gospodarczych w środkowym Sudanie, w: Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, A. Nadolska-Styczyńska (red.), Wrocław-Łódź 2005, s. 240–249; Przemiany w systemie społecznopolitycznym północnokameruńskich Kirdi, w: Forum Politologiczne, t. 7, Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 309– 340; Fulbe w strefie Sudanu. Migracje, władza i pieniądze, w: Bilad as-Sudan – kultury i migracje, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Warszawa 2013, s. 47–64; Kształtowanie się tradycyjnych struktur społeczno-politycznych w kraju Gidarów (północny Kamerun), w: Ewolucja społeczeństw i państw afrykańskich. Polityka, bezpieczeństwo i historia, Kubicki R., Saletra W. (red.), Kielce 2015, s. 231–245; Tradycyjne religie Kirdi – kontynuacja i zmiany, w: Forum Politologiczne, t. 23, Tradycja i nowoczesność w Afryce. Społeczeństwo – kultura – sztuka, A. Żukowski (red.), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2017, s. 51–72; Dzieci żyjące na ulicy – nowe zjawisko miast afrykańskich, Warszawa 2004. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 111 Do Kamerunu i do Daba wróciłem po 17 latach, w roku 1999. Była to już zupełnie inna epoka, inna Afryka i inna Polska41. Dawna metoda badań terenowych w postaci „wypraw”, adekwatna do warunków panujących w PRL, stała się już zbyt archaiczna i niedostosowana do realiów okresu postkomunistycznego. Sześć sezonów badawczych w Kamerunie (w latach 1999, 2000, 2001, 2003, 2004, 2011) finansowanych było w ramach grantów KBN, NCN oraz PTPN42. Problematyka tych projektów badawczych nawiązywała do zakresu dynamicznych zmian, jakie zaszły w Kamerunie w ostatnich dwudziestu latach ubiegłego wieku oraz w pierwszej dekadzie obecnego stulecia. Koncentrowała się ona głównie na różnych aspektach procesów etnicznych, zmianie społecznej i kulturowej oraz zagadnieniach z zakresu antropologii Była to już epoka nasilonej globalizacji. W Północnym Kamerunie rozwinął się wielopartyjny system polityczny (wpływający na etnicyzację polityki), pojawiły się pierwsze struktury organizacji pozarządowych (np. stowarzyszeń prorozwojowych), znikały już ostatnie miejsca poza siecią dróg i systemu ochrony zdrowia i szkolnictwa powszechnego (ostatnią znaną mi wsią, w której powstała szkoła podstawowa była w 2003 roku wieś Nive), co diametralnie zmieniło sposób życia, sieć kontaktów i wizję świata członków wspólnot lokalnych. W Polsce w ramach zmiany systemu polityczno-gospodarczego dawny sposób pozyskiwania funduszy na badania naukowe stracił rację bytu wobec powstania takich instytucji jak Komitet Badań Naukowych czy późniejsze Narodowe Centrum Nauki. 42 W sezonach badawczych styczeń–marzec 1999 oraz styczeń–luty 2000 roku realizowałem w Kamerunie projekt badawczy KBN „Procesy etniczne i migracyjne w Kamerunie”. W sezonie listopad–grudzień 2001 roku realizowałem badania w ramach projektu UAM i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk „Środowiskowe uwarunkowania kultury w Afryce”. W sezonach styczeń–luty 2003 oraz listopad–grudzień 2004 roku realizowałem projekt badawczy KBN. Natomiast w sezonie styczeń–luty 2011 roku prowadziłem badania w ramach projektu KBN/NCN „Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych (studium porównawcze)”. W wypadku tego ostatniego projektu prace terenowe prowadzone były nie tylko w Kamerunie, ale także w Mali (2012) i w Maroku (2013). 41 �112 Ryszard Vorbrich rozwoju. Tematyka kolejnych realizowanych na przestrzeni 13 lat projektów badawczych uzupełniała się i była formatowana w oparciu o materiał badawczy i doświadczenie zdobyte w sezonach poprzednich. W ten sposób Kamerun Północny stał się dla mnie prawdziwym laboratorium terenowym, pozwalającym dotrzeć do enklaw tradycyjnej kultury, ale pozwalającym, na przestrzeni kilku dekad, obserwować dynamikę kultury afrykańskiej. Brak tutaj miejsca na dokładniejsze omówienie przebiegu prac terenowych. Wspomnę jedynie, że koncentrowały się one na opisanej już wspólnocie lokalnej Nive. Pole badawcze rozszerzyłem także na etnicznych Daba, emigrujących do innych regionów kraju, a także o inne grupy etniczne Kamerunu (od Pigmejów na południu kraju, do Fulbejów na północy). W Północnym Kamerunie badania stacjonarne i krótsze penetracje prowadziłem (licząc od północy regionu) w Waza, Oudjilla, Kapsiki, Tokombere, Maroua, Douroum, Tra, Figuil, Garoua, Bibemi, Sebore (wśród emigrantów Daba), Rey Bouba, Tcholire oraz Poli, Karna i Nagaoundere. Nie sposób omówić, nawet pokrótce, przebieg moich badań oraz ich efekty. Wymienię tu jedynie najważniejsze aspekty (problemy badawcze) oraz zilustruję je odniesieniami do poszczególnych, najważniejszych publikacji. 1. Badania z zakresu antropologii ekonomicznej i antropologii rozwoju objęły zagadnienia związane z miejscową („tubylczą”) konceptualizacją pracy i bogactwa (kapitału)43. 43 Zob. R. Vorbrich, Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki, „Annales Missiologicae Posnanienses” 2000, t. 11, s. 249–257; „Sorghum Wealth” versus „Money Wealth” or the Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 113 2. Studia nad ekologicznymi uwarunkowaniami kultury i sposobami zarządzania zasobami strategicznymi – ziemią i wodą44. 3. Badania procesów migracyjnych, zwłaszcza związanych z pokonywaniem barier naturalnych i politycznych45. 4. Studia nad procesami etnicznymi i powstawaniem nowych typów tożsamości46. 5. Badania z zakresu antropologii historycznej i politycznej; zjawisko trybalizmu, funkcjonowanie społeczeństwa plemiennego i postplemiennego a kwestia praw obywatelskich47. Zob. R. Vorbrich, Człowiek i woda w masywie Mandara – Kamerun Północny, w: Afryka. 40 lat penetracji…, op. cit., s. 101–109; Land and the environment versus customary and statute laws. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon, „Collectanea Sudanica”, vol. 1, s. 31–50. 45 Zob. R. Vorbrich, Mikro- i makromigracje w Kamerunie. Przestrzeń a bariery adaptacji kulturowej, w: Upadek imperiów i rozwój migracji, J. E. Zamojski (red.), Migracje i Społeczeństwo, nr 8, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003, s. 175–197. 46 Zob. R. Vorbrich, Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, „Sprawy Narodowościowe” 1999 (2000 druk), z. 14–15, s. 183–192; Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. 47 Zob. R. Vorbrich, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” 2004, t. 88, s. 219–236; Lamidat. Państwo przedkolonialne w państwie postkolonialnym, „Afryka”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego 2005, nr 21, s. 7–28; The idea of consensus and tribal identity in relation to democratic elections in an African State. The case of Cameroon, w: Exploring home, neighbouring and distant cultures, L. Mróz, A. Posern-Zieliński (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, s. 209–224; Etniczność a trybalizm w Afryce, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 311–323; The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, „Hemispheres”. Studies on Cultures and Societies 2009, nr 24, s. 143–154; Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, s. 427; Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, Maciej Ząbek (red.), Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Biuro 44 �114 Ryszard Vorbrich 6. Procesy oraz instytucje rozwojowe48. 7. Problematyka religioznawcza; obrzędowość tradycyjna i zmiany struktury religijnej49. Efektem studiów nad sposobami zarządzania zasobami strategicznymi stał się także uruchomiony i koordynowany przeze mnie program rozwojowy „Woda dla Sahelu”. Dzięki pozyskanym przeze mnie w Polsce (i w Australii) środkom i sponsorom w latach 2001–2006 powstało w Północnym Kamerunie 11 studni dostarczających pitną wodę w regionach od lat odczuwających narastającą suszę50. W tym samym czasie prace badacze w Północnym Kamerunie prowadziły też inne osoby. Jedną z nich była Donata Popławska (studentka etnologii UAM w Poznaniu), która w październiku Krajowe UNHCR w Polsce, Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW, Warszawa 2013, s. 177–186; Sukcesja substancjalna a legitymizacja władzy w wodzostwach Północnego Kamerunu. Między perspektywą antropologiczną a historyczną, w: J. Banaszkiewicza, M. Kara, H. Mamzer (red.), Instytucje „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, IAiE PAN, Poznań 2013, s. 91–104. 48 Zob. R. Vorbrich, Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” 2002, t. 86, s. 105–130; Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych w Afryce, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin: Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, s. 231–256. 49 Zob. R. Vorbrich, Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, „Lud” 2000, t. 84, s. 37–48; Święto duchów – czyli jak przetańczyć święto, w: Rytmy i kroki Afryki (Rhythms and steps of Africa), red. W. Mond-Kozłowska, Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011, s. 167–172. 50 W tym kontekście wyrazy podziękowania należą się wszystkim sponsorom z Polski i Australii. Pragnę szczególnie serdecznie podziękować misjonarzowi o. Władysławowi Koziołowi, który włożył zasadniczy wkład w ten projekt jako radiosteta i organizator prac oraz panu Ireneuszowi Brzechwie (z Obornik Wlkp.) i pani Marioli Strzałek (z Australii) – mojej koleżance ze studiów etnograficznych – za ich wkład finansowy oraz działania na rzecz pozyskania kolejnych sponsorów. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 115 i listopadzie 2004 roku zajmowała się tam obrzędowym okaleczaniem kobiecych narządów płciowych. Jej bazą było Ngaoundere (gdzie korzystała z gościny polskich misjonarzy). Przebywała także w kraju Daba (w Mandamie). Materiały zgromadzone podczas badań terenowych były podstawą napisanej przez nią i obronionej pracy magisterskiej pt. Praktyka okaleczania żeńskich narządów płciowych a tradycja i współczesność Afryki i Bliskiego Wschodu (Poznań 2005). W październiku i listopadzie 2005 r. działał w Kamerunie pięcioosobowy zespół badawczy złożony z etnologów i historyków sztuki, pracowników kilku polskich muzeów. W jego skład wchodzili: dr Jacek Łapott (weteran SSE „Afryka 76”), mgr Agnieszka Tomaszewska (oboje z Muzeum Narodowego w Szczecinie) oraz mgr Katarzyna Podyma i mgr Lucjan Buchalik (pracownicy Muzeum Miejskiego w Żorach)51. Przedmiotem obserwacji członków grupy była tradycyjna kultura i sztuka Kamerunu. Po badaniach w południowej części Kamerunu w północnej części kraju ekipa muzealników swą penetracją objęła głównie obszar etniczny mało zbadanej grupy Duupa (należącej do ludów Kirdi), zamieszkującą izolowany i trudno dostępny masyw Alantika. W tym regionie obserwacje etnograficzne prowadzono we wsiach Hoy, Sari, a zwłaszcza w N’inga. Ze względu na swe położenie (w trudnym terenie górskim – Pic de Ninga ma 1748 m n.p.m.) nieliczni już członkowie tej górskiej wspólnoty lokalnej (50 osób) jeszcze w tym czasie reprezentowała typ archaicznej, izolowanej kultury paleonigrityckiej. Członkowie zespołu odwiedzili także (w drodze do Czadu) m.in. miejscowości N’Dingtire, Mougeni, Lugunde i Liwa, gdzie prowadzono obserwacje wśród ludów: Fulbe, Tchiamba, Geunu i Gembe. W dalszej części swej podróży badawczej odwieOba muzea mają jedne z największych i najcenniejszych kolekcji afrykanistycznych w Polsce. 51 �116 Ryszard Vorbrich dzono także masyw Mandara (miejscowości Rumsiki, Amsa, Haou i Mokolo). Ostatnim regionem Kamerunu penetrowanym w ramach tej wyprawy był kraj Musgum (opodal Jeziora Czad), znany z oryginalnego budownictwa. Efektem opisanej inicjatywy badawczej była głównie kolekcja ponad 150 eksponatów etnograficznych, które wzbogaciły polskie placówki muzealne. Rezultaty naukowe prezentuje publikacja Lucjana Buchalika52. W 2013 roku krótką penetrację antropologiczną przeprowadzili prof. dr hab. Maciej Ząbek oraz prof. dr hab. Jarosław Różański. Badania były elementem większego projektu „Sudańscy uciekinierzy i wypędzeni. Dyskurs o uchodźcach i zachodniej pomocy humanitarnej” i obejmował, oprócz Sudanu, także kraje sąsiednie. Badano wówczas wywiady z samoosiedlającymi się przedstawicielami uchodźców-koczowników Mbororo z Republiki Środkowoafrykańskiej na pograniczu Kamerunu, w okolicach granicznej miejscowości Garoua Boulai. Podjęta wówczas próba przeprowadzenia badań w leżącym bardziej na północ, w prowincji Garoua, likwidowanym wówczas obozie Langui dla Czadyjczyków, nie powiodła się z uwagi na bardzo niechętną (wręcz wrogą) reakcję zarządzającego obozem przedstawiciela UNHCR. Ponad 40 lat obecności polskich misjologów, religioznawców i antropologów nadało temu regionowi Afryki szczególny status laboratorium terenowego, jedynego o takim znaczeniu (być może obok Sudanu) w skali polskiej humanistyki. L. Buchalik, Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Ex Africa Semper Aliquid Novi, J. Łapott, E. Prądzyńska (red.), t. 1, Żory 2014, s. 138–153. 52 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 117 Bibliografia Atlas du Cameroun, Paris, Yaounde 1973, Planche XII. Beauvilan A., Nord-Cameroun: crises et peuplement, (these de doc.), Rouen 1989. Buchalik L., Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Ex Africa Semper Aliquid Novi, J. Łapott, E. Prądzyńska (red.), t. 1, Żory 2014, s. 138–153. Kostuch P., Zagroda północnokameruńskiego plemienia Daba, „Materiały Zachodniopomorskie” 1981 (1985), t. 27, s. 281–305. Łapott J., Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76–77” – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978 (1982), t. 24, s. 283–319 Łapott J., Kowalstwo w życiu codziennym plemion Daba i Guidar w Kamerunie Północnym, „Materiały Zachodniopomorskie” 1984 (1987), t. 30, s. 245–262. Nadolska-Styczyńska A., Nadolski J., Kultury Północnego Kamerunu i Nigerii jako przedmiot zainteresowań wyprawy naukowej studentów biologii Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 287–308. Nadolscy J. i J., O etnograficznych wynikach afrykańskiej wyprawy biologów, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 103–108. Podlewski A. M., La dynamique des principals populations du Nord Cameroun, etre Bénoue et lac Tchad, Yaoundé 1964; Notes sur les objets sacrés traditionnels Mboum (Adamaoua, Cameroun), „Journal des africanistes” 1978, Vol. 48, Numéro 2, s. 102–120. Różański J., W kręgu większych form narracyjnych u ludów Północnego Kamerunu, „Literatura Ludowa” 1992, t. 4–5, s. 3–22. Różański J., W cieniu góry Lam, Gorzów Wlkp. 1994. �118 Ryszard Vorbrich Różański J., Z tradycji ustnej sawanny kameruńskiej, „Afryka” 2002, nr 15, s. 43–64. Różański J., Mali’i ahin ti maya ta. Przysłowia gizigijskie, Warszawa 2000. Różański J., Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, w: Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), Szczecin 2004, s. 165–178. Różański J., Matka-rodzicielka – kobieta w tradycji północnokameruńskiej, w: Ewangelia między tradycją i współczesnością, J. Różański, P. Szupejko (red.), Warszawa 2003, s. 71–84. Różański J., Udział polskich Sióstr Służebniczek NMP – Śląskich w pracy misyjnej w Północnym Kamerunie, „Annales Missiologici Posnanienses” 2003, t. 13, s. 111–129. Różański J., Umiędzynarodowienie misji północnokameruńskiej, „Saeculum Christianum” 2004, t. 11, nr 2, s. 133–167. Różański J., Cameroon – Africa’s Largest Polish Roman Catholic Mission Center, w: Poland’s Relations with West Africa, Z. Łazowski (ed.), Warsaw 2004, s. 200–210. Różański J., Dzieci żyjące na ulicy – nowe zjawisko miast afrykańskich, Warszawa 2004. Różański J., Inkulturacja Kościoła wśród ludów Środkowego Sudanu, Poznań 2004. Różański J., Tradycyjne religie afrykańskie w listach misjonarzy, w: „Wypłyń na głębię. Materiały Pierwszego Ogólnopolskiego Kongresu Misyjnego Zakonów i Zgromadzeń Męskich i żeńskich, t. 2, Refleksja, E. Śliwka (red.), Gdańsk-Pieniężno 2004, s. 377–384. Różański J., Miejscowa kultura wobec przemian społecznych i gospodarczych w środkowym Sudanie, w: Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, A. Nadolska-Styczyńska (red.), Wrocław-Łódź 2005, s. 240–249. Różański J., Przemiany w systemie społeczno-politycznym północnokameruńskich Kirdi, w: Forum Politologiczne, t. 7, Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 309–340. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 119 Różański J., Misjonarze wobec rodzimych kultur, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, Warszawa 2009, s. 287–296. Różański J., Polskie misjonarki i misjonarze w Afryce, Warszawa 2012. Różański J., Fulbe w strefie Sudanu. Migracje, władza i pieniądze, w: Bilad as-Sudan – kultury i migracje, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Warszawa 2013, s. 47–64. Różański J., Figuil – zarys dziejów miasta i centralnej misji polskich oblatów Maryi Niepokalanej w północnym Kamerunie, w: Bilad as- Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin 2015, s. 163–197. Różański J., Kształtowanie się tradycyjnych struktur społeczno-politycznych w kraju Gidarów (Północny Kamerun), w: Ewolucja społeczeństw i państw afrykańskich. Polityka, bezpieczeństwo i historia, Kubicki R., Saletra W. (red.), Kielce 2015, s. 231–245. Różański J., Missions in Northern Cameroon and development of local cultures, w: M. Ząbek (ed.), Sustainable development in Sub-Saharan Africa, University of Iringa (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw, Iringa-Warsaw 2015, s. 139–154. Różański J., Działalność polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Kamerunie (1970–2010), Warszawa 2015. Różański J., Tradycyjne religie Kirdi – kontynuacja i zmiany, w: Forum Politologiczne, t. 23, Tradycja i nowoczesność w Afryce. Społe­ czeństwo – kultura – sztuka, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2017, s. 51–72. Schallers Y., Les Kirdi du Nord-Cameroun, Strasbourg 1973. Styczyńska A., Kolekcja zabytków z Północnego Kamerunu i Nigerii – dar wyprawy łódzkich biologów, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna” 1991–1995, nr 30, s. 105–130. Szafrański S., Z biologami na afrykańskim szlaku, „Z otchłani wieków” 1983, z. 3. �120 Ryszard Vorbrich Vorbrich R., Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76”, „Lud” 1980, t. 64, s. 356–359. Vorbrich R., Studencka ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 75–101. Vorbrich R., Gospodarcza i społeczna rola daru w życiu rodziny i społeczności lokalnej Daba z Kamerunu, w: Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ: Prace Etnograficzne, z. 25, Kraków 1988, s. 149–165. Vorbrich R., Trade as element of the Daba economy in Northern Cameroon, „Etnologia Polona” 1987 (1988), t. 13, s. 153–182. Vorbrich R., Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki, „Annales Missiologicae Posnanienses” 2000, t. 11, s. 249–257. Vorbrich R., Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, „Lud” 2000, t. 84, s. 37–48. Vorbrich R., Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, „Sprawy Narodowościowe” 1999 (druk 2000), z. 14–15, s. 183–192. Vorbrich R., Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. Vorbrich R., Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” 2002, t. 86, s. 105–130. Vorbrich R., Mikro- i makromigracje w Kamerunie. Przestrzeń a bariery adaptacji kulturowej, w: Upadek imperiów i rozwój migracji, J. E. Zamojski (red.), Migracje i Społeczeństwo nr 8, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003, s. 175–197. Vorbrich R., Człowiek i woda w masywie Mandara – Kamerun Północny, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 roku, J. Łapott (red.), Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2004, s. 101–109. Vorbrich R., Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” 2004, t. 88, s. 219–236. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 121 Vorbrich R., Lamidat. Państwo przedkolonialne w państwie postkolonialnym, „Afryka”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego 2005, nr 21, s. 7–28. Vorbrich R., L’Afrique face au problem des mutilations génitales, „Africana Bulletin” 2006, t. 54, s. 131–145. Vorbrich R., The idea of consensus and tribal identity in relation to democratic elections in an African State. The case of Cameroon, w: Exploring home, neighbouring and distant cultures, L. Mróz, A. Posern-Zieliński (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, s. 209–224. Vorbrich R., Etniczność a trybalizm w Afryce, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 311–323. Vorbrich R., The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, „Hemispheres”. Studies on Cultures and Societies 2009, nr 24, s. 143–154. Vorbrich R., Święto duchów – czyli jak przetańczyć święto, w: Rytmy i kroki Afryki [Rhythms and steps of Africa], W. Mond-Kozłowska (red.), Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011, s. 167–172. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, s. 427. Vorbrich R., Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, M. Ząbek (red.), Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW, Warszawa 2013, s. 177–186. Vorbrich R., Sukcesja substancjalna a legitymizacja władzy w wodzostwach północnego Kamerunu. Między perspektywą antropologiczną a historyczną, w: Instytucje „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (red.), IAiE PAN, Poznań 2013, s. 91–104. �122 Ryszard Vorbrich Vorbrich R., „Sorghum Wealth” versus „Money Wealth” or the Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. Vorbrich R., „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1, s. 9–22. Vorbrich R., Rywalizacja o ziemię a bariery rozwojowe w Kamerunie. Przykład lokalnych wspólnot z masywu Mandara i terenów pogórza, w: Bilad as-Sudan napięcia i konflikty, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, Pelplin 2014, s. 25–50. Vorbrich R., Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych w Afryce, w: Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin: Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, 2015, s. 231–256. Vorbrich R., Land and the environment versus customary and statute laws. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon, w: Collectanea Sudanica, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), t. 1, s. 31–50. North Cameroon – a laboratory of Polish anthropological African Studies Summary He presented the achievements of four decades of Polish anthropological research in North Cameroon. In the category of research „anthropological” included studies in the field of missiology and folklore. The particular importance of Cameroon as a field laboratory of Polish anthropologists was due to the specific cultural features of the region (as a relatively isolated area, with conservative culture) and certain typical Polish historical and logistical conditions (Rogoziński’s Expedition of 1882-85, the presence of Polish missionaries since 1970). The author opposes the specifics of finalizing and organizing african field research in the Communist era, the method of finalizing such studies of the realities of the capitalist economy (grant system) �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 123 The article discusses the research and the effects (publications) of students’ scientific expeditions from the 1970s, once the individual fieldwork of several Polish anthropologists and missionaries, including: L. Buchhalik, A. Kurek, J. Lapap, J. Różańki and R. Vorbrich. Keywords: Cameroon, field research, anthropology, missiology, folklore ��NINA PAWLAK HAUSA A SPRAWA POLSKA. OD ORCHIDEENFACH DO WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ Wstęp Polskie kontakty z Afryką są często skutkiem indywidualnych inicjatyw, a ich los zależy od wsparcia instytucjonalnego i zainteresowania, jakie mogą okazać im znane osoby i szersza publiczność. Naturalnym zapleczem instytucjonalnym dla tych kontaktów mógłby być kierunek kształcenia określany terminem „afrykanistyka”, usytuowany na wydziałach, na których są inne regionalne specjalizacje, zarówno z obszaru europejskiego, takie jak anglistyka, romanistyka, hungarystyka, jak i specjalizacje ukierunkowane na regiony pozaeuropejskie, tradycyjnie reprezentujące orientalistykę, wśród nich: sinologia, arabistyka, tybetologia. Polska afrykanistyka od dawna sygnalizuje problemy z tożsamością, ich przejawem jest m.in. dyskusja na temat afrykanistyki Prof. dr hab. Nina Pawlak – Uniwersytet Warszawski, Katedra Języków i Kultur Afryki, główny obszar zainteresowań: języki Afryki, w tym głównie język hausa. �126 Nina Pawlak na łamach „Afryki”1, która pokazuje dokonania badawcze w niektórych obszarach, m.in. etnologii2, ale także stawia pytania o sens uprawiania afrykanistyki w Polsce3. Przedmiotem zainteresowania w tej dyskusji są też języki afrykańskie4, które są nauczane wyłącznie w ramach specjalizacji językowo-kulturowej, a znajomość tych języków nie jest komponentem wiedzy afrykanistycznej z innych obszarów badawczych. Także w kręgach biznesu panuje powszechne przekonanie, że „dogadanie się” z afrykańskimi partnerami jest możliwe za pośrednictwem języków europejskich i znajomość Afryki z poziomu innego niż oficjalny nie jest w tych kontaktach potrzebna. Sami Afrykańczycy umacniają takie przekonanie, widząc w nim potwierdzenie swych internacjonalnych kompetencji i profesjonalnych umiejętności. Problemy pojawiają się dopiero wówczas, gdy się okaże, że porozumienie oznacza inne rozumienie tej samej treści. Polska afrykanistyka językowo-kulturowa od czasu swego powstania w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku skupia się na badaniu i nauczaniu języków ważnych w skali Afryki (suahili, hausa, amharskiego) i obszarach, na których te języki są używane. Jej dorobek jest mało znany w polskim społeczeństwie i nie jest wykorzystywany w polityce zmierzającej do poprawy naszych relacji z Afryką czy zwiększenia polskiej obecności w Afryce. Ten pogląd będzie zilustrowany przykładem języka hausa, ale osiągnięcia polskiej hausanistyki będą zinterpretowane w świetle 1 J. Mantel-Niećko, Jaka dziś powinna być rola afrykanistyki?, „Afryka” 1995, t. 2, s. 5–13. R. Vorbrich, R., Polskie badania afrykanistyczne z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, „Afryka” 2000, t. 11, s. 74–81. 3 N. Pawlak, Samotny wojownik czy specjalista do wynajęcia?, „AFRYKA. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego” 2000/2001, t. 12, s. 83–87. 4 A. Boniewicz, Wszystko i nic o Afryce? Refleksje dotyczące sposobu prowadzenia studiów w Zakładzie Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego, „Afryka” 2001, t. 13, s. 90–96. 2 �Hausa a sprawa polska... 127 założeń deklaracji o współpracy rozwojowej, których Polska jest sygnatariuszem. Językowe świadectwa kontaktów W historii polskich kontaktów ze społecznością5 Hausa z Afryki Zachodniej możemy szukać wyjaśnienia, dlaczego wiedza o języku (i szerzej kulturze) hausa w Polsce jest nikła. Niewielki zakres lub wręcz brak wzajemnych relacji odzwierciedla słabe zakorzenienie nazwy ‘hausa’ w języku polskim i problemy z deklinacją tego wyrazu. W literaturze pojawiły się formy ‘Hausy’, ‘w Hausie’6, na wzór ‘Birmy’, ‘w Birmie’, jako przejaw tego samego paradygmatu fleksyjnego (od ‘Birma’, ‘Kuba’ etc.), jednak ta modyfikacja w obrębie spółgłosek tematycznych w sposób istotny narusza cechy identyfikacyjne nazwy własnej ‘Hausa’ i nie jest akceptowana przez afrykanistów, którzy starają się ją zachować poprzez dodawanie członu ogólnego, np. kraina Hausa. Pewien problem stwarza również etnonim, w użyciu są bowiem dwie nazwy: Hausowie i Hausańczycy, obie oparte na wzorze z końcówką przypisaną raczej odległym narodowościom. Podobnie problem rysuje się z drugiej strony. Nazwa ‘Poland’ u użytkowników hausa jest rzadko kojarzona z naszym krajem, a wobec charakterystycznej dla języka wymowy szczelinowej głoski /p/ i alternacji między ‘f’ i ‘h’ (jak w wyrazach fula = hula ‘czapka’) jest często mylona z Holandią (Holland). Także nazwa Ponad 25-milionowa społeczność, dla której hausa jest językiem ojczystym, jest uznawana za naród, który w swojej historii wykształcił struktury polityczne, ale współcześnie jego obszar znajduje się w granicach kilku państw, głównie Nigerii i Nigru. 6 Takich form używał m.in. Maciej Kuś w pracy Boża ścieżka i jej rozstaje. Dżihad Usmana ɗan Fodio i dzieje emiratów fulańskich, Kraków 2003. 5 �128 Nina Pawlak języka polskiego nie jest utworzona na podstawie regularnego wzoru derywacyjnego nazw języków (Turanci ‘język angielski’, dosł. europejski < Turai ‘Europa’, Jamusanci ‘język niemiecki’ < Jamus ‘Niemcy’), tylko opiera się na konstrukcji złożonej harshen Poland, dosł. ‘język Polski’. Brak wiedzy o języku i kulturze Hausa wśród wykształconych Polaków zaświadczają kandydaci na afrykanistykę, którym oferuje się wybór języka do dalszej nauki i bardziej pogłębionych studiów. Pierwszy ich wybór pada zwykle na suahili, ponieważ o tym języku już słyszeli, na hausa lub amharski decydują się wówczas, gdy dowiedzą się więcej, jak te języki sytuują się na mapie Afryki. Hausa pozostaje językiem nie tylko odległym terytorialnie, ale też obcym przez swój kulturowy kod islamu. Nie wprowadzili go do polskiej wiedzy potocznej ani podróżnicy, ani misjonarze, ani nawet fikcyjni bohaterowie książek (jak to się stało ze suahili za sprawą przygód Stasia i Nel – bohaterów W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza). Doświadczenia brytyjskiej władzy kolonialnej, która uczyniła hausa językiem komunikacji z wieloma społeczeństwami w Afryce Zachodniej i narzędziem polityki rządów pośrednich, nie miały większego wpływu na rozwój kontaktów polsko-hausańskich. Hausanistyka jako specjalizacja w ramach afrykanistyki językowo-kulturowej Miejsce języka hausa w świadomości Polaków jest zupełnie nieadekwatne do roli, jaką pełni on w Afryce i jaka jest wiedza o nim w innych krajach europejskich. Kontekst europejski może uzasadniać fakt, że na Uniwersytecie Warszawskim (w Katedrze Języków i Kultur Afryki) rozwija się regionalna specjalizacja w ramach afrykanistyki, skoncentrowana na języku i kulturze hau- �Hausa a sprawa polska... 129 sa7. Hausa do Polski „sprowadził” polski semitysta, prof. Stefan Strelcyn, który położył podwaliny pod rozwój polskiej afrykanistyki (początkowo tylko związanej z językiem amharskim, od roku 1962 także z hausa, nieco później ze suahili), powielając w ten sposób strukturę europejskich akademickich ośrodków afrykanistycznych, w których te języki odgrywały największą rolę. Zaliczana do Orchdeenfächer specjalność z gatunku egzotycznych swą akademicką tożsamość upatruje w formule studiów regionalnych o charakterze wielodyscyplinarnym. W Polsce uprawiana jest tylko w jednym ośrodku i realizuje głównie cele naukowe, a ze względu na brak szerszego środowiska akademickiego o tej specjalności (niezbędnego dla jej rozwoju w kategoriach instytucjonalnych) polscy hausaniści są lepiej rozpoznawani przez naukowców zagranicznych niż przez rodzimych badaczy z pokrewnych specjalności (polonistów, anglistów, iberystów i in.), którzy są „zanurzeni” w bliższym im obszarze badawczym. Hausanistyka (i szerzej afrykanistyka o profilu językowo-kulturowym) w polskim środowisku naukowym trąci egzotyką, co sprawia, że siła jej oddziaływania zarówno na polu naukowym, jak i popularnonaukowym jest niewielka. Osiągnięcia polskiej hausanistyki nie mają także żadnego odzwierciedlenia w funkcjonowaniu polskich instytucji odpowiedzialnych za kontakty z Afryką. Absolwenci w podejmowanej po ukończeniu studiów pracy zawodowej nie mają okazji wykorzystać swojej wiedzy o języku i kulturze hausa i szybko zapominają o tym, czego się nauczyli na studiach. Wyjątkiem jest Jacek Wróblewski, misjonarz zgromadzenia Ojców Białych Misjonarzy Afryki, który pracuje na terenach, gdzie dominującą religią jest islam. Zob. S. Piłaszewicz, Afrykanistyka, w: Maciej Popko (red.), 75 lat Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 23–36. 7 �130 Nina Pawlak Hausa w kontekście polskich kontaktów z Nigerią Bezpośrednie kontakty Polski z Nigerią, a więc także z hausa, rozwinęły się po roku 1960, jednak nie dostarczyły one okazji do umocnienia pozycji tego języka w Polsce. Znajomość hausa nie była zupełnie brana pod uwagę przy wyborze ambasadorów czy innych pracowników placówek dyplomatycznych w Nigerii. Przeświadczenie o znajomości języka angielskiego wystarczającej do reprezentowania polskiego rządu w kontaktach z rządem nigeryjskim i jego instytucjami było (i jest nadal) powszechne. W praktyce utrzymywanie bliższych relacji z Nigeryjczykami ograni­czało się do południa Nigerii, w tym głównie do kontaktów z przedstawicielami Ibo i Joruba, co sprawiało, że poza ich zasięgiem pozostawała Północ, mająca ogromny wpływ na aktualną sytuację społeczno-polityczną kraju. Z polskiej perspektywy Hausa sytuowani byli gdzieś poza granicą cywilizowanej Nigerii, a miarą takiej wiedzy jest pytanie, jakie zadał mi przedstawiciel polskiego rządu (jeszcze z poprzedniej epoki) w konsulacie w Kano: „Czy oni [Hausa] mają jakąś kulturę?”. Także polscy specjaliści pracujący w Nigerii, zwłaszcza wielka grupa polskich wykładowców na Uniwersytecie Ahmadu Bello w Zarii, rekrutowanych przez „Polservice” w latach siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, którzy przybliżyli Polsce Nigerię, nie poprawili w sposób istotny wizerunku hausa w polskiej przestrzeni komunikacyjnej. Specjaliści różnych zawodów podczas kilkuletnich (nieraz wieloletnich) pobytów spotykali się w różnych sytuacjach z nigeryjskimi kolegami, byli zapraszani na rodzinne uroczystości i oficjalne wydarzenia, nawiązywali też bliższe relacje osobiste. Doświadczenia te zostały utrwalone w czterech tomach pod wspólnym tytułem Polacy w Nigerii, wśród nich jest tom drugi, który otrzymał pod- �Hausa a sprawa polska... 131 tytuł Wspomnienia8. Specjaliści w swoich relacjach przekazali wiele językowych świadectw obecności hausa także poza terenem ojczystym w Nigerii, które odnosiły się do pozdrowień (barka, sannu), nazw produktów żywnościowych i potraw (naman shanu, fura da nono) czy fraz „rytualnych” o funkcji ekspresywnej (shi ke nan). Zapadły w pamięć, ponieważ były słyszane na co dzień. Pozostały we wspomnieniach, które można uznać za kapitał na odbudowanie relacji gospodarczych i kontaktów Polski z Nigerią. Ich efektem jest pozytywne postrzeganie Polski i Polaków w Nigerii, mające także wpływ na istotne zwiększenie liczby Nigeryjczyków w Polsce. Jednak to nie Hausańczycy zaczęli częściej przyjeżdżać do Polski, lecz przedstawiciele nigeryjskiego Południa, w tym Ibo, których diaspora europejska jest dziś najliczniejsza właśnie w Polsce. Ponieważ w przekazie medialnym dominuje patrzenie na Afrykę przez pryzmat państw, a nie grup etnicznych, Hausa są odbierani przede wszystkim jako Nigeryjczycy. Przypadki negatywnie ocenianej działalności Nigeryjczyków w Polsce rzutują także na negatywny wizerunek Hausa. Co znaczy Boko Haram po hausa? Zwiększenie zainteresowania, a nawet swoisty rozgłos uzyskał język hausa wraz z nagłaśnianymi przez media informacjami o działalności Boko Haram w Nigerii. Wprawdzie Maiduguri, miejsce powstania w 2002 r. tej organizacji terrorystycznej znajduje się poza terenami ojczystymi hausa, a założyciel (Ustaz Mohammed Yusuf) pochodził ze społeczności Kanuri, każdy przekaz o działaniach terrorystycznych dość jednoznacznie jest utożsamiany ze społecznością Hausa. Paradoksalnie etykieta języka Boko 8 Z. Łazowski (red.), Polacy w Nigerii, t. 2, Wspomnienia, Warszawa 1998. �132 Nina Pawlak Haram zwiększyła zainteresowanie samym językiem. Przemówienia przywódców (z których największy rozgłos zyskały kazania Abubakara Shekau) były wygłaszane właśnie w hausa. Pewne wieloznaczności w przekazie medialnym kreuje sama nazwa Boko haram, a zwłaszcza jej komponent leksykalny boko (drugi człon haram oznacza ‘wszystko, co jest niezgodne z muzułmańskim prawem i zasadami islamu’). Wśród licznych fraz uznawanych za odpowiedniki Boko haram są następujące: ‘Zachodnia edukacja jest zakazana’, ‘wszystko, co europejskie, jest zakazane (bo niezgodne z islamem)’, ‘Książki to grzech’, ‘Zakazać zachodniej oświaty’, ‘Nowoczesne wychowanie to grzech’ i in. Znaczenie wyrazu boko jest uznawane za semantyczne rozszerzenie angielskiego zapożyczenia o podstawowym znaczeniu ‘książka’ (ang. book). Tymczasem słowniki uznają wyraz boko za rodzimy o znaczeniu ‘oszustwo, fałszywka, nieautentyczny produkt’ i zdaniem Paula Newmana9 ewolucja treści tego wyrazu ma takie podstawy. Za „podrobiony”, czyli nieautentyczny, uznany został w pierwszym rzędzie alfabet łaciński, zaadaptowany na początku XX wieku do zapisu języka hausa, który miał już wówczas ugruntowaną własną tradycję zapisu alfabetem arabskim (ajami). Ponieważ szkoły, które zaczęły funkcjonować w czasach brytyjskiej administracji kolonialnej, stosowały wyłącznie zapis alfabetem łacińskim (także w nauczaniu innych przedmiotów), semantyczne rozszerzenie boko do znaczenia ‘zachodnia edukacja’ stało się oczywiste, ale w tym znaczeniu wyraz pojawia się tylko w złożeniach, np. makarantar boko – ‘szkoła typu europejskiego’, karatun boko – ‘edukacja typu europejskiego’. Zasadne skojarzenie wyrazu boko z zachodnią edukacją we frazie Boko haram jest 9 P. Newman, The Etymology of Hausa boko, publikacja internetowa (2013), http://www.megatchad.net/publications/Newman-2013-Etymology-ofHausa-boko.pdf (dostęp: 25.10.2017). �Hausa a sprawa polska... 133 propozycją figuratywną, której treść może być rozpatrywana odmiennie w zależności od uwzględnienia w niej kontekstu rodzimego lub wpływów obcych. Współpraca hausanistyki polskiej i nigeryjskiej Dynamiczny rozwój polskiej hausanistyki rozpoczął się w latach 80. ubiegłego wieku, gdy polski specjalista, prof. Stanisław Piłaszewicz podjął pracę w charakterze wykładowcy języka i kultury hausa na Uniwersytecie w Maiduguri, a polscy studenci hausanistyki wyjechali na staż językowy na Uniwersytet Ahmadu Bello w Zarii10, wypełniając w ten sposób zapis polsko-nigeryjskiej umowy międzyrządowej o wymianie studentów i pracowników uczelni obu krajów. W 1986 roku Uniwersytet Warszawski wizytował prof. M. K. M. Galadanci, hausanista rangi międzynarodowej i ówczesny rektor (Vice-Chancellor) Uniwersytetu Bayero w Kano. Podczas tej wizyty zostało podpisane porozumienie o współpracy między uczelniami. Współpraca, zapisana w formie bardziej listu intencyjnego niż konkretnych zobowiązań, zaczęła się dynamicznie rozwijać i po roku 2000 obejmowała już nie tylko wzajemne wizyty pracowników i studentów, ale także wspólne konferencje, publikacje, uczestnictwo w rozwijaniu kadry naukowej z głosem opiniującym w procedurach awansu naukowego11. Obok celów akademickich współpraca ta miała jeszcze jeden wymiar, odnoszący się do zbudowania relacji partnerskich, które zdały egzamin Doświadczenia akademickie i kontakty kulturowe grupy przebywającej w roku 1985 w Zarii zostały opisane w tomie Wspomnienia w artykule Niny Pawlak pt. „Uczyć się hausa w Nigerii” (Łazowski, op. cit., s. 124–136). 11 O szczegółach niektórych przedsięwzięć zob. N. Pawlak, Most polsko-afrykański na Uniwersytecie Warszawskim, „Kwartalnik UW” 2005, nr 4, z. 25, s. 31–34. 10 �134 Nina Pawlak w czasach kryzysu zaufania do nigeryjskich instytucji i negatywnego wizerunku Nigeryjczyków popadających w konflikt z prawem polskim i międzynarodowym. Wszelkie kontakty bezpośrednie inicjowane w ramach porozumienia z nigeryjskimi partnerami miały rekomendację nigeryjskich „strażników” umowy międzyuczelnianej, nawet wówczas, gdy te kontakty wykraczały poza uczelnię, z którą umowa była podpisana. Rekomendacje te oznaczały, że kandydaci ubiegający się o studia doktoranckie w Polsce, o krótki staż naukowy czy nawet przyjazd na konferencję przybywają do Polski w celach akademickich i mają motywację, by uczynić ten wyjazd trampoliną do rozwijania własnej kariery w Nigerii. Dwa doktoraty hausanistyczne w Uniwersytecie Warszawskim12 i poddawana aktualnie procedurze obrony dysertacja Jibrila Shu’aibu Adamu są przede wszystkim wyrazem osiągnięć polskiej hausanistyki, które jednocześnie służą wspieraniu rozwoju hausanistyki nigeryjskiej w jej rodzimym środowisku13. Wkład polskiej afrykanistyki w rozwój kadr stanowiących zaplecze intelektualne rozwijającej się Nigerii14 i decydujących o jej przyszłym rozwoju może być także zinterpretowany w kategoriach współpracy rozwojowej, choć ten rodzaj aktywności nie był dotychczas 12 H. M. Yakasai, Hausa Reduplication in the Process of Grammaticalization and Lexicalization, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006; I. Y. Chamo, The Changing Code of Communication in Hausa Films, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012. 13 Także staże badawcze na Uniwersytecie Warszawskim Yakubu Azarego (2008) z BUK i Abubakara Zarii Ibrahima z ABU Zaria (2016) przyspieszyły prace nad doktoratami, przygotowywanymi pod kierunkiem nigeryjskich promotorów i umożliwiły przygotowanie prac, które zyskały pozytywną opinię recenzentów, a ich autorom pozwoliły rozwijać dalszą karierę akademicką w rodzimym ośrodku akademickim. 14 Liczne funkcje akademickie absolwenta polskiej uczelni, profesora Hafizu Miku Yakasai (kierownika katedry, dziekana wydziału, prorektora) służą upowszechnianiu współpracy akademickiej także poza hausanistyką. �Hausa a sprawa polska... 135 brany pod uwagę w programach pomocowych. Rozwijanie rodzimych filologii w krajach, w których używane są języki afrykańskie o dużej tradycji akademickiej w Europie, angażuje liczne kadry absolwentów rodzimych uczelni, którzy widzą swoją przyszłość we własnym kraju. Odpowiedź ze strony krajów rozwiniętych na problem ubóstwa i braku wykształcenia może więc dotyczyć także obszarów, które rozwijają się na gruncie wiedzy o własnych językach i kulturach. Doświadczenia hausanistyki pokazują, że są to najszybciej rozwijające się kierunki akademickie15, które kształcą kadry nawiązujące dialog z badaczami z całego świata, są kuźnią elit intelektualnych i politycznych we własnym kraju. Bibliografia Boniewicz A., Wszystko i nic o Afryce? Refleksje dotyczące sposobu prowadzenia studiów w Zakładzie Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego, „Afryka” 2001, t. 13, s. 90–96. Chamo I. Y., The Changing Code of Communication in Hausa Films, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012. Łazowski Z. (red.), Polacy w Nigerii, t. 2, Wspomnienia, Warszawa 1998. Mantel-Niećko J., Jaka dziś powinna być rola afrykanistyki?, „Afryka” 1995, t. 2, s. 5–13. Newman P., The Etymology of Hausa boko, publikacja internetowa (2013), http://www.megatchad.net/publications/Newman-2013-Etymology-of-Hausa-boko.pdf (dostęp: 25.10.2017). 15 O dorobku hausanistyki nigeryjskiej zob. H. M. Yakasai, A. Mu’azu, Hausa studies in the 21st century: prospects and challenges, w: N. Pawlak, H. RubinkowskaAnioł, I. Will (eds.), African studies. Forging new perspectives and directions, Warszawa 2016, s. 31–52. �136 Nina Pawlak Pawlak N., Samotny wojownik czy specjalista do wynajęcia?, „AFRYKA. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego” 2000/2001, t. 12, s. 83–87. Pawlak N., Most polsko-afrykański na Uniwersytecie Warszawskim, „Kwartalnik UW” 2005, nr 4, z. 25, s. 31–34. Piłaszewicz S., Afrykanistyka, w: Maciej Popko (red.), 75 lat Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 23–36. Vorbrich R., Polskie badania afrykanistyczne z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, „Afryka” 2000, nr 11, s. 74–81. Yakasai H. M., Mu’azu A., Hausa studies in the 21st century: prospects and challenges, w: N. Pawlak, H. Rubinkowska-Anioł, I. Will (eds.), African studies. Forging new perspectives and directions, Warszawa 2016, s. 31–52. Yakasai H. M., Hausa Reduplication in the Process of Grammaticalization and Lexicalization, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006. Hausa and the Polish question. From Orchideenfach to development cooperation Summary The paper aims at interpreting achievements of the African Studies relating to languages and cultures in Poland in terms of the Polish national interests that this academic field has not been previously identified with. The history of Hausa studies in Poland is currently being evaluated through its membership in the international society of Africanists dealing with African languages, Chadic in particular. Official contacts between Poland and West African countries (especially with Nigeria) do not include the status of the language in these countries, the knowledge of the Hausa language and culture among the graduate students of the African studies program in Poland is not considered, neither. Moreover, some factors (such as Boko Haram) create negative image of the Hausa society in our country. The paper shows, that some activities �Hausa a sprawa polska... 137 aimed at the development of academic cooperation within Hausa studies between the University of Warsaw and Bayero University, Kano implement broader goals that are consistent with the declarations of partnership by developed and developing countries that was signed by Poland. By supporting the development of Hausa studies in its native environment, Poland participates in educating people who will become intellectual base of the developing Nigeria and will determine directions of its future development. Key words: development cooperation, Nigeria, Hausa studies, the Hausa language ��JOANNA BAR STREFA SUDANU W BADANIACH JANA CZEKANOWSKIEGO (1908–1909) Wstęp Wiosną 1907 r. Jan Czekanowski rozpoczął prowadzenie badań terenowych w Afryce w ramach niemieckiej interdyscyplinarnej ekspedycji badawczej, zorganizowanej i poprowadzonej przez Adolfa Friedricha, księcia Meklemburgii. Głównym jej celem było systematyczne zbadanie północno-zachodnich terytoriów ówczesnej Niemieckiej Afryki Wschodniej, rowów środkowoafrykańskich położonych pomiędzy jeziorami Kiwu i Alberta oraz północno-wschodnich obszarów granicznych państwa Kongo. Prowadząc badania jako antropolog i etnolog wyprawy1, zebrał materiały, które stały się następnie podstawą pięciotomowej publikacji Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet2, integralnej części zbioru Dr hab. Joanna Bar – prof. UP, Instytut Politologii, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, historyk i politolog, główne kierunki badań: Afryka Wschodnia. Rozróżnienie to pojawia się w tym tekście zgodnie z nomenklaturą używaną przez J. Czekanowskiego. 2 J. Czekanowski, Forschungen im Nil-Kongo–Zwischengebiet, Leipzig 1911– 1927; szczegółowe informacje dotyczące poszczególnych tomów zostały zamieszczone w spisie bibliograficznym. 1 �140 Joanna Bar Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg3, złożonego z prac pozostałych członków ekspedycji: topografa, geologa, meteorologa, botanika i zoologa. Ze względu na późniejsze publikacje w języku polskim, w kręgu polskich afrykanistów najbardziej znane stały się wyniki badań prowadzonych w pierwszym roku pobytu w Afryce, w tym przede wszystkim w Rwandzie. Praktycznie nieznane są natomiast rezultaty prac kontynuowanych przez Czekanowskiego na południowych rubieżach Sudanu od maja 1908 do kwietnia 1909 r. Prace te prowadzone były już samodzielnie po rozstaniu się z ekspedycją, która ze względu na problemy zdrowotne dwóch uczestników wróciła do Europy wiosną 1908 r., rok wcześniej niż pierwotnie zakładano. Z planów skrócenia trasy wyłamał się jedynie Czekanowski, który kontynuował badania w dorzeczu rzek Uele i Ituri, próbując określić kształt stosunków etnicznych i antropologicznych południowych rubieży Sudanu, przylegających od północy do lasu dziewiczego dorzecza Konga. Tematyka prowadzonych przez niego wówczas badań stała się przedmiotem niniejszej analizy. Publikacje Jana Czekanowskiego dotyczące badań przeprowadzonych w Afryce Jak wspomniano, ostateczne wyniki badań przeprowadzonych w Afryce Centralnej Jan Czekanowski opublikował w języku niemieckim w pięciotomowym dziele zatytułowanym Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet. Dwa pierwsze tomy tej publikacji 3 J. Czekanowski, Eg. F. Kirschstein, M. Weiss et al., Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg, Leipzig 1910–1927. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 141 (1917, 1924) zawierają tekstowy materiał etnologiczny, tomy trzeci i piąty (1911, 1927) materiał ilustracyjny – fotografie. W tomie czwartym (1922) zaprezentowana została część zebranych materiałów z dziedziny antropologii fizycznej, mianowicie obserwacje na osobnikach żywych4. Tom pierwszy zawiera wyniki badań przeprowadzonych na terenie Międzyjezierza Afrykańskiego; rozdziały poświęcone organizacji badań ekspedycji, ogólnym informacjom o Międzyjezierzu i jego historii oraz 14 rozdziałów dotyczących Rwandy. Do tomu dołączony został suplement prezentujący materiały muzykologiczne. Tom liczy 412 stron tekstu i 14 stron zapisów nutowych, zawiera również 186 ilustracji oraz 4 tablice z wzorami ornamentów rękodzieła ruandyjskiego. Szeroko rozumianej strefy Sudanu dotyczy natomiast znaczna część rozdziałów tomu drugiego, na który składają się wyniki badań przeprowadzonych wśród 16 grup etnicznych zasiedlających północno-wschodnie obszary państwa Kongo, podsumowanie badań etnograficznych oraz aneks będący skrótowym opracowaniem badań lingwistycznych. Tom ten liczy łącznie 714 stron tekstu i 294 ilustracje. W obu tomach autor zastosował klasyczny dla badań etnologicznych schemat konstrukcji rozdziałów, w większości będących monografiami poszczególnych społeczności plemiennych. Rwandzie poświęcił jednakże aż 14 rozdziałów, szerzej potraktował również organizacje państwowe Azande i Mangbetu. Omówił zasiedlane terytorium, typy osadnictwa, kulturę materialną i duchową, zajęcia ludności, stosunki rodzinne i organizację społeczną. W przypadku społeczności o rozwiniętych strukturach 4 Druga część badań antropologicznych – materiały kraniologiczne – które pierwotnie miały być opublikowane w osobnym tomie Forschungen…, ukazały się jako artykuł Badania antropologiczne w Afryce i ich wyniki opublikowany w 1963 roku w „Przeglądzie Antropologicznym”. �142 Joanna Bar państwowych zamieścił także informacje historyczne, przechowywane w tradycji ustnej badanych ludów i pochodzące z innych źródeł. Mimo niewątpliwej wartości naukowej, żaden z tomów Forschungen… nigdy nie został przetłumaczony na język polski. W okresie międzywojennym w języku polskim ukazały się jedynie dwie relacje z badań etnologicznych przeprowadzonych w Afryce, mianowicie artykuł Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo opublikowany w 1910 r. na łamach „Rozpraw Wydziału Matematycznego-Przyrodniczego AU”5 oraz zaledwie dwunastostronicowy tekst Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907, 1908 i 1909, opublikowany w 1924 r. w „Przeglądzie Geograficznym”6. W 1961 roku na łamach „Przeglądu Socjologicznego” ukazało się jeszcze jedno cenne opracowanie naukowe, mianowicie czterdziestostronicowy artykuł zatytułowany Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza7. Dzięki niemu zagadnienie historii i organizacji państw pasterskich Międzyjezierza jako jedno z nielicznych doczekało się szczegółowego opracowania w języku polskim8. Wcześniej jeszcze, w 1958 r., ukazała się najbardziej znana polskim czytelnikom publikacja odnosząca się do badań prowadzonych przez Jana Czekanowskiego w Afryce. Był to fragment wspomnień zatytułowany W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wypra- 5 J. Czekanowski, Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU”, Kraków 1910, ser. B, s. 605–669. 6 J. Czekanowski, Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907–1909, „Przegląd Geograficzny” 1924, t. 4, s. 138–150. 7 J. Czekanowski, Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza, „Przegląd Socjologiczny” 1961, t. 15, s. 21–60. 8 Pełny wykaz prac J. Czekanowskiego dotyczących w całości Afryki i opublikowanych w języku polskim został zamieszczony w spisie bibliograficznym. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 143 wy do Afryki Środkowej9. Treść tego tomu powstała na bazie fragmentu dziennika prowadzonego przez polskiego badacza, obejmującego środkowy okres badań, prowadzonych od 1 grudnia 1907 do 24 marca 1908 r. na terenie Międzyjezierza Afrykańskiego i w dorzeczu rzeki Aruwimi. Publikacja ta nie zawarła w sobie jednak pełnej treści dziennika, który powstał podczas pobytu badacza w Afryce. Na przeszkodzie wydania całości wspomnień w języku polskim stanął wybuch II wojny światowej i jej skutki. W 1937 r. Jan Czekanowski otrzymał bowiem propozycję zredagowania i wydania skróconej polskiej wersji Dziennika. Planował wówczas wydanie łącznie trzech tomów, zatytułowanych odpowiednio: Do źródeł Nilu (t. 1), W głąb lasów Aruwimi (t. 2), Na rubieżach Sudanu (t. 3). Jedyny egzemplarz rękopisu pierwszego tomu, złożony do archiwum Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uległ zniszczeniu podczas powstania warszawskiego. Dlatego też po wojnie, w 1958 r., została wydana niezniszczona, niegotowa w 1939 r. (i dlatego nieprzekazana do ministerstwa) druga część wspomnień – jako tom W głąb lasów Aruwimi… 10 W latach 1951–1954 Czekanowski pracował nad rekonstrukcją części pierwszej, która nie została wówczas sfinalizowana. Nigdy nie została także zredagowana trzecia część wspomnień. Oryginalny Dziennik wyprawy ekspedycji antropologiczno-etnologicznej do Afryki Środkowej w latach 1907–1909, pisany według wymagań organizatorów ekspedycji na bieżąco podczas wyprawy, nie został opublikowany do dnia dzisiejszego, choć zachowały się w bardzo dobrym stanie dwa niemal pełne komplety tekstów napisanych w przeważającej części w języku niemieckim (fragmen9 J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej, Wrocław 1958. 10 J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi..., op. cit., s. 31. �144 Joanna Bar ty także po francusku, polsku i w językach lokalnych). Ten obszerny zbiór liczy 11 zeszytów i 1 teczkę o łącznej ilości 1187 kart. Egzemplarz należący do Anny Czekanowskiej-Kuklińskiej, córki badacza, obecnie jest przechowywany jako jej depozyt w Gabinecie Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie11. W 2014 r. nakładem Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego opublikowany został fragment pierwszej części Dziennika wyprawy, odtworzony przez Jana Czekanowskiego w latach 1951– 1954, przygotowany do druku na podstawie maszynopisu autora. Tekst, oprócz rozdziałów o charakterze biograficznym i dotyczących przygotowań do wyprawy, prezentuje poszczególne etapy pierwszych miesięcy podróży: morskiej, a następnie realizowanej koleją z Mombasy do Port Florence, ówczesnej stacji końcowej kolei kenijsko-ugandyjskiej oraz parowcem przez Jezioro Wiktorii do Bukoby, dokąd członkowie ekspedycji dotarli 9 czerwca 1907 r. Rok później, w 42. numerze czasopisma „Afryka” z 2015 r., został opublikowany artykuł napisany na podstawie rękopisu Dziennika wyprawy, będący próbą rekonstrukcji kolejnego etapu badań Jana Czekanowskiego prowadzonych pomiędzy czerwcem a listopadem 1907 r. Głównym celem tej publikacji była próba połączenia wydarzeń opisanych przez Jana Czekanowskiego na kartach Dziennika podróży afrykańskiej (do 9 czerwca 1907 r.) i tomu W głąb lasów Aruwimi (od 1 grudnia 1907 do 24 marca W latach 2003–2004 w ramach grantu przyznanego przez KBN Wydawnictwu Towarzystwa Naukowego KUL sporządzono transkrypcję tego zbioru oraz wprowadzono jego treść do plików komputerowych. Podjęte wówczas prace są prowadzone również obecnie. Starania o pozyskanie środków na przygotowywanie rękopisów do druku i wydanie ich w językach oryginału zakończyły się sukcesem w 2017 r., pozytywną oceną projektu w ramach programu „Uniwersalia” 2.1 NPRH. Projekt ten jest obecnie realizowany. 11 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 145 1908 r.)12. Po sfinalizowaniu tej publikacji do odtworzenia pozostał jeszcze ostatni etap podróży, pokrywający się chronologicznie z planowanym, a nigdy nieukończonym tomem Na rubieżach Sudanu. Cel ten został zrealizowany w artykule opublikowanym w 44. numerze czasopisma „Afryka” z 2016 r., dotyczącym ostatniego, samodzielnie realizowanego etapu badań, prowadzonych w dorzeczach Uele i Ituri, w okresie pomiędzy 1 kwietnia 1908 a 1 kwietnia 1909 r.13 We wspomnianych powyżej trzech publikacjach, powstałych na bazie oryginalnego Dziennika wyprawy, przedmiotem analizy były przede wszystkim informacje dotyczące przebiegu podróży oraz zastanych realiów społeczno-politycznych. Podsumowania i wnioski naukowe z prowadzonych badań są natomiast dostępne w odnośnych tomach Forchungen…, a dla nieznających języka niemieckiego, w wydanych w Polsce wspomnianych opracowaniach Jana Czekanowskiego, niestety bardzo skromnych objętościowo14. Badania Jana Czekanowskiego na południowych rubieżach Sudanu – zasięg geograficzny Głównym celem naukowym analizowanego etapu podróży i prowadzonych wówczas badań było stworzenie mapy etnograficznej sawanny południowych rubieży Sudanu, przylegających J. Bar, Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego, czerwiec – listopad 1907 r. Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2015, nr 42, s. 103–124. 13 J. Bar, Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego – ostatni etap podróży (31 marca 1908 – 1 kwietnia 1909 r.). Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2016, nr 44, s. 109–129. 14 Por. J. Bar, Afrykanistyczne badania Jana Czekanowskiego w stulecie wyprawy, Kraków 2007. 12 �146 Joanna Bar od północy do lasu dziewiczego dorzecza Konga15. Zdecydowana większość badań tego okresu realizowana była w granicach obecnej Demokratycznej Republiki Konga, z wyjątkiem odcinka powrotnego, prowadzącego przez terytoria współczesnej Ugandy i Sudanu Południowego. Czekanowski zostawił za sobą strefę lasów deszczowych wraz z wymarszem z posterunku Gumbari (5 maja 1908 r.). Stamtąd wyruszył w kierunku północno-wschodnim, by przez Vanker­ ckhovenville, Faradje i Aba 1 czerwca dotrzeć do osady Yei, stanowiącej najdalej na północny-wschód wysunięty punkt tego etapu podróży16. Mijane wioski zamieszkiwane były przez ludność plemion Azande, Logo, Avokaya i Kakwa. Ich głównym pożywieniem nie były już banany, które dominowały w pożywieniu plemion strefy leśnej, lecz proso i kukurydza. Osada Yei znajdowała się na terenie Enklawy Lado, położonej w zachodniej części dorzecza górnego Nilu na północ od jeziora Albert-Nyanza17. Stamtąd Czekanowski wyruszył na zachód, w kierunku posterunku Dungu. Dotarł tam 14 lipca, konstatując, iż nazwa posterunku jest identyczna z nazwą rzeki, która niegdyś wyznaczała od strony południowej granicę terenów opanowanych przez Azande. Około dwudziestu lat przed podróżą Czekanowskiego, a więc w latach 90. XIX w., sięgnęli oni jednak również po część terenów należących do Logo, wypierając tych ostatnich w kierunku połuJ. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 18–19. Tekst Forschungen…, jako oficjalnie opublikowane podsumowanie wyników badań przeprowadzonych podczas ekspedycji, stanowi główne odniesienie w pisowni nazw etnicznych i geograficznych. 17 Enklawa Lado, położona w części dorzecza górnego Nilu na północ od jeziora Albert-Nyanza, od 1894 r. administrowana przez Państwo Niezależne, po śmierci Leopolda II miała wrócić w posiadanie anglo-egipskiego Sudanu. J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 184, por. także Lado Enclave, https://www.britannica.com/place/Lado-Enclave#ref246249 (dostęp: 12.12.2016). 15 16 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego Schematyczny plan podróży Jana Czekanowskiego 147 �148 Joanna Bar dniowym. Powszechnym językiem handlu i komunikacji tych terenów pozostawał bagala, którym porozumiewali się ludzie z różnych plemion18. Po opuszczeniu Dungu Czekanowski ruszył w kierunku posterunku Amadi, który stał się najdalej na zachód wysuniętym punktem jego podróży. Pobyt w Amadi zaowocował zestawieniem danych statystycznych dotyczących poszczególnych grup ludności z tego okręgu, znajdującego się na styku obszarów zasiedlonych przez plemiona Abarambo, Madyo i Azande. Opuściwszy stację, badacz ruszył na południowy wschód, w kierunku posterunku Poko, wędrując terenami zasiedlonymi przez Abarambo i pozostającymi pod silnym wpływem kulturowym Mangbetu. 12 września Czekanowski przybył do Nala, 29 września wrócił do Gumbari, zamykając zarazem pętlę ponadczteromiesięcznego okresu podróży. Kolejne jej etapy (Entebbe, Kampala, Hoima) wiązały się już z powrotem do Europy. Z map dołączonych do pierwszego tomu Forschungen…19 wiemy, że podróż do Entebbe wiodła przez Irumu, Fort Portal i Bukobę, a następnie wodami Jeziora Wiktorii. Z osady Mahagi położonej nad jeziorem Alberta podróż kontynuowana była drogą wodną, wodami Nilu, aż do Nimule, do którego Czekanowski dotarł 15 marca 1909 r. Ostatni etap samodzielnie zorganizowanej podróży trwał dwa tygodnie i realizowany był lądem. Zakończył się 1 kwietnia wraz z zaokrętowaniem się na statek rejsowy w Gondokoro nad Nilem. „W Uele analogiczną pozycję [do kishuaheli – przyp. J. B.] zdobył sobie język bangala, wprowadzony przez administrację Państwa Niezależnego, która tam posunęła się z obszaru opanowanego przez język bangala nad rzeką Kongo”, por. J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 367. 19 J. Czekanowski, Forschungen…, op. cit., t. 1, s. 7. 18 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 149 Mapa etniczna Mając na uwadze podział etniczny międzyrzecza Nilu i Konga, Czekanowski stwierdził, że obszar ten, ujęty jako całość, dzieli się pod względem geograficznym na cztery prowincje odpowiadające w dużym przybliżeniu również etnicznemu i antropologicznemu zróżnicowaniu mieszkańców: Międzyjezierze, obszary dżungli basenu Konga, sawanny basenu Uele oraz stepy górnego Nilu (Bahr-el-Gebel). Dwie ostatnie dotyczą szeroko rozumianej strefy Sudanu. Według Jana Czekanowskiego dla ukształtowania stosunków etnicznych obszarów sawanny położonych na północ od strefy dżungli decydujące znaczenie miała ekspansja ludów Azande i Abandja. Spowodowała ona rozproszenie autochtonów basenu Uele, ich dyslokację w kierunku wschodnim oraz w większości ich asymilację. Rdzenna ludność basenu Uele przed pojawieniem się Azande należała do grupy plemion Mundu na wschodzie, na zachodzie zaś do wzajemnie spokrewnionych plemion Abarambo i Bomu. Napór skierowany wzdłuż Uele ku wschodowi spowodował ich znaczne przesunięcie, przy czym ucierpiały również bardziej na północ położone plemiona Ababua. W konsekwencji plemiona te pojawiły się w basenie Bili20. Podsumowując wyniki badań prowadzonych na południowych rubieżach Sudanu, Czekanowski zwrócił uwagę na potrzebę klasyfikacji występujących na badanym obszarze licznych plemion oraz konieczność rozgraniczenia obszarów zamieszkiwanych przez ludy Bantu i ludy sudańskie. Podstawą informacji zawartych w tym rozdziale stały się odnośne rozdziały Forschungen…; J. Czekanowski, Forschungen…, op. cit., t. 2, s. 21–237. 20 �150 Joanna Bar Sawanny, rozciągające się na północ od lasów pierwotnych, zamieszkiwane były w przeważającej większości przez plemiona sudańskie, noszące wyraźne ślady wpływów północno-wschodnich. Do grupy tej zaliczeni zostali Azande oraz plemiona grup Mundu i Abarambo. Azande, którzy swym przybyciem silnie przeobrazili mapę etnograficzną basenu Uele, zasiedlili poza wielkimi obszarami na północy Uele również liczne pasy ziemi na południu i północy sawanny. Czekanowski wymienił opanowane przez nich pojedyncze wsie oraz rozległe obszary w basenach Chinko i Bahrel-Ghasal. Azande centralni, południowi i wschodni rządzeni byli przez ród Avungura, zaś zachodni przez ród Abandja. Na wszystkich obszarach podbitych przez Azande pozostawały liczne warstwy ludności autochtonicznej, podlegającej szybkiej asymilacji. Do grupy Mundu Czekanowski zaliczył plemiona: Mundu, Bere-Bangba, Mayogu i Mangbele, określając zarazem szczegółowo ich siedziby. Peryferyjne położenie plemion grupy Mundu na obrzeżach strefy ekspansji Azande i ich powinowactwo z plemionami Ubangi posłużyły Czekanowskiemu za dowód, że byli oni rzeczywistymi autochtonami basenu Uele, którzy zostali przesunięci daleko na wschód i południe w stosunkowo niezbyt odległej przeszłości. Abarambo, włącznie ze spokrewnionymi z nimi blisko plemionami Duga, Pambia i Akare, Czekanowski wymienił jako następną grupę, do której postulował zaliczenie również plemion Abiri i Angadi. Plemiona te uważał za autochtonów obszarów basenu północnej Uele, którzy utrzymali się w pasie granicznym między obszarami zasiedlonymi przez centralnych Azande i Abandja. Abarambo mieli przywędrować z leżących na zachodzie ziem położonych na obszarze między rzekami Uele i Bomokandi. Jedna ich podgrupa miała przekroczyć Bomokandi, zaś plemiona Duga, �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 151 luźno spokrewnione z pozostałymi Abarambo, zawędrowały dalej, na prawy brzeg Uele. Czekanowski stwierdził, iż obszar górnego Nilu pod względem etnicznym wyodrębniony był bardzo wyraźnie. Do ludności zamieszkującej badane przez siebie obszary górnego Nilu Czekanowski zaliczył Niloto-Chamitów w centrum, plemiona Shilluk na wschodzie oraz plemiona Madi na południu i zachodzie. W kierunku północno-wschodnim od ziem tych ostatnich miał się rozciągać obszar zamieszkiwany przez plemiona Mittu. Plemiona należące do grupy Madi, które według Czekanowskiego miały wykazywać powinowactwo z grupą Momvu, zamieszkiwały wschodnie brzegi basenu Uele, sięgając na południu aż w pobliże południowego brzegu Jeziora Alberta, a na wschodzie poza dolinę Nilu. Wkroczenie wypartych przez Azande Mundu podzieliło obszar plemion Madi na dwie części: w północnej, w basenie Yei, osiąść mieli Moru i Avokaya-Oisila, zaś część południowa była zamieszkiwana przez plemiona: Avokaya-Oigiga, Logo, Lugware, Kaliko, Nil-Madi i Lendu. Północno-zachodni, luźno spokrewnieni sąsiedzi plemion grupy Madi – plemiona Mittu i Baka – osiedli między rzekami Jaro, Meridi, Issu a wododziałem Uele. Także oni mieli ucierpieć wskutek pojawienia się Azande, tworząc wówczas na południu swej strefy osiedlenia małe, rozproszone wyspy. Grupa plemion Shilluk zasiedliła rozległe tereny na wschód od ziem Madi, częściowo na prawym brzegu Nilu Wiktorii. Czekanowski zaliczył do nich, poza plemionami Gang (Acholo lub właściwi Shuli), również plemiona Lur, Ja-Luo, Shifalu, Berri i Lango – na wschodzie, plemiona Shilluk – osiadłe na północy oraz plemiona Belanda, Dyur i Dembo – na północnym zachodzie. Zachodnia grupa Niloto-Chamitów obejmowała plemiona Bari, Kakwa, Fadjulu, Yambara, Liggi i Kuku, zaś Latuka zostali przez Czekanowskiego zaliczeni do grupy wschodniej. Badacz zaznaczył �152 Joanna Bar również, że Niloto-Chamici, jako Chamici, nie należą do plemion sudańskich. Ich siedziby wsunęły się jednak na zachód od Nilu klinem w obszar zamieszkiwany przez plemiona Madi i przez to stali się oni istotnym czynnikiem w ukształtowaniu się etnicznych stosunków wschodniej części międzyrzecza Nilu i Kongo. Podejmując temat podziału języków sudańskich, Czekanowski stwierdził, że choć wydzielenie oddzielnego kompleksu języków sudańskich nie przedstawiało trudności, to ocena ich wzajemnych relacji, ze względu na zróżnicowanie pojedynczych grup, nie była łatwa21. Zamieszczone na pięciu stronach Forschungen… porównanie liczebników poszczególnych plemion sudańskich pozwoliło Czekanowskiemu stwierdzić, że plemiona Momvu, Lendu i Madi prawdopodobnie w przeszłości tworzyły większą całość. Czas tej wspólnoty miał nastąpić po okresie ściślejszego współżycia Lendu z plemionami Momvu. Dopiero później Lendu weszli w bliższy związek z wyodrębnionymi plemionami Madi, zaś stosunki z plemionami Momvu rozluźniły się. Brak zwyczaju wybijania dolnych siekaczy u Lendu, w przeciwieństwie do plemion Madi, stanowić mógł ślad tych czasów. Języki plemion Abarambo i Madyo oraz języki Azande i grupy Mangbetu były pozostałością najmłodszych przesunięć etnicznych. Wypowiadając się na temat języków plemion Abarambo i Madyo, Czekanowski podkreślił, że mimo różnych postaci liczby mnogiej, posiadały te same liczebniki 2 i 3. Plemiona Mangbetu i Azande charakteryzowały się z kolei odmiennymi formami tworzenia liczby mnogiej i z pewnością nie były wzajemnie spokrewnione, będąc sobie obce również pod względem innych dziedzin kultury. W przeciwieństwie jednak do zupełnie odizolowanych Mangbetu, Czekanowski dostrzegał pewne podobieństwa Azande i Aba21 Ibidem, s. 575 i nast. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 153 rambo, nieznajdujące jednak swego potwierdzenia w sposobie tworzenia liczebników. W badanych językach sudańskich Czekanowski skonstatował skutki postępującego zróżnicowania pierwotnej całości, której późniejsze podgrupy weszły w różnorodne stosunki wzajemne. Ze względu na wspólne liczebniki niższe Czekanowski przypuszczał, że grupy językowe Mundu, Bwaka, Banda i Sango wcześniej tworzyły pod względem językowym jedność wyższego rzędu. Późniejsze wpływy tych czterech grup sięgały nie tylko na obszary pozostałych, pierwotnie z nimi spokrewnionych plemion, lecz także sąsiednich plemion Bantu – Mabudu, Mabali, Balika i Babira. Podobne procesy zostały stwierdzone u plemion Madi i Momvu. Tam na okres starszej wspólnoty nałożyło się intensywne współżycie plemion Momvu i Lendu, zastąpione później związkami Lendu z plemionami Madi, widoczne w kulturze materialnej tych plemion jeszcze w czasie pobytu Czekanowskiego. Niejasne pozostały związki Madyo i Abarambo z plemionami Bwaka i Banda, mimo zgodności występujących w niższych liczebnikach. Ze względu na różnice w gramatyce języków plemion powyższe zgodności zostały jednak uznane za zapożyczenia. W przypadku kultury materialnej poszczególnych plemion nie sposób w ograniczonym objętościowo artykule zaprezentować bogactwa treści opracowania Czekanowskiego. W największym skrócie warto jednak przypomnieć, że według ówczesnych dyfuzjonistów na obszarze międzyrzecza Nilu i Kongo stykały się ze sobą kultura zachodnioafrykańska ze wschodnioafrykańską oraz sudańska. Rozgraniczenie obszarów poszczególnych kultur napotykało jednak na wielkie trudności, zwłaszcza przy próbie klasyfikacji pojedynczych zjawisk kulturowych. Trudności te – według Czekanowskiego – wynikały z faktu, że różne kategorie wytworów ludzkiej działalności rozprzestrzeniały się drogą zapożyczeń z roz- �154 Joanna Bar maitą prędkością. Ze względu na kształt budynków mieszkalnych Czekanowski wydzielił na obszarze badań ekspedycji trzy prowincje. Stanowić je miały: obszar zachodnioafrykańskich chat ze szczytowym dachem, obszar chat ulowych Międzyjezierza oraz obszar okrągłych chat sudańskich z dachem stożkowym. Sawanny południowego Sudanu były krainą występowania odzieży ze skóry, która zastępowała tam materiały wyrabiane z kory drzew, powszechne na obszarach lasów deszczowych. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż obserwacje poczynione podczas podróży poświadczały na interesujących nas terenach sudańskich sawann wzrost wpływów europejskich, silniejszych niż w Rwandzie i w strefie dżungli, zauważalnych zarówno w nowej modzie na budowę przez starostów domów na wzór europejski, jak i w zwiększającym się udziale w handlu lokalnym towarów europejskich. Nic w tym dziwnego, gdyż na tych terenach „misja cywilizacyjna” białych zaczęła być realizowana wcześniej niż na niektórych obszarach Międzyjezierza, np. w Rwandzie. Jednocześnie jednak to właśnie w dorzeczu Uele Czekanowski podróżował po obszarach, na których kultura i obyczaje mieszkańców najbardziej odbiegały od norm i obyczajów akceptowanych przez Europejczyków (kanibalizm). Historia, organizacje państwowe i struktura społeczna W zakresie stosunków społecznych głównym podmiotem badań były sudańskie państewka plemienne, oparte na niezwykłym ustroju feudalnym, którego podstawę stanowiło oddawanie kobiet w lenno. Ówczesne objęcie tych obszarów administracją Niezależnego Państwa Kongo doprowadziło do pewnej stabilizacji i zabezpieczyło ludność przed najazdami Arabów. Tym samym doszło �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 155 do zatrzymania plemion sudańskich uchodzących ku południowi, gdzie powodowały niemniejsze spustoszenia od wypraw Arabów. Monografia Azande, najobszerniej opracowana, zajmuje 90 stron druku tomu drugiego Forschungen…, zatytułowanego Etnographie Uele/Ituri/Nil Länder, na których traktuje o wszystkich niemalże dziedzinach życia tego społeczeństwa plemiennego, obrazując także całokształt życia społecznego: wewnętrzną organizację plemion, wzajemne stosunki między przedstawicielami poszczególnych szczebli drabiny feudalnej państwa, ówczesne związki i wpływy władzy belgijskiej. Omawia również życie rodzinne członków wieloplemiennego społeczeństwa. Podrozdział Klan wzbogacony został dwustronicową tabelą zawierającą wynotowany przez badacza spis 86 klanów Azande, wraz z informacjami o obszarach występowania i przynależnych tym klanom totemach22. Tytuły podrozdziałów świadczą o tym, jak głęboko udało się Czekanowskiemu przeniknąć tajemnice historii Azande, choć w sposób typowy dla afrykańskich społeczeństw niepiśmiennych ograniczała się ona jedynie do dziejów dynastii. Historia bowiem tego ludu to historia podboju prowadzonego przez wybitnych przywódców dwóch panujących rodów: Avungura i Abandja. Kolejne etapy opanowywania basenu Uele związane były z imionami wybitnych wojowników. Sporym osiągnięciem Czekanowskiego stało się również stworzenie mapy etnograficznej plemion zamieszkujących tereny basenu Uele przed podbojem Azande oraz opis procesu asymilacji klanów, które w całości stawały się następnie tworzywem późniejszego narodu Azande. Ze względu na obszar, na którym Czekanowski mógł prowadzić swe badania, większy nacisk położony został na dzieje Avungura – rodu panującego we wschodniej części państwa Azande. Owo22 Ibidem, s. 21–109. �156 Joanna Bar cem przeprowadzonych badań, oprócz dokładnego opracowania tekstowego (podrozdziały 2–8, łącznie 17 stron druku), stał się 7-stronicowy ciąg tabel genealogicznych, rozbudowany w kierunku potomków dwóch najwybitniejszych – co w owych czasach znaczyło tych, którzy przeżyli bratobójcze walki o władzę – członków dynastii: Mabenge i Tombo. Badania nad historią podboju i powstania państwa Azande polski uczony uzupełnił bliższymi w czasie informacjami o najazdach i pacyfikacji ze strony posuwających się od północy Arabów nubijskich. Opisał ponadto okres rozciągnięcia się na te tereny administracji europejskiej, która okazała się siłą stabilizującą w walce zarówno z agresorami z północy, jak i z muzułmańskimi handlarzami kości słoniowej i niewolników znad Aruwimi. W tekście zamieszczono również nieco krótszą historię rodu Abandja, władającego na zachodzie podbitych terenów, także zaopatrzoną w tablicę genealogiczną Wedle ustaleń Czekanowskiego współczesne jego badaniom stosunki etniczne panujące na północnych kresach dżungli basenu Kongo przyjęły swą ówczesną postać pod wpływem wydarzeń drugiej połowy XVIII i całego XIX wieku. Wówczas to Azande zmiażdżyli w potężnej ekspansji terytoria osiadłych tam ludów. Zetknąwszy się z Mangbetu posuwającymi się jednocześnie w kierunku północno-wschodnim znad Aruwimi, spowodowali cały szereg migracji, których skutek był odczuwany na terenach całego międzyrzecza Nilu i Konga, a nawet poza jego granicami. Sudańscy Azande stworzyli według Czekanowskiego najpotężniejszą społeczność północno-wschodniej części basenu Kongo. Ich liczba miała sięgać 600 tysięcy osób, łącznie jednak z niezasymilowanymi do końca członkami podbitych plemion, stanowiącymi często ponad 3/4 ludności państwa. Przy braku dokładnych danych, opierając się jedynie na własnych spostrzeżeniach oraz na szacunkach rozwijającej się dopiero belgijskiej administracji, �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 157 Czekanowski przyjął powyższe dane, określając gęstość zaludnienia na 5–7 mieszkańców na kilometr kwadratowy, w zależności od badanych okręgów. Obszar zajmowany przez Azande określił badacz granicami rzek: Uele na południu i Meridi i Yei na wschodzie, przy pominięciu wielkich enklaw Azande znajdujących się w basenach Likati, Bima i Bomokandi. Ujmując te granice na mniejszym poziomie szczegółowości – w północnej części basenu Kongo oraz części Bahr-el-Ghazal. Społeczeństwo Azande pod względem zajmowanego terytorium podzielone zostało przez badacza na trzy wielkie grupy: Makrakra, Abandja oraz Azande właściwych. Każda z tych grup została dokładnie scharakteryzowana w stosunku do zajmowanych siedzib. Charakterystyka ta pozwoliła badaczowi na określenie pierwotnych – wschodnich i wtórnych – południowych kierunków dziewiętnastowiecznej ekspansji. Azande wschodni rządzeni byli przez ród Avungura. Wewnętrzne pokrewieństwo panujących nadawać miało społeczności pozór jednolitej organizacji państwowej Badania nad instytucją klanu prowadzone na terenach Azande wykazały, że klan (tunga) w większości przypadków był egzogamiczny. Wyjątek stanowiło kilka klanów Azande, w tym rządzący klan Avungura, w których zachowywana była endogamia. Klany Azande posiadały swoje totemy. Przedmiotami czci były zwierzęta oraz pewne zjawiska przyrody, jak np. błyskawice, ujmowane zoomorficznie. Z totemami wiązano tabu niezabijania i niespożywania, jasno określając stosunki między członkami klanu, a ich totemami. Azande po śmierci zmieniali się w zwierzę totemiczne, a więc zakaz ich spożywania wiązał się z szacunkiem dla przodków: nie było bowiem wiadomo, kto może tkwić w napotkanym zwierzęciu. Pewna liczba klanów tworzyła związek wyższego rzędu, plemię, a nawet organizację ponadplemienną. �158 Joanna Bar Jak stwierdził Czekanowski, na badanych przez niego obszarach plemiona posiadały własny język, samookreślającą nazwę oraz w różnym stopniu rozwinięte poczucie solidarności. Ta ostatnia cecha, wysoko rozwinięta w społeczeństwie Azande, wraz z istnieniem własnej dynastii pozwoliła mówić w tym przypadku o społeczności na kształt państwowej. Wyższe formy organizacji państwowej występowały jedynie w dwu częściach międzyrzecza Nilu i Kongo: w Międzyjezierzu Afrykańskim oraz właśnie na sawannach na północ od lasów dziewiczych, gdzie Czekanowski stwierdził istnienie formacji parapaństwowych szczepów Azande, Mangbetu i Madjagga. Na obszarach, gdzie liczne klany połączyły się w większe jednostki państwowe, podbici byli rządzeni albo przez pojedyncze klany, albo przez związki wyższego rzędu, które jednak również składały się z grupy klanów zdominowanych przez pojedyncze rody. Pierwszy z tych dwóch przypadków Czekanowski obserwował właśnie na obszarach sawann, m.in. u Azande. W Międzyjezierzu Afrykańskim istniały natomiast stosunki drugiego typu. Tam nawarstwiały się już nie klany, lecz kompleksy klanów (jak na przykład Bahima w Nkole z panującym zarówno w Nkole, jak i w południowo-wschodnich krajach sąsiednich rodem Bahinda). Jak sądził Czekanowski, bez wątpienia właśnie ta różnica wyjaśniać miała wysoki stopień stabilizacji długowiecznych państw Międzyjezierza i krótkotrwałych, słabych i rozpadających się struktur państwowych obszarów sawanny. Niski poziom ekskluzywizmu, idący w parze z olbrzymią siłą asymilacyjną Azande, pozwoliły im stworzyć w krótkim czasie bardzo silny sojusz etniczny, lecz stały się przeszkodą w rozwinięciu rygorystycznego, stabilnego i, co najważniejsze, trwałego organizmu państwowego. Nie pozwoliło to bowiem warstwie panującej skutecznie oddzielić się od poddanych. Konsekwencją tego miał być właśnie niezmiernie szybki rozkład organizacji państwowej na zdobytych �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 159 przez nich olbrzymich terenach, jeszcze przed pojawieniem się Arabów i Europejczyków. Wartość naukowa badań Jana Czekanowskiego w opinii późniejszych badaczy Nie ulega wątpliwości, iż ocena wartości afrykańskich badań Czekanowskiego wiąże się ze stopniem wykorzystania jego prac w dalszych eksploracjach tego kontynentu. Jako jeden z pierwszych badania J. Czekanowskiego dotyczące Azande wykorzystał Georg Schweinfurth, który w trzecim, poszerzonym wydaniu swej pracy Im Herzem von Afrika23 powołuje się na publikację Etnographie des Nil – Kongo Zwischengebiets, która ukazała się w czasopiśmie „Petermanns Mitteilungen” w 1912 roku24. Nazwisko Czekanowskiego pojawia się w pracy Schweinfurtha czterokrotnie, w przypisach. Przytaczane są opinie polskiego badacza na temat przynależności plemion Madi, Mayogu i A-Sandeh (Niamniam, Azande) oraz informacje na temat ich rozprzestrzenienia. Źródłem była tu mapa ludności tamtych obszarów, jaką Czekanowski dołączył do wspomnianej publikacji z 1912 r. G. Schweinfurth pozytywnie ocenił wykorzystane informacje jako pokrywające się zupełnie z jego własnymi obserwacjami, podkreślając zwłaszcza szczegółowość opublikowanej mapy etnicznego rozmieszczenia ludności. Niemiecki badacz nie mógł się wtedy powoływać jeszcze na wydany dopiero w 1924 roku tom Forschungen…, dotyczący omawianych obszarów. G. Schweinfurth, Im Herzen von Afrika, Leipzig 1918. J. Czekanowski, Ethnographie des Nil-Kongo-Zwischengebiets, „Petermanns Mitteilungen” 1912, 1911–1927, s. 22–25 + mapa 23 24 �160 Joanna Bar Znakomitą analizę źródeł dotyczących badań prowadzonych wśród Azande przeprowadził w późniejszym okresie wybitny ich znawca Edward Evans-Pritchard w pracy The Azande. History and Political Institutions25. We wstępie do wspomnianego opracowania Edawrd Evans-Pritchard przedstawił i skomentował prace swych poprzedników – podróżników, administratorów, misjonarzy i wreszcie uczonych prowadzących obserwacje wśród Azande. Źródła zostały podzielone na dwie grupy, a wyznacznikiem był tu czas ich powstania i publikacji. W grupie badaczy wcześniejszych znalazł się Carlo Piaggia, Włoch, który przebywał wśród Azande w latach 1863–1865. Następnie Niemiec G. Schweinfurth, podróżujący przez najdalej na wschód wysunięte dystrykty Azande w towarzystwie arabskiej karawany przez trzy miesiące w 1870 r. oraz Wilhelm Junker, także Niemiec, z zawodu lekarz, który spędził wśród Azande 10 lat w okresie 1875–1885. W końcu Gaetano Casati, Włoch, oficer i kartograf, przebywający wśród Azande w latach 1881–1884. E. Evans-Pritchard wskazał na ich nieprzygotowanie do badań socjologiczno-etnograficznych oraz brak zrozumienia dla istniejących instytucji politycznych i społecznych Azande. Mała wartość pozostałych po nich publikacji – poza pracą Junkera – spowodowana była również dwuetapowym ich opracowywaniem. Pamiętniki nieprzygotowanego do takich eksploracji Piaggię wydane zostały przez G. A. Pellegrinettiego blisko 80 lat po jego powrocie z Afryki (1941) i różniły się znacznie od pierwszych wersji relacjonowanych przez C. Piaggię czy jego towarzysza O. Antonioriego. Notatki G. Schweinfurtha i G. Casatiego przepadły jeszcze w Afryce i ich autorzy musieli odtwarzać zarówno treść, jak i rysunki z pamięci. 25 1971. E. E. Evans-Pritchard, The Azande. History and Political Institutions, Oxford �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 161 Druga, późniejsza grupa źródeł dotyczących Azande, bezpośrednio poprzedzających badania terenowe E. Evansa-Pritcharda, prowadzone w latach 1926–1929, posiadała o wiele poważniejsze znaczenie naukowe. W grupie tej znalazło się sześciu autorów: Adolphe de Calonne-Beaufaict (belgijski administrator w regionie Uele w latach 1905–1915, który planował wydanie obszernej monografii etnograficznej Azande), Armand Huttereau (żołnierz zawodowy służący w regionie Uele w latach 1896–1909, który również zamierzał opracować historyczno-etnograficzną monografię Azande), dominikanie: ojcowie Lagae i Vanden-Plas (prowadzący misje na terenach Azande należących do Niezależnego Państwa Kongo) oraz major P. M. Larken (przebywał około 20 lat na wschodnich terenach Azande). Duża wartość zgromadzonych przez nich materiałów związana była przede wszystkim z ukierunkowaniem prowadzonych badań oraz etnograficznymi zainteresowaniami autorów. Przypadek sprawił (przedwczesna śmierć de Calonne-Beaufaicta i Huttereau), że mimo dużych rozbieżności czasowych prowadzonych obserwacji (1896–1926), ich główne, ostateczne opracowania ukazały się drukiem w przeciągu sześciu lat (w latach 1921–1927). Złożyło się to na ich absolutną niezależność i oryginalność. W przypadku trzech ostatnich autorów wartość ich prac polegała również na dogłębnej znajomości języka badanych przez nich społeczności. Wyniki badań J. Czekanowskiego zostały natomiast wykorzystane we wszystkich niemal rozdziałach wyżej wspomnianej pracy E. Evansa-Pricharda, który powoływał się również na mapę etnograficzną tamtych regionów opublikowaną przez Polaka. Evans-Pritchard zwrócił uwagę na słuszność wniosków Czekanowskiego, który wielokrotnie podkreślał złożoność etniczną państwa Zande. Na najgęściej zaludnionych obszarach południowych, gdzie prowadził badania Czekanowski, znaczną większość stanowiły ludy obcego pochodzenia, podbite, lecz wciąż niezasy- �162 Joanna Bar milowane. Na terenach na południe od Bomokandi zaledwie 1/4 ogółu mieszkańców stanowiła ludność należącą pod względem rasowym do politycznie dominującej warstwy Zande. Evans-Pritchard podkreślił, że poprzednicy Czekanowskiego w ogóle nie zdawali sobie sprawy z istnienia w społeczeństwie Zande klanów totemicznych. Czekanowski był więc jednym z pierwszych badaczy instytucji klanu, gdyż – jak zostało wspomniane powyżej – równolegle prowadzone badania miały autonomiczny charakter. Jednak obserwacje Czekanowskiego w jednym wypadku nie były do końca sprawdzone. Evans-Pritchard stwierdził bowiem, że ze względu na nieznajomość języka i krótki czas przebywania wśród badanej społeczności Polak nie zdawał sobie sprawy z różnorodności totemów klanowych. Jego stwierdzenie, że liczba różnych totemów jest stosunkowo mała, okazało się dalekie od prawdy. Mimo tego błędu podkreślono, że Czekanowski bardzo często miał rację w swych identyfikacjach klan – totem. Wielokroć zostały wykorzystane przez Evansa-Pritcharda terenowe obserwacje Czekanowskiego (a zwłaszcza te, które dotyczyły sfery budownictwa, broni, ubioru, biżuterii, obyczajów zniekształcania ciała, a dalej sprzętów domowych, instrumentów muzycznych, wyroczni i trucizn). Anglik wykorzystał także dane zebrane przez Polaka, które dotyczyły relacji między władcą a poddanymi. Szczególnie ciekawe okazały się wzmianki mówiące, że władca, nieufny w stosunku do wpływowych Azande, szukał poparcia dla swego autorytetu wśród najniższych, obcych etnicznie, warstw ludności. Szczególnie cennym przyczynkiem do wyjaśnienia przyczyn późniejszej słabości państwa Azande była informacja Czekanowskiego o trudnościach komunikowania się między poszczególnymi dzielnicami. Król już za swego życia obserwował, że uzależnia się od prowincjonalnych urzędników, z konieczności oddając w ich ręce coraz więcej władzy. Zanotowane przez Czekanowskiego dane personalne rodziny królewskiej (Polak miał �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 163 również dostęp do nieopublikowanych notatek Huttereau) dostarczyły Evansovi-Pritchardowi wiele rzeczowych informacji na temat rozmieszczenia terytorialnego dzielnic poszczególnych członków panującej dynastii w czasach, które z jego punktu widzenia były już historią. Materiały te stały się więc jednymi z pierwszych źródeł pisanych historii państwa Zande. Sporządzona przez Czekanowskiego lista klanów uzupełniła własny spis Evansa-Pritcharda. Szczęśliwie bowiem ich badania dotyczyły dwóch odmiennych regionów geograficznych, co pozwoliło na uzupełnienie brakujących danych. Dla brytyjskiego badacza ważny okazał się także wielokroć wzmiankowany przez Czekanowskiego kontekst zapożyczeń i wpływów, dotyczący przeważnie kultury Mangbetu. Brytyjski antropolog generalnie polegał na autorytecie Polaka, podkreślając zwłaszcza wagę dostarczonych obserwacji bezpośrednich i statystyk. Poważne błędy zostały zauważone tylko dwukrotnie: przy sposobie używania słowa „niewolnik”, przeznaczonego według Evansa-Pritcharda jedynie do określenia jeńców wojennych i ewentualnie dziewcząt służebnych oraz przy mylnym, według Brytyjczyka, stwierdzeniu, że tylko dzieci zrodzone z endogamicznych małżeństw są prawowitymi Avongara. W swej pracy Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology26 Evans-Pritchard usiłował rozstrzygnąć kwestię, czy ludożerstwo wśród tego ludu istotnie było tak rozpowszechnione, jak wówczas powszechnie uważano. Powołał się na znane mu opinie badaczy, takich jak: Piaggia, Casati, Emin Pasza, Junker i Schweinfurth, którzy na podstawie własnych obserwacji wypowiadali się na ten temat. Na podstawie porównań ich prac oraz własnych badań terenowych rozprawił się z wieloma E. E. Evans-Pritchard, Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology, London 1965. 26 �164 Joanna Bar z ich poglądów. W tej kwestii Czekanowski także nie oparł się krytyce, choć Evans-Pritchard zgadzał się z głównymi tezami Polaka. Czekanowski twierdził, że praktykowany na szeroką skalę przed przybyciem Europejczyków kanibalizm nie dotyczył nigdy członków własnego plemienia, lecz jeńców wojennych i niewolników, tj. ludzi pozbawionych opieki publicznej. Twierdził również, że kobiety nigdy nie jadły ludzkiego mięsa. Wbrew jednak Czekanowskiemu, który podawał przykład dwóch członków rodziny panującej pomawianych o ludożerstwo, Evans-Pritchard uważał, że rządzący ród Avongara nigdy nie praktykował kanibalizmu. Co więcej, dowodził, że praktyka ta nie dotyczyła w zasadzie trzonu Zande – warstwy Ambomu, lecz stanowiła rezultat wpływów obcych ludów, wchłoniętych przez państwo Zande. Trzeba jednak podkreślić, że wśród fantastycznych relacji innych badaczy, u których ludożerstwo budziło zawsze wprost chorobliwe zaciekawienie, relacja Czekanowskiego wyróżniała się rzeczowością i zasadniczo pokrywała się z wnioskami brytyjskiego autora. Na badania Czekanowskiego powołuje się również Hermann Baumann, współautor niemieckiej pracy Völkerkunde von Afrika (1940)27. W części zatytułowanej Ludy i kultury Afryki Baumann prezentuje opinię Czekanowskiego, w której opisuje on grupę Mangbetu jako lud osobników z długimi czaszkami, sztucznie uwydatniającymi jeszcze tę cechę rasową, jaśniejszą skórą i uderzająco wdzięczną budową ciała. W rozdziale dotyczącym obszarów południowo-wschodniego Sudanu Baumann wymienia Czekanowskiego obok Evansa-Pritcharda, Santandrei i Tuckera jako badaczy, dzięki którym był w stanie przedstawić wyczerpująco we wspomnianym rozdziale sytuację etniczną na obszarach między Nilem i Kongo. 27 1940. H. Baumann, R. Thurnwald, D. Westermann, Völkerkunde von Afrika, Essen �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 165 Na badania Czekanowskiego powołuje się także Charles G. Seligman w pracy Pagan Tribes of the Nilotic Sudan (1965)28, wykorzystując dane statystyczne dotyczące gęstości zaludnienia poszczególnych obszarów, a także dokonane przez Polaka pomiary i obserwacje antropologiczne. Bibliografia Źródła Czekanowski J., Dziennik wyprawy ekspedycji antropologiczno-etnologicznej do Afryki Środkowej w latach 1907–1909, rękopis, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Gabinet Rękopisów, nr inw. 4933. Opracowania Bar J., Afrykanistyczne badania Jana Czekanowskiego w stulecie wyprawy, Kraków 2007. Bar J., Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego, czerwiec–listopad 1907 r. Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2015, nr 42, s. 103–124. Bar J., Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego – ostatni etap podróży (31 marca 1908 – 1 kwietnia 1909 r.). Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2016, nr 44, s. 109–129. Baumann H., Thurnwald R., Westermann D., Völkerkunde von Afrika, Essen 1940 Czekanowski J., Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU”, Kraków 1910, ser. B, s. 605–669. Czekanowski J., Forschungen im Nil – Kongo – Zwischengebiet, t. 1–5, Leipzig 1917–1924. 28 Seligman, C. G., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1965. �166 Joanna Bar Czekanowski J., Ethnographie des Nil – Kongo – Zwischengebiets, „Petermanns Mitteilungen”, 1911–1927, s. 22–25 + mapa. Czekanowski J., Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907–1909, „Przegląd Geograficzny” 1924, t. 4, s. 138–150. Czekanowski J., W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki środkowej, „Prace Etnologiczne” 1958, t. 6, Wrocław. Czekanowski J., Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze, „Lud” 1960, t. 45, s. 13–34. Czekanowski J., Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza, „Przegląd Socjologiczny” 1961, t. 15, s. 21–60. Czekanowski J., Badania antropologiczne w Afryce i ich wyniki, „Przegląd Antropologiczny” 1963, t. 29, s. 13–16. Czekanowski J., Kirschstein E. F., Weiss M. et al., Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg, Leipzig 1910–1927. Czekanowski J., Dziennik podróży afrykańskiej, opr. nauk. J. Bar, Warszawa 2014. Evans-Pritchard E. E., Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology, London 1965. Evans-Pritchard E. E., The Azande. History and Political Institutions, Oxford 1971. Schweinfuirth G., Im Herzem von Afrika, Leipzig 1918. Seligman Ch. G., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1965. Materiały pozyskane z Internetu Lado Enclave, https://www.britannica.com/place/Lado-Enclave#ref246249 (dostęp: 12.12.2016). �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 167 Region of Sudan in the Research of Jan Czekanowski (1908–1909) Summary The purpose of the article is to attempt to reconstruct and to evaluate Jan Czekanowski’s researches conducted between May 1908 and April 1909 in the in the basin of the Uele and Ituri river. The main basis for the article was his five-volume work entitled Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet, being an integral part of the entire set of publications, Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg. Volume two of article, beginning with the general information on the north-eastern areas of the state of Congo, encompasses the results of studies, conducted among the 14 ethnic groups (i.a. Azande, Mangbetu, the tribes of the Uele basin, Abarambo, Ababwa, Mabudu, Baamba and Mabali, Babira, Bakondjo, the Momvu group, the tribes of Madi). Until now, the Forschungen... have not been translated from the German, and the contents of this work is not known to majority of the Polish researchers. Keywords: Jan Czekanowski, Central Africa, Sudan ��BŁAŻEJ POPŁAWSKI SUDAN OKIEM DYPLOMACJI PRL-OWSKIEJ Inspiracje teoretyczne Wedle Alexandra Wendta, politologa, przedstawiciela konstruktywistycznej teorii stosunków międzynarodowych, „życie codzienne polityki międzynarodowej to niekończący się proces przybierania przez państwa tożsamości w stosunku do «innych», nadawania im odpowiednich przeciwstawnych tożsamości i rozgrywania owych relacji”1. Przyjęcie takiej perspektywy badawczej pozwala na przeprowadzenie analizy kontekstualnej, która definiuje politykę międzynarodową jako „konstruowany społecznie i kulturowo proces”2. Konstruktywizm bowiem „przywraca możliwość patrzenia na wymianę międzynarodową jako na przestrzeń żywych interakcji, konkurujących tożsamości, deficytu wiedzy oraz problemów z poznawaniem i rozumieniem rzeczywistości”3. Błażej Popławski – absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, doktor historii, socjolog, członek Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego. A. Wendt, Społeczne teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2008, s. 29. 2 Ibidem, s. 11. 3 P. Wawrzyński, Mit kulturowy jako czynnik kształtujący stosunki międzynarodowe, Toruń 2011, s. 8. 1 �170 Błażej Popławski W ujęciu takim dyplomacja staje się przestrzenią silnie nasyconą ceremoniami i rytuałami kulturowymi. Jak pisał politolog Jacek Czaputowicz: „Państwa przypisują innym państwom określone tożsamości oraz stale reprodukują własną tożsamość w codziennej praktyce społecznej. […] Tworzenie instytucji jest procesem uzewnętrznienia nowego rozumienia siebie i innych, polega na przyjęciu nowych tożsamości, czyli nowego postrzegania roli poszczególnych aktorów”4. Poniższy artykuł stanowi – utrzymany w duchu konstruktywizmu – przyczynek do odtworzenia obrazu nowo powstałych państw wchodzących w skład krainy geograficznej Sudanu5, który to wyłania się z praktyki dyplomacji Polski Ludowej. Analiza działalności instytucji państwowych PRL wobec krajów tego regionu, badanie wzajemnych relacji między zjawiskami politycznymi a postawami dyplomatów, stanowi formę uszczegółowienia znaczeń i symboli nadawanych „Czarnemu Lądowi” przez Europejczyków. Politolodzy James G. March i Johan P. Olsen twierdzą: „Interpretacyjną spójność w niejednoznaczności życia politycznego zapewniają symbole, rytuały, ceremonie, historie i dramaty, którymi polityka jest przesiąknięta w subtelny i trudno uchwytny sposób”6. Poniższy artykuł jest próbą rekonstrukcji owej „subtelności” polityki, jej symbolizmu i tkwiących w dyskursie wyobrażeń o Afryce. Realizacja tego założenia opiera się na analizie treści 4 J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007, s. 307. 5 Sudan jako kraina geograficzna obejmuje następujące państwa: południowy i wschodni Senegal, wschodnią Gambię, Gwineę Bissau, środkową i wschodnią Gwineę, środkową i wschodnią część Sierra Leone, północno-wschodnią część Liberii, południową część Mali, graniczące z Republiką Mali rejony Mauretanii, Burkina Faso, północną część Wybrzeża Kości Słoniowej, Ghany, Togo, Beninu, Nigerii i Kamerunu, większą część Nigru, Czadu i Sudanu. 6 J. G. March, J. P. Olsen, Instytucje. Organizacyjne podstawy polityki, Warszawa 2005, s. 64. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 171 dokumentów dyplomatycznych ze szczególnym uwzględnieniem odtworzenia form komunikacji politycznej z liderami państw Sudanu, mechanizmów nawiązywania współpracy, stopnia rytualizacji zauważalnego np. w organizacji wizyt oraz innych form realizacji „liturgii dyplomacji” – protokołu dyplomatycznego. Analiza form komunikacji między władzami polskimi a afrykańskimi przeprowadzona została w oparciu o teorię działania komunikacyjnego niemieckiego socjologa Jürgena Habermasa. Habermas dzieli formy działania na: teleologiczne (skupione na urzeczywistnianiu celu), regulowane przez normy (oparte na wspólnych wartościach), dramaturgiczne (celem jest stworzenie określonego wizerunku) i komunikacyjne. Dla socjologa najbardziej zaawansowaną formą działania jest działanie komunikacyjne, zachodzące, „kiedy uczestnicy koordynują plany działania nie przez egocentryczną kalkulację (szans) sukcesu, lecz przez akty dochodzenia do porozumienia. W działaniu komunikacyjnym uczestnicy stawiają własny sukces na drugim planie; zmierzają do osiągnięcia własnych celów pod warunkiem, że mogą swe plany działania wzajemnie zestroić na gruncie wspólnych definicji sytuacji. Z tego względu negocjowanie definicji sytuacji stanowi istotny składnik dokonań interpretacyjnych wymaganych w działaniu komunikacyjnym”7. Habermas łączy formy działania z określonymi formami ra­cjonalności: działanie teleologiczne – z racjonalnością kogni­ tywno-instrumentalną; działanie regulowane przez normy – z racjo­nalnością moralno-praktyczną; działanie dramaturgiczne – z racjonalnością ekspresywno-estetyczną, działanie komunikacyjne – z racjonalnością komunikacyjną. Wykształcenie się racjonalności komunikacyjnej opierać się musi na negocjacjach, działaniu J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania a racjonalność społeczna, t. 1, Warszawa 1999, s. 473. 7 �172 Błażej Popławski retorycznym oraz tzw. prawdziwym przekonywaniu. Mianem negocjacji Habermas określił wymianę informacji o preferencjach, formułowanie wstępnych obietnic i gróźb celem optymalizacji obustronnych interesów (aspekt obiektywny komunikacji). Działanie retoryczne skupia się na uzasadnianiu swojej tożsamości i przekonywaniu drugiej strony do własnej racji (aspekt subiektywny). Ostatni z rodzajów komunikacji – prawdziwe przekonywanie – nastawione jest na negocjowanie konsensusu (aspekt społeczny). Według Habermasa odnoszenie się do tych trzech wymiarów – obiektywnego, subiektywnego i społecznego – pozwala na wykształcenie ram interpretacyjnych, w obrębie których możliwe jest powstanie racjonalności komunikacyjnej i osiągnięcie porozumienia. Ars scribendi Do najprostszych form komunikacji na szczeblu międzypaństwowym, niewymagających nakładów finansowych, należała wymiana kurtuazyjnej korespondencji. Mogła ona stanowić zarówno fazę początkową zawierania stosunków (w modelu Habermasa: działanie regulowane przez normy), jak i – w przypadku krajów afrykańskich o znaczeniu drugorzędnym dla PRL – podstawową ich formę (działanie teleologiczne). Zależność tę łatwo zauważyć na przykładzie zainicjowania relacji polsko-gwinejskich8. Początek współpracy obu krajów wiąże się z wymianą kurtuazyjnych depesz. Zawierały one uznanie państwa – akt prawny, będący jednocześnie manifestacją poli8 O historii relacji polsko-gwinejskich zob.: J. Knopek, Z dziejów kontaktów z Gwineą, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej, t. 2, Warszawa 2006, s. 232–234. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 173 tyczną9. 4 października 1958 r. prezydent Gwinei, Ahmed Sekou Touré, przesłał depeszę adresowaną do Aleksandra Zawadzkiego, przewodniczącego Rady Państwa, zawiadamiającą o proklamowaniu republiki i proponującą nawiązanie stosunków dyplomatycznych. Dwa tygodnie później Zawadzki odpowiedział depeszą o gotowości i chęci nawiązania relacji dyplomatycznych. Wysyłanie depesz takich jak wspomniane polsko-gwinejskie stanowiło najszybszą reakcję na proces powstawania nowych państw, stanowiącą substytut wysyłania delegacji na uroczystości niepodległościowe. Treść depesz przedstawiała się dosyć schematycznie. Polacy podkreślali doniosłość chwili, uroczysty moment wydarzenia. W jednym z takich telegramów, wysłanym z Warszawy do Chartumu, stwierdzono: „Z okazji historycznej dla narodu sudańskiego decyzji ogłoszenia niepodległości Sudanu przesyłamy narodowi sudańskiemu i Waszej Ekscelencji [prezydentowi Ibrahimowi Abbudowi] jak najserdeczniejsze gratulacje i wyrazy przyjaźni od narodu polskiego, Rady Państwa PRL oraz ode mnie osobiście [Aleksandra Zawadzkiego]. W tych doniosłych dla narodu sudańskiego chwilach naród polski śle najlepsze życzenia Praktyka międzynarodowa wyróżnia uznanie de facto i de iure (np. na drodze akredytacji niepełnoprawnego przedstawiciela dyplomatycznego) – podział ten wynika ze stopnia nadania relacji charakteru prawnego, zgodnie z protokołem dyplomatycznym. Najbardziej powszechną formą uznania państwa jest nawiązanie i utrzymywanie oficjalnych stosunków, poprzedzone tzw. uznaniem milczącym (bez relacji na szczeblach dyplomatyczno-handlowych). Stosunki dyplomatyczne dzielić można na dorywcze (realizowane w ramach okresowych kontaktów międzynarodowych) oraz stałe (gdy towarzyszy temu ustanowienie przedstawicielstw). Uznanie państwa nie implikuje automatycznego nawiązania trwałych stosunków politycznych. Było to zauważalne w sferze normalizacji relacji z podmiotami prawa międzynarodowego niebędącymi państwami – np. ruchami narodowowyzwoleńczymi. 9 �174 Błażej Popławski utrwalenia suwerenności państwowej i wszechstronnego, pokojowego rozwoju”10. Przytoczyć można kilka innych przykładów rozpoznawania potencjału kraju afrykańskiego jedynie na poziomie racjonalności kognitywno-instrumentalnej oraz moralno-praktycznej, w oparciu o kurtuazyjną korespondencję. Początek relacji Polski z Kamerunem ograniczył się do wysłania dwóch depesz gratulacyjnych związanych z uzyskaniem niepodległości oraz uznaniem przez ONZ. Politycy kameruńscy – jeszcze przed proklamacją suwerenności – kilkukrotnie występowali do polskiego MSZ z prośbą o uznanie Rządu Tymczasowego Unii Jedności Kamerunu rezydującego w Konakry oraz udzielenie pomocy finansowej i materialnej. Polacy nie zajęli jednak w tej sprawie oficjalnego stanowiska, mając jednocześnie świadomość, że niektóre kraje demokracji ludowych, np. Czechosłowacka Republika Socjalistyczna (CSRS), zaangażowały się w konflikt zbrojny w Kamerunie, wysyłając tam broń. Zachowawczość polskiej strategii dyplomacji uzasadniono faktem ignorowania działaczy kameruńskich przez Kwame Nkrumaha11. Departament V „zaproponował, aby w ostatecznej odpowiedzi na propozycję Kamerunu udzielić po konsultacji z ZSRR i CSRS”12. AMSZ, Dep V, 24/59, Sudan, 1959, 221-086, Uznanie Sudanu przez Polskę, k. 1–2. O historii relacji polsko-sudańskich zob.: Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979 r. Informator, t. V, Afryka i Bliski Wschód, J. Patryas (oprac.), Warszawa 1982, s. 285–290. 11 O historii relacji polsko-ghańskich w PRL zob.: J. Knopek, Z dziejów…, op. cit., s. 94–96. 12 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 9/64, Kamerun 2421, Notatki polityczne 1960, 12/988/40, Notatka dotycząca relacji i naszych stosunków z Kamerunem, 3.10.1960, k. 2. O historii relacji polsko-kameruńskich zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Kamerunem, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 556–559. 10 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 175 Ndeh Ntuzumah, działacz One Kamerun Movement, dwa lata po uzyskaniu niepodległości przez Kamerun wysłał do KC PZPR 21-stronnicowy list zapraszający Polaków do współpracy13. Przedstawił w nim sytuację w ojczyźnie, wyraził rozczarowanie wobec polityki ONZ oraz chęć współpracy z ZSRR i krajami socjalistycznymi. Obszerny tekst sprowadza się de facto do omówienia historii Kamerunu. Polska pojawia się w nim tylko w pierwszych trzech linijkach, gdzie władze PRL proszone są o zgodę na przyjazd do Europy Kameruńczyków (założyć można, że identyczny list z inną trzylinijkową „arengą” otrzymały władze innych krajów socjalistycznych). W wysłanym rok później liście do Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej Kameruńczycy najpierw pokrótce scharakteryzowali sytuację polityczną w ich kraju, po czym przedstawili długą listę oczekiwań wobec Polski (poproszono o coroczne dostarczanie: jednego miliona dolarów amerykańskich, po 10 radioodbiorników, kamer, aparatów fotograficznych, powielaczy, 20 walizek z lekarstwami, 50 lornetek, 30 kompasów, 100 mundurów oraz 4 samochodów). Tym razem jednak nieco wyraźniej nawiązano do „wspólnej przeszłości w walce z nazizmem”, pisząc o korzystaniu z Mein Kampfu przez władze faszystowskie w południowej części Kamerunu14. To jeden z niewielu odnotowanych przez polską dyplomację przykładów sformułowania przez Afrykanów zindywidualizowanego, ukierunkowanego na Polskę przekazu w pierwszej fazie nawiązywania stosunków. Sytuacje takie polski MSZ skrzętnie odnotowywał, co pośrednio oddziaływało na opinię o danym kraju. 13 AAN, KC PZPR, WZ, 237/XXII-1085, Sektor Analiz Politycznych, Kamerun, 1962-1963, k. 3-24. 14 Ibidem, k. 3. �176 Błażej Popławski W zbliżony sposób przedstawiała się także oferta „współpracy” skierowana do KC PZPR przez Komunistyczną Partię Nigerii15. W połowie obszernego listu pojawia się passus: „Po przeszło dwuletnim istnieniu bez pomocy z zewnątrz i z wewnątrz KC KP Nigerii uważa za konieczne poinformować KC PZPR o sytuacji w Nigerii, cytadeli CIA oraz poprosić o pomoc w postaci przeszkolenia kadr i pomoc materialną dla rozszerzenia pracy Partii”16 – dalej następuje długie wyliczenie „niezbędnej pomocy”: po 10 instruktorów ideologicznych, fotografów i operatorów filmowych, propagandystów, instruktorów milicji i partyzantki, 12 instruktorów szkolenia pielęgniarek, 15 związkowców, 9 dziennikarzy, 8 drukarzy, 8 instruktorów młodzieżowych i wychowania fizycznego, 16 instruktorów w zakresie kooperacji spożywczej, budowlanej, rolniczej i wytwórczej, 9 instruktorów w zakresie hodowli drobiu, świń i bydła mlecznego. W sumie korpus ten, zakładając, że jedna osoba to specjalista w jednej dziedzinie, powinien liczyć ponad 100 osób. Nigeryjczycy podkreślili, że warunki te związane są z polskim „ogromnym doświadczeniem” sięgającym jeszcze kampanii wrześniowej: „Po starannej rozwadze doszliśmy do wniosku, że Polacy najlepiej znają taktykę niemiecką na tym polu, ponieważ właśnie oficerowie sił zbrojnych Niemiec Zachodnich szkolą personel nigeryjskiego lotnictwa i budują fabryki zbrojeniowe dla Rządu Federalnego Nigerii”17. 15 Dzięki staraniom Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Nigeryjskiej historia kontaktów między PRL a Nigerią jest znakomicie udokumentowana w czterotomowej pracy Polacy w Nigerii: t. 1, red. J. Małachowski, Z. Łazowski, W. Kozak, Warszawa 1997; t. 2, red. Z. Łazowski, Warszawa 1998; t. 3, red. Z. Łazowski, J. Wójcik, Warszawa 2000; t. 4, red. Z. i S. Łazowscy, Warszawa 2000. 16 AAN, KC PZPR, WZ, 237/XXII-1211, Sektor Kontaktów z Bratnimi Partiami, Nigeria, 1963, List KP Nigerii do KC PZPR, k. 10. 17 Ibidem, k. 11. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 177 Zauważyć należy, że przychodzące do różnych instytucji PRL listy tego typu musiały wpłynąć – wbrew intencjom ich autorów – na pogłębienie przedmiotowego oglądu kontynentu i umocnienie scharakteryzowanej przez Habermasa racjonalności kognitywno-instrumentalnej. Jedynym wymiarem aktywności Afrykanów dostrzegalnym po lekturze „petycji” była ich skłonność do wysuwania próśb, która przybierała często formy nieuzasadnionej, aroganckiej roszczeniowości. Wzajemne wizyty Drugą, generującą większe koszty finansowe, formą potwierdzenia podmiotowości państw afrykańskich było wysłanie specjalnej delegacji, w której skład wchodzili najczęściej politycy oraz eksperci sondujący potencjał gospodarczy danego kraju (w modelu Habermasa – działanie dramaturgiczne). Na etapie tym dochodziło do wstępnego kształtowania wizerunku państw Sudanu opartego na dwóch rodzajach dyskursu – autorami jednego z nich byli „praktycy”, drugiego zaś „teoretycy” i „badacze”. „Główna różnica między nimi – jak pisał politolog Józef Kukułka – polega na tym, że badacze mają większe szanse uwzględnienia informacji nieoczekiwanych i kreślenia wizerunków zobiektywizowanych, podczas gdy praktycy – ze względu na swe usytuowanie w hierarchicznych strukturach zależności polityczno-rządowych – częściej biorą pod uwagę informacje zamówione i pożądane, jak również wykazują skłonność do tworzenia wizerunków stronniczych lub koniunkturalnych […]. [Teoretyków] z natury rzeczy interesuje środowisko operacyjne, tzn. zestawienie elementów wizerunków z rzeczywistymi działaniami i interakcjami państwa, podczas gdy tych drugich [praktyków] interesuje kreowanie środowiska aspiracyjnego, tzn. odpowiadającego własnym wyobra- �178 Błażej Popławski żeniom i oczekiwaniom”18. Rozbieżność w percepcji Sudanu okiem „teoretyków” i „praktyków” jest zauważalna w materiałach MSZ – często po jednym raporcie przygotowanym w duchu „afrooptymizmu” pojawia się seria sprawozdań „afropesymistycznych”19. Dysonans ten jednoznacznie wskazuje na brak spójnej percepcji państw Sudanu w spojrzeniu polskiej dyplomacji. Chaos narracji, rozbieżności między wnioskami „badaczy” i „praktyków” musiały wpłynąć na brak spójnej strategii polityki PRL wobec krajów tego regionu. Polscy dyplomaci zdawali sobie sprawę, że do zawarcia relacji międzypaństwowych niezbędne są regularne wizyty i rewizyty, umożliwiające – jak pisałby Habermas – wykształcenie się racjonalności komunikacyjnej. Proces ten zyskiwał na znaczeniu w realiach afrykańskich, gdzie kontakty „twarzą w twarz” do dziś odgrywają niezmiernie istotne znaczenie. Placówki dyplomatyczne często występowały do centrali w Warszawie z prośbą o przysłanie delegacji. W jednej z nich przeczytać można: „Wobec znaczenia, jakie szczególnie na terenie Afryki mają kontakty osobiste mężów stanu, wizyta tow. Zawadzkiego – pierwsza na kontynencie afrykańskim na najwyższym szczeblu – przyczyniłaby się poważnie do umocnienia naszych pozycji w Afryce. Wizyta ta miałaby szersze znaczenie, stanowiłaby przeciwwagę częstych wizyt wysokich osobistości z państw kapitalistycznych”20. Do wizyt takich dochodziło jednak rzadko – zwykle o odmowie przesądzały względy natury finansowej, relatywnie skromny budżet polskiego MSZ. J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003, s. 157–158. 19 Terminologia zaczerpnięta z pracy etnografa Macieja Ząbka: Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 2007, s. 75–89. 20 AMSZ, Gabinet Ministra, 243, Ogólne stosunki polityczne RP z państwami obcymi, 1962, 26/25/3, 4/65, Pilna Notatka, 27.03.1962, k. 27. 18 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 179 Polskie władze z dużym dystansem podchodziły także do kwestii przyjmowania wizyt Afrykanów. Zdawano sobie sprawę, że zgoda na wizytę afrykańskiego polityka stanowiła wyraźny gest deklaratywny, zauważalny przez władze innych państw europejskich, a także afrykańskich. Stąd częste, aczkolwiek mieszczące się w ramach protokołu dyplomatycznego, odmowy. Przykładowo, polski MSZ, mimo nacisków ze strony senegalskiego MSZ, wyraźnie odmawiał prośbom o zgodę na przyjazd Leopolda Senghora21. W notatkach opiniodawczych na marginesach kolejnych raportów przeczytać można, że przyjęcie Senghora byłoby możliwe „tylko, gdy ten odwiedzi inne kraje socjalistyczne”22. Polski MSZ starał się zatem nie „wychodzić przed szereg” dyplomacji państw socjalistycznych, uważnie śledząc poczynania innych krajów. Na takich właśnie zasadach w 1961 r. Polskę odwiedził przywódca Ghany – Nkrumah. Organizacja tej wizyty stanowiła duże wyzwanie dla polskiego MSZ. Do obsługi wizyty Nkrumaha delegowano ośmiu tłumaczy znających angielski oraz maszynistkę. Byli to pracownicy różnych departamentów MSZ. Polskich urzędników przeszkolono w zwrotach z języków rodzimych Ghany: „Niech żyje pokój!” (Asomdwoee ntena ho ndaa!), „Niech żyje przyjaźń i współpraca narodów Polski i Ghany!” (Ayonkoye Ne nkutahodie a Eda ghanafoo Ne polandfoo ntam no ntena ho daa!)23. To nieczęste przypadki uwzględnienia w protokole dyplomatycznym specyfiki językowej danego regionu Afryki. Jednocześnie przygotowano broszurkę z ogólnymi informacjami o Ghanie, którą wysłano do Władysława Gomułki, Józefa Cyrankiewicza, AlekO historii relacji polsko-senegalskich zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Senegalem, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 429–432. 22 AMSZ, Dep. V, 22/50, Senegal 1965, Notatka Ambasady PRL w Dakarze z dnia 3.02.1965, k. 1. 23 AMSZ, Dep. V, 19-64, w. 4, Ghana 074, 1961, Notatka z 15.07.1961, k. 1. 21 �180 Błażej Popławski sandra Zawadzkiego, Edwarda Ochaba, Romana Zambrowskiego, Mariana Spychalskiego, Piotra Jaroszewicza, Karola Langego, Romana Fidelskiego. Przy opracowywaniu tez do rozmowy skonsultowano się z Moskwą. Starano się odtworzyć dyskurs używany przez Nikitę Chruszczowa wobec przywódcy Ghany – zarówno w sferze tytulatury („Towarzysz Nkrumah”), jak i tematyki (walka z kolonializmem, konflikt w Kongo, zmiany w strukturze ONZ). Polski MSZ uzupełnił tezy do dyskusji kwestiami socjalizmu afrykańskiego, panafrykanizmu, rozbrojenia granicy na Odrze i Nysie, wyzwolenia Angoli, walk w Algierii oraz apartheidu. W pierwszej fazie relacji PRL z Afryką głównym partnerem w regionie była jednak Gwinea. Już na początku 1959 r. – a zatem kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości od Francji – do Polski przybyła delegacja Gwinejczyków. Władze Polski zostały zawiadomione o planowanej wizycie w dniu wylotu z Gwinei, co w znacznym stopniu utrudniło organizację spotkań, a pośrednio wpłynęło negatywnie na postrzeganie przez polski MSZ stopnia profesjonalizmu i znajomości protokołu dyplomatycznego przez afrykańskich polityków. KC PZPR zadecydował, że odpowiedzialny za opiekę nad dele­ gacją będzie: Komitet Współpracy Gospodarczej i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, uzupełniony przedstawicielami Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Handlu Zagranicznego. Delegację powitano uroczyście na Okęciu. Zakwaterowano ją w budynkach rządowych w Warszawie przy ul. Klonowej. W programie wizyty znalazł się spacer po Starym Mieście oraz pokaz filmowy o Szopenie. W część tę zaangażowano także przedstawicieli Stołecznej Rady Narodowej. Zestaw podarków wręczonych Afrykanom obejmował: kryształy, porcelanę, radioodbiorniki oraz albumy historyczne. Przed przyjazdem Nkrumaha do Polski długo debatowano nad przygotowaniem daru w postaci specjalistycznego ambulansu do leczenia chorób tropikalnych. Ostatecznie idee te �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 181 przekreślił brak specjalistów mogących przygotować ową karetkę. Kolejnym pomysłem Polaków było wyposażenie pracowni chemicznej. Ostatecznie zadecydowano się na wręczenie pługa do orki zwykłej, pługa obracalnego, wieloraka (pielnika wielorzędowego) i kultywatora. Oprócz tego podarowano: kupony na ubranie „Elana”, portfele skórzane dla urzędników najwyższego szczebla, teczki skórzane dla urzędników niższego szczebla, kupony na sukienki bawełniane i wisiorki z bursztynu dla urzędników towarzyszących. Wszystkim wręczono zestawy polskich wódek, lornetki, szkatułki z CEPELII oraz albumy o Warszawie24. Delegacja gwinejska określona została Misją Dobrej Woli. Mianem tym nazywano wyjazdy dyplomatów w celu utrwalenia współpracy gospodarczej oraz poszerzenia zakresu pomocy dla Afryki z Europy. Głównym celem Gwinejczyków było zaś zapewnienie stałego eksportu bananów do krajów demokracji ludowej w wysokości 50 tysięcy ton rocznie w zamian za kredytowe dostawy. Oprócz tego wysłannicy Sekou Touré mieli przeprowadzić sondaż co do możliwości dostawy maszyn oraz wynajmu specjalistów na kontrakty do Gwinei. Wedle informacji uzyskanych od dyplomatów z NRD celem misji było także uzyskanie pomocy w wyekwipowaniu sił bezpieczeństwa, policji i armii – zarówno w broń, jak i instrumenty orkiestr wojskowych25. Uprzedzeni o tym fakcie Polacy, szybko dali do zrozumienia, „że nie chcemy angażować się w dostawy broni”26. Bezpośrednim skutkiem wizyty było założenie przedstawicielstwa dyplomatycznego w stolicy Gwinei w 1960 r. Polacy przybyli do Konakry w okresie gorączki wyborczej. Atmosferę napięcia w społeczeństwie gwinejskim wzmacniał proces pokazowy AMSZ, Dep. V, 19-64, w. 4, Ghana 074, 1961, Notatka z 20.07.1961, k. 1. AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 11/64, Gwinea 074, 12/802/33, Wizyty i delegacje, Notatka, 16.02.1959, k. 3. 26 Ibidem, k. 27. 24 25 �182 Błażej Popławski domniemanych spiskowców. Tłumaczy to sceptyczny ton pierwszych raportów przysyłanych do centrali przez polskich dyplomatów. Narzekali oni na „atmosferę bojaźni, unikania kontaktów z białymi oraz odnoszeniu się z lekceważeniem przez miejscowe władze”27. Głównym źródłem informacji o sytuacji w Gwinei okazały ambasady krajów bloku wschodniego zainstalowane w Konakry przed polską, a zwłaszcza ZSRR, CSRS i NRD – czyli materiały, które można było uzyskać de facto w Warszawie. W zbliżony sposób do przyjmowania delegacji afrykańskich odbywały się wizyty polskich dyplomatów w państwach regionu Sudanu. Z pierwszą taką podróżą udała się do Akry polska misja handlowa w styczniu 1959 r. Przewodniczył jej wiceminister handlu zagranicznego Janusz Buraszkiewicz. Wnioski formułowane podczas takich spotkań – w terminologii Habermasa na podstawie działań dramaturgicznych – w znacznym stopniu wpływały na postrzeganie Afryki i dalsze strategie polskiej dyplomacji. Jak stwierdził politolog Jacek Knopek: „Pierwsze doświadczenia z wizyt były obiecujące i wręcz zachęcające do bardziej perspektywicznych działań”28. Do Nigerii, jednego z naszych głównych partnerów gospodarczych, z misją nawiązania kontaktów gospodarczych wysłano naczelnika Wydziału Departamentu Traktatów II MHZ Jana Giedwidzia. Odbył on szereg rozmów z nigeryjskimi politykami celem dokładnego rozeznania warunków zawarcia umowy. 8 października 1960 r. w Ministerstwie Ekonomicznego Rozwoju doszło do spotkania między przedstawicielem PRL a lokalnymi urzędnikami. Podczas niego po raz pierwszy poruszono kwestię otwarcia placówki dyplomatycznej. Kolejne spotkanie odbyło się pięć dni 27 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 11/64, 22/62, 9/64, Gwinea 084, 12/806/33, 1959–1960, Nawiązanie kontaktów dyplomatycznych, Notatka, 28.11.1960, k. 21-23. 28 J. Knopek, Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie, Toruń 2013, s. 174. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 183 później w Ministerstwie Finansów. Tego samego dnia Giedwidź uczestniczył w konferencji w Ministerstwie Handlu i Przemysłu, gdzie próbował wynegocjować preferencyjne układy handlowe, mimo że PRL nie była członkiem GATT (Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu). 18 października doszło do spotkania w nigeryjskim MSZ, dwa dni później powtórzono wizytę w Ministerstwie Handlu i Przemysłu. Podczas obu spotkań poruszono kwestię bezpośrednich zakupów kakao. Analiza raportów powstałych po powrocie Giedwidzia pozwala stwierdzić, że głównym celem wizyty w Nigerii była próba ominięcia niekorzystnych casusów prawnych i ułatwienia wymiany handlowej bez konieczności zakładania przedstawicielstwa dyplomatycznego. Do wniosku tego nie jest jednak łatwo dojść. Większą część sprawozdania zajmuje bowiem analiza procesu dekolonizacji, walki narodowo-wyzwoleńczej w Afryce oraz próba charakterystyki idei socjalizmu afrykańskiego. W dalszej części niniejszego artykułu skupiono się na opisie tych trzech zjawisk w percepcji dyplomacji PRL. Proces dekolonizacji Jednym z zadań placówek dyplomatycznych było gromadzenie materiałów o lokalnych ruchach komunistycznych. Do Polski napływały aktualizacje składów rządów, najważniejsze przemówienia przedstawicieli władz. Informatorami Polaków byli najczęściej urzędnicy niższego szczebla oraz biznesmeni. Źródło to dostarczało szczegółowej, lecz subiektywnej wiedzy dotyczącej wybranych zagadnień. Autorom raportów często zarzucano brak pogłębionej analizy i powierzchowność ocen sytuacji w regionie Sudanu. Atakowano zwroty używane w sprawozdaniach, sugerując ich nieadekwatność �184 Błażej Popławski do sytuacji w Afryce (w ocenie przyczyn upadku Nkrumaha zanegowano znaczenie polityki wewnętrznej29). Jednocześnie podawano alternatywne wytłumaczenia odwołujące się do metawyjaśnienia w ramach marksistowskiego kostiumu narracyjnego (waloryzacja „spisku sił neokolonialnych”). Zdarzały się jednak przypadki pogłębionych ekspertyz świadczących o świetnym rozeznaniu w realiach Afryki, dokładnego tłumaczenia obszernych wystąpień lokalnych działaczy. Przykładowo materiały wysłane do Polski po ogłoszeniu niepodległości przez Sudan zawierały: informacje ogólne o kraju, porównanie Sudanu z jego sąsiadami, charakterystykę środowiska geograficznego, sytuacji językowej, potencjału gospodarczego (wyliczenie bogactw naturalnych, projektów oraz barier ekonomicznych), opis relacji z zagranicą, krótki rys „opinii publicznej” (wybór jej liderów, głównych ośrodków opiniotwórczych) oraz sceny politycznej (podziału na partie oraz ich programów). Na koniec umieszczono opis możliwości współpracy, poziomu wiedzy o Polsce w Sudanie (okazało się, że – zdaniem autora raportu – PRL kojarzy się przeciętnemu Sudańczykowi z Poznańskim Czerwcem, naczyniami emaliowanymi oraz herbatnikami marki „Kaliszanka”)30. Moment zauważenia postaw komunistycznych (bądź antykomunistycznych) u danego polityka w pewnym stopniu przesądzał o zwiększeniu podmiotowości jego kraju w oczach polskich dyplo­ matów (zaczęto przywiązywać większą wagę do wydarzeń, dokład­ niej sondować opinię publiczną). Pierwsze pogłębione analizy życia politycznego w Gwinei przypadają na połowę 1960 r., kiedy Sekou Touré w kilku wystąpieniach skrytykował ideologię komunizmu: „Komunizm nie jest drogą przyszłości dla Afryki, walka 29 AMSZ, Dep. V, 57/70, w. 2, Ghana, 1967, Sprawozdanie i ocena oprac. Kornackiego, 241-1-67, 20.11.1967, k. 1-3. 30 AMSZ, Dep. V, Sudan, 24/59, 11/64, Raport o sytuacji politycznej w Sudanie, 12-511-21, k. 1-29. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 185 klasowa uniemożliwia wyrównanie klas społecznych. W Afryce istnieją tylko warstwy socjalne, rodzina jest podstawą naszego społeczeństwa. Zawsze istniała wspólnota – taka, jaka istnieje na wsi”31. Z kolei czytając sprawozdania powstałe w Bamako, dostrzec można, że znaczną ich część spisywano w okolicach świąt narodowych. 1 maja 1965 r. dokładnie odnotowano i przeanalizowano hasła na plakatach: „Niech żyje proletariat międzynarodowy!”, „Zwiększenie produkcji podstawą budowy socjalizmu!”, „Nie – rasizmowi! Nie – apartheidowi w Afryce Południowej! Nie – kolonializmowi portugalskiemu! Nie – imperializmowi i kolonializmowi!”, „Niech żyje jedność afrykańskich związków zawodowych!”, „Imperialiści amerykańscy – precz z Kongo! Imperialiści amerykańscy – precz z Wietnamu!”, „Pozdrawiamy Konferencję Afro-azjatycką w Kairze i OJA [Organizację Jedności Afrykańskiej] w Akrze!”, „Socjalizm to lepsze życie dla mas pracujących!”32. Co ciekawe, dyplomaci traktowali święta narodowe jako probierz do oceny powszednich postaw społecznych. Prowadzić to mogło do przekłamania wizerunku Afryki jako przestrzeni nadmiernie rewolucyjnej, nastawionej entuzjastycznie wobec dokonywanych reform społeczno-politycznych. Najwięcej raportów o rozwoju sytuacji w krajach Sudanu powstało w Roku Afryki (1960). Z państw zaliczanych do tego regionu niepodległość wówczas uzyskały: Kamerun, Senegal, Togo, 31 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 9/64, Gwinea 221, 12/808/33, Ustrój, rząd, parlament, Korespondencja z Konakry, 20.04.1960, k. 8. 32 AMSZ, Dep. V, 55/70, Mali, 1965, 24121, Notatka z dnia 3.05.1965, k. 2. �186 Błażej Popławski Burkina Faso, Wybrzeże Kości Słoniowej33, Niger34, Dahomej35, Mali36, Czad37, Nigeria i Mauretania. Wizerunek „Czarnego Lądu” uległ wtedy zmianie, został wzbogacony o wiele nowych informacji z mniej lub bardziej pogłębionych ekspertyz polskiej dyplomacji. Już 9 marca 1960 r. Departament V przygotował obszerną analizę rozwoju sytuacji w Afryce na posiedzeniu Kolegium MSZ w sprawach Azji i Afryki. Jednocześnie zwrócono się do ambasadorów Maghrebu z prośbą o przygotowanie raportów wiążących sytuację na północ od Sahary z krajami na południu. Zasugerowano oparcie się na informacjach uzyskanych od przedstawicieli lokalnych związków zawodowych oraz partii komunistycznych38. Postulowano jednocześnie zwiększenie obsady Wydziału Afrykańskiego: „Daleko niewystarczająca jest obsada Wydziału Afrykańskiego. Przy istniejącym stanie etatów Wydział ten nie może śledzić z konieczną dokładnością niezwykle szybkiego tempa rozwoju sytuacji politycznej różnych krajów Afryki (których liczba wraz z koloniami wynosi 46), zwłaszcza że obok dwóch istniejących w niedalekiej przyszłości zamierzamy otworzyć tam dalszych sześć placówek. Zważywszy, że problematyka polityczna i gospodarcza Afryki jest w Polsce mało znana, zachodzi potrzeba podej33 O historii relacji Polski z WKS zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Wybrzeżem Kości Słoniowej, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 526–529. 34 O historii relacji Polski i Nigru zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Nigrem, w: ibidem, s. 373–375. 35 O historii relacji Polski i Beninu (do 1975 r. obowiązywała oficjalna nazwa Dahomej) zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Beninem, w: ibidem, s. 145–147. 36 O historii relacji polsko-malijskich zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Mali, w: ibidem, s. 318–321. 37 O historii relacji polsko-czadyjskich zob.: Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979…, s. 47–48. 38 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Do Ambasady w Rabacie, 6.04.1960, k. 20. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 187 mowania pionierskich niekiedy studiów nad tymi zagadnieniami w Departamencie i sporządzania opracowań, które absorbują wiele czasu”39. Swoistym podsumowaniem zmiany percepcji Afryki w 1960 r. jest przygotowany przez MSZ obszerny, nasycony dyskursem „afrooptymizmu” dokument charakteryzujący rozwój sytuacji w regionie w kontekście polskiej polityki zagranicznej. Wizerunek Afryki w nim zarysowany uległ wyraźnemu ustabilizowaniu i ociepleniu. Działania polskiej dyplomacji wpisać się miały w „ogólnoświatową walkę z kolonializmem i utworzenie światowego systemu socjalizmu”40. W dokumencie tym znalazły się passusy świadczące o pragmatyzmie jego twórców: „Praktyczne formy i rozmiary tych stosunków są oczywiście uzależnione od naszych realnych możliwości, a te określają, że zasadniczą płaszczyzną dla nich będzie stanowiła obok politycznej współpraca gospodarcza i handel”41. Podkreślono jednocześnie wagę współdziałania w dziedzinie szkolnictwa (wspominając jednak tylko o programach stypendialnych dla Afrykanów i pracy polskich wykładowców i nauczycieli w Afryce). Zasugerowano także skorzystanie z płaconych przez PRL składek do ONZ w celu utworzenia większego ośrodka szkoleniowego. Autorzy raportu podkreślili rolę w gromadzeniu informacji o zmianach społecznych w Afryce, jaką muszą odgrywać polscy dyplomaci z placówek m.in. w Chartumie, Konakry i Gwinei. W celu usprawnienia pracy placówek zwrócono się z sugestią o utworzenie kolejnych m.in. w: Lagos (Nigeria), Dakarze (Senegal), Abidżanie (obejmującym WKS oraz Górną AMSZ, Dep. V, 22/62, 9/64, Ogólne 011, Sprawy organizacyjne, 12/1135/46, Notatka dyr. Rodzińskiego do min. Rapackiego, 26.03.1960, k. 2-3. 40 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Notatka, k. 30. 41 Ibidem, k. 30. 39 �188 Błażej Popławski Woltę42, Niger i Dahomej) i Jaunde (Kamerun oraz Gabon, Kongo Francuskie, Republika Środkowoafrykańska, Czad). W raporcie znaleźć można także fragmenty mówiące o konieczności wysyłania większej liczby Polaków do Afryki – zarówno w charakterze dyplomatów, jak i naukowców. Szczególną uwagę zwrócono na kraje, które wkrótce odzyskają niepodległość oraz międzynarodowe kongresy i konferencje43. Raporty przygotowane przez polskich dyplomatów w okresie bezpośrednio po Roku Afryki cechuje przeświadczenie, że zauważalne zmiany przebiegają w pożądanym kierunku. W niektórych raportach znaleźć można nawet fragmenty głoszące szczególne – spośród państw bloku wschodniego – „posłannictwo” Polski w Afryce: „Polska ma w Afryce szczególną szansę jako partner nie największy w naszym bloku, a więc «nieprzytłaczający», a przez to niedrażniący mocarstw zachodnich”44. Cezurą w zmianie oceny Afryki wydaje się rok 1965. MSZ sytuację na południe od Sahary przedstawia od tego momentu jako „znaczna porażka sił postępu na wszystkich frontach: antykolonialnym, politycznym (kolejne, konsekwentne eliminowanie postępowych rządów i ośrodków) i gospodarczym (wzrastające uzależnienie się krajów afrykańskich od Zachodu)”45. Przyczyny pogorszenia się warunków uprawiania aktywnej polityki państw socjalistycznych w krajach rozwijających się dzielono na wewnętrzne i zewnętrzne. Czynniki wewnętrzne klasyfikowano z kolei na 42 O historii kontaktów Polski z Burkina Faso (do 1984 r. oficjalna nazwa kraju to Górna Wolta) zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Burkina Faso, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 174–176. 43 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Notatka, k. 35. 44 AAN, TPPA, 2071/20, Sprawozdanie z działalności, Dział Zagraniczny 1962–1966, k. 3. 45 AMSZ, Dep. V, 56/70, Ogólne, 22, Problematyka ogólna w odniesieniu do sytuacji w Trzecim Świecie, 11.05.1966, k. 11. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 189 ekonomiczne (rosnące zadłużenie) i polityczne (nepotyzm, korupcja i masowa protekcja, dezintegrująca rola władzy plemiennej, postkolonialny system administracyjny, brak kadry urzędniczej). Zwracano też uwagę na znaczenie czynników personalnych pierwszego pokolenia liderów Afryki (autokratyzm, bezwzględne tłumienie opozycji, ambicje osobiste i materialne). Socjalizm afrykański i ruch narodowo-wyzwoleńczy Polskie placówki dyplomatyczne starały się poznać nastroje w partiach komunistycznych, posiłkując się lokalnymi informatorami. Zazwyczaj wybierano działacza niższego rzędu, pozostającego w konflikcie z władzami partii. Starano się w ten sposób kontrolować poziom uzyskiwanych informacji i kształtować jak najbardziej obiektywny wizerunek Afryki. Brak zaufania do afrykańskich działaczy partyjnych i chaos panujący na lokalnych scenach politycznych to dwie pierwsze impresje towarzyszące „rozpoznawaniu” krajów regionu Sudanu. Sytuacja ta nie zmieniała się jednak szybko. Winą za to obarczano najczęściej samych Afrykanów, akcentując niski poziom prezentowanej przez nich kultury politycznej: „Bardzo słaba znajomość wśród Malijczyków zagadnień politycznych, niedyskutowanie na te tematy jest więc dla nich bardzo wygodne. Na ten temat rzeczy skarżą się wszyscy bez wyjątku dyplomaci. Wymiana informacji i poglądów odbywa się więc w zasadzie między dyplomatami, ekspertami ONZ i francuskimi z kooperacji”46. AMSZ, Dep. V, 57/70, w. 4, Mali, 1967, 22, Stosunki malijsko-polskiej, 15.12.1967, k. 1. 46 �190 Błażej Popławski Polskie placówki dyplomatyczne przywiązywały dużą wagę do wytypowania lidera młodych ruchów komunistycznych – postaci porządkującej wizerunek sceny politycznej. W realiach częstych zmian personalnych, czystek oraz delegalizacji ugrupowań lewicujących zabieg ten okazywał się trudny. Za lidera najczęściej uznawano osobę, która sama zwróciła się do Polaków z prośbą o pomoc. Partie afrykańskie traktowane były en masse jako ruchy młode, efemeryczne, o niesprecyzowanym jeszcze charakterze. Raporty polityczne dotyczące Nigerii na początku składały się z wyliczenia kilkunastu ruchów politycznych47. Każdy z nich charakteryzowano w dwóch, trzech zdaniach. Warto podkreślić schematyzm i powtarzalność narracji. Jednocześnie starano się przybliżać nigeryjskie spojrzenie na Polskę: „Podczas gdy w sferach politycznych i intelektualnych Nigerii traktuje się Polskę z punktu widzenia jej samodzielności w obozie socjalistycznym, co wpływa na ośmielenie narodowych elementów nigeryjskich wobec całego obozu socjalistycznego, to koła rządzące Nigerią widzą w Polsce głównie interesującego partnera o rozwiniętej już gospodarce, z którym współpraca w dziedzinie gospodarczej może być dla Nigerii pożyteczna”48. Zauważyć należy sprzężenie zwrotne w powyższym mechanizmie percepcyjnym – jeśli dany ruch polityczny wykazywał pozytywną postawę wobec Polski, uznawano go za „postępowy” i waloryzowano całość narracji o nim. Z racji na ograniczoną dostępność informacji zbudowanie klarownego i spójnego wizerunku danej partii zajmowało dużo czasu. Pierwsze bardziej precyzyjne opisy programów politycznych Nigeryjczyków były opracowane w okresie lokalnych wyborów. 47 AMSZ, Dep. V, 24/69, Nigeria, 1964, 24120, Federacja Nigerii, k. 1-2, 4; AMSZ, Dep. V, 24/69, Nigeria, 1964, 24121, Wybory w Nigerii, k. 1-5 oraz Dalsze informacje o sytuacji przedwyborczej, k. 1-7. 48 AMSZ, Dep. V, 55/70, Nigeria, Stosunki polityczne, 22, 01.1965, k. 1-2. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 191 W sytuacjach braku klarownych wyróżników orientacji politycznej danego ugrupowania afrykańskiego, polscy dyplomaci używali bardziej wyszukanych metafor i porównań, choćby do sekt49. Po wstępnej charakterystyce danej partii starano się doprecyzować charakter rozumienia przez Afrykanów zasad socjalizmu, opisać stopień jego internalizacji: „Leitmotivem wszystkich niemal wystąpień prezydenta Modibo Keity był «socjalizm». Z dużym naciskiem podkreślał przy licznych okazjach «nieodwracalność opcji malijskiej partii», zaznaczając zawsze, że «socjalizm w Mali będzie się wyrażał przede wszystkim w coraz większych wyrzeczeniach». Wyjaśniał również, że będzie to socjalizm niezależny, niewzorujący się mechanicznie i niepodporządkowany organizacyjnie czy politycznie «innym krajom lub grupie krajów socjalistycznych». […] Stwierdził, że dobry muzułmanin jest czymś więcej niż socjalistą […]. Wszystkie przemówienia w sposób generalny głoszą hasło zacierania różnic społecznych i ostro piętnują «malwersantów» i «aferzystów». […] Modibo często używa sformułowania, że głównym problemem malijskiego socjalizmu jest konieczność zlikwidowania różnic między «średniowieczem» mas a rażącym XX-wieczem niektórych warstw”50. Podobnie krytyczne uwagi na temat socjalizmu ghańskiego znaleźć można w sprawozdaniu Ryszarda Kapuścińskiego przygotowanym dla MSZ: „Nawet czołowi przywódcy Ghany nie orientują się, na czym polega wiele podstawowych problemów Europy np. kwestie granicy na Odrze i Nysie. Pomieszanie pojęć w dziedzinie spraw politycznych i ideologicznych jest fantastyczne. […] Marksizm, 49 AMSZ, Dep. V, 24/71, Republika Malgaska, 1964, Notatka z Moskwy, 3.12.1964, k. 4. 50 AMSZ, Dep. V, 24/69, Mali, 1964, 242, Raport nr 4 Ambasady w Bamako, 01.1964, k. 11-13. �192 Błażej Popławski leninizm jest – jak twierdzą – ideologią białego człowieka, a więc nie do przyjęcia dla Afryki”51. Na początku lat siedemdziesiątych zaobserwować można istotną zmianę w dyskursie polskiej dyplomacji względem krajów regionu Sudanu. Polacy przestali odgrywać rolę obserwatorów doszukujących się pierwiastków postaw rewolucyjnych i oceniających stopień internalizacji socjalizmu u Afry­kanów. Starali się operacjonalizować – przy świadomości ograniczonych środków – założenia polityki wspierania ruchów narodowowyzwoleńczych. Za cezurę można uznać Decyzję Prezydium Rządu z dnia 23 marca 1972 r. w sprawie pomocy materialnej dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Afryce. Na jej podstawie minister obrony narodowej został zobowiązany do bezpłatnego oddania sprzętu i wyposażenia wojskowego do dyspozycji Zarządu Głównego Polskiego Komitetu Solidarności z Narodami Azji i Afryki (PKSzNAiA). MHZ nie mogło pobierać opłat celnych od materiałów przewożonych do Afryki na statkach Ministerstwa Żeglugi. Zarząd Główny PKSzNAiA odgrywał rolę filtra decydującego o dalszym rozdziale środków. W 1972 r. ponad połowę funduszy otrzymała Afrykańska Partia Niepodległości Gwinei i Zielonego Przylądka. Między rokiem 1971 a 1972 dokonało się prawie dziesięciokrotne zwiększenie wydatków przeznaczanych na ten cel52. W oficjalnych dokumentach z tego okresu często można przeczytać, że: „Polska udziela ofiarom kolonializmu i apartheidu poparcia politycznego, moralnego i pomocy materialnej. Każdego roku prowadzi się u nas regularną kampanię solidarności w środkach masowego przekazu i w społeczeństwie; wiece odbywają się w zakładach pracy, AMSZ, Dep. V, 9/64, Ghana, Notatki polityczne, 42/800/33. AMSZ, Dep. V 8/81/1; Notatka Departamentu V na temat dotychczasowej pomocy Polskiego Komitetu Solidarności z Narodami Azji i Afryki dla MPLA z dn. 24 września 1975 r. 51 52 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 193 szkołach i wyższych uczelniach; podejmowane są odpowiednie rezolucje”53. Należy przy tym podkreślić, że w latach siedemdziesiątych w analizach mechanizmów uprawiania polityki przez dany kraj afrykański w większym stopniu niż w poprzednich dekadach starano się interpretować kontekst, specyfikować czynniki zewnętrzne i wewnętrzne przemian. Zauważalny jest znaczny wzrost profesjonalizmu w opisach i jego uszczegółowienie. Podsumowanie Zastosowanie perspektywy konstrukcjonistycznej oraz teorii racjonalności komunikacyjnej Jürgena Habermasa pozwala na ocenę wysokiego stopnia rytualizacji działań polskiej dyplomacji, nastawionej na rozwijanie kontaktów bilateralnych – działalności dążącej do wykształcenia się racjonalności komunikacyjnej. W zachowaniach polskich dyplomatów brakowało jednak postawy opartej na dialogu, prób zrozumienia i zmiany postrzegania państw afrykańskich i ich elit. Wymiana depesz, raporty zawierające wiele błędów i przeinaczeń, nieumiejętnie organizowane wizyty oficjalne są dowodami sui generis „zatrzymania się” racjonalności polskich dyplomatów na poziomie kognitywno-instrumentalnym oraz moralno-praktycznym i niezwykle powolnego zmierzania w stronę wykształcenia się racjonalności komunikacyjnej. Warto przy tym zaznaczyć, że główną determinantą tego procesu – choć trudno wychwycić to w oparciu o dostępny w Polsce AMS, Dep. V, 18/77/5, Pismo wicedyrektora Departamentu V Włodzimierza Paszkowskiego do Departamentu Międzynarodowych Organizacji o pomocy dla ruchów rewolucyjnych w Afryce, 27 stycznia 1973; por.: AMS, Dep. V 8/81/7, Decyzja nr 92/75 Prezydium Rządu z dnia 14 lipca 1975 r. w sprawie pomocy dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Afryce. 53 �194 Błażej Popławski materiał archiwalny – była polityka Kremla. PRL, będąc w orbicie wpływów ZSRR, nie mógł prowadzić suwerennej polityki zagranicznej. Decyzje, z jaki krajem afrykańskim i kiedy należy rozwijać relacje międzynarodowe, zależne były od Moskwy. Jak pisał politolog Jacek Knopek: „Polityka Kremla była prosta, wyrachowana i chłodna. Chciano pomagać tym krajom afrykańskim, które gotowe były wprowadzać i respektować zasady ustanowione przez Związek Radziecki oraz honorować jego hegemonię w świecie”54. Analiza dyskursu polskiej dyplomacji – skupienia go na hasłach afrykańskiego socjalizmu, walki narodowowyzwoleńczej, dekolonizacji – pozwala na stwierdzenie stopniowej ewolucji spojrzenia na Afrykę Subsaharyjską od postawy „afrooptymizmu” (1960 rok) do „afropesymizmu” (dekadę później). Bibliografia Archiwalia: Archiwum Akt Nowych • Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Wydział Zagraniczny. • Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej. Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych • Gabinet Ministra. • Departament V. 54 J. Knopek, Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie…, op. cit., s. 154. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 195 Opracowania: Czaputowicz J., Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007. Habermas J., Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania a racjonalność społeczna, t. 1, PWN, Warszawa 1999. Knopek J., Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie, Toruń 2013 Kukułka J., Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003. Łazowski Z. (red.), Państwa Afryki Zachodniej, t. 2, Warszawa 2006. Łazowski Z. i inni (red.), Polacy w Nigerii, t. 1–4, Warszawa 1997–2000. March J. G., Olsen J. P., Instytucje. Organizacyjne podstawy polityki, Warszawa 2005. Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979 r. Informator, t. 5, Afryka i Bliski Wschód, J. Patryas (oprac.), Warszawa 1982. Wawrzyński P., Mit kulturowy jako czynnik kształtujący stosunki międzynarodowe, Toruń 2011. Wendt A., Społeczne teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2008. Ząbek M., Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 2007. Sudan in the eyes of the diplomacy of the PPR Abstract The paper focuses on the preliminary exploration of the newborn countries included in the geographical land of Sudan by diplomacy of the Polish Peopleʼs Republic – until the development of, as Jürgen Habermas wrote, the basis of the communicative rationality. The importance of exchanging the diplomatic telegrams, the first official visits were described. The main elements of discourse shaping the image of Sudanese countries were discussed. Keywords: diplomacy, constructionism, theory of communicative action, Polish Peopleʼs Republic, Sudanese states, socialism, national liberation struggle, decolonisation ��KRYSTYNA KAMIŃSKA JAN DYBOWSKI (1856–1928) – ZAPOMNIANY ODKRYWCA AFRYKI Wprowadzenie W Polsce postać Jana Tadeusza Dybowskiego (franc. Jean Thaddée Dybowski), cenionego podróżnika i znawcy Afryki z przełomu XIX i XX wieku, zawsze pozostawała w cieniu Benedykta Dybowskiego1, jego kuzyna i wybitnego badacza Syberii. Dybowski urodził się we Francji, ale świadomość polskich korzeni nigdy go nie opuściła. Przez całe swoje życie bardzo dobrze władał językiem polskim i zawsze podkreślał polskie pochodzenie. Naturalizowany został bowiem we Francji dopiero w 1893 roku2. Dr Krystyna Kamińska, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora (Pułtusk). 1 Benedykt Dybowski (1833–1930) – stryjeczny brat Jana. W latach 1865–1879 przebywał na Syberii. Początkowo jako zesłaniec w rejonie jeziora Bajkał, a później, w latach 1879–1883, dobrowolnie na Kamczatce, na której prowadził badania naukowe dotyczące tamtejszej fauny. Po powrocie do Polski pracował na Uniwersytecie Lwowskim jako profesor zoologii. 2 P. Daszkiewicz, Afrykańskie badania i kolonialne wyprawy Jana Dybowskiego, „Geografia” 2005, nr 4 (24), http://www.up.krakow.pl/konspekt/24/dasziewicz. html (dostęp: 01.10.2016), s. 1. �198 Krystyna Kamińska Dybowski aktywnie włączył się również w działania zmierzające do przywrócenia Polski na mapę Europy. Natomiast po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zabiegał, także na arenie międzynarodowej, o przyznanie Polsce jako państwu mandatu kolonialnego przez Ligę Narodów3. Jednak ani jego aktywność na rzecz kraju przodków, ani nawet pełnienie w latach 1925–1928 funkcji profesora w Państwowym Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach nie wpłynęły na zwiększenie zainteresowania jego osobą ze strony polskiego środowiska naukowego czy opinii publicznej. W tamtym czasie był przecież uznanym już badaczem Afryki o międzynarodowej renomie i wysoko cenionym specjalistą w zakresie rolnictwa tropikalnego, czego dowodem była m. in. publikacja dotycząca rozwoju rolnictwa w tropikach, zatytułowana Traité Pratique des Cultures Tropicales4. Na przełomie XIX i XX wieku jego nazwisko często pojawiało się w licznych periodykach wydawanych przez europejskie towarzystwa geograficzne lub przyrodoznawcze, w których publikował oprócz tekstów naukowych również doniesienia o swoich odkryciach w Afryce. W czasie afrykańskich wypraw zarówno eksplorował tamtejszy świat fauny i flory, jak i zdobywał wiedzę o życiu autochtonów. Jego publikacje z tego zakresu ukazywały się także w Polsce, swoje artykuły zamieszczał m.in. w popularnym wówczas czasopiśmie ilustrowanym „Wędrowiec”. Był autorem cyklu tekstów, które ukazały się pod wspólnym tytułem: W krainie ludożerców5. Dybowski w swoim bogatym życiu zawodowym nie tylko wiele podróżował, lecz także był członkiem licznych towarzystw naukowych oraz założycielem znanych i cenionych placówek naP. Daszkiewicz, op. cit., s. 3. Hommes et Destin, „Afrique Noire” sous la direction de Jacques Serre, T. 11, Paris 2011, s. 284–286. 5 J. Dybowski, W krainie ludożerców, „Wędrowiec” 1893, s. 573–621. 3 4 �Jan Dybowski (1856-1928)... 199 ukowych we Francji. Z jego inspiracji powstał w 1899 roku Jardin Colonial de Nogent-sur-Marne, czyli ogród botaniczny o szacie roślinnej z różnych stref klimatycznych w lesie Vincennes pod Paryżem. Dzięki jego inicjatywie w 1902 roku utworzono we Francji Ecole Nationale Supérieure d’Agriculture Coloniale. Z kolei zwieńczeniem jego kariery publicznej było kierowanie Ministerstwem do spraw Kolonii. W 1905 roku został odznaczony orderem Legii Honorowej6. Rys biograficzny Jan Dybowski urodził się 28 kwietnia 1856 roku w Charonne we Francji. Ojciec Dybowskiego – polski oficer czasów powstania listopadowego – po przegranej walce zdecydował się na emigrację, by uniknąć rosyjskich represji. W 1875 roku (zaraz po ukończeniu nauki w Lycée Charlemagne w Paryżu) Dybowski podjął studia w École Nationale d’Agriculture w Grignon. Dwa lata później – po otrzymaniu dyplomu – rozpoczął staż w Musée Nationale d’Histoire Naturelle. W 1879 roku Dybowski powrócił do swojej macierzystej uczelni, gdzie dalej rozwijał swoje przyrodnicze pasje. W krótkim czasie został doceniony zarówno ze względu na posiadane kompetencje zawodowe, jak i kwalifikacje pedagogiczne, bo z myślą o nim zostało utworzone stanowisko Maȋtre de Conference d’Horticulture7. Jego aktywność zawodowa, której świadectwem były pierwsze osiągnięcia naukowe z dziedziny warzywnictwa, została szybko dostrzeżona. Już w 1883 roku został sekretarzem Société Nationale d’Horticulture, a publikacja naukowa pod tytułem: Guide de 6 7 Hommes et Destin, op. cit., s. 284. Ibidem, s. 282. �200 Krystyna Kamińska jardinage8 (wydana w 1889 roku) przez wiele lat wyznaczała nowe trendy w tej dziedzinie. Jego kariera naukowa przeplatana pracą w administracji państwowej i licznymi podróżami rozwijała się bardzo dynamicznie. Kilkuletni okres, w którym następowały (jedna po drugiej) wyprawy do Afryki, Dybowski zakończył w 1895 roku podróżą do Tunezji. Jednak tam inaczej realizował swoje pasje, a ukoronowaniem jego tunezyjskiej aktywności było utworzenie w Tunisie w 1898 roku Ecole d’Agriculture Coloniale, dla której osobiście opracował program nauczania. W 1899 roku został dyrektorem Institut National Agronomique, którym kierował aż do przejścia na emeryturę w 1927 roku9. Zainicjowana w 1924 roku współpraca z Państwowym Instytutem Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach zaowocowała w 1925 roku objęciem pieczy nad Wydziałem Ogrodniczym, w tym także kierownictwa Zakładu Warzywnictwa. Dybowski z jednej strony przenosił do Polski najnowsze rozwiązania organizacyjne poprawiające funkcjonowanie instytutu, a z drugiej inicjował uprawę niektórych odmian roślin tropikalnych do tej pory mało znanych w kraju, co bezpośrednio wpłynęło m.in. na zwiększenie prestiżu tegoż wydziału w polskim środowisku naukowym10. Jan Dybowski zmarł nagle w 18 kwietnia 1928 roku w Mandres-les-Roses we Francji. Jan Dybowski i jego afrykańskie podróże Pierwszą podróż do Afryki odbył Dybowski w 1889 roku. Wówczas na południu Algierii poznawał tamtejsze tradycyjne rolnictwo J. Dybowski, Guide de jardinage, Paris 1889. Hommes et Destin, op. cit., s. 282–286. 10 Z. Wróblewska, Warzywnictwo i ogrodnictwo w Instytucie Puławskim, „Pamiętnik Puławski”, Zeszyt Jubileuszowy 1862–1962, 1965, s. 412–413. 8 9 �Jan Dybowski (1856-1928)... 201 oraz badał możliwości zagospodarowania terenów pustynnych i półpustynnych. Gdy ponownie przybył do Algierii (rok później), jego zainteresowania badawcze wychodziły daleko poza sferę afrykańskiej flory czy agrotechniki. Dybowski prowadził bowiem na Saharze różnorodne prace badawcze, m.in. z zakresu paleontologii, geologii, hydrologii, klimatologii i zoologii, pozwalające lepiej poznać pustynne obszary Afryki. Publikacje autorstwa Jana Dybowskiego dokumentujące przebieg jego afrykańskich podróży stanowiły zarazem wyraz jego poszukiwań i odkryć naukowych11. W czasach Dybowskiemu współczesnych przedstawione w nich wyniki, pokłosie jego ekspedycji badawczych, zostały we Francji ocenione bardzo wysoko ze względu na zupełnie nowe podejście do badanych zjawisk. Dybowski zaproponował m.in. nowatorskie rozwiązanie dotyczące zagospodarowania Sahary związane z wykorzystaniem studni artezyjskich w procesie nawadniania12. Pobyty w Algierii zapoczątkowały całą późniejszą serię jego wypraw badawczych. Przez lata penetrował różne rejony Afryki. W 1891 roku podążając w kierunku jeziora Czad, eksplorował nie tylko obszar dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, w tym ziemie leżące wzdłuż rzeki Szari, lecz poznawał także dorzecze Ubangi. Jego ekspedycja, której droga początkowo wiodła nurtem rzeki Kongo, następnie zaś Ubangi, pozwoliła na poznanie rozległych obszarów na północ od równika położonych w głębi kontynentu. Dybowski nie poprzestał na tej wyprawie – powrócił do Konga w latach 1893–189413. Z kolei przemieszczając się po AfryJ. Dybowski, Le Sahara algérien entre Biskra et El Golea, „Revue de Géographie”, vol. 26, 1890; J. Dybowski, L’extrême Sud algérien. Contribution à histoire naturelle de cette région, Angers 1892. 12 P. Daszkiewicz, op. cit., s. 1–2. 13 J. Dybowski, Vers le Tchad, „Le Tour du Monde” 1894, no 65; J. Dybowski, Voyage sur la côte du Congo, „Compte rendu de la Société de Géographie de 11 �202 Krystyna Kamińska ce wzdłuż i wszerz, Dybowski eksplorował obszar dzisiejszego Senegalu oraz Mali (dawny Sudan Francuski), a także Gambii i Gwinei14. W czasie jednej z podróży odwiedził również Kamerun15. Podczas podróży po Afryce Dybowski ze szczególną uwagą przypatrywał się sposobom uprawy roślin, poszukując zwłaszcza tych nieznanych mu wcześniej, oraz hodowli zwierząt. Interesował się konkretnymi uprawami, przyglądał się bliżej wzrostowi roślin, które znał już z Europy, np. kukurydzy, ale obserwował także te, które występują powszechnie jedynie w Afryce, jak sorgo czy maniok. Ponadto badał, w jaki sposób tworzone są np. plantacje bananowców. Odkrył w Afryce poletka, na których uprawiano bawełnę czy tytoń, czyli rośliny, które nie występują w tamtejszym ekosystemie16. Już podczas pierwszej ekspedycji w Algierii Dybowski zbierał wybrane okazy fauny i flory. Gromadzona przez lata kolekcja przyrodnicza, w tym botaniczna i zoologiczna, liczyła ponad 2 tys. okazów. Według Dybowskiego jego zbiory nie tylko miały dostarczyć wiedzy o konkretnym regionie, który badał, ale także świadczyć o jego wyjątkowym bogactwie z przyrodoznawczego punktu widzenia 17. Większość jego kolekcji, a zwłaszcza okazy Paris”, 1894; J. Dybowski, Mission au Congo (littoral), „Compte rendu de la Société de Géographie Commerciale de Bordeaux”, 1894; J. Dybowski, Pygmées, „La Nature” 1894, vol. 10/13; J. Dybowski, Le Congo méconnue, Paris 1912. 14 J. Dybowski, Mission en Guinée française. Extrait du rapport. L’ Agriculture de Pays chaude, 1904. 15 J. Knopek, Stosunki polsko-kameruńskie. Geneza, struktura, funkcjonowanie, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2013, nr 14, s. 24–26. 16 A. Arnera, Sciences et colonisation: la mission Dybowski (1891–1892), „Outremer”, t. 89, no 336–337, 2e semestre. Traités et esclavages: vieux problèmes, nouvelles perpectives?, 2002, s. 326. 17 La mission Dybowski, „Comptes rendues de la Société de Géographie de Paris” 1892, no 1, s. 460. �Jan Dybowski (1856-1928)... 203 afrykańskiej fauny, wzbogaciło później ekspozycję Musée d’Histoire Naturelle w Paryżu. Dybowski przywiózł bowiem z Afryki m.in. czaszki i szkielety naczelnych18. Przez lata Dybowski starał się gromadzić nie tylko kolekcję okazów fauny i flory afrykańskiej (która pozwoliłaby z jednej strony na bardziej wnikliwe i dogłębne poznanie, a z drugiej ułatwiłaby opisanie i skatalogowanie), lecz także różne artefakty ukazujące świat kultury rdzennej ludności Afryki. Dzięki temu pozostawił potomnym świadectwo nie tyle tego, jak żyli dawni mieszkańcy tego obszaru, ile ukazał jak bardzo byli zróżnicowani. Jego rozległa wiedza naukowa, zwłaszcza z zakresu przyrodoznawstwa, i odbyte wcześniejsze podróże po Afryce umożliwiły ukazanie społeczeństwu europejskiemu tego skrawka afrykańskiego kontynentu. Jego publikacje – zwłaszcza te opisujące świat kultury i codzienne życie rdzennych mikrospołeczności w Afryce, uwzględniające ich różne przypisanie etniczne – pozwalały przełamywać istniejące wówczas w Europie stereotypy o ludności tubylczej. Jednocześnie mnogość i różnorodność artefaktów w ekspozycjach muzealnych prezentujących zbiory Dybowskiego o charakterze etnograficznym zmuszała do refleksji i zmiany poglądów osoby odwiedzające owe wystawy. 18 A. Arnera, op. cit., s. 325–326. �204 Krystyna Kamińska Jan Dybowski i jego dokonania w ramach własnych poszukiwań etnograficznych (na przykładzie wyprawy obejmującej obszar dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej) W wielu swoich podróżach po Afryce Dybowski zajmował się nie tylko rozwojem rolnictwa czy szeroko rozumianym przyrodoznawstwem, ale także poznawał świat afrykańskiej kultury. Korzystał z różnych okazji, by lepiej poznać Afrykę. Niepowodzenie afrykańskiej misji francuskiego podróżnika Paula Crampela19 dało Dybowskiemu kolejną, niepowtarzalną szansę poznania jeszcze nieodkrytego przez Europejczyków obszaru Afryki20. W czasie wyprawy w 1891 roku – będącej raczej misją poszukiwawczą zorganizowaną z ramienia Comité de l’Afrique Française – podjętej w celu poznania losów Crampela, który zaginął na niezbadanym wówczas terytorium między jeziorem Czad a rzeką Ubangi, Dybowski penetrował tamtejsze obszary Afryki bardzo wnikliwie. Idąc po śladach swojego poprzednika, Dybowski wyruszył z Bangi (wówczas małego francuskiego posterunku wojskowego usytuowanego na brzegu rzeki Ubangi), kierując się na północ. W swojej marszrucie podążył w stronę jeziora Czad, jednak zamiast skupić się wyłącznie na celu misji poszukiwawczej, zajmował się gromadzeniem okazów tamtejszego świata przyrody i wzboga19 Paul Crampel (1864–1891) – francuski podróżnik przemierzający Afrykę. W 1890 roku wyruszył na czele ekspedycji, by dotrzeć do jeziora Czad od strony rzeki Kongo. W czasie podróży, wskutek nieprzewidzianego splotu wydarzeń, zginął wraz z wieloma innymi członkami wyprawy. 20 Jan Dybowski po krótkim okresie aklimatyzacji w Libreville (stolicy Gabonu) i odpowiednim wyposażeniu wyprawy podążył w kierunku francuskich posiadłości kolonialnych w Kongu. Zaokrętował się w Loango (dzisiejsze Pointe-Noire) i rzeką Kongo podążył do Brazzaville, a stamtąd do Bangi. �Jan Dybowski (1856-1928)... 205 caniem własnej kolekcji etnograficznej. Interesował się też stosunkami wodnymi na poznawanym przez siebie obszarze. Dlatego świadomie zbaczał z wytyczonego kilka miesięcy wcześniej przez Crampela szlaku i przemierzał okolicę wzdłuż niewielkich rzek: Ombella, Kémo i Tomi, zasilających Ubangi, jeden z dopływów rzeki Kongo21. Później, kierując się ku płaskowyżowi Dar El Kouti, Dybowski dotarł do nieznanej mu wcześniej dużej rzeki, którą tubylcy nazywali Bangoula. Wody rzeki płynęły w kierunku północno-zachodnim, czyli przeciwnym do tego, w którym podążały – badane przez Dybowskiego – pomniejsze, mijane poprzednio strumienie i rzeki, stanowiące elementy dorzecza Ubangi. Według przeprowadzonych wówczas przez Dybowskiego obliczeń dowodzona przez niego ekspedycja odnalazła koryto rzeki Szari (Chari), zasilającej swoimi wodami jezioro Czad. W powrotnej drodze Dybowski zdecydował się jeszcze na przejście przez obszar leżący wzdłuż brzegu rzeki Kouango, by poznać nowe, nieznane dotąd obszary oraz wytyczyć nowy szlak22. Osada Kémo, a w niej posterunek zorganizowany przez Dybowskiego, była, jego zdaniem, nie tyle właściwym miejscem postoju dla przyszłych wypraw eksploracyjnych, które podążałyby drogą wodną (przez terytoria przynależne do Francji), począwszy od Brazzaville przez obszar Sudanu, aż do odległej Algierii, ile punktem, z którego powinny wyruszać kolejne ekspedycje zmierzające w stronę Czadu23. Śmiała wizja, która przyświecała Crampelowi24, czyli możliwość połączenia francuskich zdobyczy kolonialnych w Afryce Północnej, J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 206. Ibidem, s. 282. 23 Ibidem, s. 348. 24 Właśnie dlatego Paul Crampel wyruszył w 1889 rok na wyprawę w celu poznania dorzecza rzeki Ubangi, która miałaby pozwolić na znalezienie połączenia z rzekami mającymi swoje ujście w Morzu Śródziemnym. 21 22 �206 Krystyna Kamińska Środkowej i Zachodniej w jedną całość i wytyczenia drogi wodnej łączącej Algierę przez Czad z posiadłościami francuskimi w głębi kontynentu w pewien sposób została urzeczywistniona przez Dybowskiego poprzez odkrycie biegu rzeki Szari (Chari), ale nigdy nie doczekała się realizacji. Zatem hydrologiczny sukces Dybowskiego nie został należycie doceniony i niewiele też wniósł w sensie naukowym25. Podczas tego pobytu w Afryce Dybowski zorganizował jeszcze jedną wyprawę w stronę dorzecza Szari (przyjazd jego następcy Maistre’a opóźniał się). Przebieg zarówno pierwszej, jak i drugiej wyprawy opisał Dybowski na kartach swojej książki zatytułowanej La route du Tchad. Du Loango au Chari. Jej treść to zapis m.in. jego kontaktów ludnością tubylczą. Kreślone wówczas przez Dybowskiego notatki dotyczące jej codziennego życia nawet po latach mają wartość bezcenną. Należy jednak pamiętać, że Dybowski był naturalistą, a więc dokonywał analiz kulturoznawczych w sposób typowy dla ludzi przełomu XIX i XX wieku, którzy odbierali rdzenne ludy Afryki przez pryzmat zupełnie innych relacji. W trakcie drugiej wyprawy Dybowski pokonywał kolejne odcinki marszruty o wiele szybciej niż za pierwszym razem, bo nie podążał już szlakiem Crampela, lecz odwiedzał tylko te miejsca, których poznaniem był sam zainteresowany i pod tym kątem wytyczał kolejne etapy i miejsca postoju. Podczas eksploracji (raczej stricte etnograficznej) Dybowski dostrzegał zarówno zmieniające się ukształtowanie terenu, jak i roślinności, przechodzącej od lasu tropikalnego do sawanny. Po wkroczeniu na ziemie zamieszkałe przez lud Langoussis posuwał się dalej na zachód, by dotrzeć do osad jeszcze innych, nieznanych wcześniej grup etnicznych, np. P. Kalck, Histoire de la Republique Centrafricaine. Des origines à 1966, Paris 1992, s. 142–143. 25 �Jan Dybowski (1856-1928)... 207 Tokbos26. Tamtejsza ludność, złożona z ludów Langouassi, Dakoua, N’Gapou, Togbo, nie przedstawiała jednej, lecz wiele różnych kultur o odmiennym rodowodzie. Rozproszona na dużym obszarze tworzyła ona niewielkie skupiska zamkniętych społeczności, konstruując własny świat kultury ograniczony ramami własnej spuścizny. Dybowski obcując z autochtonami, wyraźnie widział różnice dzielące różne wspólnoty etniczne, zwłaszcza te występujące wśród ludów zamieszkujących wzdłuż brzegów Ubangi i jej rozlicznych dopływów. Mieszkańcy wiosek położonych bliżej rzeki byli niższego wzrostu, bardziej zwinni, ale cechowała ich słabsza muskulatura ciała. Mężczyźni trudnili się zarówno rolnictwem, jak i rybołówstwem, a częstszy kontakt z przybyszami sprawiał, że nie bali się obcych27. Z kolei im bardziej Dybowski oddalał się od dorzecza Ubangi, posuwając się w głąb sawanny, przedstawiciele napotykanych przez niego grup etnicznych byli wyżsi i lepiej zbudowani. Charakteryzował ich też odmienny wygląd zewnętrzny, widoczny zwłaszcza w postaci fryzowania włosów i zdobienia ciała, a także ubioru28. Do niewątpliwych zasług Dybowskiego należy zaliczyć dotarcie do nieznanych wcześniej Europejczykom grup etnicznych oraz ich opisanie. Pozostawiona przez Dybowskiego dokumentacja jest tym cenniejsza, że niektóre z tych społeczności nie miały wcześniej kontaktu z „białym” człowiekiem. Potwierdzeniem tego spostrzeżenia był jego własny zapis kontaktu z ludem Dakoua. W ich wiosce Dybowski nigdzie nie dostrzegł przedmiotów, na których widoczne byłyby ślady bytności Europejczyków29. J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 330. J. Dybowski, Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1, s. 108. 28 Ibidem, s. 110. 29 J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 299. 26 27 �208 Krystyna Kamińska W trakcie obu tych wypraw Dybowski nawiązywał stosunkowo bliskie kontakty z mieszkańcami mijanych małych osad czy większych wiosek. Bez przeszkód podpatrywał więc ich zachowania i obyczaje. Interesował się m.in. relacjami społecznymi panującymi w wiosce oraz stosunkami sąsiedzkimi poza jej obrębem. Ciekawiły Dybowskiego tradycje, w tym zwyczaje, które znajdowały swoje odbicie w wyglądzie zewnętrznym Afrykanów: ubiorze, uczesaniu czy ozdobach. Bacznie śledził codzienne życie mieszkańców, gromadząc przy tym różnorodne artefakty: narzędzia, naczynia, broń, instrumenty muzyczne czy przedmioty zdobiące ciało. W kolekcji etnograficznej przywiezionej przez Dy­ bowskiego do Francji znalazły się bardzo różnorodne elementy kobiecego stroju, np. spódniczki ze skóry czy rafii, także ozdoby, w tym wiele wykonanych z kości słoniowej, drewna, żelaza czy miedzi, począwszy od zapinek, poprzez grzebienie, do bransoletek. Niektóre z nich zdobiły bezpośrednio ciało, inne tylko włosy. Bezsprzecznie największym osiągnięciem ekspedycji Dybowskiego z lat 1901–1902 było przywiezienie przez niego bogatych zbiorów etnograficznych. Wśród licznych przedmiotów na uwagę zasługuje duża kolekcja instrumentów muzycznych, która zawierała liry, tam-tamy, piszczałki, grzechotki30. Niektóre z nich były przedmiotami kultu wspomagającymi działanie medycyny ludowej (naturalnej). W sposób szczególny zaintrygowały Dybowskiego narzędzia i broń z żelaza używane przez tubylców oraz sposób ich wyrobu. Zaskoczyła go znajomość metalurgii, albowiem na tych terenach wytapiano przedmioty z itabirytu, minerału bogatego w rudę żelaza31. Natomiast w niektórych wioskach powszechną bronią ludności tubylczej były noże wykute z żelaza32. W czaA. Arnera, op. cit., s. 328. J. Dybowski, Les couteaux de jet de l’Oubangui, „Bulletins de la Société d’anthropologie de Paris” 1893, IVe Série, T. IV, s. 97–100. 32 A. Arnera, op. cit., s. 329. 30 31 �Jan Dybowski (1856-1928)... 209 sie drugiej wyprawy odnalazł nawet złoże tych rud, których próbki przywiózł do Francji 33. Bilans jego osiągnięć jest jeszcze bardziej imponujący, gdy weźmie się pod uwagę wartość i różnorodność zgromadzonych zbiorów. Dybowski dokumentował przemierzane przez siebie połacie ziem na północ od rzeki Ubangi nie tyle w kontekście czysto krajoznawczym, co etnograficznym – rejestrując życie i obycza­je tamtejszych etni. Jego wnikliwe obserwacje wyglądu zewnętrznego przedstawicieli każdej napotykanej po drodze grupy etnicznej były przez niego utrwalane zarówno poprzez dokładny opis, jak i dzięki fotografiom czy rysunkom34. Efektem opisanej powyżej eksploracji otoczenia przez Dybowskiego i działań podejmowanych na rzecz społeczności lokalnych (które przyniosły wymierny rezultat w dłuższym horyzoncie czasowym) było zainicjowanie swoistego procesu urbanizacji na terenach bardzo odległych od Bangi. Założony niegdyś przez Dybowskiego posterunek w Kémo i powstała przy nim osada zamieniły się z czasem w miasto. Jednym z wątków, który jest zwykle pomijany w opisie wypraw Dybowskiego, jest pewna wzmianka zawarta w raporcie wysłanym przez wojskowych rezydujących w Bangi (Lettre du 6.IX.1891) dotycząca zakupu 33 kg kości słoniowej przez misję Dybowskiego35. Dalsze losy tego zakupu nie są znane, ale (z dzisiejszej perspektywy) rysuje on sylwetkę Dybowskiego w trochę innym świe- P. Daszkiewicz, op. cit., s. 2. J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893 ; J. Dybowski, Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1. 35 R. Coutalier, Les débuts difficilles de la capitale de la République Centrafricaine. Bangui de 1889 à 1893, „Cahiers d’études africaines” 1974, vol. 14, no 54, s. 314. 33 34 �210 Krystyna Kamińska tle, chociaż zdaje się, że względy ekonomiczne prawie nie miały miejsca w podjętej przez niego ekspedycji. Zakończenie Po latach wszelkie działania podejmowane w Afryce przez Jana Dybowskiego należy rozpatrywać w kilku aspektach: geograficzno-hydrologicznym, przyrodniczym czy wreszcie etnograficznym. Na naukową spuściznę Jana Dybowskiego rzadko spogląda się przez pryzmat jego dokonań etnograficznych. Wydaje się więc, że postrzeganie Jana Dybowskiego jedynie jako człowieka nauki wyrosłego z epoki, w której żył i pracował, to swego rodzaju odebranie mu tych sukcesów, które nie tylko wtedy, ale i dziś mają znaczenie. Może nadszedł już czas, by docenić jego rolę w rozwoju współczesnej afrykanistyki czy równie popularnej obecnie antropologii kulturowej. Dybowski przyglądając się życiu rdzennej ludności Afryki, zwracał uwagę na takie aspekty ich aktywności, które wcześniej nie były przedmiotem badań naukowych, np. na rozwój metalurgii i poziom zaawansowania technologii w niektórych tamtejszych grupach etnicznych. W zgromadzonej przez Dybowskiego kolekcji broni afrykańskich wojowników szczególne miejsce zajmują tzw. couteau de jet en fer (żelazne noże do rzucania). Ich wyrób stanowił wręcz zachętę do zajęcia się tym zagadnieniem bardziej wnikliwie kilkadziesiąt lat później z punktu widzenia tak historii, jak i antropologii36. 36 B. Martinelli, Patrimoine sinérurgique traditionnel en Centrafrique, „Revue Centrafricaine d’Anthropologie” 2008, no 1, http://recaa.mmsh.univ-aix.fr/ numeros/1/Pages/1-4.aspx (dostęp: 16.07.2017). �Jan Dybowski (1856-1928)... 211 Postać Dybowskiego jako odkrywcy części interioru afrykańskiego jest współcześnie niedoceniana, a przecież niektóre tereny, przez które przemieszczał się były wówczas w Europie prawie nieznane. Stanowiły bowiem jedynie przedmiot zainteresowania nielicznego grona podróżników. W tamtym czasie na mapie Afryki wiele było tzw. „białych plam”. Nawet u progu XX wieku swego rodzaju wyzwaniem dla francuskich wojsk (stacjonujących np. w Kongo) były tereny dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Formalnie ówczesna „biała plama” przestała istnieć wraz z powołaniem do życia francuskiej kolonii o nazwie Ubangi-Szari w 1903 roku37. Utworzenie tej jednostki administracyjnej nie byłoby jednak możliwe bez wcześniejszych eksploracji. Jan Dybowski był jednym z pionierów, którzy badali rozległe terytorium przyszłego Ubangi-Szari, jednocześnie – jako wysłannik rządu francuskiego – był bardziej zainteresowany poznawaniem wybranych obszarów Afryki w aspekcie etnograficznym niż nanoszeniem na mapę „nowych zdobyczy terytorialnych” Francji. Nie zmienia to faktu, że nowe „odkrycia geograficzne” w Afryce utrwalały w świadomości społecznej Europejczyków i na arenie międzynarodowej konkretne przypisanie kolonialne danego obszaru. Bibliografia Arnera A., Sciences et colonisation: la mission Dybowski (1891–1892), „Outre-mer” 2002, t. 89, no 336-337, 2e semestre. Traités et esclavages: vieux problèmes, nouvelles perpectives?, s. 321–332. 37 Dekret o utworzeniu kolonii Ubangi-Szari (fr. Oubangui-Chari) ze stolicą w Bangi został wydany 29 grudnia 1903 roku. Od 1960 roku dawna kolonia francuska Ubangi-Szari jest niepodległym państwem, które przyjęło nazwę – nadaną przez Barhélémy’ego Bogandę – Republika Środkowoafrykańska. �212 Krystyna Kamińska Boulvert Y., Exploration, création d’ un pays nouveau; découverte scientifique: les cas du Centrafrique de 1880 à 1914, w: Milieux et Pasages, sous la direction Y. Chatelin et G. Riou, Paris 1986, s. 89–103. Boulvert Y., Bangui 1889–1989, Paris 1989. Brunache P., Itinéraire de la mission Jean Dybowski de Bombé à El Kouti, „Tour du Monde” 1892, no . Coutalier R., Les débuts difficilles de la capitale de la République Centrafricaine. Bangui de 1889 à 1893, „Cahiers d’études africaines” 1974, vol. 14, no 54, s. 299–316. Daszkiewicz P., Afrykańskie badania i kolonialne wyprawy Jana Dybowskiego, „Geografia” 2005, 4 (24), http://www.up.krakow.pl/ konspekt/24/dasziewicz.html (dostęp: 01.10.2016). Dybowski J., Guide de jardinage, Paris 1889. Dybowski J., L’extrême Sud algérien. Contribution à histoire naturelle de cette région, Angers 1892. Dybowski J., La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893. Dybowski J., Le Congo méconnue, Paris 1912. Dybowski J., Le Sahara algérien entre Biskra et El Golea, „Revue de Géographie” 1890, vol. 26. Dybowski J., Les couteaux de jet de l’Oubangui, „Bulletins de la Société d’anthropologie de Paris” 1893, IVe Série, T. IV, s. 97–100. Dybowski J., Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1, s. 104–111. Dybowski J., Mission au Congo (littoral), „Compte rendu de la Société de Géographie Commerciale de Bordeaux” 1894. Dybowski J., Mission en Guinée française. Extrait du rapport. L’ Agriculture de Pays chaude, 1904. Dybowski J., Notre force future, Paris 1919. Dybowski J., Pygmées, „La Nature” 1894, vol. 10/13. Dybowski J., Traîté pratique de la culture tropicale, Paris 1902. Dybowski J., Vers le Tchad, „Le Tour du Monde” 1894a, no 65. Dybowski J., Voyage sur la côte du Congo, „Compte rendu de la Société de Géographie de Paris” 1894. Dybowski J., W krainie ludożerców, „Wędrowiec” 1893, s. 573–621. �Jan Dybowski (1856-1928)... 213 Hommes et Destin, „Afrique Noire” sous la direction de Jacques Serre, T. 11, Paris 2011. Kalck P., Histoire de la Republique Centrafricaine. Des origines à 1966, Paris 1992. Knopek J., Stosunki polsko-kameruńskie. Geneza, struktura, funkcjonowanie, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2013, nr 1. La mission Dybowski, „Comptes rendues de la Société de Géographie de Paris” 1892, no 1. Martinelli B., Patrimoine et culture matérielle centrafricaine, Paris 2006. Martinelli B., Patrimoine sinérurgique traditionnel en Centrafrique, „Revue Centrafricaine d’Anthropologie” 2008, no 1, http://recaa. mmsh.univ-aix.fr/numeros/1/Pages/1-4.aspx (dostęp: 16.07.2017). Wróblewska Z., Warzywnictwo i ogrodnictwo w Instytucie Puławskim, „Pamiętnik Puławski” – Zeszyt Jubileuszowy 1862–1962, 1965. Summary Jan Dybowski (1856–1928) was a cousin of the famous explorer of Syberia – Benedykt Dybowski. However, unlike the latter Jan Dybowski was an envoy of the French government and traveled within Africa. In his journeys he explored – in that time unknown for an European – the region of what is now Central African Republic. Also, he was doing research on agrotechnical possibilities of French colonies (he was an agriculture engeneer). After his first journey to Algeria he collected many exemples of flora and fauna, as well as their scientific description. The next trip to Africa had a goal to explore the drainage-basin of the Congo. The 1891-92 expedition headed northeast along the river, thereafter continuing the journey of the earlier French party, managed to reveal vast areas in the drainage-basin of Bangi (Ubangi) and to north from the equator. Keywords: Jan Dybowski, African exploration, etnographical research ��ANETA PAWŁOWSKA ODZYSKANE KRÓLESTWO MAKURII – SKARBY GALERII FARAS W MUZEUM NARODOWYM W WARSZAWIE1 „Wykopaliska w Faras rozpoczynaliśmy, nie mając ani odpowiednich funduszów, ani kart inwentaryzacyjnych przystosowanych do prowadzenia dokumentacji, a braki w zaopatrzeniu obozu były olbrzymie”2 – tak opisywał w książce Od Edfu do Faras początki działania polskiej misji archeologicznej w Nubii nubiolog i twórca tzw. „polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej”3 – Kazimierz Michałowski (1901–1981)4. Efektem owych zmagań jest współczesna Galeria Faras w Muzeum Narodowym w WarProf. dr hab. Aneta Pawłowska – Katedra Historii Sztuki, Uniwersytet Łódzki, historyk sztuki/afrykanista. Główne kierunki badań: sztuka i kultura Afryki. Autorka chciałaby serdecznie podziękować kustosz Muzeum Narodowego w Warszawie Bożenie Mierzejewskiej za wnikliwe oprowadzenie po Galerii Faras, które pomogło niezmiernie w przygotowaniu niniejszego tekstu. 2 K. Michałowski, Od Edfu do Faras, Warszawa 1983, s. 158. 3 Nowatorstwo prof. Michałowskiego polegało na włączaniu do zespołu badaczy różnych specjalności. Wkrótce stało się to codzienną praktyką wielu archeologów. 4 O postaci K. Michałowskiego pisali szerzej: A. Sadurska, Nekrologi, „Archeo­ logia” 1981, nr 32, s. 243–246; M-L. Bernhard, Kazimierz Michalowski. „Eos” 70 (1982) 1, s. 5-23; J. Lipińska, Kazimierz Michalowski, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 2001, nr 42, s. 7–13. 1 �216 Aneta Pawłowska szawie (MNW), która w swej najnowszej odsłonie z 17 października 2014 r. nosi imię owego badacza. Jest ona galerią stałą5, której ekspozycja pozostanie w założeniu jej twórców niezmienna przez wiele lat. Jednocześnie galeria ta jest jedynym w Europie i wyjątkowym w skali światowej miejscem ukazującym zabytki kultury i sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego. Celem artykułu jest prezentacja zarówno współczesnego kształtu galerii oraz zebranych w niej eksponatów, jak też jej poprzedniej odsłony pochodzącej z lat 70. XX w. wraz z krótkim omówieniem działań polskich archeologów uczestniczących w latach 60. w objętej patronatem UNESCO wielkiej międzynarodowej akcji ratowania pozostałości dawnych kultur Doliny Nilu. Działania te zostały podjęte w związku z budową w 1960 r. Wielkiej Tamy na Nilu pod Asuanem i tworzeniem od roku 1964 sztucznego Jeziora Nasera, co groziło zalaniem wielu zabytków starożytnego Egiptu i Sudanu6. Wskutek protestów archeologów UNESCO rozpoczęło w roku 1960 operację ratowania owych niezwykłych skarbów kultury materialnej. 24 największe obiekty zostały przeniesione do wyżej położonych miejsc lub oddane krajom, które brały udział w tej operacji. Najbardziej znanym przykładem jest akcja ochrony świątyń skalnych w Abu Simbel, w której brali udział także polscy archeologowie7. Tamę ukończono 21 lipca 1970 r. Tak zwana „Kampania Nubijska” z lat 1960–1970 okazała się prawdziwym przełomem w badaniach nad starożytną i średnio5 Inne galerie stałe w MNW to: Galeria Sztuki Średniowiecznej, Galeria Sztuki Dawnej, Galeria Sztuki XIX Wieku oraz Galeria Sztuki XX i XXI Wieku. Na podstawie http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/ (dostęp: 21.08.2017). 6 Zalany obszar miał wymiary 500 na maksymalnie 35 km. Por.: „Malowidła z Faras – 50 lat w Polsce” – konferencja w Warszawie, http://naukawpolsce.pap. pl/aktualnosci/news,406776,malowidla-z-faras---50-lat-w-polsce--konferencjaw-warszaw (dostęp: 21.09.2017). 7 K. Michałowski, Od Edfu…, op. cit., s. 195–201. �Odzyskane Królestwo Makurii... 217 1. Kazimierz Michałowski na tle malowideł z Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, lata 60. XX w. [fot. zbiory MNW] �218 Aneta Pawłowska wieczną Nubią, czyli krainą historyczną obejmującą środkowy bieg Nilu pomiędzy Asuanem a Chartumem (między VI a I kataraktą), obecnie ziemie te znajdują się na terenie południowego Egiptu i północnego Sudanu. Nazwa Nubia pochodzi z okresu rzymskiego8. Kraina ta nie była tworem jednolitym. W VI wieku na terenie Nubii znajdowały się trzy królestwa: Nobadia ze stolicą w Pachoras, Makuria ze stolicą w Dongoli i Alodia ze stolicą w Sobie. Królestwa przeszły na chrześcijaństwo w latach 543–575, przystosowując dawne świątynie dla potrzeb nowej wiary i wznosząc nowe9. Makuria odparła arabską inwazję w połowie VII w., a traktat, który w wyniku tego podpisano, znany jako Baqt, zapoczątkował okres względnego pokoju pomiędzy stronami, pokoju trwający do XIII stulecia. Najprawdopodobniej jeszcze w czasie arabskiej inwazji albo za panowania króla Merkuriosa Makuria dokonała aneksji swojego północnego sąsiada – Nobadii (Dolna Nubia)10. Okres pomiędzy latami 750 a 1150 to czas prosperity królestwa, tzw. Złoty Wiek. Choć części bezcennych stanowisk nie udało się uratować, odkryto i zbadano wiele starożytnych świątyń, a także ponad 50 średniowiecznych kościołów w większych ośrodkach miejskich, takich jak: Kasr Ibrim, Faras, Gebel Adda. Ocalono przed bezpowrotnym zniszczeniem wiele zabytków dawnych kultur rozwijających się na terenie Doliny Nilu od czasów prehistorycznych. 8 W XIX wieku zaczęto stosować nazwę Sudan wywodzącą się z arabskiego Bilad as-Sudan (po polsku:. „Kraj Czarnych”). 9 Por. K. A. Mich, Problem zakorzenienia chrześcijaństwa w lokalnej kulturze, w: J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan: archeologia i historia, Warszawa 2015, s. 83–83. 10 Historyczne potwierdzenie unii datowane jest na rok 704. Szerzej na temat połączenia Makurii i Nobadii oraz wpływu, jakie miało ono dla późniejszych dziejów Nubii chrześcijańskiej: W. Y. Adams, The United Kingdom of Makuria and Nobadia. A Medieval Anomaly, w: W. V. Davies (red.), Egypt and Africa. Nubian from Prehistory to Islam, London 1991, s. 257–263. �Odzyskane Królestwo Makurii... 219 Dzięki pracom badawczym prowadzonym przez zespół prof. Michałowskiego na terenie starożytnego dużego ośrodka miejskiego Faras11 (zwanego wówczas Pachoras), podległego królestwu Makurii (płożonego na północnych obszarach dzisiejszego Sudanu), odkryto dobrze zachowane ruiny kościoła katedralnego biskupów Faras z VIII w. Za dokładną datę wzniesienia katedry przyjęto rok 707, który pojawia się w tekstach dwu inskrypcji fundacyjnych w językach greckim i koptyjskim, w narożniku południowej ściany12. Budowla ta służyła wiernym w okresie od VIII do XIV wieku. W tym czasie była kilkakrotnie przebudowywana. Było to założenie na planie zbliżonym do kwadratu o boku około dwudziestu czterech metrów, z absydą tradycyjnie zwróconą na wschód. Budowla usytuowana była pośród zabudowy miejskiej. Jej ściany zostały pokryte malowidłami o tematyce religijnej pochodzącymi z okresu od wieków VIII do XIV. Zespół tak zwanych „fresków z Faras” (w rzeczywistości nie są to freski, lecz malowidła wykonane farbą temperową na suchym tynku, czyli techniką al secco, mułowym) liczący ponad 150 malowideł okazał się jednym z największych i najciekawszych odkryć „Kampanii Nubijskiej”. Należy podkreślić, iż jest to zbiór reprezentatywny dla średniowiecznego malarstwa tego regionu. Sztuka i architektura chrzeWykopaliska w Sudanie rozpoczęto w 1961 r. w miejscowości Faras. Stanowisko to według umowy musiało być przekopane ostatecznie w ciągu trzech lat. Obszar koncesji był olbrzymi, wynosił 7 km2, toteż wiązało się to z wielomiesięcznymi wyprawami. W pierwszej kampanii do niezmiernie ciekawych osiągnięć dotarli polscy archeologowie w partii wschodniej, wydobywając ok. 150 bloków pokrytych reliefami i inskrypcjami, pochodzących ze świątyni ufundowanej przez Faraona Totmesa III. Por. M. L. Bernhard, Wykopaliska archeologiczne Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 176. 12 Kazimierz Michałowski i Stefan Jakobielski datują powstanie kościoła na V w., jednak Peter Grossmann proponuje, aby przesunąć datę budowy przybytku na VI w. Por. Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, red. K. Kornat, Warszawa 2014, s. 59. 11 �220 Aneta Pawłowska ścijańskiej Nubii czerpała z bogactwa Bizancjum i innych terenów chrześcijańskiego świata, ale wytworzyła własne sposoby wyrazu i kanony. Ikonografia sztuki nubijskiej wskazuje na doskonałą i głęboką znajomość tradycji chrześcijańskiej oraz tekstu Pisma Świętego. Nubia była ważnym ośrodkiem wiary chrześcijańskiej, z kontaktami (widocznymi również w sztuce) nie tylko z koptyjskim Egiptem i z Etiopią, ale i z całym kręgiem kultury bizantyjskiej – od Armenii po Syrię. Chrześcijańska sztuka Makurii czerpała obficie ze wszystkich tych źródeł, tworząc własną, odrębną osobowość kulturową. Różnorodna tematyka przedstawień obejmuje nie tylko święte wizerunki i sceny z Pisma Świętego typowe dla wystroju wnętrza o przeznaczeniu liturgicznym, ale także wyobrażenia miejscowych biskupów i świeckich dostojników dworu, przez co repertuar przedstawień zwyczajowo stosowany w chrześcijaństwie staje się znacznie bogatszy. Ponadto wartość przedstawień polega też na tym, iż ze względu na fakt, że znajdowały się na kolejno nakładanych po sobie warstwach tynków, a uzupełnione o bezcenną listę kolejnych biskupów Pachoras znajdującą się w baptysterium, pozwoliły na precyzyjne prześledzenie chronologii zmian stylistycznych w malarstwie nubijskim. Dzięki wysiłkowi konserwatorów z Muzeum Narodowego w Warszawie, którym pomagali wszyscy członkowie ekipy, ze ścian faraskiej katedry udało się zdjąć większość malowideł. Uratowano również wiele elementów dekoracji architektonicznej i innych bezcennych zabytków z terenu całego miasta. Zdejmowanie malowideł ze ścian było operacją trudną13. Komplikowały ją piętrzące się problemy techniczne, brak odpowiedSzerzej np.: K. Michałowski, Badania naukowe nad starożytnością w Muzeum Narodowym w latach 1946–1961, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 158–160 oraz H. Jędrzejewska, Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1965, t. 9, s. 217–264. 13 �Odzyskane Królestwo Makurii... 221 2. Anioł (fragment), IX w., malowidło z Sudańskiego Muzeum Narodowego [fot. www.mnw.art.pl] niego sprzętu i materiałów, trudne warunki klimatyczne, a przede wszystkim ograniczona ilość czasu wymuszająca na ekipie pośpiech14. Zgodnie z wcześniejszą umową pomiędzy Polską a SuTechnika wykonywania tej skomplikowanej pracy była następująca: arkuszami delikatnej bibułki japońskiej, a następnie żelazkami osadzonymi na długich drążkach wprasowano w powierzchnię przez bibułkę jedną lub dwie warstwy specjalnej mieszaniny z wosku pszczelego, żywicy weneckiej i kalafonii ogrzanych do odpowiedniej temperatury. Warstwy mieszaniny oddzielano warstwami gazy. W górną część każdego malowidła wprasowano pasy lnianego płótna, do których potem przyszyto sznury. Miały one posłużyć do przeniesienia odciętych od ścian fragmentów tynku z malowidłami na specjalne drewniane konstrukcje przypominające płytkie skrzynie lub ekrany, a następnie do ich przymocowania. Po przystawieniu gotowej konstrukcji do ściany konserwatorzy uzbrojeni w noże i piły na długich uchwytach przystąpili do odcinania fragmentów tynku z zabezpieczonymi przedstawieniami, a następnie do ostrożnego przenoszenia ich na ekrany. Po usunięciu nadmiaru tynku z odwrotnej strony malowideł oraz 14 �222 Aneta Pawłowska danem znaleziska zostały podzielone pomiędzy oba kraje. Inne zabytki pochodzące z tego stanowiska trafiły do Sudańskiego Muzeum Narodowego w Chartumie. W wyniku partage’u do Muzeum Narodowego w Warszawie trafiło 67 malowideł, część kamiennych elementów wystroju architektonicznego katedry oraz innych kościołów i budowli w Faras, epitafia miejscowych biskupów i kapłanów, a także wyroby nubijskich rzemieślników, w tym duża grupa malowanych naczyń ceramicznych wyprodukowanych w miejscowych warsztatach. Ów zbiór stanowi dziś największy i najcenniejszy zespół zabytków archeologicznych pochodzących z wykopalisk prowadzonych za granicą, jaki kiedykolwiek udało się pozyskać do polskich zbiorów muzealnych15. Nowa odsłona Galerii Faras została zaprezentowana publiczności 17 października 2014 r. w gmachu głównym Muzeum Narodowego w Warszawie. Autorką scenariusza wystawy była Boże­ na Mierzejewska, kustosz Kolekcji Nubijskiej. Projekt ekspozycji wykonali architekci z Politechniki Warszawskiej: Grzegorz Rytel i Mirosław Orzechowski, zaś koncepcję galerii przygotował Alfred wzmocnieniu jej gipsem malowidła zostały zawinięte w bawełniane koce i zapakowane do drewnianych skrzyń. Szerzej na ten temat w: H. Jędrzejewska, op. cit. oraz eadem, Konserwacja malowidła z niszy z katedry z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 431–457. 15 Zabytki z Faras stały się zaczątkiem kolekcji nubijskiej Muzeum Narodowego w Warszawie, która w następnych latach powiększała się sukcesywnie o znaleziska z wykopalisk w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznego królestwa Makurii, prowadzonych od 1965 r. do dziś. W 2010 r. do Muzeum trafił duży zespół zabytków z wykopalisk ratunkowych w rejonie IV katarakty, głównie depozytów grobowych – naczyń ceramicznych, ozdób i elementów uzbrojenia z okresu postmeroickiego (IV–VI w.n.e.) i chrześcijańskiego wczesnego (ok. 650–975), dotąd słabo reprezentowanych w zbiorach muzeum. Kolekcja nubijska w Warszawie pozostaje do dziś największym i najbogatszym zbiorem średniowiecznych zabytków nubijskich w Europie. �Odzyskane Królestwo Makurii... 223 Twardecki, kurator Zbiorów Sztuki Starożytnej i Wschodniochrześcijańskiej, który był także kierownikiem przedsięwzięcia. Podstawowym założeniem projektu była całkowita zmiana sposobu prezentacji obiektów, które znajdowały się w galerii od 1972 r. Dawna wystawa ukazywała zbiór chronologicznie w przestrzeni typu „white cube”. Była to wyalienowana przestrzeń laickiego sacrum, gdzie prezentowano bok siebie obiekty „zanurzone w postawie obiektywizmu i bezosobowości”16. W przestrzeni tej było też zakodowane świadome przekłamanie związane z modernistycznym pragnieniem wskazania liniowego „rozwoju sztuki”, bowiem malowidła pochodzące z tego samego miejsca, ale różnych okresów prezentowano we wzajemnym oddaleniu, za to zgodnie z hierarchią czasową. Dodać należy, iż freski były intensywnie prezentowane jeszcze przed pierwszym otwarciem galerii, np. podczas obrad polskiego komitetu ICOM17 we wrześniu 1966 r.18, a następnie w październiku 1967 r. w związku z Dwudziestoleciem ICOM i Drugą Międzynarodową Kampanią Muzealną, której uroczysta inauguracja odbyła się w Warszawie. Wówczas otwarto w Muzeum Narodowym wielką wystawę zabytków z Faras, gdzie pokazano już czterdzieści uratowanych malowideł ściennych19. Kolejne prezentacje odbyły się we Wrocławiu, Berlinie i Essen w 1969 r. oraz w Wiedniu w 1970 r.20 Wobec silnej świadomości doniosłości posiadania tak wspaniałej kolekcji ma16 Ł. Guzek, Od „white cube” do „alternative space”, w: M. Popczyk (red.), Muzeum sztuki. Antologia, Kraków 2005, s. 475. 17 ICOM – International Council of Museums – Międzynarodowa Rada Muzeów. 18 U. Popłonyk, Wystawy Muzeum Narodowego w Warszawie 1945–1975, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 472. 19 K. Michałowski, Faras malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1974, s. 8. 20 Na podstawie: E. Łukasiak, Wystawy zorganizowane przez Muzeum Narodowe w Warszawie za granicą, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 420–567. �224 Aneta Pawłowska 3. Oprowadzanie po wystawie malowideł katedry z Faras, ok. 1972, autor fotografii nieznany [fot. zbiory MNW] larstwa nubijskiego w Polsce zdziwienie może budzić fakt, że od momentu, gdy zbiór po raz pierwszy został w całości udostępniony zwiedzającym MNW w 1972 r. przez 40 lat ekspozycja pozostawała niemal niezmieniona, a zabytki nie podlegały żadnym większym renowacjom. Podstawowym problemem był jak zawsze brak stosownych środków finansowych na gruntowna modernizację. Dopiero hojna pomoc prywatnego darczyńcy – Wojciecha Pawłowskiego z rodziną – który całkowicie sfinansował modernizację, pozwoliła na całkowite przearanżowanie prze­strzeni. Powtórne otwarcie Galerii Faras zostało objęte honorowymi patronatami UNESCO oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Małgorzaty Omilanowskiej. Zmodernizowana galeria została doceniona i nagrodzona przez Narodowy Instytut Muze- �Odzyskane Królestwo Makurii... 225 alnictwa i Ochrony Zbiorów prestiżową Sybillą Grand Prix 2014 jako wydarzenie muzealne roku, a także Sybillą 2014 w kategorii „Wystawy historyczne i archeologiczne”, a ponadto nagrodą MUSE Awards przyznawaną przez Amerykańskie Stowarzyszenie Muzeów (American Alliance of Museums)21. Istotą nowej ekspozycji stało się odwrócenie dotychczasowego sposobu prezentacji zabytków w układzie chronologicznym, zmiana istniejącego ciągu komunikacyjnego oraz stworzenie przestrzeni o charakterze informacyjnym i edukacyjnym, tj. pomieszcze­ nia dla multimediów i małej sali kinowej. Wnętrza te ulokowano na samym początku, oddzielono od przestrzeni ekspozycyjnej i potraktowano jako wstęp do poznawania ekspozycji przez zwiedzających. W sali I ulokowano makietę (wykonaną w skali 1:25) odkrytej katedry, co daje możliwość zapoznania się ze zrekonstruowaną architekturą świątyni i jej topograficznym układem. Ponadto na ścianach makiety znajdują się miniatury malowideł znajdujących się na ekspozycji w Muzeum Narodowym w Warszawie. Program multimedialny zawiera obszerne informacje o katedrze i pochodzących z niej malowidłach, badaniach archeologicznych i pracach konserwatorskich. W niewielkim pomieszczeniu z prawej strony zwiedzający mogą obejrzeć filmy dokumentalne o Faras, prof. Michałowskim oraz film w technologii 3D (dostępny w całej krasie po założeniu specjalnych okularów znajdujących się na wyposażeniu muzeum) prezentujący architektoniczną rekonstrukcję katedry22. Dzięki nowoczesnej animacji Galeria Faras, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/ (dostęp: 26.09.2017). 22 Autorem projektu Faras 3D jest Władysław Jurkow – reżyser filmowy, dziennikarz, twórca filmów dokumentalnych i kurator wystaw sztuki współczesnej. Film został wyprodukowany przez Fundację Wyższej Szkoły Artystycznej Homo Faber we współpracy ze studiem filmowym Arkadia Film oraz Muzeum Narodowym w Warszawie. 21 �226 Aneta Pawłowska 4. Model katedry faraskiej z sali I [fot. A. Pawłowska] i grafice komputerowej widz może odbyć wirtualną podróż po prezbiterium, nawach, kaplicach i przedsionku w sposób pozwalający zrozumieć pierwotne rozmieszczenie malowideł, którymi na przestrzeni kolejnych wieków pokrywano ściany kościoła. Można tu zaznajomić się nie tylko z dziełami, które znalazły się w Muzeum Narodowym w Warszawie, ale również zobaczyć te, które trafiły do Sudańskiego Muzeum Narodowego w Chartumie. Ekspozycję wzbogacają pokazy filmów archeologicznych oraz fotografii archiwalnych. Prezentowana w ramach tej części ekspozycji cyfrowa rekonstrukcja wnętrza katedry w technologii stereoskopowej 3D pozwala zwiedzającym po raz pierwszy od ponad tysiąca lat wejść do nubijskiej świątyni23. Walory poznaw23 Na podstawie: Tak powstawała Galeria Faras w Muzeum Narodowym, http:// www.propertydesign.pl/przestrzen_publiczna/108/tak_powstawala_galeria_faras_w_muzeum_narodowym,2907.html (dostęp: 21.09.2017). �Odzyskane Królestwo Makurii... 227 cze ekspozycji zwiększają przygotowane polsko- i angielskojęzyczne wydawnictwa, które towarzyszą ekspozycji: przewodnik i folder. Zwiedzający, obok multimediów, mogą korzystać z bezpłatnych druków edukacyjnych oraz audioprzewodnika (w wersji polskiej, angielskiej, hiszpańskiej, niemieckiej, francuskiej i rosyjskiej). Zawierają one rozbudowane informacje o dziejach nubijskiego chrześcijaństwa i jego sztuce, pracach archeologów i konserwatorów, o ikonografii poszczególnych dzieł. W dalszej części kolejnej wydzielonej sali dostępne są gry edukacyjne (np. puzzle). Dzięki multimediom, dla których przeznaczona została specjalna przestrzeń, widz, również niepełnosprawny, zapozna się z dziejami Nubii chrześcijańskiej, architekturą, malowidłami katedry, a także z ich ciekawą ikonografią. Ułatwieniem dla osób z zaburzeniami widzenia jest specjalnie wykonana uproszczona makieta z absydą i syntronenem24, uzupełniona systemem audio z słuchawkami emitującym opis w standardzie audiodeskrypcyjnym25. Dostęp dziennego światła o zmiennym natężeniu, barwie i kierunku padania został wyeliminowany. Dla lepszego podkreślenia eksponowanych obiektów zabytkowych zastosowano skupione światło LED o ciepłej barwie26. Chronologiczny układ malowideł poprzedniej aranżacji został zastąpiony w nowej galerii przez porządek topograficzny. Obiekty rozmieszczono tak, by było to możliwie bliskie ich pierwotnemu usytuowaniu na ścianach katedry w Faras. Ze względu na podjętą próbę odtworzenia otoczenia nawiązującego do dawneMurowana kilkustopniowa trybuna dla duchowieństwa. Szerzej o udostępnianiu sztuki widzom z dysfunkcją wzroku: A. Pawłowska, J. Sowińska-Heim, Audiodeskrypcja dzieł sztuki – metody, problemy, przykłady, Łódź 2016, s. 9–40. 26 Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe i architektoniczne, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/zalozenia-projektowe-i-architektoniczne/ (dostęp: 21.08.2017). 24 25 �228 Aneta Pawłowska go kościoła katedralnego architekci Grzegorz Rytel i Mirosław Orzechowski, w pracy nad projektem nowej aranżacji Galerii Faras, za najistotniejsze uznali stworzenie wnętrza, które w oparciu o klasyczne formy architektoniczne stanowić będzie tło dla ekspozycji obiektów zabytkowych. W głównej sali węższego, wschodniego traktu galerii (sala IV) przestrzeń uporządkowana została poprzez obustronne wprowadzenie na jej dłuższych ścianach rytmu płytkich arkad. Podkreślone bakłażanowym kolorem blendy w arkadach są tłem ekspozycyjnym dla malowideł i kamiennych detali architektonicznych. Znajdują się tu: Maiestas Crucis, Archanioł (Rafał?) w stroju cesarza bizantyńskiego, Matka Boska z Dzieciątkiem (Eleusa), Święty Merkuriusz zabijający cesarza Juliana Apostatę, Anioł Pański z mieczem. Na szczególną uwagę zasługuje malowidło widniejące niegdyś na wschodniej ścianie klatki schodowej prowadzącej na galerię nad nawą południową katedry, ukazujące popiersie Matki Boskiej z małym Chrystusem Emmanuelem na rękach, czyli Eleusę. Proste, szerokie obramienie imitujące ramę ikony wskazuje, że pierwowzorem był zapewne otoczony szczególną czcią obraz tablicowy. Pod malowidłem widoczne są ślady zamocowania haka, na którym zawieszona była lampka olejowa. Maria w purpurowej szacie pochyla głowę w kierunku Syna. Prawą ręką podtrzymuje nóżki Jezusa, lewą obejmuje go za ramiona. Dzieciątko ubrane w strój antycznego filozofa, biały chiton i żółty himation, obejmuje oburącz szyję Matki i unosząc twarz, przytula policzek do jej policzka. Typ przedstawienia Matki Boskiej tulącej czule małego Chrystusa, określany przez badaczy greckim terminem Eleusa (Miłosierna), ukształtował się około VI w. na Wschodzie, być może w Egipcie, skąd pochodzą najstarsze znane nam przedstawienia tego rodzaju i skąd zapewne dotarł do Nubii. Źródłem egipskich przedstawień Eleusy były zapewne homilie wygłaszane lub odczytywane publicznie podczas obrzędów kul- �Odzyskane Królestwo Makurii... 229 5. Widok ogólny sali IV [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] towych, często przypisywane znanym autorom chrześcijańskim. Wyrażały powszechne w tym czasie przekonania o roli Marii w dziejach Zbawienia, opisywały czuły, intymny, ludzki związek łączący Matkę z Synem27. Doskonałym uzupełnieniem malowideł z sali IV są flankujące je po bokach nisz głowice kapiteli zdobionych płaskorzeźbioną dekoracją geometryczna lub floralną w wielu przypadkach pochodzącą z czasów meroickich, lecz o przearanżowanej dekoracji z naniesionym wtórnie motywem krzyża. Kapitele umieszczone są na metalowych nieosłoniętych wspornikach 27 T. Gołgowski, Malowidła z katedry w Faras przedstawienia Marii z Chrystusem typu Eleusa i Galoktotrophusa, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 389–408. �230 Aneta Pawłowska na wysokości 2,2 m od podłoża28. W przypadku mniejszych malowideł w niszach umieszczone są też inne fragmenty dekoracji kamiennej np. z nadproży, węgarów, zwieńczeń krat okiennych lub gzymsów. Tu również, na wysokości około 1,5 metra, znajduje się specjalny współcześnie wykonany fragment nadproża, pozwalający osobom niewidzącym haptycznie zapoznać się z rzeźbiarskimi elementami wystroju świątyni. Bakłażanowy sufit (który zdaniem architektów oraz muzealników dobrze współgra z barwami nubijskich malowideł) z zamontowanym kierunkowym oświetleniem w postaci rzędów reflektorów spaja pomieszczenie. Jasnougrowy kolor ścian znajduje swoje doskonałe dopełnienie w podłodze o podobnej barwie. Jak zaznaczają architekci: „Na posadzkach galerii ułożono taki sam gatunek kamienia jak 80 lat temu w hallu głównym i na reprezentacyjnych schodach Muzeum Narodowego w Warszawie. Obróbkę powierzchni i układ kamiennych płyt dobrano stosownie do charakteru wnętrz. Rustykalna faktura tynków na ścianach i ich kolor nawiązują do faktury i barwy teł konserwatorskich, na których eksponowane są malowidła”29. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż w sali wykonano w skali 1:1 fragment ozdobnego nadproża z katedry, który jest eksponowany na wysokości 1,2 m. Obiekt ten służy osobom niewidomym do W wyniku kolejnych kampanii wykopaliskowych w Farsa odkryto między innymi około 60 kapiteli i ich fragmentów. Obecnie kapitele znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz w Muzeum Sudańskim w Chartumie; nieliczne fragmenty pozostały w Faras. Muzeum Narodowe w Warszawie posiada w swych zbiorach 16 kapiteli, które są jednocześnie przykładami większości typów kapiteli chrześcijańskich, występujących w Faras. Wśród nich jest 13 kapiteli z piaskowca, 1 kapitel z marmuru (prawdopodobnie import) oraz 2 kapitele z granitu. Kapitele te odznaczają się lokalnym charakterem dekoracji, świadczącym o dużej odrębności artystycznej sztuki faraskiej. Szerzej na ten temat w: I. Ryl-Preibisz, Chrześcijańskie kapitele z Faras ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 339–388. 29 Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe, op. cit. 28 �Odzyskane Królestwo Makurii... 231 6. Model nadproża z katedry faraskiej w sali IV przeznaczony dla osób z dysfunkcją wzroku [fot. A. Pawłowska] haptycznego zaznajomienia się z architektonicznym wystrojem budynku. Kolejna sala (V) zawiera przedmioty związane z tradycyjnym pochówkiem biskupów faraskich m.in. biskupa Ignatiosa, Matthaiosa, Stefanosa i Joannesa. Są tu epitafia, a także przedmioty, z którymi zostali pochowani. Jest to bardzo interesujący aspekt ekspozycji, bowiem odnosi się do tradycji lokalnej, gdyż zwyczaj chrześcijański nie przewidywał wyposażania zmarłych w dary grobowe dla biskupów w Faras zrobiono wyjątek. W komorze grobowej Joannesa i jego czterech następców znaleziono amfory, naczynia do wody, lampki olejowe i krzyże. Na uwagę zasługuje także obecność lampek, które były zostawiane zapalone obok ciała, aby ogień usunął z krypty tlen, co spowalniało rozkład zwłok. W podobny sposób postępowano w kościołach europejskich, gdy �232 Aneta Pawłowska 7. Epitafia biskupów faraskich z sali V [fot. A. Pawłowska] 8. Widok ogólny sali VI [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] �Odzyskane Królestwo Makurii... 233 chowano zmarłych pod podłogą. Informacji o zmarłych dostarczają epitafia w językach greckim i koptyjskim30. Przestrzeni sali VI, która mieści główną ekspozycję malowideł ściennych, nadano hierarchiczny i kierunkowy charakter. Jak było powiedziane, projekt nie przewidywał odtworzenia wszystkich pomieszczeń tej budowli w ich rzeczywistym kształcie, a jedynie stworzenie w głównej sali ekspozycji wnętrza nawiązującego wyglądem do nawy kościelnej poprzedzonej przedsionkiem. Tu umieszczono większość malowideł. Dodatkowo klimat pierwotnego wnętrza katedry pomagają odtworzyć liturgiczne śpiewy mnichów koptyjskich pozyskane z Muzeum Koptyjskiego w Kairze. Osiowa kompozycja poprzecznych arkad wydziela kolejne aneksy i buduje perspektywę wnętrza, zamkniętą absydą z syntrononem, tak by powtórzyć układ nawy głównej i dwóch naw bocznych oryginalnej katedry. W całej sali dominuje kolor jasnougrowy na ścianach i suficie oraz jasnobeżowy na podłodze. Bakłażanowa barwa pojawia się na suficie. Zgrupowano tu malowidła z nawy północnej przeznaczonej dla kobiet (zwierających zatem wi­zerunki świętych niewiast, patronek i wstawienniczek), nawy południowej (przeznaczonej dla mężczyzn) oraz naw głównej i środkowej. Ponieważ kaplic bocznych nie uwzględniono w rekonstrukcji wnętrza, toteż zgromadzono tu także malowidła w nich odnalezione oraz pochodzące z narteksu. To odtworzenie (choć częściowe) architektury wnętrza katedry faraskiej pozwala współczesnemu widzowi lepiej zlokalizować malowidła w przestrzeni sakralnej oraz odczuć proporcje pomiędzy ich wielkością a strukturą budynku. Malowidła zostały zgrupowane w podobny sposób jak miało to miejsce w oryginalnym kościele, gdzie rozmieszczone były w nieregularnych odstępach na wysokości około 1,5–2 m Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, op. cit., s. 92–93. 30 �234 Aneta Pawłowska nad poziomem posadzki. Trudności przysparzał fakt, iż malowidła często były nanoszone warstwowo na siebie w trakcie kolejnych wieków istnienia świątyni, np. przedstawienie Matki Boskiej z Dzieciątkiem z niszy świątynnej wymagało rozdzielenia od spodniej, odmiennej chronologicznie warstwy malarskiej. Rozdzielenia wymagały też malowidła spodnie przedstawiające Świętego w stroju biskupim i górnego z wyobrażeniem Świętego męczennika Kaaua z „Kaplicy południowej”31. Kuratorzy zadecydowali, aby wyeksponować także freski, pochodzące z głębszych warstw, często znacząco uszkodzone, przeznaczając im wyższe partie ścian galerii (ok. 3 m od posadzki). Tam też znalazły swe miejsce rzeźbione kraty okienne zdobione motywem plecionkowym. Dzięki wprowadzeniu zasady topograficznego uporządkowania prac wizerunki świętych niewiast patronek kongregacji znalazły się obok siebie. Na szczególną uwagę zasługuje tu fragmentaryczne malowidło Świętej Anny, które przez wiele lat pełniło rolę logo Muzeum Narodowego w Warszawie. O tym, że jest to zapewne fragment większego niezachowanego malowidła świadczy napis głoszący, iż jest to: „Św. Anna Matka Bogurodzicy i…”. Najprawdopodobniej matka Marii namalowana była na nim z córką. Kanon przedstawień tej świętej w sztuce chrześcijańskiej wzorowano na wyobrażeniach Matki Boskiej z Jezusem. Annę malowano podobnie, w pozycji stojącej lub siedzącej z małą Marią. Oryginalną cechą malowidła jest palec na ustach świętej, nakazujący ciszę. Być może to aluzja do „ciszy Bożej”, w której, jak pisał św. Ignacy Antiocheński, dokonały się trzy tajemnice związane z Marią: cudowne poczęcie, dziewictwo i narodzenie Syna Bożego. Gest ten interpretowany jest także po prostu jako 31 Ibidem, s. 176. �Odzyskane Królestwo Makurii... 235 znak modlitwy32. Inne malowidła umieszczone po tej samej stronie sali VI to: Święty Arcybiskup, Święty Biskup (św. Ignacy Antiocheński?), Podróż Mędrców ze Wschodu, Archanioł Michał. Z nawy północnej (czyli przeznaczonej dla kobiet) pochodzą też wyobrażenia Matki Boskiej (fragment postaci), Matki Boskiej z Dzieciątkiem i Świętego Jana Apostoła. Tu znajdował się też monumentalny wizerunek Matki Boskiej Karmiącej określanej w Kościele Wschodnim jako Galaktotrophousa, na zachodzie zaś jako Maria Lactans, czyli „Maria karmiąca mlekiem”. Malowidło to znajduje się w specjalnie wymodelowanej przestrzeni absydalnej niszy odwzorowującej jego pierwotne umiejscowienie w katedrze, gdzie było ono uzupełnione o dwa nieomal identyczne przedstawienia Galaktotrophousy, które znalazły swoje miejsce w kolekcji muzeum chartumskiego. To częściowo zniszczone malowidło przedstawia Matkę Boską karmiącą piersią małego Emmanuela (czyli Galaktotrophousa). Maria ubrana w purpurowe, królewskie szaty zasiada na tronie z wysokim oparciem, ozdo­bionym klejnotami i wyściełanym poduszką, opierając stopy na niskim podnóżku. Na jej kolanach siedzi mały Chrystus w złotej tunice i lewą rączką przytrzymuje rękę Matki podającą mu do ssania pierś. Poprzez układ, w którym twarze postaci są zwrócone ku sobie, a ich nogi – w przeciwnych kierunkach, malowidło przypomina starożytne egipskie wizerunki bogiń karmiących piersią mło­dego boga (lub utożsamianego z nim faraona) umieszczane na ścianach Domów Narodzin w egipskich świątyniach, a szczegól­nie późnohellenistyczne wizerunki Izydy tronującej, karmiącej piersią małego Horusa siedzącego na jej kolanach. W VI–VII w. w Egipcie pojawiły się podobne chrześcijańskie przedstawienia Marii kar32 M. Kuc, Otwarcie Galerii Faras, 2014, http://www.rp.pl/artykul/1136036Otwarcie-Galerii-Faras.html#ap-3 (dostęp: 21.09.2017) oraz K. Michałowski, Faras malowidła…, op. cit., s. 78–74. �236 Aneta Pawłowska miącej małego Chrystusa33. Były one nieco zła­godzonym wariantem uroczystych, hieratycznych, frontalnych wizerunków Teotokos tronującej z Dzieciątkiem na kolanach. Obraz Marii karmiącej piersią Chrystusa-Boga pojawia się po raz pierwszy w Protoewangelii Jakuba, a potem w syryjskich utworach poetyckich św. Efrema Syryjczyka, stale przewija się w koptyjskich homiliach poświęconych Matce Boskiej. Homilie często mówią o Marii karmiącej „mlekiem dziewiczym Syna Bożego” i o Chrystusie, który „jako dziecię był karmiony piersią przez Dziewicę” i „ssał jej piersi”. Zarówno obraz Marii karmiącej, jak i sam termin Galaktotrophousa stały się przedmiotem kon­trowersji doktrynalnej34. Na uwagę zasługują malowidła pochodzące z dwóch kaplic po południowej stronie kościoła. Są to: Portret pustelnika Amone (Ammonios) z Tuna el Gebel, Święty Jan Złotousty, wizerunki nubijskich biskupów Petrosa ze świętym Piotrem Apostołem i Ma33 Większość znanych egipskich przedstawień Marii karmią­cej to malowidła ścienne w kościołach klasztornych lub w prywat­nych celach mnichów (np. w Bawit i Sakkara w Górnym Egip­cie, w klasztorze św. Antoniego nad Morzem Czerwonym). Są to również przedstawienia w rękopisach klasztornych świadczące o popular­ności tego tematu w środowiskach monastycznych. Występowanie przedstawień zarówno Marii Eleusa, jak i Marii Galaktolrophusa w malarstwie z Faras wiąże się ze sprawami obrządku panującego w danym okresie w katedrze – głównym kościele starożytnego Pachoras. Za episkopatu biskupa Kyrosa (zm. w 902 r.) panuje w katedrze obrządek monofizycki, wprowadzony do niej być może nawet wcześniej. Począwszy od episkopatu biskupa Joannesa, który otworzył ponownie dla kultu katedrę zniszczoną podczas pożaru w 926 r., oraz jego bezpośrednich następców, panuje w katedrze obrządek melkicki (ortodoksyjny), utrzymujący się przez pierwszą połowę XI w., aby później być może ustąpić znów miejsca monofizytom. Ten krótki stosunkowo okres panowania melkitów w katedrze uwidacznia się w malarstwie powstaniem serii omawianych w niniejszym artykule przedstawień Marii. Szerzej na ten temat w: T. Głogowski, op. cit., s. 406. 34 Szerzej na ten temat w: P. van Moorsel, Die stillende Gottesmutter und die Monophysiten, w: E. Dinkler (red.), Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen 1970, s. 281–288. �Odzyskane Królestwo Makurii... 237 rianosa z Matką Boską i Dzieciątkiem, Drzewo (fragment wyobrażenia Chrystusa ze świętym Menasem), Zmartwychwstały Chrystus z Marią Magdaleną. Z nawy głównej katedry pochodzi najbardziej barwne przedstawienie z całego zbioru fresków, określane jako Władca nubijski. Malowidło zaskakujące żywą kolorystyką i bogactwem ornamen­ tów widniało na licu wschodnim pierwszego od zachodu pilastra filaru pomiędzy nawą główną a południową. Przedstawia środko­ wą część postaci królewskiego namiestnika królestwa Nobadii, które po zjednoczeniu z królestwem Makurii zachowa­ło duży stopień autonomii. Namiestnik, w znacznym stopniu niezależny od króla rezydującego w Dongoli, nosił bizantyński tytuł eparcha Nobadii35. Podlegał mu obszar pomiędzy I a II katarak­tą. Pełnił funkcje administracyjne i wojskowe, kontrolował pobór podatków, dystrybucję dóbr, handel zagraniczny, zarządzał skar­bem, miał władzę wojskową i sądowniczą. Do jego zadań należa­ła również obrona granic. Prawdopodobnie eparchami Nobadii zostawali książęta krwi królewskiej, być może dziedziczni, którzy przybierali czasem tytuł króla (pum). Nosili oni insygnia podkre­ślające ich rycerski stan: hełm (lub turban) z rogami ozdobionymi dzwonkami, zwieńczony półksiężycem, oraz łuk, a niekiedy rów­nież włócznię i tarczę. Przedstawiony dostojnik jest ubrany we wzorzysty kaftan i spódnicę ozdobioną wzorem medalionów wypełnionych barw­nymi rozetami. W obu rękach trzyma insygnia eparcha, to jest diadem ozdobiony bukranionem (motywem głowy byka), z bia­łymi wstęgami (prawdopodobnie rozwinięty turban), oraz łuk re­fleksyjny, symbol władzy wojskowej36. Szerzej na ten temat: S. Jakobielski, Nubia w okresie chrześcijańskim, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 549. 36 Odkrycie podobnych portretów w klasztorze w Starej Dongoli umożliwiło rekonstrukcję przedstawienia. Dostojnikowi towarzyszyła święta patronka ka35 �238 Aneta Pawłowska Salę VI zamyka odtworzona półkolista absyda. Malowidło na ścianie absydy było prawdopodobnie najstarszym przedstawieniem w katedrze. Wskazuje na to rodzaj tynku odbie­gającego strukturą i barwą od tego, jaki położono w innych czę­ściach kościoła. Obecny stan zachowania pozwala prześledzić cztery stadia dekoracji charakterystyczne dla stylów malarstwa katedry od IX do XII w. Malowidło nosi ślady licznych napraw i przemalowań. Zachował się jedynie fragment kompozycji na półkolistej ścianie powyżej syntrononu, zaś przedstawienie na sklepieniu uległo zniszczeniu, kiedy konstrukcja runęła lub została rozebrana. Ściana absydy jest podzielona wyraźną poziomą linią na dwa pasy różnej wysokości. W dolnym, węższym pasie, biegną­cym bezpośrednio nad górnym stopniem syntrononu, znajduje się fryz arkad wspartych na kolumnach (prawdopodobnie 24). Pod łukiem każdej z arkad wyobrażony jest ptak (orzeł lub gołąb) sto­jący obok małego ołtarza, unoszący skrzydła do lotu. Głowę ptaka wieńczy mały krzyż, a pole pod arkadą, nad głową ptaka, wypełnia duża rozeta. W drugim, wyższym pasie przedstawiona była tronująca Maria, a po bokach tronu kolegium apostołów rozdzielone na dwie gru­py. Apostołowie ubrani w szaty greckich filozofów – chiton i himation – trzymają księgę Ewangelii. Prawdopodobnie na początku X w., kiedy ściany kościoła na nowo otynkowano, do istniejącej kompozycji domalowano postać nubijskiego władcy stojącego frontalnie na pierwszym planie. Zasłoniła ona starsze przedstawienie Matki Boskiej, które przemalowano, oraz środkową część arkadowego fryzu z ptakami. Ciemnoskóry monarcha tedry, Maria (jej palce są widoczne na prawym ramieniu eparcha, a poniżej prawego łokcia dostojnika widać fragment jej ciemnoniebieskiej tuniki i purpurowego maforionu), z drugiej strony przedstawiony był prawdopodobnie Chrystus. Święci patroni kładący dłonie na ramionach dostojnika symbolicznie brali go w opiekę i legitymizowali jego władzę. W. Godlewski, Some Remarks on the Faras Cathedral and its Painting, „Journal of Coptic Studies” 1992, nr 2, s. 99–116. �Odzyskane Królestwo Makurii... 239 ubrany jest w uroczysty strój bizantyńskiego patrycjusza zakładany na szczególne, świąteczne okazje, takie jak liturgia Bożego Narodzenia i Objawienia Pańskiego. Długa, biała tunika (chiton) monarchy jest przewiązana w talii pasem, a spięty na prawym ramieniu płaszcz (chlamida) zdobi na wysokości piersi duża purpurowa wstawka (gr. tablion, łac. tabula), jaką nosili wysocy dostojnicy bizantyńskiego dworu. W prawej dłoni król dzierży niewielki złoty krzyż wskazujący zapewne na niższe święcenia duchowne (diakonat), dające władcy prawo wstępu do prezbiterium podczas liturgii37. Postać monarchy w absydzie to jedna z kilku ciemnoskórych postaci znajdujących się na freskach faraskich (inne to młody władca nubijski, biskup Petros, dostojnik nubijski, procesja Nubijczyków oraz biskup Marianos o oliwkowej karnacji). To te właśnie malowidła przypominają osobom oglądającym kolekcję w galerii, iż jej eksponaty pochodzą ze strefy Bilad as-Sudan. W kolejnych salach – VII i VIII – w szklanych gablotach umieszczono krzyże z kręgu Kościoła wschodniego, a w tym kolekcję krzyży etiopskich Wacława Korabiewicza oraz ceramikę nubijską i koptyjską, a także fragmenty tkanin koptyjskich. Warto dodać, iż pewnym drogowskazem dla muzealników, jeśli chodzi o obecny sposób zaprezentowania kolekcji były zbiory galerii z malowidłami romańskimi z Museu Nacional d’Art de Catalunya w Barcelonie. Prace nad nową galerią trwały ponad cztery lata, były one także okazją do wnikliwej konserwacji mocno zakurzonych fresków (które od lat 70. XX w. nie były zasadniczo konserwowane), badań z zastosowaniem nowych technik (co pozwoliło na ujawnienie dodatkowych informacji). 37 Por.: W. Godlewski, op. cit oraz Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, op. cit., s. 188–197; K. Michałowski, Faras malowidła…, op. cit., s. 128–142. �240 Aneta Pawłowska 9. Sala VIII z gablotami z ceramiką nubijską [fot. A. Pawłowska] Architekci starali się prostymi, ponadczasowymi środkami architektonicznymi uzyskać nastrój panujący w historycznym wnętrzu sakralnym wczesnochrześcijańskiej świątyni, jednak bez dosłownych odniesień do architektury katedry w Faras. W założeniu kuratorów Muzeum Narodowego nowa ekspozycja w Galerii Faras daje zwiedzającym możliwość zbliżenia się do pierwotnego znaczenia malowideł z faraskiej katedry, zapoznania się z nimi w kontekście przestrzeni, która odnosi się do pierwotnego układu wnętrza kościoła. Trudno nie zgodzić się z tą uwagą, bowiem freski poprzez zastosowanie nisz i poprzecznych ścian odtwarzających układ naw, mają okazję do wzajemnej interakcji i silniejszej reakcji z widzem, którego nieomal otaczają, zmuszając niejako do dialogu. Tym samym wizerunki sprzed wieków odzyskują swoją utraconą moc i – jak twierdzi w przewrotnym �Odzyskane Królestwo Makurii... 241 10. Prace konserwatorskie, oczyszczanie powierzchni malowidła (przed otwarciem Galerii Faras w nowej aranżacji) [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] eseju pt. Czego chcą obrazy – W. J. T. Mitchell: „mówią do nas – czasem dosłownie, a czasem metaforycznie; albo patrzą na nas w ciszy poprzez «otchłań, której brzegów nie łączy most języka»”38. 38 W. J. T. Mitchell, Czego chcą obrazy?, Kraków 2015, s. 67. �242 Aneta Pawłowska Bibliografia: „Malowidła z Faras – 50 lat w Polsce” – konferencja w Warszawie, http:// naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,406776,malowidla-zfaras---50-lat-w-polsce--konferencja-w-warszaw (dostęp: 21.09.2017). Bernhard M. L., Wykopaliska archeologiczne Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, nr 6, s. 165–187. Bernhard M. L., Kazimierz Michalowski, „Eos” 1982, t. 70, nr 1, s. 5–23. Dobrzeniecki T., Święta Anna z Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie. Symbolika gestu milczenia, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1988, t. 32, s. 95–214. Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, red. K. Kornat, Warszawa 2014. Galerie stałe, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/ (dostęp: 21.08.2017). Godlewski W., Pachoras. The Cathedrals of Aetios, Paulus and Petros. The Architecture, Warszawa 2006. Godlewski W., Some Remarks on the Faras Cathedral and its Painting, „Journal of Coptic Studies” 1992, nr 2, s. 99–116. Guzek Ł., Od „white cube” do „alternative space”, w: M. Popczyk (red.), Muzeum sztuki. Antologia, Kraków 2005, s. 466–489. Jakobielski S., Nubia w okresie chrześcijańskim, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 545–569. Jędrzejewska H., Konserwacja malowidła z niszy z katedry z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 431– 457. Jędrzejewska H., Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1965, t. 9, s. 217–264. Lipińska J., Kazimierz Michalowski, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 2001, t. 42, s. 7–13. �Odzyskane Królestwo Makurii... 243 Łukasiak E., Wystawy zorganizowane przez Muzeum Narodowe w Warszawie za granicą, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, nr 20, s. 420–567. M. Kuc, Otwarcie Galerii Faras, 2014, http://www.rp.pl/artykul/1136036-Otwarcie-Galerii-Faras.html#ap-3 (dostęp: 21.09.2017). Mich K. A., Problem zakorzenienia chrześcijaństwa w lokalnej kulturze, w: J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan: archeologia i historia, Zakład Badań Etnicznych i Międzykulturowych Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa 2015, s. 73–94. Michałowski K., Badania naukowe nad starożytnością w Muzeum Narodowym w latach 1946–1961, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 133–164. Michałowski K., Faras malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1974. Michałowski K., Od Edfu do Faras, Warszawa 1983. Mitchell W. J. T., Czego chcą obrazy?, Kraków 2015. Moorsel (van) P., Die stillende Gottesmutter und die Monophysiten, w: red. E. Dinkler, Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen 1970, s. 281–288. Muzeum Narodowe w Warszawie, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/ galer/ (dostęp: 21.08.2017). Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe i architektoniczne, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/zalozenia-projektowe-i-architektoniczne/ (dostęp: 21.08.2017). Popłonyk U., Wystawy Muzeum Narodowego w Warszawie 1945–1975, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 420– 526. Sadurska A., Nekrologi, „Archeologia” 1981, t. 32, s. 243–246. Spotkanie z zabytkami, https://issuu.com/hereditas/docs/spotkania_11-12_2014 (dostęp: 21.08.2017). �244 Aneta Pawłowska Spis ilustracji: 1. Kazimierz Michałowski na tle malowideł z Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, lata 60. XX w. [fot. zbiory MNW] 2. Anioł (fragment), IX w., malowidło z Sudańskiego Muzeum Narodowego [fot. www.mnw.art.pl] 3. Oprowadzanie po wystawie malowideł katedry z Faras, ok. 1972 r., autor fotografii nieznany [fot. zbiory MNW] 4. Model katedry faraskiej z sali I [fot. A. Pawłowska] 5. Widok ogólny sali IV [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] 6. Model nadproża z katedry faraskiej w sali IV przeznaczony dla osób z dysfunkcją wzroku [fot. A. Pawłowska] 7. Epitafia biskupów faraskich z sali V [fot. A. Pawłowska] 8. Widok ogólny sali VI [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] 9. Sala VIII z gablotami z ceramiką nubijską [fot. A. Pawłowska] 10. Prace konserwatorskie, oczyszczanie powierzchni malowidła (przed otwarciem Galerii Faras w nowej aranżacji) [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] Streszczenie Artykuł dotyczy współczesnej Galerii Faras znajdującej się w Muzeum Narodowym w Warszawie (MNW), w swej najnowszej odsłonie z 17 października 2014 r. Galeria ta jest jedynym w Europie i wyjątkowym w skali światowej miejscem ukazującym zabytki kultury i sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego. Ekspozycja powstała w oparciu o malowidła pochodzące z wykopalisk prowadzonych przez zespół prof. Michałowskiego na terenie starożytnego dużego ośrodka miejskiego Faras (zwanego wówczas Pachoras), podległego królestwu Makurii (płożonemu na północnych obszarach dzisiejszego Sudanu). Odkryto dobrze zachowane ruiny kościoła katedralnego biskupów Faras z VIII wieku. Tak zwana „Kampania Nubijska” z lat 1960–1970 okazała się prawdziwym przełomem w badaniach nad starożytną i średniowieczną Nubią, czyli krainą historyczną obejmującą środkowy bieg Nilu pomiędzy Asuanem a Chartumem (między VI a I kataraktą), co więcej wyko- �Odzyskane Królestwo Makurii... 245 paliska te zapobiegły zalaniu bezcennych skarbów przez wody Tamy Asuańskiej. Dzisiejsza nowoczesna forma ekspozycji fresków i innych znalezisk z Faras jest drugą odsłoną tej kolekcji po ponad 40 latach. Słowa klucze: Makuria, Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, Kazimierz Michałowski, freski, wystawa Regained Kingdom of Makouria – Salvaged Treasures of the Faras Gallery at the National Museum in Warsaw Abstract The article is concerned with the contemporary art Gallery Faras, which is located on the premises of the National Museum in Warsaw and it describes the latest opening of this gallery, which occurred on October 17th 2014. The Faras Gallery is the only gallery of its kind in Europe and it is quite unique and exceptional in the scope of the whole wide world, as it displays the relics of the Nubian art and culture from the Christian period. The exposition was composed based on various paintings acquired during the archeological excavations conducted by a team of archeologists led by professor Michałowski, on the territory of an ancient large municipal centre called Faras (at the time it was called Pachoras). Faras was a subordinate area to the Kingdom of Makouria (located on northern outskirts of today’s state of Sudan) and during the excavations, very well preserved ruins of the Faras bishops’ cathedral church from the 8th century, were discovered. The so-called “Nubian Campaign” which was organized during the period from the 1960s till 1970s, turned out to be a truly historical breakthrough in the field of research concerning ancient and mediaeval Nubia, which was a historical land stretching from the central run of the Nile river, between Aswan and Khartoum (located between the sixth and first cataract). Moreover these excavations prevented the destruction of the priceless treasures by the water floods from the Aswan Dam. The present day’s modern form of exposition of the various frescoes and other findings �246 Aneta Pawłowska from the Faras area, is only the second official display of this invaluable collection after more than forty years. Key words: Makouria, Faras, National Museum in Warsaw, Kazimierz Michałowski, frescoes, exhibition �KATARZYNA ANNA MICH Z NUBII DO POLSKI – BISKUPI FARASCY NA CMENTARZU BRÓDNOWSKIM W WARSZAWIE Wstęp Wśród wielu grobów na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie jeden, choć niczym prawie nie odróżnia się od reszty nagrobków, jest wyjątkowy. Jedynie napis „Grób kapłański” bez wymienionych imion i nazwisk może wskazywać, że jest to miejsce pochówku zbiorowego. Grób jest tak tajemniczy, iż niewielu nawet wie, kim są ludzie w nim pochowani. A są nimi zapomniani biskupi z Faras znajdującego się w odległej Nubii (na terenach dzisiejszego Sudanu). Liczące tysiąc lat szczątki zostały przywiezione w latach 60. XX wieku przez antropologa Tadeusza Dzierżykraja-Rogalskiego z Zakładu Archeologii PAN po zakończeniu badań archeologicznych w Faras pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego. Po przeprowadzeniu specjalistycznych ekspertyz pojawił się problem co z nimi zrobić. Wiele lat przeleżały w magazynie, by w końcu w 1994 r., z inicjatywy prof. Piotra Bielińskiego, kości trzynastu biskupów zostały pochowane w Warszawie na cmentarzu na Bródnie. Katarzyna Anna Mich – doktorantka misjologii, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. �248 Katarzyna Anna Mich Doczesne szczątki biskupów czekają na zmartwychwstanie daleko od swej ojczyzny i bez łączności ze swoimi wiernymi, są bowiem wśród obcych w Warszawie. Czy kiedykolwiek wrócą do Faras? Do katedry już nie, bowiem wody Jeziora Nasera zalały katedrę, ale może do Nubii? Warto więc w oczekiwaniu na ostateczność choć wspomnieć ich, zaświecić świeczkę na ich grobie, by nie czuli się osamotnieni i zapomniani wśród imiennych grobów, gdyż nawet ich imion nikt nie przeczyta i nie przystanie na chwilę zadumy. Biskupi z Faras na warszawskim Bródnie, jak się okazuje, mają swoje imiona i swoją historię, którą znamy dzięki badaniom archeologicznym i epigraficznym. I choć ich katedra znajduje się pod wodami, to uratowane zostały nie tylko ich szczątki, ale również portrety namalowane na jej ścianach. Można je zobaczyć zarówno w Warszawie na wystawie w Muzeum Narodowym, jak i w Chartumie w National Museum. Przywracając pamięć o pasterzach Kościoła nubijskiego, przywraca się również pamięć o wyjątkowym i niezwykłym chrześcijaństwie, które istniało na terenach Dolnej Nubii przez ponad tysiąc lat wśród piasków pustyni. Faras Faras, starożytne i średniowieczne miasto nubijskie, znajdowało się na zachodnim brzegu Nilu na terenie dzisiejszego Sudanu w pobliżu granicy z Egiptem. Obecnie znajduje się pod wodami Jeziora Nasera. Było ważnym ośrodkiem aglomeracyjnym już od czasów Średniego Państwa1. W okresie meroickim w Faras S. Jakobielski, Faras III. A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Warsaw 1972, s. 19. 1 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 249 (Phrs) znajdowała się stolica prowincji Akin (I BC – III AD). Po upadku Mereo w okresie IV–VI wieku było dobrze ufortyfikowanym ośrodkiem miejskim i najprawdopodobniej stanowiło siedzibę władców Nobadii. Nobadia oficjalnie przyjęła chrzest w roku 543 z rąk misjonarzy monofizyckich przysłanych z Konstantynopola przez cesarzową Teodorę2. W VII wieku nastąpiło zjednoczenie Nobadii z Makurią, sąsiednim królestwem, a Faras stało się stolicą Maris, gdzie znajdowała się rezydencja eparcha (gubernatora) Nobadii3. Biskupstwo w Faras powstało na początku VII wieku i podległo monofizyckiemu patriarchatowi w Aleksandrii. W okresie funkcjonowania zjednoczonych królestw Faras przeżywało rozkwit gospodarczy i kulturowy. Upadek miasta jako zespołu urbanistycznego rozpoczął się w XIII wieku, a w XVI lub XVII wieku na jego gruzach powstałą cytadela arabska, która funkcjonowała aż do XIX wieku w okresie powstania Mahdiego. Następnie powstała w niej mała osada Farasindiffi4. Pierwsze badania archeologiczne w Faras prowadziła w latach 1908–1909 pod kierunkiem Geoffreya S. Milehama amerykańska ekspedycja z Uniwersytetu Pensylwania. Przebadano wówczas zachodnią część miasta z Kościołami Północnymi i Południowym z VII wieku5. Kolejne badania w latach 1909–1912 prowadził Francis L. Griffith z Uniwersytetu Oxford, który odkrył wówczas nekropole meroickie i chrześcijańskie, egipskie świątynie, mury 2 W. H. C. Frend, The Missions to Nubia: An Episode in the Struggle for Power in Sixth Century Byzantium, „Études et Travaux”1976, t. 8, s. 9–17. 3 D. A. Welsby, Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: D. A Welsby, D. W. Phillipson (red.), Empires of the Nile, London 2008, s. 338. 4 S. Jakobielski, Faras, w: D. Bagińska (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 15. 5 G. S. Mileham, Churches of Lower Nubia, t. 2, Philadelphia 1910, s. 22–36. �250 Katarzyna Anna Mich forteczne oraz zabudowę wokół centrum (m.in. tzw. „Kościół przy Bramie Rzecznej” z przełomu VI i VII wieku)6. W 1960 roku w Faras była przeprowadzona przez Williama Y. Adamsa prospekcja terenowa w ramach przygotowań do międzynarodowej akcji ratowania zabytków w Nubii7. Rok później badania wykopaliskowe rozpoczęła w Faras misja Polskiej Stacji Archeologii Śródziemnomorskiej w Kairze pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego. Badania trwały do kwietnia 1964 r., i zakończyły się krótko przed zalaniem Faras przez powstałe w wyniku spiętrzenia Nilu Jezioro Nasera. W trakcie prac prowadzonych przez Kazimierza Michałowskiego przebadano zespół architektoniczny w centrum miasta, w którym odkryto kilkakrotnie przebudowywaną katedrę i inne kościoły, klasztor, pałac, domy mieszkalne oraz groby biskupów z IX/X wieku na przyklasztornej nekropolii. Najważniejszym odkryciem jest katedra biskupów faraskich i unikatowy zbiór malowideł, które zdobiły jej ściany8. Biskupstwo w Faras Przyjmuje się, że około 543 roku władca Nobadii przyjął chrzest z rąk biskupa Juliana w obrządku monofizyckim. Monofizycki patriarcha Aleksandrii Teodozjusz I miał przed swoją śmiercią wyznaczyć dla Nobadii biskupa Longinusa, którego wyświęcił i wysłał, aby dokończył dzieło rozpoczęte przez Juliana. Longinus miał wybudować pierwszy kościół w Nobadii, ustanowić kapłanów F. L. Griffith, Oxford Excavations in Nubia, „Annales of Archaeology and Anthropology” 1921, t. 8, s. 1–4. 7 W. Y. Adams, An Introductory Classifications of Christian Nubian Pottery, „Kush” 1962, t. 10, s. 245–288. 8 K. Michałowski, Faras I. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962; K. Michałowski, Faras II. Fouilles polonaises 1961–1962, Warszawa 1965. 6 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 251 oraz zorganizować liturgię. Dawne świątynie poświęcone pogańskim bóstwom zostały zamienione na kościoły, wznoszono również nowe miejsca kultu dla nowego Boga. Pojawiły się ośrodki życia monastycznego, wzniesiono wiele klasztorów na skraju doliny Nilu9. Biskupstwo w Faras zostało założone najprawdopodobniej w pierwszej ćwierci VII wieku, kilkanaście lat po oficjalnej chrystianizacji Nobadii. Od początku było podporządkowane jurysdykcji monofizyckiego patriarchatu w Aleksandrii. Jako jedyne w Nubii posiada zachowaną Listę Biskupów, która znajduje się w apsydzie baptysterium katedry. Wymienia ona 27 biskupów: od Aetiosa zmarłego ok. 630 roku do Iesu II, który zmarł około 1175 roku10. Lista zostawia jedną wolną pozycję, najprawdopodobniej dla biskupa Marianosa, który zmarł w Qasr Ibrim, oraz pomija ostatnich biskupów od końca XII do pierwszej połowy XIV wieku11. Dzięki Liście Biskupów i innym inskrypcjom takim jak stele nagrobne czy legendy przy malowidłach możliwe było odtworzenie dziejów biskupstwa w Faras od założenia do roku 1169, w tym na ustalenie z dużą dokładnością dat i okresu episkopatu poszczególnych biskupów. Lista pozwoliła również na wydatowanie portretów biskupich, a to z kolei pozwoliło na stworzenie podstawowej chronologii malarstwa w Faras12. 9 S. Jakobielski, Chrześcijaństwo nubijskie w świetle najnowszych badań, w: A. S. Atiya, Historia kościołów wschodnich, przekład zbiorowy, Warszawa 1978, s. 385–393. 10 J. M. Plumpey, The Stele of Marianos Bishop of Faras, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 1971, t. 11, fasc. 4, s. 77–84. 11 W. Godlewski, Początki biskupstwa w Pachoras: katedra Aetiosa, „Światowid” 2000, t. 2, fasc. A, s. 43–48. 12 S. Jakobielski, Katedra w Faras…, op. cit., s. 23. �252 Katarzyna Anna Mich Biskupi z Faras na Bródnie Do Polski Dzierżykraj-Rogalski przywiózł szczątki czternastu biskupów w celu przeprowadzenia szczegółowych badań, które zostały opublikowane w „The Bishops of Faras. An Antropological-Medical Study” w 1985 roku. Wśród nich na podstawie źródeł archeologicznych dziesięciu biskupów zostało zidentyfikowanych, a trzech określono jako „Anonymous”13. Tych dziesięciu znanych z imienia biskupów zostanie przedstawionych chronologicznie, zostanie również ukazany ich episkopat na tle historii królestwa. Trzeba nadmienić, że około 707 roku Nobadia została włączona do sąsiedniego królestwa Makurii14, a episkopaty biskupów, którzy zostali przywiezieni do Polski, pochodzą z okresu zjednoczonych królestw Nobadii i Makurii. Matthaios był biskupem Faras w latach 730–766. Był on siódmym biskupem w Faras na podstawie zachowanej listy. Był monofizytą i jego episkopat wchodzi zakres panowania królów Abrahama, Markiosa i Kyriakosa15. W tych czasach potęga Nubii musiała być znaczna, bowiem Kyriakos wyruszył zbrojnie do Egiptu około 748 r., by uwolnić monofizyckiego patriarchę Michaela więzionego w Aleksandrii przez egipskiego gubernatora Abd’ al-Malika. Egipt po klęsce koło Konstantynopola w 717 r. był osłabiony i niespokojny przez wewnętrzne problemy, które wynikły z wysokich podatków nakładanych na Koptów. Sytuację dobrze wykorzystał król zjednoczonych królestw Makurii i Noba- 13 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII. The Bishops of Faras. An AntropologicalMedical Study, Warszawa 1985. 14 D. A. Welsby, op. cit., s. 294. 15 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 52–63. �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 253 dii, Kyriakos, by zademonstrować swoją potęgę i zapewnić pokój dla swojego kraju16. Grób Matthaiosa był zlokalizowany na zewnątrz katedry na południowej stronie wspólnego kompleksu z grobami biskupów Ignatiosa i NN17. Stela Matthaiosa z typowym tekstem w języku greckim znajdowała się w piasku jeden metr od jego grobu18. Ignatios był biskupem w Faras od 766 do 802 roku i ósmym na Liście Biskupów. Prawdopodobnie był monofizyckim mnichem. Przybył do Nubii jako biskup najprawdopodobniej z Antiochii. Na podstawie Listy Biskupów i kommemoratywnej steli znalezionej koło grobu jego poprzednika Matthaiosa określono, że Ignatios żył około 78 lat, z czego 58 spędził w klasztorze. Biskupstwo w Faras było jedynie częścią jego życia jako mnicha, bowiem zgodnie z koptyjską tradycją powołuje się mnichów na stanowisko biskupa19. Druga połowa VIII wieku jest dla Nubii okresem pokoju i konsolidacji. Zjednoczone królestwo przeżywa rozkwit pod panowaniem króla Michaela i Ioannesa I, ale w Egipcie zaczynają się prześladowania chrześcijan. Dynastia Abbasidów, która przejmuje władzę po Ummajadach, likwiduje klasztory i uciska Koptów. Tym razem królowie nubijscy nie interweniują w Egipcie20. Dla biskupstwa w Faras ważniejsze były wydarzenia w Bizancjum. W drugiej połowie VIII wieku pod panowaniem cesarza Konstantyna V (741–775) rozpoczęła się w Cesarstwie walka ikonoklastów z kościelnymi dygnitarzami, mnichami i klasztorami głoszącymi kult ikon. Liczni mnisi zostali zmuszeni do emigracji, zwłaszcza do Italii. Jest bardzo prawdopodobne, że Ignatios był D. A. Welsby, op. cit., s. 279. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 44. 18 J. Kubińska, Faras IV. Inscriptions grecques chrétiennes, Warszawa 1974, s. 24–26. 19 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 67–72. 20 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 66. 16 17 �254 Katarzyna Anna Mich emigrantem z Bizancjum. Jego imię, które było bardzo popularne w Bizancjum, zwłaszcza w Antiochii, może potwierdzać taką możliwość21. W kompleksie grobów obok pochówków Matthaiosa i Ignatiosa znajdował się jeszcze jeden. Trzeci biskup, w opracowaniu Dzierżykraja-Rogalskiego opisany jako Anonymous I nie jest znany jednak z imienia22. Po śmierci Ignatiosa w 802 r. tron biskupi przejmują kolejno Ioannes (I) (802–809?), Ioannes II (po 809 r.?), Marcos (810–826) oraz Chael (I) (826–827). Jakobielski uważa, że tym trzecim biskupem mógłby być Chael, który na stolicy biskupiej był bardzo krótko, bowiem zmarł już po roku rządów biskupich w 827 roku23. W tym okresie, na początku IX wieku, zauważa się bliższe kontakty Makurii z Alodią. W 822 roku król Zachariasz wstąpił na tron i odmówił płacenia baqtu, daniny narzuconej przez Egipt w 641 roku24. Kolejnymi biskupami pochowanymi w Warszawie są: Kolluthos, Stephanos, Aaron I. Ich pochówki znajdowały się bardzo blisko siebie25. Kolluthos, siedemnasty biskup w Faras, pełnił urząd biskupa przez dwadzieścia lat (903–923). Czasy jego rządów nad Kościołem w Faras przypadły na czas potęgi Nubii. Grób Kolluthosa został odkryty w południowo-wschodniej ścianie katedry, dokładnie na osi grobów kolejnych biskupów: Stephanosa i Aarona. Nadbudowa jego grobu miała formę regularnej mastaby26. Cały X wiek jest dla zjednoczonego królestwa Nubii okresem wyjątkowego rozwoju. W 915 r. po śmierci króla Georgiosa władzę S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 67–69. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 79–98. 23 S. Jakobielski, Faras III… op. cit., s. 75. 24 D. A. Welsby, op. cit., s. 281. 25 T. Dzierżykraj Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 104–169. 26 Tamże, s. 104. 21 22 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 255 przejął Zacharias III, który kontynuował sprawną politykę swojego ojca. Dla Nubii jest to okres rozwoju handlu, wielkiego dobrobytu i tolerancji religijnej27. Po śmierci Kolluthosa biskupem został monofizyta Stephanos, osiemnasty biskup w Faras. Sprawował władzę w latach 923–926. Stephanos wedle inskrypcji zmarł 14 lipca 926 r., mając 52 lata i 7 miesięcy28. Grób Stephanosa znajdował się obok grobu jego poprzednika, pod wspólną mastabą29. Formuła steli obydwóch biskupów jest po grecku, ale w rycie monofizyckim, co jest dziwne, bowiem językiem używanym w rycie monofizyckim był koptyjski30. Aaron I był dwudziesty na tronie biskupim i pełnił urząd w latach 952–972. Umarł w wieku 61 lat. Za jego czasów katedra została całkowicie odbudowana po pożarze w roku 927, za episkopatu biskupa Eliasa (926–952)31. Aaron został pochowany koło Kolluthosa, a dokładnie w jego grobie. Identyfikacja nastąpiła dzięki jego steli z inskrypcją w języku koptyjskim32. Dla królestwa pod rządami Georgiosa II był to czas największej potęgi. W 956 r. Nubijczycy zaatakowali Egipt, a w roku 966 okupowali ważną część Górnego Egiptu z Asuanem i Edfu. W Egipcie tron przejęli Fatymidzi w 969 roku, ale nie zmieniło to sytuacji33. Kolejnym biskupem pochowanym na Bródnie jest (7) monofizyta Petros I, będący na liście dwudziesty pierwszy. Był zwierzchnikiem Kościoła w Faras w latach 974–999. Był on metropolitą D. A. Welsby, op. cit., s. 281. S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 104. 29 T. Dzierżykraj Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 123. 30 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 104. 31 Tamże, s. 119–123. 32 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 149. 33 D. A. Welsby, op. cit., s. 282. 27 28 �256 Katarzyna Anna Mich przez 23 lata. Zmarł w wieku 93 lat34. Jego grób znajdował się obok katedry, przy „Kościele na Południowym Stoku” i miał formę małej, oddzielnej kaplicy przykrytej kopułą, która znajdowała się na południowej ścianie kościoła35. W katedrze, w pomieszczeniu nazwanym „Bishops Room”, znajdował się również jego dobrze zachowany portret na zachodniej ścianie. Przedstawia on czarnego biskupa pod protekcją świętego Piotra36. Dzięki świetnie zachowanemu szkieletowi można stwierdzić, że portret przedstawia realnie historyczną osobę37. Episkopat Petrosa przypada na czasy króla Georgiosa II, władcy, który miał bardzo przyjacielskie stosunki z Egiptem rządzonym przez Fatymidów. W trakcie ostatnich dwóch lata episkopatu Petrosa I – od 997 do 999 roku – tron biskupi w Faras został przejęty przez melkitę Ioannesa III. Był on biskupem Faras w latach od 997 do 1005, kiedy umarł w wieku 82 lat. Ryt melkicki w Faras wydaje się być rezultatem przyjaznych relacji z Egiptem, gdzie w tych czasach był bardzo promowany38. Wspólny grób pięciu biskupów: Ioannesa III (997–1005) i czterech ostatnich biskupów z Listy: Petrosa II (1058–1062), Georgiosa (1062–1097), Chaela II (1097?– 1125/30), Iesu II (1125/30–1170/75) został odkryty w tzw. kaplicy Świętej Dziewicy, która przylegała do wschodniej ściany katedry. Pomiędzy Ioannsesem i Petrosem jest 57 lat różnicy, nie wiadomo dlaczego do grobu Ioannesa dołożono kolejne cztery pochówki biskupów. Bezpośrednimi następcami Ioannesa III byli biskupi melkiccy Marianos (1005–1036) i Mercurios (1037–1056), S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 132–139. K. Michałowski, Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Köln 1973, s. 82, 95. 36 Malowidło znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. 37 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 169. 38 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 143–146. 34 35 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 257 których pochowano gdzie indziej39. Marianos został pochowany w Qasr Ibrim40, a grobu Mercuriosa nie odnaleziono41. Petros II był monofizytą i był biskupem w latach 1058–1062. Zmarł w wieku 67 lat. W czasach panowania króla Salomona rola Kościoła monofizyckiego w Nubii wzrosła. Monofizytą był również Georgios, którego episkopat w Faras datowany jest na lata 1062– 1097 i przypadał na okres panowania króla Georgiosa III i Basiliosa. Zmarł on wieku 97 lat. Na biskupach Chaelu II i Iesu II lista z Faras się kończy. Obaj byli melkitami. Chael był na tronie biskupim w latach od 1097 do 1125–1130. Zmarł w wieku 80 lat. Iesu pełnił urząd episkopatu w latach od 1125–1130 do 1170–1175, gdy władzę królewską najpierw sprawował Georgios IV, a następnie Moise. Zmarł w wieku 88 lat42. Jego episkopat przypada na czas wojen Nubii z Egiptem za panowania dynastii Ajjibidów43. W katedrze odnaleziono jeszcze dwa pochówki, których nie zidentyfikowano. Najprawdopodobniej są to szczątki pochodzące z późnego okresu funkcjonowania biskupstwa z Faras i mogące należeć do ostatnich biskupów w Faras. Jednak ich wyda­towanie jest bardzo trudne. Zostały one opisane przez Dzierżykraja-Rogalskiego jako Anonymous II i Anonymous III i mogą pochodzić z okresu 1170/1175–1372, kiedy Timotheos został nazwany tytularnym Biskupem Pachoras44. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 37. Zobacz przypis 10. 41 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 218. 42 Tamże, s. 193. 43 D. A. Welsby, op. cit., s. 282–283. 44 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 193. 39 40 �258 Katarzyna Anna Mich Zakończenie Biskupi pochowani na Cmentarzu Bródnowskim byli świadkami zarówno wyjątkowego rozwoju chrześcijańskiego królestwa, jak i jego stopniowego upadku. Kościół w Nubii przez wiele wieków kwitł, czego potwierdzeniem były potężne kościoły z monumentalnymi malowidłami. Dzięki sekwencji malowideł w katedrze w Faras i jej korelacji z Listą Biskupów możliwe było przyporządkowanie stylu malowideł do odpowiedniej chronologii. Kościół w Faras był podporządkowany monofizyckiemu patriarchatowi aleksandryjskiemu, jednak dzieje biskupstwa pokazują, że możliwe były zmiany w religijnej wierności przez władców pomiędzy monofizytyzmem i melkizmem. W latach 999-1057 to właśnie biskupi melkiccy przejęli tron biskupi w Faras. Historia biskupstwa w Faras ściśle wiąże się z wizją polityczną królów najpierw Nobadii, a następnie Makurii. To historia podszyta polityczną grą, do której wciągnięto pasterzy Kościoła. Bibliografia Adams W. Y., An Introductory Classifications of Christian Nubian Pottery, „Kush” 1962, t. 10, s. 245–288. Dzierżykraj-Rogalski T., Faras VIII. The Bishops of Faras. An Antropological-Medical Study, Warszawa 1985. Frend W. H. C., The Missions to Nubia: An Episode in the Struggle for Power in Sixth Century Byzantium, „Études et Travaux” 1976, t. 8, s. 9–17. Godlewski W., Początki biskupstwa w Pachoras: katedra Aetiosa, „Światowid” 2000, nr 2, fasc. A, s. 43–48. �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 259 Jakobielski S., Chrześcijaństwo nubijskie w świetle najnowszych badań, w: A. S. Atiya, Historia kościołów wschodnich, przekład zbiorowy, Warszawa 1978, s. 385–393. Jakobielski S., Faras III. A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Warsaw 1972. Jakobielski S., Faras, w: Bagińska D. (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 15–16. Jakobielski S., Katedra w Faras, w: Bagińska D. (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 21–25. Kubińska J., Faras IV. Inscriptions grecques chrétiennes, Warszawa 1974. Michałowski K., Faras I. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962. Michałowski K., Faras II. Fouilles polonaises 1961–1962, Warszawa 1965. Michałowski K., Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Köln 1973. Mileham G. S., Churches of Lower Nubia, t. 2, Philadelphia 1910. Plumpey J. M., The Stele of Marianos Bishop of Faras, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 1971, t. 11, fasc. 4, s. 77–84. Welsby D. A., Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: Welsby D. A, Phillipson D. W. (red.), Empires of the Nile, London 2008, s. 197–515. From Nubia to Poland – Bishops of Faras at the Bródno Cemetery in Warsaw Abstract The mysterious grave at the Bródno Cemetery in Warsaw hides a mystery, which not many know who are buried in it. It turns out that the tomb described as the „Priest’s Tomb” was buried with 14 bishops from distant Faras. Key words: Bishops, Bródno Cemetery, Faras, Nubia, Cathedral in Faras ��ANNA NADOLSKA-STYCZYŃSKA OPOWIEŚCI ZNAD NIGRU. FRANCUSKA AFRYKA ZACHODNIA W OPISACH JERZEGO GIŻYCKIEGO Działalność podróżnicza, kolekcjonerska, pisarska i fotograficzna Jerzego Mikołaja Giżyckiego stanowi od lat temat moich działań badawczych, a obraz Francuskiej Afryki Zachodniej (AOF)1, jaki możemy odnaleźć w relacjach tego podróżnika, od dawna budził moje zainteresowanie. Już na samym początku mojej drogi zawodowej opracowałam bowiem artykuł opisujący współpracę Jerzego Giżyckiego z Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi. Zwróciłam w nim wówczas uwagę między innymi na specyfikę tekstów tego autora dotyczących tego „biało-czarnego” świata francuskich kolonii afrykańskich2. Z perspektywy czasu Dr hab. Anna Nadolska-Styczyńska – etnolog, historyk nauki, muzeolog, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK, Wydział Nauk Historycznych UMK. Afrique Occidentale Française. A. Styczyńska, Rola Jerzego Giżyckiego w tworzeniu kolekcji afrykanistycznej Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Kronika Miasta Łodzi” 1992, z. 1, s. 131–138; A. Styczyńska, Wyprawa Ferdynanda Ossendowskiego do Afryki Zachodniej we wspomnieniach jej uczestników, w: M. Głosek (red.), Archeologia i starożytnicy. Studia dedykowane prof. Andrzejowi Abramowiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 1997, s. 253–264. 1 2 �262 Anna Nadolska-Styczyńska stwierdzam, że moje ówczesne interpretacje nie były do końca adekwatne, co wynikało na równi z mojego niedoświadczenia badawczego, jak i ze stosunkowo niewielkiej ilości zebranych wówczas materiałów, które nie pozwalały na głębszą analizę treści relacji tego autora licznych artykułów i książek inspirowanych kilkuletnimi podróżami po Zachodniej Afryce. Postanowiłam zatem wrócić po latach do tej tematyki i wskazać w opracowaniach wspomnianego podróżnika niektóre wątki opisujące charakter i sposób funkcjonowania AOF lat 20. XX wieku i pokazujące stosunek autora do opisywanej rzeczywistości kolonialnej. Pod uwagę wzięłam dwie publikacje książkowe3, które uzupełniłam ponadto tekstem niepublikowanych wspomnień Jerzego Giżyckiego4. Jerzy Giżycki – pisarz, podróżnik, dyplomata, absolwent studiów agronomicznych w Hale – trafił do Afryki Zachodniej w 1925 roku, wraz z wyprawą Ferdynanda Antoniego Ossendowskiego, w której pełnił funkcję fotooperatora. Jednak kolejne pięć lat spędził tam, pracując na rzecz Francuskiego Ministerstwa Kolonii, wykonując opisy i fotografie poszczególnych placówek administracyjnych i gospodarczych AOF5. Zaowocowało to nie tylko kolekcją interesujących fotografii, z których niektóre uzupełniały publikowane teksty6, ale także opisami sytuacji, jakie zastał w koJ. Giżycki, Biali i Czarni – fragmenty kolonialne, Warszawa 1934 oraz J. Giżycki, Między morzem a pustynią, Warszawa 1936. 4 G. N. Ordon, The Winding Trail, The Polish Library London, 576/RPS, Obecny numer: MW 33. Do części materiałów dotyczących życia i działalności Jerzego Mikołaja Giżyckiego, w tym do wspomnianego maszynopisu wspomnień, zdołałam dotrzeć dzięki stypendium Fundacji Lanckorońskich z Brzezia, zrealizowanemu w listopadzie 2016 roku. 5 Wykonywał je dla potrzeb gospodarczych i turystycznych. Porównaj: G. N. Ordon, op. cit., s. 223. 6 Fotografie ilustrują między innymi książkę Biali i Czarni… oraz Między Morzem…, a także niektóre artykuły zamieszczane w czasopismach. Stanowiły 3 �Opowieści znad Nigru... 263 loniach, stosunków panujących w poszczególnych placówkach czy stolicach okręgów, ludzi, którzy pełnili funkcje gospodarcze, administracyjne itp. oraz efektów ich działań7. Dawał w tych materiałach wyraz swoim poglądom i dość ostro oceniał zarówno samo funkcjonowanie kolonii, jak i przedstawicieli metropolii, z którymi przyszło mu się spotkać lub współpracować8. Pierwszą z opowieści jest publikacja „Biali i Czarni. Fragmenty kolonjalne” wydana w 1934 roku. Jest to ułożona chronologicznie relacja z podróży. Kolejna książka – „Między morzem i pustynią” – jest wyborem pewnych tematów, z których nie wszystkie pojawiły się w pierwszej opowieści, znacznie bardziej kry­tyczna, momentami gorzka w wymowie (wydana w roku 1936). Trzecie opracowanie stanowi maszynopis niewydanej książki, pisanej już w latach powojennych. Autor szeroko wykorzystał w niej obie przedwojenne polskojęzyczne publikacje, jednak fragmenty dotyczące przedwojennych podróży afrykańskich są tu nieco zmody­ fikowane co do treści i nazwisk osób występujących w opowieści9. też uzupełnienie kompletowanej przez podróżnika kolekcji obiektów etno­graficznych. 7 Celowo pomijam w niniejszym opracowaniu teksty o charakterze etno­ graficznym, bowiem staną się one niebawem tematem moich kolejnych opracowań. 8 Biogram Jerzego Mikołaja Giżyckiego złożyłam niedawno do druku w redakcji słownika: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 5 (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze), który powinien ukazać się na początku przyszłego roku. 9 J. Giżycki był także autorem książek dla młodzieży: Na Czarnym lądzie. Opowieść dla młodzieży, Warszawa, 1935; Janek i Samba. Powieść dla młodzieży, Warszawa 1937. Ze względu na temat artykułu i poruszane w nim wątki skupiam się na publikacjach o charakterze reportażowym i adresowanych do dorosłego czytelnika. Jerzy Giżycki pisał także liczne felietony afrykańskie, które w tym opracowaniu pomijam, bowiem w większości przypadków autor dołączył je do wydanych nieco później obu wspomnianych książek. Wykaz ich tytułów zamieszczam w bibliografii. Kolejne opowiadanie, Na południe od piekła, także częściowo oparte na afrykańskich wspomnieniach i wcześniejszych publikacjach, �264 Anna Nadolska-Styczyńska Jak wspomniałam, terenem jego ówczesnych penetracji podróżniczych i tematem omawianych relacji była Francuska Afryka Zachodnia lat 20. XX w., ale głównie tereny leżące na południe od Sahary10. Warto zatem przybliżyć scenerię interesujących nas narracji. Dzieje francuskich posiadłości afrykańskich sięgają wieku XVII. Pierwszym punktem zaczepienia gospodarczego Francji w Afryce Zachodniej było przybycie w roku 1650 do miejscowości Ndar, która leżała w górnym odcinku rzeki Senegal11 i założenie tam faktorii. Do połowy XIX wieku wzdłuż wybrzeża Afryki Zachodniej powstawały wspólnoty wodzowskie mające charakter polityczno-gospodarczy, których istnienie oparte było na kontaktach z europejskimi, w tym francuskimi kupcami. Jednakże w II połowie tego stulecia kontakty Europy z obszarami afrykańskich wybrzeży przestały wystarczać. Dalsza eksploatacja kontynentu była uzależniona od zdobycia obszarów interioru. Kontakty gospodarcze z państwami afrykańskimi, z którymi dotychczas Europejczycy często współpracowali, stały się niewystarczające, a istniejące organizmy państwowe często stawały się swoistą przeszkodą na drodze do pozyskiwania dalszych wpływów. Zaczęto podejmować inne, pozahandlowe sposoby działania i przez kolejne lata posiadłości francuskie, pozyskiwane w drodze ekspansji gospodarczej, wojskowej, a także mniej lub bardziej świadomej metyzacji, poukazywało się w kolejnych numerach „Związkowca” (Toronto) od sierpnia roku 1958 (nr 64) do lutego (?) roku 1959. Zawiera ono bardzo wiele elementów i motywów wspólnych z omawianymi w publikacjach powstałych w latach 30. XX wieku, ale jest pisane z innej perspektywy, w znacznym stopniu zbeletryzowane, łączące rozmaite doświadczenia autora i adresowane do zupełnie innego czytelnika. W efekcie wymaga osobnego potraktowania i opracowania. 10 Jerzy Giżycki wracał w późniejszych latach do Afryki. Jednak w innych okolicznościach i w odmienne obszary kontynentu. 11 Późniejsze Saint-Louis. �Opowieści znad Nigru... 265 szerzały się12, by wreszcie na mocy konferencji berlińskiej z roku 1884/1885 roku objąć znaczące obszary zachodniej części kontynentu13. Francuskie terytoria kolonialne istniejące w zachodnim obszarze kontynentu zostały na mocy kilku dekretów (w latach 1895– 1904) określone mianem Francuskiej Afryki Zachodniej. Ostatni z owych dekretów, nazywany Kartą Francuskiej Afryki Zachodniej, został przyjęty 18 października 1904 roku i określał jej granice, system polityczny (posiadała swój rząd i radę administracyjną14) oraz rolę generalnego gubernatora. Sekretarz generalny kierował wydziałami prac publicznych, administracyjnych i społecznych, ale także między innymi działem finansowym, edukacją i służbą zdrowia. Każda z ośmiu kolonii miała swoje władze: gubernatora i sekretarza generalnego (wyjątkiem była Mauretania). Były to: wydzielony z Senegalu okręg Dakaru administrowany przez gubernatora generalnego oraz Kolonia Senegalu z działającą tu Radą Kolonialną i zarządzana przez gubernatora generalnego. Mieszkańcom czterech gmin tej kolonii przyznano francuskie obywatelstwo i prawo kierowania własnego kandydata do Zgromadzenia Narodowego. Kolejna to kolonia Sudanu Francuskiego (stolica w Bamako – obecne Mali)15; Kolonia Mauretanii (terytorium militarne); Kolonia Gwinei Francuskiej ze stolicą w Konakry; Kolonia Wybrzeża Kości Słoniowej; Kolonia Dahomeju (obecnie 12 B. Ndiaye, Françaftique. Stosunki francusko-afrykańskie wczoraj i dziś, Olsztyn 2010, s. 21–37; R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań, 2012, s. 205–208. 13 Podczas wspomnianej konferencji państwa europejskie ustaliły zasady podziału kontynentu. Porównaj: R. Vorbrich, op. cit., s. 209. 14 Od roku 1925 w ich skład wchodzili także Afrykańczycy. Porównaj: B. Ndiaye, op. cit., s. 43. 15 Jej nazwy zmieniały się z biegiem lat, ale ostatecznie nazwa ta została zatwierdzona w roku 1920. �266 Anna Nadolska-Styczyńska Beninu) i Kolonia Nigru. Istniała jeszcze, utworzona w 1919 roku we wschodnich rejonach Sudanu Francuskiego, Kolonia Górnej Wolty (obecnie Burkina Faso), lecz została ona w roku 1932 rozwiązana, a jej terytoria dołączono do sąsiednich: Wybrzeża Kości Słoniowej, Sudanu Francuskiego i Nigru16. System kolonialny wprowadzony we francuskich obszarach Afryki na przełomie XIX i XX wieku polegał na „administracji bezpośredniej”17, opartej na zasadzie asymilacji. Ryszard Vorbrich, analizując rozmaite systemy władzy kolonialnej w Afryce, wyjaśnia, że system rządów bezpośrednich oparty był na „demontażu zastanych struktur władzy tradycyjnej oraz wyłonieniu i wyedukowaniu (od podstaw) zupełnie nowej warstwy elit społecznych”18. Tradycyjne struktury władzy na poziomie ponadlokalnym likwidowano, a struktury istniejące na poziomie lokalnym skutecznie ograniczano. System sankcjonował istnienie dwóch kategorii obywateli francuskich zamieszkujących kolonie: tych pochodzących z metropolii i „tubylców”. Z kolei wśród miejscowej ludności kolonii wydzielano trzy grupy. Pierwszą stanowili mieszkańcy kilku najstarszych kolonii, mający status obywateli. Pozostali Afrykanie stanowili grupę „tubylców” niezasymilowanych, mających status poddanych oraz „tubylców” zasymilowanych, tworzących kategorię pośrednią19. 16 Na przełomie XIX i XX wieku posiadłości francuskie w Afryce obejmowały znaczne obszary Afryki Północnej, Środkowej (Francuska Afryka Równikowa) i Zachodniej (AOF). Francuzi kontrolowali także obszary tzw. Somali Francuskiego. Podczas II wojny światowej AOF uznawała do roku 1942 rząd w Vichy. 17 Określano go także „systemem francuskim”. 18 R. Vorbrich, op. cit., s.224. 19 Ibidem, s. 219–221.Wszyscy Afrykanie mogli teoretycznie starać się o status obywatela, spełniając pewne warunki majątkowe, opłacając podatek od nieruchomości i udowadniając stopień asymilacji przez zdanie egzaminu poświadczającego znajomość języka francuskiego i prawa republiki. Ibidem, s. 221. �Opowieści znad Nigru... 267 W efekcie mieszkańcy kolonii reprezentowali dwa całkowicie odmienne światy – obywateli (w tym Afrykanów zasymilowanych, korzystających z praw obywatelskich Republiki) i grupę miejscowych mieszkańców pozbawionych uprawnień. Metropolia próbowała przez promowanie osadnictwa w koloniach rozwiązać problem własnej biedy, przy równoczesnej potrzebie ograniczania kosztów zarządzania. Ustalono, że wydatki ponoszone na terytoria kolonialne winny były pochodzić z miejscowych podatków. W roku 1881 rząd francuski wprowadził we wszystkich swoich koloniach „Kodeks tubylczy”, który narzucał obowiązek pracy na rzecz AOF, między innymi obowiązkowe dostarczanie siły roboczej do prac drogowych i do niektórych prac na rzecz urzędników, zakaz podróżowania nocą, podatki pogłówne i podatki od posiadanych zapasów. John Iliffe w pracy Afrykanie. Dzieje kontynentu podkreśla, że w okresie wczesnokolonialnym podatki były mniej uciążliwe niż wspomniane powyżej świadczenie robocizny w postaci dostarczania tragarzy i pracowników do robót budowlanych. W zachodnich obszarach kolonii francuskich każdy mężczyzna musiał nieodpłatnie odpracować na rzecz kolonizatorów 12 dni w roku20. W istniejącym systemie zarządzania uznawano niektórych miejscowych mieszkańców (wspomnianych obywateli) za pośredników, wykorzystując miejscowe stosunki i autorytety. W efekcie doprowadziło to do rozpadu miejscowego społeczeństwa na grupy współpracujących (współrządzących) oraz ludzi, którymi rządzono21. Francuzi kierowali dystryktami i niższymi jednostkami podziału terytorialnego, natomiast kantonami i wioskami zarządzali podlegli im wodzowie afrykańscy. W niektórych obszarach 20 J. Iliffe, Afrykanie. Dzieje kontynentu, Kraków 2011, s. 243. W Kongo wymiar ten wynosił w 1903 roku 40 godzin miesięcznie. Ibidem, s. 243–244. 21 A. Więcek, Kolonializm w Afryce i jego skutki – model brytyjski i model francuski, „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 2012, nr 4, s. 79–93. �268 Anna Nadolska-Styczyńska (na przykład w Futa Dżalon) wykorzystano miejscowe struktury polityczne, w innych (na przykład u Mossi) miejscowy władca został pozbawiony przywództwa. Inne grupy podlegały szefom kantonu rekrutowanym spośród Afrykanów, lojalnych i posiadających podstawowe umiejętności pisania i czytania, w tym często byłych wojskowych22. Tematykę dotyczącą zarówno samej struktury i organizacji AOF, jak i realizacji jej zadań odnajdziemy w relacjach Jerzego Giżyckiego. Jego opisy kolonialnej rzeczywistości można podzielić na relacje dotyczące: a. wyglądu poszczególnych miejscowości oraz placówek administracji i wojska; b. gospodarności i zasad zarządzania poszczególnymi koloniami i placówkami; c. ludzi: urzędników, lekarzy, handlowców, budowniczych i wojskowych. Ich kompetencji i zasad doboru; d. stosunków międzyludzkich panujących w koloniach; e. postaw moralnych „koloniali23”; 1. Miejscowości i budynki W swoich siedmioletnich podróżach po Afryce (1925–1931) Jerzy Giżycki wędrował po obszarach Afryki Zachodniej – od Senegalu i Wybrzeży Zatoki Gwinejskiej po dzisiejsze Mali, Burkina Faso, Wybrzeże Kości Słoniowej. Jednak najlepiej poznał i najszczegółowiej opisał obszary Sahelu. Odbył między innymi kilWarto pamiętać o licznych przymusowych powołaniach miejscowej ludności do wojska. W czasie I wojny światowej Francja zwerbowała około pół miliona mężczyzn. Porównaj: J. Iliffe, op. cit., s. 244. 23 Le colonial – biały mieszkaniec kolonii: administrator, agent handlowy, członkowie ich rodzin itd. 22 �Opowieści znad Nigru... 269 kumiesięczną podróż wodną Nigrem od Koulikoro do Timbuktu i Gao. Zatrzymywał się w poszczególnych nadrzecznych miejscowościach i podejmował wędrówki samochodowe, konne oraz motocyklowe, odwiedzając istniejące centra administracyjne, budowy, faktorie, plantacje, a także podejmując wyprawy ło­wieckie. W publikacjach odnajdujemy relacje mówiące o wielu miejscowościach. Od centrów administracyjnych po wioski i małe osady. Znajdziemy pośród nich między innymi: Bobo-Dioulasso, Bouakė, Boromo, Gao, Houndé, Konakry, Koulikoro, Markala, Mopti, Sėgou, Timbuktu, Wagadugu i mniejsze osady lub miejsca szczególnej działalności rolniczej czy hodowlanej jak Nienebale, Sarana i inne. Autor zwracał uwagę na zabudowania tubylcze, ich różnorodność architektoniczną i charakter związany z kulturą mieszkańców. Znajdujemy tu zarówno opisy wiejskich zagród, jak i zabudowy starych subsaharyjskich miast. W niniejszym tekście skupię się jednak na budownictwie „kolonialnym”, którego opisy są liczne i pełne osobistych komentarzy autora. Oto kilka przykładów: Z niewielkiego pagórka, na który wszedłem, widzę sporą wieś murzyńską. Ani śladu jednakowych wielkich, paskudnych „kaz24” z niewypalonych cegieł, które stanowią w tych stronach mieszkanie białych25. Nazwa pochodzi od określenia: „une case” i oznacza pomieszczenie. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 7. Autor nie precyzuje położenia geograficznego tej wsi ani nie podaje jej nazwy, skupiając się na problemie panującej w niej śpiączki. We wszystkich cytatach zachowuję pisownię oryginału. 24 25 �270 Anna Nadolska-Styczyńska Kolejny: Na tle czerwieni [słońca – przyp. ANST] odcinał się wyraźnie masywny sześcian z mieszanej gliny, owego „banko”26, które nowi władcy przejęli od murzynów jako ulubiony budulec kolonjalny27. Giżycki był przeciwnikiem budowania z banko budynków dla Europejczyków: […] kurz, kurz i kurz z glinianego klepiska, ze ścian, z toczonych przez „tare”28 belkowań sufitu…29. Porównuje warunki pobytu francuskich i brytyjskich urzędników, wyrażając sympatię dla angielskiego systemu. Był zdania, że pracownicy administracji angielskiej nawet w brussie30 mają wygodne domy dla podróżujących, podczas gdy w AOF panuje w nich bałagan i brud31. Autor przedstawia też swoje poglądy dotyczące bezsensownej w jego opinii organizacji kolonialnych prac budowlanych: Około tysiąca tych niewolnic, oderwanych od prac polowych w okresie najpilniejszych robót, przez całą porę deszczową kopało glinę, zasiewając peryferie miasta dołami – istnemi wylęgarniami roznoszących malarję i żółtą febrę komarów. […] zapacykowywały niem dziury w tarasowatych dachach-sufitach, przez które potoki brudnej, cuchnącej wody lały się na głowy białych cywilizatorów32. 26 Autor tłumaczy to słowo jako glina. Terminem tym, pochodzącym z języka mande, określa się jednak zarówno glinę służącą za budulec, jak i cegłę suszoną na słońcu. 27 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 10. Mowa o zabudowie Wagadugu. Nie wszystkie przytoczone przeze mnie sytuacje i przypadki dotyczą bezpośrednich doświadczeń Giżyckiego. Wiele z zawartych w omawianych publikacjach sytuacji jest podawanych niejako z drugiej ręki, jako opowieści dotyczące doświadczeń osób, z którymi autor zetknął się podczas swoich wędrówek. 28 Mowa o owadach będących szkodnikami drewna. Autor wyjaśnia, że chodzi o „owady, żywiące się suchem drewnem”. 29 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s 260. 30 Giżycki używa spolszczonej wersji francuskiego „la brousse” – busz, gąszcz, zarośla. 31 Ibidem, s. 262. 32 J. Giżycki, Między morzem…, s. 12. �Opowieści znad Nigru... 271 W tekstach powtarzają się komentarze dotyczące wspomnianego wydobywania gliny na budynki w obrębie albo na obrzeżach miejscowości gęsto zaludnionych i tworzonych tym samym bajor pełnych brudnej wody, stwarzającej zagrożenie biologiczne. Opisom tym towarzyszą komentarze dotyczące niegospodarności, bezmyślności lub zwykłej głupoty ich realizatorów. Na przykład w Wagadugu miejscowy „agent sanitarny” mierzył systematycznie głębokość istniejących studzien. Wykonywał to zadanie na polecenie naczelnego lekarza, który mając świadomość istnienia w wodzie najrozmaitszych organizmów szkodliwych dla zdrowia (w tym larw owadów sprowadzających malarię), sprowadził rybki chińskie, które miały je wyjadać. Uznał to ponoć za sposób lepszy, bo tańszy od powszechnie stosowanego wypalania benzyną. Rybki ze studni znikały, bo wyławiała je miejscowa dzieciarnia, ale lekarz kazał mierzyć wodę w studni, pragnąc udowodnić, że woda wycieka do położonej nieopodal rzeczki i taki raport skierował do władz33. Giżycki daje także kilka opisów francuskiego budownictwa o charakterze gospodarczym. Niektóre z nich dotyczą budowy dróg oraz tam związanych z projektami rolniczymi. Jako ilustrację bezsensownej niegospodarności w tym zakresie podaje przykład tworzenia wałów przeciwpowodziowych w okolicach Bamako i prac kierowanych przez wojskowego z piechoty kolonialnej, który „[…] w cywilu krył dachy, a w wojsku awansował na wielkiego inżyniera”. W efekcie wykonywanej „na oko” pracy wały okazały się w niektórych miejscach zbyt wysokie i ów dyletant krzyczący „[…]chrapliwym głosem syfilitycznego alkoholika” 33 Ibidem, s. 10. �272 Anna Nadolska-Styczyńska rozkazał robotnikom rozwalać dabami34 zbyt wysokie elementy wału wykonanego z drogiego cementu35. 2. Nieudane inwestycje Przykładem skrajnej niegospodarności opisywanym przez autora we wszystkich trzech tytułach36 są podejmowane próby organizacji umieszczanych w pobliżu Nigru eksperymentalnych plantacji i stacji hodowlanych. Urzędnik odpowiedzialny w Bamako za działania związane z geodezją i nawadnianiem (p. Blafier) uznał, że „[…] południowy podsaharyjski pas piachów i marnej brussy jest wymarzonym krajem dla bawełny”. Był przekonany, że teren wybrał idealnie i zorganizował prace irygacyjne związane z budową tam kanałów i grobli. Sprowadzono wielką pompę parową, wykopano kilometry kanałów, zbudowano dom dla dyrektora projektu. Założono plantację, na której bawełna rzeczywiście wyrosła, ale kompletnie zalał ją Niger. Podejmowano próby tych działań przez trzy kolejne lata, aż wreszcie uznano, że skoro dla bawełny wylewy rzeki są zabójcze, to należy wykorzystać je do uprawy ryżu. Okazało się jednak, że Niger wylał tak obficie, iż zalał także ryż. „I znów lata pracy i setki tysięcy franków poszły na marne” – słowa te Giżycki włożył w usta miejscowego lekarza (Leontjewa)37. Przy okazji omawiania tej eksperymentalnej plantacji Giżycki pisze o kolejnym przykładzie niegospodarności. Otóż wspomniaDaba – narzędzie rolnicze (rodzaj motyki) o długim stylisku i stosunkowo dużym ostrzu. Nazwa stosowana w wielu krajach Afryki. 35 Ibidem, s. 47. 36 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit.; J. Giżycki, Między Morzem…, op. cit.; G. N. Ordon, op. cit. 37 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 49–51. 34 �Opowieści znad Nigru... 273 ny Pan Blafier pragnął w podległych mu obszarach (plantacjach) wprowadzić uprawę pługiem. Pod jego nieobecność, aby zrobić dobre wrażenie na pryncypale, jego podwładny (nazwiskiem Lelong) zamówił zakup dziesięciu tysięcy pługów. Giżycki komentuje to jednoznacznie jako ewidentną, a łatwą do przewidzenia bzdurę. Podkreśla, że nawet w Gwinei, gdzie próbowano wprowadzać pługi 10 lat wcześniej, często widać narzędzia i woły stojące w cieniu, a pracowników używających tradycyjnych dab. Skomentował także powyższe poczynania uwagą o powszechnej chęci przypodobania się władzom metropolii rozmachem podejmowanych poczynań. „[…] dziesięć tysięcy pługów brzmi poważnie w raporcie”38. W powstałej dwa lata wcześniej książce Biali i Czarni… Giżycki również opisuje plantacje, w tym reprezentacyjną placówkę w Sarana, o której miał niezłe zdanie, bowiem widział ją w odpowiedniej porze roku. Jej dyrektor – Rosjanin – Nikołajew rozwiał przy kolejnej wizycie jego złudzenia, stwierdzając, że zbiory nie były udane, a jego długotrwałą pracę polegającą na wyselekcjonowaniu próbek poszczególnych gatunków bawełny zniweczyło bezmyślne działanie dozorcy39. Kolejnym dziwnym przedsięwzięciem była ferma doświadczalna w Banfora. Hodowano tam bydło, które padało ze względu na obecność muchy tse-tse. Rośliny też nie były szczęśliwie dobierane. Ani kauczuk, ani rycynus, ani rośliny uprawne nie były dochodowe. Ostatecznie zaczęto hodować drzewa owocowe, ale mimo dobrych efektów nadal ferma była deficytowa, bo nie rozwiązano problemu właściwego transportu dla eksportu owoców40. 38 39 40 Ibidem, s. 57. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 60–61. Ibidem, s. 331. �274 Anna Nadolska-Styczyńska Podobnie nieudana była próba prowadzenia plantacji bawełny finansowanej przez jeden z francuskich banków w miejscowości Sama. Giżycki, wróciwszy tam po dwóch latach niebytności, zastał jedynie rdzewiejące maszyny. Okazało się, że dobrano niewłaściwy gatunek rośliny41. W innej plantacji (w miejscowości Dire), będącej koncesją domu handlowego, utrudniano Giżyckiemu wykonanie potrzebnych zdjęć, a i tematu trudno było doszukać się w mizernych efektach działalności. Po jakimś czasie wyjaśniono mu, że plantacja jest nie tyle eksperymentem, ile pretekstem, bowiem prawdziwe pieniądze zarabia się na giełdzie, sprzedając jej akcje42. Kolejnym nieudanym eksperymentem gospodarczym okazał się „sławetny” tartak w Boromo, którego zapleczem materiałowym miał być rosnący powyżej biegu Nigru las i spławiane rzeką bale drewna. Mimo negatywnej oceny specjalisty, dotyczącej „spławialności” tego typu drewna, władze nakazały kontynuację prac. Jednak przy pierwszej próbie spławienia, cała partia drewna poszła na dno. Odtąd tartak stał nieużywany, a drewno wożono wiele kilometrów do Bobo-Dioulasso43. Podobnie sprawa przedstawiała się z młynem wybudowanym w Timbuktu. Dla oszczędności zastosowano tu technologię banko i ściany zaczęły pękać przy pierwszym uruchomieniu maszyn. W efekcie młyn zamknięto „raz na zawsze”44. Giżycki opisuje także farmę doświadczalną w Nienebale, o której pisze dobrze, zwracając uwagę na zupełnie nietypowe jak na miejscowe stosunki działania jej kierownika – pana Bouviera. Uwagę podróżnika zwróciła szczególnie organizacja pracy robotników rolnych, owocująca bardzo dobrymi efektami. Afrykanie Ibidem, s. 214. Ibidem, s. 263–264. 43 Ibidem, s. 147–149. 44 Ibidem, s. 277. 41 42 �Opowieści znad Nigru... 275 pracowali bowiem tutaj dla siebie, pod nadzorem i radą specjalistów, którzy następnie pomagali spieniężyć im jak najpomyślniej uzyskane zbiory. Autor uważał, że sukces jest wynikiem osobistych walorów kierownika. Wyraził więc obawy, że po jego odejściu cały świetnie działający system runie, bo jest oparty na uczciwości i skrupulatności rozliczeń. Nie przystaje zatem do otaczających realiów45. 3. Pracownicy kolonialni Jednym z głównych tematów poruszanych przez Giżyckiego są ludzie zatrudniani w kolonii oraz ich wzajemne stosunki, w sposób znaczący wpływające na pracę administracji. Autor wymienia liczne nazwiska, lecz można podejrzewać, że nie są one w pełni zgodne z rzeczywistością46. Nie podważa to jednak, jak sądzę, istoty opisywanych zdarzeń i sytuacji. Można więc przyjąć, że nawet jeśli opisy są nieco podkoloryzowane, to dotyczą prawdziwych, napotkanych i zasłyszanych w podróży sytuacji. Jerzy Giżycki nie miał o miejscowych „kolonjalach” dobrego zdania. W jednym z pierwszych rozdziałów książki Między morzem Ibidem, s. 177–178. Autor we wszystkich trzech opracowaniach podaje nazwiska osób, o których pisze i jedynie w niektórych przypadkach ogranicza się do monogramów. Jednakże we wspomnieniach The Winding Trail, które powstały w okresie powojennym i to w wersji angielskojęzycznej, opisując te same sytuacje zmienia niektóre nazwiska na zupełnie inne, nie zawsze zachowując narodowość osoby opisywanej. Ponadto dokonuje tu znaczących skrótów opowieści. Nie tylko łączy kilka epizodów w jeden i zmienia ich chronologię, ale nawet postacie kilku służących Giżyckiemu w ciągu opisywanych pięciu lat podróży „boyów” w tym opracowaniu zlały się w jedną postać młodego mężczyzny pochodzącego z ludu Lobi. Należy zatem przyjąć, że podawane w opracowaniach nazwiska urzędników i osób napotkanych w podróży nie muszą być zgodne z rzeczywistością. 45 46 �276 Anna Nadolska-Styczyńska a pustynią czytamy: Mamy jeszcze kawał do celu naszego marszu, małego ośrodka administracyjnego, gdzie kilku białych, topiąc nudę w aperitifach, przy pomocy belotki i często zmienianych czarnych konkubin przepycha czas dzielący ich od następnego sześciomiesięcznego urlopu we Francji47. Pisarz podkreśla także, że tak jak w Ameryce jednym z głównych celów życia jest zdobycie pieniędzy, tak w AOF najwyższą formą szczęścia jest „święta Emerytura”, którą można uzyskać na tyle wcześnie, że „[…] pogrąża w letarg czterdziestoletnich ludzi”48. Jest zdania, że system ciągłego przenoszenia urzędników z miejsca na miejsce także się w praktyce nie sprawdza. Jeśli ktoś okazał się skuteczny w działaniach na jakimś miejscu i poczynił pewne sensowne posunięcia, to istnieją niestety znaczące przesłanki, aby wyciągnąć wnioski, że jego następca już w początkowym okresie swojego urzędowania zniszczy wszystko, i to nie tylko z braku zainteresowania dla tych właśnie spraw, ale z czystej chęci zatarcia śladów po poprzedniku49. Następnie nowo mianowany przechodzi przez etap powierzchownego poznawania własnego rejonu działań, a na końcu przez etap podejmowania prób reformatorskich, z których rezygnuje ze względu na „inercję, głupotę lub złą wolę” otoczenia50. Autor nieczęsto pisze o miejscowych przedstawicielach paryskiej metropolii pozytywnie. Na palcach jednej ręki można policzyć osoby, które tolerował, darzył sympatią lub przyjaźnią i o których pisał rzeczywiście dobrze. Znaleźli się wśród nich lekarze: dr Leontiejew z Bamako, a także Bucharow – Rosjanin, o którym Giżycki pisze bardzo dobrze. Nie znaczy to, że wszyscy przedstawiciele tego narodu zyskali dobrą opinię autora. Przykładem jest Bogonosow – dyrektor służby geodezyjnej w Bamako, mąż osoby J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 6. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 117. 49 Ibidem, s. 140–143. 50 Ibidem, s. 144–145. 47 48 �Opowieści znad Nigru... 277 określanej kpiarsko przez miejscowych Europejczyków mianem „księżniczki”. Para ta zdołała bowiem zniechęcić do siebie absolutnie wszystkich, snując intrygi i krzywdząc tych, którzy nie chcieli się podporządkować narzuconym przez nich stosunkom i układom51. Mocna pozycja tego człowieka była efektem osobistej, zdaniem niektórych, protekcji, natomiast miejscowi Rosjanie byli przez niego traktowani w sposób szczególny. Otóż Giżycki wspomina, że podczas jednej z rozmów prowadzonych w gronie miejscowych urzędników i pracowników kolonialnych poruszono problem wydanego przez Bogonosowa zakazu porozumiewania się przez rosyjskich emigrantów w języku rosyjskim nawet podczas zupełnie prywatnych spotkań. Oto przytoczony przez autora komentarz jednego z rosyjskich lekarzy: Przyjmują nas, wychodźców rosyjskich, bo, primo, nie mogą dostać Francuzów za te marne pieniądze, jakie nam płacą, a secundo Bogonosow, oczko w głowie pana Blafier, dawno by był w szpitalu albo na cmentarzu, gdyby stosował do Francuzów swoje brutalne metody. My cierpimy, bo nie mamy wyboru. Pan wie, że we Francji pracy nie dostaniemy z wyjątkiem szoferowania na taksówkach, roznoszenia żelaziwa i zamiatania hal po fabrykach paryskich, albo tańczenia na Montmartre „lezginki”52 z nożami w pyskach53. Natomiast wśród Francuzów Giżycki wskazuje zaledwie kilka osób, które jego zdaniem były warte uwagi i znajomości. Są to na przykład: Pan Ruyché – wysoki urzędnik kolonialny, który mógł51 Ponadto Giżycki i inni mieli wiele do powiedzenia na temat zasad moralnych państwa Bogonosow. Zob. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 48–61. 52 „Lezginka” to tradycyjny ludowy taniec pochodzenia kaukaskiego, o metrum 6/8. 53 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 49. Po wybuchu rewolucji i po zakończeniu I wojny światowej bardzo wielu Rosjan wyemigrowało lub pozostało na zachodzie Europy. Wielu z nich zatrzymało się we Francji, a ich udziałem stały się wszelkie problemy spadające na uchodźców politycznych. �278 Anna Nadolska-Styczyńska by, zdaniem Giżyckiego, świetnie sprawdzić się jako gubernator „[…] gdyby miał bardziej giętki kark”. Zdaniem podróżnika był to człowiek prawy, lojalny, inteligentny i dowcipny54. Kolejnym był pan Lalande – szef Biura Badań Geodezyjnych, dawny lotnik i kierowca samochodów wyścigowych. Człowiek zdystansowany do świata, nieprzejmujący się konwenansami i nieprzebierający w słowach, który okazał się niezwykle lojalnym przyjacielem, stawiając na szali swoją własną karierę w obronie jednego z lekarzy odsyłanego w wyniku intryg z kolonii55. Kolejnym „kolonjalem” wartym uwagi był zdaniem Giżyckiego Pan Dribaud – „[…] dyrektor olbrzymiej radiostacji i elektrowni, zdolny inżynier, poważny specjalista radjowy”. To w kontekście jego osoby podróżnik pisze: […] Więc jednak niezawsze Afryka podzwrotnikowa paczy charakter. Nawet pomimo długiej karjery kolonjalnej, można zachować równowagę duchową, zainteresowanie rzeczami leżącymi poza i ponad kwestjami rang, awansów, przywilejów służbowych i wszelkiego rodzaju „dodatków do poborów”56. Dodaje przy tym, że w gruncie rzeczy to nie pobyt w koloniach wypacza charakter. Ludzie są tacy, jacy są i jedynie specyficzne warunki te cechy charakteru uwypuklają. Pisze także, iż francuska opinia mówi, że „[…] «kolonjale» to narwańcy, fajtłapy, którzy we Francji zdechliby z głodu, lub podejrzane osobistości. Tak źle, na szczęście, nie jest. Są wyjątki, coraz to liczniejsze, które częściowo przynajmniej ratują dobrą sławę białych w kolonjach”57. Ibidem, s. 53. Ibidem, s. 54. 56 Ibidem. 57 Ibidem, s. 55. 54 55 �Opowieści znad Nigru... 279 4. Nadużycia finansowe Giżycki opisuje jednak w swoich opracowaniach całe rzesze ludzi o wątpliwych postawach moralnych, dorobkiewiczów, cwaniaków wykorzystujących stanowisko do własnych, głównie zarobkowych celów. Niekompetentnych, chciwych i niszczących tych, którzy nie chcieli podporządkować się panującym w koloniach „układom”. Znalazł się wśród nich między innymi pan Boussac, handlujący bawełną i posiadający wiele punktów skupu tego surowca oraz fabryczek oddzielających włókno od ziarna. Miał on zdaniem Giżyckiego „[…] potężne plecy w Paryżu, a naczelnicy okręgów słuchają, bo pan Boussak umie sypnąć frankami, gdy potrzeba”58. Była to ponoć tak wpływowa postać, że właściwie rządził w obszarze Boromo, a nawet i poza nim, bowiem było wiadomo, że niektórzy miejscowi urzędnicy mieli z nim powiązania finansowe59. Interesem „rodzinnym” o wątpliwej reputacji była spółka handlowa braci Beaumarchand60, którzy zrobili spory majątek na panującej w Paryżu modzie na futra z czarnych małp. Gdy moda przeminęła, mieli już „[…] trzy wielkie faktorie przy drodze przecinającej dwie kolonie” i własne ciężarówki, które woziły z portu sól, paciorki, perkale i przykłady „[…] wszelkiej tandety fabrykowanej specjalnie dla «dzikusów»”61. Dość obszernie pisze Giżycki o spotkanym w Wagadugu panu Dombrier: „[…] masywny bon vivant, z brzuchem smakosza, J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 72. Ibidem, s. 75. 60 Jeden z braci znany był pod imieniem „Żorża rogacza”, bowiem jego żona wróciła do metropolii z młodym urzędnikiem kończącym właśnie służbę w koloniach. Porównaj: J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 39. 61 Ibidem. 58 59 �280 Anna Nadolska-Styczyńska przekrwioną cerą alkoholika i apoplektycznem karczydłem przekarmionego sangwinika, lubił dobrze zjeść, lepiej wypić, a przede wszystkim gardłować. […] Imponować kolonjalnym półinteligentom swą swadą, zastępującą nieraz z powodzeniem erudycję, i swym tupetem maskującym poważne braki wykształcenia”62. Był on delegatem „sąsiedniej kolonii” do Rady Kolonialnej, ale pełnił tę funkcję niedługo, bo ponoć posunął „już trochę zbyt daleko tradycyjne wykorzystywanie mandatu dla celów osobistych”63. Czytamy między innymi: […] pan delegat pragnął zrobić fortunę. W jakikolwiek sposób. Jakimikolwiek metodami, byle prędko. Ten pośpiech kilka już razy postawił go na granicy konfliktu z prawem. Nawet tak elastycznym, jak to, które się stosuje w kolonjach do białych, posiadających dobre plecy polityczne64. Była to rzeczywiście antypatyczna postać. Autor opowieści wkłada w jego usta także tyrady dotyczące konieczności sprowadzenia z Francji żandarmów, którzy powinni „wziąć negrów za pysk”65. Równie nieciekawą postacią był jego wspólnik – p. Bornait – współwłaściciel faktorii w Bobo-Dioulasso, o którym Giżycki pisał, że „[…] miał dwie pasje: małoletnie dziewczynki i pieniądze”66. W cytowanej rozmowie autor opisuje nadużycia, których dopuścił się on ponoć w Gabonie, przywłaszczając sobie pobory jednego z przedstawicieli swojej faktorii, ratując się tym samym z problemów finansowych. Ów przedstawiciel zginął zaatakowany na polowaniu przez bawoła. Niektórzy oskarżali Bornaita wprost, Ibidem, s. 13; G. N. Ordon, op. cit., s. 296. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 13; G. N. Ordon, op. cit., s. 296. 64 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 13. 65 Ibidem, s. 14. 66 Ibidem, s. 13. 62 63 �Opowieści znad Nigru... 281 ale ostatecznie nic mu nie udowodniono. Musiał jednak zamknąć faktorię i wyjechać z kraju67. Autor w swoich opowieściach podkreślał niekompetencję urzędników, wspominając też o wszechobecnym nepotyzmie i zwykłej zawiści, która decydowała o ludzkich losach. W Wagadugu działał w owym czasie pan Maes: […] młody urzędnik kontraktowy zarządu okręgu, którego trzymają tu głównie dlatego, że jego ojciec zmarł w kolonji na jakąś chorobę tropikalną…68. Natomiast administrator naczelny Bamako – pan Delouche – mówił ponoć jedynie o poborach, a do obecnej rangi doszedł, bo rozpoczął karierę w czasach, gdy awansowano automatycznie i wystarczył staż 20 lat spędzonych za biurkiem, żeby z „gryzipiórka” stać się administratorem69. To on właśnie przeniósł między innymi do Ségou młode małżeństwo Montsoliersów tylko dlatego, że wspomniany wcześniej przeze mnie pan Ruyche spotykał się z nimi towarzysko, unikając kontaktów z administratorem70. Nieudane nominacje nie omijały także armii. W miejscowości Hounde dowódcą załogi osady i cywilnym naczelnikiem okręgu, leżącego pośród „krnąbrnych plemion”, które ponoć mocno się dały we znaki francuskiej administracji, był słabeusz niepotrafiący podjąć żadnej decyzji: I to półtora nieszczęścia dowodzi murzyńską załogą w niepewnym kraju […]. Ten maminsynek ma pewnie dobre plecy – to grunt. Wobec tego inne kwalifikacje czy brak kwalifikacyj, ustępują na drugi, albo dziesiąty plan71. Giżycki wkłada tę wypowiedź w usta jednego z handlowców, ale można domniemywać, że sam jest podobnego zdania. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 20; G. N. Ordon, op. cit., s. 300. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 9. 69 Ibidem, s. 55. 70 Ibidem, s. 55. 71 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 122. 67 68 �282 Anna Nadolska-Styczyńska Przykłady takie można by mnożyć, ale podane opisy wystarczą, żeby pokazać, iż był to jak widać często nie tylko świat ludzi niekompetentnych, ale także świat rządzony osobistymi sympatiami i antypatiami, pełen zawiści i zwykłej zazdrości, w którym awans lub wydalenie z kolonii powodowane były nie efektami wykonywanej pracy, a intrygami, w których niemałą rolę odgrywały towarzyszki życia kolonizatorów. Wątkiem często przewijającym się przez narrację omawianych książek, w których powtarzają się podane powyżej osoby i nazwiska, są nadużycia finansowe i oszustwa handlowe, a także wykorzystywanie pracy miejscowych mieszkańców do własnych, prywatnych zysków. Pierwszy przykład dotyczy Georgesa („Żorża”) Beaumarchanda. Gdy dotarła do niego wiadomość, że komendant miejscowego okręgu nakazał wszystkim przywódcom murzyńskim znosić bawełnę pod swój dom, a nie do faktorii, handlowiec tak to skomentował: […] ubzdrał sobie, że my, kupcy, naciągamy murzynów i teraz sprzedaż ma się odbywać pod kontrolą urzędową. A w dodatku ten bolszewik ustalił pewną cenę minimalną, poniżej której żaden negr nie ma prawa sprzedać72. Znalazł jednak – jak się okazało – i na to sposób, bowiem przebrał się, wykorzystując sprzedawane w faktorii stare mundury, w ubiór kawaleryjski, postawił na zewnątrz faktorii wagę i „przejmował” tragarzy bawełny, udając komendanta i jego miejsce skupu73. Kolejną nieciekawą postacią był p. Rossé – handlarz i plantator znad jeziora Tingrella, który pobrał w europejskich sklepach AOF towar dla faktorii i spieniężył go syryjskim handlowcom, a następnie zapłacił pilniejsze długi i uciekł z Afryki. Jerzy Giżycki natrafił potem w gazecie paryskiej na in- 72 73 Ibidem, s. 41. Ibidem, s. 42; G. N. Ordon, op. cit., s. 259. �Opowieści znad Nigru... 283 formację, że handlarz założył w Paryżu biuro turystyki łowieckiej, zebrał od klientów pieniądze i zniknął z zebraną gotówką74. Ponieważ wspomniany już ustosunkowany pan Boussak skupywał na wielką skalę bawełnę, nakazano miejscowym mieszkańcom uprawiać tę roślinę kosztem upraw żywieniowych. Ponadto: „[…] przekupieni naczelnicy okręgów wyznaczają arbitralnie wysokie kontyngenty, które ma dostarczyć dane terytorjum”75. Efektem był oczywisty niedobór upraw roślin jadalnych i niedostatek rolników. Gdy w pewnym okręgu zbiory bawełny były zbyt niskie, rolnicy, aby uniknąć represji, dokupywali surowiec w sąsiedniej kolonii z wyraźną stratą finansową76. Rolnicy zmuszani byli do sprzedawania Boussakowi całego zbioru bawełny, a w zamian musieli u niego kupować towary sprowadzane z Francji, w tym imitacje bawełnianych samodziałów77. Świadome działania na szkodę miejscowej ludności były zdaniem Giżyckiego pow­ szechne. Giżycki podkreśla ponadto, że w swoich faktoriach Boussak – tak jak wielu innych handlowców – oszukiwał na wadze. Podróżnik opisuje, że jednym z najczęściej stosowanych metod było „trickowanie” mechanizmu wagi. Dotyczyło to wszelkich towarów, od masła karite po bawełnę. Autor cytuje tekst słynnej depeszy, jaką pan Huchard – uczciwy i broniący interesów miejscowych mieszkańców naczelnik okręgu Boromo – wysłał do gubernatora AOF: Panie Gubernatorze. Mam zaszczyt prosić o udzielenie mi nieograniczonego urlopu wypoczynkowego. Dziś rano ważyłem na wadze rządowej osiemdziesiąt pięć kilo. Dziś popołudniu, na wadze J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 112–113; G. N. Ordon, op. cit., s. 247. 75 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 72. 76 Ibidem, s. 72. 77 Ibidem, s. 76. 74 �284 Anna Nadolska-Styczyńska jednego z tutejszych handlarzy, ważyłem już tylko siedemdziesiąt kilo. Straciwszy piętnaście kilo w przeciągu kilku godzin, uważam się za najgroźniej chorego Europejczyka w kolonji78. Autor tej depeszy był ostatecznie niepopularny zarówno wśród handlowców, jak i urzędników: Ten zacny i prawy człowiek cierpiał nad wyzyskiwaniem murzynów przez nieuczciwych traderów uciekających się bez skrupułów do fałszywych wag i podobnie nieetycznych metod, i buntował się, nie bez racji, przeciw nadmiernie biurokratycznym nawykom administracji kolonialnej79. Jednak także ten uczciwy i dobrze opisywany przez Giżyckiego człowiek nie był w stanie przezwyciężyć miejscowych „układów”. Giżycki opisuje sytuację, gdy przejeżdżając przez teren podległy Huchardowi, zobaczył umęczonych Murzynów budujących drogę oraz: „tu i ówdzie czerwony fez «garda» dozorującego pracowników z nahajem w ręku i krótkim karabinkiem przerzuconym na rzemieniu przez ramię”. Po dotarciu do Boromo dowiedział się, że Huchard dostał taki rozkaz z Kudugu od naczelnika okręgu. Podobno Boussak skarżył się na stan miejscowych dróg, zrujnowawszy je najpierw przejazdami wielkich, bardzo ciężkich platform bawełny ciągnionych przez traktor80. Giżycki wspomina także, że w Bobo-Dioulasso jeden z handlowców chwalił się, iż nie płaci swoim „boyom” należności, bo nakłada na nich liczne kary pieniężne za najrozmaitsze przewinienia i odlicza je z wypłaty. Autor opatruje to uwagą, że nic dziwnego, iż Biali są okradani, skoro są zmuszeni do zatrudniania byłych więźniów, gdyż nikt inny nie chce podjąć się takiej pracy81. Kolejnym wątkiem pojawiającym się w omawianych tekstach są nadużycia pracowników administracji pobierających podarki Ibidem, s. 76. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 114. 80 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 73. 81 Ibidem, s. 14. 78 79 �Opowieści znad Nigru... 285 i żywność w odwiedzanych wioskach w formie darów, inkasując na to znaczne środki przeznaczone na objazdy terenowe. A jeśli nawet płacą, to śmiesznie niskie kwoty wynikające z ustalanych przez siebie stawek82. Giżycki porusza także sprawę istnienia „specjalnego rynku” przeznaczonego dla białych. Określa to jako: […] cyniczny wyzysk okolicznych murzynów, zmuszonych dostarczać na „rynek” administracyjny żywności, drzewa, węgla drzewnego i.t.d. za trzecią, czwartą, czy nawet piątą część ich wartości83. Podobnie krytycznie odnosi się do prac przymusowych, jakie w ramach obowiązującego prawa miejscowi mieszkańcy muszą wykonywać na rzecz administracji kolonii84. Jest to kolejne pole do nadużyć i wykorzystywania robotników do prywatnych celów. Przywołuje tu burmistrza Wagadugu, który wykorzystując więźniów i najemnych robotników, których wynagrodzenie ponoć defraudował, budował sklepy, składy i domy dla nowych towarzystw handlowych. Ponadto „organizował” przy pomocy presji wywieranej na miejscowych wodzach wiosek robotników, których wysyłał między innymi w zabójczy dla nich klimat Wybrzeża Kości Słoniowej85. Giżycki cytuje tu jednego ze swoich bliskich znajomych, który w kontekście tych poczynań wypowiadał się na temat „idjotów” działających w którejś z komisji parlamentarnych, dla których tego typu działania gubernatora są dowodem jego gospodarności i oszczędności86. Problem złego, czasem okrutnego i bezmyślnego traktowania miejscowej ludności był wielokrotnie poruszany na łamach wszystJ. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 124; 206. Ibidem, s. 125. 84 G. N. Ordon, op. cit., s. 304. 85 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 114. 86 Ibidem, s. 126. 82 83 �286 Anna Nadolska-Styczyńska kich trzech opracowań podróżnika. Jednym z wątków są podejmowane przez metropolię i jej urzędników oszczędności, narażające zdrowie i życie Afrykanów. Poruszając problematykę medyczną, autor pisał między innymi: […] służbę sanitarną, jako mało efektowną, traktuje się tu po macoszemu. […] A przecież powinna być najważniejsza, gdyż jedynem prawdziwem bogactwem tego kraju są tubylcy, bez których się tu nigdy do niczego nie dojdzie, jest ich zaś o wiele za mało. Dziesiątkuje je niesłychana śmiertelność dziecięca i różne choróbska, które z braku lekarzy próbują leczyć sami, po dawnemu, zamawianiami i okadzaniam. W Kamerunie, gdzie Francuzi mieli kilka razy mniej lekarzy i czarnych felczerów, aniżeli ich było za czasów niemieckich, śpiączka tak się rozpanoszyła, jak zresztą i we francuskiem Kongo, że aż Liga Narodów się tem zainteresowała i dopiero pod jej presją Francja, z bólem serca, musiała podnieść pobory lekarzy werbowanych do tej ciężkiej, niewdzięcznej i niebezpiecznej roboty i zorganizować jako tako walkę z tą klęską, trzebiącą ludność tubylczą87. Złe wynagrodzenia odbijały się na jakości kadry. Wiele do myślenia dają opisy działań medycznych lekarza o nazwisku Thomas, który zdecydował się na przyjazd do Afryki, licząc na lepsze możliwości kolekcjonerskie, bo był namiętnym zbieraczem znaczków88. Niewiele interesowały go natomiast sprawy zawodowe. Wstrząsający jest także casus lekarza wojskowego, który nie chciał leczyć za darmo, świadomie skazując ludzi (na przykład tubylców) na śmierć89. Wątek zabójczych oszczędności w zakresie służby zdrowia i tragicznych jego konPowyższy tekst autor zamieścił jako własną wypowiedź w przytaczanej dyskusji w Między morzem… na s. 51. Autor istoty problemu poszukuje w totalnym jego zdaniem braku higieny wśród Francuzów i wynikającej z niej niedbałości o zdrowie swoje i innych. Problematyce tej poświęcił także prawie cały rozdział książki Biali i Czarni…, s. 11–16. 88 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 36–38; G. N. Ordon, op. cit., s. 227. 89 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 193. 87 �Opowieści znad Nigru... 287 sekwencji przewija się we wszystkich trzech opracowaniach. Czasem jako fragment rozmowy, czasem opis tragicznych przypadków niekompetencji lekarskich lub braku pomocy medycznej na jakimś obszarze, czasami jako obszerny komentarz, uzupełniony powoływaniem się na innych autorów poruszających te kwestie w odniesieniu do kolonii francuskich90. 5. Zachowania nieetyczne Kolejnym wątkiem dotyczącym bezpośrednio także miejscowej ludności jest sprawa moralności „koloniali”. W książkach jest wiele opisów miejscowych kobiet będących stałymi towarzyszkami życia i matkami dzieci francuskich urzędników oraz uwag dotyczących powszechnych okazjonalnych kontaktów seksualnych Europejczyków z Afrykankami. Giżycki komentował także nadużycia, jakie towarzyszyły kontaktom „koloniali” z miejscową ludnością, wzajemnym powiązaniom, dwustronnym interesom itd.91 Podróżnik przytacza także przykłady zainteresowania żon urzędników walorami afrykańskich młodzieńców oraz wspomina o przypadkach gwałtów i wykorzystywania seksualnego młodych chłopców i dziewcząt92. Nadmienia także między innymi, że wspominany już „Żorż Rogacz”, pozbawiony stałego towarzystwa kobiety, zwykł zatrzymywać podczas swoich wędrówek dowolnie upatrzoną kobietę idącą skrajem drogi i zmuszać ją do czynności seksualnych93. Ibidem, s. 11–16, s. 51. Ibidem, s. 132–133. 92 Ibidem, s. 255; 278–279; 324; G. N. Ordon, op. cit., s. 275. 93 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 39. 90 91 �288 Anna Nadolska-Styczyńska Z kolei Rosjanin Nikołajew, dyrektor jednej z doświadczalnych plantacji, miał zwyczaj wybierania jako stałych towarzyszek dziewcząt przed inicjacją, bowiem starsze, poddane wyrzezaniu go nie interesowały, i który komentował to w sposób następujący: […] w Europie siedziałbym już dawno za kratkami. Jesteśmy jednak na szczęście w Afryce, gdzie nie ma głupich przepisów co do tego, kiedy mężczyzna ma prawo dopomóc dziewczynie do stania się kobietą94. Ponadto Giżycki opisuje też sytuację, w której serdecznie i szczerze rozbawiła tego człowieka tragedia, jaka spotkała jego służącego, muszącego obserwować patroszenie krokodyla, który był jego totemem i wiązał się z tabu polowania95. Giżycki podkreślał także absurd organizowania francuskich uroczystości państwowych obchodzonych w sytuacji kolonialnej. Opisuje groteskową sytuację, gdy administrator opowiadał o zdobyciu Bastylii przedstawicielom ludu Lobi, którym nakazano zostawić w buszu wszelką broń, a porządku pilnowali umieszczeni za węgłem domu uzbrojeni milicjanci, rekrutowani „pośród innych plemion”96. Pisarz boleje także nad poziomem intelektualnym i kulturalnym „kolonieli”. Zwraca między innymi uwagę na prymitywne rozrywki Francuzów, którzy na przykład z okazji święta państwowego (14 lipca) organizowali oprócz pokazów tanecznych konkursy piękności połączone z obmacywaniem kandydatek do tytułu miss. Wspomina także bawiące wyłącznie kolonizatorów zawody wspinania się Afrykanów po namydlonym palu lub wyciąganie przez nich zębami z miski wypełnionej mąką umieszczonych w nich monet97. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 66. Ibidem, s. 70; G. N. Ordon, op. cit., s. 278. 96 Ibidem, s. 42. 97 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 107. 94 95 �Opowieści znad Nigru... 289 Te zabawy powiązane były z powszechnie spotykanymi wówczas poglądami pełnymi etnocentryzmu i rasizmu. Postawy te znajdowały ujście także w innych sferach życia: stosowanym słownictwie, codziennym traktowaniu Afrykanów, w zdziwieniu i lekceważeniu, jakie było reakcją na informację o ludoznawczych zainteresowaniach Giżyckiego. Bardzo dobrym przykładem takich poglądów jest opowieść, którą uraczył Giżyckiego wielokrotnie już wspomniany Georges („Żorż”) Beaumarchand, chwalący stopień wytresowania pewnej czarnej małpy: […] nigdy się nie poniży do podania ręki negrowi. Ha, ha, ha, Tak, panie, to mądra bestja! Mądrzejsza od tego deputowanego, co tu był niedawno. Ten przed każdą murzynką zdejmował hełm w szarmanckim ukłonie: Madame… Madame… Ha, ha, ha… A do pierwszego lepszego parszywego negra mówił: „obywatelu”! Pan sobie wyobraża? Konaliśmy ze śmiechu. Dobrze jednak, że pan deputowany nie długo się tu obijał, boby tym czarnym małpom całkiem we łbach przewrócił98. Wspomniane zwierzę miało między innymi także zwyczaj straszenia dzieci niosących olej, które rzucając się do ucieczki tłukły naczynia z przenoszonym cennym płynem. Powszechne było także porównywanie Murzynów do zwierząt, głównie do wspomnianych powyżej małp. Giżycki opisuje także zabawę „kolonieli” polegającą na straszeniu klaksonem pieszych niosących towary i prowadzących juczne zwierzęta99. Sporo miejsca poświęca też przykładom najzwyklejszego znęcania się na Afrykanami i stosowania wobec nich siły100. Podróżnik zamieszcza w swoich opracowaniach także informacje dotyczące sądownictwa kolonialnego, przytaczając przyIbidem, s. 40. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 218–219; G. N. Ordon, op. cit., s. 332. 100 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 342; G. N. Ordon, op. cit., s. 274, 329. 98 99 �290 Anna Nadolska-Styczyńska kłady licznych pomyłek i niesprawiedliwości, wynikających tak z braku rozeznania w miejscowym prawie zwyczajowym, jak i z braku znajomości języków tubylczych i korzystania z niekompetentnych tłumaczy101. Takie przykłady można by mnożyć. Zakończenie Oczywiście przytoczone opisy ukazujące patologię, przykłady niegospodarności, bezmyślności i nędzy moralnej102 nie są jedynymi wątkami omawianych książek. Autor opisuje w nich przecież swoje spotkania z Afrykanami, zwraca uwagę na ich kulturę, relacjonuje polowania, przygody przeżywane podczas spływu Nigrem, tańce i zabawy organizowane w wioskach z okazji przybycia podróżnych, a także wiele zabawnych sytuacji związanych ze stosunkami międzyludzkimi. Niemniej jednak zawarty w nich ogólny obraz Francuskiej Afryki Zachodniej – państwa kolonialnego, opartego na pracy miejscowej ludności rządzonej w sposób „bezpośredni” – jest przygnębiający i oceniany negatywnie. Może być przykładem wszystkich dobrze znanych i wielokrotnie opisywanych, krytykowanych i potępianych cech kolonializmu. Momentami można nawet odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z tekstami zawierającymi wątki znane nam z opracowań pisanych w kontekście nurtów postkolonialnych103. Jednakże relacje te za101 Porównaj rozdział „Temida pod zwrotnikami”. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 76–85. 102 W opracowaniach podawane są także przykłady zabójstw popełnianych przez Europejczyków i na Europejczykach oraz konfliktów i przemocy w rodzinie. Porównaj: J. Giżycki: Biali i Czarni…, op. cit., s. 170; G. N. Ordon, op. cit., s. 235, 242, 261. 103 Edward Said, pisząc o cechach dyskursu kolonialnego, wymienia między innymi: przeświadczenie o naturalnej wyższości cywilizacji starego świata i prawie do zarządzania obszarami innych kontynentów, czy odmawianie miejscowym �Opowieści znad Nigru... 291 wierają także wiele wątków charakterystycznych dla dyskursu kolonialnego104: pewien dystans do opisywanej rzeczywistości, stosunek pewnej pobłażliwości dla swoistej „dziecinności” tubylców, z czym wiąże się przekonanie o potrzebie sprawowania nad nimi opieki i zagospodarowywania terytoriów zamorskich przez europejskie mocarstwa. Autor ma świadomość tymczasowości swojego pobytu w Afryce. Opisuje świat z perspektywy osoby „spoza” i z wyższej pozycji mieszkańca Europy. Musimy jednak pamiętać, że Jerzy Mikołaj Giżycki pisał swoje książki w latach 30. XX wieku. I chociaż był dość nietypowym dzieckiem swojej epoki, mającym krytyczne spojrzenie na kolonializm i kolonie, jednak przyjmował do wiadomości fakt ich istnienia i chyba nie wyobrażał sobie innej możliwości. Widział natomiast potrzebę przeprowadzenia reform zarządzania podległymi terytoriami: ich dofinansowania, przygotowania odpowiednich kadr i ukrócenia powszechnych nadużyć, w tym złego, nieludzkiego traktowania miejscowych mieszkańców. Jednocześnie uważał, że Afrykanie nie byli już w stanie sami przetrwać w ówczesnym świecie. Interesował się ich kulturą, opisując jej najprzeróżniejsze przejawy i utrwalając je w swoich fotografiach, było to jednak zainteresowanie ludoznawcy opisującego ludzi obcych. Momentami bardzo zmęczonego opisywaną i przeżywaną rzeczywistością. Było to także spojrzenie człowieka wrażliwego na krzywdę ludzi, ale ludzi odmiennych od niego i pozostających niewątpliwie poza obszarem głównego nurtu życia starego świata. mieszkańcom prawa do samostanowienia. Porównaj: E. Said, Orientalizm, Warszawa 2005. Dyskurs postkolonialny poprzez analizy najrozmaitszych form pisarskich wskazuje na zawarte w nich cechy charakterystyczne dla kolonializmu. A. Loomba, Kolonializm/postkolonializm, Poznań 2011. 104 Porównaj między innymi: M. Coetzee, Białe pisarstwo. O literackiej kulturze Afryki Południowej, Kraków 2009; M. L. Pratt, Imperialne spojrzenie. Pisarstwo podróżnicze a transkulturacja, Kraków 2011. �292 Anna Nadolska-Styczyńska Kolonialną Francuską Afrykę Zachodnią Jerzy Mikołaj Giżycki oceniał bardzo krytycznie, ale nie podważał samej idei rządów europejskich na tym kontynencie. Postulował natomiast daleko idące reformy i renegocjacje terytorialne. Daje tym poglądom wyraz pod koniec książki Biali i Czarni…105, zadając pytanie o zasadność posiadania przez Francję tak rozległych obszarów kolonialnych. Sugeruje, że […] najprostsza sprawiedliwość […] nakazywałaby raczej podzielić się trochę z narodami, nie mogącemi wprawdzie pochwalić się takiemi masami złota, jak te, które leżą bezczynnie w podziemiach Banque de France, ale które posiadają natomiast rzeczy może cenniejsze: ludzi młodych duchem i jędrnych ciałem, którzy nie uważaliby pracy na egzotycznych terenach, dających tak wdzięczne pole dla męskiej energji i inicjatywy, za łamiące życie wygnanie106. Bibliografia Giżycki J., Biali i Czarni – fragmenty kolonialne, Warszawa 1934. Giżycki J., Między morzem a pustynią, Warszawa 1936. Giżycki J., Żegluga na Nigrze i Senegalu, „Morze” 1935, z. 12, s. 18–19. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1932: Afryka mówi, nr 14.03, s. 10; Pochodzenie Murzynów, nr 21.03, s. 10; Religia Murzynów, nr 04.04, s. 10; WieW pozostałych opracowaniach brak jest tak wyraźnych deklaracji. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 348. Warto jednak zaznaczyć, że Jerzy Mikołaj Giżycki nie piastował żadnej funkcji w działającej w Polsce Lidze Morskiej i Kolonialnej i polskie marzenia kolonialne skrytykował mocno w omawianych wspomnieniach. Natomiast w kilka lat po powrocie do kraju rozpoczął działalność dyplomatyczną, objąwszy stanowisko konsula tytularnego w Addis Abebie. Jednocześnie w znacznie późniejszych, nieopublikowanych wspomnieniach, Giżycki wyraźnie krytykuje pomysły kolonialne Polski międzywojennej. G. N. Ordon, op. cit., s. 355–356. 105 106 �Opowieści znad Nigru... 293 rzenia i przesądy, nr 11.04, s. 10; W kraju plemienia Habe, nr 18.04, s. 11. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1933: Łowy afrykańskie, nr 23.01, s. 10; Czarna Róża, nr 24.07, s. 8–9; Chwytanie żywcem krokodyla. Fragment z kolonii afrykańskich, nr 14.08, s. 8–9; Rybołówstwo u Murzynów, nr 20.11, s. 8–9. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1934: Bandyci afrykańscy, nr 21.05, s. 14. Iliffe J., Afrykanie. Dzieje kontynentu, Kraków 2011. Ndiaye B., Francaftique. Stosunki francusko-afrykańskie wczoraj i dziś, Olsztyn 2010. Loomba A., Kolonializm/postkolonializm, Poznań 2011. Said E. W., Orientalizm, Warszawa 2005. Styczyńska A., Rola Jerzego Giżyckiego w tworzeniu kolekcji afrykanistycznej Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Kronika Miasta Łodzi” 1992, z. 1, s. 131–138. Styczyńska A., Wyprawa Ferdynanda Ossendowskiego do Afryki Zachodniej we wspomnieniach jej uczestników, w: M. Głosek (red.), Archeologia i starożytnicy. Studia dedykowane prof. Andrzejowi Abramowiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 1997, s. 253–264. Więcek A., Kolonializm w Afryce i jego skutki – model brytyjski i model francuski, „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 2012, nr 4, s. 79–93. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Opracowania nieopublikowane Nadolska-Styczyńska A., Jerzy Mikołaj Giżycki, w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 5 (w przygotowaniu). Ordon G. N., The Winding Trail (maszynopis), The Polish Library London, 576/RPS, obecny numer: MW 33. �294 Anna Nadolska-Styczyńska Tales from Niger. French West Africa in descriptions of Jerzy Giżycki Abstract Jerzy Mikołaj Giżycki was a Polish traveler, author, passionate ethnographer, photographer and a collector. In the 1920s he traveled across West Africa, working for the French Ministry of Colonies, describing and photographing various administrative and economic institutions of the AOF. The author discusses his depictions regarding these peregrinations, focusing on selected themes that show character and functioning of French West Africa. The materials bring an interesting yet joyless picture of the colonial reality, and at the same time show the author’s attitude to the events and phenomena he depicted. The article deliberately omits narrations regarding ethnic cultures paying special attention to the organization, economy and staff of the French colony. The article uses books written by Jerzy Mikołaj Giżycki, which were supplemented with the text of his unpublished memories. Keywords: French West Africa, Polish travelers, colonialism of the 1920s �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69e5814c5c51bee944b8b0ecbcbe6c89.pdf 1cc04b53b4a90179e3530006cd8859de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6655 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2018 Subject The topic of the resource Sudan - muzułmanie Islam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6221 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: rodzime kultury a islam Description An account of the resource pod red. Waldemara Cisło,Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka Bilad as-Sudan t.7, 214 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo "Bernardinum" Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam Bilad as-Sudan – Rodzime kultury a islam �Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. 5. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017. 6. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Varia, Pelplin 2017. 7. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Rodzime kultury a islam, Pelplin 2018. �Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2018 �Recenzenci: dr hab. Jacek Pawlik, prof. UWM dr hab. Wiesław Lizak (UW) Okładka: foto str. 1: Omdurman. Meczet. Foto: J. Różański OMI. foto str. 4: Krajobraz z północnego Kamerunu. Foto: A. Titone OMI. © Copyright by Jarosław Różański, 2018 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-8127-233-9 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin �SPIS TREŚCI RYSZARD VORBRICH Katedra i meczet na jednej stały wyspie. Wielokulturowość Wyspy Świętego Ludwika w kontekście historii etnicznej północnego Senegalu............... 7 JACEK ŁAPOTT Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju.......... 41 AGNIESZKA MADYS Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość............... 67 KRZYSZTOF RAK Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana przez Międzynarodowy Trybunał Karny (ICC) za zbrodnie wojenne przeciwko światowemu dziedzictwu kulturowemu................................. 87 IZABELA WILL Od zrutynizowanej czynności do schematu – o pochodzeniu hausańskich gestów towarzyszących mowie........................................................ 109 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Ludność Bahr el Ghazal i okolic – dawny rezerwuar niewolników............................................ 137 �MACIEJ ZĄBEK Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie.....................................................161 KRYSTYNA KAMIŃSKA Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu z religiami tradycyjnymi........................................... 193 �RYSZARD VORBRICH KATEDRA I MECZET NA JEDNEJ STAŁY WYSPIE Wielokulturowość Wyspy Świętego Ludwika w kontekście historii etnicznej północnego Senegalu U ujścia wielkiej rzeki Senegal, na małej Wyspie Świętego Ludwika (Île Saint-Louis) wznoszą się dwie świątynie: katolicka katedra oraz meczet – Wielki Meczet (Grand Mosqée). Obie świątynie wzniesione na początku XIX w. symbolizują złożoną historię oraz wielokulturowy obraz tego skrawka Afryki. Aby nakreślić w miarę pełny obraz i genezę obecnej sytuacji miasta Saint-Louis i jego okolic, należy cofnąć się o kilkaset lat. Ziemie leżące u ujścia Senegalu mają strategiczne znaczenie. Rzeka Senegal (1080 km, z Bafing – 1640 km długości) to najdłuższy szlak wodny Afryki Zachodniej otwierający dostęp do wnętrza kontynentu. Zarazem w dolnym biegu, na przestrzeni 300 km, rzeka wyznacza granicę między strefą pustynną Afryki, przestrzenią kulturową świata arabsko-berberskiego a Afryką subsaharyjską, Sudanem – „krajem czarnych”1. Z obu stref od Prof. dr hab. Ryszard Vorbrich, pracownik Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 1 Funkcji granicy i szlaku zarazem przypisuje się etymologię nazwy rzeki Senegal. Według różnych wersji ma ona pochodzić od berberskiego terminu sangui nughal – „nasza granica” bądź od wolofskiego – suñu gaal – „nasza piroga” (Boilat D. (abbé), Esquisses sénégalaises: physionomie du pays, peuplades, �8 Ryszard Vorbrich wieków przenikały przez rzekę towary oraz idee. Od z górą 500 lat region ten, od strony Atlantyku, stał się także areną kontaktu z trzecim komponentem kulturotwórczym – Europejczykami. W efekcie powstała w tym miejscu niepowtarzalna mieszanka kultur, języków i religii. Ziemie te zamieszkiwane były u progu II tysiąclecia po Chrystusie przez ludy z tak zwanej zachodniej grupy bantuidalnej. Tworzyli ją i tworzą do dzisiaj takie rolnicze ludy, jak: Wolof, Serer i (rybacy) Lebu2. Ich rozproszonymi sąsiadami byli pasterze Fulbe3. Od północy wspomniane ludy były stopniowo spychane (i penetrowane kulturowo) przez falę osadniczą tworzoną głównie przez Maurów – koczowników pochodzenia berbersko-arabskiego. Wspomniane ludy długo pozostawały na obrzeżu imperium Ghany. Po jej upadku (w XI w.) znalazły się na krótko pod wpływem fulbejskiego państwa Tekrur, aby od XIII w. funkcjonować na zachodnich peryferiach imperium Mali, którego wpływy były commerce, religions, passé et aenir, récits et legends, Paris 1853, s. 199). Teza ta jest obecnie podważana. 2 Należy zaznaczyć, iż wymienione ludy w tym okresie nie charakteryzowały się tożsamością etniczną, jaką mają ich współcześni potomkowie. Mówić można raczej o dynamicznych w przestrzeni fizycznej i społecznej segmentach rodowych, które budowały dopiero związki o zasięgu ponadlokalnym (por. R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012, s. 61–77.) 3 Fulbeje (inne etnonimy: Peul, Fulanie) tworzą jednak grupę o niejasnej genezie (o rasowych wpływach kuszyckich lub nawet semickich), silnym poczuciu odrębności i szczególnej historii. Najczęściej wywodzi się ich z Sahary (z Nubii), skąd mieli przybyć w odległej przeszłości do Senegalu w poszukiwaniu pastwisk. W czasach historycznych (XI–XII w.) przyjęli tam islam i rozpoczęli wędrówkę ku wschodowi (jak sami mówią: ku Mekce). Współcześnie są oni rozrzuceni wyspowo (endoetnonim – Fulbe – l. poj. Pullo – oznacza „rozproszony”) na ogromnych przestrzeniach Sudanu, od Senegalu po Kamerun, a nawet Republikę Sudanu. �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 9 Mapa nr 1. Rodzime państwa ziem Senegalu [Źródło: D. Boilat, 1853: poza numeracją stron]. tu raczej nominalne. Po upadku Mali wykształciły (lub umocniły) się w tym regionie liczne drobne jednostki polityczne, które w literaturze przedmiotu zwykło się określać mianem królestw4. Do najważniejszych należały królestwa Dżolof (Dyolf, Jola, Jolof), Walo (Waalo, Wâlo, Woolo) i Kajor (Cayor). Relatywnie największym z tych państw było Dżolof. Z racji położenia – z dala od wybrzeża oceanu – nie odegrało ono jednak większej roli w tworzeniu obrazu kulturowego Saint-Louis i ziem sąsiednich (zob. mapa nr 1). Wspomniane królestwa nie miały w zasadzie profilu etnicznego, choć w większości wypadków tworzyli je lub współtworzyli Wolofowie. Kryterium etniczne jest tu jednak zwodnicze, bowiem w państwach tych następującym po sobie dynastiom przypisuje Choć bardziej adekwatne byłoby tu może pojęcie „wodzostwo” (R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka…, op. cit., s. 159–204). 4 �10 Ryszard Vorbrich się odmienną afiliację etniczną (Monteil 1963). Państwa te pozostawały w skomplikowanych relacjach, co pewien czas popadając w zależność od sąsiadów, innym razem się z niej uwalniając. Chronologicznie pierwszą jednostką polityczną o scentralizowanej władzy politycznej, jaka uformowała się w dolnym biegu rzeki Senegal (po upadku Ghany i Tekrur), było królestwo Walo (w języku wolof – Waalo) obejmujące terytorium leżące w dolnym biegu rzeki Senegal, po obu strona granicy dzisiejszego Senegalu i Mauretanii. W nazwie królestwa można upatrywać też źródła etnonimu zaludniającej go grupy etnicznej – Wolof 5. Jego początków upatruje się w roku 1287, gdy półlegendarna postać – Ndiadiane Ndiaye – ustanowiła jednostkę polityczną niezależną od sąsiadów. Walo charakteryzowało się skomplikowanym systemem polityczno-społecznym, którego ślady odnajdujemy i dziś w kulturze współczesnych Wolofów. Występował tu wysoce sformalizowany i sztywny systemem kastowy. Stanowisko władcy, posiadającego tytuł brak, było dziedziczone w sposób pośredni (preferowanym dziedzicem tronu był zawsze syn siostry matki władcy) przez trzy matrylinearne rody wywodzące się z różnych grup etnicznych i zaangażowane w niekończące się walki dynastyczne. Te trzy naprzemiennie panujące linie dynastyczne to – wywodzący się z Sererów – ród Joos (Dyoos), pochodzący od Maurów – ród Lo- 5 Termin Waalo (Wâlo) odnosi się do terenów zalewowych dolnego biegu rzeki Senegal (Amadou i Monteil, 1964). Podczas gdy jego podwojenie – Waalo Waalo – jest też rodzajem endoetnonimu Wolofów (Wade A., Monteil V., Chronique du Wâlo Sénégalais 1186–1855, „Bulletin De L’Institut Français D’Afrique Noire”, t. 26 (3–4), 1964. Termin waalo można też łączyć z określeniem wadjor (waadyor) – oznaczającym ludzi z jałowego i czerwonego lądu” (Monteil V., Lat Dior, Damel du Kayor, et l’islamisation des Wolofs, „Archives de sociologie des religions” 1963, n°16, s. 78). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 11 gar (Logres) oraz łączony z Fulbejami (lub Mande) ród Tedyek (Têedyek) (Histoire… bdw). Pluralizm linii dynastycznych królestwa Walo dobrze symbolizuje złożoną etnogenezę współczesnej grupy etnicznej Wolof. Wyjaśnia także łatwość budowy wielokulturowego społeczeństwa współczesnego Senegalu. Władca królestwa Walo nosił tytuł braka. Brak wyznaczał naczelników prowincji królestwa (kangan), rozdzielał ziemie (pod uprawę) wydzielone z domen królestwa. Prowadził również wojska na wojnę, co dawało mu prawo do jednej trzeciej łupu. Pojawiał się publicznie tylko na corocznym („pogańskim”) święcie gamu. Rzeczywista władza należała do rady zwanej Mbôôlôô lub Seb Ak Baor, w której dominowali trzej dygnitarze: 1. Dyogomay – mistrz wód – z pochodzenia Serer z rodu Ngom, 2. Dyawdin – władca ziemi – pochodzenia Peul z rodu Dyaw, 3. Malô – skarbnik. Wspomniane dygnitarskie rody (wraz z naczelnikami prowincji – kàngam) zaliczano do „szlachetnych” (garmi). Znajdowały się one u wierzchołka piramidy społecznej tworzącej się dopiero wspólnoty etnicznej Wolofów. Poniżej lokowali się ludzie wolni – gêêr. W ramach tej warstwy wyróżnić należy przede wszystkim tzw. dyaambur6. Byli to zwykli wieśniacy (baadolo), marabuci oraz grupa tzw. seriñ. Ci ostatni Dyaambur byli wolnymi ludźmi, ale nie szlachetnymi. Termin ten wywodzi się z dwóch wolowskich słów dyaam – „niewolnik” i buur – „król”. Jednak nie byli oni niewolnikami korony, których zwano dyaam-u Buur-i. W dzisiejszym Senegalu słowo dyaambur (ze skróconym u) oznacza człowieka poważnego, zaradnego, mieszczanina (le sens de bourgeois homme posé sérieux) (Monteil, op. cit., s. 89). 6 �12 Ryszard Vorbrich mieli status podobny do arabskiego szejka (cheik) – przywódcy duchowego, znawcy Koranu, mistrza7. Niżej w hierarchii ludzi wolnych stali „ludzie kasty” (nyênyoo). Byli to głównie ludzie „obcy”, osoby parające się nieczystymi zawodami: rzeźnicy, rzemieślnicy pracujący w metalu (kowale – teda) lub w skórze (rymarze – ude), a także tkacze. Do grona „wolnych” zaliczyć także należy griotów (gewel) – grupę o zamkniętym charakterze (zawód griota był dziedziczony) i ambiwalentnym statusie8. Podstawę piramidy społecznej Wolof tworzyli niewolnicy (dyaam), a także rekrutowani z tej grupy wojownicy (tyeddo), którzy stanowili główną siłę królestwa. Małżeństwa pomiędzy osobami należącymi do różnych kategorii społecznych były rzadkie. Zdarzało się, że posażny mężczyzna „wolno urodzony” poślubiał (swą) niewolnicę. Wówczas ich potomstwo kategoryzowano jako ludzi wolnych, lecz o niższym statusie, zwanych jam tara lub dom u tara (Brooks 1976: 20; Guy-Grand 1923: 228). Mieszkańcy królestwa długo opierali się islamizacji, pozostając przy rodzimych wierzeniach i praktykach religijnych9. Choć elity rządzące stopniowo przyjmowały islam, to pierwszy brak nawróWe współczesnym Senegalu tytuł Seriñ (Serigne) stosuje się w odniesieniu do przewodników duchowych i osób podziwianych. Na przykład tytuł Grand Serigne de Dakar przysługuje miejscowemu przywódcy ludu Lebu. Dodaje się go także przed imieniem mistrzów tradycyjnych sportów, np. senegalskich zapasów. 8 Grioci byli profesjonalnymi opowiadaczami spełniającymi też funkcje błaznów, heroldów, genealogów, muzykantów oraz płatnych pochlebców. Z tego powodu, choć o obniżonym statusie, byli pożądanym komponentem społeczeństwa, chętnie zapraszanym na uroczystości rodzinne lub „państwowe” (Alexandre P., Griot [w:] G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisation africaine, Paris: Hazan 1968). 9 W kontekście islamizacji należy tu wspomnieć, iż najwytrwalej opierali się jej Sererowie. Wskazuje się, że w etnonimie tej grupy kryje się termin wo7 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 13 cił się dopiero w XIX w. Władcy Walo od XVII w. zawierali lukratywne traktaty z Francuzami, którzy założyli swoją faktorię na leżącej u ujścia rzeki Senegal wyspie N’Dar, bazie swej dalszej ekspansji kolonialnej wiodącej w górę rzeki10. Królestwo Walo, choć słabnące, dotrwało do połowy XIX w. Kres położył mu gubernator Saint-Louis – Luis Faidherbe, który włączył ziemie Walo w skład kolonii Senegal w roku 1856. Kolejnym organizmem politycznym tworzonym (współtworzonym) przez lud Wolof i stykającym się z ujściem rzeki Senegal było położone na południe od Walo królestwo Kajor. Pojawiło się ono na „kartach historii” (ustnej) w połowie XVI w., gdy uzyskało samodzielność, odłączając się od królestwa Dyolof. Za datę wyłonienia się nowego państwa uznaje się rok 1549, gdy po odmowie złożenia hołdu i po zwycięskiej bitwie pod Danki dotychczasowy wasal imperium Djolof – Dece Fu Njogu – uwolnił się od zwierzchnictwa władców tego państwa. Królestwo Kajoru obejmowało szeroki na kilkadziesiąt kilometrów pas wybrzeża Atlantyku, od ujścia rzeki Senegal na północy po Zielony Przylądek na południu. Struktura społeczna oraz struktura władzy królestwa Kajor były w wielu elementach zbieżne z wcześniej opisanym królestwem Walo11. Jego władcy tytułowali się terminem damel (wolof – dammel), co pierwsi Europejczycy przybyli w te strony (1455) tłumaczyli jako „pan”, „władca”, sugerując, że nie można go porównywać ze statusem „króla” (buur-ba) imperium Dyolof (Monlowski serare – oznaczający tyle co „oddzielony”, „rozdzielony” (od islamu) (Informacja uzyskana od dr. Moustafy Salla z UCAD w Dakarze). 10 Walo otrzymywało opłaty za każdy ładunek gumy arabskiej lub niewolników, który został wysłany na rzekę, w zamian za „ochronę” handlu. 11 Władcy wybierani byli w linii matrylinearnych rodów. Takich naprzemiennie panujących królewskich rodów było w sumie siedem, wywodzących się z różnych grup etnicznych: Mandingo, Soninke, Wolof i Tukulerów (Monteil, op. cit., s. 78–79). �14 Ryszard Vorbrich tei 1963: 77). Ale to właśnie władcy Kajoru, dzięki pośredniczeniu w kontaktach z Europejczykami, uzyskali samodzielność polityczną, a rządzone przez nich państwo wysunęło się na czoło państw wolowskich. Natomiast położone w głębi lądu Djolof uległo w XVI w. dezintegracji, nie mogąc już czerpać zysku z handlu z Europejczykami12. Władcy Kajoru mimo stopniowej, acz powolnej i powierzchowniej islamizacji tej części Afryki, długo pozostawali wierni tradycyjnym wierzeniom i zwyczajom kłócącym się z regułami ortodoksyjnego islamu. Mieli opinię pijaków. Islamizacja królestwa przybrała na sile i tempie w połowie XIX w., w obliczu nasilającej się ekspansji Francuzów i reakcji obronnej ze strony marabutów. Ostatni damelowie zginęli w walce z Francuzami (lub popełnili samobójstwo w desperacji) jako żarliwi muzułmanie (Monteil 1963). Królestwo dwukrotnie w XIX w. było podbijane przez oddziały francuskie. Pierwszy raz uległo im w roku 1868, aby uwolnić się zbrojnie od ich zwierzchnictwa w 1871 r. (korzystając z osłabienia Francji po wojnie francusko-pruskiej). Drugi raz Francuzi zajęli ziemie Kajoru w 1879 r. Ostatecznie królestwo uległo likwidacji w roku 1886, a jego ziemie w 1895 r. weszły w skład Francuskiej Afryki Zachodniej. W kontekście francuskiego podboju musimy naświetlić dzieje europejskiej obecności u ujścia Senegalu. Jako pierwszy dotarł do wybrzeża dzisiejszego Senegalu w roku 1445 Wenecjanin – Alvise Cadamosto (port. Alvide da Ca’ da Mosto) – w służbie portugalskiego króla. Jemu zawdzięczamy opis tutejszych stosunków politycznych i społecznych (Monteil 1963: 78). Natomiast pierw12 Resztki królestwa Djolof zostały w 1875 r. wchłonięte prze fulbejskie państwo – Futa Dżalon (Futa Djalon), aby po kilku latach zostać anektowane przez Francuską Afrykę Zachodnią (Ogot Bethwell A. (ed.), UNESCO Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century, V, Paris, Berkeley 1999). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 15 szym Europejczykiem, który wpłynął do estuarium Senegalu, był w 1446 r. portugalski żeglarz Benis Fernandes13. Od tego czasu strony te nawiedzali Portugalczycy, ale także Anglicy, Francuzi i Holendrzy. Kontakty te miały przez pierwsze 200 lat w zasadzie wymiar wyłącznie handlowy. Europejczycy ograniczali się do krótkich wizyt, prowadząc handel wymienny i nie tworzyli tu stałych osad lub faktorii. Pamięć o ich obecności pozostaje jednak żywa wśród zasiedziałych mieszkańców Saint-Louis, zwących się dumnie Saint-louisiennes14. Pierwszym Europejczykiem, który zbudował stałą siedzibę u ujścia rzeki Senegal (w roku 1638), był normandzki kupiec – Thomas Lambert (agent Compagnie du Cap-Vert et du Sénégal). Miejsce okazało się jednak nietrafione z uwagi na podtapianie wyspy w okresie sztormów i wylewów rzeki w porze deszczowej. Dlatego też już w roku 1643 Francuz Louis Caulier wzniósł nową faktorię na bezpieczniejszej (niezalewanej przez wodę) wyspie N’Dar15. Jemu jako pierwszemu przypisuje się też zanotowanie nazwy rzeki – Sanaga lub Senegal. Niektórzy autorzy sądzą, że gdy B. Fernandes wpłynął na wody rzeki, zapytał pierwszego napotkanego rybaka o jej nazwę. Ten, nie rozumiejąc pytania, wskazując na swoją łódź, odpowiedział mu suñu gaal – „moja piroga”. Stąd wziąć się miała nazwa Senegal (Boilat, op. cit., s. 199). 14 Tamtejsi rybacy pokazują turystom małą wysepkę – Bocos (położoną 3 km na południe od Wyspy Świętego Ludwika), na której, według przekazów ustnych, mieli obozować piersi żeglarze portugalscy. 15 Wolowska nazwa wyspy – N’Dar – pochodzi od słowa ndâ oznaczającego dzban z wypalanej gliny. Jest to metaforyczne określenie miejsca obfitującego w wodę pitną (Saint-Louis [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2007). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że – według miejscowej legendy – pierwszą stałą osadę u ujścia Senegalu założył kilka pokoleń przed Francuzami Yammne Yalla, który przybył ze swoją żoną Ndyenne Foul Dyop (innymi członkami rodziny) z „kraju Walo (Ouli)”. Przybywszy nad brzeg rzeki, skosztował on jej wody i ocenił, że jest dobra. Rzekł wówczas do swoich: „tutaj będzie w przyszłości nasz ndâ”. Miało to miejsce na lewym brzegu rzeki, mniej więcej na wysokości wyspy N’Dar. Dzisiaj sięga tam południowa, peryferyjna dzielnica Saint-Louis. 13 �16 Ryszard Vorbrich W roku 1659 odkupił16 on od braka królestwa Walo17 wspomnianą wyspę. Roczna opłata za dzierżawę wyspy była zatem jedną z korzyści, jaką czerpali władcy królestwa Walo z obecności Europejczyków. Uzgodnioną ceną za wyspę była roczna danina w wymiarze: „trzy złote monety (gwinee), jedna trzecia miary18 szkarłatnej tkaniny, siedem długich stalowych prętów (rodzaj płacideł powszechnych w Afryce) oraz dziesięć litrów brandy” (Ile Saint-Louis 2007). Rok 1659 uznaje się za datę założenia miasta Saint-Louis. Początki osady były skromne. Powstała na wyspie ufortyfikowana faktoria – „comptoir du fort Saint-Louis” (nazwana tak na cześć Ludwika XIV), służyła rozwojowi handlu niewolnikami. Wybór nowej lokalizacji był uzasadniony położeniem wyspy pośrodku rzeki Senegal, opodal jej ujścia, wyspy chronionej od strony oceanu przez piaszczystą mierzeję zwaną Langue Barbare (świadectwo dawnego zasięgu osadnictwa Maurów). Pierwszą budowlę na tej wyspie określono w źródłach jako „ufortyfikowane mieszkanie” (habitation fortifiée). Wkrótce została ona otoczona innymi murowanymi budynkami, tworząc początki dwóch dzielnic: Kertian na południu i Loodo na północy od fortu. Fort przeżył Można tu dodać, że współczesne, rozbudowane miasto Saint-Louis ma charakter wyspiarski (obecnie, dzięki urbanizacji, ukryty), wzniesiono je na kompleksie geomorfologicznym składającym się z mnogości wysp i wysepek różnej wielkości. 16 Formalnie wydzierżawił – zgodnie z prawem zwyczajowym brak nie był bowiem właścicielem wyspy, ale w jego gestii leżało udostępnianie ziemi nowym osadnikom. 17 W praktyce w imieniu braka negocjacje po stronie afrykańskiej prowadził Jambar Diop – wódz wsi Sor (obecnie dzielnicy Saint-Louis położonej vis-à-vis niezamieszkałej wówczas wyspy N’Dar) (Saint-Louis…, op. cit.). 18 W oryginalnym tekście francuskim mowa jest o aulne – tradycyjnej jednostce miary równej czterem stopom (około 130 cm). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 17 Il. 1: Fort Saint-Louis 1720 (Źródło: https://www.saintlouisdusenegal. com/decouverte-de-ndar-louis-caullier, dostęp: 15.09.2018 r.). kilka rozszerzeń (powiększeń, rozbudowy) w XVII i XVIII w. (zob. il. 1 i 2). Podłużną, płaską i piaszczystą wyspę (72 ha powierzchni, 2300 m długości i 300 m szerokości oraz 1,5 m wysokości n.p.m.), pokrytą w północnej części roślinnością wysokopienną, poddano z czasem całkowitej urbanizacji19. Po zniesieniu handlu niewolnikami na potrzeby rozwijającego się handlu gumą arabską i orzeszkami arachidowymi zbudowano wzdłuż brzegów wyspy doki i liczne magazyny. W roku 1820 dokonano pierwszego wyrównania budynków. W dalszych latach ukształtowała się regularna siatka ulic zachowana do dziś. W 1828 r. na miasto składało się prawie 200 stałych domów. Dziesięć lat później (1838) było już tam ponad 320 budynków z cegły (Ile Saint-Louis du Sénégal. Site inscrit sur la Liste du patrimoine mondial. Plan de Sauvegarde et de Mise en Valeur. Rapport de présentation, V. 1 Septembre 2007 (document UNESCO).) 19 �18 Ryszard Vorbrich Il. 2: Saint-Loui – początek XIX w. (Źródło: https://www.saintlouisdusenegal.com/saint-louis-senegal-capitale-politique/, dostęp: 12.10.2018 r.). Brzegi wyspy uregulowano i połączono (w XIX w.) mostami z lewym i prawym brzegiem rzeki20. Z czasem na lewym brzegu (a właściwie na mniejszych lub większych wysepkach) powstały na przełomie XIX i XX w. nowe dzielnice Saint-Louis, liczącego obecnie około 180 tys. mieszkańców (Ile Saint-Louis 2007)21. Nim do tego doszło fort Saint-Louis (a potem miasto o tej samej nazwie) był stopniowo zaludniany przez osadników pochodzenia europejskiego. Początkowo byli to głównie urzędnicy, kupcy lub wojskowi przebywający tu czasowo (po kilka lat) na służbie królewskiej lub kontraktach. Wielokrotnie fort i miasto (o mieście W latach 40. XIX w. na mierzei Langue Barbare, vis-à-vis wyspy, powstała wioska rybacka (obecnie dzielnica miasta) zwana N’Dar Tout. Rozpoczęła się urbanizacja lewego, bagnistego brzegu rzeki (wyspy Sor), gdzie powstała stacja linii kolejowej (zwanej: chemin de fer de l’arachide), dającej połączenie z wnętrzem kraju (w 1884 r. z Louga – 81 km, w roku 1901 z Dakarem – 278 km). 21 Za udostępnienie raportu UNESCO dziękuję jego współautorce – Suzanne Hirschi . 20 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 19 możemy mówić od końca XVIII w.) przechodziło z rąk do rąk kolonialnych mocarstw – Francji i Wielkiej Brytanii. Krótkie (1758– 1779 oraz 1793–1816)22 epizody okupacji angielskiej (związane z wojnami toczonymi z Francją w Europie i Ameryce) przyczyniły się do wzbogacenia komponentu osadników europejskich o Anglików i Holendrów, co przy wcześniejszej obecności Portugalczyków stworzyło niezwykłą mozaikę kulturową miasta. Europejczycy od początku istnienia osady nie byli jedynymi mieszkańcami wyspy. Z czasem stali się tam mniejszością. Było to efektem naturalnych i rozbudowanych relacji ekonomicznych i społecznych z afrykańskim otoczeniem. Europejczycy handlowali z Afrykanami, płodzili dzieci z Afrykankami, a niekiedy żenili się z nimi. W ten sposób stale wzrastający komponent afrykański zaczął odciskać swe piętno na obrazie kulturowym miasta. Populacja Wyspy Świętego Ludwika zaczęła wzrastać dynamicznie w XVIII w. W roku 1764 Saint-Louis liczyło około 3000 mieszkańców. W 1785 r. mieszkało już tam 6000 osób, w tym 2400 Euroafrykanów oraz „wolnych czarnych”23 (Brooks 1976: 20). Dodać do tego należy podobną liczbę domowych niewolników (nie licząc około 1000 niewolników przetrzymywanych w lochach i oczekujących na transport, głównie do Ameryki) (Jones 2005: 30). Białych mieszkańców (Francuzów, w mniejszej liczbie Anglików, Holendrów i Portugalczyków było tam wówczas najwyżej kilkuset. Po odzyskaniu miasta przez Francuzów z rąk Anglików populacja miasta zaczęła dynamicznie wzrastać dzięki napływowi AfrykaOstatecznie Saint-Louis wróciło pod panowanie Francji w roku 1816 w wyniku ustaleń kongresu wiedeńskiego. 23 Dokładniejsze określenie liczby Euroafrykanów w tym czasie nie jest możliwe, ponieważ oficjalne raporty spisowe nie ujmowały konkretnych kategorii w zależności od rasy. Ponadto nieostry i płynny charakter mieszania się „krwi” oznaczał, że ludzie mogli wchodzić i wychodzić z kategorii w różnych czasach. 22 �20 Ryszard Vorbrich nów, którzy uzyskali tam zdecydowaną większość. W latach 30. XIX w. miasto liczyło już około 12 000 mieszkańców (La Grande Mosquée 2006). W 1900 r., gdy wraz z rozwojem kolonii i znaczną migracją „do-miejską” z „czarnego” interioru liczba mieszkańców Saint-Louis wzrosła do 20 000, populację Euroafrykanów (zwanych tu Métisses) szacowano na 2000 osób (Jones 2005: 30). Dzisiaj miasto Saint-Louis stanowi dobry przykład współistnienia wielu wzorów kulturowych. Obok kamienic i pomników pamiętających dominację francuską (zob. il. 3 i 5) żywa jest obecność żywiołu rodzimego, z wszechobecnym kultem muzułmańskich przywódców duchowych (zob. il. 4) Cofając się do przełomu XVIII i XIX w., mieszkańców ówczesnego Saint-Louis podzielić można na dwie podstawowe kategorie. Pierwszą tworzyli Europejczycy: oficerowie oraz żołnierze tamtejszych francuskich garnizonów, urzędnicy administracji kolonialnej, rezydenci – kupcy, pracownicy kompanii handlowych. Niektórzy z nich, zwłaszcza ci, którzy zdobyli swe fortuny w Senegalu, byli ludźmi o wybitnych cechach. Większość jednak – jak oceniają historycy – charakteryzowała się przeciętnymi umiejętnościami i niezbyt godnym pochwały charakterem. Zwłaszcza wśród żołnierzy spotkać można było „męty europejskiego społeczeństwa”, nierzadko z kryminalną przeszłością. Byli „rozpustni i chorzy, bardziej skłonni do przyjmowania wpływów cywilizacyjnych od Afrykanów niż do ich przekazywania” (Brooks 1976: 20). Drugą kategorię tworzyli Afrykanie i stale wzrastająca grupa Euroafrykanów. Grupa Afrykanów była niejednorodna pod względem pochodzenia i statusu. Pod względem etnicznym przeważali Wolof, byli też Lebu i Fulbe. Pod względem statusu (do chwili zniesienia niewolnictwa w połowie XIX w.) dzielili się na ludzi „wolnourodzonych”, potomków niewolników, wyzwoleńców oraz ludzi niewolnych. Wśród tych ostatnich rozróżnić należy „niewolników domowych” (co nie oznacza wcale jedynie służby domowej) �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 21 Il. 3:. XIX – wieczne budynki w centrum wyspy – 2018 r. (for. R. Vorbrich). oraz niewolników przeznaczonych na transport za ocean (ci ostatni przebywali zazwyczaj na wyspie tymczasowo, do czasu sformowania transportu). Osobną podkategorię stanowili grioci i członkowie kast „nieczystych” – np. rymarze itp. Dość liczną grupę Afrykanów żyjących w osadach francuskich w Afryce Zachodniej stanowili tzw. Grumetes (od grumetta – Anglicy). Termin ten pochodzi od słowa, którym określano chłopca okrętowego na europejskich statkach tej epoki. Nadawano je od XV w. Afrykanom zatrudnionym na europejskich statkach jako piloci i marynarze. Grumetes byli rekrutowani spośród żeglarskich ludów Zachodniej Afryki. W Saint-Louis byli zatrudniani jako szkutnicy, dokerzy, strażnicy niewolników. Posługiwali się za­ zwyczaj językiem grioulo („czarnym francuskim”), ubierali się �22 Ryszard Vorbrich Il. 4: Zakład fryzjerski z wizerunkiem Amadou Bamba – odnowiciela islamu w Senegalu – 2018 r. (fot. R. Vorbrich). w europejskim stylu i przyjmowali praktyki chrześcijańskie (Brooks 1976: 21, 27). W końcu grupę o specjalnym, niejasnym statusie, lecz kluczowym znaczeniu dla rozwoju nowych osad, stanowili ludzie mieszanego pochodzenia. Formalnie lokowano ich w kategorii „kolorowych”, ale w istocie nadawali często ton życiu społecznemu, będąc zwornikiem pomiędzy dwoma grupami rasowymi. Była to kategoria wewnętrznie zróżnicowana tak pod względem statusu ekonomicznego, jak i proporcji „krwi białej i czarnej”. Z punktu widzenia kryteriów genealogicznych i cech somatycznych rozpoznawano całą gamę wariantów i proporcji dziedziczenia cech „białych” lub „czarnych” rodziców (przodków) (zob. il. 6). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 23 Il. 5: Pomnik gubernatora Saint-Louis (1854–1861 i 1863–1865) ulokowany w historycznym Centrum miasta – z dedykacją „Swojemu gubernatorowi L. Faidherbe wdzięczny Senegal 1886” – 2017 r. (fot. R. Vorbrich). �24 Ryszard Vorbrich Osoby „kolorowe” miały zasadniczo inny – niższy – status niż osobnicy uznawani za „białych” (Cornay 1863: 151). W tym kontekście godną szczególnej uwagi jest grupa społeczna, a właściwie grupa kobiet mieszanego pochodzenia – tzw. signares24. Fenomen subkultury signares upatrywać można w społecznej roli czarnych kobiet w życiu powstającej osady. Obie strony (czarne kobiety i biali mężczyźni) były dla siebie atrakcyjne nie tylko pod względem fizycznym, ale głównie społecznym i ekonomicznym. Stwarzało to dogodne warunki do współpracy i zawierania bliższych relacji o charakterze osobistym. Nie bez znaczenia były tu warunki klimatyczno-zdrowotne. Przybyszów z Europy cechowała mała odporność na choroby tropikalne, a wybrzeże Afryki Zachodniej miało opinię „grobu białego człowieka”25. O przeżyciu decydowała nie tylko naturalna odporność (mało odporni umierali na początku), ale także umiejętność zorganizowania sobie dogodnych warunków pobytu. Znalezienie domu dającego wytchnienie od spraw zawodowych i miejsce odpoczynku, a zwłaszcza kobiety, która doglądałaby tego domu, władała językiem mężczyzny, rozumiała jego potrzeby i przyzwyczajenia i mogła troszczyć się o niego w czasie choroby decydowało o utrzymaniu dobrego stanu fizycznego i psychicznego Europejczyka. Korzyści się potęgowały, gdy taka kobieta mogła zaoferować usługi domowej czeladzi (niewolników 24 Ich nazwa wywodzi się z portugalskiego senhoras, co można przetłumaczyć jako „damy„. Tworzyły ją kobiety będące owocem związków Europejczyków, początkowo Portugalczyków, później głównie Francuzów z kobietami Wolof, Lebu, Fulbe. 25 Malaria, dyzenteria, nie mówiąc już o żółtej febrze były słabo diagnozowane i jeszcze gorzej leczone. W latach 1780–1850 w pierwszym roku pobytu w Afryce umierało zwykle między 25 a 75% (!) świeżo przybyłych Europejczyków. Ci, którzy przeżyli pierwszy rok, mieli już 90% szans na przeżycie kolejnych lat (Curtin P. D., The Image of Africa; British Ideas and Action, 1780–1850, Madison: University of Wisconsin Press 1964, s. 71–87). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 25 domowych) oraz pomoc w interesach, udostępniając swe kontakty i znajomość terenu. Od lat 30. XVIII w. władze kompanii zarządzającej Saint-Louis pozwalały na zawieranie związków małżeńskich z Afrykankami, pod warunkiem że dzieci zrodzone z tych związków dziedziczyły majątek po ojcach (Delcourt 1952: 124). Miało to zasadnicze konsekwencje dla formowania się signares jako ciągłej w czasie (reprodukującej się przez pokolenia)26 wspólnoty rasy, kultury i gospodarki. Sekret wzajemnej atrakcyjności partnerów krył się w formule czasowego małżeństwa – „na sposób krajowy” (à la mode du pays), który miał sankcję kościelną. Małżeństwa tego typu rozpowszechniły się jako środek zawiązywania sojuszy społecznych i ekonomicznych, stanowiły zarazem przestrzeń spełnienia ludzkich potrzeb i namiętności oraz przenikania wzorów kulturowych. Małżeństwo à la mode du pays różniły się od małżeństw chrześcijańskich i wolofskich tym, że związek kończył się nie tylko w wypadku śmierci małżonka, lecz także w następstwie trwałego odejścia mężczyzny z Senegalu (np. gdy kończył on swój kontrakt w Kompanii). W takich okolicznościach kobieta była zwolniona ze zobowiązań wynikających z umowy małżeńskiej i stawała się zdolna do zawarcia nowego małżeństwa à la mode du pays. W utrzymaniu swej swoistej pozycji społecznej pomagały signares szczególne cechy, które w skrócie określić można jako 26 Dziewczynki zrodzone w małżeństwach typu à la mode du pays były przygotowywane do zamążpójścia za białego i tworzyły kolejne generacje signares. Przed chłopcami (często wysyłanymi do Francji do szkół) rysowała się kariera kupca, wojskowego lub kapłana (Vorbrich R., Signares z Senegalu – rasa i płeć a kontakt kulturowy [w:] R. Vorbrich, A. Szymoszyn (red.), Ethnos et Potentia. Interdyscyplinarność w polskiej etnologii. W darze Profesorowi Aleksandrowi Posern-Zielińskiemu z okazji 70. urodzin i 40-lecia pracy zawodowej, Warszawa-Poznań 2013). �26 Ryszard Vorbrich partycypowanie w dwóch kulturach i wynikająca stąd zdolność posługiwania się różnymi kodami językowymi i kulturowymi oraz pośredniczenia pomiędzy odmiennymi grupami. W opisie subkultury signares dobrze ujawnia się wielokulturowy charakter miasta, gdzie żywioł europejski nie tylko stykał się z afrykańskim, ale gdzie wytworzyła się synteza obu cywilizacji27. W tym miejscu dochodzimy do tytułowych świątyń. Do lat 30. XIX w. w Saint-Louis nie było żadnej świątyni ani kościoła, ani meczetu. Jako pierwszy wybudowano kościół katolicki w roku 182828. Sytuacja zmieniła się po ustąpieniu Anglików w 1817 r. Nowe władze francuskie uznały, że „konieczne i pilne jest przekazanie mieszkańcom Saint-Louis i Gorée smaku i znaczenia życia religijnego, które od 1809 r. powoli tracili” (Catédrale 2006). W 1819 r. pełnomocnik króla Ludwika XVIII (Ludwika Stanisława 27 Znaczenie ekonomiczne signares podupadło wraz ze zniesieniem niewolnictwa w 1849 r. Ich sytuacja społeczna uległa też pogorszeniu wraz ze wzrostem populacji białych kobiet, które pod koniec XIX w. coraz liczniej osiedlały się w Saint-Louis i na terenie powiększającej się kolonii Senegal. Z czasem w ostatnich dekadach XIX w. subkultura signares przekształciła się w endogamiczną grupę społeczno-kulturową, tzw. Mieszańców – Métisses. Jako zasymilowani z kulturą francuską przechwycili oni na kilka pokoleń władzę samorządową w Saint-Louis. Z początkiem XX w., gdy pierwsi czarni wykształceni Senegalczycy zajęli ich miejsce, stracili znaczenie polityczne. Ale nie społeczne i ekonomiczne. Dzisiaj, rozsiani po całym Senegalu, tworzą swoistą endogamiczną grupę współtworzącą elitę kraju. Powiązani na wiele sposobów (rodzinnych i biznesowych) z Francją, pełnią ważne funkcje w życiu społecznym i gospodarczym. Stanowią istotny komponent społeczeństwa niepodległego państwa. Są wybitnymi przedsiębiorcami, naukowcami, doradcami prezydentów lub ambasadorami Senegalu na kilku kontynentach. 28 Do tego czasu chrześcijanie – mieszkańcy wyspy – musieli zadowolić się prowizorycznymi miejscami modlitwy wewnątrz fortu, w szpitalu wojskowym, a nawet – podczas angielskiej okupacji – w domach prywatnych. W latach okupacji Anglicy zabronili bowiem „obecności wszystkich kapłanów lub kapelanów i wszystkich innych wydarzeń kulturalnych” (Catédrale [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2006). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 27 Ksawerego Burbona) Jacques-François Roger zalecił, aby „ustalić stan i potrzeby kolonii pod tym względem, aby mieć religię poprzez jego czyny zaszczycone jego przykładem i przez jego ministrów”. Sprawa ciągnęła się przez kilka lat. Dopiero w 1827 r. położono kamień węgielny pod budowę świątyni29. Powstanie katedry przypisuje się staraniom przełożonej Zgromadzenia Sióstr św. Józefa z Cluny – Anne Marie Javouhey, która po przybyciu do Saint-Louis w 1822 r. założyła w mieście sierociniec, który stał się szybko symbolem i stymulatorem rozwoju chrześcijańskiej wspólnoty w mieście. Kościół, z fasadą w stylu neoklasycystycznym, był jednym z pierwszych (i największym wówczas) budynkiem publicznym wzniesionym poza murami fortu. Został on ukończony i wyświęcony z wielką pompą w następnym roku (1828) (Catédrale 2006)30. Dla mieszkańców wyspy i administracji francuskiej stał się bowiem symbolem zmiany statusu Saint-Louis – z handlowej faktorii na miasto poświadczające trwałą obecność Francji na terytorium Senegalu31. Dzisiaj w niepodległym Senegalu (kraju o 95% większości muzułmańskiej), po tym jak większość chrześcijan opuściło miasto (Francuzi wrócili po 1960 r. w większości do Francji, a Métisses rozproszyli się po ojczyźnie przodków – Senegalu), W ołowianej tubie umieszczono m.in. następującą inskrypcję: „Colonie Française Sénégal et dépendances. Eglise de Saint-Louis 11 février 1827. S.M. Charles X étant roi de France. S.EXC.Le Comte Chabrol de Crouzon, Ministre de la marine et des colonies”. Za udostępnienie dokumentacji zespołu UNESCO ds. renowacji Saint-Louis dziękuję pani Zuzannie Hirschi. 30 Dokonano tego 4 lutego 1828 r. w dniu święta „jego wysokości Karola X (Burbona)”. 31 Składając kamień węgielny pod budowę katedry, administrator królewski (J.-F. Roger) dał wyraz tym opiniom, mówiąc, że nadszedł „czas, gdy prosta faktoria podniesiona została do rangi kolonii”, ponieważ: „kościoły są trwałymi rzeczami, zbudowanymi przez ludzi, którzy zamierzają osiedlić się, a nie być gośćmi przejściowymi” (Catédrale, dz. cyt.; Aïdara Abdoul Hadir, Saint-Louis du Sénégal d’hier à aujourd’hui, Brinon-sur-Sauldre 2004, s. 80). 29 �28 Ryszard Vorbrich katedra (najstarszy kościół katolicki w Afryce Zachodniej), choć trochę podniszczony, stanowi centrum życia religijnego i społecznego saintlouzjańskiej wspólnoty chrześcijan i symbol wielokulturowości miasta32. Na uroczystości z okazji przypadającego w marcu 2018 r. 200. rocznicy przybycia do Saint-Louis sióstr ze Zgromadzenia Sióstr św. Józefa z Cluny, mer Saint-Louis – Mansour Faye – podkreślił, że katedra w Saint-Louis jest świadectwem „współistnienia między chrześcijańskimi i muzułmańskimi społecznościami, cementem senegalskiego narodu”. Jako drugi przykład symbiozy dwóch religii mer podał Wielki Meczet z Saint-Louis, „którego minaret wyposażony w dzwon materializuje to piękne porozumienie między dwiema religiami” (Ndaw 2018). W tym miejscu doszliśmy do okoliczności powstania w Saint-Louis pierwszego meczetu. Jego zbudowanie nie było łatwe. Chociaż Saint-Louis niemal od zarania było miastem z muzułmańską większością, a ludności tej stale przybywało (w 1837 r. na 10 651 muzułmanów przypadało 1025 katolików), musieli oni czekać niemal 20 lat dłużej niż katolicy na wybudowanie swojej świątyni. Starania o jego wybudowanie rozpoczęły się już w latach 20. XIX w. Według tradycji ustnej muzułmanów z Saint-Louis jednym z głównych inicjatorów jego wzniesienia był El Hadj Omar Tall – przywódca religijny, uważany za spiritus movens szybkiej 32 W następnych latach i dekadach katedra była w niewielkim stopniu przebudowana. W 1867 r. dobudowano ganek wejściowy (le porche d’entrée) z dwoma kolumnami. W 1930 r. wstawiono witraże wykonane w Grenoble we Francji. W latach 70. XX w. położono w środku tynk z tzw. powłoki betonowej, co okazało się bardzo niefortunne, ponieważ zablokował on wilgoć w murach. W tym samym czasie wyłożono nową posadzkę z mozaiki z gresu. Obecnie stan katedry oceniany jest jako „bardzo zły” (wilgoć w murach sięga na ścianie wschodniej do wysokości 11 metrów. W kwietniu 2018 r. rozpoczęły się prace renowacyjne planowane na 15 miesięcy. Za udzielenie ww. informacji dziękuję pani Zuzannie Hirchi. �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 29 islamizacji Afryki Zachodniej w połowie XIX w. (La Grande Mosquée 2006, Cachene 2009)33. Według legendy El Hadj Omar Tall miał przybyć do Saint-Louis w 1825 r., aby wyznaczyć miejsce budowy przyszłego meczetu. Po ustaleniu kierunku Kaaba wskazał miejsce, w którym miała zostać wykopana studnia do celów ablucji. Wierni uważają, że woda z tej studni ma właściwości terapeutyczne (La Grande Mosquée 2006)34. Budowę meczetu rozpoczęto w 1838 r. (w roku ukończenia budowy katedry)35. Prace budowlane trwały, z przerwami, dziewięć lat. Budziły bowiem wiele kontrowersji wśród dominujących El Hadj Omar (Umar) Tall (1794/1797–1865) urodził się w Halwar, w regionie Futa Toro (na ziemiach dzisiejszego Senegalu). Pochodził z rodu przypisującego sobie pochodzenie od Ukba ibn Nafiego – towarzysza proroka Mahometa. Był twórcą efemerycznego (1861–1890), teokratycznego imperium Tukulerów obejmującego części terytorium dzisiejszej Gwinei, Senegalu i Mali, z silnymi wpływami w Senegalu. W młodości odbył pielgrzymkę do Mekki, gościł u wielu muzułmańskich władców Zachodniego i Środkowego Sudanu, a także na uniwersytecie al-Azhar w Kairze. Poruszony uniwersalistyczną ideologią islamu zmierzał do narzucenia „transcendentnego braterstwa” mieszkańcom zachodniego Sudanu. Po niepowodzeniach poniesionych w walce z Francuzami w dorzeczu rzeki Senegal w latach 50. XIX w. ruszył na wschód i opanował w latach 60. ziemie leżące w górnym biegu Nigru. Zginął w kraju Dogonów w roku 1865. Stworzone przez niego imperium, rządzone przez jego synów, zostało ostatecznie rozbite przez Francuzów w latach 1890–1893 (Chenet G., El Hadj Omar, La grande épopée des Toucouleurs, Paris 2009). 34 Opowieść o studni w Wielkim Meczecie w Saint-Louis ma wiele odpowiedników w Senegalu i w Gambii, gdzie wskazuje się studnie-relikwie wyznaczające legendarną trasę wędrówek El Hadj Omara (La Grande Mosquée du Nord, [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2006). 35 Inne źródła sugerują rok 1825 (Cantone C., A Mosque in a Mosque. Some Observations on the Rue Blanchot Mosque in Dakar & its Relation to Other Mosques in the Colonial Period, „Cahiers d’Études africaines” 2006, vol. 182, s. 363–387). 33 �30 Ryszard Vorbrich tu politycznie chrześcijan, zwłaszcza w środowisku Métisses36. W końcu jednak budowę ukończono w 1848 r. dzięki wsparciu finansowemu administracji kolonialnej. Meczet wzniesiono w północnej części wyspy, w tym czasie będącej poza obszarem zwartej zabudowy, co złagodziło opory części mieszkańców miasta (La Grande Mosquée 2006)37. Wielki Meczet w Saint-Louis można z łatwością pomylić z kościołem: dzwonnice zamieniają się w podwójne kwadratowe minarety, łuki na oknach i arkady na frontowej werandzie są zaostrzone (zamiast półokrągłe), a wieże są zwieńczone dwoma małymi kopułami38. Główna fasada (od strony południowej) tworzy swoisty perystyl z kolumnadą z przełamanymi łukami w stylu neogotyckim. Górną część ścian wieńczą karnisze i gzymsy zwieńczone zaokrągleniami i zaokrąglonymi blankami. Podobne elementy znalazły się na dwóch masywnych wieżach-minaretach. Właśnie w lewej (zachodniej) wieży umieszczono, obok zegara, wspomniany przez mera Saint-Louis, dzwon – na wzór dzwonów kościelnych. W XX w. (głównie w latach 1949–1956) budynek meczetu uległ wielu przeróbkom odejmującym detale niepasujące do muzułmańskiego stylu i dodającym mu dodatkowe funkcje użytkowe. Zlikwidowano m.in. balkony minaretów (i drewniane klatki schodowe do nich prowadzące) oraz balustrady z kutego żelaza, zastąpione konstrukcją z betonu. W związku z procesem pełnej 36 Jeden z przywódców tej grupy – Paul Holle – skarżył się wobec administracji na budowę meczetu: „Saint-Louis stał się domem bałwochwalstwa, ponieważ meczet przeciwko naszemu kościołowi dał Mahometanowi oficjalne poświęcenie” (La Grande Mosquée, op. cit.). 37 Legenda o studni w Wielkim Meczecie w Saint-Louis ma wiele odpowiedników w Senegalu i w Gambii, gdzie wskazuje się studnie-relikwie wyznaczające legendarną trasę wędrówek El Hadj Omara (La Grande Mosquée, op. cit.). 38 Takie porównania odnośnie do Grande Mosque często pojawiają się w analizach architektury sakralnej Afryki (Cantone, op. cit., s. 371). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 31 Il. 6: Typy ludzi we francuskich koloniach w XVIII w. (Źródło: https://pl. pinterest.com/pin/64317100903198588/?lp=true, dostęp: 10.01.2018 r.). �32 Ryszard Vorbrich urbanizacji wyspy zbliżyły się do meczetu zabudowania, w tym: konsulaty Francji i Belgii, remiza straży pożarnej oraz Gaston Berger Cultural Center, częściowo go otaczając, co znacznie zmniejszyło wolną przestrzeń wokół budynku służącą wcześniej za miejsce zebrań wiernych. Współcześnie meczet robi wrażenie zaniedbanego, wręcz opuszczonego. Wąskimi uliczkami, z odległego o 1 km historycznego centrum miasta, docierają tu z rzadka i na chwilę tylko konne taksówki z zachodnimi turystami, którzy nawet nie wysiadają z pojazdu i – po zrobieniu obowiązkowych zdjęć – odjeżdżają. W roku 2017 rozpoczęły się prace renowacyjne przewidujące znaczną rozbudowę meczetu poprzez dodanie nowego (zachodniego) skrzydła i znaczne podwyższenie wież-minaretów. Obie świątynie wrosły w krajobraz miasta i stanowią ważne punkty odniesienia tożsamości saintluizjańskiej. Świadczy o tym oprawa corocznego, sięgającego XVIII w. święta Fanal. Podczas święta, mającego postać ulicznego karnawału, przez ulice miasta przetacza się kolorowy taneczny korowód. Grupy postaci przebranych w afrykańskie i europejskie stroje tańczą i śpiewają zarówno tańce afrykańskie, z tradycyjnym senegalskim ndawrabine (zob. il. 10) i nowoczesnym tanebeer, jak i te w stylu zachodnim (walc i tango). Punktem kulminacyjnym święta jest parada oświetlonych pojazdów – tzw. fanal39. Są to konstrukcje z drewna, metalu i papieru, wysokie na pięć (i więcej) metrów i osadzone na kolach40. Forma konstrukcji nawiązuje zwykle do dziedzictwa architektonicznego starego kolonialnego miasta. Są to zwykle odwzorowania katedry, Wielkiego Meczetu lub pałacu guberna- Wolowski termin fanal wywodzi się z kastylijskiego fanal – lub (i) z francuskiego fana (pl. fanaux) – oznaczającego latarnię, latarnię morską lub lampkę sygnalizacyjną. 40 Zamiast tradycyjnych latarni rozświetlają je od wewnątrz elektryczne żarówki pobierające prąd z akumulatorów samochodowych. 39 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 33 Il 7: Katedra w Saint-Louis (Źródło: https://pl.pinterest.com/ pin/539376492862194425/, dostęp: 10.10.2018 r.). Il. 8: Grande Mosquée w Saint Louis – koniec XIX w. (Cantone 2006: 371). �34 Ryszard Vorbrich Il. 9: Minaret-dzwonnica Wielkiego Meczetu w Saint-Louis – 2017 r. (fot. R. Vorbrich). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 35 Il. 10: Tradycyjny senegalski taniec ndawrabine wykonywany podczas parady Fanal – 31.12.2017 r. (fot. R. Vorbrich). tora41. Pojazdom towarzyszą kobiety przebrane w tradycyjne stroje signares (zob. il. 11). Geneza święta fanal sięga XVIII w., kiedy to signares, ubrane w najlepsze stroje i ozdobione klejnotami, udawały się w wieczór wigilijny na pasterkę. Towarzyszyła im służba (niewolnicy, pokojówki) niosąca latarnie (ulice miasta nie były wówczas oświetlone). Z czasem korowodom signares zaczęły towarzyszyć oświetlone latarniami powozy42. Jeszcze kilka, kilkanaście lat temu bywało ich kilka. Obecnie jest ich coraz mniej. W roku 2017 były zaledwie dwa. 42 Jak opowiadali mi potomkowie signares, wywiązała się wówczas swego rodzaju rywalizacja pomiędzy rodzinami signares o najładniej oświetlony pojazd. 41 �36 Ryszard Vorbrich Il. 11: Signares i fanal podczas parady – 31.12.2017 r. (fot. R. Vorbrich). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 37 Dzisiaj wraz z laicyzacją Senegalu i znaczną redukcją liczby katolików w mieście (jest ich około 5%, a więc 9–10 tys.) święto zostało przeniesione z wieczoru wigilijnego43 na ostatni tydzień grudnia44. Ma to związek z komercjalizacją święta zgodnie z wymogami przemysłu turystycznego. Niemniej parada fanal pozostaje najlepszym świadectwem wielokulturowości Saint-Louis45. Bibliografia Aïdara Abdoul Hadir, Saint-Louis du Sénégal d’hier à aujourd’hui, Brinon-sur-Sauldre 2004. Alekxandre P., Griot [w:] G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisation africaine, Paris: Hazan 1968. Boilat D. (abbé), Esquisses sénégalaises: physionomie du pays, peuplades, commerce, religions, passé et aenir, récits et legends, Paris 1853. Brooks G. E. Jr., The Signares de Saint Louis and Gorée: Women Enterpreneurs in Eighteen-Century Senega [w:] Nacy J. Hafkin, Edna G. Bay (eds.), Women in Africa. Studies of social and economic change, Stratford: Stratford University Press 1976. Cantone C., A Mosque in a Mosque. Some Observations on the Rue Blanchot Mosque in Dakar & its Relation to Other Mosques in the Colonial Period, „Cahiers d’Études africaines” 2006, vol. 182. W wieczór wigilijny katolicy z całego miasta, w tym potomkowie signares, tłumnie przybywają do katedry na pasterkę. Jednak ani jej celebracja, ani następujące po niej spontaniczne spotkania towarzyskie (przed katedrą) nie nawiązują w formie do tradycji fanal. 44 W roku 2017 Fanal miał miejsce w noc sylwestrową. 45 Nie można na zakończenie pominąć polskiego epizodu w historii Saint-Louis. Na mapach miasta figuruje tzw. „port Polaków” (port Polonais). Ten mały port, a właściwie większa przystań (port nie został ukończony), znajduje się na mierzei Langue Barbare, dwa kilometry w dół rzeki od wyspy Saint-Louis. Port został zbudowany w latach 1975–1979 przez robotników i inżynierów z Gdańska. Okoliczni mieszkańcy życzliwe wspominają Polaków, a niektórzy z nich, starsi wiekiem (którzy pracowali z Polakami), mówią nieco po polsku. 43 �38 Ryszard Vorbrich Catédrale [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 200646. Chenet G., El Hadj Omar, La grande épopée des Toucouleurs, Paris 2009. Cornay J. E., Anthropologie. Mémoire sur le métisme animal chez les espèces humaines: exposition des principes de physiometrie générale, Paris 1863. Curtin P. D., The Image of Africa; British Ideas and Action, 1780–1850, Madison: University of Wisconsin Press 1964. Delcourt A., La France et les Etablissemnt Francis Au Semegal entre 1713 et 1763, Dakar: IFAN 1952. Guy-Grand V. J., Dictionaire français-volof, Dakar 1923. Historie du Wâlo, https://yeewu.net/2017/06/03/histoire-du-walo/ (data pobrania: 02.10.2018 r.). Ile Saint-Louis du Sénégal. Site inscrit sur la Liste du patrimoine mondial. Plan de Sauvegarde et de Mise en Valeur. Rapport de présentation, V. 1 Septembre 2007 (document UNESCO). Jones H., From Mariage à la mode to Wedding at Town Hall: Marriage, Colonialism, and Mixted-Race Society in Nineteen-Century Senega, „International Journal of African Historical Studies” 2005, Vol. 38, Issue 1. La Grande Mosquée du Nord, [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2006. Monteil V., Lat Dior, Damel du Kayor, et l’islamisation des Wolofs, „Archives de sociologie des religions” (1963), n°16. Ndaw Maguette A., Sénégal: Congrégation des sœurs de Saint Joseph de Cluny – L’œuvre bicentenaire d’Anne Marie Javouhey célébrée „Le Solei” 2018, 14 mars 2018, https://fr.allafrica.com/stories/201803150506.html (dostęp: 11.10.2018 r.). Ogot Bethwell A. (ed.), UNESCO Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century, V, Paris, Berkeley 1999. Saint-Louis [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2007. Za udostępnienie tekstów CRDS dziękuję dyrektorce tej instytucji – pani Fatimie Fall. 46 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 39 Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Vorbrich R., Signares z Senegalu – rasa i płeć a kontakt kulturowy [w:] R. Vorbrich, A. Szymoszyn (red.), Ethnos et Potentia. Interdyscyplinarność w polskiej etnologii. W darze Profesorowi Aleksandrowi Posern-Zielińskiemu z okazji 70. urodzin i 40-lecia pracy zawodowej, Warszawa-Poznań 2013. Wade A., Monteil V., Chronique du Wâlo Sénégalais 1186–1855, „Bulletin De L’Institut Français D’Afrique Noire” 1964, Seria B, Human Sciences, t. 26 (3–4). Cathedral and mosque on one island. Multiculturalism of the island of Saint-Louis in the context of the ethnic history of northern Senegal Summary St. Louis Island at the mouth of the Senegal River is a great example of multiculturalism. The article shows how, as a result of the French rule, on land inhabited by different African ethnic groups: Wolof, Serer, Fulbe (and others) appeared and consolidated the influence of European culture, brought by the Portuguese, French, English and Dutch. An expression of the overlap of various cultural influences, there is both the ritual of the city’s inhabitants (street fanal festival) and the coexistence of the Catholic cathedral and mosque (Grande Mosquée) for more than 180 years. Keywords: multiculturalism, Saint-Louis, Senegal, pre-colonial kingdoms of Senegal, French colonialism, church, mosque. ��JACEK ŁAPOTT DOGONOWIE VERSUS FULBE – MAŁA WOJNA W WIELKIM KRAJU Koczownicy… myślą o dawnych czasach… przed iskianu [osiedleniem]. Gdy smutek zacofania był błogosławieństwem. Melih Cevdet Anday Motto to mówi dużo o rzeczywistości kulturowej współczesnych pasterzy-koczowników. Ale czy wszystko i czy o wszystkich? Okazuje się, że współcześnie istnieją wcale niemałe grupy pasterzy, którzy poza marzeniami – jak powiedziałby klasyk – chcą siłą zawrócić bieg historii. Tak aktualnie postępują Fulbe (Fulbeje) z Mali1. Wystąpili zbrojnie przeciw Dogonom, z którymi sąsiadują od wieków. Straty w ludziach po obu stronach idą już w dziesiątki zabitych przedstawicieli obu grup2. Etnolog pracujący w terenie afrykańskim nie zawsze nadąża za szybko następującymi tam zmianami. Jeszcze kilka lat temu Dr hab. Jacek Łapott, prof. US, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Szczeciński Używam tutaj z całą świadomością spolszczonej nazwy Fulbe (Fulbeje) zaistniałej już na stałe w polskim obiegu naukowym. W strefie frankofońskiej grupa ta występuje zwykle pod nazwą Peul, a w strefie anglofońskiej pod nazwą Ful, Fulani. 2 Praca powstała w części w oparciu o doniesienia medialne między czerwcem a wrześniem 2018 r. 1 �42 Jacek Łapott południowe Mali, rejon masywu Bandiagara, był dla miejscowej ludności dosłownie „rajem na ziemi” – miejscem licznie odwiedzanym przez turystów. Stały dopływ pieniędzy związanych z tym zjawiskiem wydawał się trwały (z tendencją wzrostową) i nic nie wskazywało na jakiekolwiek zmiany. Jednak sytuacja na północy Mali, związana z rebelią tuareską w 2012 r., zmieniła diametralnie tę rzeczywistość3. Powstaje MNLA Mouvement National pour la Libération de l’Azawad (Narodowy Ruch na rzecz Wyzwolenia Azawadu), który 6 kwietnia 2012 r. ogłasza niepodległość tego regionu jako samodzielnego państwa. Następuje interwencja wojsk rządowych, sytuacja w całym Mali się destabilizuje. Turyści całkowicie zarzucili odwiedziny w tym rejonie. Jeszcze nie zdążono tak naprawdę zastanowić się, jak rozwiązać ten problem, a mamy już do czynienia ze zgoła z nową sytuacją – lokalną wojną domową. Z racji trwających aktualnie wyborów prezydenckich w Mali (lato 2018 r.) sytuacja ta zamiast przygasać, jest w dalszym ciągu „rozwojowa”. Wybory prezydenckie „przykryły” nieco doniesienia medialne na temat tego konfliktu i – być może – przyhamowały nieco próby jego rozwiązania. Do wyborów stanęło 24 kandydatów. Po pierwszej turze z 29 lipca 2018 r. pozostało dwóch – urzędujący prezydent oraz główny przedstawiciel opozycji (Ibrahim Boubacar Keita oraz Soumaila Cisse)4. Współczesne Mali to kraj cztery razy większy od Polski (ponad 1 240 000 km²) zamieszkały przez około 18 mln ludzi należących do co najmniej 20 grup etnicznych. Olbrzymia większość kraju, poza doliną rzeki Niger, znajduje się w strefie pustyni i Sahelu, jest dość trudno dostępna i niezbyt łatwa w zaprowadzeniu jakiejkolwiek administracji. Nic dziwnego, że w „procesie norma3 Nie była to pierwsza „rebelia” tuareska. Ta wcześniejsza, z lat 1990–1994, kosztowała życie ponad 1000 osób. 4 Po raz pierwszy konkurowali ze sobą podczas wyborów w 2013 r. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 43 lizacyjnym”, związanym ze wspomnianymi niepodległościowymi żądaniami Tuaregów, wzięły udział na początku, obok rodzimej armii, wojska francuskie w ramach operacji „Serval” (rok 2013) oraz „Barkhane” (od 2014 r.). Następnie włączyły się misja ONZ – MINUSMA (Mission multidimensionnelle intégrée des Nations Unies pour la stabilisation au Mali – Wielozadaniowa Misja Integracyjna Narodów Zjednoczonych) oraz państwa grupy G5 Sahel (Mauretania, Mali, Niger, Burkina Faso i Czad). Pomimo podpisania w roku 2015 porozumienia pokojowego, duże części Mali są poza kontrolą tych wcale niemałych sił, a ataki co jakiś czas powtarzają się5. Trudno byłoby oddzielić sytuację w kraju Dogonów od tego, co się dzieje na północy Mali. Według powszechnej opinii, pomimo zaangażowania „sił stabilizacyjnych” liczących około 30 000 osób, nic nie zmierza do uspokojenia nastrojów. Tym bardziej że część funduszy, m.in. na uzbrojenie, siły separatystyczne otrzymują zarówno od przemytników narkotyków, jak i od przemytników ludzi chcących udać się do Europy. Nie od rzeczy jest także zaangażowanie się państw trzecich, m.in. Burkina Faso. Niedawno nie kto inny, jak prezydent Czadu Idriss Deby oskarżył przywódców tego kraju, mówiąc: Kiedy prezydent Blaise Compaoré spiskował przeciwko Mali, zapomniał o swoim kraju, Burkina Faso. A przysłowie afrykańskie przecież mówi: „W kopaniu dziury dla wroga musisz pamiętać, aby była szersza niż trzeba – na wypadek, gdybyś sam miał w nią też wpaść”6. Urzędujący do końca 2015 r. ten właśnie prezydent, według I. Deby’ego, wbrew rządowi Mali wspierał i zaopatrywał w broń m.in. członków wspomnianego W skład samej MINUSMA wchodzi 15 000 osób (12 169 żołnierzy, 1741 policjantów, 1180 cywili). 6 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/idriss-deby-a-propos-des-attaques-au-burkina-blaise-compaorelhomme-qui-allume-le-feu-et-qui-joue-aupompier/ (dostęp: 02.08.2018 r.). 5 �44 Jacek Łapott MNLA. Dziś podobne siły „destabilizacyjne” przekroczyły granice i można je znaleźć także w Burkina Faso. Wspierane z różnych źródeł istnienie tych paramilitarnych, a właściwie stricte militarnych grup sprawia, że zarówno ich idee polityczno-religijne, jak i kryminalne szybko przemieszczają się nie tylko między Mali i Burkina Faso, ale i Algierią, a także Nigrem. Niejaki „stan zawieszenia” bezpieczeństwa wewnętrznego związany ze wspomnianymi wyborami prezydenckimi spowodował ostatnio falę konfliktów – tym razem etnicznych – między pasterzami Fulbe i rolnikami Dogonami (ostatnio także Bamana)7. Poza przyczynami mającymi podłoże ekonomiczne (swego rodzaju głód ziemi) dodatkowym istotnym aspektem jest nierównoprawne zaangażowanie religijne obu grup. Trudno bowiem nie zauważyć, że poważny wpływ na rozwój tej regionalnej sytuacji ma zarówno religia islamu, jak i jej przywódcy. M.in. za sprawą kaznodziei fulbejskiego – Amadou Koufa (a właściwie Amadou Diallo) – coraz więcej młodych Fulbejów wstępuje do grona organizacji terrorystycznych. Tenże Amadou Kouffa, przy wsparciu Tuarega Ijada Ad Ghali i trzech innych miejscowych radykałów muzułmańskich (Djamelem Okacha, Abu Hassane al-Ansarim i Abou Abderrahmanem El Senhadżim) zakładają w marcu 2017 r. interetniczną organizację Groupe de soutien à l’islam et aux musulmans (Grupa wsparcia dla islamu i muzułmanów)8. W trakcie ostatniego pobytu w Mali (luty 2018 r.) usłyszałem od Dogonów interesującą typologię miejscowych ruchów paramilitarnych. Dzielono je na: Ostatnio zaczyna się mówić o „somalizacji” sytuacji w Mali z racji „niezadowolenia” z działań rządu, także grupy Songhaj z Gao i gróźb odłączenia się i założenia własnego państwa. Zob. także opisane niżej deklaracje związku myśliwych Amasagou u Dogonów. 8 Inna sprawa, że historia genezy, trwania oraz znikania różnych miejscowych grup i ruchów militarnych i paramilitarnych (tylko w ciągu ostatnich 10 lat) to temat na oddzielną publikację. 7 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 45 bandytów, terrorystów i dżihadystów (z dość płynnymi granicami), na dodatek walczącymi także między sobą. Jeśli dodać do tego rywalizację pomiędzy poszczególnymi grupami antyrządowymi i ich permanentne podziały, zmiany priorytetów i przywódców, widać wyraźnie, że sytuacja daleka jest jeszcze do stabilizacji. To rzutuje oczywiście na cały ten wielki kraj. Podczas mojego pierwszego pobytu w Mali (40 lat temu) w wioskach dogońskich trudno było znaleźć rodziny muzułmańskie. Współcześnie jest inaczej – muzułmanie to znaczący procent populacji. Duża część wyznawców ma niewielkie wyobrażenie o tej religii, nie znając ani języka arabskiego, ani tak naprawdę Koranu. Inni z kolei z gorliwością neofitów wyznają wszystkie najbardziej radykalne jej opcje. Z obserwacji w terenie można powiedzieć, że dotyczy to jednak obu opisywanych tutaj grup. Nic dziwnego, że ostatnio w Mali coraz częściej pojawiają się głosy nawołujące rząd do dokładniejszego uregulowania stosunków z siłami religijnymi, w tym wypadku muzułmańskimi. Pomimo powstania (na życzenie tych ostatnich) Ministerstwa Spraw Religijnych i Kultu wzajemne relacje dalekie są od poprawności. Decyzje ministerstwa są często ignorowane czy sabotowane przez poszczególne grupy. Jak twierdzą niektórzy zwolennicy zmian, w meczetach modli się 10 osób, a w tym samym czasie ostentacyjnie rozkłada się dywaniki do modlitwy na zewnątrz i blokuje drogi publiczne. Przywódcy muzułmańscy ze swojej strony coraz wyraźniej mówią, że mają prawo, a nawet obowiązek interweniować w wielkie debaty społeczne i angażować się w życie polityczne, w tym niekiedy wspierając określonego kandydata w wyborach lub przeciwstawiając się mu… Słabe i zdyskredytowane państwo malijskie nie ma legitymacji do konstruktywnej interwencji w sferze religijnej. Nie ma też środków… Zbyt radykalne działania mogłyby doprowadzić do stworzenia swego rodzaju nieformalnej i pozainstytucjonalnej sfery religijnej, nie podporządkowującej się nikomu. �46 Jacek Łapott Jak pisze dalej ten sam autor: Jeśli jednak państwo chce uregulować sferę religijną, zgodnie z polityką Ministerstwa Spraw Religijnych i Kultu, uznaną także przez inne podmioty życia politycznego i społecznego, działanie to powinno być zrobione (na początku) na minimalnym poziomie i winno polegać na umieszczeniu osób odpowiedzialnych w sercu tego religijnego procesu. Innymi słowy, partnerstwo między państwem a przywódcami religijnymi powinno stać się priorytetem. Bowiem tylko ograniczanie wypowiedzi szerzących nienawiść lub nietolerancję, ale także doskonalenie szkolenia imamów są punktami, które już dziś pozwolą na osiągnięcie konsensusu9. Dla Issy N’Diaye, wykładowcy na Uniwersytecie w Bamako, niezwykle ważne jest, aby przywódca religijny wiedział, jak zachować neutralność. Teren polityczny nie jest odpowiednim miejscem dla przywódców religijnych. Niektórzy naukowcy uważają, że rola duchownych musi koncentrować się na duchowości. Według nich ich wiarygodność została zakwestionowana, odkąd zaczęli mieszać się w politykę10. Trudno nie odnieść wrażenia, że głosy te ciągle są jeszcze odosobnione. Przed wyborami informacje z kraju Dogonów nie do końca się potwierdzały i nie były jednoznaczne. Raz mówiono o liczbie co najmniej 80 osób zabitych, innym razem o zabitych ponad 30 Dogonach i 8 Fulbe. Nie można było także sprawdzić, czy informacje te dotyczyły tego samego faktu czy kilku oddzielnych. Dogonowie mieliby się posługiwać tradycyjną bronią myśliwych (karabiny skałkowe), natomiast Fulbe takimiż karabinami oraz „bronią wojskową”. Kilka miesięcy później sytuacja tak się zaogniła, że spowodowała exodus kilku tysięcy Dogonów na płaskowyż, w okoli(dostęp: 17.07.2018 r.). Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/pr-issa-ndiaye-les-religieuxne-sont-plus-credibles-pour-une-mediation-politique/ (dostęp: 12.09.2018 r.). 9 10 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 47 ce miejscowości Sangha. Według mediów osiem najbardziej narażonych na ataki wiosek dogońskich zostało całkowicie opuszczonych11. Cytowane w tychże mediach wypowiedzi Dogonów takich jak Hama Dolo (właściciel hotelu w Sangha), są niepokojące, zwracając uwagę na inny problem: Mamy mało prosa, ziarno, które posialiśmy na polach, zostało zmyte przez deszcze lub zniszczone – lamentuje. Za dwa miesiące grozi nam głód! Państwo jest nieobecne... Sangha to rejon liczący 40 000 mieszkańców, a w okolicy nie ma nawet jednego oficera ochrony. Więc ludzie się boją, a do tego jesteśmy zaniepokojeni, ponieważ kończy się pora deszczowa [zbliża czas zbiorów – J. Ł.]. Tak więc wszyscy, którzy idą na pole, uzbrojeni są w karabiny, noże i kije, ponieważ moglibyśmy zostać zaatakowani... Jeśli ludzie z Sangha nie wrócą na pole tak szybko, jak to możliwe, cały rok upraw jest zagrożony12. Rodzi się pytanie, jaki jest powód tej sytuacji, a być może także pytanie o prawdziwą genezę konfliktu? Społeczność Dogonów – grupy etnicznej zamieszkującej na południu Mali, nieco poniżej tzw. Łuku Nigru – doświadczyła wielu zmian w czasie ostatniego ćwierćwiecza. Ten, zdawałoby się, typowy, kopieniaczy lud rolniczy z zachodniej Afryki spopularyzowany został właśnie przez wspomniane liczne grupy turystyczne (jeszcze w 2010 r. Mali odwiedzało około 200 000 osób), dzięki niecodziennemu usytuowaniu swoich wiosek na tzw. rumowisku masywu Bandiagara, ale i niecodziennej sztuce, tańcom masek i po części wiedzy kosmogonicznej. Rosnące przez co najmniej kilkanaście lat zainteresowanie turystów ich „oryginalną, tradycyjną kulturą” sprawiło, że dobrze wykorzystywali oni swoją „rentę geograficzną”, którą otrzymali w prezencie od natury. 11 Źródło: www.maliweb.net/non-classe/insecurite-dans-le-centre-du-malidetresse-a-sangha-face-au-flux-de-deplaces-2762247.html (dostęp: 17.06.2028 r.). 12 Ibidem. �48 Jacek Łapott Powstał swoisty przemysł, a przynajmniej manufaktura zajmująca się obsługą „obcych” odwiedzających kraj Dogonów. Prawie w każdej wiosce powstawały hotele i campementsy, restauracje, mniejsze i większe zrzeszenia przewodników oraz liczne tzw. artisanatsy – sklepiki oferujące „oryginalne” wytwory kultury dogońskiej. Obsługa 100 000 czy 200 000 osób wymagała zaangażowania całej armii osób zaspakajających ich potrzeby. Z uwagi na fakt, że pozostałe rejony Mali nie cieszyły się takim zainteresowaniem turystów (może poza Timbuktu) większość z nich trafiała do ojczyzny Dogonów. Kilkudniowa wycieczka kilkorga turystów z przewodnikiem sprawiała, że ten ostatni otrzymywał wynagrodzenie w wysokości miesięcznych zarobków miejscowego nauczyciela. Jeszcze większe zyski osiągali właściciele hoteli. Przy takiej liczbie turystów, przekraczającej częstokroć ilość stałych mieszkańców wioski (i to niezależnie od tego, czy była to pora deszczowa, czy sucha), wielu Dogonów partycypujących w tych zyskach zapomniało, że tak naprawdę są rolnikami i produkty niezbędne nie tylko dla utrzymania turystów, ale i własnej rodziny kupowało na targowisku. Z zainteresowania kulturą Dogonów i ich miejscem zamieszkania korzystali także bardziej operatywni przedstawiciele innych grup etnicznych – Bamana, Fulbe, Songhaj, Bozo, Tuaregowie, a nawet Mossi z Burkina Faso. Rzadkie, ale obecne w kulturze Dogonów małżeństwa mieszane sprawiły, że dzieci z tych małżeństw nabierały niejakich praw do dziedzi­czenia (m.in. ziemi) po swoich rodzicach. Bardziej operatywne z nich zakładają własne albo współpracują z różnorakimi biurami podróży organizującymi wycieczki do kraju Dogonów, a nawet budują hotele. Nie zawsze akceptowani przez tych ostatnich trzymają się razem (np. Bamana)13. W niektórych bardziej 13 Interesujące, że jeszcze kilka miesięcy temu, w lutym 2018 r., najbardziej popularnym twórcą sztuki dogońskiej w Sangha był młody Dogon wychowany w rodzinie Fulbe. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 49 popularnych wsiach gros zysków trafiało do kieszeni tych z „obcych” plemion. Dogonowie słabo protestowali przeciwko tej sytuacji, wychodząc widocznie z założenia, że w przypadku kłótni przewodnicy zaczną omijać „protestujące” wioski, pozbawiając je całkowicie zysków. W tym miejscu przechodzimy do głównego tematu artykułu. Co się dzieje dziś w Mali, w kraju Dogonów? Skąd napady, walki i ofiary śmiertelne? Okazuje się, że masyw Bandiagara i jego okolice to nie tylko ojczyzna Dogonów, lecz także koczowniczego plemienia Fulbejów – hodowców bydła. Dogonowie jako grupa etniczna o niecodziennej, tradycyjnej kulturze byli wielokrotnie przedstawiani w literaturze polskiej i światowej. Mało jest popularniejszych społeczności afrykańskich niż oni. Jeśli chodzi o Fulbe, sytuacja nie jest równoprawna. Nie przekłada się to w ich wypadku na badania i literaturę chociażby w języku polskim. Nie pomaga w tym ich terytorialna diaspora rozciągająca się od Senegalu do Kamerunu. Można o nich przeczytać w szerszych historycznych publikacjach, natomiast źródłowych opracowań należałoby szukać w języku francuskim, jednak opracowana przez C. Sydou Bibliographie générale du monde peul w roku 1976 wymagałaby pilnego uzupełnienia14. Powstało bowiem sporo nowych opracowań – w większości jednak omawiających różne tematy cząstkowe, w różnych krajach. W Polsce z oddzielnych prac należałoby wymienić zapewne klasyczne już opracowanie T. Chwojki pt. Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe (Peuls, Fulani, Ful) czy Naiwni pasterze i piękne mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausanskich Iza­beli Will15. Ch. Seydou (red.), Bibliographie générale du monde peul, Niamey 1976. T. Chwojka, Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe (Peuls, Fulania, Ful) [w:] „Materiały Zachodniopomorskie” 1970, t. 14, s. 534–574. Podane w tytule etnonimy tej grupy należą do tych najpopu14 15 �50 Jacek Łapott Konieczne jest więc krótkie resume ich kultury (szczególnie grupy żyjącej w Mali). Fulbe to współcześnie największa grupa pasterko-nomadyczna na świecie – ich populację w Afryce szacuje się na około 30 000 000–40 000 000 ludzi. Tradycyjnymi koczowniczymi pasterzami bydła do czasów nam współczesnych pozostała tylko ich trzecia część16. W Mali mieszka około 2 500 000 przedstawicieli tej grupy etnicznej17. Według klasycznych, książkowych pozycji etnologicznych kultura Fulbe charakteryzuje się określonymi cechami takimi jak: organizacja społeczno-polityczna o silnej władzy militarnej, struktura kastowa społeczeństwa, poczynając od arystokracji (tierno), poprzez kasty rzemieślnicze: kowali (wayoubé), złotników i wytwórców przedmiotów ze skóry (abarbé), wytwórców przedmiotów drewnianych (laobé), tkaczy (dyawambé), śpiewaków (mabbé), muzyków (wambabé), a nawet szkutników i rybaków (subaibé), aż po niewolników. Do uprawy ziemi wykorzystywano jeńców-niewolników (dimadio)18. Ogół Fulbe dzieli się na terenie Mali na trzy części: nomadów (zwanych Mbororo), półnomadów, ale i na ludność osiadłą. Problem, który tutaj poruszam, dotyczy w zasadzie dwóch pierwszych grup19. Podstawową jednostką administracyjną [Fulbe – J. Ł.] była osada (miszidi), Zespół kilku osad tworzy okręg (tekou). Ponadto wylarniejszych. I. Will, Naiwni pasterze i piękne mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausańskich [w:] J. Różański, H. Rubinkowska-Anioł (red.) Afryka między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w języku, stylu życia, sztuce i religii, t. 2, Warszawa 2013, s. 89–100. 16 Interesujące, że T. Chwojka podaje za L. de Tressanem ich łączną liczbę (w 1953 r.) na około 5 mln (op. cit., s. 535). 17 Zarówno w tym przypadku, jak i przy szacunkach demograficznych innych populacji w Afryce dane są mocno „przybliżone” z racji braku wiarygodnych badań. 18 H. Bauman, D. Westerman, Les Peuples et les civilisations de l’Afrique, Paris 1962, s. 390. 19 Z racji jednak żywej do dziś tożsamości etnicznej zaangażowane są w nią – w mniejszym czy większym stopniu – wszystkie grupy. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 51 stępowały prowincje (diwal), których wodzowie byli zmieniani co dwa lata. Było kilkanaście prowincji20. Rodziny Fulbe są do dziś patriarchalne, patrylokalne i patrylinearne. Podobnie jak w wypadku innych grup etnicznych, styl życia Fulbe reguluje kodeks zachowania znany jako pulaaku lub laawol, co dosłownie oznacza „ścieżki Fulani”. Jest on przekazywany przez każde kolejne pokolenie. Stanowi o wartościach moralnych Fulbe pozwalających im zachować nie tylko tożsamość, ale i granice oraz zmiany stylu życia. Notabene podobny system u Dogonów nosi nazwę dogo-tembu („to, co znalazł Dogon, przychodząc na świat”). Każdy Dogon rodząc się, wstępuje na „ścieżkę Dogonów” – dogo-ozu, znajdując na niej wspomniane dogo-tembu. Interesujące, że „prawdziwi” Dogonowie uważali Fulbe za „dzikusów” i nie dopuszczali możliwości małżeństwa z nimi. Negatywny stosunek osiadłych rolników do koczowników Fulbe (czy Fulani) można także zauważyć w innych regionach Afryki Zachodniej. Według I. Will: W hausańskim elementarzu Fulanin przedstawiany jest albo jako pasterz, albo jako myśliwy z łukiem, strzałami, kołczanem i torbą przewieszona przez ramię, nigdy jako emir, choć przecież wszyscy emirowie [opis dotyczy Nigerii – J. Ł.] pochodzą z fulańskich rodzin. Cytowany przez tę autorkę M. Hotowitz potwierdza podobną opinię na temat Fulanów wśród społeczności Manga na terenie Nigru. Manga patrzą na nich z pogardą, a ich negatywne opinie o pasterzach umacnia wiele stereotypów: Fulanie są brudni, udają muzułmanów, wielu z nich to złodzieje, ich kobiety są rozwiązłe i, co najgorsze, Fulanie zawsze przebywają w buszu, a busz kojarzony jest w Afryce Zachodniej z miejscem niebezpiecznym i z siedliskiem złych mocy21. R. Cornevin, s. 367 (cyt. za T. Chwojka, op. cit., s. 54). M. M. Hotowitz, Ethnic Boundary Maintenance among Pastoralists and Farmers in the Western Sudan (Niger) [w:] W. Irons, N. D. Hudson (red.), Perspectives on Nomadism, Leiden 1972, s. 113, cyt. za I. Will, Naiwni pasterze i piękne 20 21 �52 Jacek Łapott Niektórzy autorzy (m.in. W. E. A. Van Beek) zauważają jednak, że jedną z istotnych przyczyn zmian zachodzących współcześnie (ale także i w przeszłości) w sferze stosunków międzyetnicznych w kulturze Dogonów nie było stanowcze kroczenie ścieżką dogo-ozu, lecz wprost przeciwnie – ich swoista „spolegliwość” rozumiana jako „uległość” czy „podporządkowanie się komuś”, „jego poglądom czy wizji świata”22. Historia Dogonów nie potwierdza jednak tej tezy. W odległej przeszłości zbuntowali się oni (mówiąc w skrócie) władzy muzułmańskiej i opuścili swoją praojczyznę – kraj Mande. Także przez następne stulecia nie zawsze byli tylko atakowanymi przez sąsiednich koczowników, lecz często także sami ich atakowali. Przetrwali ze swoją oryginalną kulturą kilkaset lat, pomimo obecności wkoło wojowniczych sąsiadów. Mieli niewolników, których w przeszłości szukali wśród grup nomadów. Jednak wydarzenia z początków bieżącego wieku (ostatnie kilkanaście lat) doprowadziły w efekcie do niejakiej erozji tożsamości etnicznej, jak i swoistego relatywizmu kulturowego. W kontaktach z obcymi (turystami) pojawia się wiele opisów wydarzeń zmyślonych, opisywanych już w literaturze jako „tradycja wymyślona” (wynaleziona?) czy „pseudowydarzenia”23. To były pierwsze oznaki zaniku komunikacji wewnątrzkulturowej. „Prawdziwa” wiedza o tradycji i prawdzie historycznej szybko traciła na znaczeniu. mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausańskich [w:] J. Różański, H. Rubinkowska-Anioł (red.), Afryka między tradycją a współczesnością, t. 2, Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w języku, stylu życia, sztuce i religii, Warszawa 2013, s. 90 i 98. 22 W. Van Beek, Dogon restitudied. A field evaluation of the work of Marcel Griaule, „Current Anthropology” 1991, t. 32 (2), s. 148. Tego rodzaju teza nawiązuje do niekończącej się od lat dyskusji na temat, czy to „M. Griaule był uczniem Dogonów, czy Dogoni byli jego uczniami”. 23 Więcej na ten temat zob. J. Urry, Spojrzenie turysty, Warszawa 2007, s. 23. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 53 Wzajemne stosunki między obiema grupami etnicznymi (w tym wypadku Dogonami i Fulbe) mają także długą i złożoną historię – nie do końca jednak opisaną. Niektóre spektakularne kontakty są dobrze znane historykom. Nad innych została niejako opuszczona kurtyna milczenia. Wzajemne stosunki przez szereg lat były naznaczone piętnem agresji i napadu Fulbejów na kraj Dogonów – celem łapania i sprzedaży w niewolę jego mieszkańców. Czasami także ustanawiano ich w tym charakterze we własnych, fulbejskich wioskach. Nie były to małe ilości tej populacji, jeśli z czasem uzyskały nawet oddzielną nazwę – Rimaibé. Być może dzięki tym praktykom Dogonowie przez długi czas posiadali nawet etnonim zewnętrzny – Habbe (Niewolnicy). Budując swoje wioski na płaskowyżu Bandiagara oraz na narażonym w pierwszej kolejności na napady, tzw. rumowisku skał u jego podnóża, nadawali im obronny charakter. Stawały się nie do zdobycia przez konnych koczowników Fulbejów czy mających podobne zamiary Tuaregów (szczególnie wioski na zachodzie, w rejonie Piniari). Nic dziwnego, że Fulbe rozróżniają wyraźnie Dogonów z płaskowyżu i rumowisk skalnych, nazywając ich Habbe Haire, oraz Dogonów mieszkających na równinach – Humbebe. Kontakty te były jednak dwustronnie aktywne i nie zawsze Dogonowie byli tylko stroną broniącą się. Jak nadmienia M. Tymowski: Granicy wschodniej [państwa Fulbe – Dina – J. Ł.] bronił przed atakiem Mossich i Dogonów oraz ludów z Hombori – amiru Guro Malado24. W pierwszej połowie XIX w. weszli oni bowiem (formalnie) w skład państw Dina (Diina) ze stolicą w Hamdallahi (jedna z jego prowincji Dina – Hayre kończyła się na Hombori). Twórcą tego zapisanego w historii państwa Fulbe był Szeku Amadu (Sheeku Aamadu Hammadi Buuba) panujący w latach 1818–1844. J. C. Huet uważa, że to właśnie fulbejskie państwo 24 M. Tymowski, Historia Mali, Wrocław-Gdańsk 1979, s. 258. �54 Jacek Łapott Dina najmocniej odcisnęło się na współczesnej kulturze Dogonów, powodując wycofanie się ich w trudno dostępne rejony masywu Bandiagara25. Wtedy też po raz pierwszy zaistnieli wspomniani Rimaibé – niewolnicy Fulbe. W ich skład wchodzą, obok Dogonów, przedstawiciele innych sąsiednich grup etnicznych złapanych w niewolę – Bamana czy Bozo. Zwyczaj nie pozwalał Fulbejom uprawiać ziemi, stąd też konieczność posiadania do tej pracy niewolników. Wioski Rimaibé można i współcześnie spotkać na równinie Gondo okalającej masyw Bandiagara. System kast (szczególnie niewolnictwa) przetrwał do czasów administracji francuskiej. Dopiero w 1908 r. wydzierżawiono Rimaibé uprawianą ziemię, w zamian za część zbiorów26. Nie był to jednak ewenement. Niektórzy historycy zauważają, że: [jeszcze – J. Ł.] u progu okresu kolonialnego w wielu społecznościach zachodnioafrykańskich połowę (a nawet więcej) ludności stanowiły osoby o statusie „niewolnika”27. Jednak w takiej sytuacji następowała całkowita detrybalizacja podlegających jej niewolników28. Mój przewodnik po kraju Dogonów – Gadiolou Dolo – mówił: Ci, których porwano lub sprzedano w niewolę, nie wracali. To było niemożliwe. Ponieważ tak daleko ich wywozili, że nie mogli wrócić. Przestawali być Dogonami, stawali się inną rasą. Pomimo upływu ponad stu lat piętno niewolniczego pochodzenia (a co za tym idzie społecznego wykluczenia) dotyka do dziś wielu ich potomków. 25 J. C. Huet, Villages perché des Dogon du mali. Habitat, espace et société, Paris 1994, s. 95. 26 R. I. Roberts, Warriors, Marchant and Slaves. The State and Economy in the Middle Niger Valley 1700–1914, Stanford 1987, s. 196 (cyt. za J. C. Huet, op. cit., s. 90). 27 P. Curtin P., Afryka na północ od strefy leśnej w początkach ekspansji islamu [w:] P. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Gdańsk 2003, s. 125. 28 Ibidem, s. 125. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 55 Władca Fulbe – Szeku Amadu w ciągu 26 lat rządów reformował swoje państwo pod każdym względem. Koczowniczy tryb życia Fulbe powodował, że dwukrotnie przechodzili oni w ciągu roku przez kraj Dogonów i jego okolice. Porę suchą spędzali na pograniczu Mali i w Burkina Faso, wokół stałych źródeł wody. Wraz z porą deszczową przesuwali się oni ze swoimi stadami na północ. Przechodząc dość chaotycznie przez ziemie sąsiadów, osiadłych rolników, co roku stwarzali sytuacje konfliktowe. Szacunkowe dane z lat 70. XIX w. mówią o wędrówce przez kraj Dogonów do rozległych pastwisk tzw. Wewnętrznej Delty Nigru. Brało w nich udział około 150 000–160 000 koczowników ze stadami liczącymi około 1 500 000 sztuk bydła, kóz i owiec. Przemarsz ten odbywa się zwykle na przełomie listopada i grudnia. Jego dzień był dobierany bardzo starannie. Decydował nie tylko stan trawy na pastwiskach, ale i poziom wody w Nigrze. To wspomniany Szeku Amadu postanowił zapanować nad tą coroczną migracją. Przemarsze takich ilości ludzi i zwierząt budziły sprzeciw nie tylko okolicznych rolników – Dogonów i Bamana. Niesnaski trwały także między poszczególnymi rodami Fulbejów pragnącymi jak najszybciej dotrzeć do terenów ze świeżą trawą. Szeku Amadu wymyślił system piętnastu tras dojścia (tzw. burti) do terenów obfitych w trawę. Każda burti związana była z jednym z wielkich rodów Fulbe. Bezpieczeństwo ludzi i stad było kolejnym wyzwaniem dla przywódcy państwa Dina. Umowy zawarte z Dogonami zażegnywały jednak wtedy większość konfliktów29. System ten funkcjonuje właściwie do dziś i znany jest we współczesnym Mali pod nazwą Trversée des Boeufs (w języku fulfulde – dewgal). Jeszcze 10 lat temu był jedną z atrakcji turystycznych tegoż regionu30. 29 Bydło przechodząc przez tereny Dogonów, pozostawiało nawóz używany przez rolników do nawożenia pól. 30 Jest lato 2018 r. Za kilka miesięcy zaczną się przygotowania do kolejnego dewgalu. Można być pewnym, że nie będzie on przebiegał bezkonfliktowo. �56 Jacek Łapott Wracając do historii – kilkadziesiąt lat później, w 1864 r., Dogonowie i Fulbeje kolejny raz zaistnieli na rodzimej arenie historii. Państwo Dina zostało podbite, a jego stolica Hamdallahi zdobyta przez El-Hadż Omar Talla, przywódcę państwa Tukulerów. Ci ostatni wywodzili się z terenów dzisiejszego Senegalu. Walczyli wpierw z „pogańskimi” Bamana, a następnie z Fulbejami i Tuaregami (zdobyto Timbuktu). Państwo to z czasem „rozciągnęło się” zbyt mocno i stało się mało efektywne w działaniu. Fulbeje, Tuaregowie i Bamana połączyli się i rozpoczęli ośmiomiesięczne oblężenie zdobytej wcześniej przez Tukulerów stolicy Fulbe – Hamdallahi. Omar Tall, szukając sojuszników, wysłał swojego bratanka Tidżaniego z prośbą o pomoc do Dogonów. Był to krok rozpaczy wymuszony przez sytuację, całkiem niezgodny z islamistycznymi hasłami El-Hadż Omara, Dogonowie byli bowiem animistami31. Dogonowie po długich deliberacjach zgromadzili niemałą siłę – 5000 wojowników-myśliwych. Zanim dotarli jednak do Hamdallahi okazało się, że El-Hadż Omar opuścił stolicę i skrył się w niedostępnych wąwozach Bandiagary. Według tradycji ustnej trafił do wioski Deguembéré, gdzie wysadził się w powietrze 12 lutego 1864 r. Pozostał jednak jego bratanek Tidżani, który m.in. przy pomocy Dogonów odparł zarówno Fulbejów, jak i Tuaregów i odzyskał władzę nad całym regionem Maciny32. Jest on do dziś wspominany wśród Dogonów jako sprzymierzeniec – nie był bowiem wojującym fundamentalistą i traktował ich jak ludzi wolnych. Przytoczenie tych historii wbrew pozorom ma istotne znaczenie przy próbie bliższego określenia nie tylko wzajemnych stosunków, jak i genezy współczesnego konfliktu między Dogonami a Fulbe. W Afryce z racji żywego funkcjonowania tradycji oralnej 31 32 M. Tymowski, op. cit., s. 272. Ibidem, s. 273. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 57 tego rodzaju przekazy ustne są żywe i przekazywane z pokolenia na pokolenie, do czasów nam współczesnych. Historia sprzed 150 lat jest znana i powszechnie powtarzana przez obie strony konfliktu. W antropologii: określa się wojnę jako szczególny typ politycznych relacji między grupami, które stosują – lub grożą, że zastosują – śmiercionośną siłę przeciwko sobie, aby zrealizować swoje cele… Problemem utrudniającym próby stworzenia teorii wojny jest to, że niemal każdy czynnik, który był przedstawiany jako przyczyna wojny, może być również interpretowany jako jej efekt33. Podobnie jest z tym opisywanym niejako „na gorąco” konfliktem. Za jakiś czas, po spojrzeniu z dystansu, poznamy być może jego prawdziwa genezę? Swoiste „zawieszenie broni” zaistniałe w XX w., w pierwszym rzędzie dzięki administracji francuskiej, potem dzięki siłom niepodległego państwa Mali, a ostatnio także dzięki licznym odwiedzinom turystów i możliwością partycypowania w zyskach z tym związanych, skończyło się w 2012 r. Cele zaistniałej wtedy rebelii tuareskiej bliższe były koczowniczym, prawie w całości zislamizowanym Fulbe. Po kilkuletnim oczekiwaniu na zmianę sytuacji w kraju Dogonów zrozumieli oni, że trzeba „wziąć sprawy w swoje ręce”, a właściwie spojrzeć realnie na sytuację, która wytworzyła się w rejonie masywu Bandiagara. Okres „prosperity turystycznej” spowodował stabilizację gospodarczą, rozwój rodzimej infrastruktury oraz przypływ pomocy z ramienia organizacji pozarządowych. Populacje obu grup konfliktu stały się liczniejsze. Jednak wraz z brakiem turystów koniecznym było powrócenie do pracy na roli, a ilość chętnych Dogonów do przeniesienia się na równiny zwiększała się. Coraz trudniej było znaleźć pola pod uprawę. Cóż mieli powiedzieć pasterze? Przy zwiększonej popuS. Harrison, Wojna [w:] A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, Warszawa 2008, s. 647–648. 33 �58 Jacek Łapott lacji niezbędne było powiększenie nie tylko stad, ale i pól uprawnych oraz znalezienie nowych pastwisk dla bydła. Konflikty budziły także dostęp do stałych źródeł wody czy studni. Oglądając kraj Dogonów przed 40 laty, wędrując pieszo do wybranych wtedy do badań wiosek Yougo, przez cały dzień szliśmy przez niegościnny, pusty busz. Dziś na tej samej trasie powstało kilka wiosek, pola jednej z nich stykają się z polami drugiej, a cały teren poprzecinany jest ścieżkami dla pieszych i jednoosiowych charets’ów. Gdzie w takim razie jest tutaj miejsce dla pasterzy i ich zwierząt? Duża część Fulbe w Mali z trudem poddaje się różnym akcjom osiedleńczym. Żyją jakby marzeniami o przeszłym, idealnym świecie ich kultury (przytaczając kolejny raz motto). Czas się dla nich zatrzymał. Przypomina to nieco sytuację plemienia turkmeńskiego Ajdynły z Turcji opisaną przez Y. Kemala w Legendzie Tysiąca Byków34. Być może w tym podobieństwie można byłoby się doszukać jakiejś szerszej prawidłowości co do współczesnego postrzegania rzeczywistości przez nomadów? Z kolei przekonanie Dogonów, że „turyści będą zawsze” powodowało, że nie dostrzegali oni innych gromadzących się zagrożeń wewnętrznych. Poczynając od wspomnianego upadku autorytetów lokalnych, braku zainteresowania obejmowaniem funkcji tradycyjnych przywódców, a kończąc na pojawieniu się zupełnie „nowych autorytetów” zaistniałych za sprawą uzyskania przez nich wyższej pozycji materialnej (pieniędzy) czy z nadania politycznego lub religijnego. W dalszej kolejności prowadziło to do niejakiego osłabienia więzi społecznych, a nawet rodzinnych – pojawia się nieznana wcześniej nieuczciwość, migracje do ojczyzn „tych przywożących pieniądze turystów”, a w skali makroregionalnej czy państwowej – nepotyzm wielkorodzinny i plemienny. 34 Y. Kemal, Legenda Tysiąca Byków, Warszawa 1983. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 59 Ponadto słabnie aktywność intelektualna, następuje szybszy rozpad rodziny, utylitarne traktowanie religii. Łatwo zauważyć także oznaki swego rodzaju wojującego, „nacjonalistycznego” trybalizmu. Działania licznych organizacji pomocowych powodują zanik rodzimej przedsiębiorczości i bezwolne oczekiwanie na kolejne „projekty”. Nie bez znaczenia jest także szybki wzrost demograficzny. Dzieci były zawsze dla społeczeństw afrykańskich zabezpieczeniem na starość. Nieznane są tutaj ubezpieczenia społeczne. Działania związane z niekontrolowanym przepływem idei w ramach tzw. globalizacji czy „otwarcia się na świat” sprawiły, że młodzi mieszkańcy Afryki częściej ulegają chęci opuszczenia własnej wioski. Dla ich rodziców ryzyko jest zbyt duże, dlatego większa ilość dzieci gwarantuje im, że mimo wszystko któreś z nich pozostanie i zaopiekuje się nimi na starość. Chciałbym tutaj przytoczyć niejako „prorocze” stwierdzenie J.-C. Hueta. Autor ten obserwując już w roku 1994 bezładne (czyt. niezorganizowane) migracje Dogonów na tereny równin wokół masywu Bandiagara, gdzie powstawały wcale niemałe wioski „bez ładu i składu”, stwierdził, że: niektóre miejsca zamieszkania przypominają wielką zbiorowość ludzką, bez wodza, zdezorientowaną i zdumioną brakiem autorytetów i władzy35. Zasięg tego rodzaju sytuacji cały czas się powiększa. Jednocześnie, co ważniejsze, nie sprzyja ona szybkiej konsolidacji mieszkańców w obliczu zagrożenia. Wszystkie przedstawione tutaj na gorąco uwagi wskazują dodatkowo na fakt, że współcześni mieszkańcy Afryki zagubili także gdzieś ważką cechę ich rodzimej kultury polegającą na rozwiązywaniu sporów poprzez dyskusję (dialog) i deliberację celem osiągnięcia zgodnego konsensusu. „Dzisiaj ma głos towarzysz 35 J.-C. Huet, op. cit., s. 165. �60 Jacek Łapott Mauzer” (czy może raczej Kałasznikow) – jak powiedziałby inny klasyk. W lipcu i sierpniu 2018 r. odbyły się w Mali wybory prezydenckie. Zwyciężył prezydent Ibrahim Boubacar Keita (zwany IBK). Poza sporadycznymi incydentami pierwsza i druga tura przeszły spokojnie. Potwierdził to także Cécile Kyenge – szef misji obserwacyjnej z ramienia Unii Europejskiej. Jak podały media, wybory odbywały się także w miejscach większych skupisk Malijczyków poza granicami ich kraju, np. w obozie dla uchodźców malijskich w Mbera, usytuowanym na terenie Mauretanii. Jako pierwsze z zadań, które chciałby realizować prezydent po wyborach, byłaby walka z korupcją. Bezpieczeństwo wewnętrzne znalazło się na trzecim miejscu36. Nie rokowało to najlepiej dalszemu rozwojowi sytuacji na południu Mali, m.in. w kraju Dogonów. Tylko od 1 kwietnia do 31 maja 2018 r. konflikt między Fulbe i Dogonami w rejonie Mopti doprowadził do wewnętrznego przesiedlenia prawie 9000 osób. O niestabilnej sytuacji wewnętrznej w tym kraju świadczy fakt, że w tym samym czasie pojawiło się na terenie całego kraju 61 400 uchodźców wewnętrznych. Jak napomknął Mbaranga Gasarebwe (doradca sekretarza generalnego ONZ ds. bezpieczeństwa): Musimy podwoić nasze wysiłki, aby znaleźć trwałe rozwiązanie przyczyn tych chronicznych konfliktów. Od tego zależy przyszłość Mali i całego Sahelu… Społeczność humanitarna potwierdza swoje niezachwiane wsparcie dla władz malijskich, aby przezwyciężyć bratobójcze konflikty, które kosztowały życie już dziesiątki osób, w tym kobiet i dzieci. Według szacunków tylko w tym roku (2018) 4,3 miliona ludzi z Mali potrzebuje pomocy humanitarnej. Społeczności zajmujące się tą działalnością zaapelowały o 263 miliony dolarów, aby wesprzeć W przemówieniu inauguracyjnym po zaprzysiężeniu to zapewnienie pokoju w Mali znalazło się na miejscu pierwszym. 36 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 61 1,6 miliona osób. Do tej pory udało się zgromadzić jedynie 94 miliony dolarów, czyli 36% z poszukiwanych funduszy37. Powtarzające się napady zbrojne po obu stronach spowodowały, że głos zabrały także dwa znane stowarzyszenia (obu skonfliktowanych grup) zajmujące się promocją ich kultury – Ginna Dogon oraz Pulaku Tabula. Oba wyraziły głębokie zaniepokojenie „pogarszaniem się klimatu społecznego w centralnym Mali”: W obliczu konieczności jak najszybszego przerwania obecnej spirali przemocy, stowarzyszenia Tabala Pulaaku i Ginna Dogon rozważają wspólne działania, w tym wysłanie wspólnej misji obu społeczności w celu uspokojenia sytuacji w zagrożonej strefie38. Z racji faktu, że przedstawiciele obu stron konfliktu stosują sprawdzoną metodę szybkiego przemieszczania się po zagrożonym terenie na motorowerach, wprowadzono zakaz używania tego rodzaju środka lokomocji. Zarządzenie awykonalne, podobnie jak próby „rozbrojenia” miejscowych myśliwych z tradycyjnej broni skałkowej (obecnej w każdej rodzinie). Działania sił państwowych nie zawsze prowadzą do stabilizacji sytuacji. Warto odnotować jedną z „oficjalnych” informacji: Stowarzyszenie Dana Amassagou [paramilitarne stowarzyszenie myśliwych Dogon – J. Ł.] informuje opinię krajową i międzynarodową, że po wczorajszej imprezie w Kani Kombole, podczas jego walnego zgromadzeniu pod przewodnictwem szefa sztabu ruchu, oddział żołnierzy malijskich przybyły na miejscu spotkania najpierw chciał odzyskać naszą broń, w obliczu odmowy – spalił nasze motocykle (ponad 300 motocykli). Żołnierze otworzyli także ogień z broni – na szczęście bez utraty ludzkiego życia po naszej stronie. W obliczu tej sytuacji postanoŹródło: http://www.malinet.net/alerte/nord-et-centre-du-mali-9-000personnes-deplacees-en-quelques-semaines/ (dostęp: 12.07.2018 r.). 38 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/conflits-au-centre-du-malitabital-pulaku-et-ginna-dogon-interpellent-le-gouvernement/ (dostęp: 05.07.2018 r.). 37 �62 Jacek Łapott wiliśmy wydalić każdego przedstawiciela państwa [władzy – J. Ł.] z kraju Dogonów. Nie chcemy dłużej obecności państwa na naszym terenie, co oznacza brak głosowania w wyborach prezydenckich. Jesteśmy zdeterminowani jednak, aby sprowadzić pokój do Kraju Dogonów39. Od początku roku 2018 Biuro ds. Praw Człowieka ONZ, dzięki działalności misji stabilizacyjnej ONZ w Mali (MINUSMA), udokumentowało 99 incydentów przemocy wśród lokalnych społeczności, które spowodowały śmierć co najmniej 289 cywilów. Siedemdziesiąt sześć takich incydentów – około 77% całości – miało miejsce w samym regionie Mopti [rejon zamieszkały przez Dogonów i Fulbe – J. Ł.], w tym 49 od 1 maja… Jesteśmy głęboko zaniepokojeni wzrostem przemocy, pomimo istnienia swoistej linii demarkacyjnych tych społeczności w regionie Mopti, w centralnym Mali – powiedział Rupert Colville, rzecznik Biura Wysokiego Komisarza ds. Praw Człowieka na konferencji prasowej w Genewie40. Sytuacja zamiast stabilizować się, tylko się zaognia. We wtorek 3 maja 2018 r. w regionie Mopti trwały starcia między cywilami z plemion Fulbe i Bamana (w miejscowości Koroguiri i Maleimana). Pierwsi to wspomniani pasterze, którzy twierdzą, że bronią swoich pastwisk, a drudzy, podobnie jak Dogonowie, to rolnicy, którzy bronią swojej ziemi. W wyniku starć zginęła rekordowa liczba osób – około 30 zabitych cywilów (według różnych źródeł). Podobnie jak w przypadku Dogonów, także tutaj do obrony Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/centre-du-pays-plusieursmotos-des-chasseurs-dogons-brulees-par-une-patrouille-des-famas/ (dostęp: 19.07.2018 r.). 40 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/resurgence-des-violencescommunautaires-dans-la-region-de-mopti-la-minusma-recence-289-civils-tuesdepuis-janvier/ (dostęp: 19.07.2018 r.). 39 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 63 powołano rodzime milicje41. Organizacja o charakterze milicyjno-militarnym na tym terenie, u Fulbe, to l’Alliance pour le Salut du Sahel (Przymierze na rzecz ratowania Sahelu). Z kolei inna organizacja Fulbe L’Alliance nationale pour la sauvegarde de l’identité peulh et la restauration de la justice (Narodowy sojusz za ochronę tożsamości Peul i przywrócenie sprawiedliwości) zaatakowała w połowie lipca 2018 r. obóz wojsk rządowych w Nampala, zabijając 10 osób i raniąc około 50. Według mediów napastnicy przybyli 12 ciężarówkami wraz z liczną grupą napastników na motocyklach42. 30 sierpnia 2018 r. nadeszły wreszcie dobre wiadomości – 36 wodzów Dogonów i 36 wodzów Fulbe spotkało się w Koro i podpisało porozumienia pokojowe. Zainicjowało je Le centre pour le dialogue humanitaire (HD). Porozumienie ma być rozpowszechnione wśród obu społeczności, które będą musiały wziąć na siebie odpowiedzialność za jego przestrzeganie43. Niestety po kilku tygodniach sytuacja znów się zmieniła. Porozumienie pokojowe spisane na papierze zdaje się być doskonałe. Na dziesięciu stronach ustanawia pokój pomiędzy społecznością Dogon i Fulbe. Wskazuje ono przyczyny i określa prawa i zasady korzystania z ziemi. Jednak odrzucają je wspomniane wyżej grupy paramilitarne u Dogonów – Dana Amassagou i fulbejska – Tabital Pulaaku. Przywódca tego ostatniego Abdoul Aziz Diallo wyjaśnia: Nie braliśmy udziału w negocjacjach. Chcemy więcej gwarancji dla naszych ludzi. 41 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/mali-le-bilan-des-tensionscommunautaires-salourdit-dans-la-region-de-mopti/ (dostęp: 18.07.2018 r.). 42 Źródło: http://www.malinet.net/alerte/attaque-de-nampala-lalliancenationale-pour-la-sauvegarde-de-lidentite-peulh-et-la-restauration-de-la-justicerevendique/ (dostęp: 17.07.2018 r.). 43 Źródło: http://www.malinet.net/editorial/mopti-36-chefs-de-villagesdogons-et-36-chefs-de-villages-peulhs-de-la-zone-de-koro-signent-un-accordpour-mettre-fin-aux-violences/ (dostęp: 30.08.2018 r.). �64 Jacek Łapott Zwłaszcza że ataki nadal trwają – w ostatni weekend zginęło znów pięciu Fulbe44. Wbrew deklaracjom sytuacja nie zmierza ku końcowi. Lista przyczyn tej „małej wojny” – zadawnionych i współczesnych – jest długa. Być może nawet się poszerza. Jest koniec września 2018 r. W Mali powstał rząd z 12 nowymi ministrami. Jedyna nadzieja, że –załatwiwszy wszystkie ważniejsze zobowiązania wyborcze – prezydentowi starczy czasu, aby pochylić się także nad tym ważkim problemem swego wielkiego kraju – wojną etniczną między Dogonami i Fulbe. Bibliografia Beek van W., Dogon restitudied. A field evaluation of the work of Marcel Griaule, „Current Anthropology” 1991, t. 32 (2). Seydou Ch. (red.), Bibliographie générale du monde peul, Niamey 1976. Bauman H., Westerman D., Les Peuples et les civilisations de l’Afrique, Paris 1962. Chwojka T., Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykanskiego ludu Fulbe (Peuls, Fulania, Ful), „Materiały Zachodniopomorskie” 1970, t. 14. Curtn P., Afryka na północ od strefy leśnej w początkach ekspansji islamu [w:] P. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki Narody i cywilizacje, Gdańsk 2003. Huet J.-C., Villages perchés des Dogon du Mali. Habitat, espace et société, Paris 1994. Kemal Y., Legenda Tysiąca Byków, Warszawa 1983. Roberts R. I., Warriors, Marchant and Slaves. The State and Economy in the Middle Niger Valley 1700–1914, Stanford 1987. Tymowski M., Historia Mali, Wrocław-Gdańsk 1979. Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/mali-les-difficultes-de-laccordde-paix-entre-dogons-et-peuls-de-koro/ (dostęp: 05.09.2018 r.). 44 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 65 Urry J., Spojrzenie turysty, Warszawa 2007. Will I., Naiwni pasterze i piękne mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausanskich [w:] J. Różański, H. Rubinkowska-Anioł (red.), Afryka między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w języku, stylu życia, sztuce i religii, t. 2, Warszawa 2013. Źródła internetowe www.malinet.net/flash-info/centre-du-pays-plusieurs-motos-deschasseurs-dogons-brulees-par-une-patrouille-des-famas/ (dostęp: 19.07.2018 r.). w w w. m a l i n e t . n e t / fl a s h - i n f o / r e s u r g e n c e - d e s - v i o l e n c e s communautaires-dans-la-region-de-mopti-la-minusma-recence289-civils-tues-depuis-janvier/ (dostęp: 19.07.2018 r.). w w w. m a l i n e t . n e t / fl a s h - i n f o / m a l i - l e - b i l a n - d e s - t e n s i o n s communautaires-salourdit-dans-la-region-de-mopti/ (dostęp: 18.07.2018 r.). www.malinet.net/alerte/nord-et-centre-du-mali-9-000-personnesdeplacees-en-quelques-semaines/ (dostęp: 12.07.2018 r.). www.malinet.net/flash-info/conflits-au-centre-du-mali-tabital-pulakuet-ginna-dogon-interpellent-le-gouvernement/ (dostęp: 05.07.2018 r.). www.malinet.net/alerte/mopti-des-morts-apres-des-affrontementsentre-milices-communautaires/ (dostęp: 28.06.2018 r.). www.maliweb.net/non-classe/insecurite-dans-le-centre-du-malidetresse-a-sangha-face-au-flux-de-deplaces-2762247.html (dostęp: 17.06.2018 r.). www.malinet.net/editorial/mopti-36-chefs-de-villages-dogons-et-36chefs-de-villages-peulhs-de-la-zone-de-koro-signent-un-accordpour-mettre-fin-aux-violences/ (dostęp: 30.08.2018 r.). http://www.malinet.net/flash-info/mali-les-difficultes-de-laccord-depaix-entre-dogons-et-peuls-de-koro/ (dostęp: 05.09.2018 r.). http://www.malinet.net/editorial/islam-et-politique-au-mali-entrerealite-et-fiction/ (dostęp: 17.07.2018 r.). �66 Jacek Łapott Dogon versus Fulbe – a small war in a great country Summary The fighting in north of Mali, which lasted from 2012, caused changes in everyday life not only of the people struggling for Independence. Lack of strong central authority led to the expansion of a certain anarchy to other areas of the country. In the south of Mali, in the Dogon country, this caused a complete disappearance of tourists visiting this area. Earlier, uncontrolled, numerous visits contributed to both the increase in affluence of local residents and the growth of its population. Both the Dogon and their nomadic neighbors, the Fulbe shepherds, looking for new lands for themselves, led to a conflict that consumed at least several hundred victims this year (2018) and caused the migration of several thousand refugees. On August 31, 2018 representatives of 36 Dogon leaders and 36 Fulbe signed a peace agreement in the town of Koro. However, everything points to the fact that the road to a real peace is still long. Keywords: Tribal war, traditional community, stabilization mission, Azwad, farmers Dogon, shepherds cattle Fulbe. �AGNIESZKA MADYS TRADYCYJNA KULTURA TUARESKA, ISLAM I NIEPODLEGŁOŚĆ Prace etnograficzne na temat Tuaregów w większości są francuskie. Ich zasobność jest stosunkowo duża, jednak zgodność pomiędzy nimi często niewielka. Wynika to z faktu, że charakteryzują one różne odłamy regionalne tuareskich grup, które różnią się pomiędzy sobą w wielu aspektach (np. obozowanie, hodowla zwierząt, wodopoje). J. Nicolaisen pisze: Literatura dotycząca Tuaregów jest nawet obszerna, jednak wiele z tych publikacji ma ograniczoną wartość1. W związku z tym społeczność tuareską ciężko usystematyzować i mówić o niej jako o całości. Niemniej jednak wiele cech pozostaje wspólnych dla całej populacji, a kultura tuareska w różnych krajach bytowania Tuaregów zazwyczaj jest dość spójna2. Tuaregowie to grupa etniczna, która charakteryzuje się złożonym składem i dzieli na szereg grup regionalnych, znanych pod różnymi nazwami, np. Kel Ajjer, Kel Hoggar, Kel Ahaggar. Tuaregowie są Berberami i zamieszkują obszar pięciu państw: Mali, Burkina Faso, Algierii, Libii i Nigru. Berberowie (Berberzy) to Agnieszka Madys, doktorantka, Uniwersytet Szczeciński 1 J. Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with particular reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen 1963. 2 K. Moszyński, Ludy pasterskie, Kraków 1953, s. 179. �68 Agnieszka Madys grupa ludów chamito-semickich w Afryce Północnej (należą do niej m.in. Tuaregowie, Kabylowie) zamieszkująca tereny od Oceanu Atlantyckiego do Egiptu, licząca od 8 do 10 milionów ludności. Współcześnie dialekty języka berberskiego wypierane są przez język arabski3. Historia tuareska pokazuje, że Tuaregowie nigdy nie zjednoczyli się, by wspólnie walczyć przeciwko wrogom lub w imię innej słusznej sprawy. Bratobójcze walki, grabieże i napady raczej różniły poszczególne grupy regionalne, niż je scalały4. Początkowo nomadów utożsamiano z barbarzyńcami, którzy siali spustoszenie w osadach i miastach, a także na pustynnych szlakach, napadając na podróżników. S. Moussa pisał, że od XVIII w. w literaturze europejskiej dostrzec można rosnącą romantyzację postaci koczownika, który zaczął jawić się jako „dziki dżentelmen” – gościnny i honorowy. Idea koczownika, która rozwinęła się w drugiej połowie XVIII w., nie przedstawiała już nomada jako człowieka niebezpiecznego i wykluczonego ze społeczeństwa, a raczej jako osobę na początku procesu cywilizacyjnego5. W XVIII w. nastąpiło przewartościowanie, które spowodowało, że nomadów pozbawiono negatywnych cech. Nie byli oni postrzegani jako grabieżcy, a raczej jako przedstawiciele czystej, białej rasy. Jawili się także jako postaci oporu przeciwko tyranii, ludzie odważni i wojowniczy. E. Bernus podkreślał arystokratyczne pochodzenie Tuaregów. Przedstawiał ich jako szlachetnych odpowiedników walecznych rycerzy idealizowanego średnio­wiecza6. 3 M. Sajko (red.), Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, hasło: Berberowie. 4 A. Rybiński, Ręka w rękę, czyli rzecz o tuareskim dążeniu do jedności i własnego państwa, „Konteksty” 2012, nr 1–2, passim. 5 S. Moussa, Une peur vaiance: L’émergence du mythe bédouin chez les voyageurs francais du XVIIIe siécle [w:] J. Berchtold, M. Porret, La Peur au XVIIIe Siécle. Discours représentations, pratiques, Geneva 2004, s. 206. 6 E. Bernus, Touaregs nigériens. Unité culturelle et diversité régionale d’un peuple pasteur, Paris 1981. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 69 Dane demograficzne na temat populacji Tuaregów mają niebagatelny wpływ na postrzeganie jej jako odrębnej całości. Brak dokładnych informacji oraz materiałów, w których liczebność ta byłaby precyzyjnie określona, nakazuje przyjąć li tylko pewien przybliżony szacunek. Niemniej jednak badania w kierunku zmian zachodzących w liczebności tuareskich plemion rzutują na ich postawy oraz społeczne wzorce zachowań. A. Rybiński w swojej rozprawie pisze i przyjmuje, iż na przełomie XIX i XX w. żyło około pięciu tysięcy Tuaregów, wyszczególniając następująco: ok. 3000 przedstawicieli ihaggaren (szlachta), imrad (wasale zajmujący się głównie pasterskim chowem zwierząt) i Isekkemaren (specjalna, istniejąca jedynie u Tuaregów Północnych grupa ludności wywodząca się od Arabów bądź Arabów i kobiet tuareskich, mająca status zbliżony do wasali), 2000 niewolników, 500 izeggaren (czarnoskórzy rolnicy uprawiający ziemię wydzierżawioną od Tuaregów) oraz kilku ineslemen (pobożni, wykształceni muzułmanie, osoby należące do rodów marabuckich). Ogromne rozproszenie ludności utrudniało zgromadzenie dokładniejszych danych7. Przyglądając się liczbom dotyczącym liczebności Tuaregów, zgromadzonym przez badaczy, widoczne są znaczne różnice w podawanych szacunkach. Rozbieżności takie wynikają z przyrostu demograficznego oraz innych dodatkowych czynników. Częstokroć bowiem do Tuaregów zaliczano także ich byłych czarnoskórych niewolników, którzy zasymilowali się z regionalnymi grupami i przejęli kulturę swoich panów. Skutkowało to różnicami w danych na temat liczebności. W Dictionnaire des peuples. Societes d’Amerique, d’Asie edt d’Oceanie, wydanym w 1998 r. w Paryżu, określono, że Tuaregowie liczą ponad 2 miliony osób. W 1998 r. również P. Pandolfi oszacował liczebność plemion tuareskich, określając ją na 1,5 miliona osób, z których znaczna 7 A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, Warszawa 2015, s. 13–15. �70 Agnieszka Madys większość zamieszkuje obszar Nigru (750 000 osób) oraz Mali (600 000 osób). Z uwagi na fakt, że geograficzne środowisko Tuaregów jest dwudzielne: z jednej strony zamieszkują oni suche regiony zachodniej Sahary, ubogie w roślinność i pastwiska, z drugiej zaś tereny południowe (Sahel), znacznie bogatsze w pastwiska, gęstość zaludnienia jest różna. Niemniej wspólnym elementem dla obydwu rodzajów terytoriów zamieszkiwanych przez plemiona tuareskie jest fakt, że gęstość zaludnienia wszędzie jest niewielka. Charakterystyczne jest również duże rozproszenie poszczególnych grup regionalnych. Tuaregów dzieli się generalnie na dwie grupy: Północnych (Saharyjskich) i Południowych. Wielkość lokalnych grup waha się od 20 do nawet 200 członków. Ze względu na to, że północne terytoria narażone są na częste okresy suszy i nie posiadają obfitej roślinności oraz zasobnych pastwisk, Tuaregowie Północni skupiają się w mniej licznych grupach. Według szacunków składają się one z około dziesięciu namiotów, czyli od 30 do 40 osób w jednej lokalnej grupie. Często w okresach suchych na obszarze występowania wód gromadzą się większe skupiska składające się z kilku grup lokalnych. Tuaregowie Południowi, zamieszkujący obszary o bogatszych pastwiskach, gromadzą się w grupach liczących nawet od 200 do 300 członków8. S. Biagetti szacuje liczebność populacji tuareskiej na 1,5 miliona, z czego zdecydowana większość zamieszkuje obszar Algierii, Nigru oraz Mali. Pozostała część w znacznym rozproszeniu żyje na terenie Burkina Faso oraz Libii. Inne kraje afrykańskie takie jak Sudan oraz Nigeria legitymują się niewielką liczebnością przedstawicieli społeczności tuareskiej. Południowo-zachodni Fazzan9 to obecnie zaledwie niewielki fragment terytorium zamieszkanego przez Tuaregów Kel Ajjer. Obejmuje on swoim za8 9 K. Moszyński, Ludy Pasterskie, Kraków 1953, s. 180–181. Fazzan to historyczna kraina w południowo-zachodniej Libii. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 71 sięgiem oazę Ghat – miejsce ważne dla tej grupy. Tuaregowie Kel Ajjer oraz Kel Hoggar tworzą grupę Tuaregów Północnych. W skład grupy Kel Ajjer wchodzą plemiona Kel Tadrart, które stanowią jej drugorzędny składnik. Plemiona te zamieszkują obszar masywu Tassili n’Ajjer oraz Hoggaru. Tuareskie grupy żyjące na terenie sawanny określane są mianem Tuaregów Południowych10. Nazwa grupy stosowana w literaturze zgodnie z podejściem wielu badaczy pochodzi od imiesłowu „tarek” definiowanego jako „opuszczeni”. Opuszczenie to utożsamiane jest z naruszaniem zasad ściśle określonych przez islam. Zgodnie z tłumaczeniem Charlesa de Foucaulda nazwa „Tuareg” pochodzi od słowa „Targa”, geograficznego określenia obszaru nazwanego przez Arabów terenem Fazzanu. Jedno z prastarych tuareskich plemion – plemię Targa zamieszkiwało ten obszar już w VII w. Terminem „Targa” Arabowie określili całą zbiorowość zamieszkującą Fazzan11. Sami Tuaregowie określają siebie mianem „Keltamahak” oraz „Keltamachek”. Pierwsza nazwa dotyczy Tuaregów Północnych, druga Tuaregów Południowych12. Tuaregowie posługują się językiem tamachek. U Tuaregów Północnych określany jest on mianem tamahak, u Tuaregów Południowych tamachek – forma ta została uznana za ogólną w stosunku do określenia stosowanej w nazewnictwie tuareskiego języka, zważywszy na fakt, że posługujący się nim Tuaregowie Południowi stanowią aż 97% kompletnej populacji. Język tamachek należy do grupy języków berberskich. Większość Tuaregów Północnych (głównie mężczyźni) posługuje się także językiem arabskim. Wśród Tuaregów Południowych spotkać można takich, którzy posługują się językiem hausa oraz songhaj. Język arabski 10 S. Biagetti, Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014, s. 27. 11 A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, Warszawa 2015, s. 39. 12 Ibidem, s. 42. �72 Agnieszka Madys zważywszy na fakt, iż jest językiem Koranu, ma dla wszystkich Tuaregów niebagatelne znacznie. Tuaregowie, którzy uczęszczali do szkół, posługują się także językiem francuskim13. Tuaregowie dzielą się na kasty społeczne. Do głównych należą szlachta (Ihaggaren, Imajeren), wasale (Imrad lub Kel Ulli), kasta religijna (Ineslemen) oraz niewolnicy (Iklan). Terminy używane w literaturze zdają się odzwierciedlać rodzaj feudalnego ucisku, jaki Europejczycy w swoich wizjach mają na temat świata Tuaregów. S. Biagetti charakteryzując tuareskie kasty, w głównej mierze skupia się na wasalach, pisząc, że Kel Ulli dosłownie znaczy „mający kozy”. Wasale stanowią podstawę produkcji ekonomicznej w całym społeczeństwie Tuaregów. Zależność wasali od szlachty przejawia się w kilku aspektach. Po pierwsze szlachta zwana „mistrzami” gwarantuje swoim wasalom ochronę. Wasale natomiast rekompensują się formalnym podporządkowaniem zarówno politycznym, jak i finansowym, które przejawia się w formie licznych opłat na rzecz swoich panów14. J. Keenan oraz J. Nicolaisen w swoich dziełach podkreślają, że struktura społeczna opisywanej grupy zmieniała się od początku lat 20. XX w. Zaprzestanie działań wojennych w XIX w. na Saharze oraz nowe stosunki władzy w epoce kolonialnej, a także głód wczesnych lat 20. odcisnęły swe piętno na systemie społecznym. Faktycznie fundamentalna, czyli przedkolonialna równowaga sił pomiędzy szlachtą a wasalami uległa zasadniczej zmianie. J. Keenan twierdzi, że w latach 20. Kel Ulli (wasale) osiągnęli niemal całkowitą samowystarczalność ekonomiczną oraz polityczną. Według niego wielu wasali na północy zaczęło Ibidem, s. 47. S. Biagetti, Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014, s. 29. 13 14 �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 73 zdobywać coraz większą przewagę ekonomiczną, a nawet militarną nad pozostałymi kastami15. J. Keenan podkreśla fakt, że wasale uzyskali także prawo do posiadania wielbłądów oraz własnej broni. Klasa wasali posiadała najbardziej wyróżniające ją cechy wojowniczej klasy szlacheckiej. Rosnąca siła wasali w latach 20. przyczyniała się do organizacji przez nich handlu wielbłądami na masową skalę. Sprzyjało to ustanowieniu nowego, wyższego poziomu współpracy członków pomiędzy poszczególnymi obozami, tworząc silniejsze więzy rodzinne, co mogło również sprzyjać przechodzeniu od matrylinearnego systemu do patrylinearnego lub systemu mieszanego16. Wcześni podróżnicy i etnografowie w swoich publikacjach zazwyczaj podkreślają rolę kobiety w społeczeństwie Tuaregów17. Często przeceniają rolę matrylinearnego systemu zarówno w przekazywaniu bogactwa, jak i w wyborze miejsca zamieszkania. J. Nicolaisen pisze, że duża elastyczność systemu tuareskiego, mimo ogólnie przyjętych zasad, pozwala na wiele różnych zachowań, które winny być przestrzegane przez męża i żonę po ślubie. J. Keenan zwraca uwagę na fakt, że na przestrzeni stuleci wiele tych zasad uległo zmianom. Obecnie wyróżniamy u Tuaregów zarówno matrylinearny system, jak i patrylinearny. Niektóre obozy tuareskie, jak pisze S. Biagetti, funkcjonują zgodnie z system patrylinearnym. Przepisy Koranu stanowią, że w kwestiach inwentarza żywego preferuje się system patrylinearny, przy za­ chowaniu pewnych gwarantowanych kwot dla kobiety. Ponadto rzadko kiedy u Tuaregów mamy do czynienia z jedną regułą J. Keenan, The Tuareg: People of Ahaggar, London 1997. Ibidem. 17 L. Gardelle, Pasteurs Touaregs dans le Sahara Malien. Des sociétés nomades et des Etats, Paris 2010. 15 16 �74 Agnieszka Madys pochodzenia lub zamieszkania, zazwyczaj jest to cały kompleks praw18. Rodzina dla Tuaregów ma duże znaczenie. Przy idealnej sytuacji wspólne gospodarowanie odbywa się w ramach jednej, najczęściej trzypokoleniowej jednostki. Podział i wytyczenie zakresu obowiązków uzależnione jest od płci danego członka oraz od jego wieku. Wszystkie należące do najcięższych i najtrudniejszych prac wykonywane są przez niewolników. W pracach gospodarskich biorą udział także dzieci, jednak zakres ich obowiązków jest niewielki. Chłopcy, którzy ukończą piąty rok życia, mogą pomagać starszym mężczyznom w drobnych pracach w obozowisku. Starsi chłopcy trudnią się wypasem kóz i owiec, a także transportem wody. Młodzi chłopcy zajmują się zbieraniem drewna na opał oraz zbieractwem roślin jadalnych. Kobiety doskonalą się w pracach domowych. Specjalizują się w wykonywaniu przedmiotów codziennego użytku oraz w obróbce skór. Najstarszy mężczyzna dzięki swojemu doświadczeniu zarządza w kwestiach najważniejszych. Małe dziewczynki pomagają starszym kobietom w wykonywanych przez nie pracach, chłopcy zajmują się transportem wody, zbieractwem oraz wypasem kóz i owiec. Starsi chłopcy, którzy ukończą szesnasty rok życia, także podejmują prace poza obozowiskiem. Trudnią się handlem i łowiectwem. Mężczyźni zajmują się obroną obozowiska przed atakami innych grup regionalnych. Niewolnicy pomagają mężczyznom i wyręczają ich w wielu najcięższych pracach. Dorosłe kobiety, z pomocą dziewczynek, trudnią się pracami jedynie w obrębie obozowiska. Sporadycznie pracują poza jego obszarem, głównie zajmując się zbieractwem. Kobiety wykonują lżejsze prace, do których zaliczamy: produkcję serów i masła, plecionkarstwo, wykonywanie obuwia, lepienie S. Biagetti, Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014, s. 22. 18 �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 75 garnków, likwidowanie obozowiska oraz ponowne go rozbijanie, a także wszystkie prace domowe, pranie, gotowanie i utrzymywanie czystości w obozie. Nadzór nad pracami wykonywanymi przez kobiety sprawuje najstarsza z rodu, doświadczona kobieta (zwykle jest to żona wodza)19. W Mali główną religię stanowi islam, który wyznawany jest przez 90% ogółu mieszkańców. Wyznawców chrześcijaństwa jest około 1%, 9% stanowią wyznawcy innych religii. Zakres wolności religijnej w Mali jest stosunkowo duży. Kraj ten w większości jest muzułmański, ponieważ jego położenie historyczne sprawiło, że stał się on głównym źródłem kultury islamu w Afryce. Współcześnie swój udział w kształtowaniu się religii w Mali mają elity, które używają do tego swoich wpływów, m.in. dokonują zapłaty w zamian za publiczne modły w ich imieniu. Rząd malijski pozostaje na uboczu takich praktyk, nie wymierzając kar za ich stosowanie. Większość siedzib organizacji religijnych nie jest w żaden sposób blokowana przez rząd. Grupy religijne mogą się oficjalnie rejestrować, jednak proces ten nie jest łatwy. Ponadto formalna rejestracja nie przynosi samej grupie żadnych korzyści. Relacje pomiędzy wyznawcami poszczególnych religii zazwyczaj są pozytywne. Do sporadycznych napięć, a nawet przemocy dochodzi pomiędzy członkami sekt religijnych. Szczególnie sporne są kwestie, które dotyczą uznania pracy niewolniczej, ograniczania wolności kobiet czy narzucania pewnych postaw społecznych. Mimo dużej popularności islamu w Mali religie rdzenne nadal są praktykowane i wciąż dość powszechne. W wielu rodzinach znajdują się wyznawcy różnych religii. Często członkowie jednej rodziny legitymują się zupełnie odmiennymi praktykami religijnymi, szanując wzajemnie swoje przekonania w tej kwestii. 19 A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, op. cit., s. 152–154. �76 Agnieszka Madys Rząd Mali w stosunku do grup religijnych pozostaje obojętny. Historia Mali pokazuje jednak, że czasem grupy religijne używane były do stosowania nacisku na rząd w pewnych kwestiach. Jako przykład podać można naciski katolickich grup religijnych do przeprowadzenia przez rząd reform społecznych i gospodarczych. Rząd malijski od zawsze wrażliwy był na kwestie religijne i mimo jego świeckich orientacji istnieje specjalny komitet, który odpowiedzialny jest za przyjmowanie wkładu religijnego w wielu istotnych sprawach państwowych. W jego skład wchodzą przywódcy katoliccy, muzułmańscy i protestanccy. Rząd ma prawo do cenzurowania dokumentów, które zawierają negatywne opinie na temat którejkolwiek religii. W praktyce jednak rząd rzadko korzysta z tego przywileju. Misjonarze chrześcijańscy mają w Mali swobodę działań. Od wielu lat są bardzo aktywni zarówno w kwestiach edukacji, jak i opieki zdrowotnej20. Tuaregowie w świecie muzułmańskim stanowią wyjątkowy i niepowtarzalny układ kulturowy21. Wszyscy Tuaregowie, bez względu na lokalne zróżnicowanie między poszczególnymi grupami, są muzułmanami – sunnitami obrządku malikickiego. Sunnizm jest jednym z trzech głównych odłamów islamu (obok szyizmu i charydżyzmu). Sunnizm uznaje wszystkich kalifów do roku 1258 za prawowitych następców Mahometa. Sunnici dzielą się na cztery grupy wewnętrzne utożsamiane z czterema szkołami sunnickimi: szkołą hanaficką, szkołą szaficką, szkołą hanbalicką oraz uznawaną przez Tuaregów – szkołą malikicką. Wszystkie cztery szkoły obrządku sunnickiego uważane są za równie prawowierne. Szkoła malikicka wywodzi się od muzułmańskiego prawnika Malika ibn Anasa, który większość swojego życia spędził w Medynie. 20 Scott A. Merriman, Religion and the State An International Analysis of Roles and Relationships, California 2009, s. 229–230. 21 N. Wilk-Sobczak, Lud, w którym muzułmańskie kobiety mogą to, czego normalnie nie mogą, www.mediumpubliczne.pl (dostęp: 01.02.2016 r.). �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 77 Jego nauki spisane zostały w dziele Kitab al-Muwatta (Księga udeptanej ścieżki). System prawny oparł on na Koranie, selekcyjnie wybranych hadisach (opowieściach, które przytaczają wypowiedzi proroka Mahometa) oraz prawie zwyczajowym Medyny. W przypadku tematów, które wzbudzały największe kontrowersje, Malik wybierał twierdzenia umiarkowane i ogólnie akceptowane. Szkoła malikicka powstała w IX w. i ze względu na brak kontrowersji w prawach głoszonych przez Malika ibn Anasa uznała go za swojego eponima. Szkoła malikicka, jako jedyna ze wszystkich szkół sannickich, kieruje się zwyczajami mieszkańców Medyny z pierwszych lat istnienia islamu. Wyznawcy szkoły malikickiej zamieszkują Afrykę Północną i łącznie stanowią około 25% wszystkich ortodoksyjnych muzułmanów. Tuaregowie, którzy są muzułmanami, zachowali także wiele dawnych zwyczajów przedmuzułmańskich, a do islamu wprowadzili własne modyfikacje. Zjawisko asymilacji religii muzułmańskiej w Afryce doprowadziło do wykształcenia modelu niejednorodnego. W wielu przypadkach islam stanowi jedynie dodatek do mocno rozwiniętych rodzimych religii afrykańskich. W Afryce spotkać można bardzo ortodoksyjnych muzułmanów oraz ludy mocno zislamizowane. Szybkie rozprzestrzenianie się islamu w Afryce spowodowane jest faktem, że religia ta nie wywiera zbyt dużego wpływu na tradycyjny styl życia prowadzony przez afrykańskie ludy. Ponadto islam jest religią prostą i pozbawioną rozbudowanej (jak np. ma to miejsce w przypadku chrześcijaństwa) hierarchii duchowieństwa22. Islam objął swoim zasięgiem Saharę i jej mieszkańców w VII w. Napłynął wraz z kupcami, którzy propagowali jego praktyki. Badacze zwracają uwagę na fakt, że mieszkańcy Afryki pozostawali w silnym kontakcie z kupcami muzułmańskimi aż do XI w. Bar22 A. Zwoliński, Duchy Afryki, Kraków 2008. �78 Agnieszka Madys dzo szybko islam zaczął wywierać duży wpływ na tubylców i wierzenia miejscowe. Praktyki religijne zaczęły się zmieniać i otwierać na wpływy tej religii. Tradycyjne wierzenia wymieszały się z nurtem islamskim. Tuaregowie wierzyli w silnie uduchowiony świat, w którym Kel Esuf (ludzie próżni, ludzie pustki) uaktywniają się o zmroku i atakują ich dusze. W celu obrony przed zjawami nocy Tuaregowie noszą amulety ochronne. Tajemne jinns (dusze) – według wierzeń tuareskich – żyją wysoko w górach oraz na terenach opuszczonych przez ludzi. Tuaregowie wierzą w tehot (złe oko i złe usta), które posiadają cenne informacje i przekazują je dalej w zmienionej postaci. Tuaregowie, aby uniknąć przechwycenia informacji przez tehot, często pozostają skryci i mało wylewni. Skrywanie prywatnych spraw pozwala uniknąć pecha i ludzkiej zazdrości. Kiedyś moc ochronną przypisywano także chustom noszonym przez tuareskich mężczyzn, tzw. tagelmust. Szczelnie osłaniały one usta i nos, chroniąc tym samym przed wnikaniem złych duchów. Wróżbiarstwo także stanowiło istotny element życia duchowego Tuaregów. Używane było jako środek ochronny przez złymi mocami. Najczęściej praktykowane było przy użyciu luster, poprzez interpretację wnętrzności zwierzyny oraz kreślenie znaków ochronnych na piasku. Mimo silnych praktyk własnych Tuaregowie połączyli je z praktykami islamu, tworząc tym samym unikalny jego model. Szczególnie duże znaczenie dla Tuaregów mają zasady islamu, których praktykowanie pozwala uniknąć pecha i chroni przed złem. Modlenie się do Allaha wyłącznie w celu osiągnięcia korzyści, otrzymania czegoś lub zdobycia na własny użytek nie jest uznawane za szkodliwe i tym samym nie jest zakazane. Według Tuaregów Allah istnieje po to, aby pomagać swoim wyznawcom. Jego zadaniem jest opieka nad nimi. Dodatkowo przy użyciu pewnych zwrotów: Niech Prorok będzie błogosławiony, taka jest wola Proroka, Prorok jest litościwy czy chwała Prorokowi, można zachęcić go do pomocy. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 79 Tuaregowie uważają, że modlenie się do Allaha, nawet przez osobę niewierzącą, nie jest szkodliwe i złe. Do Allaha bowiem może modlić się każdy, kto poczuje taką potrzebę. Tuaregowie sądzą, że aby przetrwać w trudnych warunkach Sahary, można zwracać się z prośbą o pomoc do różnych obrońców. Nie ma nic złego w chęci osiągnięcia sukcesu i otrzymania pomocy duchowej z różnych stron. Wszelkie środki fizyczne, kulturowe i duchowe, które mogą zagwarantować pomyślność przetrwania, są dopuszczalne do użycia. Każdy Tuareg może więc czerpać swoją siłę duchową z różnorakich tradycji i praktyk religijnych, nawet jeśli czasem nie jest ich typowym wyznawcą23. Wielu znamienitych uczonych islamu, m.in. czołowy filozof XIII w. Ibn Arabi, podkreślało fakt, że tyle jest na świecie dróg do Boga, ile istnieje ludzkich dusz. Aktualna sytuacja w Mali stanowi spuściznę burzliwej historii Sahelu. Wojna w Mali jest konfrontacją wielu jej uczestników i wielu sposobów praktykowania isla­ mu. Z jednej strony są to grupy dżihadystów, z drugiej Tuaregowie, którzy dążą do uzyskania niezależności, z trzeciej państwa takie jak Francja, Stany Zjednoczone, Algieria, Katar czy Libia, które od zawsze odgrywały znaczącą rolę w sprawach Tuaregów24. To pod sztandarem islamu w ciągu ostatniego półwiecza Tuaregowie wzniecili w Mali oraz sąsiadującym Nigrze kilka buntów zbrojnych. Ostatnia rewolta wybuchła w Mali w 2012 r. 17 stycznia 2012 r. Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu25 ogłosił rozpoczęcie powstania narodowego. Na przełomie marca i kwietnia Thomas K. Seligman, Art of being Tuareg. Sahara nomads in a Modern World, Los Angeles 2006. 24 A. Chauprade, Les intéréts géopolitiques des acteurs de la crise du Mali [w:] J. Frémeaux, P. Evanno, A. Chauprade (red.), Menaces en Aftique du Nord et au Sahel et sécurité globale de l’Europe, Paris 2013. 25 Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu to malijska organizacja polityczna-militarna Tuaregów. Jej głównym celem była walka o Azawad. 23 �80 Agnieszka Madys Tuaregowie wykorzystali wewnętrzne niepokoje w kraju i zorganizowali wojskowy pucz. Skutkiem tego udało im się opanować najważniejsze miasta na północy Mali. Istotną deklarację w historii Tuaregów stanowiło ogłoszenie niepodległości terenów określanych mianem Azawad26. Po wybuchu rewolty i ogłoszeniu niepodległości terytoriów Azawad o Tuaregach zrobiło się głośno. Pierwsze ataki w północnych obszarach Mali miały miejsce już w styczniu 2012 r. Wówczas nie było jeszcze pewności, kto jest za nie odpowiedzialny. Oskarżano blisko niezdefiniowanych islamistów. Luty i marzec to kontynuacja tuareskiej rewolty w Mali. Wojownikom udało się wyprzeć wojska rządowe z kolejnych miejscowości. Niektóre oddziały wycofały się aż do Algierii. Obserwatorzy wydarzeń komentowali, że rewolta tuareska z 2012 r. jest kompletnie inna niż poprzednie. Tuaregowie byli dobrze zorganizowani, dysponowali nowoczesną bronią (lepszą niż broń rządowa) oraz ciężkim uzbrojeniem. Dowódca powstania Bilal Ag Acherif był pułkownikiem w armii Kaddafiego. Broń pochodząca z libijskich magazynów zrewolucjonizowała tuareskie oddziały. W wojnie domowej w Libii brało udział wielu Tuaregów z Mali. Niektórzy udali się tam specjalnie, by walczyć. Jedni walczyli za Kaddafiego, innych skusiła obietnica wysokiego żołdu. W momencie gdy Kaddafi poniósł porażkę, tuarescy najemnicy powrócili do Mali, zabierając ze sobą z Libii broń, amunicję, pieniądze i doświadczenie27. Tuaregowie, którzy w 2012 r. wykorzystali zamieszanie w sferze politycznej w Mali, nie zdobyli żadnego sojusznika, który okazałby im wsparcie. Żadne sąsiadujące z Mali państwo nie popiera pomysłu wykrojenia niezależnego terytorium tuareskiego 26 Azawad objął swoim zasięgiem tereny usytuowane na północ od Timbuktu. Deklaracja niepodległości Azawadu została ogłoszona 6 kwietnia 2012 r. 27 F. A. Boyle, Destroying Libya and world order. The three-decade U.S. campaign to terminate the Qaddafi revolution, Atlanta 2013. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 81 na północy kraju. W Nigrze, który zamieszkuje liczna mniejszość tuareska, powstanie niepodległego terytorium w Mali mogłoby zainicjować ruchy separatystyczne także w tym regionie. Strach przed rozszerzeniem się rebelii na skutek fali rewolt w Mali oraz wzrostu siły islamistów w tym regionie przyczynił się do pomysłu zbrojnej interwencji przeciwko Tuaregom28. Tuaregowie w Mali są podzieleni. Z jednej strony dążą do utrzymania niezależnego terytorium Azawadu, z drugiej zaś niektórzy z nich nie chcą już walczyć29. Dodatkowo swoje wpływy na północy Mali zaznacza Al-Kaida, która nie bierze pod uwagę tuareskich dążeń. Od wielu lat głównym celem jej działań jest obalenie świeckich rządów w Afryce oraz pełna islamizacja. Problem stanowi także organizacja malijskiej armii. Jest ona wewnętrznie podzielona i zdemoralizowana. Nie ma współpracy, która mogłaby zagwarantować zakończenie rebelii na północy kraju. Rząd malijski rozważa kwestię skorzystania z pomocy najemników pochodzących z plemion wrogich Tuaregom. Mogliby oni zasilić malijskie oddziały wojskowe. Potrzebne są jednak pieniądze na opłacenie ich usług. Pomocy mogłyby udzielić państwa sąsiednie lub Francja. Algieria, która pełni rolę regionalnego mocarstwa w Afryce, na razie nie jest zainteresowana takim finansowym wsparciem. Mimo porażek, jakie siły rządowe ponoszą w walce z rebeliantami, wydaje się, że szanse na osiągnięcie trwałej niepodległości przez Tuaregów są znikome. Spora część Tuaregów żyjących na północy Mali uważa, że ubogie ziemie i brak wsparcia politycznego uniemożliwia istnienie samodzielnego bytu państwowego. Wielu A. Robassa, J. Gordon IV, P. Chalk, A. K. Grant, K. Scott McMahon, S. Pezard, C. Reily, D. Ucko, R. Zimmerman, From Insurgency to Stability, vol. II, Santa Monica 2011. 29 Na podstawie wiadomości przekazanych przez Mohameda Marameda – szefa obozu dla uchodźców Mentao w Burkina Faso w trakcie rozmowy w październiku 2017 r. 28 �82 Agnieszka Madys Tuaregów obecnie zadowoliłoby się równoprawnym traktowaniem ze strony malijskich władz30. Karounga Sidibé, student University of Bamako (Uniwersytet Malijski) mówi, że Tuaregowie to społeczność malijska, która od lat zamieszkuje głównie północną część Mali. To trudny pustynny obszar na styku państw takich jak Algieria, Mauretania i Niger. Tuaregowie to wspólnota rasy białej, jednak ich cera zbliżona jest do arabskiej. Społeczność tuareska od kilku lat wykazuje w Mali bardzo dużą aktywność. Pytając, czy Tuaregowie przyczyniają się w znacznym stopniu do pogorszenia sytuacji w całym państwie malijskim, Karounga Sidibé odpowiedział, że tak i nie. Po pierwsze Tuaregowie w głównej mierze zamieszkują tylko północ Mali i to ten obszar stanowi miejsce buntów i rebelii. Od czasów ogłoszenia przez Tuaregów niepodległości północnych obszarów, aż do dziś, zagrożenie występuje wyłącznie na północy Mali. Karounga Sidibé mówi: Jednak z drugiej strony, jeśli głębiej się temu przyglądam, to uważam, że Tuaregowie wpłynęli na zatrzymanie ruchu turystycznego w całym Mali. Tuaregowie bardzo mocno przyczynili się do pogorszenia sytuacji gospodarczej mieszkańców Mali. Jako przykład mogę podać obszary zamieszkiwane przez Dogonów. Tam turystyka miała ogromne znaczenie. Teraz przez to, że na północy Mali jest niebezpiecznie, turyści nie chcą przyjeżdżać także do obszarów usytuowanych bardziej na południe. Jednak na uwadze mam fakt, że to nie cała społeczność tuareska walczy o niepodległość. Tuaregowie w tej kwestii, jak i wielu innych, są podzieleni. Nie można zatem obarczać winą całej grupy. Karounga Sidibé zwraca uwagę na to, że Tuaregowie nigdy nie mieli i nie będą mieli swojego własnego terytorium. To Mali jest jednostką terytorialną i tylko taka jednostka może istnieć jako odrębna. Nie ma potrzeby, żeby w ramach państwa malijskiego wydzielać jakieś niezależne ob30 L. Gardelle, op. cit., 2010. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 83 szary. Mali ma swoją historię, socjologię, geografię, kulturę. Wszystko to pozwala tworzyć państwo. Nie wystarczy mieć silną tradycję kulturową i chęć posiadania własnego państwa. Tu chodzi o coś więcej – mówi Karounga Sidibé31. Islamiści, którzy penetrują północne obszary Mali, chcą przejąć kontrolę nad całym terenem. Szef obozu dla uchodźców tuareskich Mentao w Burkina Faso – Mohamed Maramed – twierdzi, że od kiedy na północy obecna jest Al-Kaida, nikt nie czuje się już bezpiecznie. Islamiści wprowadzają własne rządy i prześladują Tuaregów, zawłaszczając ich mienie. Szef obozu zwraca uwagę na fakt, że kiedyś Tuaregowie byli zgodni i wspólnie walczyli o swoje miejsce w Mali. Teraz, kiedy na północy kraju Al-Kaida prowadzi swoją działalność, stosując przymus, wielu Tuaregów nie chce już walczyć o niepodległość. Terroryści, którzy obecnie atakują muzułmańskich Tuaregów na północy, uważają, że żyją w zgodzie z prawem szariatu. W imię swojej złej religii zabijają niewinnych ludzi. Mohamed Maramed mówi: Religia terrorystów z północy Mali to nie jest islam. Terroryści nie respektują zasad Koranu. Oni spalili Koran. Walczą w imię swojej własnej religii32. Podczas badań terenowych prowadzonych w październiku 2017 r. przeprowadziłam także rozmowę z merem departamentu Pobé-Mengao, Cuefe Hubertem33. Mer wypowiedział się na temat aktualnej sytuacji Tuaregów w sąsiadującym z Mali Burkina Faso. Zwrócił uwagę na fakt, że przybyli oni do Burkina Faso, ponieważ u nich, w Mali, źle się działo. Problem był na tyle duży, że zdecyNa podstawie rozmowy prowadzonej z Karounga Sidibé, studentem z Bamako w styczniu 2018 r. 32 Słowa szefa obozu dla uchodźców tuareskich Mohameda Maramed na podstawie badań terenowych prowadzonych w październiku 2017 r. 33 Pobé-Mengao to miejscowość w Burkina Faso, w prowincji soum, w regionie Sahelu. Zamieszkana jest w przeważającej mierze przez Kurumbów, którzy w historii utworzyli wiele wodzostw. 31 �84 Agnieszka Madys dowali się opuścić swój kraj. W związku z napływem Tuaregów do Burkina Faso trzeba było wydzielić dla nich ziemię, którą mogliby użytkować i na której mogliby się swobodnie osiedlić. Mer uważa, że w chwili obecnej władze Burkina Faso powinny dążyć do tego, aby uchodźcy tuarescy z Mali mogli powrócić do swojego kraju. W Burkina Faso żyją oni w swojej własnej enklawie. Nigdy nie słyszałem ani nie widziałem, żeby jakiś Tuareg zrobił komuś krzywdę, zaatakował kogoś lub okradł – mówi mer Cuefe Hubert. Uchodźcy tuarescy, którzy zamieszkują obóz Mentao, nie odwiedzają sąsiednich wiosek. Rzadko wybierają się na lokalne targi i stragany. Tuaregowie dostają pomoc żywieniową w postaci mleka, herbaty, kukurydzy i ryżu. Mer mówi, że zdarza się tak, że Tuaregowie próbują sprzedać produkty żywnościowe, które otrzymali w ramach pomocy, żeby zarobić trochę pieniędzy. Między mieszkańcami Burkina Faso a uchodźcami tuareskimi nie występują żadne większe konflikty. Tuaregowie żyją we własnych grupach, są spokojni i nie wszczynają awantur. Mer Cuefe Hubert mówi dalej: To nie jest dobry czas, aby Tuaregowie żyli w Burkina Faso i nieustannie cieszyli się dobrami, które im dajemy. Oni musza zacząć żyć normalnie, pracować i zarabiać pieniądze. Tak już dalej być nie może. Aktualnie Tuaregowie bezustannie dyskutują o tym, że chcą stworzyć swoją własną, odrębną strefę. Mają nadzieję, że pomoże im w tym Francja. Dodatkowo duży problem stanowią ci Tuaregowie, którzy zostali wyposażeni przez Kaddafiego w broń. Oni mogą być naprawdę niebezpieczni. Czasem mam wrażenie, że w tuareskiej mentalności to my (mieszkańcy Burkina Faso czy Mali) jesteśmy ich niewolnikami. Tuaregowie chcieliby zawłaszczyć całe Mali tylko dla siebie. Mają w planie wprowadzić tam swoje rządy. To jest moja własna analiza obecnej sytuacji Tuaregów w Mali i Burkina Faso. Wiem jednak, że mam dużo racji. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 85 Obecność Tuaregów w Burkina Faso trwa już wiele lat. Proklamacja niezależnego terytorium tuareskiego na północy Mali przyniosła wiele zmian zarówno dla samego Mali, jak i sąsiadującej z nim Burkina Faso. Zawirowania i niestabilna sytuacja na północy Mali ma wpływ na życie codzienne wielu jej mieszkańców. Trudna sytuacja Tuaregów, którzy z jednej strony postrzegani są jako uchodźcy z kraju, w którym źle się dzieje (Mali), z drugiej zaś jako terroryści, którzy opanowali północ państwa malijskiego, jest naprawdę trudna. Marzenia o stabilnej sytuacji w Mali zdają się być dzisiaj ważne zarówno dla samych Tuaregów, jak i pozostałych mieszkańców Mali i państw sąsiednich. Bibliografia Bernus E., Touaregs nigériens. Unité culturelle et diversité régionale d’un peuple pasteur, Paris 1981. Biagetti S., Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014. Boyle F. A., Destroying Libya and world order. The three-decade U.S. campaign to terminate the Qaddadfi revolution, Atlanta 2013. Chauprade A., Les intéréts géopolitiques des acteurs de la crise du Mali [w:] J. Frémeaux, P. Evanno, A. Chauprade (red.), Menaces en Aftique du Nord et au Sahel et sécurité globale de l’Europe, Paris 2013. Gardelle L., Pasteurs Touaregs dans le Sahara Malien. Des sociétés nomades et des Etats, Paris 2010. Keenan J., The Tuareg: People of Ahaggar, London 1977. Merriman A. Scott, Religion and the State An International Analysis of Roles and Relationships, California 2009. Moszyński K., Ludy pasterskie, Kraków 1953. Moussa S., Une peur vaiance: L’émergence du mythe bédouin chez les voyageurs francais du XVIIIe siécle [w:] J. Berchtold, M. Porret, La �86 Agnieszka Madys Peur au XVIIIe Siécle. Discours représentations, pratiques, Geneva 2004. Nicolaisen J., Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with particular reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen 1963. Robassa A., Gordon J. IV, Chalk P., Grant A. K., McMahon Scott K., Pezard S., Reily C., Ucko D., Zimmerman R., From Insurgency to Stability, vol. II, Santa Monica 2011. Rybiński A., Ręka w rękę, czyli rzecz o tuareskim dążeniu do jedności i własnego państwa, „Konteksty” 2012, nr 1–2. Rybiński A, Tuaregowie z Sahary, Warszawa 2015. Sajko M. (red.) Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN 2006, hasło: Berberowie. Seligman Thomas K., Art of being Tuareg. Sahara nomads in a Modern World, Los Angeles, 2006. Zwoliński A., Duchy Afryki, WAM 2008. Wilk-Sobczak N., Lud, w którym muzułmańskie kobiety mogą to, czego normalnie nie mogą, www.mediumpubliczne.pl (dostęp: 01.02.2016 r.). Traditional Tuareg culture, islam and independence Summary Tuaregs live in five countries: Mali, Burkina Faso, Niger, Algieria and Libia. Once nomads were negatively persecuted. Later, this image has changed. Currently the Tuaregs are fighting for their rights in the north of Mali. Many Tuaregs are refugees. A large group of them live in a refugee camp in Burkina Faso. They receive help from Burkina Faso. However, the regional authorities believe that Tuaregs should return to Mali and work there and earn money. The matter is complicated by the presence Al Qaeda in Mali. Currently, the situation is dynamic and requires constant research. Keywords: Tuareg, Mali, islam, refugees. �KRZYSZTOF RAK AHMAD AL-FAQI AL-MAHDI, pierwsza osoba skazana przez Międzynarodowy Trybunał Karny (ICC) za zbrodnie wojenne przeciwko światowemu dziedzictwu kulturowemu Wstęp Międzynarodowy Trybunał Karny (z ang. International Criminal Court, ICC, pol. skrót MTK) w dniu 27 września 2016 r. wydał bezprecedensowy wyrok w sprawie Ahmada al-Faqi al-Mahdiego, skazując go na dziewięć lat więzienia za zbrodnię wojenną polegającą na celowym kierowaniu atakami na chronione obiekty dziedzictwa kutrowego. Wyrok zapadł za przestępstwa, których oskarżony dopuścił się w Republice Mali pomiędzy 30 czerwca a 11 lipca 2012 r. Sąd uznał go za jednego z inspiratorów i organizatorów działań, które doprowadziły do zniszczenia w Timbuktu dziesięciu obiektów, w tym dziewięciu wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zaplanowanej i skoordynowanej destrukcji uległo dziewięć mauzoleów sufickich świętych oraz jeden zabytkowy meczet. Aktów wandalizmu dokonano na podstawie doktryny religijnej, obcej kulturowo mieszkańcom TimKrzysztof Rak, Instytut Archeologii, Uniwersytet Jagielloński �88 Krzysztof Rak buktu, którzy na swoim terenie praktykowali inny, bardziej liberalny odłam islamu. Radykalni islamiści uważali praktyki religijne lokalnej społeczności za bałwochwalcze. Dlatego, by je ukrócić, postanowili zdewastować budowle ściśle powiązane z przejawami tak pogardzanego przez nich życia religijnego. Jest to przełomowy wyrok w historii międzynarodowego sądownictwa, szczególnie ważny w kontekście wydarzeń politycznych na świecie, które miały miejsce w tamtym czasie. Timbuktu od 1988 r. znajduje się na prestiżowej Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wpis na tę listę został dokonany na mocy aż trzech z siedmiu kryteriów, jakie organizacja ta wytyczyła dla najbardziej wartościowych obiektów kulturalnych i przyrodniczych na świecie. Kryterium II, odnoszące się do dziedzictwa historycznego, za miejsca wymagające szczególnej ochrony międzynarodowej uznaje takie, które przedstawiają ważną wymianę ludzkich wartości na przestrzeni dziejów lub w obszarze danego regionu świata w zakresie rozwoju architektury lub technologii, w sztukach monumentalnych, urbanistyce lub projektowaniu krajobrazu. W tym ujęciu UNESCO uznało, iż meczety i święte miejsca Timbuktu odgrywają istotną rolę w rozprzestrzenianiu się islamu w Afryce. Natomiast kryterium IV głosi, iż szczególną ochroną powinno się obejmować przykłady typów bu­dowli, zespołów architektonicznych lub technologicznych albo krajobrazu ilustrujących ważny etap w historii ludzkości. Kryterium V charakteryzuje miejsca przedstawiające szczególny przykład tradycyjnego ludzkiego osadnictwa, zagospodarowania ziemi lub morza, reprezentatywny dla danej kultury albo ludzkiej interakcji ze środowiskiem, zwłaszcza jeśli stało się ono zagrożone wskutek nieodwracalnych zmian. Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO podkreśla, iż trzy meczety oraz liczne mauzolea są wspaniałymi świadkami usytuowania Timbuktu, jego ważnej roli jako centrum handlu, kultury duchowej na południowym �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 89 transsaharyjskim szlaku kupieckim, z jego charakterystyczną zabudową wykonaną w tradycyjnych technikach budowlanych1. W ramach wpisu Timbuktu na Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO ochroną prawną zostały objęte trzy wielkie meczety: Dżinguereber, Sankore, Sidi Yahia oraz szesnaście mauzoleów sufickich świętych mężów2. Droga ku zbrodni. Młodość i początki działalności al-Mahdiego Al-Mahdi pomimo mieszanego etnicznego pochodzenia od najmłodszych lat zżyty był ze sprawą „tuareską”. Przyszedł na świat w miejscowości Agoune oddalonej niespełna 100 km od Timbuktu. Dokładna data jego urodzenia nie jest znana, w trakcie ogłaszania wyroku deklarował, iż jest w wieku 40 lat [Fot. 1]. Fot. 1 Ahmad al-Faqi al-Mahdi podczas rozprawy przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym (źródło: MINUSMA). ICOMOS, World Heritage List No 119, Paris 1988. UNESCO, Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, Report of the world heritage committee, Twelfth session, Brasília 1988, http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000927/092717eb.pdf. 1 2 �90 Krzysztof Rak Ojciec nauczał go Maliki – sannickiej doktryny szkoły prawa koranicznego. Jak sam opowiada, w wieku 12 lat znał dobrze nauki Koranu i stosownych do niego egzegez. Chciał zdobyć na tyle wysoki poziom wiedzy, który w przyszłości pozwoliłby mu zostać imamem3. W wyniku wojny domowej w Mali w 1993 r. opuścił kraj. Przez trzynaście lat krążył między obozami dla tuareskich uchodźców w Mauretanii, Libii i Algierii, z okazjonalnymi i krótkotrwałymi powrotami do Mali. Podczas pobytu w Libii w latach 1996–2001 kształcił się i skończył szkołę, ale pod fałszywym nazwiskiem, ponieważ nigdy nie był oficjalnie zarejestrowany w tym kraju. Z tym dyplomem i pod fałszywym imieniem zaciągnął się do armii libijskiej, która w tamtym czasie bardzo chętnie najmowała tuareskich ochotników. Służył w niej przez cztery lata i awansował do stopnia oficerskiego. Musiał zarabiać na utrzymanie rodziny, której część pozostała w obozach w Mauretanii. Przez cały ten czas nie przestawał czytać i zgłębiać na własną rękę nauk islamu4. Nie dostrzegając dalszych perspektyw w Libii i widząc realną stabilizację w kraju pochodzenia, Al-Mahdi postanowił wrócić do Mali i osiedlić się w Timbuktu w 2006 r., gdzie zaczął nauczać w meczetach. Zaraz po powrocie do miasta zetknął się z saudyjskimi organizacjami charytatywnymi i osobami nimi kierującymi. Tam poznał jednego z imamów, który namówił go na pielgrzymkę do Mekki. To w jej trakcie, będąc zafascynowany naukami wahabizmu, przyjął tę doktrynę islamu. W Timbuktu utworzył i kierował prywatną organizacją edukacyjną, która miała podnosić kwalifikacje nauczycieli Koranu. Ponadto czynnie udzielał się w kilku religijnych i kulturowych stowarzyszeniach młodzieżo3 A. Barrak, Ahmad Al Faqi Al Mahdi: “I plead guilty”. „The UNESCO Courier” 2017, nr 3, s. 18–24. 4 Ibidem, s. 18–24. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 91 wych, które zajmowały się szeregiem działań, np. sprzątaniem ulic czy oddawaniem krwi. Nie mógł jednak liczyć na awans społeczny z powodu libijskiego dyplomu nieuznawanego przez fakt, iż nie był wystawiony na jego prawdziwe nazwisko. Dlatego też musiał zacząć formalną edukację od podstaw. Uczęszczał do Instytutu Pedagogicznego w Timbuktu, gdzie uzyskał świadectwo z psychologii wychowawczej, a następnie zdał egzamin urzędniczy. W końcu uzyskał stanowisko dyrektora szkoły we wschodniej części Timbuktu5. Taki względnie spokojny tryb życia prowadził do początków 2012 r., kiedy to ponownie wybuchły walki na północy kraju. Wtedy to dowiedział się, iż członkowie jego plemienia padli ofiarą prześladowań etnicznych ze strony mieszkańców Bamako. Zostali zaatakowani, pomimo iż urodzili się i wychowali w stolicy i nigdy nie mieszkali na północy kraju. Zdarzenia te były reakcją mieszkańców stolicy z grupy etnicznej Malinke na wieści o ponownym buncie Tuaregów6. Był to impuls dla al-Mahdiego, by ponownie opuścić kraj. Jak wiele osób tym czasie, na miejsce czasowego pobytu wybrał Algierię7. Polityczne tło wydarzeń w Mali w 2012 r. W połowie stycznia 2012 r. malijscy Tuaregowie wzniecili kolejny bunt przeciwko władzy rezydującej w Bamako. Systematycznie każdego tygodnia rebelianci przejmowali pod swoją konIbidem. L. Jacinto, Par peur des représailles, les Touareg de la capitale malienne prennent le large, France 24, https://www.france24.com/fr/20120411-mali-rebellion-independance-nord-peur-represailles-touaregs-bamako-fuite (dostęp: 11.04.2012 r.). 7 A. Barrak, op. cit., 2017, s. 18–24. 5 6 �92 Krzysztof Rak trolę kolejne miejscowości na północy Mali. Główną siłą polityczną prowadzącą walkę z oddziałami rządowymi był Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu (fr. Mouvement National pour la Libération de l’Azawad – MNLA). W trakcie powstania zawarli strategiczny sojusz z radykalnymi islamistycznymi ugrupowaniami – Ansar ad-Din (co z arabskiego oznacza dosłownie „Obrońcy Wiary”, ‫ )الدين أنصار‬oraz Al-Ka’idą Islamskiego Maghrebu (AQIM) i silnie z nią powiązanym Ruchem na rzecz Jedności i Dżihadu w Afryce Zachodniej. Pomimo wspólnie prowadzonych walk cele MNLA znacząco różniły się od planów na przyszłość islamskich radykałów. MNLA chciało uniezależnić Azawad od Mali i stworzyć dla Tuaregów niepodległe państwo narodowe. Celem islamistów było natomiast wprowadzenie państwa wyznaniowego opartego na prawie szariatu na całym obszarze Republiki Mali. Tworzyło to bardzo kruchy sojusz, który po zwycięstwie rebelii i ogłoszeniu deklaracji niepodległości Azawadu, 5 kwietnia 2012 r., nie miał szans na przetrwanie. Nieuznawane na arenie międzynarodowej młode państwo już po dwóch miesiącach od faktycznego usamodzielnienia się od rządu w Bamako pogrążyło się w wojnie domowej. Pomimo przewagi liczebnej największe miasta regionu, czyli Timbuktu i Gao, w znacznej mierze były kontrolowane przez islamistów. Dawało im to przewagę w walkach. 27 czerwca padła kontrolowana przez MNLA stolica Azawadu, Kidal. Dwa tygodnie później Ansar ad-Din zdobyło Ansogo, ostatnie miasto zajmowane przez Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu8. Tym oto sposobem olbrzymie połacie północnego Mali, odpowiadające powierzchnią niemal dwukrotności obszarowi Francji, przeszły pod kontrolę ugrupowań uznawanych przez kraje zachodnie za terrorystyczne. A. Miarka, Determinanty i przebieg konfliktu zbrojnego w Mali (2012–2013), „Chorzowskie Studia Polityczne” 2016, nr 11, s. 169–183. 8 �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 93 Udział al-Mahdiego w zbrodni wojennej Timbuktu niemal od samego początku wybuchu powstania było pod silnym wpływem radykalnych grup islamistycznych. Kontrolę nad tym historycznym miastem oddziały wierne rządowi w Bamako straciły po zaciętych walkach 1 kwietnia. Pomimo iż to oddziały MNLA opanowały miasto, bardzo szybko, bo w przeciągu kilku dni, bojownicy Ansar ad-Dine i Al-Ka’idy Islamskiego Maghrebu przejęli nad nim realną kontrolę. Od tego czasu do stycznia 2013 r. radykałowie sprawowali władzę w Timbuktu, wprowadzając w życie prawo szarijatu. By skutecznie sprawować rządy, utworzyli cztery instytucje, które miały wprowadzać w życie hasła, które głosili. W tym celu powołano Trybunał Islamski, islamskie siły policyjne, komisję medialną (propagandy) oraz Hesbah – milicję obyczajową9. Po krótkim pobycie na emigracji, na wieść o sukcesach militarnych muzułmańskich fundamentalistów w Azawadzie, al-Mahdi w kwietniu powrócił w rodzinne strony. Był postrzegany przez dowódców bojowników w Timbuktu jako ekspert w sprawach religijnych. W tej dziedzinie został konsultantem Trybunału Islamskiego. Al-Mahdi był bardzo aktywny w organizacji administracji Ansar ad-Dine i AQIM. Prowadził Hesbah od momentu jego powstania w kwietniu 2012 do września 2012 r. Napisał też statut dotyczący roli i celów tej organizacji10. Wedle ustaleń Międzynarodowego Trybunału Karnego pod koniec czerwca 2012 r. Iyad Ag Ghaly, przywódca Ansar ad-Dine w porozumieniu z dwoma ważnymi członkami Al-Ka’idy Islam9 International Criminal Court, Situation in the Republic of Mali. The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi. ICC-01/12-01/15, 2017a, s. 16–17. 10 Ibidem, s. 17. �94 Krzysztof Rak skiego Maghrebu – Abdallahem al-Chinguetti i Yahią Abou al-Hammanem – podjął decyzję o zniszczeniu mauzoleów sufickich świętych. Al-Mahdi, jako doradca naczelnika Timbuktu Abou Zeida, wyraził wówczas swoją opinię, że wszyscy islamscy prawnicy zgodzą się w kwestii, iż postawione konstrukcje nad grobami przeczą naukom Proroka, ale zaleca nieniszczenie mauzoleów, aby nie zaogniać relacji pomiędzy miejscową ludnością a nowymi władzami. Niemniej jednak Ag Ghaly wydał stanowcze polecenie zrealizowania zadania Abou Zeidzie, który z kolei przekazał je al-Mahdiemu jako szefowi Hesbah. Pomimo początkowych zastrzeżeń al-Mahdi po otrzymaniu instrukcji zgodził się przeprowadzić akcję. Napisał kazanie tłumaczące przyczyny niszczenia mauzoleów, które odczytano podczas piątkowej modlitwy w pierwszych dniach trwania operacji. Osobiście ustalił plan działania Fot. 2 Plan Timbuktu z najważniejszymi obiektami dziedzictwa kulturowego (źródło: UNESCO, CPI, Maps4news.com). �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 95 i określił sekwencję, w której budynki miały być niszczone. Brał też bezpośredni udział w procesie destrukcji kilku obiektów11,12. Plan realizowany był w okresie od 30 czerwca do 11 lipca 2012 r. Dziesięć najważniejszych i najbardziej znanych miejsc w Timbuktu zostało zaatakowanych i zniszczonych przez bojówkarzy i al-Mahdiego z kierowanej przez niego organizacji Hesbah. Zdewastowano: mauzoleum Sidi Mahamuda Ben Omar Mohamed Aquit, mauzoleum Szejka Mohameda Mahmuda al-Arawaniego, mauzoleum Szejka Sidi Mokhtara Ben Sidi Muhammada Ben Szejka Alkabira, mauzoleum Alpha Moya, mauzoleum Szejka Sidi Ahmeda Ben Amar Arragadi, mauzoleum Szejka Muhammada El Mikki, mauzoleum Szejka Abdoula Kassima Attouaty’ego, mauzoleum Ahmeda Fulane’a, mauzoleum Bahabera Babadié. Ponad- Fot. 3 Milicjanci Hesbah w trakcie rozbiórki jednego z mauzoleów (źródło: materiał propagandowy Ansar ad-Din). Ibidem, s. 18–20. International Criminal Court, Summary of the Judgment and Sentence in the case of The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016c, s. 4–5. 11 12 �96 Krzysztof Rak to uszkodzono ozdobne drzwi meczetu Sidi Yahia13,14 [Fot. 2]. Destrukcji dokonano ręcznymi narzędziami. Podczas fazy planowania al-Mahdi nie zezwolił na użycie buldożera i innego ciężkiego sprzętu, aby nie uszkodzić pochówków [Fot. 3]. W jego mniemaniu to same budowle i oddawanie czci przy nich było czymś złym, nie zaś pochowani tam mężowie. Wszystkie zaatakowane miejsca były obiektami zabytkowymi, które pełniły funkcję religijną oraz kulturową i nie posiadały żadnego strategicznego czy militarnego znaczenia. Doprowadzenie Al-Mahdiego przed Międzynarodowy Trybunał Karny Okres istnienia samozwańczego islamistycznego państwa na terytorium Azawadu zakończył się wraz z powodzeniem francuskiej interwencji zbrojnej w Mali noszącej kryptonim „Operacja Serwal” (fr. Opération Serval). Do przełomu stycznia i lutego 2013 r. wszystkie większe miasta na północy kraju zostały wyzwolone spod władzy Ansar ad-Dine, Al-Ka’idy Islamskiego Maghrebu i innych pomniejszych ugrupowań będących ich sojusznikami. 28 stycznia 2013 r. wojska francuskie wyparły z Timbuktu radykalnych bojowników i przejęły kontrolę nad miastem. Już 2 lutego prezydent Francji przyleciał do Timbuktu, gdzie ogłosił zwycięstwo w wojnie w Mali15. Władze malijskie już w pierwszych miesiącach konfliktu uznały, iż zwrócą się do Międzynarodowego Trybunału Karnego o poInternational Criminal Court, op. cit., 2017a, s. 20–23. International Criminal Court, op. cit., 2016c, s. 5–7. 15 F. Hollande, Discours de François Hollande prononcé à Bamako,­ Ambassade de France à Bamako, 2013, https://ml.ambafrance.org/Discours-de-Francois-Hollande (dostęp: 02.02.2013 r.). 13 14 �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 97 moc w ściganiu i sądzeniu potencjalnych sprawców popełnianych zbrodni wojennych. Decyzją rządu z 30 maja 2012 r. postanowiono przekazać sprawę do MTK. Oficjalne przekazanie prośby prokuratorowi MTK o wszczęcie dochodzenia nastąpiło 18 lipca tego samego roku podczas wizyty delegacji rządu malijskiego, na czele z ministrem sprawiedliwości Malickem Coulibaly16,17. W toku wstępnych badań Biuro Prokuratora MTK ustaliło, iż zaszły potencjalne zdarzenia o wystarczającej sile ciężkości, aby uzasadnić prowadzenie dalszych działań. Prokurator MTK, Fatou Bensouda, 16 stycznia 2013 r. formalnie wszczęła dochodzenie w sprawie rzekomych zbrodni popełnionych na terytorium Mali. Po skierowaniu przez państwo malijskie, jako sygnatariusza MTK, prośby o interwencję i oficjalnym otwarciu śledztwa prokuratura mogła prowadzić dochodzenie i ścigać każde przestępstwo podlegające jurysdykcji MTK popełnione na terytorium Mali od stycznia 2012 r. Prokurator Bensouda stwierdziła, że istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że popełniono naruszenia prawa międzynarodowego w sześciu obszarach, w których MTK ma prerogatywy do ścigania osób dopuszczających się owych czynów. Precedensowym – obok morderstw, tortur, nielegalnych wyroków, grabieży i gwałtów – było uznanie, że penalizacji może zostać objęte celowe kierowanie ataków na obiekty podlegające ochronie18. Ahmad al-Faqi al-Mahdi po opanowaniu Azawadu przez międzynarodową koalicję opuścił Timbuktu i przez pewien czas po16 M. Coulibaly, Renvoi de la situation au Mali, Lettre de renvoi par le Gouvernement du Mali, No 0076/MJ-SG, Bamako, le 13 JUL 2012. 17 Cour Pénale Internationale, Le Procureur, Mme Bensouda, commence un examen préliminaire sur la situation au Mali suite au renvoi de la situation par le Gouvernement de ce pays, „Bulletin d’information du Bureau du Procureur” 2012, 127, s. 1. 18 International Criminal Court, Situation in Mali, Article 53(1) Report, 2013. �98 Krzysztof Rak zostawał w ukryciu. Został namierzony i złapany w 2014 r. w Nigrze przez stacjonujące w tym kraju wojska francuskie. Jego aresztowania dokonano podczas przechwycenia całego konwoju dżihadystów19. Spędził w areszcie nigryjskim niemal rok, aż do momentu, kiedy to 18 września 2015 r. MTK wydał nakaz jego aresztowania i doprowadzenia do Hagi za zbrodnie wojenne. Po przekazaniu przez władze Nigru osiem dni później przeniesiono al-Mahdiego do aresztu Scheveningen w Holandii20. 17 grudnia 2015 r. Biuro Prokuratora MTK wniosło zarzuty zgodnie z art. 8 ust. 2 lit. e) ppkt (iv) Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego21, który głosi, iż za zbrodnię wojenną uznawane jest zamierzone kierowanie ataków na budynki przezna­czone na cele religijne, edukacyjne, artystyczne, naukowe lub chary­tatywne, pomniki historyczne, szpitale oraz miejsca, gdzie gromadzeni są ranni i chorzy, pod warunkiem że nie są one celami wojskowymi22. Prokurator uznał, że oskarżony przez celowe kierowanie atakami na dziesięć budynków posiadających religijny i historyczny charakter w Timbuktu, w Mali, w okresie od 30 czerwca 2012 do 11 lipca 2012 r. spełnia warunki, by postawić go w stan oskar­żenia. 24 marca 2016 r. Izba Przygotowawcza MTK potwierdziła zarzut zbrodni wojennej przeciwko Ahmadowi al-Faqi al-Mahdiemu. Zobowiązała tym samym MTK do osądzenia al-Mahdiego przed komisją procesową. Izba uznała, że ​​przedstawione przez proku19 M. Simons, Prison Sentence Over Smashing of Shrines in Timbuktu: 9 Years, New York Times, https://www.nytimes.com/2016/09/28/world/europe/ahmad-al-faqi-al-mahdi-timbuktu-mali.html (dostęp: 27.09.2016 r.). 20 International Criminal Court, Situation in Mali: Ahmad Al Faqi Al Mahdi surrendered to the ICC on charges of war crimes regarding the destruction of historical and religious monuments in Timbuktu, https://www.icc-cpi.int/Pages/ item.aspx?name=pr1154 (dostęp: 26.09.2015 r.). 21 International Criminal Court, Charge brought by the Prosecution against Ahmad AL FAQI AL MAHD, ICC-01/12–01/15, 2016b. 22 Dz. U. z 2003 r., nr 78, poz. 708, s. 5049. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 99 ratora dowody są wystarczające, aby uzasadnić przekonanie, że al-Mahdi, oprócz zarzutów postawionych wcześniej (art. 8 ust. 2 lit. e) ppkt (iv)), jest winny dodatkowo odpowiedzialności karnej, zgodnie z art. 25 ust. (3) lit. (a) (popełnienie i współsprawstwo zbrodni); art. 25 ust. (3) lit. (b) (nagabywanie i nakłanianie); art. 25 ust. (3) lit. (c) (pomocnictwo, współudział lub pomoc w inny sposób) lub art. 25 ust. (3) lit. (d) (wnoszenie wkładu w jakikolwiek inny sposób) Rzymskiego Statutu MTK23. Rozprawa Proces rozpoczął się 22 sierpnia 2016 r. Już podczas otwarcia w specjalnym oświadczeniu al-Mahdi przyznał się do wszystkich stawianych mu zarzutów. Już na etapie przygotowań do procesu współpracował z prokuraturą, szczegółowo relacjonując przebieg wydarzeń z przełomu czerwca i lipca 2012 r. w Timbuktu. Podczas przemowy przed sędziami MTK w pierwszych zdaniach wyraził skruchę i przeprosił zarówno lokalną społeczność i rodzinę oraz społeczność międzynarodową jako całość za to, jakie krzywdy wyrządził im swoim zachowaniem. Prosił o przebaczenie dziedziców pogrzebanych w mauzoleach świętych mężów. Powiedział, że był pod złym wpływem osób z Al-Ka’idy i Ansar ad-Din. Już na samym wstępie rozprawy uznał, że zaakceptuje wyrok i zdaje sobie sprawę z nieuchronności pobytu w więzieniu. Jak sam stwierdził, będzie miał nadzieję, że pobyt za kratami pozwoli mu wyzbyć się złych duchów, które go opanowały, a czas tam spędzony będzie wystarczający, by mieszkańcy Mali i ludzkość zdążyli mu przebaczyć. Podsumowując swoją wypowiedź, zaapelował do wszystkich International Criminal Court, Decision on the confirmation of charges against Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016a. 23 �100 Krzysztof Rak muzułmanów na świecie, aby nie angażowali się w przedsięwzięcia, których on się dopuścił24. Formalne postępowanie procesowe trwało zaledwie trzy dni z racji, iż al-Mahdi przyznał się do wszystkiego, co zarzucano mu w akcie oskarżenia i – w porozumieniu z adwokatem Maître Mohamed Aouini – zrezygnował z dalszych prób obrony, takich jak np. przesłuchania świadków obrony. Prokuratura zażądała kary od dziewięciu do jedenastu lat więzienia. Sąd w składzie sędziowskim złożonym z sędziego prowadzącego Raula C. Pangalangana, sędziego Antoine Kesia-Mbe Mindua i sędziego Bertrama Schmitta zadecydował, iż da sobie miesiąc na przeanalizowanie wszystkich dostępnych akt i ustalenie kształtu ostatecznego orzeczenia. Wyrok ogłoszono 27 września 2016 r. Sędziowie MTK uznali Ahmada al-Faqi al-Mahdiego za winnego zbrodni wojennej polegającej na atakowaniu historycznych i religijnych budynków w Timbuktu. Za ten czyn skazali go na dziewięć lat pozbawienia wolności. Na poczet kary zaliczono oskarżonemu czas, który spędził w areszcie od dnia wystawienia listu gończego (czyli od 18 września 2015 r.). W uzasadnieniu sąd stwierdził, że al-Mahdi był świadom sprawowanej kontroli nad atakami i był w pełni zaangażowany w ich wykonanie. Ponosił całkowitą odpowiedzialność za fazę wykonania ataku, nadzorując wszystkie operacje, używając członków Hesbah i określając kolejność, w której budynki miały być zniszczone. Dokonywał niezbędnych uzgodnień logistycznych i uzasadniał atak światowej opinii publicznej poprzez wywiady z mediami. Był również obecny na atakowanych stanowiskach, udzielając instrukcji i wsparcia moralnego i osobiście brał czynny udział akcie wandalizmu, który doprowadził do zniszczenia co najmniej pięciu obiektów25. 24 25 A. Al Mahdi, Declaration at the ICC, 2016. International Criminal Court, op. cit., 2016c, s. 1, 3–10. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 101 W określeniu wysokości wyroku dziewięciu lat pozbawienia wolności Trybunał wziął pod uwagę wagę i rodzaj przestępstwa, winę al-Mahdiego i ich indywidualne okoliczności. MTK zauważył również, że nawet jeśli z gruntu „poważne” zbrodnie przeciwko własności są generalnie mniej „ważne” niż zbrodnie przeciwko indywidualnym osobom, to zdewastowanie mauzoleów było na tyle znaczące, że pełniły one nie tylko funkcje religijne, ale miały także symboliczną i emocjonalną wartość dla mieszkańców Timbuktu. Mauzolea świętych i meczety były w tym mieście integralną częścią życia religijnego mieszkańców i stanowiły wspólne dziedzictwo dla całej społeczności. Co więcej, wszystkie obiekty, oprócz jednego, zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Sąd przy ustalaniu wyroku uwzględnił również kilka okoliczności łagodzących. Najważniejszą z nich jest niewątpliwie przyznanie się do winy i szczegółowe opisanie popełnianych czynów. Sąd uznał, iż takie wyznanie może przyczynić się do pokoju i pojednania w północnym Mali, łagodząc moralne cierpienie ofiar poprzez uznanie znaczenia zniszczenia. Kolejną przesłanką, która zadecydowała o łagodniejszym wymiarze kary, był fakt, iż współpraca z prokuratorem może skutkować potencjalnymi konsekwencjami dla bezpieczeństwa jego rodziny w Mali. Sędziowie również wzięli pod uwagę skruchę, którą al-Mahdi wyraził i docenili apel wzywający muzułmanów, aby nie angażowali się w podobne zachowania. Okolicznością łagodzącą była również początkowa opinia wygłoszona jeszcze przed rozpoczęciem akcji demolowania mauzoleów, iż nie powinno ich się rozbierać ze względu na okoliczną ludność przywiązaną do tych budowli. MTK wskazał również dobre zachowanie w areszcie jako rzecz godną odnotowania26. 26 Ibidem, s. 18. �102 Krzysztof Rak Konsekwencją wyroku skazującego była dodatkowa rozprawa dotycząca kwestii wypłaty reparacji za wyrządzone szkody. Odbyła się ona rok po rozpoczęciu właściwego procesu w dniu 17 sierpnia 2017 r. Sąd w tym przypadku zasądził odszkodowanie w wysokości 2,7 mln €. Ma to być forma indywidualnego i zbiorowego zadośćuczynienia dla społeczności Timbuktu za celowe kierowanie ataków na budynki religijne i historyczne w tym mieście. MTK zarządził odszkodowania za trzy kategorie szkód: zniszczenia zaatakowanych budynków historycznych i religijnych, konsekwencje strat ekonomicznych i szkody moralne. Zadośćuczynienia mają być kolektywne i służyć rekultywacji terenów dotkniętych przez działania al-Mahdiego. Sąd nakazał także indywidualne odszkodowania dla tych, których środki utrzymania zależały wyłącznie od zaatakowanych budynków i tych, których miejsca pochówku przodków zostały uszkodzone podczas ataku. Wypłatą pieniędzy i ich formą ma zająć się specjalny fundusz – Trust Funds for Victims27. Podsumowanie Wyrok wydany na Ahmada al-Faqi al-Mahdiego był przełomowy, ponieważ po raz pierwszy w swojej historii Międzynarodowy Trybunał Karny skazał za przestępstwo umyślnego kierowania ataków na chronione dobra kultury. Stwarza to ważny precedens i przeciera szlaki pod przyszłe sprawy tego typu. Warto zaznaczyć, że prawo międzynarodowe już od dawna uznaje za niedopuszczalne agresje wobec dóbr kultury podczas działań zbrojnych28. International Criminal Court, Reparations Order, 2017b. P. Żarkowski, Ochrona dóbr kultury w czasie wojny w świetle prawa międzynarodowego, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2016, 3, s. 157–171. 27 28 �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 103 Jednym z pierwszych dokumentów we współczesnej historii, który reguluje kwestie dziedzictwa kulturowego podczas wojen, jest Konwencja Haska z roku 195429. Prawną możliwość ścigania tego typu przestępstw dał Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 1998 r., a dokładnie art. 8 ust. 2 lit. e) ppkt (iv). Wprost nazwał działania w tym zakresie „zbrodniami wojennymi”30. Kontekst polityczny, w jakim zapadał wyrok na al-Mahdim, także jest tu nie bez znaczenia. MTK postanowił ścigać i sądzić jednego z zaangażowanych radykalnych przywódców islamskich za ataki na obiekty kulturowe dokładnie w tym samym czasie, kiedy w innej części świata dokonywały się podobne wydarzenia. Równolegle z wydarzeniami w Hadze tzw. Państwo Islamskie działające na terytoriach Syrii i Iraku dokonywało spektakularnych aktów wandalizmu, równając z ziemią dosłownie całe stanowiska archeologiczne, takie jak np. Nimrud czy Niniwa. Dżihadyści z Bliskiego Wschodu dokładnie powielali schemat działań, jakie jeszcze kilka lat wcześniej działy się w Republice Mali. Kierowały nimi analogiczne religijne pobudki ideowe. Umiejętnie także rozgrywali kwestię propagandową, regularnie poprzez media wstrząsając światową opinią publiczną przekazami z dokonywanych aktów wandalizmu31. Równolegle UNESCO w reakcji na te zdarzenia próbowało odpowiedzieć działaniami w Mali. Gwałtownie zintensyfikowano prace nad odbudową zdewastowanego przez Dz. U. z 1957 r., nr 46, poz. 212, załącznik. Dz. U. z 2003 r., nr 78 poz. 708, s. 5048–5049. 31 Syria i Irak nie są sygnatariuszami Międzynarodowego Trybunału Karnego, dlatego też formalnie osoby popełniające zbrodnie wojenne, w tym osoby odpowiedzialne za akty wandalizmu na dobrach kultury, nie podlegają jurysdykcji Trybunału. Aby móc ewentualnie w przyszłości osądzić te osoby, konieczne byłoby powołanie odrębnego trybunału (np. na wzór tego do ścigania zbrodni wojennych popełnionych w dawnej Jugosławii). 29 30 �104 Krzysztof Rak islamistów dziedzictwa kulturowego w Timbuktu. Pod patronatem UNESCO rozpoczęto także kampanię w mediach społecznościowych #UnitedForHeritage32. W tej swoistej wojnie propagandowej osądzenie i skazanie al-Mahdiego oraz jego apel do muzułmanów, by nie powielali jego błędów dały społeczności międzynarodowej ważny pozytywny impuls. Miało też zapewne pokazać islamistom obecnie operującym na Bliskim Wschodzie, że nie mogą czuć się bezkarni, dokonując aktów wandalizmu na światowym dziedzictwie kulturowym. Al-Mahdi jest jedynym z przywódców przejętych w 2012 r. w Timbuktu, który trafił przed oblicze sądu. Większość osób odpowiedzialnych za dzieło zniszczenia mauzoleów, w tym dowódcy, którzy bezpośrednio zadecydowali o rozpoczęciu całej akcji, są jeszcze na wolności. Również mało prawdopodobne, by sprawa Ahmada al-Faqi al-Mahdiego zakończyła się na opisanym powyżej wyroku MTK. Należy pamiętać, że był on przywódcą milicji obyczajowej Hesbah, która oprócz aktów wandalizmu zajmowała się przede wszystkim prześladowaniami osób fizycznych. Często były to bardzo brutalne i krwawe działania. Należy się spodziewać, że al-Mahdi – jako lider organizacji – będzie musiał odpowiedzieć również za te zbrodnie. 4 lutego 2016 r. przy udziale wysokich rangą przedstawicieli UNESCO, rządu Republiki Mali oraz zagranicznego personelu dyplomatycznego odbyła się ceremonia konsekracji odbudowanych mauzoleów w Timbuktu. Wieńczyła ona dwuletnie dzieło rekonstrukcji zniszczonego dziedzictwa kulturowego. Większość prac przy odbudowie wykonała lokalna grupa murarzy przy zastosowania technik i surowców używanych w Timbuktu od poko32 K. Rak, Polityka UNESCO wobec destrukcji zabytków w Republice Mali przez ugrupowania skrajne [w:] A. Żukowski (red.), Terroryzm versus terror w Afryce. Aspekty historyczne, kulturowe, polityczne, społeczne, ekonomiczne i przekazu medialnego. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 105 leń. Obecna na miejscu ówczesna dyrektor generalna UNESCO, Irina Bokova, zwróciła uwagę, że dotrzymano obietnicy złożonej w czasie, gdy wydało się, iż sprawy idą w złym kierunku, gdyż społeczność międzynarodowa wcześniej czy później przywróci zniszczone monumenty33. Proces i ukaranie Ahmada al-Faqi al-Mahdiego były bez wątpienia przełomem w postrzeganiu i respektowaniu prawa międzynarodowego w zakresie ochrony światowego dziedzictwa. Należy żywić nadzieję, że spowoduje zmianę traktowania dóbr kultury podczas konfliktów zbrojnych. Do momentu wydania rzeczonego wyroku wszelkie akty wandalizmu zabytkowych, kulturowych i religijnych obiektów w powszechnej opinii uchodziły za czyny bezkarne. Należy żywić nadzieję, że opisywany tu proces nie będzie odosobnionym przypadkiem w historii, a społeczność międzynarodowa uzyska realne narzędzie do walki z tego rodzaju barbarzyńskimi praktykami. Bibliografia Barrak A., Ahmad Al Faqi Al Mahdi: “I plead guilty”, „The UNESCO Courier” 2017, October-December nr 3. Cour Pénale Internationale, Le Procureur, Mme Bensouda, commence un examen préliminaire sur la situation au Mali suite au renvoi de la situation par le Gouvernement de ce pays, „Bulletin d’information du Bureau du Procureur” 2012, nr 127. Coulibaly M., 2012, Renvoi de la situation au Mali. Lettre de renvoi par le Gouvernement du Mali, No 0076/MJ-SG. Bamako, le 13 JUL 2012, źródło: https://www.icc-cpi.int/NR/rdonlyres/A245A47FBFD1-45B6-891C-3BCB5B173F57/0/ReferralLetterMali130712. pdf. 33 Ibidem. �106 Krzysztof Rak Dz. U. z 1957 r., nr 46, poz. 212, załącznik. Dz. U. z 2003 r., nr 78, poz. 708. Hollande F., Discours de François Hollande prononcé à Bamako. Ambassade de France à Bamako, https://ml.ambafrance.org/Discours-de-Francois-Hollande (dostęp: 02.02.2013 r.). International Criminal Court, Situation in Mali, Article 53(1) Report, https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/SASMaliArticle53_1PublicReportENG16Jan2013.pdf. International Criminal Court, Decision on the confirmation of charges against Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016a, https://www.icc-cpi.int/ CourtRecords/CR2016_02424.PDF. International Criminal Court, Charge brought by the Prosecution against Ahmad AL FAQI AL MAHDI, 2016b, https://www.icc-cpi.int/CourtRecords/CR2016_02424.PDF. International Criminal Court, Summary of the Judgment and Sentence in the case of The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016c, https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/160926Al-MahdiSummary.pdf. International Criminal Court, Situation in the Republic of Mali. The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2017a, https://www.icc-cpi. int/CourtRecords/CR2017_06949.PDF. International Criminal Court, Reparations Order No.: ICC-01/12-01/15, 2017b, https://www.icc-cpi.int/CourtRecords/CR2017_05117. PDF. ICOMOS, World Heritage List No 119, Paris 1988. Jacinto L., Par peur des représailles, les Touareg de la capitale malienne prennent le large, France 24, 2012, https://www.france24.com/ fr/20120411-mali-rebellion-independance-nord-peurrepresailles-touaregs-bamako-fuite (dostęp: 11.04.2012 r.). Al Mahdi A., Declaration at the ICC, 2016, https://en.unesco.org/news/ ahmad-al-mahdi-was-first-and-last-wrongful-act-i-will-evercommit. Miarka A., Determinanty i przebieg konfliktu zbrojnego w Mali (2012– 2013), „Chorzowskie Studia Polityczne” 2016, nr 11. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 107 UNESCO, Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, Report of the world heritage committee, Twelfth session, Brasília 1988, http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000927/092717eb.pdf. Rak K., Polityka UNESCO wobec destrukcji zabytków w Republice Mali przez ugrupowania skrajne [w:] A. Żukowski (red.), Terroryzm versus terror w Afryce. Aspekty historyczne, kulturowe, polityczne, społeczne, ekonomiczne i przekazu medialnego. Simons M., Prison Sentence Over Smashing of Shrines in Timbuktu: 9 Years, „New York Times” 2016, https://www.nytimes. com/2016/09/28/world/europe/ahmad-al-faqi-al-mahdi-timbuktu-mali.html (dostęp: 27.09.2016 r.). Situation in Mali: Ahmad Al Faqi Al Mahdi surrendered to the ICC on charges of war crimes regarding the destruction of historical and religious monuments in Timbuktu. International Criminal Court, https:// www.icc-cpi.int/Pages/item.aspx?name=pr1154 (dostęp: 26.09.2015 r.). Żarkowski P., Ochrona dóbr kultury w czasie wojny w świetle prawa międzynarodowego, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2016, nr 3. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, the first person convicted by the International Criminal Court (ICC) for war crimes against world cultural heritage Summary Timbuktu is known as the City of 333 Saints. During its golden age in the 15th and 16th centuries, it was a centre for Islamic learning. However the site is viewed as idolatrous by Islamic extremists, the worshipping of mausoleums in Timbuktu and across Mali is part of a Sufi tradition in Islam. A religious scholar, Ahmad Al Faqi Al Mahdi was the spiritual adviser of the Ansar Dine group, which attacked nine mausoleums and the Sidi Yahia mosque in Timbuktu when it seized the city along with a coalition of militant factions. As commander of the Hisba, �108 Krzysztof Rak the religious police, Al Mahdi was charged with ordering and overseeing the destruction of the shrines. For the first time, the International Criminal Court has put someone on trial for war crimes against cultural heritage. On September 27, 2016, the ICC rendered its judgment in the case Ahmad Al Faqi Al Mahdi, wherein the defendant was convicted of the war crime of intentionally directing attacks on protected cultural objects. Al Mahdi pled guilty to co-perpetrating attacks on protected objects pursuant to Article 8(2)(e)(iv) of the Rome Statute for his role in the attack on, and destruction of, ten mosques and mausoleums in Timbuktu. The Trial Chamber sentenced him to nine years in prison. Keywords: Mali, Timbuktu, International Criminal Court, Al Mahdi, UNESCO. �IZABELA WILL OD ZRUTYNIZOWANEJ CZYNNOŚCI DO SCHEMATU – O POCHODZENIU HAUSAŃSKICH GESTÓW TOWARZYSZĄCYCH MOWIE Hausańczycy są ludem zamieszkującym Afrykę Zachodnią, głównie północną Nigerię i południowy Niger. Przez setki lat wypracowywali swoje własne tradycje, zwyczaje i kulturę w dużym stopniu opartą na wartościach muzułmańskich. Obecnie określenie Hausańczycy nie ma wymiaru etnicznego. Przynależność do grupy określa wspólnota kulturowa, posługiwanie się językiem hausa i bycie muzułmaninem. Na tę ostatnią cechę chciałabym zwrócić szczególną uwagę, gdyż wiele z opisywanych w tym artykule gestów wiąże się w pewien sposób z islamem. Należy podkreślić, że religia ma dla Hausańczyków w dużej mierze wymiar społeczny. Bardzo ważne jest wspólne celebrowanie świąt religijnych czy codziennych praktyk. Udanie się na wspólną modlitwę w meczecie jest nie tylko czynnością religijną, ale i społeczną, a nawet towarzyską. Niektóre praktyki religijne wykonywane codzienne są bardzo mocno skonwencjonalizowane. Islam w szczeIzabela Will, afrykanistka, językoznawca; zainteresowania badawcze: język hausa, kultura Nigerii, gesty używane przez Hausańczyków. Uniwersytet Warszawski, Wydział Orientalistyczny, Katedra Języków i Kultur Afryki �110 Izabela Will gółach określa nie tylko to, w jaki sposób ma być wykonana ablucja, czy jedna z pięciu obowiązkowych modlitw dziennie, ale także zasady higieny, sposób dzielenia wspólnej przestrzeni czy ubierania się. Sprawia to, że czynności natury religijnej mieszają się z czynnościami codziennymi i rodzą pewną wspólnotę ruchową. Często powtarzana czynność staje się po pewnym czasie tak zrutynizowana, że niemal wypada z naszej świadomości. Przykładem może być prowadzenie samochodu czy uprawianie jakiejś dyscypliny sportu1. W badaniach nad gestami podkreśla się właśnie rolę rutyny czy często wykonywanych czynności w powstawaniu gestów. Jak przypuszcza Morris2, tzw. chwyt precyzji polegający na przyłożeniu kciuka do palca wskazującego może pochodzić od chwytania maleńkich obiektów takich jak ziarnka. Sam gest jest dość powszechnie używany w wielu kulturach3 i jako gest towarzyszący mowie odpowiada temu segmentowi wypowiedzi, który służy sprecyzowaniu informacji. Może odnosić się do jakiegoś szczegółu, do konkretu albo stanowić kontrast w stosunku do czegoś bardziej ogólnego4. Może też towarzyszyć próbie opisania sedna sprawy. Jeśli powtarzamy daną czynność (np. opisywanie jakiegoś pojęcia), to tym samym tworzymy schematy i programy ruchowe 1 A. L. Strauss, Continual Permutations of Action, Aldine de Gruyter, New York, 1993, s. 193. 2 D. Morris, Mensch mit dem wir leben. Ein Handbuch unseres Verhaltens, Droemer Knaur, München 1978, s. 80. 3 Użycie tego gestu w kulturze neapolitańskiej opisał A. Kendon (Gesture: Visible Action as Utterance, Cambridge University Press, Cambridge 2004, s. 245), a w kulturze polskiej J. Antas (Semantyczność ciała. Gesty jako znaki myślenia, Primum Verbum, Łódź 2013, s. 239–244). 4 A. Kendon, Gestures as illocutionary and discourse structure markers in Southern Italian conversation, „Journal of Pragmatics” 1995, t. 23 (3), s. 268. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 111 dla tego pojęcia, a sama czynność staje się zrutynizowana5. Powstaje wtedy połączenie schematu pojęciowego ze schematem motorycznym i to połączenie niejednokrotnie obrazują gesty, przy czym nie jest to połączenie ścisłe. Schemat pojęciowy może być wyrażony przy pomocy różnych gestów – albo skonwencjonalizowanych, często powtarzanych przez różnych mówiących6, albo gestów wymyślanych na poczekaniu. Gesty są zatem schematami pewnych pojęć, a jednocześnie ich użycie wyzwala w umyśle mówiącego cały szereg skojarzeń związanych z danym pojęciem. Podsumowanie funkcji gestów najlepiej oddaje stwierdzenie, że „gesty aktywują, obrabiają, opakowują i odkrywają informację przestrzenno-motoryczną w procesie mówienia i myślenia. Te cztery funkcje wynikają z natury gestów do schematyzacji informacji7”. Wiele jest gestów wspólnych wszystkim ludziom, niezależnie od tego, skąd pochodzą i jakim językiem mówią, ale są też gesty charakterystyczne tylko dla danego regionu. Desmond Morris8, który wraz ze swoimi współpracownikami badał m.in. rozpozna5 F. Parrill, An Analysis of Theoretical Discourse about Multimodal Language [w:] Gesture and the Dynamic Dimension of Language: Essays in Honor of David McNeill, red. S. D. Duncan, J. Cassell i E. T. Levy, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia 2007, s. 88. 6 Takie skonwencjonalizowane gesty towarzyszące mowie nazywane są gestami powracającymi (ang. recurrent gestures), por. S. Ladewig, Recurrent gestures [w:] Body – Language – Communication. An international handbook on multimodality in human interaction, red. C. Müller, A. Cienki, E. Fricke, S. Ladewig, D. McNeill i S.Tessendorf, De Gruyter Mouton, Berlin 2014, s. 1558–1575. 7 S. Kita, M. W. Alibali, M. Chu, How Do Gestures Influence Thinking and Speaking? The Gesture-for-Conceptualization Hypothesis, manuskrypt z 2016 r. zaakceptowany do druku przez „Psychological Review”, dostępny na stronie http://wrap.warwick.ac.uk/84187/23/WRAP-how-gestures-thinking-speaking-Kita-2017.pdf (dostęp: 25.10.2018 r.), s. 6. 8 D. Morris et al., Gestures: Their origins and distribution, Stein & Day, New York 1979. �112 Izabela Will walność konwencjonalnych gestów w południowych Włoszech, zauważył, że użycie gestów nie jest zbieżne z granicami językowymi czy kulturowymi. W swoim artykule skupię się na gestach używanych przez Hausańczyków zamieszkujących północną Nigerię. Opiszę kilka gestów, które – jak postaram się udowodnić – mają podłoże kulturowe. Wynikają ze sposobu wychowania, odebrania tradycyjnej edukacji czy codziennego powtarzania tych samych czynności związanych z obowiązkami religijnymi. Przed opisem każdego z gestów przybliżę konkretną czynność, która, jak mi się wydaje, mogła stać się podstawą gestu. Opis ten nie wyczerpuje repertuaru gestów hausańskich pochodzących od czynności codziennych, ogranicza się do czynności odnoszących się do religii muzułmańskiej. Za materiał badawczy posłużyły mi materiały wideo – zarówno własne, jak i dostępne na kanale YouTube. Są to przede wszystkim nagrania kazań, które odbyły się w różnych instytucjach publicznych Nigerii, nagrania wywiadów przeprowadzonych z gośćmi programów publicystycznych lub wystąpienia indywidualne na jakiś temat. Cechą wspólną wszystkich nagrań jest język hausa. Modlitwa Jednym z ważnych elementów codziennego życia muzułmanów jest modlitwa. W języku hausa są dwa terminy oznaczające modlitwę – oba zapożyczone z języka arabskiego: salla (ar. ṣalāt9) ‘jedna z pięciu obowiązkowych modlitw’ i addua (ar. du’ā) ‘modlitwa prywatna, dodatkowa’. Ta ostatnia – modlitwa prywatna Transkrypcję wyrazów arabskich podaję za J. Danecki, Podstawowe wiadomości o islamie, t. 2, Dialog, Warszawa 1998. 9 �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 113 – zwykle jest odmawiana po zakończeniu modlitwy obowiązkowej (salla). Może też towarzyszyć zakończeniu bądź rozpoczęciu publicznych czy rodzinnych uroczystości, kiedy to zgromadzeni proszą o pomyślność wydarzenia lub dziękują za jego przebieg. Addua nie jest tak skodyfikowana jak salla, można ją odmawiać w swoim własnym języku, prosząc Allaha o coś konkretnego10, ale można też posłużyć się jedną z wielu arabskich formuł, z których każda jest związana z jakimś rodzajem prośby. Podczas wykonywania addua ręce modlącego są zwykle ułożone na udach, wewnętrzna część dłoni skierowana jest w górę. Lekko zgięte palce sprawiają, że każda z dłoni tworzy niejako kształt miseczki (por. ilustracja nr 1). Ilustracja nr 1. Kobiety hausańskie w czasie odprawiania modlitwy addua na zakończenie spotkania zorganizowanego przez rektora Uniwersytetu Bayero w Kano, Nigeria (fot. I. Will) D. Morgan, Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice, Praeger, Santa Barbara/Denver/Oxford 2009, s. 70. 10 �114 Izabela Will Ten sam gest współtworzy wypowiedź, której narrator opowiada tym, jak to ludzie wykorzystują jego znajomych, by załatwić w sposób korzystny dla nich pewne sprawy. 1. Suna roƙon wasu mutane da suke kusa da ni: don Allah, in taimake su. Don Alla, a sayi gidansu. Don Allah! Suna roƙona ne. Suna roƙo don girman Allah in taimake su a makaranta a ɗauka ‘ya’yansu, don Allah. „Proszą ludzi, którzy są mi bliscy – proszę (dosł. na Allaha) – żeby im pomogli. Proszę! Niech kupią ich domy. Proszę! Tak mnie proszą. Proszą na wielkość Allaha, żeby im pomóc ze szkołą, żeby przyjąć ich dzieci. Proszę!” Ilustracja nr 2. Układanie rąk jak do modlitwy addua podczas mówienia o prośbie11 Autor wypowiedzi nie mówi o samej modlitwie, ale w cytowanym fragmencie pojawia się wiele słów, które współtowarzyszą też modlitwie: roƙo ‘prośba’, taimaka ‘pomagać’, don Allah ‘proszę’. To właśnie błagalny charakter wypowiedzi sprawia, że narrator 11 Salihu Lukman, Manufar Kafa Daarul-Hadeethis-Salafiyyah Zaria 2/3: Albani [online], YouTube, 6 lutego 2014 r., https://www.youtube.com/watch?v=sJH41TcwfMA&t=1205s (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 52:12–52:35. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 115 zarówno intonacją, jak i nagromadzeniem słów kojarzonych z prośbą stara się naśladować zachowanie bohaterów, o których opowiada. Mimowolnie składa ręce do modlitwy i ten gest utrzymuje (czasem potrząsając dodatkowo dłońmi w górę i w dół dla większej ekspresji) niemal przez cały cytowany fragment wypowiedzi. Narrator nie wydaje się myśleć bezpośrednio o addua, ale skojarzenia z prośbą, wyartykułowane werbalnie, przenoszą się na jego zachowanie i aktywują dłonie do wykonania czynności towarzyszącej modlitwie. Ablucja Inna czynność powszechnie wykonywana przez Hausańczyków jest także związana z obowiązkami religijnymi. Każdą obowiązkową modlitwę powinna poprzedzać ablucja, czyli rytualne obmycie, które musi być wykonane w ściśle określony sposób. Ablucja zaczyna się od umycia rąk w określonej sekwencji – umycie najpierw prawej ręki, potem lewej, potem znów prawej. Po umyciu rąk następuje wypłukanie ust i wypowiedzenie intencji. Następnie modlący myje twarz, po czym musi ponownie umyć ręce od łokcia do końcówek palców. Podobnie jak poprzednio, powinien zacząć od umycia prawej dłoni i prawego przedramienia przy pomocy lewej ręki. Ablucja kończy się umyciem nóg12. Opisy ablucji różnią się nieznacznie w szczegółach. Kolejność dokonywania wszystkich czynności związanych z ablucją podaję za L. D. Yalwa, Yadda za ka yi alwala [w:] Hausar Baka: “Gani Ya Kori Ji.” (Language and Culture Videos for Elementary and Intermediate Hausa), A. Bature, R. G. Schuh, and R. Randell, 1998, http://aflang.linguistics.ucla.edu/hausarbaka/Video_Files/M113_supp_alwala.pdf (dostęp: 25.10.2018 r.). 12 �116 Izabela Will Ilustracja nr 3. Wykonywanie ablucji przed modlitwą na targu Kano, Nigeria (fot. I. Will). Nieprzypadkowo tak dużo czasu poświęcam na omówienie szczegółów ablucji, gdyż pragnę zwrócić uwagę na to, że w przeciwieństwie do wszelkich innych części ciała ręce myte są dwukrotnie i za każdym razem ich obmycie rozpoczyna się od ruchu lewą ręką, która obmywa prawą rękę. Taka sama sekwencja ruchów powtórzona jest w geście „umywania dłoni”13 polegającym na Por. I. Will, Niewerbalne sposoby wyrażania negacji w kulturze hausa, „Afryka” 2017, t. 45, s. 26. 13 �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 117 pocieraniu raz jednej, raz drugiej zewnętrznej części dłoni – od nasady do końcówek palców. Gest ten – jak przypuszczam – pochodzi właśnie od czynności wykonywania ablucji. Przemawia za tym kilka czynników. Po pierwsze podobnie jak w czasie ablucji, gest „umywania dłoni” jest zwykle powtarzany przez mówiącego kilkukrotnie, tzn. dłonie są „obmywane” naprzemiennie kilka razy. Najistotniejszym jednak czynnikiem jest to, że u dziewięciu z dziesięciu mówiących, u których zaobserwowałam ten gest, wykonywany jest on przy użyciu lewej dłoni. Jest to o tyle nietypowe, że większość narratorów to osoby praworęczne, co łatwo stwierdzić, obserwując ich pozostałe gesty wykonywane przede wszystkim przy pomocy ręki dominującej, czyli prawej. Jednak wykonywanie gestu „umywania dłoni” zaczynają od ręki lewej – czyli zgodnie z sekwencją obowiązującą podczas ablucji. Należy również wziąć pod uwagę fakt, że gesty mogą wywodzić się od zrytualizowanych czynności mających swoją kulturowo uwarunkowaną formę. Zwykłe mycie rąk jest wprawdzie czynnością powtarzalną, ale za każdym razem wykonywaną w nieco inny sposób, podczas gdy czynność mycia rąk podczas ablucji jest wysokim stopniu zrytualizowana, przez co łatwiej poddaje się schematyzacji. Ta schematyzacja widoczna jest nie tylko w formie gestu, która niekiedy zredukowana jest do delikatnego, trudno wręcz zauważalnego muśnięcia prawej dłoni lewą dłonią. Schematyzacja widoczna jest także na poziomie fraz współtowarzyszących gestowi, które właściwie nie odnoszą się bezpośrednio do czynności obmywania czy oczyszczenia, a jeśli już, to jest to oczyszczenie raczej duchowe niż fizyczne, np. �118 Izabela Will 2. ya kamata wannan addini a gyara shi a daidaita Tijaniyya, a daidaita Qadiriyya a daidaita sufiyya da makamantansu14 „trzeba tę religię oczyścić (dosł. zreperować), oczyścić Tidżaniję, Kadiriję i inne bractwa sufickie” Ilustracja nr 4. Wykonywanie gestu „umywania dłoni”15 Narrator mówi o oczyszczeniu religii z niektórych naleciałości obecnych jego zdaniem w bractwach sufickich mających swoich zwolenników w Nigerii północnej. Mówiąc o oczyszczeniu, a właściwie o naprawie (bo takie jest podstawowe znaczenie czasownika gyara) lub wyprostowaniu (o czym świadczy użycie czasownika daidaita), kilkakrotnie powtarza gest „umywania dłoni”, nie mając jednak na myśli fizycznego oczyszczenia. W opisanym przykładzie związek pomiędzy gestem a wyrażeniem językowym jest wciąż klarowny. Posługując się pojęciem metafory pojęciowej16, 14 Zarówno w tym, jak i w innych przykładach podkreślenie odnosi się do tego fragmentu wypowiedzi, w czasie którego wykonany jest gest. 15 I. Will, Kano, 2016, nagranie własne. 16 Pojęcie wprowadzone przez Georga Lakoffa i Marka Johnsona (zob. Metafory w naszym życiu, przeł. T. P. Krzeszowski, Warszawa, Aletheia). Metafora pojęciowa definiowana jest jako „relacja odwzorowująca elementy określonej domeny poznawczej w elementy innej domeny kognitywnej” (A. Gemel, Codzienność metafory w perspektywie kognitywistycznej Próba krytycznej analizy, „Nauki o wychowaniu. Studia interdyscyplinarne” 2016, t. 1, z. 2, s. 175. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 119 możemy powiedzieć, że narrator traktuje religię jak konkretny obiekt, który można oczyścić, by doprowadzić go do stanu pierwotnego – stanu czystości. Jednak w wielu innych przypadkach użycie tego gestu może się wydawać już mniej zrozumiałe, zwłaszcza jeśli gestowi odpowiadają frazy zawierające negację czy kwantyfikator duk ‘wszyscy’, które nawet metaforycznie niewiele mają wspólnego z umywaniem czy oczyszczeniem. 3. ba na bukatar interest ɗin „nie potrzebuję tych odsetek” 4. ba su da ilmin addini „nic nie wiedzą (dosł. nie mają wiedzy) o religii” 5. Shi ke nan. Kin gama da shi „I tyle! Skończyłaś z nim.” 6. wannan ya sa kwanciyar hankali yana ganin babu komai „to powoduje spokój, on wie, że wszystko jest w porządku (dosł. nie ma nic)” 7. bara, kowace irin hanya ake yi „żebranie, jakkolwiek (dosł. każdy rodzaj sposobu) to robisz” 8. sai ki yi musu tambaya, duka tambayar da za ki iya yi a kan Tijaniyya „no i zadasz im pytanie, każde pytanie możesz im zadać na temat Tidżaniji” Powyższe przykłady ukazują kilka pojęć związanych z gestem „umywania dłoni”: zgodę (przykład nr 6), finalność/zakończenie (przykład nr 5), odrzucenie (przykład nr 3), nieistnienie (przykład nr 4) czy całkowitość (przykład nr 7 i 8). Aby zrozumieć zależność pomiędzy gestem, który obrazuje pewien schemat, a odnoszącymi się do niego pojęciami, należy sięgnąć do konkretnej czynności, od której gest się wywodzi. Rytualnego obmycia dokonuje się, aby oczyścić ciało, zmyć z niego cały brud fizyczny, ale też duchowy i doprowadzić do stanu czystości, który umożliwia odprawie- �120 Izabela Will nie modlitwy. Sam proces obmycia zakłada pozbycie się brudu, czyli odrzucenie tego, co nieczyste (stąd odrzucenie) i osiągnięcie czystości, czyli doprowadzenie do takiego stanu, z którego będziemy zadowoleni (stąd akceptacja). Brudu pozbywamy się całkowicie, tak by osiągnąć czystość idealną17 (stąd wyrażenie całości, całkowitości). Czynność obmycia jest procesem telicznym, mającym swój początek i koniec, zmierzającym do osiągnięcia zamierzonego efektu (stąd pojęcie zakończenia). Różnorodność pojęć odnoszących się do gestu „umywania dłoni” pokazuje zarówno wysoki stopień jego schematyzacji, jak i to, jak wiele informacji można zawrzeć w jednym ruchu rąk. Pisanie i czytanie Tradycja edukacji religijnej, obecna od wieków w północnej Nigerii, jest nadal żywa. Większość dzieci uczęszcza do szkoły koranicznej, gdzie uczy się pisania i czytania Koranu, a wiele z nich kontynuuje naukę w szkole muzułmańskiej18. Nauka czytania i pisania w alfabecie arabskim często od trzeciego lub czwartego roku życia wywiera przemożny wpływ na sposób myślenia, zachowania i mówienia, a tym samym na gestykulację. Przykładem może być wypowiedź na temat zawartości jednej z sur koranicznych. Mówiąc o surze, narrator pokazuje niejako stronę Koranu 17 O tym, jak ważne jest dokładne i całkowite obmycie poszczególnych części ciała może świadczyć istnienie w języku hausa słowa lam’a oznaczającego suchą plamkę, która została na obmywanych częściach ciała, a która sprawia, że ablucja jest nieważna. 18 W szkole muzułmańskiej zwanej islamiyya dzieci lub młodzież uczą się arabskiego i wiedzy o islamie. Obecnie większość szkół muzułmańskich łączy w sobie elementy tradycyjnej szkoły muzułmańskiej ze szkołą typu zachodniego. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 121 i przebiega po tej wyobrażonej przez siebie stronie ręką od prawego górnego rogu do lewego dolnego. 9. a cikin sura ta Lukuman, tun daga aya sha biyu zuwa ta sha tara „w surze Lukman, od wersu dwunastego do dziewiętnastego” Ilustracja nr 5. Pokazywanie wyimaginowanej strony Koranu od prawego górnego rogu do lewego dolnego19 Powyższy przykład idealnie ilustruje zasadę, która powszechnie znana jest w badaniach nad gestami, a która mówi, że myślenie o danym pojęciu zakłada zmysłową i motoryczną symulację cech związanych z tym pojęciem, nawet jeśli przejaw tego pojęcia jest nieobecny w najbliższej przestrzeni20. Narrator, myśląc o Koranie, do tego stopnia „widzi” rozłożoną przed nim księgę, że podnosi wzrok na początek wyimaginowanej strony i pokazuje zamieszczony na niej tekst pisany w alfabecie arabskim od prawej do lewej. Gest jednoznacznie dowodzi, że mówiący wyobraża Sunnah TV Nigeria, Sheikh Muhammad Bin Uthman (Tambayoyi da Amsa 2) [online video clip], YouTube, 24 marca 2014 r., https://www.youtube.com/ watch?v=Rxn18NMvivA (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 13:08–13:12. 20 A. B. Hostetter, Mind in motion: the gesture as simulated action framework, University of Wisconsin-Madison 2008, str. 7. 19 �122 Izabela Will sobie oryginalną wersję Koranu. Z uwagi na tradycyjne wykształcenie – z taką wersją zapewne zazwyczaj miał do czynienia – suma jego doświadczeń przenosi się na sferę gestyczną. Podobna sytuacja ma miejsce w innej wypowiedzi, w której narrator opowiada o organizacji terrorystycznej Boko Haram pochodzącej z północnej Nigerii. Zaczyna swoje wyjaśnienia od podania właściwej nazwy organizacji. Jako że oryginalna nazwa jest utworzona w języku arabskim, mówca właśnie w tym języku ją cytuje. W momencie gdy wymienia poszczególne człony nazwy organizacji, a jest ich aż pięć, przenosi dłonie odcinkami z prawej strony na lewą, niejako obrazując usytuowanie poszczególnych wyrazów w arabskiej nazwie. Kiedy myśli i mówi o nazwie, ma przed oczyma jej zapis w alfabecie arabskim, czyli od prawej do lewej i jego dłonie za tym wyobrażonym napisem podążają. 10. Cikakken suna shi ne jama’atul izalatul bid’ah wa’ikhamat al-sunna „właściwa nazwa to: jama’atul izalatul bid’ah wa’ikhamat al-sunna” Ilustracja nr 6. Pokazywanie poszczególnych części napisu arabskiego21 21 I. Will, Kano, 2016, nagranie własne. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 123 Zauważmy, że opisane powyżej gesty nie naśladują czynności czytania czy pisania w takim rozumieniu, jak gesty opisane w poprzednich sekcjach naśladują czynność proszenia czy mycia. Nie mają jednej ściśle ustalonej formy, a łączy je ruch rąk od prawej do lewej strony. Wydaje się, że właśnie ten kierunek jest już na tyle zeschematyzowany, że niekoniecznie odnosi się do wypowiedzi mówiącej o czymś, co ma związek z tekstem pisanym po arabsku. Dowodem mogą być wypowiedzi tych samych narratorów, którzy opowiadając o upływie czasu albo o następstwie wydarzeń w czasie, również pokazują odcinek biegnący od prawej do lewej. W przykładzie 11 narrator mówi o upływie czasu po śmierci proroka Mahometa i ten upływ pokazuje, przenosząc obie dłonie z prawej strony na lewą. 11. da abin ya faru, bayan manzon Allah ya bar duniya bayan shekara ashirin da zuwa talatin „kiedy to się wydarzyło, było to dwadzieścia czy trzydzieści lat po śmierci proroka” Ilustracja nr 7. Pokazywanie upływu czasu na osi od prawej do lewej22 22 Izabela Will, Kano, 2016, nagranie własne. �124 Izabela Will Inny narrator, mówiąc o systemie edukacji obowiązującym w zakładanej przez niego instytucji, pokazuje, jak będzie się zmieniał pobyt dzieci w szkole (z systemu codziennego przychodzenia do szkoły na system szkoły z internatem), począwszy od czwartej klasy wzwyż. Ten zakres czasowy odmierzany nauką w poszczególnych klasach pokazuje właśnie ruchem ręki od prawej do lewej. Prawa ręka narratora wyznacza strefę graniczną – czwartą klasę – i pozostaje na stole w tej samej pozycji, podczas gdy lewa dłoń przesuwa się energicznym ruchem w lewą stronę, a potem lekko w górę, by pokazać odcinek czasu od czwartej klasy wzwyż. 12. daga primary three suna gamawa four, zai zama boarding ne „po trzeciej klasie kończą czwartą i wtedy [szkoła] staje się szkołą z internatem” Ilustracja nr 8. Pokazywanie kolejnych stadiów edukacji szkolnej na osi od prawej do lewej23 23 Manufar Kafa..., op. cit., minuty: 1:00:59–1:01:01. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 125 Warto w tym miejscu podkreślić, że pokazywanie upływu czasu na osi od prawej do lewej ma wśród użytkowników języka hausa charakter marginalny. Mówiący zwykle pokazują upływ czasu na osi od lewej do prawej lub od siebie na zewnątrz, ale powyższe przykłady mogą świadczyć o alternatywnym sposobie ukazywania relacji czasowych wynikającym z częstego obcowania z pismem arabskim. Wydaje się, że kierunek – od prawej do lewej – ma również wpływ na sposób wyliczania na palcach. W niemal całej Afryce Subsaharyjskiej wyliczanie zaczyna się od małego palca, a kończy na kciuku. Ten sposób wyliczania widoczny jest w gestach towarzyszących mowie. Rzadko kiedy jednak takie wyliczanie na palcach odnosi się w warstwie werbalnej do liczenia. Zwykle jest to wymienianie obiektów należących do tej samej kategorii (np. imiona czy nazwy miejsc), powiązanych ze sobą czynności czy kolejnych punktów wypowiedzi. Mówiący może albo chwytać jedną ręką palce drugiej ręki i w ten sposób odnosić się do wymienianych przez siebie elementów, albo zginać lub wyprostowywać palce jednej ręki (bez pomocy drugiej ręki). Różnorodne sposoby wykorzystywania palców do wyliczania pokazują ilustracje 9–11. �126 Izabela Will 13. abu na ɗaya ke nan „to po pierwsze” Ilustracja nr 9. Wyliczanie na palcach poprzez prostowanie kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego24 14. sai ta zo gida ta zama baiwarki, ta zama baiwar mijinki, ta zama baiwar ‘ya’yanki „tak więc przyszła do domu i stała się twoją niewolnicą, stała się niewolnicą twojego męża, stała się niewolnicą twoich dzieci” 24 Mujallar Matashiya, Kallon fim din ilimin jima’i don mallake miji ya halatta inji malama Zahra’u Umar [online], YouTube 11 marca 2018 r., https://www. youtube.com/watch?v=ed4QWB3eZ8U (dostęp: 26.10.2018 r.), minuty: 3:41–3:42. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 127 Ilustracja nr 10. Wyliczanie na palcach poprzez zginanie przy pomocy kciuka kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego25 15. Idan na ce iskanci ina nufin ko ya yi lalata da ke ko ya yi shaye-shaye da ke ko ya koya miki yadda ake shaye-shaye ko ya koya miki yanda ake yawo ko ya koya miki yadda ake zuwa party „Jeśli mówię rozwiązłość, to mam na myśli, że próbował cię wykorzystać albo pił z tobą, albo cię nauczył, jak pić, albo nauczył cię, jak się szwendać po mieście, albo nauczył cię chodzić na imprezy” 25 Salihu Lukman, Wasiyyar Matan Aure: Shaikh Albani Zaria. [online], YouTube, 3 sierpnia 2015 r., https://www.youtube.com/watch?v=adG1NnT5_qI (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 38:14–38:19. �128 Izabela Will Ilustracja nr 11. Wyliczanie na palcach poprzez chwytanie kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego26 Uwagę obserwatora może przykuć fakt, że wyliczanie zawsze odbywa się na lewej ręce. Jest to dość naturalne w przypadku, gdy prawa ręka chwyta palce lewej ręki; ręka prawa, dominująca wyznacza poszczególne elementy, a ręka lewa służy niejako za narzędzie, rodzaj liczydła, na którym odliczane są kolejne paciorki. Zastanawiający jest jednak fakt, że w przypadku, gdy odliczanie odbywa się na jednej ręce, jest to również ręka lewa. Analogia panafrykańska nie wchodzi tu już w rachubę. Kiedy obserwujemy np. użytkownika języka khosa uczącego na kanale YouTube27 liczenia w swoim języku, widzimy, że wymieniając kolejne cyfry, podnosi palce prawej ręki, poczynając od najmniejszego, a kończąc na kciuku (ilustracja 12). Zakiza TV Arewa, Iskanci na da dadi [online], YouTube, 18 stycznia 2018 r., https://www.youtube.com/watch?v=dGDj0iK2ufs (dostęp: 18.09.2018 r.), minuty: 0:56–1:04. 27 XhosaKhaya, Lesson 5: Counting 1 – 10 in Xhosa [online], YouTube, 4 kwietnia 2011 r.,, https://www.youtube.com/watch?v=ch8f2Jk2jgk (dostęp: 19.10.2018 r.). 26 �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 129 Ilustracja nr 12. Wyliczanie na palcach poprzez prostowanie kolejnych palców prawej ręki począwszy od najmniejszego28 O ile sposób liczenia – od kciuka lub od najmniejszego palca – jest uwarunkowany kulturowo, o tyle użycie do tego celu ręki lewej lub prawej zależy zwykle od uwarunkowań fizjonomicznych, czyli od tego, która z rąk jest dominująca. Jednak wszyscy narratorzy, u których zaobserwowałam gest wyliczania, używali lewej ręki, pomimo że byli praworęczni. Jednym z możliwych wyjaśnień takiego stanu rzeczy jest wspomniany schemat „początek z prawej”, tak widoczny w gestach nawiązujących do pisania, czytania i upływu czasu. Większość gestykulujących, wyliczając na palcach, trzyma wewnętrzną część dłoni w swoim kierunku. Wyliczając od małego palca, zaczynają tym samym wyliczanie od prawej strony. Potwierdzeniem hipotezy o tym, że wyliczanie powinno się rozpocząć od prawej strony, są gesty wykonane przez jednego z narratorów. Sama wypowiedź dotyczy towarzyszy proroka, których imiona narrator wymienia (przykład 16), dotykając kciukiem lewej dłoni kolejnych palców lewej ręki (od najmniejszego do wskazującego). Dłoń mówiącego zwrócona jest w jego stronę (por. ilustracja 13). 28 Ibidem, minuty: 0:46–0:48. �130 Izabela Will 16. kamar Abubakar, Omar, Usman, Ali „tak jak Abubakar, Omar, Osman i Ali” Ilustracja nr 13. Wyliczanie na palcach poprzez dotykanie kciukiem kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego29 Chwilę później narrator, trzymając nadal cztery palce wyprostowane, odwraca dłoń tyłem do siebie i wypowiadając frazę waɗannan duk komai „ci wszyscy” (przykład 17), przeciąga prawą dłonią po palcach lewej dłoni w tę i z powrotem, dając do zrozumienia, że mówi o tych czerech osobach (por. ilustracja nr 14). Następnie ponownie wymienia imiona towarzyszy proroka i gestem wyliczania pokazuje ich na palcach. Tym razem jednak wyliczanie zaczyna nie od małego palca, ale od palca wskazującego znajdującego się po prawej stronie odwróconej dłoni i kontynuuje odliczanie kolejnych towarzyszy proroka od prawej do lewej (ilustracja nr 15). 29 Sunnah TV Nigeria, Sheikh Aminu Ibrahim Daurawa (Gudumawar Sahabban Annabi) [online], YouTube, 25 listopada 2014 r., https://www.youtube. com/watch?v=_RtK6-dXdBk (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 31:22–31:25. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 131 17. waɗannan duk komai – jahilcinka ko rashin karatunka – in dai an ce Abubakar, Umar, Usman, Ali, ka san shabbai ne „ci wszyscy – czy jesteś ignorantem czy niepiśmiennym – to jak mówią: Abubakar, Umar, Usman, Ali, to wiesz, że to towarzysze proroka” Ilustracja nr 14. Dotykanie wyciągniętych czterech palców celem podkreślenia, że narrator mówi o wszystkich czterech towarzyszach proroka, do których odnoszą się wyprostowane palce30 Ilustracja nr 15. Wyliczanie na palcach począwszy od palca wskazującego lewej ręki; kierunek wyliczania od prawej do lewej31 30 31 Ibidem, minuty: 31:26–31:28. Ibidem, minuty: 31:29–31:32. �132 Izabela Will Podsumowanie Gesty towarzyszące mowie wiele mówią nie tylko o charakterze czy temperamencie człowieka, ale również o kręgu kulturowym, z którego pochodzi. Większość gestów towarzyszących wypowiedzi wykonywana jest nieświadomie, a nawet jeśli mówiący spojrzy na wyciągnięte przed sobą palce czy dłoń, to zupełnie nie zastanawia się nad tym, od którego palca zacząć wyliczanie albo w jaki sposób pokazać stronę zapisaną pismem arabskim, bo jest to czynność tak często przez niego powtarzana, że dłonie wykonują ją w sposób automatyczny. Gruntowna analiza poszczególnych ruchów rąk pozwala zaobserwować pewne regularności w ich wykonywaniu, ale też podobieństwa pomiędzy niektórymi gestami a wykonywanymi codziennie czynnościami. W artykule pokazane są zarówno gesty skonwencjonalizowane (gest modlitewny, gest „umywania dłoni”, gest wyliczania) powtarzane przez wielu mówiących w podobny sposób, jak i gesty tworzone ad hoc (pokazanie strony koranicznej), ale mające swoje umotywowanie w codziennym doświadczeniu religijno-kulturowym. To doświadczenie prowadzi do powstania schematów ruchowo-pojęciowych, które wyrażane są w gestach32. Im częściej używany jest dany schemat ruchowo-pojęciowy, tym mniej czytelny jest jego związek z czynnością, od której pochodzi. Z czynności czytania i pisania po arabsku pozostaje jedynie schemat „początek z prawej” wyrażany przy pokazywaniu upływu czasu od prawej do lewej lub przy rozpoczynaniu liczenia od małego palca lewej ręki. Gest obrazujący czynność mycia rąk 32 Por. A. Załazińska, Schematy myśli wyrażane w gestach: gesty metaforyczne obrazujące abstrakcyjne relacje i zasoby podmiotu mówiącego, Universitas, Kraków 2001. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 133 podczas ablucji rzadko kiedy współgra z wypowiedzią na temat mycia czy czyszczenia, a jeśli już w jakiś sposób się do samej idei oczyszczania odnosi, to jest to raczej oczyszczanie duszy czy umysłu niż ciała (np. przebaczanie komuś czy poprawianie czegoś). Znacznie częściej wyobraża schemat zakończenia, całości czy odrzucenia. Warto podkreślić, że dany schemat ruchowo-pojęciowy jest mocno powiązany z kulturą, z której człowiek się wywodzi, z codziennym doświadczeniem fizycznym, ale niekoniecznie z językiem, którym człowiek się posługuje. Hausańczycy mówiący po angielsku nie przestają używać charakterystycznych dla siebie gestów. Bibliografia Antas J., Semantyczność ciała. Gesty jako znaki myślenia, Primum Verbum, Łódź 2013. Danecki J., Podstawowe wiadomości o islamie, t. 2, Dialog, Warszawa 1998. Gemel A., Codzienność metafory w perspektywie kognitywistycznej. Próba krytycznej analizy, „Nauki o wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne” 2016, t. 1, z. 2. Hostetter A. B., Mind in motion: the gesture as simulated action framework, University of Wisconsin-Madison 2008. Kendon A., Gestures as illocutionary and discourse structure markers in Southern Italian conversation, “Journal of Pragmatics” 1995, t. 23, z. 3. Kendon A., Gesture: Visible Action as Utterance, Cambridge University Press, Cambridge 2004. Kita S., Alibali M. W., Chu M., How Do Gestures Influence Thinking and Speaking? The Gesture-for-Conceptualization Hypothesis, manuskrypt z 2016 r. zaakceptowany do druku przez „Psychological �134 Izabela Will Review”, dostępny na: http://wrap.warwick.ac.uk/84187/23/ WRAP-how-gestures-thinking-speaking-Kita-2017.pdf (dostęp: 25.10.2018 r.). Ladewig S., Recurrent gestures [w:] Body – Language – Communication. An international handbook on multimodality in human interaction, red. C. Müller, A. Cienki, E. Fricke, S. Ladewig, D. McNeill i S Tessendorf, Berlin, De Gruyter Mouton 2014. Lakoff G. i Johnson M., Metafory w naszym życiu, przeł. T. P. Krzeszowski, Aletheia, Warszawa 2010. Morgan D., Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice, Santa Barbara/Denver/Oxford, Praeger. Morris D., Mensch mit dem wir leben. Ein Handbuch unseres Verhaltens. Droemer Knaur, München 1978. Morris D. et al., Gestures: Their origins and distribution, Stein & Day, New York 1979. Mujallar M., Kallon fim din ilimin jima’i don mallake miji ya halatta inji malama Zahra’u Umar [online], YouTube 11 marca 2018 r., https://www.youtube.com/watch?v=ed4QWB3eZ8U. Parrill F., An Analysis of Theoretical Discourse about Multimodal Language [w:] Gesture and the Dynamic Dimension of Language: Essays in Honor of David McNeill, red. S. D. Duncan, J. Cassell i E. T. Levy, Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Company 2007. Salihu L., Manufar Kafa Daarul-Hadeethis-Salafiyyah Zaria 2/3: Albani [online], YouTube, 6 lutego 2014 r., https://www.youtube.com/ watch?v=sJH41TcwfMA&t=1205s. Salihu L., Wasiyyar Matan Aure: Shaikh Albani Zaria. [online], YouTube, 3 sierpnia 2015 r., https://www.youtube.com/watch?v=adG1NnT5_qI. Strauss A. L., Continual Permutations of Action, Aldine de Gruyter, New York 1993. Sunnah TV Nigeria, Sheikh Muhammad Bin Uthman (Tambayoyi da Amsa 2) [online video clip], YouTube, 24 marca 2014 r., https://www. youtube.com/watch?v=Rxn18NMvivA. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 135 Sunnah TV Nigeria, Sheikh Aminu Ibrahim Daurawa (Gudumawar Sahabban Annabi) [online], YouTube, 25 listopada 2014 r., https:// www.youtube.com/watch?v=_RtK6-dXdBk. Will I., Niewerbalne sposoby wyrażania negacji w kulturze hausa, „Afryka” 2017, t. 45. XhosaKhaya, Lesson 5: Counting 1 – 10 in Xhosa [online], YouTube, 4 kwietnia 2011 r., [przeglądane 19.10.2018 r.], dostęp z: https:// www.youtube.com/watch?v=ch8f2Jk2jgk. Yalwa L. D., Yadda za ka yi alwala, [w:] Hausar Baka: „Gani Ya Kori Ji” (Language and Culture Videos for Elementary and Intermediate Hausa), A. Bature, R. G. Schuh, and R. Randell, 1998, http:// aflang.linguistics.ucla.edu/hausarbaka/Video_Files/M113_ supp_alwala.pdf. Zakiza TV Arewa, Iskanci na da dadi [online], YouTube, 18 stycznia 2018 r., https://www.youtube.com/watch?v=dGDj0iK2ufs. Załazińska A., Schematy myśli wyrażane w gestach: gesty metaforyczne obrazujące abstrakcyjne relacje i zasoby podmiotu mówiącego, Universitas, Kraków 2001. From routinized action to schema – tracing the origin of Hausa co-speech gestures Summary Hausa people live in Western Africa, mainly in the northern part of Nigeria and the southern part of Niger. One of the predominant features of their identity is Islam. Certain aspects of ritual or routinized actions connected with Muslim religion or education are used on daily bases. It is claimed that these actions gave rise to sensorimotor schemas connected with certain notions. The schemas are represented in gestures. Three examples of routinized actions were taken into consideration: the action of praying, the action of washing off the hands during ablution and the action of reading and writing in Arabic script. The action of palms turned up during prayers (addua) gave rise to co-speech gesture used when discussing the issue of request. The “hand washing” gesture �136 Izabela Will co-occurs with the utterances referring to contamination, rejection, totality, finality or non-existence. The action of reading and writing in Arabic could possibly gave rise to the schema “the beginning is the right side” which is represented in gestures indicating the Arabic script but also passing of time. The same schema could possibly influence the way of performing counting gestures. The counting starts from the small finger of the left hand (the palm is directed towards the speaker), i.e. from right to left. Keywords: ablution, co-speech gestures, counting gestures, Hausa, Islam, northern Nigeria, routinized actions, sensorimotor schema �JAROSŁAW RÓŻAŃSKI NIGRYCI Z BAHR EL GHAZAL I EKWATORII – DAWNY REZERWUAR NIEWOLNIKÓW Dzisiejszy Sudan Południowy zamieszkuje ok. 200 miejscowych ludów, wyodrębnianych na podstawie różnic językowych. Dzieli się je na trzy podstawowe grupy: Nilotów (m.in. Dinka i Nuer), Nilo-Chamitów oraz ludy sudańskie (nigryckie), zamieszkujące na zachód od Nilu, wzdłuż działu wodnego Kongo – Bahr el Ghazal. Są to dwa główne duże obszary historyczno-geograficzne, wyróżniane w dawnym południowym Sudanie: Bahr el Ghazal i Ekwatoria. Omawiając w swoim klasycznym dziele ludy nigryckie, Charles G. Seligman podkreśla, iż „cechy fizyczne odróżniają ich zarówno od Nilotów, jak i od sąsiadów, od strony południowej, mówiących językami bantu. Są oni stosunkowo niskiego wzrostu, o głowach średniodługich, zdecydowanie nigryckich rysach twarzy i – chociaż są to wyjątki – o skórze, która jest ciemna, bardziej czerwonobrązowa niż »czarna«. Ich cechy kulturowe są łatwiejsze do oceny w zestawieniu z cechami Nilotów”1. Wśród tych cech wyróżniających wymienia m.in. uprawę roli, która stanowi ich Jarosław Różański OMI, prof. zw. dr hab., Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW w Warszawie 1 C.G. Seligman, Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972, s. 95. �138 Jarosław Różański Mapa 1. Rozmieszczenie poszczególnych grup Nigrytów. H. Baumann, D. Westermann, Les peuples et les civilisations de l’Afrique suivi de les langues et l’éducation. Traduction française par H. Homburger, Paris 1948, s. 291. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 139 główne zajęcie obok hodowli drobiu. Nie hodują też oni bydła. „Mężczyźni noszą przepaski na biodrach lub skórzany ubiór, niekiedy nawet w rodzaju spodni. Włosy zaplecione w sznureczki wiszące po bokach czaszki, często z wypracowanymi »pomponami« na końcach każdego warkoczyka. Kapelusze wyplatane z trawy, dekorowane niekiedy pękiem piór kogucich. Kobiety (ubrane typowo) noszą pęk świeżych liści zawieszonych z przodu i z tyłu na sznurze opasującym Foto 1: R. Buchta. Mężczyzna Azande. talię, niekiedy mają też fartu- Domena publiczna. chy” 2. Mówią oni językami z grupy wschodniej Adamawy, rodziny kongo-kordofańskiej. Do tej grupy ludów wschodnionigryckich należą takie plemiona jak Azande (Zande, Niam-Niam), którzy żyją na pograniczu Republiki Środkowoafrykańskiej, Demokratycznej Republiki Konga i w sąsiednich regionach Sudanu (fot. 1). Zasadniczo dzielą się na dwie grupy: wschodnią – Avungara (Yungara), której nazwa pochodzi od nazwy rządzącego rodu, oraz zachodnią – Bandja (Abandija), której nazwa w rzeczywistości również określa rządzący ród. Z Azande blisko powiązanych kulturowo jest wiele innych ludów, jak np. Makaraka (Adio, Iddio), zamieszkujący w Ekwatorii, na wschód od Azande-Avungara, Babukur (Abuguru) żyjących na północny wschód od Azande na 2 Tamże, s. 96. �140 Jarosław Różański Foto 2: R. Buchta. Mężczyzna Azan- Foto 3: R. Buchta. Mężczyzna Madi. de-Makaraka. Domena publiczna. Domena publiczna. południowych krańcach Sudanu, Mundu (Mondu) osiadłych na pograniczu Sudanu i Demokratycznej Republiki Konga, Sere (Abire, Siri) i Kara z Bahr el Ghazal (fot. 2). Do tej grupy nigryckich plemion środkowo-wschodniego Sudanu zaliczyć trzeba także m.in. Bongo, Jur, Ndogo, Bai, Bviri, Gollo, Aja, Binga z Bahr el Ghazal czy też Moro, Madi, Keliku (Kaliko), Avukaya i Mundu z Ekwatorii (fot. 3). �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 141 Migracje ludów sudańskich Niektórzy badacze pierwsze migracje ludów sudańskich na tereny dzisiejszego Sudanu Południowego datują na XVI w., w którym ich pierwsza fala miała przybyć z północnego wschodu. Nieco później z północy napłynęły takie ludy jak Abarambo, Madi, Mundu i Sere. Z północnego zachodu, być może z regionu dzisiejszego Czadu, przybyli przodkowie Azande, którzy podporządkowali sobie żyjącą tu wcześniej ludność. Kolejne ich fale napływały sukcesywnie w XVI, XVII i XVIII w. W XVIII w. Azande, znani jako Ambamu, żyli nad brzegiem rzeki Mbomu, która stanowi część dzisiejszej granicy między Republiką Środkowoafrykańską a Demokratyczną Republiką Konga. Ambamu byli zdominowani przez wodzowski klan Avungara, który przewodził w walce z sąsiednimi grupami. Te ich podboje zaprowadziły Azande na tereny Sudanu Południowego. Niektóre z podbitych przez nich grup zachowały własne języki, ale większość z nich uważa się dzisiaj za Azande. Dlatego też członkowie ludu Azande wyróżniają w swoim społeczeństwie trzy różne grupy. Pierwsza to wspominani Avungara, którzy przewodzili pozostałym w podboju terytoriów. Druga to Ambamu, którzy składają się z klanów wspierających niegdyś Avungara i byli ich partnerami we wczesnych zwycięstwach. Dla pozostałej części populacji istnieje określenie Auro. Władza jest w rękach Avungara. Jak zauważa Charles G. Seligman, „na czele plemienia, którego terytorium jest zazwyczaj ograniczone w sposób naturalny rzekami, stoi wódz naczelny. Podlegają mu jego bracia i synowie zarządzający poszczególnymi prowincjami oraz inni członkowie plemienia, odgrywający w razie potrzeby rolę zastępców dowódców”3 (fot. 4). 3 Tamże, s. 98. �142 Jarosław Różański Foto 4: R. Buchta. Broń rzutna Azande. Domena publiczna. Podbijając inne ludy, Azande tworzyli wiele mniejszych lub większych państw, które rozpadały się po dłuższym lub krótszym czasie. Na ich miejscu z kolei powstawały nowe państwa. Azande nigdy jednak nie utworzyli jednego państwa4. Ta inwazja wojowniczych Azande bardzo mocno naznaczyła historię okolicznych ludów (fot. 5). Przykładem tego jest chociażby historia grupy etnicznej zwanej Adio (l. poj. Dio), bardzo często określanej jako Makaraka. Wywodzi się ona od Azande, a konkretnie od dużej grupy wojowników, którzy w XVIII i XIX w. pod dowództwem wodza Gbudwe napadali na tereny Mundu, Moru, Pojulo i Kakwa. 4 1971. E. E. Evans-Pritchard, The Azande. History and Political Institutions, Oxford �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 143 Foto 5: R. Buchta. Wojownicy Azande. Domena publiczna. Ludy te żyły w okolicach Maridi, Mundri i Yei. Moro, Mundu i Pojullo zjednoczyli się w walce i pokonali główne siły wroga, zmuszając go do wycofania się i izolacji. Pokonani wojownicy utworzyli nowa grupę etniczną Makaraka, będącą de facto mieszanką kilku grup etnicznych. Obecnie Makaraka mieszkają wzdłuż drogi z Yei do Maridi (fot. 6). Wspomniani wcześniej Mundu osiedleni są obecnie w okolicach Ras Wullu, Maridi i Ibba w Sudanie oraz na przygranicznych terenach Demokratycznej Republiki Konga. Prawdopodobnie przybyli do dzisiejszych siedzib z terenów Republiki Środkowoafrykańskiej w XVIII w. Byli oni skonfliktowani �144 Jarosław Różański Foto 6: R. Buchta. Wojownik Makaraka. Domena publiczna. z Azande, pomimo dużego podobieństwa kulturowego5. Sere natomiast przybyli do obecnych swoich siedzib znad rzeki Mbomu. Zamieszkują oni na terenach między Deim Zubier i Wau, głównie w okolicach Deim Idris, Deim Arbabi, Kayango i Mboro. Sere, chociaż kulturowo związani także z Azande prowadzili z nimi długie wojny, o których mówią chociażby ich przekazy ustne6. W okolicach Maridi i Yei – w pasie lasów tropikalnych – mieszkaC.G. Seligman, B.Z. Seligman, Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932; S. Santandrea, A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, Bologna 1964. 6 C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt.; S. Santandrea, dz. cyt.; tenże, Ethnogeography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. 5 �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 145 ją Avukaya7. Avukaya mówią językiem bardzo zbliżonym do języka Azande8. Według Jana Czekanowskiego w historii tego regionu ekspansja ludów Azande miała decydujące znaczenie. Spowodowała ona rozproszenie autochtonów basenu Uele, którzy należeli do grupy plemion Mundu. Napór, skierowany wzdłuż Uele ku wschodowi, spowodował ich migracje, wskutek których plemiona te pojawiły się w basenie Bili9. Najazdy Azande sprawiły, iż wiele ludów sudańskich przetoczyło się falami nad dorzeczem Uele, wypychając przed sobą inne ludy niemal we wszystkich kierunkach i tworząc w konsekwencji wielkie zamieszanie etniczne na zachodnim brzegu Nilu. I tak na przykład Moru zostali odcięci od swoich krewnych Madi i Lugbwara właśnie przez inwazje Azande. Świadomość długiej wędrówki tkwi mocno w tradycji ustnej Moru. Twierdzą oni, iż pochodzą z Afryki Zachodniej, ale nie ma w tych tradycjach niczego, co mówiłoby, w jaki sposób dotarli na swoje obecne siedliska. Jednak bardzo wyraźnie w ich zbiorowej pamięci pozostają ataki Azande, które doprowadziły Moru na wzgórze w pobliżu Lui. Dzisiaj Moru mieszkają głównie w okolicach Mundri, 7 Avukaya po sudańskiej stronie granicy liczy około 50 000 osób, zamieszkałych w małych wioskach lub samotnych osiedlach. Por. E. E. Evans-Pritchard, Witchcraft, oracles and Magic among the Azande, Oxford 1937; E. E. Evans-Pritchard, The Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek Districts, „Sudan Notes and Records” (1937), vol. XX, cz. I, s. 156–158; P. M. Larken, Impressions of the Azande, „Sudan Notes and Records” (1930), Vol. XIII, CZ. I, s. 99–115; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 8 E. E. Evans-Pritchard, Witchcraft, oracles and Magic among the Azande, dz.cyt.; tenże, The Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek Districts, dz.cyt., s. 156–158; P. M. Larken, Impressions of the Azande, „Sudan Notes and Records” (1930), vol. XIII, cz. I, s. 99–115; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 9 Por. J. Czekanowski, Forschungen im Nil – Kongo – Zwischengebiet, t. II, Leipzig 1924, s. 21–237; J. Bar, Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego (1908-1909), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017, s. 149. �146 Jarosław Różański Amadi, Lui, Jambo, Maridi i Kotobi10. Madi natomiast zamieszkują obszary na południowy zachód od miasta Torit oraz na terenie Ugandy, gdzie ich osadnictwo koncentruje się w okolicach Moyo i Adjumani11. Osadnictwo Lugbwara koncentruje się na południe od Yei. W wyniku najazdów Azande i arabskich handlarzy niewolnikami w XIX w. zmniejszyła się znacznie liczebność Bongo, którzy dzisiaj zamieszkują głównie okolice Tonj, ale ich małe grupy znajdują się także w pobliżu Joa-Luo, Balanda i w Wau w Bahr el Ghazal12. Jur (Beli i Modo) uważają, że przybyli z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej razem z Bongo. Tereny Beli rozciągają się dzisiaj od Bahr Gel do Wulu, a następnie Billing. Modo mieszkają w okolicach Mvolo, Bogri, Woko i Bahr Girindi Yirola. Będąc myśliwymi, podążali wzdłuż lasów na południowy wschód13. Swe pochodzenie z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej wywodzą także Banda. To duża grupa etniczna, którą tworzą m.in. klany Dukpu, Wundu, Junguru, Vedere (Nvedere), Govvoro, Buru, Wasa, Waddy, Tangbagu i Togbo. Odróżniają się od siebie dialektami. Zamieszkują w Raga, Mangaya, Sopo i Deim Zubier i okolicach, jak również we wschodniej części Republiki Język Moru jest powiązany z językiem Madi, Avukaya, Lugbwara, Keliku i Lulubo. Ich populacja liczy ok. 80 000 – 100 000. Szerzej o Moru: E. E. EvansPritchard, Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek, dz.cyt., s. 56–158; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 11 C. G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt.; R. Nzita, Mbaga Niwampa, Peoples and cultures of Uganda, Kampala 1998, s. 143–146. 12 E. E. Evans-Pritchard, The Bongo, „Sudan Notes and Records” (1929), vol. XII, cz. I, s. 1–61; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 13 E. E. Evans-Pritchard, Non-Dinka Peoples of Amadi and Rumbek, dz.cyt., s. 156–158; R.O. Collins, Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898 – 1918, New Haven–London, 1971. 10 �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 147 Środkowoafrykańskiej14. Spokrewniona językowo i kulturowo z Banda jest grupa etniczna Gbaya (Aja, Kresh). Mieszkają oni w pobliżu Banda. Ich stare siedziby znajdowały się w Gbotu, na północny zachód od Naki. Migrowali oni podobnie jak Banda15. Z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej przed Azande uciekali także Mundu. Dzisiaj Mundu zasiedlają okolice Maridi w zachodniej części Ekwatorii. Ich migracje sięgają XVIII w.16 Gospodarka i organizacja społeczna ludów sudańskich Wspomniane ludy sudańskie to z reguły społeczności rolnicze. Rolnicy uprawiają na własne potrzeby m.in. maniok, kukurydzę, sorgo, fasolę, pochrzyn, ryż i słodkie ziemniaki. Mundu, którzy głównie są rolnikami, wykorzystują także bogactwa leśne. Są także biegli w wytopie żelaza i kowalstwie, produkując żelazne siekiery, włócznie i motyki. Mundu to również zręczni rzeźbiarze i rzemieślnicy. Dużo uwagi poświęcają plecionkarstwu i sitarstwu. Bongo także zajmują się hutnictwem i produkcją wyrobów żelaznych, ale też hodują zwierzęta domowe oraz zajmują się rybołówstwem. Bongo ponadto są zręcznymi rzeźbiarzami w drewnie, a także sporo czasu poświęcają plecionkarstwu, wyrabiając sita do filtrowania piwa, kosze do przenoszenia rzeczy, kosze do łowienia ryb itp. Jur (Beli i Modo) są także rolnikami, ale ponadto hodują kozy, owce i nieco bydła (pod wpływem pasterskich Dinka). Zajmują się również pszczelarstwem. Moru udoskonalili S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna 1964; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. 15 Tenże, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt.; C.G., Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 16 S. Santandrea, A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, dz. cyt. 14 �148 Jarosław Różański sztukę robienia łuków, strzał i włóczni jako narzędzi wojennych i myśliwskich. Pod względem organizacji organizacji politycznej omawiane ludy opisywane były przez Europejczyków jako klasyczny przykład segmentarnego typu organizacji społecznej, w ramach którego dane etnosy, podzielone były na plemiona a plemiona dzieliły się na mniejsze segmenty terytorialne. Jednak pod wpływem konfliktów z Azande wytwarzały one bardziej scentralizowane systemy społeczno-polityczne, jak np. Mundu, którzy mieli własnych wodzów na wzór Azande. Ludy te przywiązane są także do tradycyjnych religii, chociaż wielu przyjęło też chrześcijaństwo lub islam. Azande wierzą w wszechpotężnego Boga (Mboli). Mają także w tradycji ogromny szacunek dla przodków. Jur (Beli i Modo) wierzą w Boga Stwórcę (Boko’ba). Bóg Stwórca nie jest szczęśliwy, gdy ludzie przelewają krew – czy to ludzi, czy zwierząt. Dlatego też w tych przypadkach praktykowane są rytuały oczyszczające (tokpa). Sere także wierzą w Najwyższą Istotę i mają cześć dla zmarłych krewnych. Istnienie Istoty Najwyższej (Dungbali) potwierdzają także wierzenia Ndogo i innych grup etnicznych. Foto 7: R. Buchta. Tradycyjny uzdrowiciel Azande. Domena publiczna. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 149 Wierzenia Azande obejmują również silne przekonanie o istnieniu i mocy czarownictwa. Znają także instytucję sadów bożych (ordalia). Podobnie jest u Mundu, Bongo, Ndogo17, Keliko18, Moru i u innych (fot. 7). Początki wypraw po niewolników Pisząc o historii ludów omawianego tu regionu, trzeba dodać, iż niezmiernie ucierpiały one w wyniku handlu niewolnikami, których ogromne rzesze pochodziły właśnie stąd. Niewolników uprowadzano co najmniej od XVII w. Według Hermanna Baumanna i Diedricha Westermanna w wyniku łowów na niewolników ogromne obszary, głównie na wschodzie, zostały całkowicie wyludnione. Ataki te nasiliły się na początku XVII w. wraz z pojawieniem się sułtanatu Darfuru (Dar Fur). Ziemie na południe od sułtanatu Darfur nazwano „Dar Fertit” – „Krajem Niewolników”19. Od strony południowo-zachodniej mieszkańcy Dar Fertit znajdo17 Ndogo stanowią małą grupę etniczną zajmującą osady Buvalo, Ngotongo, Abushakka, Dumbe, Yomo, Fei, Bisellio i Mboro. Ich język jest bardzo zbliżony do języka Sere, Bai i Bviri, co może sugerować ich wspólne pochodzenie. Ndogo uważają, że ich przodkowie pochodzą znad rzeki Kpango. Ich pierwsza migracja na północ była spowodowana wielkim głodem, ale już następna najazdami Azande. Por. C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt.; S. Santandrea, A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, dz. cyt.; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt. 18 Keliko zamieszkują w okolicach Wudabi, Iwotoka, aMorobo i Bazia. Przybyli w te okolice w XVIII w. pod naporem Azande. Ich język zbliżony jest do Moru i Madi. Por. R.O. Collins, Land Beyond the Rivers: Southern Sudan, 1898 – 1918, New Haven 1971. 19 Kraj Niewolników zamieszkiwała była ludność nie Fur, nie arabska, ani nawet nilocka (Dinka). Por H. Baumann, D. Westermann, Les peuples et les civilisations de l’Afrique suivi de les langues et l’éducation. Traduction française par H. Homburger, Paris 1948, s. 289–290. �150 Jarosław Różański wali się pod presją wspominanego wyżej systematycznego najazdu wodzów Azande. Ataki te związane były także z uprowadzaniem niewolników, których następnie odsprzedawano kupcom arabskim z północy20. Ten handel rozwijał się, gdyż niewolnictwo było podstawą życia społecznego i gospodarczego muzułmańskich krajów Afryki i Bliskiego Wschodu. Handel niewolnikami dostarczał pracowników, dawał żołnierzy wojsku, kobiety haremom, a w razie potrzeby także urzędników państwowych. Była to główna pozycja „eksportowa” z terenów Dar Fertit. Handlem tym zajmowali się arabscy kupcy dżellaba21. Głębokie przeobrażenia w życiu społecznym i gospodarczym Sudanu rozpoczęły się w 1920 r., wraz zajęciem Dongoli, a w następnym roku Sennaru i Kordofanu przez Muhammada Alego, rządcę Egiptu. Chartum, założony w 1822 roku u zbiegu dwóch Nilów, stał się rezydencją gubernatora generalnego Sudanu i zarazem głownym rynkiem handlowym. Kupcy chartumscy bardzo szybko bogacili się właśnie dzięki handlowi niewolnikami i kością słoniową. Te dwa towary były przedmiotem stale rosnącego popytu. Niezwykły rozwój handlu kością słoniową był spowodowany wielką popularnością gry w bilard w Europie i Ameryce. Uważano, iż najlepsze bile są właśnie z tego rzadkiego materiału, którego żaden inny nie mógł go zastąpić. Początkowo, w latach 1820–1840, handel niewolnikami na nowo podbitym Południu był prowadzony przez rząd i jego lokalnych przedstawicieli. Został on zainicjowany przez Muhammada Alego, który chciał stworzyć w swej armii czarne pułki. Ten eksperyment ostatecznie nie powiódł się, ale jego urzędnicy z administracji państwowej raz nauczeni, nadal angażowali się w handel 20 Por. Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przekład M. Jannasz, wstęp W. Jagielski, konsultacja naukowa prof. dr hab. B. Nowak, Gdańsk 2003, s. 528–530; R. O. Collins, dz. cyt., s. 219. 21 Zwani tak od ich ulubionego stroju. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 151 niewolnikami, który okazał się bardzo owocny. Organizowano trzy roczne wyprawy na niewolników: jedną prowadzoną na terenach od Kordofanu do kraju Nuba, drugą od Sennaru do granicy z Etiopią, i trzecią od Chartumu do Białego Nilu. Oprócz tych trzech oficjalnych wypraw miejscowi wodzowie co najmniej dwa razy w roku przeprowadzali własne ekspedycje niewolnicze. Aby dać wyobrażenie o opłacalności tych operacji, wystarczy powiedzieć, że podczas zimy na przełomie 1838 i 1939 r. jedna tylko rządowa wyprawa do Kordofanu zaowocowała sprowadzeniem pięciu tysięcy niewolników, wysłanych następnie do kopalni złota w Egipcie. O skutkach tych wypraw mówi chociażby Joseph Ohrwalder, prowadzący pracę misyjną na tych terenach: „Liczba mieszkańców, niegdyś znaczna, dosięga obecnie zaledwie 50 000. Plemię Baggara, rozproszone na nizinach miedzy górami, i Arabowie przez łowy na niewolników zdziesiątkowali Nubańczyków i zmusili resztę do ucieczki w góry, gdzie pod obroną naturalnych warowni pędzi ona nędzny żywot”22. W 1840 r. rozpoczął się czas działalności prywatnych kupców, europejskich i arabskich, zainteresowanych najpierw handlem kością słoniową, a wkrótce potem bardziej intratnym handlem niewolnikami. W latach 50. i 60. XIX wieku powstały wyspecjalizowane w tym procederze firmy handlowe. Co roku setki łodzi opuszczały Chartum udając się do kraju Szylluków, Dinka i innych. Sprowadzano tłumy niewolników, zwłaszcza kobiet i młodych mężczyzn. Handel ten był w praktyce pozbawiony kontroli. J. Ohrwalder, Przygody i opowiadania misyonarza w Sudanie Egipskim, podług J. Ohrwaldera opracował K. Król, Warszawa 1896, s. 9. Por. także: J. Różański, Mahdi i mahdija a misjonarze i misje katolickie w relacji kombonianina Josefa Ohrwaldera, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – wojna, polityka, uchodźcy, Pelplin 2016, s. 95–143. 22 �152 Jarosław Różański Państwo Zubeira Paszy Rząd egipski stopniowo zmonopolizował handel niewolnikami w północnym Sudanie. Zachęcało to coraz bardziej wielu kupców do ekspansji handlowej na tereny południowe, znajdujące się poza kontrolą państwa egipskiego. Tę ekspansję ułatwiało otwarcie dla żeglugi – we wczesnych latach 40. XIX w. – wód Nilu Białego. Wykorzystało to wielu kuców europejskich i północnosudańskich, rozpoczynając prawdziwą ekspansję na tereny położone bardziej na południe. Ziemią zupełnie pozbawioną kontroli i jeszcze bardziej obiecującą niż Dar Fertit był Bahr el Ghazal. Te ogromne tereny były bogate w zboża, kość słoniową, strusie pióra, a szczególnie w potencjalnych, łatwych do pozyskania niewolników. Handlarze niewolników z Chartumu dość szybko zdominowali cały ten region, łącząc siłę militarną z zawieraniem szeregu sojuszy politycznych. Oni też stworzyli system małych, ufortyfikowanych osiedli zwanych zeriba23. Sławę najbardziej znanego w Sudanie łowcy i handlarza niewolników w tym regionie zyskał Zubeir Pasza (Zubayr Rahma Mansur). Po raz pierwszy przybył on do Bahr el Ghazal w 1856 r. W kręgu jego zainteresowań byli niewolnicy, jak również kość słoniowa, strusie pióra i guma arabska. Te ostatnie traktowane były w Europie jako znak luksusu. Jednakże bardzo szybko Zubeir doszedł do wniosku – podobnie jak inni kupcy – że największe zyski można było osiągnąć, handlując niewolnikami. O jego praktykach tak pisał Rudolf Carl von Slatin (Slatin Basza), egipski namiestnik Darfuru: „Przede wszytskiem uzbrajano pewną, dość znaczną liczbę tubylców. Na czele takiej gromady wkraczano na obce terytoria, zabierano przemocą niewolników i zaopa23 Słowo arabskie oznaczające „osłonięte osiedle”. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 153 trywano się w wielkie ilości kości słoniowej. Tak robili wszyscy, tak też postępował Ziber, który ani lepszym, ani gorszym nie był od innych. Jedną wszakże posiadał on zaletę wielką: miał wolę niezłomną, i ta zaprowadziła go na wyżyny. Wpływ Zibera rósł coraz więcej, stał się też z biegiem czasu jednym z najpotężniejszych mocarzy finansowych w Sudanie”24. W 1865 r. jego oddziały zbroj- Foto 8: Zubeir Pasza. Domena publiczna. ne, złożone z niewolników, pokonały miejscowego wodza z okolic Deim Zubeir25 i w ten sposób przejął on kontrolę nad tym małym terytorium. Był to jednak ważny punkt strategiczny na szlaku handlowym, wiodącym z północy na południe (z Dar Fertit na ziemie Azande) oraz szlaku wschód-zachód (do Nilu przez Wau, Meshra el-Rek, Rumbek i Shambe). Ta lokalizacja i miejscowa siła, jaką stworzył Zubeir, pozwoliła mu na rozbudowanie jego potęgi. On sam tak mówi o tym: „Ze swojej stolicy, Bayu, którą odtąd nazywałem Dem (zeriba) Zubeir, stworzyłem swój ośrodek. Stałem się królem i ludzie gromadzili się ze wszystkich stron, by 24 Slatin Basza, Przez Sudan ogniem i mieczem, tłum. W. Trąmpczyński, t. 1, Warszawa 1901, s. 27. 25 Deim Zubayr (z arabskiego „Daim az-Zubayr” – „Obóz Zubeira” znajduje się w zachodniej części kraju Bahr El Ghazal, około 70 km od granicy z Republiką Środkowoafrykańską. Ze względu na różne transliteracje z języka arabskiego nazwy składników są również zapisane w różnych kombinacjach: Dem, Dehm, Deym, Dam, Daym lub Daim i Zubair, Zubayr, Zoubair, Zoubeir, Zoubayr, Zobeir, Ziber, Zebehr lub Zubier. �154 Jarosław Różański zaangażować się w moją służbę. Sprowadziłem broń, zebrałem silną armię i rządziłem krajem zgodnie z Księgą i Sunną, wprowadziłem prawa, aby przynieść cywilizację; i rozszerzyć stosunki handlowe” (fot. 8)26. Jednak jego wzniosłe słowa nie mają udokumentowania w faktach. Handel niewolnikami, który prowadził Zubeir, miał bardzo duże rozmiary, o wiele większe niż handel prowadzony przez innych łowców niewolników i kupców tak w przeszłości, jak i w czasach jemu współczesnych. Według Georga Schweinfurtha sprzedawał on kupcom z północnego Sudanu około 1800 niewolników w jednym tylko roku27. Powszechnie przyjmuje się, że w obecnym Sudanie Południowym w ciągu czternastu lat zniewolono wówczas około 400 000 ludzi, nie licząc wielu tysięcy zabitych z powodu stawianego oporu28. Deim Zubeir stał się stolicą handlu niewolnikami w tej części Sudanu. W okresie świetności Zubeir sprawował władzę nad 30 zeribami. W 1871 r. kontrolował on większość rejonu Bahr el Ghazal, a także część terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej i Czadu W tym właśnie roku odwiedził go w Deim Zubeir – pierwszy Europejczyk, pionier botaniki i etnolog Georg Schweinfurth. Stwierdził on, że jest to miasteczko liczące wiele tysięcy ludzi, w tym żołnierzy z armii Zubeira. Nie wszyscy niewolnicy byli sprzedawani na północ. Georg Schweinfurth stwierdził, że widział cztery klasy niewolników, poddanych „niewiarygodnej degradacji i okrucieństwu”: dorośli mężczyźni służyli jako żołnierze; chłopcy w wieku od siedmiu do dziesięciu lat nosili broń i amunicję; kobiety przechodziły „jak pieniądze Cyt. za: J.C. Zeltner, Les pays du Tchad dans la tourmente: 1880-1903, Paris 1988, s. 25. 27 G. Schweinfurth, The heart of Africa, trans. by E.E. Frewer, t. 2, London 1873, s. 366. 28 T. McKulka, A Shared Struggle: People & Cultures of South Sudan, Juba 2013, s. 69. 26 �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 155 z rąk do rąk” jako żony, konkubiny i służba domowa; oraz kobiety i mężczyźni zajmujący się pracą na roli i opieką nad zwierzętami29. Zubeir budował swoją lokalną potęgę, opierając się na wyszkolonych z niewolników żołnierzach, znanych jako bazinguers30. To właśnie tym elitarnym wojownikom Zubeir zawdzięczał swój sukces. Baron von Oppenheim, doradca ambasady niemieckiej w Kairze, który zobaczył ich w walce, tak ich portretuje: „Ich odwaga jest sławna... Jest tak, że bazinger jest najemnikiem w prawdziwym sensie tego słowa. Walczy o tego, kto daje mu chleb, ale po tym, jak zostanie pokonany, schwytany, jeśli może mieć nadzieją na dalsze życie z żonami lub pochwycić nowe kobiety i nowy łup, idzie na służbę wroga” (fot. 9)31. Foto 9: R. Buchta. Bazinguers. Domena publiczna. Por. Jackson H. C., Black Ivory and White, or the story of El Zubeir Pasha, Slaver and Sultan, as told by himself, Oxford 1913, s. 109. 30 Słowo o niejasnym pochodzeniu. Prawdopodobnie z języka gbaya, oznacza „pieszy żołnierz”. Wywodzili się oni głownie z ludów mieszkających na ziemiach Górnego Nilu, m.in. Dinka i Szylluk. 31 M. Oppenheim, Rabah et la region du lac Tchad, trad. Pascal, N’Djamena 1971, s. 3. 29 �156 Jarosław Różański W 1873 r. osmańscy władcy Sudanu uznali potęgę Zubeira i nadali mu tytuł gubernatora zarządzającego Bahr el Ghazal. Już jako gubernator w 1874 r. podbił on sułtanat Darfuru. Jego potęga niepokoiła władze w Kairze. Ponadto od 1863 r., od czasu objęcia władzy w Kairze przez Ismaila, zaczęły obowiązywać dekrety ogłoszone przez jego poprzedników, dotyczące zniesienia handlu niewolnikami. Wicekról nie był motywowany osobistymi przekonaniami. On sam miał wielu niewolników. Ale rząd angielski, pod presją opinii publicznej, nie zadowalał się już doradzaniem zniesienia handlu niewolnikami, a zażądał tego. Dlatego w czerwcu 1864 r. utworzono w Sudanie polowe siły policyjne, które przechwytywały wszystkie łodzie i sprawdzały ich ładunek (fot. 10). W 1876 r. Zubeir został wezwany przez kedywa do Kairu. Tam zatrzymano go najpierw na czas nieokreślony, a następnie odesłano do Konstantynopola. Władzę nad armią i ziemiami Zubeira Paszy przejął jego syn Suleiman. On też zmienił nazwę nieoficjal- Foto 10: C.R. Watson, The sorrow and hope of the Egyptian Sudan, Philadelphia 1913, s. 53. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 157 nej stolicy państwa stworzonego przez ojca z Deim Zubeir na Deim Suleiman. W tym czasie narastało niezadowolenie sudańskich handlarzy niewolnikami z powodu zniesienia niewolnictwa, zakazu handlu niewolnikami oraz wysokich podatków nałożonych przez rząd w Chartumie. Sulejman wykorzystał to niezadowolenie i w 1877 r. zbuntował się, wypowiadając posłuszeństwo władzom w Chartumie. W 1878 i 1879 r. jego wojska zostały jednak szybko pokonane przez armię egipską pod dowództwem Romolo Gessiego. Sam Suleiman poddał się, ale mimo to został stracony. Polski fotograf Ryszard Buchta, który w listopadzie 1879 r. odwiedził Romolo Gessiego w Deim Suleiman, w liście do Georga Schweinfurtha napisał, że miejscowi sojusznicy Gessiego nie ścigali handlarzy niewolników, lecz ich zabijali bez litości. W ten sposób setki dżellaba poniosły śmierć32. Na początku 1884 r., prawie rok przed upadkiem Chartumu, armia Mahdiego pokonała turecko-egipskie siły w Bahr el Ghazal. Władza mahdystów na tym terenie trwała do 1892 r. Nad częścią dawnego państwa Zubeira władze przejęli najpierw Belgowie z terenu Wolnego Państwa Konga, a następnie Francuzi z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Po incydencie w Faszodzie i traktacie francusko-egipskim z 1899 r. tereny Bahr el Ghazal znalazły się w granicach anglo-egipskiego Sudanu33. W tym samym czasie i długo później handel niewolnikami w Bahr el Ghazal trwał nadal, ponieważ był on źródłem znacznych dochodów. Jednak jego skala została mocno ograniczona. R. Buchta, Briefe an Dr. G. Schweinfurth, Deim Suleiman (Siber), 25. November 1879, w: G. Schweinfurth, Briefe aus Egypten, „Oesterreichische Monatsschrift für den Orient” (1880) nr 3, s. 48. 33 Por. D. Bates, The Fashoda Incident of 1898: Encounter on the Nile, Oxford 1984. 32 �158 Jarosław Różański Bibliografia Bar J., Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego (1908-1909), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017, s. 139–167. Bates D., The Fashoda Incident of 1898: Encounter on the Nile, Oxford 1984. Baumann H., Westermann D., Les peuples et les civilisations de l’Afrique suivi de les langues et l’éducation. Traduction française par H. Homburger, Paris 1948. Buchta R., Briefe an Dr. G. Schweinfurth, Deim Suleiman (Siber), 25. November 1879, w: G. Schweinfurth, Briefe aus Egypten, „Oesterreichische Monatsschrift für den Orient” (1880) nr 3, s. 46–50 [list R. Buchty: s. 48–50]. Collins R.O., Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898 – 1918, New Haven-London 1971. Curtin Ph., Feierman S., Thompson L., Vansina J., Historia Afryki. Narody i cywilizacje. Przekład M. Jannasz. Wstęp W. Jagielski. Konsultacja naukowa prof. dr hab. B. Nowak, Gdańsk 2003. Czekanowski J., Forschungen im Nil - Kongo – Zwischengebiet, t. II, Leipzig 1924. Evans-Pritchard E. E., Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek, „Sudan Notes and Records” (1937), vol. XX, s. 56–158. Evans-Pritchard E. E., The Azande. History and Political Institutions, Oxford 1971. Evans-Pritchard E. E., The Bongo, „Sudan Notes and Records” (1929) vol. XII, cz I. 1929, s. 1–61. Evans-Pritchard E. E., The Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek Districts, „Sudan Notes and Records” (1937), vol. XX, cz. I, s. 156 –158. Evans-Pritchard E. E., Witchcraft, oracles and Magic among the Azande, Oxford 1937. Jackson H. C., Black Ivory and White, or the story of El Zubeir Pasha, Slaver and Sultan, as told by himself, Oxford 1913. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 159 Larken P. M., Impressions of the Azande, „Sudan Notes and Records” (1930) vol. XIII, cz. I, s. 99–115. McKulka T., A Shared Struggle: People & Cultures of South Sudan, Juba 2013. Nzita R., Mbaga Niwampa, Peoples and cultures of Uganda, Kampala 1998. Ohrwalder J., Przygody i opowiadania misyonarza w Sudanie Egipskim. Podług J. Ohrwaldera opracował K. Król, Warszawa 1896. Oppenheim M., Rabah et la region du lac Tchad, trad. Pascal, N’Djamena 1971. Różański J., Mahdi i mahdija a misjonarze i misje katolickie w relacji kombonianina Josefa Ohrwaldera, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – wojna, polityka, uchodźcy, Pelplin 2016, s. 95–143. Santandrea S., A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna, 1964. Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. Santandrea S., A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, Bologna 1964. Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. Schweinfurth G., The heart of Africa, trans. by E.E. Frewer, t. 2, London 1873. Seligman C.G., Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972. Seligman C.G., Seligman B.Z., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932. Slatin Basza, Przez Sudan ogniem i mieczem, tłum. W. Trąmpczyński, t. 1, Warszawa 1901. Watson C.R., The sorrow and hope of the Egyptian Sudan, Philadelphia 1913. Zeltner J.C., Les pays du Tchad dans la tourmente: 1880-1903, Paris 1988. �160 Jarosław Różański Nigrites from Bahr el Ghazal and Ekwatoria – former slave reservoir Today’s South Sudan is inhabited by about 200 local ethnic groups. From them one can differentiate a group of Sudanese (Nigrian) peoples, living west of the Nile, along the water area of Congo – Bahr el-Ghazal. These are two large historical-geographical areas, distinguished in the former southern Sudan: Bahr el-Ghazal and Ekwatoria. The Sudanese people were coming into these areas in successive migratory waves connected with the wars against Azande and numerous slavers-hunters. When Egypt took control over Sudan, in the first half of the 19th century, slave trade was monopolized by the new administration. However, private slave-hunters “competed” with them. Among the “famous” slave-hunters, Zubeir Pasha (Zubayr Rahma Mansur) gained the greatest fame and importance. He created local military forces with the capital in Deim Zubayr. After his collapse, slave trade in Bahr el-Ghazal and Ekwatoria was significantly reduced. Keywords: Nigrites from South Sudan, Bahr el Ghazal, Ekwatoria, Azande, Bandja, Makaraka, Mundu Sere, Bongo, Jur, Ndogo, Bai, Bviri, Gollo, Aja, Moro, Madi, Keliku, Avukaya, Mundu, Deim Zubeir, Zubeir Pasha, Zubayr Rahma Mansur �MACIEJ ZĄBEK PRZEMIANY I HISTORYCZNE KONTEKSTY SYSTEMU PRAWA W SUDANIE Artykuł omawia historyczną ewolucję systemu prawa w Sudanie począwszy od XVI stulecia aż po ostatnie poprawki w konstytucji tego kraju wprowadzone w styczniu 2015 r. Pokazuje różne źródła, na których się ono opiera, poczynając od prawa zwyczajowego, osmańsko-egipskiego, brytyjskiego, mahdystów po nowoczesne ustawodawstwo egipskie z próbami aplikacji w powyższe systemy religijnego prawa opartego na Koranie i Sunnie Proroka. Po 1989 r. przez cały okres autorytarnych rządów pod przewodnictwem Omara al-Baszira szariat wyraźnie umocnił swą pozycję w sudańskim społeczeństwie i państwie, aczkolwiek do dziś Sudan nie stał się w pełni republiką islamską, a tendencje do omijania lub odchodzenia od tego sytemu nadal są wyraźne. Dr hab. Maciej Ząbek, prof. UW, dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Zakładu Badań Etnicznych i Międzykulturowych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego �162 Maciej Ząbek Od Sułtanatu Sennaru do Mahdiji Sułtanat Fundż (1504–1820), państwo położone w widłach Białego i Błękitnego Nilu, zwane również od swojej stolicy Sułtanatem Sennaru było pierwszym muzułmańskim i afro-arabskim imperium na terenie dzisiejszego Sudanu. Powstało na gruzach królestw chrześcijańskiej Nubii (Alodii i Nobatii). W pewnym sensie stanowiło kolebkę współczesnego państwa i narodu sudańskiego. Jego powstanie poprzedziły trwające już od VII w. migracje uchodzących z Egiptu arabskich kupców i plemion pasterskich wyznających islam1, które stopniowo przyczyniły się do upowszechnienia się języka arabskiego nad środkowym Nilem oraz do prawie całkowitego wyparcia wcześniej zaszczepionego tu chrześcijaństwa2. Za panowania pierwszego historycznego władcy Fundżu Amara Dunqasa (1504–1534) – aż do osmańsko-egipskiego podboju – stosowana wówczas jurysdykcja prawdopodobnie odznaczała się współistnieniem lokalnego prawa zwyczajowego i szariatu. Prawa karnego islamu nie stosowano, a w każdym razie nie ma to żadnych dowodów. Było ono zapewne w całości domeną lokalnych zwyczajów3. Islam i jego prawo z uwagi jednak na rozkwit handlu z Sennaru na szlakach do Egiptu i do arabskich portów Morza Czerwonego (głównie Sawakinu4) oraz na zachód do sułtanatu 1 H. A. MacMichael, A History of the Arabs in the Sudan, Cambridge University Press, Cambridge 1922. 2 P. M. Holt, Fundj [in:] Encyclopaedia of Islam, New Edition, Vol. II, Brill, Leiden 1997, s. 943–945, 121–125. 3 R. S. O’Fahey, M. I. Abu Salim, Land in Dar Fur, Cambridge University Press, Cambridge 1983, s. 9. 4 Sawakin od 1517 r. był w rękach Osmanów. J. S. Trimingham, Islam in the Sudan, Frank Cass & CO. LTD., London 1965. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 163 Darfuru (1640–1916) miał tendencje z biegiem czasu do coraz silniejszego umacniania swoich wpływów5. Sułtani Fundżu pozwalali na swobodną imigrację Arabów i osiedlanie się w Sennarze prawoznawców muzułmańskich oraz członków bractw sufickich, którzy nawracali na islam miejscową ludność6. W latach 1820–1821 sułtanat Sennaru podbiła armia osmańskiego namiestnika Egiptu Muhammada Alego. W latach następnych Osmano-Egipcjanie kontynuowali podboje na południe i zachód od tego państwa. Proces ten w dużej mierze zakończył się wraz z podbojem w 1874 r. sułtanatu Darfuru. Pod rządami osmańsko-egipskimi po raz pierwszy na mapie politycznej Afryki pojawiła się jednostka geopolityczna o nazwie Sudan w granicach zbliżonych do współczesnych (z okresu przed oderwaniem się od niego Sudanu Południowego). Sudan od tej pory przez 60 lat związany był bezpośrednio z Egiptem, funkcjonując razem z nim w ramach Imperium Osmańskiego7. Na czele jego rządu stał gubernator egipski (hikimdar). Nową stolicę, którą nazwano Chartum, ustanowiono u zbiegu Białego i Błękitnego Nilu. Po raz pierwszy nad środkowym Nilem stworzono scentralizowany i hierarchiczny system administracyjny i sądowniczy (sądów lokalnych i okręgowych) z możliwością odwoływania się do naczelnego sądu w Chartumie (Majlis’umum al-Sudan). Decyzje tego ostatniego były zatwierdzane przez najwyższy organ sądowy Themajlis al-ahkam w Kairze. Niewątpliwie w tym okresie nastąpiło umoc5 J. Spaulding, The evolution of Islamic judiciary in Sinnar, „International Journal of African Historical Studies”, 1977, nr 10, s. 408–426. 6 O. G. S. Crawford, The Fung Kingdom of Sennar, „Annales d’Ethiopie”, Volume 1, année 1955, s. 157–159. 7 Sudańczycy ten okres swojej historii (1821–1881) nazywają Turkija, a rządzących w nim cudzoziemców „Turkami”, niezależnie od ich faktycznej przynależności etnicznej. R. Hill, Egypt in the Sudan 1820–1881, Oxford University Press for the Royal Institute of International Affairs, London 1959. �164 Maciej Ząbek nienie się islamu i języka arabskiego. Niemniej nie jest do końca jasne, do jakiego stopnia przestrzegano stosowania prawa muzułmańskiego (archiwa z tego okresu zostały spalone przez mahdystów). Zapewne w pewnym zakresie stosowano szariat umiarkowanej sunnickiej gałęzi hanafickiej (oficjalnej szkoły islamu państwa Osmanów) uwzględniający m.in. prawo do opierania się na zwyczaju (adat) w przypadkach nieuwzględnionych w Koranie i własnej opinii prawnika. Na prowincji administrowano przeważnie nadal zgodnie z prawem zwyczajowym8. Dopiero od 1850 r. w ramach reform sułtana Abdulmecida tzw. okresu tanzimatu (naprawy), obejmującego całe Imperium Osmańskie, wprowadzono nowe elementy prawa świeckiego oparte na wzorach zachod­ nich9. Zniesiono wówczas, przynajmniej oficjalnie, niewolnictwo (w 1863 r.), pogłówne oraz zrównano w prawie muzułmanów i niemuzułmanów. W Egipcie jednak – i tym samym w Sudanie – rozpoczął się okres wpływów Wielkiej Brytanii wypierającej stopniowo wpływy osmańskie. W tym momencie Sudan wchodził już powoli na drogę „nowoczesności”, ale i zarazem kolonialnej podległości. Sądy szariackie istniały nadal, ale ich kompetencje zostały ograniczone do prawa rodzinnego oraz do kwestii dotyczących praw do ziemi. W 1881 r. wybuchło antyegipskie – a ostatecznie antybrytyjskie – powstanie, na czele którego stanął Muhammad Ahmad, który ogłosił się mahdim Boga (tzn. zbawcą), wzywając do dżihadu, aby wyzwolić Sudan od władzy „niewiernych” i ciemiężców (chodziło o podatki) oraz przywrócenia czystości islamu z czasów Proroka Mahometa. W 1885 r. jego zwolennicy utworzyli państwo 8 Z. Mustafa, The common law in the Sudan: An account of the ‘justice, equity and good conscience’ provision. Clarendon Press, Oxford 1971, s. 37. 9 C. Fluehr-Lobban, Islamic law and society in the Sudan, Frank Cass, London 1987, s. 30. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 165 z siedzibą w Omdurmanie10. Wszystkie prawa i wyroki z okresu egipsko-osmańskiego unieważniono. W państwie Mahdiego i jego następcy kalifa Abdullahiego jedynymi źródłami prawa miały być Koran i Sunna w jego – często responsywnej – interpretacji, zwykle sprzecznej z tradycyjnymi sunnickimi szkołami prawa. Tak więc na przykład zniesiono zwyczajowe prawo zadośćuczynienia (diya), a prawo odwetu (qisas) stało się obowiązkowe. Na picie alkoholu i palenie nałożono bardziej surowe kary niż dotychczas. Zaprzestano odwoływać się do fiqh (islamskiego orzecznictwa), a pozycja muzułmańskich uczonych prawników (alimów) została osłabiona11. Głoszono idee ascetyzmu, wprowadzono nie tylko zakaz żucia tytoniu (tombaku) i picia lokalnego piwa (merissy), ale także używania amuletów (hidżab), praktykowania magii, muzyki, procesji, wyprawiania świąt z okazji obrzezania i zawarcia małżeństwa, pielgrzymek do grobowców świętych oraz zadekretowano obowiązek noszenia stroju zakrywającego całe ciało. Wprowadzone daniny wychodziły teoretycznie od zakatu (ofiary dla biednych), choć w praktyce były nadal zbierane administracyjnie jako pogłówne, nierzadko w postaci bezpośrednich konfiskat. Interwencja brytyjsko-egipska rozpoczęta w 1896 r., zakończona ostatecznie sukcesem w 1899 r., położyła kres istnieniu państwu mahdystów. Sudan od tego momentu formalnie stał się egipsko-brytyjskim kondominium (drugą Turkija), w którym urzędy były obsadzone zazwyczaj przez Egipcjan, ale strategiczna władza należała do Brytyjczyków, którzy przystąpili do odbudowy systemu prawnego wzorowanego na własnym kolonialnym Sudańczycy okres rządów mahdystów (1881–1898) nazywają Mahdija. Holt P. M., The Mahdist State of the Sudan 1881–1898, Clarendon Press, Oxford 1970. 11 O. Köndgen, Das islamisierte Strafrecht des Sudan: Von seiner Einführung 1983 bis Juli 1992, Deutsches Orient-Institut, Hamburg 1992, s. 16–18. 10 �166 Maciej Ząbek ustawodawstwie anglo-indyjskim oraz na egipskim prawie wojskowym, którego źródłem z kolei była armia brytyjska12. Pierwszy Kodeks Karny został ogłoszony jeszcze w 1899 r. W egipsko-brytyjskim kondominium (1899–1955) Brytyjczycy obiecali jednak w niektórych aspektach poszanowanie prawa islamskiego13. W 1902 r. wprowadzono muzułmańskie regulacje procedur sądowych. Utworzone sądy szariackie, które sądziły zgodnie z założeniami prawa muzułmańskiego w sprawach cywilnych oraz dotyczących fundacji islamskich (wakf). Sędziowie muzułmańscy (kadi), których powoływano najczęściej spośród Egipcjan, wydawali orzeczenia (manszurat) zawierające interpretacje zasad prawnych szariatu14. Sudańczyków na stanowiska sędziowskie i administracyjne zaczęto dopuszczać dopiero po roku 192215. Zalegalizowano jednak działalność szejchów sufickich i miejscowych uczonych (alimów) prawa muzułmańskiego. W 1912 r. otwarto w Omdurmanie instytut kształcący alimów, będący filią słynnego uniwersytetu islamskiego Al-Azhar (Dżāmiʻat al-Azhar) w Kairze. Zezwolono także na budowę i remont mecze- S. M. A. Salman, Lay tribunals in the Sudan: An historical and socio-legal analysis, „Journal of Legal Pluralism” 1983, nr 21, s. 66. 13 S. M. A. Salman 1983, op. cit., s. 66. 14 J. M. Otto (red.), Sharia Incorporated. A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present, Leiden University Press, Leiden 2010. 15 Rząd brytyjski w 1922 r. ogłosił niepodległość Egiptu, co oznaczało zerwanie więzi z Imperium Osmańskim. Oznaczało to stopniową sudanizację administracji kraju i zastępowanie Egipcjan Sudańczykami. Był to praktyczny koniec dwuwładzy w kondominium, choć jej pozory w postaci flagi egipskiej zawieszanej razem z brytyjską zostały zachowane. 12 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 167 tów oraz pielgrzymki do Mekki (hadż)16. Próbowano jednak obniżyć rangę sądów szariackich, zwłaszcza po 1929 r., poprzez przekazanie jurysdykcji w sprawach cywilnych sądom krajowym. Mimo to sądy szariackie istniały przez cały okres istnienia kondominium17, współistniejąc z brytyjskim common law i lokalnym prawem zwyczajowym, którym posługiwali się naczelnicy plemienni. W sprawach karnych administratorzy prowincji i gubernatorzy mieli dużą swobodę działania. To samo przestępstwo mogło być jednak inaczej osądzone przez naczelników (omda i nazyr) w muzułmańskich plemionach pasterskich, inaczej wśród pogańskich grup etnicznych z Południa i inaczej wśród arabskiej ludności miast18. Naczelnicy plemienni, zgodnie z polityką tzw. rządów pośrednich, na swoim terenie byli najwyższymi sędziami i odpowiadali za pobór podatków. Po 1923 r. powstają pierwsze organizacje polityczne tworzone przez Sudańczyków, które w okresie II wojny światowej zaczęły przekształcać się w ruchy nacjonalistyczne. Po zamachu stanu dokonanym w 1952 r. w Egipcie przez płk. Gamala Abdel Nasera nastąpiło w Sudanie nasilenie się ruchów niepodległościowych. W kwietniu uchwalono Konstytucję Samorządową, a w styczniu 1954 r. zdecydowano, że w okresie trzech lat Sudańczycy podejmą decyzję o niezależności lub unii z Egiptem. Ostatecznie przeważyły w Sudanie nastroje antyegipskie i w grudniu 1955 r. parlament Sudanu jednomyślnie zagłosował za niepodległością. Rządy brytyjski i egipski zostały zmuszone do uznania tej decyzji i 1 stycznia 1956 r. ogłoszono niepodległość Sudanu. 16 Daly, M. W., Sudan [in:] Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume IX, Brill, Leiden 1997, s. 746. 17 J. M. Otto, 2010, op. cit. 18 O. Köndgen 1992, op. cit., s. 19. �168 Maciej Ząbek W postkolonialnym Sudanie w okresie 1956–1985 Po ogłoszeniu przez Sudan niepodległości już miesiąc później przyjęto pierwszą Tymczasową Konstytucję (al-dastuur) gwarantującą system rządów wielopartyjnych, parlamentarnych z wolnymi wyborami. Uchwalenie ostatecznej konstytucji odłożono na okres późniejszy. W międzyczasie dyskurs elit politycznych w Sudanie na temat systemu prawnego, jaki ma obowiązywać w kraju, zdominowany był przez trzy opcje. Postmahdystowska partia Umma, proegipska partia unionistyczna19, Bracia Muzułmanie oraz niektórzy przywódcy innych bractw sufickich opowiadali się za prawem szariatu skodyfikowanym w przyszłej konstytucji20. Socjaliści i nacjonaliści sudańscy, tj. obóz Naserystów, Baasistów i innych arabskich nacjonalistów opowiadał się za egiptyzacją systemu prawnego, na wzór socjalistycznych państw arabskich (Egiptu i Syrii) i usunięciem dotychczasowego brytyjskiego dziedzictwa prawnego. Większość natomiast świeckich inteligentów i absolwentów Wydziału Prawa Uniwersytetu w Chartumie o poglądach prozachodnich, lewicowych i liberalnych popierała tylko korektę istniejącego już systemu postkolonialnego, odrzucając postulat zastąpienia go przez prawodawstwo islamskie lub egipskie21. W sudańskiej rzeczywistości politycznej dominowali jednak od początku zwolennicy republiki islamskiej. Chartum, według Partia nazywała się wówczas Aszigga, później wielokrotnie zmieniała nazwę. Zapleczem jej było jednak zawsze bractwo sufickie chatmijja (inaczej zwane także mirghanija). 20 P. N. Kok, Conflict over laws in the Sudan: From pluralism to monolithicism, in H. Bleuchot, C. Delmet & D. Hopwood (eds.), Sudan: History, identity, ideology, Reading: Ithaca Press 1991, s. 240. 21 O. Köndgen 1992, op. cit., s. 19–21, Kok 1991: 237–243. 19 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 169 nich, miał być stolicą scentralizowanego systemu rządów z arabskim jako oficjalnym językiem i islamem jako religią narodową22. Chrześcijanom godzono się przyznać wszystkie prawa przewidziane przez szariat (tj. status ludzi tolerowanych – zimmi). Dyskryminacja rasowa lub religijna miała zostać wykluczona, choć w praktyce status zimmi dla chrześcijan ją właśnie zakładał. W okresie pięciu lat Sudan miał być w pełni muzułmański. Nie osiągnięto jednak narodowego konsensusu w sprawie ostatecznej wersji konstytucji, a jej projekt nie został nawet ogłoszony. Ostatecznie kryzys ekonomiczny, zamieszki na Południu oraz problemy w stosunkach z Egiptem przyspieszyły interwencję wojska i przejęcie w listopadzie 1958 r. władzy przez gen. Ibrahima Abbuda, który stopniowo zaczął wcielać w życie plany zwolenników republiki islamskiej, podejmując przede wszystkim próbę ponownej islamizacji Południa, co doprowadziło do wybuchu pierwszej długotrwałej wojny domowej23. Kryzys polityczny w kraju spowodował falę demonstracji ludności cywilnej na Północy, w wyniku czego Abbud ostatecznie zrezygnował ze stanowiska prezydenta. Doszło do powołania Rządu Przejściowego i krótkiego okresu (1964–1969) ponownych rządów parlamentarnych. Impas w sprawie przyjęcia nowej konstytucji ciągnął się jednak przez lata, podobnie jak wojna na Południu. Od grudnia 1967 r. pracowała Komisja Konstytucyjna, która wypracowała kompromisowy projekt, w którym Sudan miał być „demokratyczną, socjalistyczną republiką pod ochroną islamu”, z islamem jako religią państwową. Głównym źródłem prawa miał być szariat, P. N. Kok, La transition permanente (analyse des constitutions et du syste`me juridique soudanais de 1956 a` 1988), in M. Lavergne, Le Soudan Contemporain, Khartala, Paris 1989, s. 439. 23 G. Warburg, Islam, sectarianism and politics in Sudan since the Mahdiyya, Hurst, London 2003, s. 144. 22 �170 Maciej Ząbek a prawo stosowane miało być nie sprzeczne z Koranem24, w dodatku z prezydentem muzułmaninem. Projekt ten został zasadniczo poparty przez dominujące na sudańskiej scenie politycznej ugrupowania. Z powodu jednak kryzysu rządowego w maju 1969 r. doszło do kolejnego wojskowego zamachu stanu pod dowództwem płk. Dżafara Nimeiriego, który uniemożliwił ratyfikację tego projektu. Nowo utworzony rząd miał charakter socjalistyczny, wspierany przez trudną koalicję Naserystów i Baasistów wraz z komunistami. Nimeiri zakazał działalności partii politycznych i uchylił konstytucję przejściową. Rozprawił się również w 1970 r. z postmahdystami (ansarami z partii Umma), bombardując ich symboliczną twierdzę na wyspie Aba na Nilu w pobliżu Kosti (miejsce nauczania Muhammada Ahmada-Mahdiego). Zabito wówczas wnuka Mahdiego imama al-Hadiego, a jego bratanek Sadiq al-Mahdi uciekł do Libii, gdzie wraz z Hasanem at-Turabim (przywódcą sudańskich Braci Muzułmańskich) i Szarifem al-Hindim (przywódcą Partii Demokratycznej) założyli antynimeirowski, koalicyjny „Front Narodowy”. Nieporozumienia między Nimeirim a komunistami dotyczące stworzenia systemu jednopartyjnego i związanej z nim walki o władzę doprowadziły do rozłamu między nimi. Konsekwencją tego była podjęta z ich strony próba puczu w lipcu 1971 r. Władze zarówno Egiptu, jak i Libii, obawiając się tego rodzaju rządów w Sudanie, interweniowały, ratując Nimeirego. W konsekwencji tych wydarzeń polityka rządu sudańskiego stała się na pewien czas bardziej zachowawcza, a część systemu prawnego stała się nieokreślona. W 1971 r. przyjęto nowy kodeks prawa cywilnego w dużym stopniu skopiowany z egipskiego kodeksu prawa cywil- 24 P. N. Kok 1989, op. cit., s. 443–444. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 171 nego z 1949 r., którego źródłem były zachodnie wzory prawa25. Na podobnej zasadzie w 1972 r. opracowano projekty kodeksów prawa karnego i handlowego. W międzyczasie udało się Nimeiremu podpisać w Addis Abebie pokój z rebeliantami z Południa. Porozumienie pokojowe przewidywało autonomiczny rząd regionalny na Południu i zostało przyjęte wraz z ustawą o samorządzie Południa. W maju 1973 r. po siedemnastu latach od ogłoszenia niepodległości i siedmiu miesiącach prac ogłoszono wreszcie stałą konstytucję. Uznano w niej oficjalnie istnienie w Sudanie chrześcijaństwa wraz z innymi religiami rodzimymi. Podkreślono w niej także autonomiczny status Południa. Źródłem prawa ustalono w niej zarówno szariat, jak i prawo zwyczajowe. Paradoksalnie, przynajmniej z zachodniego punktu widzenia, sukcesy te były możliwe tylko w sytuacji braku demokracji i obowiązującego zakazu działalności partii politycznych. W 1974 r. rząd opracował nowy pakiet ustaw wraz z kodeksem karnym, wycofując te przyjęte dwa lata wcześniej26. Wiele z nich było adaptacją do sudańskich warunków prawa angielskiego z włączeniem precedensów sudańskich bez elementów opartych o szariat. Zwolennicy islamizacji prawa w Sudanie nie ustawali jednak w wysiłkach, a Nimeiri – szukając zaplecza politycznego dla siebie – coraz częściej ich popierał. W latach 70. powstają w Sudanie nowe instytucje, jak np. „Afrykańskie Centrum Islamskie”, „Festiwal Świętego Koranu” i inne tego typu. W międzyczasie większość Braci Muzułmańskich na czele z Hasanem Abd Allahem at-Turabim doszła do wniosku, że postawienie na Nimeirego będzie najlepszą z możliwych opcji i od tego momentu zaczęli obejmować stanowiska w strukturach rządowych. W sierpniu 1977 r. at-Turabi objął przewodnictwo komisji do przeglądu ustawodaw25 26 S. H. Amin, Middle East legal systems, Royston, Glasgow 1985, s. 334. O. Köndgen 1992, op. cit., s. 22. �172 Maciej Ząbek stwa sudańskiego pod kątem jego zgodności z szariatem, a następnie dołączył do komisji recenzującej nową konstytucję27. W pierwszej opracował projekt ustawy zakazującej lichwy (riba) i spożywania alkoholu, a także przygotował projekt podatku opartego na zakat. Rząd założył także kilka prospołecznych banków islamskich, w których obowiązywał zakaz pobierania odsetek. W 1979 r. at-Turabi mianowany został ministrem sprawiedliwości, co niezwykle umocniło wpływy islamskich fundamentalistów w rządzie. W latach 70. i wczesnych 80. sytuacja polityczna i gospodarcza uległa jednak pogorszeniu z uwagi na posuchę w strefie Sahelu i inflację pieniądza. Wiarygodność reżimu Nimeirego została poważnie osłabiona. Powrót do polityki islamizacyjnej powodował problemy na Południu. W dodatku inwestycje rozwojowe obiecane w ramach umowy z Addis Abeby nie były realizowane. W dalszym ciągu nie doszło też do rozpoczęcia wydobycia i sprzedaży ropy naftowej. Z drugiej strony polityczna dominacja przedstawicieli grupy etnicznej Dinka w Zgroma­dzeniu Regionalnym Południa oraz korupcja i skandale wśród polityków i urzędników z tej grupy budziły niezadowolenie przed­stawicieli innych grup etnicznych. Stąd w 1981 r. Nimeiri je rozwiązał, rozpisując nowe wybory, które jednak nie zmieniły sytuacji. Wszystko to sprawiło, że we wrześniu 1983 r. dekretem prezydenckim przyjęto pierwsze ustawy islamistyczne. Najważniejsze z nich były: ustawy o postępowaniu cywilnym, handlu, kodeksie karnym, dowodach procesowych, sądach, promocji cnoty i podatku zakat28. Warto zauważyć, że niektóre przepisy tzw. prawa wrześniowego, jak określano w prowadzenie elementów szariatu w Sudanie, były w konflikcie z dotychczasowym tradyIbidem, s. 35–36. A. Layish and G. R. Warburg, The Reinstatement of Islamic law in Sudan under Numayri, Brill, Leiden 2003. 27 28 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 173 cyjnym islamskim orzecznictwem (fiqh). Stanowiły one w gruncie rzeczy eklektyczny zbiór przepisów z różnych szkół prawa muzułmańskiego nastawionych na zaostrzenie ewentualnych sankcji karnych. Ograniczono na przykład możliwość łagodzenia kar poprzez powoływanie się na szubha (wątpliwości prawne) oraz możliwość przyjmowania zeznań świadków nieprzewidzianych w Koranie. W dodatku zaostrzono kary za przestępstwa polityczne. Nic więc dziwnego, że nowy kodeks karny uznany został za instrument nacisku na opozycję polityczną i odrzucony przez większość Sudańczyków bez względu na ich przynależność religijną. Autor „prawa wrześniowego” – islamski intelektualista dr Hasan Abd Allah at-Turabi – wzorem egipskich Braci Muzułmanów był zwolennikiem modernistycznego nurtu w islamie, wychodzącego poza dotychczasowe szkoły prawa żądającego otwarcia bram idżtihadu (czyli możliwości nowej interpretacji Koranu i Tradycji Proroka), odrzucającego dotychczasowe dziedzictwo prawne. Już wcześniej opowiadał się przeciwko ślepemu naśladowaniu dawnych prawoznawców (fukaha) i uczonych prawników (alimów), przekonując do adaptacji szariatu do współczesności w duchu politycznego islamu, w którym właśnie islam miał stanowić podstawę nowoczesnego państwa. Na Północy przeciwko „prawu wrześniowemu” wystąpił szeroki sojusz partii politycznych i związków zawodowych. Dekrety prezydenckie odrzuciła nie tylko Sudańska Rada Kościołów i liberalni muzułmanie, lecz także konserwatywna partia Umma, która potępiła je jako nieislamskie, przeciwne kobietom, ogólnie represyjne i niszczące jedność kraju. Sędziowie poddani kilkukrotnym przymusowym szkoleniom także protestowali. Co więcej, złożono kilka skarg konstytucyjnych z powodu dyskryminacji kobiet i niemuzułmanów. Jednym z najgłośniejszych krytyków wprowadzenia szariatu w tej formie był znany muzułmański in- �174 Maciej Ząbek telektualista Mahmud Muhammad Taha Ustaz, duchowy przywódca reformistycznego Bractwa Republikańskiego. Krytykował niekonstytucyjność wprowadzonego prawa i liczne sprzeczności z fiqh. Został aresztowany z uwagi na stworzenie zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa, jednak w toku procesu apelacyjnego oskarżono go dodatkowo o apostazję. W związku z tym został skazany na śmierć przez powieszenie w 1985 r., mając wówczas 76 lat29. Jego śmierć wzbudziła dość powszechne oburzenie, tym bardziej że sąd, który wydał wyrok, nie był kompetentny w sprawach apostazji, a według szariatu nie skazuje się na karę śmierci osób powyżej 70. roku życia30. W dodatku katastrofa posuchy, masowa migracja ludności wiejskiej do miast i towarzysząca temu wszystkiemu pogarszająca się sytuacja gospodarcza spowodowały, że w kwietniu 1985 r. doszło w Chartumie do fali strajków i demonstracji ulicznych. Tymczasem na Południu nowe prawo zakazujące np. picia alkoholu i przewidujące za ten czyn karę chłosty oznaczało wznowienie wojny. Jeszcze w 1983 r. zbuntował się garnizon wojskowy stacjonujący w Bor, przekształcając się w Armię Wyzwolenia Sudanu (SPLA). Wydarzenia te doprowadziły ostatecznie do rozłamu między Nimeirim a at-Turabim. Wiosną 1985 r. wszyscy Bracia Muzułmanie zostali zwolnieni z zajmowanych przez nich stanowisk rządowych i osadzeni w więzieniu w Darfurze. Wśród nich był także prezydent Zgromadzenia Ludowego i jeden z sędziów, którzy pomogli skazać Mahmuda Taha. Braci Muzułmanów jednak nie udało się wyeliminować z polityki. Skazanie ich 200 przedstawicieli potrafili obrócić na swoją korzyść, przedstawiając się jako ofiary reżimu, przygotowując się do nowej gry o władzę. 29 J. Rogalski, Die Republikanischen Bru¨der im Sudan: Ein Beitrag zur Ideologiegeschichte des Islam in der Gegenwart, Freie Universita¨t Berlin, M. A. Thesis, Berlin 1990, s. 39–51. 30 Wyrok ten został z tych powodów pośmiertnie unieważniony (w 1986 r.). �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 175 Nimeiri natomiast musiał radzić sobie z wojną na Południu, jak i totalną opozycją na Północy, co doprowadziło go do ogłoszenia w kwietniu 1985 r. stanu wyjątkowego. Przeciwstawiając się oporowi ze strony dotychczasowych sędziów na czele z sędziami Sądu Najwyższego, utworzył konkurencyjny system nowych sądów powszechnych obsadzonych często przez ludzi bez dostatecznego wykształcenia prawniczego, które procedowały w oparciu o „prawo wrześniowe”. Doprowadziło to do ustawodawstwa naruszającego dotychczasową świecką konstytucję z 1973 r. Wybór przez Nimeirego reform w duchu modernistycznego, politycznego (inaczej fundamentalistycznego) islamu sprawił, że zmuszony był brnąć dalej tą drogą. Przygotował nowy projekt ustawy zasadniczej, której artykuł 1 uznawał szariat za jedyne źródło prawodawstwa, wykluczając w ten sposób udział w nim prawa zwyczajowego. Południe miało stracić swoją autonomię, rola parlamentu narodowego miała zostać zredukowana zgodnie z tradycją arabską do rady konsultacyjnej (Madżlis al-szura) bez możliwości stanowienia prawa, a sam – jako prezydent – miał otrzymać dożywotnio tytuł „przywódcy wiernych” (qa’id al-mu`minin) odpowiedzialnego tylko przed zależną od niego radą. Nic dziwnego, że projekt ten spotkał się z totalną opozycją. Kiedy w dodatku zniósł subsydia na chleb i paliwo, partie polityczne, związki zawodowe i różne stowarzyszenia utworzyły szeroką koalicję żądającą jego rezygnacji. Nimeiri nie docenił zagrożenia dla jego rządów i w końcu marca wyjechał do USA na rozmowy z prezydentem Reganem. W czasie jego nieobecności wybuchły zamieszki, które przekształciły się w strajk generalny. Pogłębiający się chaos w państwie doprowadził do interwencji ze strony wojska z ministrem obrony i generalnym dowódcą sił zbrojnych gen. Abdelem Rahmanem Suwar al-Dahabem, który ustanowił Nową Tymczasową Radę Wojskową, przejmując władzę w państwie w kwietniu 1985 r. Rada uchyliła konstytucję z 1973 r., �176 Maciej Ząbek zakazała działalności partii Nimeirego – Sudańskiej Unii Socjalistycznej (SSU) – i przywróciła tzw. Tymczasową Konstytucję z 1956 r., gwarantując w ten sposób ponownie religijną wolność, pluralizm polityczny i rozdział władzy wykonawczej od ustawodawczej i sądowniczej. Ponad 40 partii politycznych szybko powróciło do działania. Przywrócenie Tymczasowej Konstytucji z 1956 r. nie oznaczało automatycznego cofnięcia „prawa wrześniowego”. Kluczowi ministrowie w Tymczasowej Radzie Wojskowej byli jego gorącymi zwolennikami. Obowiązywało więc ono nadal, skazani na jego podstawie przebywali w więzieniu, stosowano karę chłosty i amputacje, skazywano na karę śmierci przez ukrzyżowanie. Hasan at-Turabi został zwolniony z więzienia, założył nową partię (Narodowy Front Islamski – NIF), sojusz Braci Muzułmańskich, sufi, przywódców plemiennych, alimów i byłych oficerów wojskowych i rozpoczął walkę o utrzymanie prawa, którego był autorem. Opór wobec islamizacji w Sudanie tłumaczył wpływami Zachodu albo spiskami marksistów. Tymczasowa Rada Wojskowa nie opanowała też problemów nękających Sudan, w tym wojny na Południu, która rozpętywała się na dobre. W tej sytuacji po roku sprawowania rządów przekazał ich ster w ręce gabinetu cywilnego, na którego czele stanął przywódca partii Umma Sadiq al-Mahdi. W maju 1986 r. zorganizowano wolne wybory, które wygrały tradycyjnie największe ugrupowania sudańskie post-mahdyści (Umma) i oparta na bractwie Chatmiji Demokratyczna Partia Unionistów Mirhaniego. Narodowy Front Islamski otrzymał tylko 28 miejsc w 232 osobowym parlamencie. Ponownie rozpoczęły się dyskusje nad systemem prawa, jaki ma obowiązywać w Sudanie. Sadiq al-Mahdi wznowił próby poszukiwania islamskiej alternatywy dla szariatu w formie zaproponowanej przez at-Turabiego. Wywołało to ostrą krytykę ze strony Izby Adwokackiej i Su- �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 177 dańskiej Rady Kościołów. Tymczasem do koalicji rządowej dołączył Narodowy Front Islamski (NIF) pod warunkiem wprowadzenia ustawodawstwa islamskiego. Hasan at-Turabi został ministrem sprawiedliwości i prokuratorem generalnym i przedłożył nowy projekt kodeksu karnego. Decydujący wpływ na zastosowanie określonej kary miała mieć nie tyle tożsamość sprawcy (muzułmanin, niemuzułmanin), ale miejsce popełnienia przestępstwa (na Północy czy Południu). Kary na Południu za te same przestępstwa o charakterze obyczajowym miały być obniżone. Nawet mieszkający tam muzułmanie mogli cieszyć się napojami alkoholowymi31. W parlamencie jednak wezwano do rewizji projektu. W 1989 r. sformowano nowy gabinet rządowy, w którym Umma utworzyła koalicje jedynie z NIF. At-Turabi został tym razem ministrem spraw zagranicznych. Nowemu rządowi udało się zawrzeć w kwietniu 1989 r. z SPLA krótkotrwałe zawieszenie broni wynegocjowane wcześniej przez al-Mirghaniego w Addis Abebie. W połowie czerwca rząd al-Mahdiego zapowiedział, że prawa szariatu zostaną ostatecznie zniesione, a w lipcu jego delegacja spotka się z przedstawicielami SPLA w celu wynegocjowania ostatecznych warunków pokojowych. Armia sudańska oraz działacze NIF nie byli jednak wówczas gotowi na pokój. Zapowiedzi te tylko przyspieszyły jej interwencję. W nocy z 29 na 30 kwietnia 1989 r. zakończyła ona krótki okres rządów parlamentarnych. Wojskowi pod dowództwem weterana I wojny z Południem gen. Omara Hasana al-Baszira utworzyli tzw. Radę Dowództwa Ocalenia Narodowego (RCC), wprowadzając stan wyjątkowy. Parlament został rozwiązany, liderzy polityczni aresztowani (w tym at-Turabi), a działalność partii politycznych i związków zawodowych zakazana. Wkrótce się jednak okazało, że przewrót nie mógł się odbyć bez poparcia at-Tu31 O. Köndgen 1992, op. cit., s. 70–71. �178 Maciej Ząbek rabiego i jego zaplecza politycznego. Około 14 tys. dotychczasowych urzędników państwowych zostało zwolnionych i zastąpionych działaczami Narodowego Frontu Islamskiego32. Czystka objęła szczególnie resorty edukacji i sądownictwa. Ponad 60% wszystkich sędziów zostało zwolnionych, w szczególności tych pochodzących z Południa oraz kobiet pełniących tę funkcję33. Język arabski stał się podstawowym językiem nauczania, który wykluczał studentów z Południa i skłonił wielu wykładowców do opuszczenia kraju, co powodowało przez szereg lat niedobór kadry nauczycielskiej. System prawny w Sudanie od 1989 r. Prawo muzułmańskie, które ze współczesnymi systemami prawnymi Zachodu jest słabo kompatybilne, odróżnia się przede wszystkim tym, że posiada dwa zasadnicze kryteria osądzania w zależności od rodzaju naruszonego prawa, a każde z nich zawiera jeszcze dwa składniki, które określają sposób karania w zależności od rodzaju przestępstwa. Pierwsze to kryteria określane mianem hudud i ta’zir stosowane wobec przestępstw łamiących normy danej społeczności, drugie kisas i dija naruszające prawo jednostek. Przy czym składnik hudud zawiera te przestępstwa, które zostały określone w Koranie (cudzołóstwo, picie wina, kradzież, rozbój, fałszywe oskarżenie, rebelia, odstępstwo od wiary oraz bluźnierstwo), jak również sposób ich ukarania34. W przeciLesch, A. M., The Sudan: Contested national identities, Indiana University Press, Bloomington/Indianapolis 1998, s. 134. 33 L. J. Lauro & P. A. Samuelson, Toward pluralism in Sudan: A traditionalist approach, „Harvard International Law Journal” 1996, nr 37 (1), s. 10. 34 Według Ustawy Karnej z roku 1991 groziło przykładowo: za napad z użyciem broni (art. 168/1) – kara śmierci (przez dekapitację lub ukrzyżowanie) lub amputacja prawej dłoni i lewej stopy, za poważne kradzieże (art. 170 i art. 32 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 179 wieństwie do nich naruszenia prawa z kryterium ta’zir dotyczą z zasady tylko drobnych przestępstw czy wykroczeń nieokreślonych w Koranie, karanych znacznie łagodniej, najczęściej grzywną lub więzieniem zgodnie z obowiązującym kodeksem karnym określonym przez ustawodawcę. W przypadku występków naruszających prawa jednostek celem prawa koranicznego jest nie tyle ukaranie winnego (jak w systemach zachodnich), lecz zaspokojenie poszkodowanemu poczucia zwycięstwa sprawiedliwości. Stąd prawo muzułmańskie przyznaje ofierze lub jej krewnym prawo do sprawiedliwego odwetu (kisas), umożliwiając ukaranie sprawcy w taki sposób, aby kara miała związek symboliczny z czynem, zgodnie ze starożytnym prawem talionu „oko za oko…”. Metody karania, podobnie jak w przypadku hudud, koncentrują się na ciele przestępcy będącym głównym celem represji karnej. Przewidują one amputację dłoni i stóp, wieszanie, krzyżowanie, piętnowanie, biczowanie itp.35 Z drugiej strony islam moralnie promuje tych, którzy winowajcom przebaczają i ograniczają się do prawa odpłaty (dija) rozumianego jako prawo do zadośćuczynienia, polegającego zwykle na rekompensacie finansowej (stawki określa obecnie ustawodawca) za wyrządzone straty, nawet w przypadkach związanych z utratą życia. W lipcu 1989 r. teoretycznie zakończył się okres prób pogodzenia prawa muzułmańskiego z panującymi zwyczajami i prawem, którego źródła tkwią w zachodniej tradycji prawnej. Wypracowanie w tej kwestii kompromisu zakończyło się niepowodzeniem. 171/1) – amputacja prawej dłoni, apostazja (art. 126) karana była śmiercią itp. Artykuł 38 (1) stwierdza, że wykonanie kary hudud powinno być wyłączone spod stosowania prawa łaski. 35 Według art. 28 (3) tejże ustawy w przypadku np. morderstwa karą sprawiedliwą powinna być śmierć przez powieszenie oraz, jeśli sąd uzna za stosowne, powinna być wykonana w taki sam sposób, w jaki oskarżony o przestępstwo śmierć spowodował. �180 Maciej Ząbek W styczniu 1991 r. przywódcy zawieszonych partii politycznych ogłosili w Egipcie utworzenie „rządu na wygnaniu”. Tymczasem reżim wszczął na nowo wojnę na Południu i zbudował równoległy system sądów podlegających ścisłej kontroli władzy wykonawczej. Składał się on z sądów ds. Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego36. Studentów z Południa praktycznie wykluczono z dostępu do zawodów prawniczych. Zmieniono też dotychczasowy kodeks karny. Miał ponownie obowiązywać w całym kraju i mieć zastosowanie również wobec ludności niemuzułmańskiej, także uchodźców. Zawierał pełen zakres przestępstw wynikających z naru­szenia praw społeczności, tj. z zakresu hudud, kar zawartych w Koranie i Sunnie, obejmując po raz pierwszy kary za odstępstwo od wiary i bluźnierstwo. Wprowadzono też nowy podział administracyjny i nową legislację dotyczącą porządku publicznego oraz ogłoszono, że podstawą systemu prawnego w Sudanie będzie szariat. W październiku 1993 r. Rada Ocalenia Narodowego podjęła decyzję o samorozwiązaniu, mianując jednocześnie swego przewodniczącego na prezydenta Sudanu. Po okresie bezpośrednich rządów wojskowych wrócono formalnie do parlamentaryzmu i cywilnego sprawowania władzy, choć faktycznie spoczywa ona nadal w ręku prezydenta gen. Omara Hassana al-Baszira. W 1998 r. prezydent założył wraz z Hasanem at-Turabim partię Kongresu Narodowego (NCP), która z założenia miała stanowić główne ugrupowanie wspierające rząd oraz poddał pod referendum projekt nowej konstytucji, która weszła w życie 1 lipca 1998 r. Konstytucja z 1998 r. za źródło prawa uznawała przede wszystkim prawo muzułmańskie i konsensus narodowy osiągany w drodze referendum, a także inne prawa niesprzeczne z szariatem, w tym prawo zwyczajowe. Nie było jednak jasne, jaką rolę odgryA. M. Abdelmoula, The „fundamentalist” agenda for human rights: The Sudan and Algeria, „Arab Studies Quarterly” 1996, nr 18 (1), s. 17. 36 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 181 wają inne źródła w odniesieniu do szariatu. Podkreślono w niej m.in., że nie można wymierzyć kary śmierci nieletniemu, kobiecie w ciąży i karmiącej do dwóch lat oraz osobie, która skończyła 70 lat życia. Al-Baszir pozostawał głową państwa, szefem rządu i naczelnym dowódcą sił zbrojnych. Poza tym odpowiedzialny był również za stosunki zagraniczne, sądownictwo i moralność publiczną. Władza ustawodawcza spoczywała w rękach zarówno rządu, jak i dwuizbowego parlamentu, ale wymiar sprawiedliwości miał być odpowiedzialny przed prezydentem, któremu przysługiwało prawo mianowania sędziego głównego i jego zastępców. Sudan miał być republiką federalną złożoną z 18 stanów (welayat) członkowskich, z własnymi regionalnymi rządami i stojącymi na ich czele gubernatorami powoływanymi przez prezy­denta z grona osób wybranych przez rady (madżlis) lokalne. W artykule pierwszym napisano, że Sudan jest wielorasowym, wieloetnicznym i wielojęzycznym państwem, w którym jednak islam jest religią większości, a język arabski językiem urzędowym. Tak więc de jure islam nie został tu uznany za religię państwową. Władza ustawodawcza oficjalnie przyjęła strukturę legislatywy demokratycznej, nie podważając przy tym ogólnych zasad prawa koranicznego i Boga jako jego twórcy. Parlament oparty na tradycji arabskiej zasięgania rady (medżlis as-szura) wybierany miał być spośród przedstawicieli wspomnianej partii rządzącej NCP. Składał się z izby niższej, czyli Zgromadzenia Narodowego (al-Madżlis al-Watani) i Rady Stanów (Madżlis al-Welayat). Członkowie pierwszej byli mianowani przez rząd i zatwierdzani w wyborach powszechnych. Natomiast do Rady Stanów członkowie wybierani byli pośrednio przez legislatury stanowe. Od 1993 r. odbywały się też wybory prezydenckie, w których Omar al-Baszir, jak dotąd zawsze zwyciężał ogromną przewagą głosów. Tymczasem w maju 1999 r. at-Turabi wynegocjował tajny sojusz z Sadikiem al-Mahdi w Genewie w celu dokonania zmian w rzą- �182 Maciej Ząbek dzie i pozbycia się al-Baszira i innych generałów przy władzy. W tym celu at-Turabi, jako przewodniczący parlamentu, zainicjował stworzenie opozycji wobec al-Baszira, którego jeden ze złożonych przez niego wniosków został odrzucony. al-Baszira uprzedził jednak dalsze ruchy at-Turabiego, rozwiązując parlament i wprowadzając stan wyjątkowy. At-Turabiemu nie pomogła także próba nawiązania koalicji z Garangiem, którą podjął w lutym 2001 r. Został zatrzymany w areszcie domowym do października 2003 r., który następnie dwukrotnie mu przedłużano aż do czerwca 2005 r. W maju 2004 r. rządowi udało się wynegocjować w Naivasha w Kenii zawieszenie broni z Południem. Stało się to możliwe, gdy SPLM polityczne przedstawicielstwo SPLA zgodziło się, aby szariat nadal obowiązywał w Chartumie pod warunkiem gwarancji bezpieczeństwa dla niemuzułmanów. Decyzja ta w konsekwencji spowodowała kolejne reformy prawa mające na celu zdemokratyzować do pewnego stopnia obowiązujący w kraju ustrój polityczny z uwagi na istniejące jeszcze wówczas nadzieje na podtrzymanie jedności kraju. Wypracowano kolejną tymczasową konstytucję pogłębiającą przynajmniej formalnie demokratyzację systemu. Tymczasowa Konstytucja z 2005 r. była oparta w dużym stopniu na poprzedniej z roku 199837. Zawarła ona jednak postanowienia o podziale władzy z Sudanem Południowym i ustanowienie izby wyższej reprezentującej całe państwo. Podkreślono w niej różnorodność kulturową, językową, rasową i etniczną kraju oraz jego demokratyczny i wielopartyjny charakter. W północnych stanach źródłem prawa miał być nadal szariat. Sudan nie był jed- The Interim National Constitution of the Republic of the Sudan, chapter I, 1(1) i 5(1), www.refworld.org (lipiec 2014 r.). 37 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 183 nak w niej definiowany jako republika islamska, a islam jako religia państwowa38. Przyznano też prawo do obywatelstwa każdemu, kto urodził się w Sudanie i kogo chociaż jeden z rodziców był Sudańczykiem. Ponadto pozycja prezydenta pozostała – w porównaniu z konstytucją z 1998 r. – w praktyce nienaruszona, poza tym, że wprowadzono stanowisko drugiego wiceprezydenta. Dopuszczono jednak po raz pierwszy od 24 lat do wyborów wielopartyjnych. Przedstawiciele partii politycznych (zarejestrowano 52 legalnie działające partie) mają obecnie prawo do posiadania swojej reprezentacji w parlamencie, choć nie mają realnych szans na zwycięstwo. Skrajnie większościowy system przeliczania głosów zakłada w praktyce koncentrację władzy wykonawczej na poziomie centralnym w rękach partii zwycięskiej, co oznacza w rzeczywistości dominację partii rządzącej. Wybrani parlamentarzyści w ogromnej większości należą do rządzącego Kongresu Narodowego39. Pozostali zaś reprezentują sojusznicze, współpracujące z rządem partie polityczne, choć w liczbie tylko symbolicznej. Konstytucja przewiduje jednak prawo obywateli do wyborów, udziału w życiu politycznym i pokojowej zmiany rządu. Ustrój polityczny Republiki Sudanu (Dżamhariyat as-Sudan) od 2005 r. zaczął być określany przez niektórych politologów jako republikański model demokracji konsocjonalnej. Celem tak działającego ustroju, zgodnie z założeniami konsocjonalizmu i duchem prawa muzułmańskiego, ma być zapewnienie stabilizacji, niedopuszczenie do rywalizacji międzypartyjnej oraz utrzymanie „harmonii rasowej M. Böckenförde, The Sudanese interim constitution of 2005 in B. Krawietz & H. Reifeld (eds.), Islam and the Rule of Law: Between Shari´a and Secularization, Konrad-Adenauer-Foundation, St. Augustin and Berlin 2008, s. 85. 39 Po wyborach w 2010 r. posiadali np. 316 miejsc w 450-osobowym parlamencie, przy czym 8 miejsc było nieobsadzonych. 38 �184 Maciej Ząbek i kulturowej w tym tolerancji religijnej”, tak jak to zapisano jeszcze w poprzedniej konstytucji40. Ustrój ten z punktu widzenia władz i prorządowych elit sudańskich sprawdza się w tym sensie, że w pierwszych wielopartyjnych wyborach w 2010 r. Omar Hasan Ahmad al-Baszir ponownie zwyciężył i to z wynikiem 68,24% oddanych na niego głosów. Wybory te jednak zbojkotowało kilka partii opozycyjnych, a według obserwatorów międzynarodowych odnotowano w ich trakcie próby zastraszania i groźby przemocy, a proces liczenia głosów nie był wystarczająco przejrzyście zorganizowany41. Z perspektywy zachodniej wybory te, choć były krokiem w dobrym kierunku, nie spełniły jeszcze standardów międzynarodowych, a Sudan w dalszym ciągu pozostał państwem autorytarnym, w którym skuteczna władza polityczna należy do prezydenta al-Baszira, względnie wiceprezydenta Alego Osmana Taha i kilku jego najbliższych współpracowników z rządzącej Partii Kongresu Narodowego (NCP). Z punktu widzenia przedstawicieli elit fundamentalnego islamu pełen pluralizm idei i wielość partii politycznych zagraża jedności muzułmańskiej (ummie), prowadząc do dzielenia jej szeregów i niezgody (fitna). Dlatego argumentują, że demokracja i prawa człowieka dla islamu nie są najważniejsze. Pytają retorycznie: Czyż Prorok nie mówił, że „jeden rok krzywd jest lepszy niż godzina kłótni”? Niezgoda, ich zdaniem, prowadzi do odstępstw od wiary, wyzwalania się różnicy, a ta rujnuje i jest źródłem politeizmu (szirk) oraz przyczyną współczesnego pogaństwa, tj. odejścia od monoteizmu. Najlepszym tego dowodem jest, według aktywistów NCP, sytuacja społeczna na postchrześcijańskim ZaConstitution of the Republic of Sudan, 1 July 1998, art. 1. 2013 Country Reports on Human Right Pratices – Sudan, “Annual Reports”, US Department of State, 27 Feb. 2014, section 3 (refworld.org/country, lipiec 2014 r.). 40 41 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 185 chodzie. Dlatego, jak twierdzą radykałowie muzułmańscy, nie ma dla niej miejsca w Sudanie, gdyż w islamie nie ma miejsca dla koncepcji państwa laickiego, oddzielonego od wiary (imaan)42. Sudan Południowy miał mieć własne nieszariackie ustawodawstwo. Jedynie Południowcy, którzy mieszkali w Chartumie, czy w ogóle na Północy, mieli podlegać także prawu muzułmańskiemu. W przypadku samego Chartumu Konstytucja Tymczasowa z 2005 r. wprowadziła jednak grupę pięciu przepisów (Art. 154–158) chroniących mieszkających tam chrześcijan. Tak np. artykuł 156 poza wezwaniem do praktykowania tolerancji w odniesieniu do różnych kultur, religii i tradycji stwierdza, że: „Jurysdykcja sądów w sprawie nakładania kar na niemuzułmanów powinna przestrzegać ustanowionej od dawna zasady szariatu, że niemuzułmanie nie podlegają artykułom obowiązującym tylko muzułmanów i kary w nich przewidziane będą wobec nich umarzane. Tego typu ochrony nie mają już niemuzułmanie mieszkający poza Chartumem43. Konstytucja Tymczasowa z 2005 r. daje teoretycznie możliwość wybrania na prezydenta niemuzułmanina. Głosi wolność religijną, choć podkreśla, że tylko niemuzułmanin może nawrócić się na islam, a w przypadku muzułmanina apostazja jest karana śmiercią (art. 126). Gwarantuje również równe prawa mężczyzn i kobiet w obszarze prawa obywatelskiego, politycznego, społecznego, kulturalnego i gospodarczego (art. 32), co jest jednak sprzeczne z sudańskim ustawodawstwem niższego szczebla i prawem zwyczajowym dotyczącym np. prawa rodzinnego i dziedziczenia. Hayder Ibrahim Ali, Civil Society and Democratization in Arab Countries with Special Reference to the Sudan, “Islamic Area Studies, Working Paper Series”, nr 12, Islamic Area Studies Project, Tokyo 1999, s. 10–11. 43 The Interim National Constitution of the Republic of the Sudan, www.refworld.org (lipiec 2014 r.). 42 �186 Maciej Ząbek Prawo rodzinne i spadkowe opiera się w Sudanie głównie na szkole hanafickiej. W konstytucji wprowadzono jednak rozwiązania także z pozostałych trzech szkół sunnickich, w szczególności szkoły malikickiej. Omówienie go w tym miejscu przekracza ramy niniejszego artykułu. Wspomnę tylko, że zrobiono wyjątek dla członków plemion niemuzułmańskich, którzy podlegają w tym względzie prawu zwyczajowemu (urfi), choć prawa kobiet nie są tu zabezpieczone, tak jak w prawie muzułmańskim, gdzie umowa małżeńska zobowiązuje męża do zapłaty pewnej sumy pieniędzy (mahr) żonie i jest ona uprawniona do otrzymania alimentów od męża od momentu zawarcia ważnej umowy małżeńskiej. Prawo karne jest identyczne jak w kodeksie z 1988 r., z wyjątkiem kilku poprawek. Zgodnie z Koranem wyróżnia ono sześć czynów jako „przestępstwa hudud”: picie alkoholu, nielegalne stosunki seksualne, niesprawdzone oskarżenia o bezprawne stosunki seksualne, bandytyzm, kradzież i apostazję. Warto też wspomnieć, że w listopadzie 1991 r. al-Baszir wydał komplet dyrektyw w sprawie konsumpcji alkoholu, prostytucji i aktów obscenicznych oraz moralności publicznej. Zobowiązują one m.in. do noszenia strojów muzułmańskich w urzędach państwowych, szkołach i uniwersytetach, a także zakazują tańców kobiet z mężczyznami oraz nakazują segregację płci w transporcie publicznym itp. W prawie gospodarczym i finansowym, podobnie jak w poprzedniej konstytucji, kluczowe jest ustanowienie banków islamskich, które pierwsze pojawiły się w Sudanie dopiero pod koniec lat 70. wraz z Faisal Islamic Bank of Sudan (FIBS). Bankom tym przyznano duże ulgi podatkowe i możliwość transferu zagranicznych walut. Zyski wspomnianego banku szybko wzrosły do 21 milionów funtów sudańskich, umożliwiając wypłatę udziałowcom 25% zwrotu z inwestycji. Bezprecedensowy sukces FIBS doprowadził do ustanowienia innych banków islamskich powiązanych zwykle z głównymi ugrupowaniami politycznymi. Tak np. Tada- �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 187 mon Islamic Bank miał m.in. silne związki z ugrupowaniem Braci Muzułmanów. Tylko partia Umma nie prowadziła własnego banku. Podsumowując, referendum w sprawie samostanowienia Południa zakończyło się decyzją na korzyść separacji Południa. W dniu 9 lipca 2011 r. Republika Południowego Sudanu ogłosiła niepodległość z własną tymczasową konstytucją. Na Północy jednak Tymczasowa Konstytucja z 2005 r. nie została zmieniona. W styczniu 2015 r. wprowadzono do niej jedynie poprawki dające pre­ zydentowi Omarowi al-Baszirowi dodatkowe uprawnienia do mianowania i odwoływania wyższych urzędników, a także poszerzające rolę służb wywiadowczych. Poprawki dały też prezydentowi prawo do mianowania i odwoływania gubernatorów prowincji, jak również tych urzędników, którzy mają inne wyższe stanowiska konstytucyjne, sądowe, wojskowe, policyjne i w służbach bezpieczeństwa. Wielu sudańskich parlamentarzystów sprzeciwiło się im, twierdząc, że łamią one federalizm republiki zapisany w konstytucji. Zaistniała poza tym duża niepewność co do ochrony mniejszości niemuzułmańskich przed skutkami działania prawa muzułmańskiego. Niemniej pozycja prezydenta, jak i całego systemu prawa w Sudanie opartego na szariacie, wydaje się jak dotychczas nienaruszalna. Prawo muzułmańskie prawdopodobnie długo utrzyma swoją niekwestionowaną pozycję w systemie prawa w Sudanie44. Zmiana polityki wobec USA przyczyniła się w październiku 2017 r. do częściowego zniesienia dotychczasowych sankcji i rozpoczęcia współpracy gospodarczej z niektórymi krajami Zachodu, w tym z Polską. Pierwsze wybory parlamentarne i prezydenckie, które 44 J. M. Otto (ed.), Sharia Incorporated. A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present, Leiden University Press, Leiden 2010. �188 Maciej Ząbek odbyły się w Sudanie po secesji Południa, wygrał ponownie (na kolejną pięcioletnią kadencję) Omar al-Baszir i jego partia Kongresu Narodowego, uzyskując ponad 94% oddanych głosów. Do jego zwycięstwa przyczyniła się zapewne jeszcze niska frekwencja i bojkot wyborów przez opozycję niewierzącą w ich uczciwość. Misją obserwatorów wyborów Unii Afrykańskiej kierował były prezydent Nigerii Olusegun Obasanjo. Stwierdził on, że głosowanie przebiegało spokojnie, a „wyniki… odzwierciedlają wolę wyborców Sudanu”. Bibliografia Abdelmoula A. M., The “fundamentalist” agenda for human rights: The Sudan and Algeria, „Arab Studies Quarterly” 1996, nr 18(1). Amin S. H., Middle East legal systems. Royston, Glasgow 1985. An-Na’im A. A., The elusive Islamic constitution: The Sudanese experience, Orient 1985, nr 26. Böckenförde M., ‘The Sudanese interim constitution of 2005’, [w:] B. Krawietz & H. Reifeld (eds.), Islam and the Rule of Law: Between Shari´a and Secularization, Konrad-Adenauer-Foundation. St. Augustin and Berlin, 2008. Burr J. M., Collins R. O., Revolutionary Sudan: Hasan al-Turabi and the Islamist state, 1989–2000, Brill, Leiden 2003. Crawford O. G. S., The Fung Kingdom of Sennar, „Annales d’Ethiopie”, Volume 1, année 1955. Daly M. W., Sudan, in Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume IX, Brill, Leiden 1997. El-Affendi A., Turabi’s revolution: Islam and power in the Sudan, Grey Seal, London 1991. Fluehr-Lobban C., Islamic law and society in the Sudan. Frank Cass, London 1987. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 189 Hayder Ibrahim A., Civil Society and Democratization in Arab Countries with Special Reference to the Sudan, “Islamic Area Studies, Working Paper Series” nr 12, Islamic Area Studies Project, Tokyo 1999. Hill R., Egypt in the Sudan 1820–1881, Oxford University Press for the Royal Institute of International Affairs, London 1959. Holt P. M., Fundj, in Encyclopaedia of Islam, New Edition, Vol. II, Brill, Leiden 1997. Holt P. M., The Mahdist State of the Sudan 1881–1898, Clarendon Press, Oxford 1970. Holt P. M., & Daly M. W., A History of the Sudan, From the Coming of Islam to the Present Day, Longman, New York 1988. Khalid M., War and peace in the Sudan: A tale of two countries, Kegan Paul, London 2003. Kok P. N., La transition permanente (analyse des constitutions et du syste`me juridique soudanais de 1956 a` 1988) [w:] M. Lavergne, Le Soudan Contemporain, Khartala, Paris 1989. Kok P. N. (1991), Conflict over laws in the Sudan: From pluralism to monolithicism, [w:] H. Bleuchot, C. Delmet & D. Hopwood (eds.), Sudan: History, identity, ideology, Reading: Ithaca Press 1991. Köndgen O., Das islamisierte Strafrecht des Sudan: Von seiner Einführung 1983 bis Juli 1992, Deutsches Orient-Institut, Hamburg, 1992. Lauro L. J. & P. A. Samuelson, Toward pluralism in Sudan: A traditio­nalist approach, „Harvard International Law Journal” 1996, nr 37(1). Layish A., The legal methodology of the Mahdi in the Sudan, 1881–1885: Issues in marriage and divorce, Sudanic Africa 1998, nr 8. Layish A., The Mahdi’s legal methodology as a mechanism for adapting the Shari’a in the Sudan to political and social purposes, „Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée”, 2000. Layish A. and G. R. Warburg, The Reinstatement of Islamic law in Sudan under Numayri, Brill, Leiden, 2003. Lesch A. M., The Sudan: Contested national identities, Indiana University Press. Bloomington/Indianapolis 1998. MacMichael H. A., A History of the Arabs in the Sudan, Cambridge University Press, Cambridge 1922. �190 Maciej Ząbek Makec J. W., The customary law of the Dinka, St. George Printing Press, Khartoum 1986. Mustafa Z., The common law in the Sudan: An account of the ‘justice, equity and good conscience’ provision, Clarendon Press, Oxford 1971. O’Fahey R. S., Abu Salim M. I., Land in Dar Fur, Cambridge University Press, Cambridge 1983. Otto J. M. (red.), Sharia Incorporated. A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present, Leiden University Press, Leiden 2010. Rogalski J., Die Republikanischen Bru¨der im Sudan: Ein Beitrag zur Ideologiegeschichte des Islam in der Gegenwart. Freie Universitat Berlin, M. A. Thesis, Berlin 1990. Salman S. M. A., Lay tribunals in the Sudan: An historical and socio-legal analysis, „Journal of Legal Pluralism” 1983, nr 21. Spaulding J., The evolution of Islamic judiciary in Sinnar, „International Journal of African Historical Studies” 1977, nr 10. Trimingham J. S., Islam in the Sudan, Frank Cass & CO. LTD., London 1965. Sudanow, Keeping up appearances, February, 1992. Warburg G. R., The Shari´a in Sudan: Implementation and repercussions 1983–1989, „Middle East Journal” 1990, nr 44. Warburg G. R., Islam, sectarianism and politics in Sudan since the Mahdiyya, Hurst, London 2003. Transformations and historical contexts of the legal system in the Sudan Summary The article discusses the evolution of the legal system in the Sudan from the 16th century to the final amendments to the countries’ constitution introduced in January 2015. It shows the various sources on which it is based, from customary law, Ottoman-Egyptian law, British colonial law, the Mahdist state and modern Egyptian law with constant attempts �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 191 to apply to the Sharia’h , religious law based on the Koran and Sunni of the Prophet, into that system. This last source of law after 1989, throughout all period of authoritarian rule, led by Omar al-Bashir clearly strengthened its position in the Sudanese law system, although to this day Sudan has not yet become an Islamic Republic and the tendencies to depart from this system are still clear. Keywords: Sudan, law, constitution, Sharia’h. ��KRYSTYNA KAMIŃSKA RELIGIJNOŚĆ AFARÓW – SYMBIOTYCZNY ZWIĄZEK ISLAMU Z RELIGIAMI TRADYCYJNYMI Wstęp Afarowie to pasterski, koczowniczy lud zamieszkujący od wieków rejon tzw. Rogu Afryki. Ich rdzenne ziemie ograniczała z jednej strony linia brzegowa Morza Czerwonego, biegnąca od półwyspu Bôri wzdłuż Zatoki Tadżura, od zachodu zaś linia masywu wyżynnego Bôri-Awash, a na południu Awash Tadżura. Szlaki wędrówek Afarów obejmują obszar szacowany na około 150 tys. km2, który jest postrzegany przez nich jako rdzenne ziemie rozpościerające się od północno-wschodnich terenów Erytrei po zachodnie rubieże Etiopii i od północnych obszarów Dżibuti, aż po południowo-wschodnią jej granicę Etiopii z Somalią. Współcześnie społeczność Afarów szacowana jest na około 500–600 tys. ludzi. Krystyna Kamińska, doktorantka Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Nauk o Kulturze, Uniwersytet Wrocławski. Zainteresowania: Afryka – obszar dawnych kolonii francuskich – historia i współczesność �194 Krystyna Kamińska Prowadzone od lat badania archeologiczne wiążą rdzenne tereny Afarów z rejonem istotnym dla początków dziejów ewolucji człowieka1. Ważniejszy od czasów prehistorycznych (w kontekście artykułu) jest jednak związek ich losu z ludnością kuszycką. W swoim micie etnogenetycznym Afarowie odwołują się bowiem do wspólnego pochodzenia z inną ludnością kuszycką. Kuszanie jako grupa ludów zamieszkujących w przeszłości Afrykę Wschodnią i uważana za rdzenną ludność tego regionu2 wywarła ogromny wpływ na kulturę Afarów. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w pradawnych wierzeniach Afarów, w tym także w kultach astralnych i agrarnych. Ich ślady odnaleźć można m.in. w istniejącym kulcie lunarnym, w którym doszło do personifikacji księżyca, a który nadal jest obecny we współczesnych praktykach religijnych, chociaż od kilku wieków Afarowie są wyznawcami religii Mahometa. Wpływ islamu na życie rdzennej ludności w tym regionie Afryki zaczął znacząco wzrastać począwszy od XII w. W związku z tym konwersja Afarów na islam w tamtym czasie była nieunikniona (pośrednio wynikała ona też z obawy przed uznaniem ich przez Arabów – jako innowierców – za niewolników). Jednak religijność Afarów nie może być rozpatrywana tylko w kontekście islamu, bo wpływ ich tradycyjnych wierzeń był na tyle silny, że trwale odcisnął swoje piętno w sferze ich duchowości. Nakładające się na siebie jednorodne warstwy rodzimych wierzeń nie do końca (współcześnie) znane, rozpoznane i opisane, a splecione z elementami judaizmu, głęboko zakorzenionego w północnej Afryce od czasów starożytnych, i niektórymi wątkami chrześcijaństwa, które odegrało znaczącą rolę zwłaszcza na obszarze dzisiejszej 1 W rejonie Kotliny Danakilskiej odkryto jedne z najstarszych ludzkich szczątków Austrolopithecus Afarensis datowane na 3,2 mln lat. 2 Najstarsze ślady obecności Kuszanów oraz odnalezione artefakty ich kultury datowane są na IX–VIII w. p.n.e. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 195 Etiopii (między III a XI w.), tworzą swoisty konglomerat wyznaniowy Afarów, ujęty zwierzchnimi ramami religii islamu. Afarowie – rys historyczny Miano Afar (l. mn. Afarowie) pochodzi prawdopodobnie od przydomka nadanego im przez sąsiadujące z nimi grupy etniczne, w czasie gdy przemieszczali się z wyżyn południowo-wschodniej Etiopii w stronę pustyni Danakali. Wysuwane są także inne hipotezy pochodzenia tej nazwy. Być może nazwę „afar” nadano początkowo językowi, którym od pokoleń posługiwali się Afarowie, niezależnie od wewnętrznego podziału. W związku z tym wszystkie osoby mówiące w języku afar zaczęto nazywać także Afar, zamiast wcześniejszych określeń Ankala czy Abla używanych m.in. na Półwyspie Arabskim3. Jedna z hipotez głosi, że Afarowie zamieszkiwali początkowo na ziemiach leżących po obu stronach Morza Czerwonego. Z czasem mieli zostać stamtąd przepędzeni, a historię ich wyparcia z tamtych terenów odnaleźć można w ich dawnych opowieściach, co mogłoby zapewne stanowić podstawę jej arabskiego rodowodu4. Inna z kolei hipoteza zakłada, że nazwa Afar pochodzi z języka semickiego i została nadana przodkom Afarów wraz z ich przemieszczaniem się od północy wzdłuż Morza Czerwonego5. Jeszcze inna hipoteza – najbardziej prawdopodobna – podtrzymuje semickie pochodzenie nazwy Afar, wywodząc je od słowa Afra (oznaczającego). Być może na przełomie VII i VIII w. została ona utrwalona dzięki Arabom. Brakuje jednak na to pisemnego dowodu, bo miano Afar w tym czasie nigdy nie A. Coubba, Les Afar. De la préhistoire à la fin du XV siècle, Paris 2004 s. 128. Ibidem, s. 128. 5 A.Yayyo, L’ histoire culturelle du peuple Afar, article dactylogrphiié, non daté (Arbre généalogique de Haral-Maahis, s. 699). 3 4 �196 Krystyna Kamińska pojawiło się ani piśmiennictwie arabskim, ani w kronikach abisyńskich. Natomiast wiadomo na podstawie arabskich zapisów, że w XIII w. wśród nich – na określenie Afarów – funkcjonowała nazwa Dankalowie. Z kolei odmienna nazwa na lud Afarów była używana przez Abisyńczyków. Początkowo, już od XII w., nazywano ich Adalowie. Nadana im nazwa pochodziła od jednego z afarskich sułtanatów (Adal). Niekiedy nazwa Adal rozciągana była jeszcze na sąsiadujące z Afarami inne etnie. Określenie Adal przetrwało do czasów nam współczesnych i nadal bywa używane. Kuszyckie korzenie Afarów jako rdzennych mieszkańców ziem w Rogu Afryki nie były i nadal nie są podważane, lecz w ich rodowodzie doszukać się można zarówno śladów pochodzenia z ludów Bantu, jak i Arabów6. Rysopis Afara (Adala) poczyniony przez Ibn’ Abd az. Zāhira7 opisywał osobnika o ciemnej (lecz nie czarnej), ogorzałej skórze oraz długich lub krótko obciętych włosach, których długość informowała o jego wieku (im młodszy, tym włosy dłuższe). W zależności od przebycia ceremoniału przejścia na twarzy widoczne były symboliczne nacięcia. W przeszłości kobiety Afarów czerniły sobie dziąsła – ciemne wnętrze ust było oznaka piękna, tak jak ciemne wargi ust. Podobnie zanikł, wraz z przyjęciem islamu, zwyczaj golenia głowy przez kobiety-wdowy na znak żałoby po śmierci męża. Zwyczajem, który rozpowszechnił się od XIV w. (a wzmianki o nim pojawiały się jeszcze w XX w.), była ceremonia wywłaszczenia. Wciąż natomiast funkcjonują wierzenia o przeobrażaniu się w postać zwierzęcia (buta), która wiąże się z określonym ceremoniałem, podobnie jak rytuały przejścia. Na trwałe na kartach historii Afarowie pojawili się w czasach rozwijającego się w Afryce niewolnictwa. Arabowie, którzy trud6 7 A. Coubba, op. cit., s. 119–120. Mémoires géographiques et historiques, tome II, 1811, s. 267–273. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 197 nili się wówczas tym procederem, pozostawali w bliskich stosunkach z Afarami (zachowały się zapiski je dokumentujące), bo na ich właśnie terytorium krzyżowały się drogi, którymi przemieszczały się karawany wiodące niewolników z głębi kontynentu do portów na wybrzeżu Morza Czerwonego. Handel niewolnikami nie tylko zintensyfikował kontakty Afarów z Arabami, ale też bezpośrednio przyczynił się do konwersji na islam tych pierwszych. Nie miał jednak większego wpływu na zmianę ich trybu życia. Już przed wiekami Afarowie zajmowali się wypasem udomowionego bydła i hodowlą wielbłądów. Jedynie nomadzi z okolic jeziora Asal trudnili się także pozyskiwaniem soli, zaopatrując w nią większość ludności zamieszkałej w tym rejonie Afryki. Jednak już w XIII w. świat Afarów zaczął ulegać podziałom wewnętrznym. Afarowie nigdy nie stanowili jednorodnej grupy pod względem etnicznym. Byli bowiem od dawien dawna podzieleni na dwie wspólnoty: Adohyamaras, czyli „ludzi białych” i Assahyamaras określanych jako „ludzie czerwoni”, lecz ich rozróżnienie nie wynikało ani z odmienności kulturowych, ani religijnych. Zarówno jedni, jak i drudzy posługiwali się językiem afarskim, wywodzącym się z rodziny języków chamicko-semickich8. Natomiast przypisanie kolorystyczne do „białych” lub „czerwonych” Afarów miało swoje historyczne odniesienie do barwy ziemi, z którą identyfikowano każdą ze społeczności, a opartą na wytyczonych trasach ich wędrówek. Adohyamaras przemieszczali się po (białych) piaskach pustyni Dankali, natomiast Assahyamaras po żyznej (czerwonej) ziemi masywu Musa Ali. Dlatego w hierarchii społecznej przedstawiciele Assahyamaras zawsze stali wyżej niż członkowie grupy Adohyamaras9. 8 Dopiero w 1976 r. stworzono podstawy zapisu graficznego języka afarskiego opartego na alfabecie łacińskim. 9 Ph. Oberlé, P. Hugot, Histoire de Djiboutti, Paris-Dakar 1985, s. 35. �198 Krystyna Kamińska Podobnie jak w sąsiadujących z Afarami grupach etnicznych powstające struktury protopaństwowe, np. na obszarze dzisiejszej Abisynii, spowodowały także polityczny rozłam w ich wspólnocie. Wzdłuż doliny Awash i na Przedgórzu Abisyńskim powstały afarskie sułtanaty Ankaala, Adal, Mora, Gabala i Dooba. Wyznaczenie ich granic stało się z czasem przyczyną licznych konfliktów w tym rejonie Afryki, co zaowocowało wielowiekowymi waśniami i walkami z innymi etniami koczowniczymi. Na powstałe na tym podłożu animozje nałożyły się z czasem również kwestie religijne związane z ekspansją świata islamu i chrześcijaństwa. Przez kolejne wieki życie Afarów naznaczyły waśnie religijne wynikające ze zmieniających się układów politycznych, powstające pod wpływem dążeń ówczesnych władców do usankcjonowania dominacji wybranej przez nich religii. Tym samym rdzenne ziemie Afarów stawały się teatrem ciągłego otwartego konfliktu na podłożu religijnym. Przez kilka stuleci Afarowie, którzy przeszli na islam, prowadzili wojny „religijne” z chrześcijańską Abisynią10. Nie przeszkadzało to jednak Afarom w prowadzeniu z Abisynią przez cały ten czas intensywnej wymiany handlowej, rzadko też dochodziło między Afarami a władcami Abisynii do bezpośrednich sporów terytorialnych. Przez cały czas istniał natomiast konflikt z przedstawicielami etni somalijskiej, wśród której spory z Issami11 – wspólnotą bez10 Chrześcijaństwo na obszarze obecnej Etiopii ma długą, wielowiekową tradycję. Stało się bowiem tamtejszą religią państwową w IV w., jeszcze w czasach istnienia Królestwa Aksum. Najbliższy etiopskiemu chrześcijaństwu był kościół koptyjski, którego korzenie sięgają początków formowania się chrześcijaństwa jako religii. Jednak izolacja etiopskich wyznawców chrześcijaństwa i jego specyficzne zamknięcie wewnątrz wszechogarniającego ten region Afryki islamu przyczyniły się nie tylko do różnic liturgicznych, lecz także odcisnęły piętno na wyznawanych podstawach wiary w kościele etiopskim. 11 Wspólnota Issów jest wewnętrznie bardziej zróżnicowana niż Afarowie. Dzieli się m.in. na dwie mniejsze grupy etniczne: Abgal i Delol, w których wy- �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 199 pośrednią graniczącą z ziemiami Afarów – ogniskowały się na zapewnieniu dostępności i prawa do wyłączności do pastwisk leżących na rdzennym afarskim terytorium. Zarówno jedni, jak i drudzy postrzegali i ciągle postrzegają właśnie siebie za odwiecznych mieszkańców tej części kontynentu i na tej postawie przypisują sobie wynikające z tego prawo do ziemi. Jednak od­mienności wynikające z innego rodowodu etnicznego u tych – wiodących podobny, koczowniczy tryb życia wspólnot – odegrały istotną rolę nie tylko w ich historii, ale i we wzroście wzajemnych animozji i waśni. Afarów i Issów dzieli wszystko: inne korzenie etniczne, inne struktury społeczne i odmienne przypisanie kulturowe, wreszcie język. Pierwsi posługują się językiem afarskim, drudzy natomiast somalijskim12. Jednak przede wszystkim różni ich podejście do własnych pastwisk, bowiem – w przeciwieństwie do Afarów – nomadyzm Issów cechuje charakterystyczny dla wspólnot o rodowodzie somalijskim brak przypisania do konkretnych terenów wypasu. Zgodnie z ich tradycją mogą oni bez przeszkód wypasać swoje stada na ziemiach innych wspólnot etnicznych. To swoiste pojmowanie granic, a zwłaszcza terenów pogranicznych, u Issów było zarzewiem odwiecznych wojen z Afarami i nadal pozostaje jedną z przyczyn już współczesnych konfliktów między tymi dwoma grupami etnicznymi. stępują dalsze podziały. Każda z nich ma autonomię w zakresie samostanowienia w obrębie danej wspólnoty. P. Oberlé, P. Hugo, op. cit., s, 39. 12 Oba języki nie miały aż do XX w. swojej formy graficznej. W 1972 r. stworzono podstawy zapisu graficznego dla języka somalijskiego w oparciu o alfabet łaciński, podobne działania podjęto w 1976 r. w odniesieniu do języka afarskiego. �200 Krystyna Kamińska Polityczne próby politycznej stabilizacji Afarów w XIX i XX w. Aż do połowy XIX w. większość konfliktów zbrojnych toczonych przez Afarów z Issami dotyczyła prawa do zachowania wyłączności w odniesieniu do (rdzennych) ziem. Niczego nie zmienił w tym zakresie kolonializm i unifikacja zapoczątkowana przez Francuzów. Wręcz przeciwnie, doprowadziło to do jeszcze silniejszego skonfliktowania Afarów z etnią somalijską. Francja wytyczając bowiem granice własnej kolonii w 1884 r. (obejmującej obszar dzisiejszego Dżibuti), podzieliła terytorium Afarów na część do niej przynależną, resztę zaś ziem Afarów pozostawiono w 1896 r. Etiopii oraz Erytrei – powstałej w 1890 r. kolonii włoskiej. Jak­kolwiek regulacje prawne (delimitacja) podzieliły terytorium Afarów, to jednak nie wpłynęła na ich wewnętrzne rozbicie. Żyli przecież w granicach trzech różnych organizmów państwowych. Zainicjowana natomiast w latach 60. XX w. dekolonizacja Afryki, w tym utworzenie niepodległego Dżibuti oraz narastający separatyzm Afarów, na który w dużej mierze miała znaczący wpływ ówczesna polityka Etiopii (wraz z obraniem przez nią drogi ku nacjonalizacji kraju w duchu komunistycznym), stanowiły impuls do afarskiego powstania zbrojnego. Etiopia przeprowadzając szereg reform i dążąc do szybkiej modernizacji kraju – wbrew tradycji i negatywnemu nastawieniu do stałego osadnictwa nomadów, których terytoria znalazły się w jej obrębie – niejako zmusiła tamtejszych Afarów do podjęcia działań w celu utworzenia suwerennego państwa. Aktywność Etiopii modernizującej kraj wręcz skazywała Afarów na wyrzeczenie się koczowniczego trybu życia i porzucenie własnej tradycji, będącej osnową ich kulturowego �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 201 świata13. Podjęte działania zamieniły dawną samowystarczalność Afarów na uzależnienie od żywnościowej polityki rządu, co skutkowało przeobrażeniami w sferze nie tylko kulturowej, ale także społecznej14. Powstanie Narodowego Ruchu Wyzwolenia Afarów (Afar National Liberation Movement) miało temu przeciwdziałać. Naturalną konsekwencją polityki Etiopii oraz rosnącego antagonizmu Afarów i Issów w Dżibutii, w połączeniu z dążeniami secesyjnymi w Erytrei, było zespolenie się Afarów ze wszystkich ich terenów położonych na obszarze każdego z tych państw. Narodowy Ruch Wyzwolenia Afarów zmierzający początkowo do powstania autonomicznego regionu Afarów zaczął się z czasem radykalizować, a jego przedstawiciele zaczęli głosić ideę powołania do życia suwerennego państwa Afarów na obszarach, które zamieszkiwali od wieków. Konflikt zbrojny, który wybuchł na pograniczu Etiopii i Dżibuti, był konsekwencją powszechnej wśród Afarów tendencji do urzeczywistnienia tej idei, która była też przyczyną wybuchu wojny domowej w 1991 r. w Dżibuti. Struktura społeczna Afarów oraz ich świat kultury Afarów cechuje hierarchicznie ukształtowana struktura społeczna oparta na specyficznych organizmach zwierzchnich, określanych mianem sułtanatu, z zachowaniem rozgraniczenia ze względu na podział na społeczność Assahyamaras i Adohyamaras. 13 M. Jackowska-Uwadizu, Społeczeństwo Afarów wobec modernizacji Etiopii [w:] K. Górak-Sosnowska, J. Jurewicz (red.), Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2010, s. 75–88. 14 M. Jackowska-Uwadizu, op. cit., s. 75–88. �202 Krystyna Kamińska L’Aoussa15 to jeden z najstarszych sułtanatów, którego ziemie leżą na obszarze dzisiejszej Etiopii, a zamieszkałe są głównie przez ludność należącą do Assahyamaras. Natomiast Afarowie zamieszkujący na obszarze Republiki Dżibuti to tzw. Adohyamaras, którzy tworzą odrębne wspólnoty w ramach sułtanatu Tadżura, dawnego sułtanatu Gobaad oraz sułtanatu Raheita. Sułtanat Tadżura, w ramach którego występują społeczności: Adali, Hassoba, Ablé, Airolasso, Songo, Goda i Maanditta jest jednocześnie największym i najliczniejszym w Dżibuti. Z kolei dawny sułtanat Gobaad – będący obecnie częścią sułtanatu L’Aoussa – istniejący niegdyś na obszarze Dżibuti zamieszkują wspólnoty: Debné i Adorassoul. Przedstawiciele obu wspólnot, chociaż nominalnie pozbawieni władzy przez zwierzchność sułtanatu L’Aoussa, nadal odgrywają istotną rolę wśród Afarów. Ostatnie z rodów (a zarazem grupy etniczne): Bassoma, Konycly-boura i Badoita-mela tworzą sułtanat Raheita, którego rdzenne terytoria są położone i w Dżibuti, i w Etiopii. Każdy sułtanat skupia w swoich ramach pomniejsze grupy etniczne. Każda z nich przynależy do jednego z 19 najważniejszych rodów afarskich16. Ród wraz ze współtworzącą go wspólnotą traktowany jest jako „właściciel” pewnego obszaru ziem, przypisanego wspólnocie Afarów na mocy prawa zwyczajowego. W obrębie każdego z 19 rodów wszystkie pomniejsze wspólnoty afarskie zobligowane są do respektowania zarówno przypisania do hierarchii społecznej wynikającego z urodzenia, jak i do odwiecznej tradycji koczowniczego życia oraz przestrzegania ram prawa zwyczajowego. Dobrowolna podległość w ramach sułtanatu wynika z tradycji Afarów, która dzieli ich życie na czas pokoju lub czas wojny. W tym kontekście funkcjonowanie wspólnot 15 Sułtanat L’Aoussa grupuje przedstawicieli wspólnot etnicznych: Oloto-k-Madima, Gombar, Ablissa, Oloto-k-Modaito, Wandaba, Galaela i Adkalto. P. Oberlé, P. Huget, op. cit., s. 35. 16 P. Oberlé, P. Hugo, op. cit., s. 35–36. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 203 rodowych w strukturach sułtanatu naznaczało ich teraźniejszość nie tylko granicami władzy, ale i tradycją ich niepisanego prawa. Sułtanat jako organizm polityczny przede wszystkim był gwarantem dobrobytu, bo zapewniał z jednej strony obronę pokoju, jednocząc Afarów wiodących koczowniczy (niezależny) tryb życia przeciwko agresorom, z drugiej zaś stał na straży, a zarazem sprawował pieczę nad trybutami należnymi Afarom od sąsiednich, pomniejszych grup etnicznych. Nadzorował też pobór myta nie tyle za możliwość przekroczenia jego granic, ile za zapewnienie cudzoziemcom bezpieczeństwa na podległym mu terytorium. Na podstawie kroniki wojennej autorstwa D’Amda Syôn z XIV w. wiadomo, że przywódca Sułtanatu Adal pobierał także należności trybutowe od innych sułtanatów. Niemożność zapłaty doprowadziła m.in. do zaniku samodzielności, a przez to i władzy Sułtanatu Ankaala17. Sułtanaty upadały też wraz z utratą przynależących doń ziem. W czasach wczesnego kolonializmu przyczyną zmierzchu afarskiego Sułtanatu Tadżura była właśnie sprzedaż przynależnych mu ziem Francji, jednak praprzyczyną jego zaniku jego były wcześniejsze wojny z Abisynią na tle religijnym i działania podejmowane przez sułtanat w celu niedopuszczenia do powrotu na te ziemie chrześcijaństwa, ponieważ konwersja na islam zapewniała zarówno bezpieczeństwo ze strony Arabów, jak i pośrednie zyski z handlu niewolnikami. Ogromną rolę w życiu Afarów (niezależnie od ich przypisania do danego rodu i doświadczanego poczucia wolności, jakie daje nomadyzm) odgrywa specyficzna struktura społeczno-prawna nosząca nazwę Fi’ma, która może skutecznie interweniować w wielu dziedzinach ich codziennego życia. Od urodzenia aż do śmier17 Nie wiadomo, jak dokładnie funkcjonowały sułtanaty w okresie średniowiecza i w wiekach późniejszych, ponieważ informacje o ich strukturze wewnętrznej pochodzą głównie z okresu kolonialnego, gdy przyszłe państwa kolonialne zaczynały zawierać z przywódcami sułtanatów odrębne umowy. �204 Krystyna Kamińska ci Afarowie podporządkowują się społeczności lokalnej, do której przynależą, to jednak Fi’ma dookreśla dokładnie świat wartości, któremu nikt się nie przeciwstawia. Ta odwieczna tradycja i związane z nią niepisane prawa zakreślają ramy afarskiej kultury. Wydarzenia rodzinne takie jak narodziny, zawarcie małżeństwa czy śmierć były i nadal są obwarowane określonym rytuałem przekazywanym z pokolenia na pokolenie, takim jak np. pradawny zwyczaj, by małżonkowie pochodzili ze spokrewnionych ze sobą rodzin. Ponadto zaślubiny mogły się odbywać jedynie dwa razy do roku, kiedy „gwiazda czarna” i „gwiazda czerwona” ukażą się razem na niebie. Po ślubie zaś młoda para musiała przez określony czas zamieszkiwać u rodziców żony. Dopiero po narodzinach pierwszego dziecka, czyli co najmniej po upływie kilku miesięcy, małżonkowie mogli rozpocząć samodzielne życie. Nawet wtedy, gdy małżonek przeniósł się do większej osady czy – począwszy od XIX w. – do miasta, by utrzymać rodzinę, był nadal zobowiązany do przestrzegania tego rytuału i pozostawienia żony w domu rodziców18. Religia w życiu Afarów Tradycyjne wierzenia W sposób pośredni Fi’ma wpływa także na religijność Afarów. Wielowiekowa tradycja ma osadzenie w ich dawnych wierzeniach, chociaż niektóre z pradawnych zwyczajów dawno zanikły, inne powoli ulegają zapomnieniu wraz ze zmianami w poszczególnych aspektach życia zapoczątkowanymi w okresie kolonialnym. Sys18 Być może właśnie w tak długim okresie usamodzielniania się młodych ludzi i konieczności zamieszkiwania małżonków z rodziną żony tkwiła przyczyna niskiego przyrostu naturalnego wśród Afarów. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 205 tem dawnych wierzeń z przekazów oralnych (niezależnie od agregowanych elementów wczesnego judaizmu, a potem islamu i chrześcijaństwa) został trwałe wpisany nie tylko w charakter postrzegania rzeczywistości, ale także odcisnął piętno na praktykach religijnych. Tradycja ta pokryła afarski islam dawną kosmogonią. Pradawne przedmioty kulturowe, np. święty bęben (dinkaara’) nadal są obecne w ceremoniach religijnych19. Sakralizacja tego instrumentu (lub instrumentów) zawiera w sobie silne znamiona symboliczne, wypełnia go aura posiadacza władzy. Życie religijne dawnych Afarów i odziedziczone po przodkach bóstwa wyznaczały ramy ich duchowości w świecie politeistycznym. Jego animistyczne korzenie wiązały się z jednej strony z kultem astralnym, w którym istotną rolę odgrywał księżyc, którego personifikacja (jedno z ważniejszych ciał niebieskich) wpływała szczególnie na ludzki los, z drugiej zaś ze światem dawnych rozlicznych bóstw (np. Waako, Goyta czy Yaabe), do których należało pełnienie różnych funkcji. W życiu Afarów miała znaczenie nie tylko adoracja księżyca, lecz także słońca. Wydaje się jednak, że kult lunarny prawdopodobnie zdominował pozostałe wymiary kultu astralnego utożsamianego z innymi ciałami niebieskimi. Przedislamski świat wierzeń Afarów był także silnie osadzony na kulcie natury. Powiązanie przez Afarów życia ludzkiego ze światem fauny i flory, funkcjonującego za sprawą wierzeń trochę na pograniczu magii, oznaczało dla nich uzależnienie własnego losu z jednej strony od sił natury, które wpływały na wegetację roślin, z drugiej natomiast od zwierząt, wokół których ogniskowało się ich życie, które to z kolei nadawały sens istnieniu samych Afarów, a obcowanie z nimi chroniło przed „złem”. Według wierzeń Afarów każde zwierzę posiadało własne bóstwo opiekuńcze (ginni). Strach przed nim – jego złymi mocami w świecie ukrytym 19 A. Coubba, op. cit., s. 141. �206 Krystyna Kamińska przed człowiekiem – powodował, że zwierzętom oddawano cześć (jako bóstwom agrarnym), by w ten sposób zapobiec ukrytej groźbie20. Zwierzęta w życiu Afarów zarówno „kontrolowały” prawość ich życia, jak i miały moc uzdrawiającą. Dotykając zwierzęcia, nie tylko zapobiegano chorobie, ale starano się też ją uleczyć. Natomiast w tradycji dawnych afarskich wierzeń nie do końca jeszcze rozpoznano istotę kultu zmarłych (diyaara), który był częścią ich świata duchowego. Jego współczesnym świadectwem są tzw. kopce nagrobne. Tworzenie miejsc pochówku i osłanianie ich warstwą kamieni to jeszcze jedna z niezbadanych do końca tajemnic kultury afarskiej. Po dekompozycji (rozczłonkowaniu) ciała zmarłego zakopywano je w ziemi. Z czasem usypany stożek przybierał kształt okrągłego kopca, który pokrywano warstwami kamieni. Klasyczne kopce noszą nazwę waydal21. Konstruowanie charakterystycznych budowli kamiennych układających się na kształt małej piramidy przetrwało wieki. Tradycja tworzenia kopców nagrobnych zanikła prawdopodobnie dopiero w latach 50. XX w. Być może prowadzone współcześnie prace archeologiczne pozwolą lepiej poznać ten wycinek afarskich wierzeń i wyjaśnić nie tylko ich osadzenie w kulturze, ale i rolę, jaką odgrywało w niej grzebanie. Wpływ judaizmu i chrześcijaństwa na dawne wierzenia Judaizm nie był dla Afarów religią całkowicie obcą czy nieznaną. Jego ślady można odnaleźć w niektórych dawnych praktykach religijnych. W Sułtanacie Tadżura od stuleci znany jest rytuał „poświęcania morza” (baddi maskiin), który kultywowany jest przez tamtejszych afarskich rybaków. Czarny byk składany w ofie20 21 Ibidem, s. 144. Ibidem, s. 57–58. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 207 rze morzu ma ich bronić przed gniewem żywiołu, objawiającym się pod postacią burz i sztormów. Krew zabitego byka musi powoli sączyć się do morskich wód. Natomiast fragmenty jego ciała, jak nakazuje zwyczaj, dzieli się na części. W celach ochronnych jedną z nich dotyka się czoła dziecka, inną zaś umieszcza się nad drzwiami chaty. Ten obyczaj przypomina niektóre praktyki żydowskie, mające swoje odniesienie w Biblii (siedem plag trapiących naród Izraelitów). W zwyczajach tych brak jest jakiejkolwiek możliwości ich przypisania do islamu czy do świata kultury arabskiej22. Chrześcijaństwo, podobnie jak judaizm, również wpłynęło na świat kultury Afarów. Przez prawie siedem wieków (od III do X) było przecież obecne także w ich otoczeniu. Żarliwość chrześcijańska w nawracaniu na wiarę Chrystusa przerastała jednak możliwości absorbcji przez ludność, która daleka była od monoteizmu religijnego w niektórych rejonach Afryki. Niektóre nie do końca rozpoznane epizody z dawnej historii Afarów wskazują, że ich konwersja na islam w późniejszych wiekach nie była z góry przesądzona. Chrześcijaństwo głęboko zakorzenione w tamtych czasach wśród ludności zamieszkującej dawniej obszar Abisynii także odcisnęło swoje piętno na ówczesnych wierzeniach Afarów. Niektóre sułtanaty afarskie nie opowiedziały się jednoznacznie za islamem, a ich ludność pozostała podzielona między wyznawców chrześcijaństwa i muzułmanów (np. w sułtanacie grupującym Afarów ze wspólnoty Dooba tworzące się zręby religii monoteistycznej pozostawały w zawieszeniu między chrześcijaństwem a islamem23). Ścieranie się obu tych religii, zwłaszcza do wieku IX włącznie, było przyczyną licznych wojen o podłożu religijnym, w które zaangażowani byli przedstawiciele afarskich sułtanatów. 22 23 Ibidem, s. 147. Ibidem, s. 208. �208 Krystyna Kamińska Islamizacja Afarów Datujące się już od X w. liczne kontakty z Arabami przybywającymi głównie z Półwyspu Arabskiego, m.in. obszaru dzisiejszego Jemenu, sprzyjały rozpowszechnianiu się wśród Afarów religii Mahometa. Jednak na pojawienie się islamu wśród Afarów i na jego upowszechnienie miało wpływ kilka czynników natury nie tylko religijnej. Dlaczego zatem islam zawładnął duchowością Afarów? Przede wszystkim przesłanie Mahometa bliższe było ich tradycyjnemu życiu. Bytność w meczecie nomadowie mogli zastąpić w czasie swoich wędrówek modlitwą, w której kilkukrotnie w ciągu dnia mogli oddawać cześć Allahowi. W przeciwieństwie do wymagań narzucanych przez chrześcijaństwo, które dominowało na obszarze Abisynii, absorbcji islamu sprzyjały także prostsze reguły postępowania oraz łatwość w przestrzeganiu niektórych zakazów. Jednak to nie względy religijne były przyczyną, która przechyliła szalę przy decyzji Afarów o konwersji na islam. Istotniejsze były względy ekonomiczne oraz poczucie bezpieczeństwa. Islam jako wyznanie Arabów, będących w tej części Afryki ludnością napływową, a których pojawienie się jednocześnie było związane z rozkwitem handlu niewolnikami, którym dotknięta została wówczas Afryka, stał się dla Afarów religią pierwszego wyboru. To przecież głównie Arabowie zajmowali się handlem, ciągnąc z tego procederu ogromne na one czasy zyski. Niewolnicy przewijający się w ogromnej liczbie przez afrykańskie porty u wybrzeży Morza Czerwonego i Oceanu Indyjskiego byli podstawą dobrobytu i wzrostu gospodarczego tych terenów. Niektóre z tych portów powstały na ziemiach Afarów, ponadto krzyżowały się tam także trakty, którymi podążały karawany niewolników. Dla Afarów ciągłe kontakty z Arabami oznaczały nie tylko bogacenie się poszczególnych rodów, ale także poważne �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 209 zagrożenie ich wolności, bo każdy, kto nie był wyznawcą islamu, mógł łatwo stać się niewolnikiem. Przyjęcie islamu pozwalało więc mieć pewność, że nie podzieli się w przyszłości losu niewolnika, który dla Arabów jako istota niewierna nie miał żadnych praw, a wart był tyle, ile wynosił zysk z jego sprzedaży. Dodatkowo trakty handlowe przebiegające również przez terytorium Afarów począwszy od X w. przyczyniły się z czasem do tego, że pośredniczyli oni w wymianie handlowej między Egiptem a Abisynią, czerpiąc także profity z handlu solą wydobywaną przez niektóre afarskie rody. W efekcie Dankalowie z północy, Adalowie oraz Afarowie, zamieszkali w obrębie sułtanatu Tadżura, stali się bardzo szybko wyznawcami nowej wiary24. Zakończenie Islam wybierany przez Afarów na ich religię wchłonął również dawne wierzenia. Jednak jeszcze dziś w ich praktykach religijnych można odnaleźć wiele pozostałości dawnej sfery sacrum czy kosmogonii. Afarowie od stuleci byli głęboko osadzeni w lokalnych wierzeniach i pozostawali także pod wpływem wybranych elementów religijnych wynikających z ich kulturowego przypisania do Kuszytów. W życiu nomadów, w którym historia nigdy nie była utrwalona w formie piśmiennej, a dzieje przekazywano ustnie z pokolenia na pokolenie, trudno wyznaczać nawet hipotetyczny czas, kiedy przeobrażenia w sferze wierzeń religijnych zacho­dziły. Nadal niewiele wiadomo na temat życia duchowego dawnych Afarów. Nieliczne publikacje ciągle pozostawiają wiele pytań bez odpowiedzi. Echa dawnych praktyk kultowych i dawnego świata animistycznych wierzeń są ciągle widoczne w tekstach odwołu24 Ibidem, s. 151. �210 Krystyna Kamińska jących się do dawnych przekazów, legend czy tabu. Jednak wiedzę o początkach afarskiej tradycji religijnej można jedynie „odtwarzać” w zakresie możliwym dzięki komparatystyce, posiłkując się udokumentowanymi zmianami występującymi również w innym obszarze Afryki. I chociaż konwersja na islam dokonywała się powoli pomiędzy VIII a XV w., będąc wypadkową ówczesnych realiów historycznych, to była ona na tyle trwała, że obecnie 98% Afarów to sunnici25. Bibliografia Yayyo A, L’ histoire culturelle du peuple Afar, article dactylogrphiié, bdw. Bartnicki A., Walka o Morze Czerwone 1527–1868, Warszawa 1993. Coubba A., Les Afar. De la préhistoire à la fin du XV siècle, Paris 2004. Dilleyta A. M., Les Afars: la fin du nomadisme, 2015. www.politique-africaine.com/numeros/pdf/034051.pdf. (dostęp: 10.10.2018 r.). Hartleb-Wroczyńska D., Kolonializm w Rogu Afryki [w:] J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Jackowska-Uwadizu M., Społeczeństwo Afarów wobec modernizacji Etiopii [w:] K. Górak-Sosnowska, J. Jurewicz (red.), Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2010. Mémoires géographiques et historiques, t. 2, 1811. Oberlé Ph., Hugot P., Histoire de Djiboutti, Paris–Dakar 1985. Rouaud A., Par une histoire des Arabes de Djibouti 1896–1997, „Cahiers d’ études africaines” 1997, volume 37, no 146. Do rozłamu w świecie islamu doszło po śmierci Mahometa w 632 r. Szyici bronili prawa do dziedzictwa Mahometa (kalifatu) jego prawowitym następcom – córce Fatimie i zięciowi Alemu oraz ich potomkom, natomiast ich przeciwnicy – sunnici – uznali, że ich duchowym przywódcą nie musi być osoba spokrewniona z Mahometem. 25 �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 211 The religiousness of the Afar people – symbiotical relation of islam with traditional religions Summary For centuries the territories of now Ethiopia, Djibouti and Eritrea have been inhabited by the Afar people – the indigenous people of this region of Africa – leading the nomadic lifestyle. The areas populated by them (comprising c. 150,000 km2) spread form the north-east regions of Eritrea through western parts of Ethiopia to the borders with Somalia. The Afar people are the descendants of the Cushitic peoples. They never constituted a homogeneous community either ethnically or politically. They establish some specific communes based on hierarchically formed social structures respecting the ancient tradition and the eternal common law. The element consolidating the whole ethnic group is most importantly the Afar language and religion (a variation of Islam including the vital component of primary animism.) The contacts with the Arabs, dating back to 10th century, have favoured the propagation of Islam among the Afar people, even though their religious practices have been and still are heavily influenced by the former beliefs. Keywords: Africa, Afar people, islam, traditional religions. ��7 Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam Bilad as-Sudan – Rodzime kultury a islam � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72dece2b91138d971f1da2059685f8f7.pdf cb98eca548fc25815fe6b5c386f195d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6646 Rights Information about rights held in and over the resource Licenacja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6214 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: varia Description An account of the resource Bilad as-Sudan t.6; 197 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Bernardinum Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bilad as-Sudan polityka i kultury �Bilad as-Sudan kultura i polityka �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. �Bilad as-Sudan kultura i polityka Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2016 �Recenzenci: prof. UJ dr hab. Robert Kłosowicz prof. dr hab. Arkadiusz Żukowski Okładka: foto str. 1: J. Różański. foto str. 4: M. Ząbek, Ł. Prus. © Copyright by Jarosław Różański, 2016 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl1 www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-7823-831-7 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin 1 �SPIS TREŚCI KAROL PIASECKI Związki dawnej ludności subsaharyjskiej ze Śródziemnomorzem i Europą. Wybrane aspekty antropologiczne....................................................................... 7 NINA PAWLAK Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej w świadectwach językowych.................................................. 25 MICHAŁ ZĄBEK Polityka zagraniczna Gambii................................................. 53 KRYSTYNA KAMIŃSKA Kilka uwag o sytuacji na pograniczu ówczesnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej w ostatniej dekadzie XX wieku z pozycji quasiinsidera.......................................... 113 JOANNA BAR Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC): geneza i przebieg procesu akcesyjnego............................................ 139 KONRAD CZERNICHOWSKI Akcesja Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC) – potencjalne skutki.............. 169 �WOJCIECH TROJAN Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ a Adatem. Metody i dylematy utrzymania pokoju w Afryce na przykładzie Darfuru i Somalilandu.................................. 183 MARIUSZ DRZEWIECKI Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki. Konsekwencje archeologiczne projektów zarządzania wodami Nilu............ 197 �KAROL PIASECKI ZWIĄZKI DAWNEJ LUDNOŚCI SUBSAHARYJSKIEJ ZE ŚRÓDZIEMNOMORZEM I EUROPĄ. Wybrane aspekty antropologiczne Północna Afryka od zawsze stanowiła strefę przejściową pomiędzy tzw. „Czarną Afryką” a „Białą Europą” (rozumianymi oczywiście w sensie odmianowym). Tędy od wieków wędrowały na południe wpływy odmiany białej. To ogólnie znany fakt. Mniej znany jest natomiast problem obecności wpływów czarnej odmiany w Europie w czasach poprzedzających epokę nowożytną. Antropologia historyczna wypracowała już mniej lub bardziej kompletny obraz wpływów antropologicznych idących z południa na północ1, brak natomiast próby całościowego ujęcia afrykańskich Prof. dr hab. Karol Piasecki – Uniwersytet Szczeciński, Wydział Humanistyczny, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej. 1 Porównaj I. Michalski, Remarks about the anthropological structure of Egipt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1958, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, s. 201–237; D. Ferembach, Historieraciale de l’Africa du Nord, w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 90–141; D. Ferembach, Historie raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, München-Wien 1975, s. 142–170; K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, w: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean” �8 Karol Piasecki wpływów antropologicznych w dawnej Europie. Niniejszy artykuł ma za zadanie wypełnić tę lukę. Nie wdając się w historię formowania się współczesnej ludności Wielkiej Odmiany Czarnej, musimy na początek postulować rozszerzenie obszaru naszych rozważań na Przednią i Środkową Azję. Pamiętać bowiem należy, że ludność odmiany czarnej występuje (bądź występowała do czasów nowożytnych) w całym globalnym pasie klimatów gorących2. Dlatego też musimy dodatkowo uwzględnić możliwość migracji przedstawicieli odmiany czarnej do Europy z Azji Zachodniej. Zaciemnia to znacznie obraz, jako że najbliższa droga z północno-wschodniej Afryki do Europy prowadzi przez azjatycki Bliski Wschód i nigdy do końca nie wiadomo, skąd właściwie pochodzą przybysze, czy z Afryki, czy z Azji. Nie należy przy tym traktować Morza Śródziemnego jako nieprzekraczalnej granicy, oddzielającej ludność Afryki i Europy. Pradzieje i współczesność naszego gatunku wyraźnie pokazują, że morze to częściej łączy, niż dzieli ludzi żyjących na jego brzegach. Stąd też na relacje obu wielkich odmian należy patrzeć jak na strefę mieszanej ludności, rozciągającą się od Atlantyku po Indie. Upraszczając problem, możemy go opisywać jako strevol. 2 (2010) fasc. 2, Supplement Series, s. 625–632; K. Piasecki, Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94; tenże: Przemiany struktury antropologicznej ludności Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Dziedzictwo przeszłości, Warszawa 2015, s. 7–30. 2 Brak jej pierwotnie jedynie w Ameryce, choć i tam zdarzała się w czasach przedkolumbijskich infiltracja przedstawicieli czarnej odmiany. Bliższe rozważania dotyczące tego jakże interesującego i kontrowersyjnego problemu pominiemy, odsyłając czytelnika do literatury. Tu poprzestaniemy na stwierdzeniu, że obecność migrantów z Afryki w czasach przedhiszpańskich w wielu regionach Ameryki jest pewna i należycie dowiedziona, choć nigdzie nie zostawiła znacznego, i co ważne, trwałego wkładu w strukturę antropologiczną Amerindian. Na przykład dla Meksyku wykazał ją Andrzej Wierciński (Ananthropologicalstudy on the origin of „Olmecs”, „Światowit” 1972, nr 33, s. 143–174). �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 9 fę ludności biało-czarnej o zmiennej szerokości, która „wędruje” w czasie z południa na północ i odwrotnie, przy czym niekoniecznie wędrówka ta musi być związana ze zmianami klimatycznymi. Dotychczas obecność ludności odmiany czarnej w pradziejach Europy nie była przedmiotem szerszych badań. Dzisiaj po odejściu współczesnej antropologii od klasycznych metod na rzecz badań genetycznych można wręcz odnieść wrażenie, iż od pewnego czasu archeolodzy nie znajdują już w Europie żadnych szczątków ludzkich wykazujących wpływy odmiany czarnej. Stąd też i literatura dotycząca naszego tematu pochodzi w większości sprzed kilkudziesięciu lat. Wydaje się, że odpowiedzialna za to jest obserwowana współcześnie tendencja do umniejszania znaczenia opisywanych tego typu znalezisk3 lub wręcz negowanie ich związków z odmianą czarną. Dla pełnego zrozumienia korzeni współczesnej struktury antropologicznej Europy analiza tych najstarszych wpływów wydaje się mieć istotne znaczenie, zwłaszcza dziś, gdy większość badań w dziedzinie biologii człowieka koncentruje się na szukaniu powiązań genetycznych. Wpływy ludności odmiany czarnej w dawnej Europie można podzielić na dwie chronologiczne warstwy, z których pierwsza obejmuje w zasadzie jedynie archaiczne elementy4 mające w ro- Za pomocą tzw. nowoczesnych metod ustalenie przynależności odmianowej starożytnych szczątków albo jest bardzo trudne, albo wręcz niemożliwe (zwłaszcza gdy neguje się istnienie odmian w obrębie gatunku Homo sapiens). 4 Przez antropologów rosyjskich (patrz. M. M. Gerasimov, Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955) traktowane jako „niezdyferencjowane”, tj. znajdujące się w tej fazie antropogenezy, w której nie nastąpiło jeszcze całkowite wyróż­ nicowanie się współczesnych odmian rasowych. 3 �10 Karol Piasecki zumieniu PSA5 międzyodmianowy6 charakter. Są one efektem obecności składników negroidalnego (inaczej buszmenoidalnego)7 będącego elementem pośrednim pomiędzy odmianą czarną a żółtą i elementu australoidalnego (pośredni czarno-biały). Wpływy te datują się od górnego paleolitu (epipaleolitu) i trwają w zasadzie8 po neolit. Druga warstwa, choć zdecydowanie łatwiej rozpoznawalna, także uchodzi uwadze badaczy. Obejmuje ona ludność afrykańską, która dotarła do Europy w czasach antycznych jako niewolnicy oraz w wyniku późniejszych migracji. Związane z nimi przemiany europejskiej struktury antropologicznej dotyczyły zwłaszcza Półwyspu Pirenejskiego i północnych obrzeży Morza Śródziemnego. Były one wynikiem ekspansji islamu, zwłaszcza tej realizowanej przez plemiona berberyjskie i napływu kolejnych fal afrykańskich niewolników. W tej warstwie mamy do czynienia z młodszymi, typowymi dla czarnej odmiany składnikami: równikowym i sudańskim. Pomimo rekonkwisty i prześladowań muPSA – Polska Szkoła Antropologiczna (A. Wierciński, Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, w: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antro­ pologicznej, „Seria Antropologia” 11, Poznań 1985, s. 19–33. Możemy ją w skrócie określić jako zespół metod, teorii i poglądów naukowych wypracowanych przez polskich antropologów, głównie w okresie międzywojennym (do lat 70. XX w.). Jednym z jej oryginalnych metod jest typologia indywidualna, która zakłada istnienie w obrębie trzech Wielkich Odmian współczesnego człowieka, tj. odmiany białej, żółtej i czarnej, odrębnych elementów rasowych. Ponadto pomiędzy odmianami istnieją także elementy międzyodmianowe. Porównaj także: Pia­ secki K., Problem ras w antropologii, w: Antropologia polityki i polityka antro­po­ logii, M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Warszawa 2011, s. 155–167. 6 Trzeci międzyodmianowy element w Europie – laponoid, jak można było przypuszczać także ma nawiązania afrykańskie, o czym dalej w tekście. 7 Bliższe opisy tego i innych elementów rasowych, patrz: A. Wierciński, Typologia rasowa, w: T. Bielicki (red.), Mały Słownik Antropologiczny, wyd. 2, Warszawa 1976, s. 471–481. 8 W Europie południowo-wschodniej trwały one znacznie dłużej, ale wtedy już bez wątpienia nie miały związku z Afryką. 5 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 11 zułmanów w Hiszpanii, ślady ludności czarnej odmianowo związane z tą drugą warstwą są do dziś zauważalne za Pirenejami. Późniejsza kolonialna i postkolonialna obecność Afrykańczyków w Europie nie jest przedmiotem naszych rozważań. Liczne znaleziska archeologiczne z górnego paleolitu południowej Europy wskazują na obecność ludności negroidalnej. Niejednokrotnie sąsiadują one ze szczątkami paleoeuropidów (kromanionoidów). Stanowiska, na których stwierdzono występowanie odmiany czarnej bądź australoidalnej związane są z dwoma regionami. Pierwszy z nich, związany z negroidem (czyli inaczej buszmenoidem), to południowa Francja, północne Włochy i Półwysep Iberyjski. Jeszcze ponad sto lat temu odkryto na włoskim wybrzeżu w pobliżu Mentony w jednej z jaskiń Grimaldi, zwanej „Grotą Dzieci”, podwójny pochówek pochodzący z górnego paleolitu w warstwie należącej do kultury oryniackiej. Sensacją było to, że jak stwierdził Verneau, obydwa szkielety bez wątpienia reprezentują cechy negroidalne (buszmenoidalne)9. Z tej samej groty pochodzi także znalezisko figurki kobiecej z zaznaczoną steatopygią, tj. silnie otłuszczonymi pośladkami10. Cechy negroidalne ma również czaszka oryniacka z Comb Chapelle w południowej Francji11 oraz inne mniej znane znaleziska z tego terenu. Verneau R., Les Grottes de Grimaldi, t. II. fasc. I, Anthropologie, Monaco 1906, s. 159–200. 10 Jest to adaptacja do sezonowego braku pożywienia występująca wyłącznie u buszmenoida. 11 Michaił Gierasimow uważa, w przeciwieństwie do Hermanna Klaatscha, który znajduje w czaszce z Comb Chapelle cechy australoidalne, że cechy te są pozostałością po neandertalczyku (M. M. Gerasimow, Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955, s. 216–221). Koncepcja Andrzeja Wiercińskiego, iż australoid powstał z nałożenia się form odmiany czarnej na neandertalczyka wykazującego cechy odmiany białej, doskonale godzi te oba poglądy (A. Wierciński, The question of evolutionarytransitionbetween Neandertalsand the recentman, w: Colloque 9 �12 Karol Piasecki Drugi region związany z australoidem12 obejmuje południe Ukrainy i Rosji i północny Kaukaz. Z epipaleolitycznego cmentarzyska Wołoszskoje, położonego 18 km na południe od Dniepropietrowska na Ukrainie13, pochodzą dwie bez wątpienia australoidalne14 czaszki. Bliskie im są pochówki ze stanowiska Markina Gora (Kostenki) nad Donem (obwód woroneski), gdzie także znaleziono pochówek negroidalny pochodzący z późnego paleolitu oraz krymskie znaleziska z Fatma-Koba15 i Murzak-Koba16. Te ostatnie Michaił Gierasimow17 uważa za na tyle archaiczne, aby nie wiązać ich z odmianą czarną, natomiast Debec, Trofimowa i Czeboskarow konsekwentnie uważają je za negroidalne18. International „L’Aurignacien et le Gravettien (Périgordien) dansleurcadreécologique” (supplément), L. Bánesz, J. K. Kozłowski (red.), Kraków 1981, s. 73–84; K. Piasecki, W. Więckowski, Neandertalczycy, „Światowit” nowa seria (2000), t. II, fasc. B, s. 177–185, plansze 38–44. 12 Lub, jak chcą autorzy rosyjscy, z drawidoidem będącym efektem wykrzyżowania się australoida z elementem śródziemnomorskim. 13 Danilenko, który prowadził wykopaliska na tym stanowisku (Danilenko V. N., Vološskijepipaleolitičeskijmogil’nik, „SovetskajaEtnografija” (1955) nr 3, s. 56–61), odnotowuje, że jeden z negroidalnych szkieletów (nr 13) ułożony był na brzuchu, drugi zaś (nr 15) w pozycji skurczonej, bez dłoni i stóp, z ostro zakończoną kościaną tuleją w rejonie miednicy (najprawdopodobniej od strzały). Odbiega to na tyle od naturalnych pochówków, iż można przypuszczać, że najpraw­ dopodobniej obydwa osobniki zostały zabite (T. S. Konduktorova, Antro­ pologijanaselenija Ukrainy mezolita, neolita i epochibronzy, Moskva 1973, s. 11). 14 Debec G. F., Čerepa iż epipaleolitičeskogomogil’nika u s. Vološskogo, „Sovetskaja Etnografija” 1955, nr 3, s. 62–73. 15 Debec g. F., Tardenuaskijkostjak iż navesaFatm’ma-Koba v Krymu, „Antropologičeskij žurnal” 1936, nr 2, s. 43–52. 16 Žirov E. V., Kostjakiiz grota Murzak-Koba, „Sovetskaja Antropologija” 1938, nr 5, s. 179–186. 17 Gerasimow, op. cit., s. 252. 18 Raczej australoidalne. Porównaj G. F. Debec, T. A. Trofimova, N. N. Čebo­ ksarov, Problemy zaselenija Evropy po antropologičeskim danym, w: Proischožde­ niječeloveka i drebneerasseleniečelovečestva, Moskva 1951, s. 425. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 13 Australoidzi przetrwali w ukraińskim mezolicie i neolicie. Gochman, choć nie nazywa odnalezionych w seriach z Nadporoża Dnieprzańskiego i cmentarzyska Wasiliewka II (obwód Dniepropietrowski) nietypowych czaszek australoidalnymi, to wskazuje na ich bliskie podobieństwo z seriami pochodzącymi z północnej Afryki19. Jak łatwo zauważyć, wskazywałoby to na dwie drogi przenikania odmiany czarnej do Europy w tym czasie: z jednej strony przez Gibraltar i Cieśninę Sycylijską, z drugiej zaś z Azji Przedniej i Środkowej. Odpowiadałoby to hipotetycznym szlakom zasiedlania Europy przez pierwszych ludzi. W górnym paleolicie Europy, równocześnie z pojawieniem się ludności buszmenoidalnej (negroidalnej), występują dosyć powszechnie przedstawienia kobiet (figurki, rzadziej rysunki naskalne) z wyraźnie zaznaczonymi cechami negroidalnymi: steatopygią i typową dla buszmenoida fryzurą typu „fil-fil”20. Bardzo długo figurki te, określane jako „Wenus” (najbardziej znane z nich to „Wenus z Dolnych Vestonic” i „Wenus z Willendorfu”) traktowano wyłącznie jako symbol płodności, a ich niewątpliwe cechy buszmenoidalne uważane były za stylizację i typową dla symbolizacji hipermorfię. Dyskusja na ten temat toczona jest praktycznie po dziś, choć wystarczy porównać cechy buszmenoidalne szkieletów z jaskini Grimaldi ze znalezioną tam figurką „Wenus”, aby uznać tego typu spory za bezprzedmiotowe. Rzekoma stylizacja figurek podkreślająca steatopygię wynikała stąd, że twórcy I. I. Gochman, Naselenie Ukrainy v epochumezolita i neolita, Moskva 1966, s. 90, s. 182. 20 Typowy dla buszmenoida rodzaj owłosienia głowy. Włosy rosną oddzielnymi kępkami, skręcając się i przypominając kupki pieprzu usypywane na targach afrykańskich do sprzedaży (fil-fil po arabsku „pieprz”). Skóra pomiędzy nimi pozostaje naga. Gen warunkujący ten typ owłosienia reprezentowany u innych form odmiany czarnej jest efektem wchłonięcia buszmenoidalnego substratu. 19 �14 Karol Piasecki rzeźb obserwowali tę cechę na własne oczy. Szerokie występowanie „Wenusek” uzupełniają kamienne figurki typu Lalinde/ Gönnersdorf, silnie zeschematyzowane i wybitnie stylizowane, z zaznaczonymi wydatnymi pośladkami, znalezione także na terenie Polski21. Niewykluczone jest oczywiście, że część przedstawień, zwłaszcza te najbardziej schematycznie wykonane, nie ma nic wspólnego z buszmenoidami i w rzeczywistości związana była z kultem płodności bądź tylko z kultem kobiecego ciała22. Verneau, który zajmował się badaniami antropologicznymi szkieletów z grot Grimaldi, jako pierwszy powiązał je z ludnością negroidalną. Był też gorącym zwolennikiem łączenia figurek z zaznaczoną steatopygią (i longinymphią) z ludnością buszmenoidalną23. Obie wymienione cechy są właściwe dla współczesnych buszmenoidów, a wśród innych populacji afrykańskich pojawiają się wszędzie tam, gdzie istniał wcześniejszy substrat negroidalny. Bardzo rzadkie zaludnienie Europy w paleolicie umożliwiało egzystowanie obok siebie grup ludności białej odmianowo (paleoeuropejskiej, inaczej kromanionoidalnej) i ludności negroidalnej, która – o czym należy pamiętać – zgodnie z Polską Szkołą Antropologiczną zajmuje pozycję międzyodmianową – biało-żółtą i charakteryzuje się jednocześnie cechami obu odmian. Oczywiście nie można także odrzucić możliwości istnienia grup o mieszanej strukturze antropologicznej. Można sądzić też, iż strefa mieszanej ludności biało-czarnej (w sensie odmianowym), zgodnie z cykla21 Porównaj J. Fedorczuk, B. Bratlund, E. Kolstrup, R. Schild, Late Magda­ lenianfeminine flint plaquettes from Poland, „Antiquity” 2007, nr 81, s. 97–105 oraz artykuł Romualda Schilda Paleolityczne figurki kobiet z Wilczyc, nr w „Arche­ ologii Żywej” nr 4 (44) z 2009 roku, s. 8–11. 22 Porównaj Anna i Jan Budrukiewiczowie, Od Lucy do Wenus, „Archeologia Żywa” 2009, nr 44, s. 12–17. 23 Verneau R., La prétendue parenté des négroides européens et des Boschimans, „L’Anthropologie” 1925, nr 3–4, s. 235–291. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 15 mi klimatycznymi, przesuwała się to bardziej na północ, to na południe. Ale tu musimy podkreślić, że po ustąpieniu lodowców odmiana czarna nadal pojawiała się w europejskim mezolicie i neolicie. Bez wątpienia Cieśnina Gibraltarska stanowiła jedną z głównych dróg prowadzących z Afryki do Europy i wszelkie rozważania na temat rzekomego braku umiejętności nautycznych naszych przodków nie mają tu nic do rzeczy. Już prawie sto lat temu José Mendes Corrêa dowodził obecności negroidalnych form w mezolicie dolnego biegu Tagu24, co oczywiście wywoływało ostre sprzeciwy „autochtonistów” takich jak Vallois i Breuil. Mendes Corrêa porównywał znaleziska portugalskie z negroidami z Grimaldi i stwierdził ich wybitne podobieństwo. Także petroglify z Lewantu iberyjskiego, bardzo przypominające niektóre rysunki saharyjskie, przedstawiają bez wątpienia negroidów, którzy w epipaleolicie i mezolicie zaludniali północną Afrykę. Ciekawe, że nie zauważył tego negujący obecność negroidów w Iberii Gómez-Tabanera25, który na okładce swej książki o pradziejach Półwyspu Pirenejskiego umieścił przerys petroglifów z hiszpańskiego Lewantu przedstawiających sylwetki ewidentnych buszmenoidów. Jeszcze z neolitu szwajcarskiego Sauter wykazuje obecność szkieletów negroidalnych (buszmenoidalnych) na stanowiskach Barmaz sur Collombey (Monthey, Valais) i Chamblandes (Vaud). Prócz typowych cech negroidalnych czaszek szacowana przy użyciu formuły Manouviera-Pearsona dla jednego ze szkieletów żeń- 24 J. Mendes Corrêa, Nouvelles observations surl’Homo taganus, „Revue Anthropologique” 1919, nr 33, s. 570–579. 25 J. M. Gómez-Tabanera, Ethnogenseis of the spanish peoples, Madrid 1966, s. 6–8. �16 Karol Piasecki skich wysokość ciała wyniosła 140,2 cm, co w pełni odpowiada buszmenoidom26. Trofimowa na podstawie badań materiałów z południowej Turkmenii uważa, że pomiędzy V a III tysiącleciem p.n.e. drugim co do znaczenia składnikiem tamtejszej ludności był typ nazywany przez nią „ekwatorialnym” (inaczej „południowo-indyjski”, „drawidyjski” lub „protoaustraloidalny”). Świadczą o tym niezbicie znaleziska ze stanowisk: Kokcza III (okolice Jeziora Aralskiego)27, Wuadil (południowa Kotlina Fergańska)28, Monżukly-Depe (południowa Turkmenia)29. Według niej drawidoid dotarł tam wcześniej z doliny Indusu, choć nie wyklucza, iż może być on pozostałością starej paleolitycznej strefy ludności czarnej ciągnącej się od Afryki przez Azję Przednią, południe Środkowej Azji i Industan30. Indodrawidyjczycy wg Trofimowej31 przetrwali w dolinie Akcza-darii oraz oazach fragańskiej i bucharskiej do połowy II tys. p.n.e, czyli jeszcze dłużej niż buszmenoidzi na zachodzie Europy. Z Kaukazu i jego północnych podnóży także pochodzą znaleziska wiązane z odmianą czarną, choć część ich datowań jest stosunkowo późna. Michaił Gierasimow dokonał analizy czaszki z Gruzji zrekonstruowanej przez E. W. Żyrowa, a przez niego Sauter M.-R., Sur des caracteres negroides chez des neolithiques du Valais (Suisse), w: IIIe Congrès International des Sciences Anthropologiques & Ethnologiques, Bruxelles1948 (1961), s. 205–206. 27 V. V. Ginzburg, T. A. Trofimova, Paleoantropologija Srednej Azii, Moskva 1972. s. 86–88. 28 Ibidem, s. 79. 29 Ibidem, s. 43–44. 30 Trofimova T. A., Naseleniejužnoj Turkmenii i ego peredneaziatskie i južnoindijskiesvjazi v pervobytnyjuepochu po danym paleoantropologii, VII Mežna­ rodnyjkongressantropologičeskich i etnografičeskich nauk, Moskva 1964, [separatum], s. 6–7. 31 V. V. Ginzburg, T. A. Trofimova, op. cit., s. 88. 26 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 17 samego ocenianej jako co najmniej wczesnoneolityczna, a być może nawet wcześniejsza (azylska lub tardenuaska). Czaszka ta bez wątpienia należy do odmiany czarnej, przy czym jej gracylność i wskaźniki czaszkowe wyraźnie wskazują na element negroidalny, a nie australoida. Kaukaz byłby więc najdalej na wschód wysuniętym rejonem występowania buszmenoida32. Północne przedgórza Kaukazu i dolne Naddonie mogły być szlakiem wędrówek form odmiany czarnej na północ. Istnieje wiele poszlak przemawiających za tym, iż w tutejszym substracie antropologicznym do dziś przetrwały wpływy odmiany czarnej33. Z północnego Kaukazu Gorodcov34 wywodzi także kulturę bałanowską (wariant kultury fatjanowskiej), nazwaną tak od Cmentarzyska Bałanowskiego położonego w dolinie środkowej Wołgi (dzisiejsza Czuwaszia). Wśród innych znaleziono tam pięć pochówków, które Gierasimow35 oznaczył jako mieszańców drawidoidalno-europeidalnych (tzw. bałanowski typ B). Wynika z tego, iż w okresie brązu wpływy odmiany czarnej w Eurazji sięgają od Indii na południu po środkową Rosję na północy. Jeśli przyjąć tezę Gorodcowa, to Kaukaz byłby swego rodzaju regionem pogranicznym dla wpływów negroidalnych i drawidoidalnych. Zupełnie odrębnym zagadnieniem jest nowożytna obecność przedstawicieli odmiany czarnej w Gruzji, o której warto wspomnieć, choć wykracza ona poza nakreślone wcześniej ramy czasowe. W kilku miejscach w Adżarii, Abchazji i w rejonie Kutaisi 32 Oczywiście w strefie śródziemnomorskiej, bowiem w niższych szerokościach geograficznych buszmenoidzi sięgają poprzez Andamany do Australii. 33 Gierasimow w cytowanej przez nas rozprawie na mapie na str. 255 rysuje szlak migracyjny typu „drawidoidalnego” idący od stepów Naddonia po dorzecze Oki (drawidoidem nazywa on mieszane formy australoidalno-białe). 34 V. A. Gorodcov, Kultury bronzovojepochiSrednejRossii. OtčetIstoričeskogomuzeja za 1914 g., Moskva 1915. 35 Gierasimov, op. cit., s. 505–513. �18 Karol Piasecki do początków XX w. mieliby przetrwać potomkowie niewolników sprowadzonych tam przed wiekami przez muzułmańskich władców tej krainy. Donoszą o tym liczni podróżnicy, zaś sami adżarscy Murzyni nazywani są tam „Arabami”36. Podobnie potomkowie czarnoskórych niewolników mieli też przetrwać w Abchazji37. Co się stało z nimi po rewolucji, tego nie wiadomo. Prócz elementów antropologicznych należących do odmiany czarnej z Afryki dociera do europejskiego Śródziemnomorza składnik berberoidalny, który uformował się na południowej flance białej odmiany, stąd też swoją charakterystyką zbliża się nieco do form odmiany czarnej. W Afryce Północnej pojawia się on ze wschodu wraz z wczesnymi migracjami datowanymi na okres Przeddynastyczny38 a następnie rozszerza swoje wpływy na południe, docierając także na Wyspy Kanaryjskie. Wraz z kulturą amfor kulistych pojawia się w południowej i zachodniej Europie, gdzie jest względnie liczny. Spotykany jest też w neolicie w środkowej Europie39. Najciekawsze są jednakże jego powiązania z ludnością skrajnie północnej Europy, tj. z Saamami (Lapończykami). Już dawno sugerowano (badania Polskiej Szkoły Antropologicznej) możliwości związków berberyjsko-lapońskich, ale dopiero ostatnie dziesięciolecia wykazały, iż związki takie istnieją i obej- Bradii V. P., NegryBatumskojoblastii i Kutaisskojgubernii, Batumi, 1913. Kovalevskij I. I., Kavkaz. T. I. Narody Kavkaza, Sankt-Peterburg 1914. Chciałbym w tym miejscu podziękować dr Veronice Belyaevoj-Saczuk za udo­ stępnienie materiałów na ten temat. 38 A. Wierciński, Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne” 56 (1963), s. 5–80. 39 Porównaj. Z. Kapica, Różnicowanie się składów antropologicznych ludności Kujaw w czasie od neolitu do współczesności na podstawie materiałów z terenu po­ wiatu włocławskiego, „Przegląd Antropologiczny” 1968, nr 2 (34), s. 325–339. 36 37 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 19 mują nie tylko aspekty biologiczne40, ale także językowe41, co w świetle obecności berberoida w mezolicie i neolicie europejskim wydaje się oczywiste. Konkludując, należy stwierdzić, iż dla zrozumienia wszystkich aspektów relacji europejsko-afrykańskich niezbędne jest przyjęcie, iż granicą pomiędzy ludnością obu kontynentów nigdy nie była wyraźna linia ani też wody Morza Śródziemnego, a szeroka strefa mająca mieszaną strukturę antropologiczną. Budując model stosunków antropologicznych na pograniczu odmiany białej i czarnej najlepiej odwołać się do ujęcia gradientowego obrazującego ilościowe relacje pomiędzy tymi dwoma Wielkimi Odmianami w przestrzeni. Z wielu względów jest to utrudnione, bowiem wymaga dysponowania odpowiednim materiałem, tj. seriami antropologicznymi, które można wykorzystać do oceny udziału w nich obu odmian. Stąd też do celów porównań ilościowych użyć możemy jedynie serii pomierzonych zgodnie ze standardem Martina-Sallera z uwzględnieniem cech opisowych istotnych do diagnozy rasowej. Takie serie nie pokrywają ani całego interesującego nas obszaru, ani tym bardziej współczesnej, holoceńskiej historii naszego gatunku. Z konieczności trzeba więc posługiwać się interpolacją, a jest to zabieg niekiedy ryzykowny. Mamy nadzieję, że tego typu analiza zostanie kiedyś przeprowadzona. Tymczasem A. Achilli, C. Regno, V. Battaglia, M. Pala, A. Olivieri, S. Fornarino, C. Magri, R. Scozzari, N. Baburdi, A.S. Santachiara-Benerecetti, H.-J. Bandelt, O. Semino, A. Torroni, Saami and Berbers – An Unexpected Mitochondrial DNA Link, „American Journal of Human Genetic” 76 (2005), s. 883–886. Tytuł artykułu mimowolnie podkreśla brak znajomości klasycznego dorobku antropologii wśród współczesnych badaczy naszego gatunku. 41 A. M. Maloletko, Drevnie narody Sibiri. Etničeskijsostav po danym toponimiki, t. I. Predystoriačeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999, 153–168, s. 213–215. W świetle danych na temat drawidoidów w południowo-wschodniej Europie szczególnie interesujące są uwagi Małoletki na temat wpływów języków dra­ widyjskich w językach saamskich. 40 �20 Karol Piasecki wydaje się, iż nawet tak wyrywkowy materiał paleoantropologiczny, jakim dysponujemy wystarcza, aby mówić o niewątpliwych powiązaniach dawnej ludności Europy z ludnością subsaharyjskiej Afryki. Bibliografia Achilli A., Regno C., Battaglia V., Pala M., Olivieri A., Fornarino S., Magri C., Scozzari R., Baburdi N., Santachiara-Benerecetti A. S., Bandelt H.-J., Semino O., Torroni A., Saami and Berbers – AnUnexpectedMitochondrial DNA Link, „American Journal of Human Genetic” 76 (2005), s. 883–886. Bradii V. P., NegryBatumskojoblastii i Kutaisskojgubernii, Batumi, 1913. Budrukiewicz A., Budrukiewicz J., Od Lucy do Wenus, „Archeologia Żywa” 2009, nr 44, s. 12–17. Danilenko V. N., Vološskijepipaleolitičeskijmogil’nik, „SovetskajaEtnografija” 1955, nr 3, s. 56–61. Debec G. F., Tardenuaskijkostjak iż navesaFatm’ma-Koba v Krymu, „Antropologičeskij žurnal” 1936, nr 2, s. 53–61. Debec G. F., Čerepa iż epipaleolitičeskogomogil’nika u s. Vološskogo, „SovetskajaEtnografija” 1955, nr 3, s. 62–73. Debec G. F., Trofimova T. A., Čeboksarov N. N., Problemy zaselenija Evropy po antropologičeskim danym, w: Proischoždeniečeloveka i drevneepasseleniečelovečestva, Moskva 1951, s. 421–453. Fedorczuk J., Bratlund B., Kolstrup E., Schild R., Late Magdalenian feminine flint plaquettes from Poland, „Antiquity” 2007, nr 81, s. 97–105. FerembachD., Historie raciale de l’Africa du Nord, w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 90–141. Ferembach D., Historie raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 142–170. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 21 Gerasimow M. M., Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955. Gochman I. I., Naselenie Ukrainy v epochumezolita i neolita, Moskva 1966. Gómez-Tabanera J. M., Ethnogenseis of the spanish peoples, Madrid 1966. Gorodcov V. A., Kultury bronzovojepochiSrednejRossii. OtčetIstoričeskogomuzeja za 1914 g., Moskva 1915. Kapica Z., Różnicowanie się składów antropologicznych ludności Kujaw w okresie od neolitu do współczesności na podstawie materiałów z terenu powiaty włocławskiego, „Przegląd Antropologiczny” 1968, nr 34, z. 2. Konduktorova T. S., Antropologijanaselenija Ukrainy mezolita, neolita i epochibronzy, Moskva 1973. Maloletko A. M., Drevnie narody Sibiri. Etničeskijsostav po danym toponimiki, t. I. Predystoriačeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999. Mendes Corrêa J., Nouvelles observations surl’Homo taganus, „Revue Anthropologique” 1919, nr 33, s. 570–579. Michalski I., Remarks about the anthropological structure of Egipt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1958, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, s. 201–237. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, w: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean” vol. 2 (2010) fasc. 2, Supplement Series, s. 625–632. Piasecki K., Problem ras w antropologii, w: Antropologia polityki i polityka antropologii, M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Warszawa 2011, s. 155–167. Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94. Piasecki K., Przemiany struktury antropologicznej ludności Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Dziedzictwo przeszłości, Warszawa 2015, s. 7–30. Piasecki K., Więckowski W., Neandertalczycy, „Światowit” nowa seria 2 (2000) fasc. B, s. 177–185, plansze 38–44. Sauter M.-R., Sur des caracteres negroides chez des neolithiques du Valais (Suisse), w: IIIe Congrès International des Sciences Anthropologiques & Ethnologiques, Bruxelles 1948 (1961), s. 205–206. �22 Karol Piasecki Schild R., Paleolityczne figurki kobiet z Wilczyc, „Archeologia Żywa” (2009) nr 44, s. 8–11. Trofimova T. A., Naseleniejužnoj Turkmenii i ego peredneaziatskie i južno-indijskiesvjazi v pervobytnyjuepochu po danym paleoantropologii, VII Mežnarodnyjkongressantropologičeskich i etnografičeskich nauk, Moskva 1964, [separatum]. Trofimova T. A., Paleoantropologia SrednejAzii, Moskva 1972. Verneau R., Les Grottes de Grimaldi, t. II. fasc. I, Anthropologie, Monaco 1906. Verneau R., La prétendue parenté des négroides européens et des Boschimans, „L’Anthropologie” (1925) nr 3–4, s. 235–264. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne” 56 (1963), s. 5–80. Wierciński A., An anthropological study on the origin of „Olmecs”, „Światowit” 1972, nr 33, s. 143–174. Wierciński A., Typologia rasowa, w: T. Bielicki (red.), Mały Słownik Antropologiczny, wyd. 2, Warszawa 1976, s. 471–481. Wierciński A., Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, w: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antropologicznej, „Seria Antropologia” 11, Poznań 1985, s. 19–33. Žirov E. V., Kostjakiiz grota Murzak-Koba, „SovetskajaAntropologija” 1938, nr 5, s. 179–186. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 23 Związki dawnej ludności subsaharyjskiej ze Śródziemnomorzem i Europą. Wybrane aspekty antropologiczne Streszczenie Artykuł dotyczy wpływów odmiany czarnej wśród ludności dawnej Europy. Od górnego paleolitu, aż po epokę brązu spotykamy w południowej Europie pochówki osobników odmiany czarnej. Na zachodzie są to buszmenoidzi, a na wschodzie australoidzi (drawidoidzi). Wykazano także powiązania genetyczne Saamów i Berberów oraz powiązania języków saamskich z językami czadyjskimi. Wstępna analiza pokazuje powszechność i długotrwałość antropologicznych powiązań subsaharyjskiej Afryki i Europy. Słowa kluczowe: Europa, Afryka, struktura antropologiczna, pradzieje, negroid (buszmenoid), australoid. The connections of ancient subsaharan peoples with Mediterranean and Europe. Selected anthropological aspects Summary Above paperconcerns presence of Black Variety among the population of the former Europe. From upper paleolithic till bronze age and on south Europe territory we still can find individual graves of Black Variety. The negroids (buszmenoids) on the West and australoid (drawidoid) on the East. Genetic connections between Saami and Berbers and linguistic connections between saamis and tchads languageswere also pointed. The preliminary analysis shows the generality and long-lasting relations between sub-Saharan Africa and Europe. Key words: Europe, Africa, anthropological structure, prehistory, negroid (bushmenoid), australoid ��NINA PAWLAK WSPÓLNY OBSZAR KULTUROWY AFRYKI ZACHODNIEJ W ŚWIADECTWACH JĘZYKOWYCH Wstęp Termin Afryka Zachodnia funkcjonuje zarówno w przekazie popularnym, jak i w literaturze specjalistycznej w dość podobnym znaczeniu, choć jest to nazwa umowna określająca tereny położone w Afryce na północ od Zatoki Gwinejskiej i na południe od Sahary. Odnosi się ona do uproszczonego podziału kontynentu według kryteriów geograficzno-politycznych i jej granice są wyznaczone granicami państw, które są do tej strefy wliczane (nie zawsze jednolicie)1. Zachodnia Afryka, identyfikowana na podstawie kryteriów tylko geograficznych, obejmuje obszary zachodniego Sahelu2, a także częściowo tereny lasów równikowych. HiProf. dr hab. Nina Pawlak – Uniwersytet Warszawski, Katedra Języków i Kultur Afryki; główny obszar zainteresowań: języki Afryki, w tym przede wszystkim język hausa. W Afryce Zachodniej położone są następujące kraje: Benin, Burkina Faso, Gambia, Ghana, Gwinea, Gwinea Bissau, Liberia, Mali, Mauretania, Niger, Nigeria, Republika Zielonego Przylądka, Senegal, Sierra Leone, Togo i Wybrzeże Kości Słoniowej. Niektóre mapy ujmują ponadto Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą. 2 Sahel jest regionem geograficznym wyróżnianym na podstawie wspólnych cech klimatu (z podziałem roku na długą porę suchą i krótką deszczową, 1 �26 Nina Pawlak storycy odwołują się często do obszaru wyróżnianego jako Sudan Zachodni, w którym znajduje odzwierciedlenie wspólnota doświadczeń politycznych i cywilizacyjnych społeczeństw zamieszkujących te tereny3. Przeniesienie konceptu Sudanu Zachodniego na współczesną mapę polityczną, z czym także mamy do czynienia (zwłaszcza w literaturze popularnej), nie uwzględnia faktu, że granice Sudanu Zachodniego w zasadzie nie sięgały krańców kontynentu i miało to ogromne znaczenie dla charakteru zachodzących w nim procesów oraz przekształceń społeczno-politycznych. Wyodrębnianie w Afryce rejonów kulturowych nie ma bezpośredniego przeniesienia na Afrykę Zachodnią; podobnie jak w podziałach językowo-kulturowych należy ona do większego obszaru nazywanego Afryką Subsaharyjską. Wchodzące w jej skład rejony kulturowe wyróżniane w obrębie Afryki Zachodniej uwzględniają przede wszystkim uwarunkowania geograficzno-przyrodnicze, które miały wpływ na wykształcanie się odrębności kulturowych i cywilizacyjnych. Odrębnym obszarem jest więc Sahara, ponadto w strefie identyfikowanej jako Afryka Zachodnia wyróżnia się sawannę zachodnioafrykańską, Wybrzeże Zatoki Gwinejskiej i Sudan Środkowy4. W tych podziałach czynnikiem decydującym o granicach obszaru kulturowego są warunki naturalne, przesądzające o kulturze materialnej, sposobie ubierania się mieszkańców, spożywanych potrawach czy nawet popularnej rozrywce. Współcześnie czynnik ten odgrywa coraz mniejszą rolę, jako że truskawki, sałata czy ziemniaki także w Afryce pokonały już bariery stref klimatycznych, ograniczających ich występowaroślinnością półpustynną i stepową, przechodzącą w sawannę) i rodzajem gospodarki (głównie pasterstwem). 3 M. Tymowski, Sudan Zachodni w XVII–XVIII w., w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki. Do początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 841–844. 4 Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994, s. 15. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 27 nie, a kultura popularna opiera się na tych samych podstawach techniki audio-wizualnej, co gdzie indziej na świecie, tym niemniej można mówić o różnicy stylu życia ludzi zamieszkujących strefy sawanny suchej i lasów tropikalnych i mogą one dotyczyć nawet mieszkańców jednego kraju5. Ten niejednolity pod względem kryteriów i zmieniający się w czasie schemat podziałów wewnątrz Afryki Zachodniej jest jeszcze dodatkowo naznaczony mozaiką etniczną, w której wyróż­niają się społeczności ważne dla przebiegu procesów historycznych całego obszaru. Największy wpływ na kulturowo-cywilizacyjny obraz strefy Sudanu miały społeczności arabsko-muzułmańskie, które w stuleciach poprzedzających kolonizację przyczyniły się do stworzenia systemów politycznych opartych na prawie muzułmańskim6 i powstania regionu o wspólnej kulturze. Kulturowy obraz Afryki Zachodniej ukształtował się jednak głównie poprzez wzajemne relacje społeczności afrykańskich, które odegrały istotną rolę w procesie ekspansji religii muzułmańskiej i misji cywilizacyjnej islamu w tym rejonie Afryki. Wśród takich społeczności wyróżniają się Fulanie7, Wolof, Hausa, Kanuri. Można w pewnym uproszczeniu stwierdzić, że był to przekaz arabskich treści religijnych i kulturowych za pośrednictwem kultur afrykańskich. Ta strategia ekspansji i utrwalania islamu uczyniła z Afryki Zachodniej ogromny teren konwergencji językowo-kulturowej, w której przenikały się wpływy arabskie i regionalizmy kultur dominujących na obszarze. 5 Zob. J. Pawlik, Konflikt Północy z Południem Togo – pozory czy rzeczywistość, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan, napięcia i konflikty, Pelplin 2014, s. 71–90. 6 Zob. M. Ząbek, Historyczna rola społeczności arabsko-muzułmańskich w strefie Centralnego Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan - kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 7–27. 7 Por. J. Różański, Fulbe w strefie Sudanu, Migracje, władza i pieniądze, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 47–64. �28 Nina Pawlak Na wytyczanie granic Afryki Zachodniej istotny wpływ miała ekspansja kolonialna, która z jednej strony przyczyniła się do utrwalenia podziałów według stref wpływów, z drugiej zaś była czynnikiem unifikującym. Europejskie mocarstwa kolonialne (Francja, Wielka Brytania) zorganizowały na podległych obszarach instytucje polityczne, administrację i sądownictwo, które miały swoje korzenie w systemach europejskich. Te procesy dotyczyły całej Afryki. W Afryce Zachodniej od okresu kolonialnego i ustanowienia granic niepodległych państw afrykańskich wyróżniają się przede wszystkim tereny byłych kolonii francuskich, które jeszcze w okresie kolonialnym (1904–1958) były wspólnym obszarem Francuskiej Afryki Zachodniej. System formalnych związków Francji z kontynentem afrykańskim funkcjonuje nadal w ramach Wspólnoty Francuskiej, co sprzyja procesom unifikacyjnym o charakterze politycznym i społecznym. Mimo wielu podziałów, Afryka zachodnia posiada wiele wspólnych cech, które pozwalają na uznanie go za wspólny obszar kulturowy. Artykuł jest próbą pokazania wspólnoty kulturowej w Afryce Zachodniej, której odzwierciedleniem jest słownictwo rozpoznawane jako wspólne dziedzictwo doświadczeń historycznych tego obszaru. Przejawy tej wspólnoty są możliwe do śledzenia w językach, których zasięg obejmuje znaczne obszary i w dużej części pokrywa się. Takim językiem jest między innymi hausa, stanowiący ważne ogniwo w procesie transmisji treści religijnych i kontaktów międzyetnicznych, a także języki europejskie, w tym głównie język francuski, absorbujący terminologię kulturową i zwyczaje komunikacyjne właściwe kulturom afrykańskim. Podstaw do śledzenia wspólnoty kulturowo-językowej Afryki Zachodniej dostarcza jednak przede wszystkim język arabski, będący źródłem wielu zapożyczeń przejętych do języków afrykańskich, a za ich pośrednictwem także do języków europejskich. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 29 Społeczno-polityczne uwarunkowania zjawisk językowych w Afryce Zachodniej Świadectwa językowe poświadczające integrację obszaru Afryki Zachodniej w wymiarze kulturowym wykształciły się w różnych epokach historycznych i mają zróżnicowany profil socjolingwistyczny. Dotyczą one języków rodzimych Afryki Zachodniej, których funkcja komunikacyjna wykracza poza wspólnotę etniczną, ale także tych, które przeniknęły na ten obszar z zewnątrz. Szczególne miejsce zajmuje w tym regionie arabski, który w Afryce na południe od Sahary rozprzestrzeniał się od czasu inwazji islamu8, ale którego ekspansja odbywała się niejako w jego cieniu. O ile w północnej części Afryki podboje religijne szły w parze z podbojami językowymi, o tyle w tzw. Afryce Czarnej sytuacja przedstawiała się inaczej. Główną rolę w procesie islamizacji odegrał tam nie arabski, lecz inne języki, takie jak mandingo, fulfulde, songhai, hausa, kanuri. Arabski na obszarze używania tych języków nie pełnił funkcji języka kontaktowego (lingua franca), był przede wszystkim używany przez uczonych muzułmańskich i tylko w niektórych miejscach osiągnął status języka komunikacji międzyetnicznej, wykształcając dialektalną formę arabskiego znaną pod nazwą hassani, której używa się między jeziorem Czad i Nilem9. Jako język macierzysty używany jest w Sudanie i Czadzie. Jest także rodzimym dla społeczności Szuwa w Nigerii północno-wschodniej. Ponieważ religia muzułmańska przenikała do społeczności afrykańskich głównie poprzez lokalne instytucje władzy i lokalne 8 Po opanowaniu przez Arabów północnego wybrzeża Afryki, w wieku VIII rozpoczęła się ekspansja w kierunku południowym. Islamizacja większości terenów Sudanu Zachodniego postępowała od wieku XIV. 9 B. Heine, Status and Use of African Lingua Francas, München 1970, s. 101. �30 Nina Pawlak języki, najwięcej zapożyczeń arabskich pochodzi z języka religii. Badania słownictwa arabskiego w językach Afryki Zachodniej10 pokazują, że stosunkowo niewiele jest zapożyczeń pochodzących bezpośrednio z klasycznego arabskiego. Może to potwierdzać fakt, że proces przejmowania słownictwa kulturowego (w tym terminologii religijnej) odbywał się za pośrednictwem wielkich języków Afryki Zachodniej (wolof, hausa, songhai, kanuri). Odnotowuje się w nich znacznie więcej form będących adaptacją arabskich pierwowzorów11. Historia Afryki Zachodniej wyróżnia się na tle całego kontynentu dynamiką procesów społecznych i tworzeniem się organizmów politycznych, w których dominującą rolę odgrywały niektóre grupy etniczne. W konsekwencji także ich język poszerzał zakres funkcji komunikacyjnej. Czynnik polityczny miał wpływ na rģozwój takich języków jak malinké, bambara, dyula, wolof, songhai, które były używane w średniowiecznych państwach Sudanu Zachodniego (Mali12, Songhai13); kanuri będącego językiem państwa Kanem-Bornu14; hausa używanego w sułtanacie Sokoto15. W tym kontekście wyjątkowa jest pozycja języka hausa, który był głównym czynnikiem budowania tożsamości etnicznej społeczności Hausa na obszarach nazywanych dzisiaj Hausalandem. Tak S. Baldi, Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. 11 S. Baldi, Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, t. 2, s. 85. 12 Imperium Mali funkcjonujące w okresie od XIII do XVII wieku w środkowym biegu rzeki Niger jest uznawane za strukturę polityczną stworzoną przez lud Mande. 13 Średniowieczne państwo Afryki Zachodniej istniejące od VII do XVI w. 14 Od VIII w. nad jez. Czad istniało państwo Kanem (od XV w. jako Bornu) o silnej władzy centralnej. Jego rozkwit przypadł na XIII w., natomiast największą potęgę osiągnęło w XVI w. za panowania Idrisa III Alauma (1571–1603). 15 Islamski kalifat założony przez Usmana Dan Fodio jako wynik świętej wojny prowadzonej przez Fulanów na początku XIX w. 10 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 31 określa się tereny dawnych miast-państw Hausa (Kano, Katsina, Daura, Biram, Gobir, Zaria i Rano) w północno-zachodniej części dzisiejszej Nigerii, które powstały w VIII–X w. Jako odrębne organizmy polityczne funkcjonowały one do XIX w. Podbite przez Usmana Dan Fodio weszły w skład sułtanatu Sokoto, istniejącego do dziś. Wart odnotowania jest fakt, że w imperium stworzonym przez Fulanów językiem powszechnej komunikacji był hausa, a nie fulfulde. Obok powodów politycznych na wzrost znaczenia tego języka w kontaktach międzyetnicznych miały wpływ także inne czynniki. Hausańczycy w Afryce Zachodniej mieli opinię dobrych handlarzy i gorliwych muzułmanów, stąd ich język był chętnie przyswajany jako lingua franca, a przejmowane za pośrednictwem hausa zapożyczenia z języka arabskiego przenosiły się łatwo do innych języków. Śledzenie w języku hausa zapożyczeń arabskich, których liczba sięga 40% zasobu leksykalnego, mówią o skali penetracji kulturowej, jaka dokonała się po umocnieniu się islamu w Afryce Zachodniej i roli, jaką odegrał język hausa w procesie integracji obszaru poddanego islamizacji. Jeśli chodzi o języki europejskie, w Afryce Zachodniej największe znaczenie mają dwa: francuski i angielski. Od języków obcych i narzuconych stały się one językami afrykańskimi, zostały zaakceptowane przez Afrykanów i włączone do systemu komunikacji wielojęzycznej. Jednocześnie języki te stały się czynnikiem integrującym obszary byłych kolonii i Afryki Zachodniej jako szerzej zarysowanego obszaru kulturowego. Wyjątkową pozycję zajmuje język francuski, któremu w polityce kolonialnej przypisano misję cywilizacyjną. „La France d’outre Mer”, jak nazywano tereny w Afryce, była objęta polityką językową prowadzącą do skonsolidowania posiadłości zamorskich z terytorium europejskim i asymilacji ludności. Dla języków afrykańskich nie było w tym systemie miejsca. Dziś wiadomo, że w tej polityce musiał się dokonać wyłom, którego skutkiem było doce- �32 Nina Pawlak nienie roli języków afrykańskich w programach ukierunkowanych na rozwój tych krajów16 i w szkolnictwie17. Wysoka ranga języka francuskiego i wzrost znaczenia języków afrykańskich w życiu publicznym krajów frankofońskich znalazły odzwierciedlenie w przekształceniach strukturalnych francuskiego używanego w Afryce Zachodniej18. Na obszarach angielskojęzycznych języki afrykańskie miały bardziej sprzyjające warunki do rozwoju. Wsparcie administracji kolonialnej uzyskały zwłaszcza języki szerszej komunikacji. Także angielski po okresie kolonialnym umocnił się jako język oficjalny w takich państwach jak Liberia, Ghana, Gambia, Sierra Leone, Nigeria, Kamerun19. Warto jednak zauważyć, że język angielski Afryki Zachodniej ma swoją specyfikę, która sprawia, że jest rozpoznawany na mapie „Englishes of the World” zarówno na poziomie fonetycznym, jak i strukturalnym. W każdym z krajów, w których ma on status języka oficjalnego, wykształciły się narodowe odmiany, które włączają do normy językowej zapożyczenia z języków lokalnych, nadają nowe znaczenie terminom języka angielskiego lub tworzą nowe, nieznane w języku angielskim z Wysp Brytyjskich pojęcia. Dobrze ugruntowane i poparte licznymi dowodami teorie językowe mówiące o tym, że języki są źródłem informacji o kulturze20 służą także ilustracji postawionej tu tezy, że w Afryce Za16 H. B. C. Capo, Langues africaines pour le developpement durable et la culture de la paix en Afrique, w: K.K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 377–385. 17 M. M. Garba, Les langues nationales au chevet de l’école nigérienne: craintes et espérance, w: Kézié K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 200,3 s. 397–408. 18 B. S. Chumbow, A.S. Bobda, French in West Africa: a sociolinguistic perspective, „International Journal of the Sociology of Language” 2000, nr 141, s. 39–60. 19 Obok angielskiego status języka oficjalnego ma w Kamerunie także francuski. 20 Por. J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 33 chodniej mamy do czynienia z nowym etapem w procesie integracji obszaru jako wspólnoty kulturowej. Na jej charakter ma wpływ fakt, że to w Afryce Zachodniej spotyka się świat cywilizacji arabskiej i świat Zachodu, a rodzime tradycje kulturowe nadają im wymiar lokalny, który staje się elementem wspólnej tożsamości. Słownictwo kulturowe Afryki Zachodniej Świadectwa językowe potwierdzające wspólnotę kulturową Afryki Zachodniej dotyczą głównie leksyki pochodzenia arabskiego. Ze względu na stan badań nad językami Afryki Zachodniej i funkcjonującymi w nich zapożyczeniami arabskimi dobrym źródłem do analizy kontekstu kulturowego tych zapożyczeń jest język hausa. Jeśli chodzi o języki europejskie, przemiany strukturalne dokonujące się pod wpływem substratu afrykańskiego odnoszą się zarówno do francuskiego, jak i angielskiego. W niniejszym opracowaniu przedstawione będą jedynie ich wybrane przykłady potwierdzające procesy unifikacji kulturowej całego obszaru Afryki Zachodniej. Arabska leksyka i frazeologia religijna w językach Afryki Zachodniej Zapożyczenia arabskie są obecne w wielu językach Afryki Zachodniej. Wyrazy lub całe frazy arabskie poddane są najczęściej procesowi adaptacji fonetycznej do języka docelowego, niekiedy zmieniają się cechy gramatyczne wyrazów, a znaczenie różni się od znaczenia oryginału arabskiego, ale są one rozpoznawane poprzez wspólny kod religijno-kulturowy. Jako wyrazy i frazeologizmy pochodzenia religijnego używane są w języku świeckim i występują w podobnych sytuacjach życia codziennego. �34 Nina Pawlak Przykładem jest popularna fraza inshallah [in šā᾿a allāh] ‫ إن شاء هللا‬dosł. ‘jeśli Allah pozwoli’, która w arabskim jest używana z odniesieniem do przyszłych działań. Wskazuje na możliwość spełnienia planów tylko za zgodą Allaha. Jest przykładem adaptacji arabskiego oryginału do języków Afryki Zachodniej w zasadzie z tym samym znaczeniem, chociaż w warstwie fonetycznej (i w konsekwencji w zapisie) występują nieznaczne modyfikacje21: hausa: in shā àllāhù kanuri: ínshállâw songhai: ìnsállà inšaalla, inšaalla wolof: insàllaa, sàllaaw, sàllaaw Inna fraza wa-llāh ‘na Allaha’, ‘dla Allaha’, która w arabskim jest strukturą morfologicznie podzielną, w językach afrykańskich stała się wyrazem niezmiennym, mającym status partykuły modalnej służącej podkreśleniu, wzmocnieniu wypowiedzi albo zapewnieniu jej prawdziwości (‘tak jest’, ‘to jest prawda’): hausa: wallāhi! songhai: wallaahi! allaahi! wolof: wallaay dangaleat: wállày Formuła powitalna (w arabskim oryginale as-salāmu ʿalaikum – ‘pokój niech będzie z wami’) jest powszechnie używana w świecie muzułmańskim Afryki Zachodniej, choć można odnotować Jeśli nie zaznaczono inaczej, przykłady zapożyczeń arabskich w językach afrykańskich są cytowane za: S. Baldi, Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. Przykłady podane są zgodnie z zapisem źródłowym, który przewiduje notowanie długich samogłosek za pomocą kreski poziomej nad samogłoską i tonu (stosuje się odpowiednio znak ̀ dla tonu niskiego i znak ́ dla tonu wysokiego). 21 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 35 pewne modyfikacje, które włączają zakodowane w niej elementy gramatyczne (-wa-, -kum) do formacji niezmiennej: hausa: sàlāmā̀ àlaikùn! kanuri: salámalékum! songhai: salaamuwaleykum! wassalaamaleykum! wolof: salam alekum!; wasalaam! Fraza ta funkcjonuje łącznie z odpowiedzią o tym samym znaczeniu, która w poszczególnych językach jest następująca: hausa: àlaikà sàlāmù (jeśli odpowiada się jednej osobie) àlaikùn sàlāmù (jeśli jest więcej osób) maninka: àlekunsalam songhai: aleykummsalam! aleykumwassalam! waleykummasalam! Współcześnie w świecie muzułmańskim coraz większy zasięg zyskuje krótkie pozdrowienie wywodzące się z arabskiego słowa salām ‘pokój’, w kanuri ma ono postać salâm, w ngizim sàalâm, w songhai salam. Słowo to jest używane zwłaszcza przez młodych, zastępując inne formy pozdrowień. Powstała z tym wyrazem arabska fraza wa-salām (dosł. dla pokoju) jest używana w listach jako zakończenie (hausa wasàlam) i jest grzeczną formułą o znaczeniu ‘to wszystko, to tyle’ poprzedzającą podpis autora listu. Niektóre formuły zapożyczone z arabskiego są w znacznym stopniu fonetycznie przekształcone, a kontekst ich użycia może też się różnić w poszczególnych językach, np. arabski zwrot marḥaban ‘witajcie!’ (etymologicznie z konotacją religijną mającą odniesienie do ‘miłość Pana’) w wielu językach funkcjonuje jako odpowiedź na powitanie, ale według niektórych źródeł22 tyl22 S. Baldi, Dictionnaire…, op. cit., s. 208. �36 Nina Pawlak ko mężczyźni mogą go używać. Przykłady pochodzą z mandinka, bambara, bobo (języka mande z Burkina Faso): mandinka: màrhabaa bambara: màràhàba bɔbɔ: mbāà, màràhàbà W czadyjskim języku mofu-gudur márə́ba jest wyrażeniem życzenia pomyślności, a w songhai ahabaa, będące prawdopodobną kontynuacją frazy arabskiej, jest używane w charakterze pytania ‘co słychać?’. Niektóre popularne frazy języka arabskiego nie mają dobrego zakorzenienia w językach Afryki Zachodniej lub funkcjonują w kontekstach odmiennych od źródłowego. Dotyczy to na przykład arabskiego šukr ‘dziękować’, które jest zastępowane rodzimymi odpowiednikami tego znaczenia. Zapożyczenia arabskie upowszechniły się na terenach zislamizowanych Afryki Zachodniej, ale są one obecne także poza nimi, sięgają południowych krańców geograficznie zarysowanego obszaru, gdzie islam nie jest religią dominującą. Są na przykład obecne w dagbani, języku grupy gur rodziny nigero-kongijskiej z Ghany, także w joruba, używanym na południu Nigerii, a ich głównym źródłem był język hausa23. Śledzenie tych zapożyczeń jest utrudnione ze względu na przekształcenia, jakie się dokonały w ogniwie pośrednim tej transmisji. Na przykład w dagbani alzini ‘duch’ (arabski jinn) przeniknął z hausa àljan ‘dżin’, co także oznacza, że hausa jako pas transmisyjny zapożyczeń arabskich sięgał wpływami dalej niż islam. Do rozprzestrzenienia się języka hausa w Afryce Zachodniej przyczyniły się trasy karawanowe, 23 S. Baldi, On Arabic Loans in Yoruba, w: D. Ibriszimow, R. Leger, U. Seibert (red.), Von Ägypten zum Tschadsee. Eine linguistische Reise durch Afrika, Würzburg 2001, s. 46; S. Baldi, Dagbani basic and cultural vocabulary, Napoli 2005. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 37 które funkcjonowały na południu Nigerii i miały swoje odgałęzienia dalej w Ghanie, Togo, Burkina Faso. Zapożyczenia arabskie w Afryce Zachodniej są świadectwem historycznych wydarzeń i kontaktów międzyetnicznych. Różnorodność form wynika z różnych dróg przenikania leksyki arabskiej do języków afrykańskich, a rozprzestrzenienie niektórych terminów przekracza granice wpływów religijnych i kontaktów bezpośrednich z Arabami. Arabski wyraz ‘āfiya / al‘āfiya) o podstawowym znaczeniu ‘zdrowie’, utrwalił się w wielu językach Afryki Zachodniej w licznych wariantach fonetycznych i funkcjonuje nie tylko jako rzeczownik ‘zdrowie’, ale ma także wiele znaczeń derywowanych, jest też m.in. używany w pozdrowieniach. W hausa ma formę lafiya [lāfiyā̀], w językach Ghany alafiya lub alafiye24, w wolof aafiya ‘pokój’25, w bidiya ᾿aapiyè.26 Inne modyfikacje dotyczą form występujących w językach Togo, Beninu, Burkina Faso. Powitania oparte na formule lafiya odpowiadają frazie ‘Jak się miewasz? Co słychać?’, a odpowiedź (pozytywna) brzmi też zwykle Lafiya. Wspólne słownictwo języków Afryki Zachodniej pochodzi nie tylko z arabskiego i nie tylko hausa był czynnikiem jego rozprzestrzenienia. Ogniwem pośrednim w przenikaniu zapożyczeń były także inne wielkie języki, takie jak mandingo, kanuri, wolof oraz tuareski, który wzbogacił wiele języków afrykańskich słownictwem dotyczącym m.in. sztuki wojennej czy społecznych relacji. Przy24 M. Adam, Hausa influence in Ghanaian languages, w: G. C. Batic, S. Baldi (red.), Selected Proceedings of the Symposium on West African Languages, University of Naples „L’Orientale”, 27–28 March 2014, „Studi Africanistici”, Serie CiadoSudanese 7, Napoli 2015, s. 299. 25 S. Baldi, On Arabic Loans in Wolof: Addenda, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2003, t. 1, s. 18. 26 S. Baldi, Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, t. 2, s. 72. �38 Nina Pawlak kładem jest wyraz talaka, którym określa się biedaka w joruba, gdzie wyraz ten jest zapożyczeniem z hausa. Z kolei w hausa jest to zapożyczenie tuareskie, mające odniesienie do źródłowego taleqque, które oznacza ‘biedną kobietę’27. Zapożyczenia wywodzące się z arabskiego i ważniejszych języków wehikularnych Afryki Zachodniej tworzą szeroki obszar konwergencji, która jest wspólnotą splecioną łańcuchem przekształceń fonetycznych, podobieństwami znaczenia i funkcji komunikacyjnej. Współczesny kanon frazeologiczny języka hausa o pochodzeniu religijnym Hausa ugruntował swą pozycję języka kontaktów międzyetnicznych w Afryce Zachodniej głównie poprzez handel i aktywność religijną. Działalność edukacyjną w szkołach koranicznych prowadzą do dziś hausańscy nauczyciele nie tylko na terenach ojczystych, ale także w całej Afryce Zachodniej. Ten kulturowy profil znajduje odzwierciedlenie w języku. Wyraz malam (z arabskiego mu’alim ‘nauczyciel’) stał się w hausa grzeczną formą adresu (‘Pan’), w innych językach (m.in. w joruba) jest on synonimem Hausańczyka28. Wiele wyrazów i fraz, które pojawiły się w języku po zakorzenieniu się na terenach Hausa islamu29 ma konotację religijną. Nadążając za zmianami kulturowymi język wzbogacał się o terminologię dotyczącą prawa muzułmańskiego, instytucji i rytuałów religijnych. Frazeologizmy religijne przeniknęły także do komunikacji codziennej. Oznaką religijności stało się stosowanie oryginalnych fraz arabskich, które z czasem stały się elemenS. Baldi, On Arabic Loans…, op. cit. W joruba imale jest określeniem muzułmanina (S. Baldi, On Arabic Loans…, op. cit.). 29 Początki islamu na ziemiach Hausa sięgają XIV w., a sprowadzenie wiary przypisuje się misjonarzom z imperium Mali. 27 28 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 39 tami struktury języka. Zarówno komunikacja o charakterze rytualnym (pozdrowienia, życzenia, kondolencje), jak i zwykła konwersacja są w hausa nasycone frazami zawierającymi odwołanie do Allaha. Cechą frazeologii religijnej pochodzenia arabskiego w języku hausa jest stosowanie niektórych fraz w dwóch wersjach językowych. Oryginalny arabski zwrot al-ḥamdu lillāh ‘chwalmy Allaha’, ‘dzięki Allahowi’, który służy do wyrażania zadowolenia, satysfakcji, pozytywnej oceny sytuacji, może być także wyrażony w języku rodzimym. Na przykład po zakończeniu posiłku można powiedzieć Alhamdu lillahi lub Mun gode wa Allah ‘dzięki Allahowi; dziękujmy Allahowi’. W odpowiedzi na pytanie dotyczące konkretnej sprawy mogą być użyte obie wersje, na przykład pytając rolnika o tegoroczne plony, można otrzymać następującą odpowiedź: Daminar bana kam alhamdu lillahi. Mun gode wa Allah. ‘tegoroczna pora deszczowa alhamdu lillahi. Dziękujmy Allahowi’ Frazeologizmy arabskie tłumaczone na język lokalny występują nie tylko w hausa. Także inne języki mają swoje rodzime odpowiedniki, na przykład wa-llāh ‘na Allaha’ w oryginalnej wersji jest partykułą modalną (por. wyżej), w wersji tłumaczonej (don Allah w hausa, Ala kama w bambara30) ma swoje odrębne znaczenie i kontekst użycia charakterystyczny dla każdego z tych języków. Wykształcanie się afrykańskich odpowiedników oryginalnych fraz arabskich jest wspólną cechą języków reprezentujących kultury muzułmańskie. Frazy te są nie tylko tłumaczeniami oryginałów arabskich, ale także strukturami reprezentującymi modele konceptualizacji pojęć wspólne wielu kulturom Afryki Zachodniej. Odpowiednikiem wyrażenia ‘Szczęśliwej podróży’ jest więc Allah ya sa ka sauka lafiya w hausa i Ala ka se ni i ɲuman ye w bambara. 30 D. Konaré, Je parle bien bamanan, Bamako 1998, s. 120. �40 Nina Pawlak Skonwencjonalizowane formuły o proweniencji religijnej używane są w różnych sytuacjach i na różne okoliczności. Na wiadomość o narodzinach dziecka właściwą reakcją jest Allah ya raya ‘niech Allah da jej/mu długie życie’. Z kolei informacji o czyjejś śmierci towarzyszy zwykle zwrot Allah ya ji ƙanta, ya yi mata rahama ‘niech łaska Allaha spłynie na jej duszę’. Dobre informacje są przekazywane z dodatkową frazą mun gode wa Allah ‘dziękujemy Allahowi’. ‘Do widzenia’ ma wiele odpowiedników zawierających dobre życzenia, wsparte prośbą do Allaha o ich spełnienie, m.in. Allah ya kai mu ‘niech Allah nas prowadzi’, Allah ya bar mu tare ‘niech Allah nas nie rozdziela’, Alla ya ba mu lafiya ‘niech Allah da nam zdrowie’. Podziękowanie – oprócz samego wyrażenia ‘dziękuję’ na gode – ma zwykle dodatkową formułę Allah ya saka da alheri ‘niech Allah (to) wynagrodzi’. W niektórych wyrażeniach zaszły daleko idące przeobrażenia semantyczne i funkcjonalne w stosunku do arabskich pierwowzorów pochodzenia religijnego. Wyraz hausa bismilla jest pochodzenia arabskiego i można go bezpośrednio powiązać z frazą Bismillahi-rrahmani-rrahim ‘w imię Allaha miłościwego i łaskawego’, która rozpoczyna ważne wydarzenia lub modlitwę, ale sam wyraz bismilla odpowiada znaczeniowo ‘proszę’ i oznacza zaproszenie do rozpoczęcia posiłku, do rozpoczęcia pracy, jest zachętą do wejścia do pomieszczenia. Wypowiedziany ze wskazaniem miejsca jest zaproszeniem do siadania, a z jednoczesnym podaniem napoju zachętą do jego wypicia. Jest więc słowem podtrzymującym grzeczne rytuały komunikacyjne, a jego formuła uległa daleko idącej sekularyzacji. Podobny proces można odnieść do użycia Madalla, który etymologią sięga oryginału arabskiego o znaczeniu ‘dzięki niech będą Allahowi’31. We współczesnym języku hausa jest to fraza wyraża31 R. C. Abraham, Dictionary of the Hausa language, London 1962, s. 629. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 41 jąca znaczenie ‘Wspaniale!’, ‘Dzięki!’, która jest często używana jako forma aprobaty dla rozmówcy. W połączeniu z partykułą to ‘(więc) dobrze’ czyli To, madalla funkcjonuje jako strategia konwersacyjna pozwalająca na zmianę tematu rozmowy lub na jej zakończenie. Desakralizacja formuł religijnych jest w języku hausa procesem zaawansowanym, który sprawia, że niektóre wyrażenia pochodzenia religijnego stały się zwrotami języka świeckiego i utraciły cechy zwrotów religijnych. Przykładem jest fraza don Allah ‘na Allaha’, która wyraża znaczenie prośby wypowiedzianej z ponagleniem lub niecierpliwością. Taki sens wyrażenia don Allah wykształcił się stosunkowo niedawno i nie można go w żaden sposób wiązać z dyskursem religijnym. W tekście współczesnej powieści Idan So Cuta Ne… (Gdy miłość jest chorobą…)32 wyrażenie to występuje zarówno w dialogach, jak i w relacjach odnoszących się do minionych zdarzeń, np.: Don Allah Salisu kada ka gaya wa kowa abin da ya faru tsakanina da Farida (s. 65). ‘Proszę cię, (dosł. na Allaha) Salisu, nie mów nikomu, co się wydarzyło między mną i Faridą’. Ta nuna masa gidansu ta ce don Allah ya zo (s. 73). ‘Pokazała mu swój dom i nalegała, żeby ją odwiedził (dosł. powiedziała na Allaha, żeby przyszedł’. Formuły o pochodzeniu religijnym, w tym zwłaszcza frazy zawierające odwołanie do Allaha, używane są często w charakterze wykrzykników lub zwrotów wyrażających emocje. Na przykład Allah Sarki! (dosł. ‘Allah jest Władcą/Panem!’) służy do wyrażenia zachwytu ‘Jak pięknie!’ Wayyo Allah! Ka yi mana agaji! ‘O rety! 32 Y. M. Adamu, Idan So Cuta Ne, Kano 1989. �42 Nina Pawlak (Na Boga!) Pomóżcie!’ jest wzmocnieniem prośby o pomoc. We wspomnianej wyżej powieści fraza Allah Sarki służy manifestowaniu uczuć: Allah Sarki Farida, yanzu duk oyayyar da muka yi ta zama mafarki ke nan? (Allah Pan) Farido! Czy ta nasza wielka miłość jest snem? Frazy pochodzenia religijnego są używane powszechnie w tekstach mówionych i pisanych bez konotacji religijnej. We współczesnych powieściach o miłości występują one bardzo często w dialogach z dużym ładunkiem emocjonalności. Pochodzący ze wspomnianej powieści list miłosny jest podpisany Matarka Insha Allahu ‘Twoja przyszła żona’, co dosłownie jest frazą ‘Twoja żona, jak Allah pozwoli’. Podobnie jak w przypadku don Allah i bismilla, formuła religijna jest tu użyta w charakterze środka systemowego do wyrażania znaczenia, a nie jako fraza o funkcji religijnej. Poszerzanie uwarunkowanego kulturowo kontekstu użycia niektórych frazeologizmów religijnych można obserwować na przestrzeni kilku dekad. Formuła powitalna assalamu alaikum w podręcznikach do nauki języka hausa z lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku jest wymieniana jako zastrzeżona dla mężczyzn33, a doświadczenia komunikacji językowej z tego okresu potwierdzają te ograniczenia. Formuły tej nie używali też obcokrajowcy. Dziś norma językowa jest bardziej liberalna i salamu alaikum można usłyszeć już nie tylko od muzułmanów, co w dużym stopniu przyczynia się do upowszechnienia tej formy powitania. Procesowi zeświecczenia formuł religijnych w hausa towarzyszy inne, w swej istocie przeciwne zjawisko. Polega ono na używaniu formuł religijnych nie tylko w tekstach religijnych czy au33 J. R. Cowan, R. G. Schuh, Spoken Hausa, 1976, s. 27. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 43 torskich blogach internetowych, ale także w publikacjach oficjalnych, w tym w tekstach naukowych. W szczególności dotyczy to formuły, którą tradycja muzułmańska nakazuje umieścić po wymienieniu imienia Allaha. W wersji arabskiej jest to formuła subhanahu wa ta᾿ala ‘najbardziej czczony, najwyższy’, występująca często pod postacią skrótu (S.W.T.) W podobny sposób sformalizowane jest użycie w tekście imienia proroka Muhammada (także wymienienie jakiegokolwiek jego epitetu, takiego jak na przykład ‘wysłannik Allaha’). Oryginalna arabska formuła sallahu alayhi wa sallam ‘niech Allah go błogosławi i zapewni mu pokój’, która może mieć postać skrótu (saws, w hausa S.A.W.) jest często zastępowana odpowiednikiem w rodzimej wersji językowej tsira da amincin Allah su tabbata gare shi. Ponieważ teksty specjalistyczne w hausa zawierają często wstęp przywołujący stwierdzenia z Koranu, takie formuły są także w nich obecne. Formuł tych, podobnie jak innych arabskich fraz skonwencjonalizowanych, używa się w funkcji symbolicznej, zaznaczającej religijność nadawcy tekstu, jego więź z islamem i szerzej z kulturą muzułmańską. Kulturowy profil języka hausa jest rozpoznawany poprzez symbolikę religijną. W ten sposób podtrzymuje on tradycje muzułmańskie w Afryce Zachodniej i służy umocnieniu związków świata muzułmańskiego na tym obszarze. Kulturowo uwarunkowane przekształcenia języków europejskich w Afryce Zachodniej Języki europejskie w Afryce Zachodniej mają własne odmiany miejscowe, np. Nigerian English, francais populaire d’Abidjan. Zmiany językowe wynikające z potrzeby przystosowania tych języków do afrykańskich kontekstów kulturowych i ich wymogów komunikacyjnych polegają jednak nie tylko na wykształcaniu się regionalizmów, niektóre z tych przekształceń odzwierciedlają kulturowe cechy wspólne całemu obszarowi. Można wyróżnić �44 Nina Pawlak dwie tendencje w rozwoju języków europejskich w Afryce (w Afryce Zachodniej z odniesieniem do angielskiego i francuskiego): pierwsza dotyczy wzbogacania normy standardowej słownictwem kulturowym obszaru, druga wiąże się z wykształcaniem odmian uproszczonych (tzw. języków pidżynowych), których podstawą jest język europejski. Wszystkie nowo powstałe odmiany włączają zapożyczenia z języków lokalnych, wśród których ogromną część stanowi słownictwo kulturowe i skonwencjonalizowane frazy funkcjonujące w komunikacji o charakterze rytualnym (pozdrowienia, powitania, frazy okolicznościowe, zwroty religijne itp.). W ten sposób języki europejskie stają się jeszcze jednym ogniwem procesu integracji wspólnoty kulturowej Afryki Za­ chodniej. Mimo starań o czystość i strukturalną poprawność francuskiego w Afryce, słowniki narodowych odmian tego języka opracowane w ramach serii Le Français en Afrique34 wskazują na jego przekształcenia pod wpływem języków lokalnych. Analiza porównawcza czterech słowników języka francuskiego: Czadu, Gabonu, Burkina Faso i Wybrzeża Kości Słoniowej35 pozwoliła wyróżnić kilka grup tematycznych, w których ta wspólnota zaznacza się najwyraźniej. Do takich sfer należy administracja i szkolnictwo, religia, lokalne potrawy, relacje rodzinne, rozrywka oraz stroje i inne elementy wyglądu. Słownictwo kulturowe Afryki Zachod34 Le Français en Afrique – La Revue du Réseau des Observatoires du Français Contemporain en Afrique – seria czasopism zainicjowana w 1979 roku, poświęcona sytuacji języka francuskiego w krajach afrykańskich. Poszczególne numery zawierają analizę wariantów języka francuskiego w Afryce w kontekście kontaktów tego języka z językami lokalnymi oraz słowniki wyrazów zapożyczonych lub zaadaptowanych do języka francuskiego używanego w Afryce (http://www. unice.fr/bcl/ofcaf/). 35 E. Zaręba, Słownictwo języka francuskiego w Afryce Zachodniej jako przejaw wspólnego obszaru kulturowego, praca magisterska, Wydział Orientalistyczny UW, Warszawa 2009. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 45 niej, inkorporowane do leksykonu francuskiego, jest w części wspólne dla całego obszaru Afryki Zachodniej, w części zaś pochodzi z języków o zasięgu lokalnym. Terminy Al Hadj (w różnych wariantach fonetycznych także jako Al Hadji, Alhadji, a w wersji odnoszącej się do kobiet jako El-hadja, Hadja)36, qadi (lub gadi)37 oraz griot38 są identyfikowane także poza Afryką, ale ich kulturowy kontekst dotyczy Afryki Zachodniej, natomiast określenie kilich (lub kilichi), które jest nazwą suszonego na słońcu mięsa, przeniknęło tylko do francuskiego używanego w Czadzie (jako zapożyczenie z hausa). Mniej rozpoznawalne są przekształcenia polegające na zmianie znaczenia wyrazów francuskich. Niektóre terminy oddające znaczenie konkretnego pojęcia w języku francuskim stanowią tylko „uogólnienie i przybliżenie tych zagadnień do wyobrażeń europejskich”39. Żeby poprawnie odczytać ich treść, należy odnieść je do afrykańskiego kontekstu kulturowego. Missionaire we wszystkich słownikach interpretowany jest jako „ksiądz katolicki europejskiego pochodzenia”. École des Blancs czy école français oznacza szkołę typu europejskiego, tworzoną jako przeciwieństwo szkół koranicznych. Podobnie termin pain ‘chleb’ jest identyfikowany poprzez składniki, z którego jest przygotowany (pain de banane, pain de manioc, pain d’odika), a nie jako chleb typu europejskiego. Także foufou ma wiele znaczeń odpowiednio do rodzaju potrawy, popularnej w danym regionie – na Wybrzeżu Kości Słoniowej jest to kasza lub kulki z manioku, w Ghanie – purée z bananów. Nazwy lokalne, które stają się wyrazami języka francuskiego dotyczą także afrykańskich struktur społeczno-politycznych. Przykładem Tytuł noszony przez muzułmanów, którzy odbyli pielgrzymkę do Mekki. Stosuje się go przed nazwiskiem. 37 Sędzia sądu muzułmańskiego. 38 Wędrowny muzyk, wykonawca utworów pochodzących z tradycji ustnej. 39 E. Zaręba, op. cit., s. 43. 36 �46 Nina Pawlak jest tradycyjny władca fulański lamido i podległe mu terytorium lamidat, których nazwy w wersji oryginalnej są notowane w słownikach francuskiego z Afryki Zachodniej. Komunikacja ustna w języku francuskim w Afryce Zachodniej odbywa się zwykle z użyciem skonwencjonalizowanych formuł wywodzących się z języków lokalnych. Wyróżniają się różnego rodzaju formuły powitalne i pozdrowienia, które są pochodzenia arabskiego alhamdoulillahi, Bisimillaï, inch’Allah, assalam alekoum! (warto odnotować, że w ich zapisie stosowana jest ortografia francuska). Także wyraz lafiya używany jest w charakterze kulturowego słowa-klucza (jako alafia w Czadzie, lapia w Wybrzeżu Kości Słoniowej). Charakterystyczne jest, że terminologią języka francuskiego, mającą swoje korzenie w religijnych frazach arabskich, posługują się nie tylko muzułmanie, ale także chrześcijanie. Jeśli chodzi o język angielski Afryki Zachodniej, wykazuje on większe zróżnicowanie niż francuski. Najbardziej rozpoznawalna jest nigeryjska odmiana języka angielskiego, którą uznaje się za odrębny dialekt angielskiego (tzw. Nigerian Standard English). Jej osobliwości notowane są na wszystkich poziomach systemowych. Przykładem takich odrębności o charakterze leksykalnym jest wyraz mineral, który odnosi się do napojów typu soft drinks. Na nigeryjski angielski wskazuje academician lub intellectual, który oznacza wykładowcę na uniwersytecie oraz trouble w znaczeniu problemu do rozwiązania. Specyficznym określeniem jest been-to odnoszące się do osoby powracającej z Europy po dłuższym pobycie40. Terminem o konotacjach kulturowych jest senior-wife, czyli pierwsza żona. Wspólnotę językową całego obszaru angielskojęzycznego umacniają przede wszystkim pidżynowe odmiany języka angielskiego, w tym zwłaszcza West African Pidgin i jego regionalna odmiana 40 A. E. Odumuh, Nigerian English, Zaria 1987, s. 69f. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 47 Nigerian Pidgin English. Wykazują one wiele podobieństw strukturalnych, znaczna część słownictwa wywodząca się z angielskiego jest wspólna (np. broda ‘brat, przyjaciel’), podobnie jak terminy nowo powstałe (chop ‘jeść’, ‘jedzenie’). Oprócz pojedynczych wyrazów charakterystyczne dla tego języka są formacje złożone takie jak door-mouth ‘wejście’ (ang. ‘threshold’) czy to be with ‘mieć’ czyli dosłownie ‘być z’, które odwołują się do sposobów konceptualizacji pojęć w językach afrykańskich. Pidgin English przekracza granice dzielące Afrykę na francusko- i angielskojęzyczną, ponieważ jest on zrozumiały na obu tych obszarach, co potwierdza jego regionalna odmiana weskos używana w Kamerunie. Pidgin English integruje też słownictwo z różnych rejonów Afryki Zachodniej, zwłaszcza słownictwo bardziej popularne w językach kontaktowych obszaru. Wyraz wahala etymologicznie sięga arabskiego oryginału wahla, który oznacza ‘zastraszanie’, ‘terror’, ale za pośrednictwem hausa przeszedł do wielu języków Nigerii m.in. joruba, gdzie funkcjonuje w znaczeniu ‘kłopot, trudność’ i z takim znaczeniem został przejęty do Pidgin English41. Podsumowanie Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej definiowany poprzez świadectwa językowe nie pokrywa się z żadnym z wcześniej wyróżnianych regionów geograficzno-przyrodniczych czy politycznych, a jednocześnie łączy je i tworzy continuum cech kulturowych. Obszar ten nie obejmuje Afryki Północnej, dla której Sahara jest naturalną barierą niesprzyjającą jej integracji z południem. 41 S. Baldi On Arabic Loans in Yoruba, op. cit. �48 Nina Pawlak Wspólnota kulturowa w Afryce Zachodniej jest wynikiem doświadczeń historycznych tego obszaru. Jej przejawy najbardziej odzwierciedla słownictwo i frazeologizmy arabskie, które przedostały się do Afryki Zachodniej wraz z umacnianiem się na tych terenach islamu. Praktyka komunikacyjna znacznie poszerzyła ten obszar i frazy arabskie używane są bez konotacji religijnej także poza terenami zislamizowanymi. W ich rozprzestrzenieniu istotną rolę odegrały społeczności afrykańskie, w tym zwłaszcza kupcy Hausa. Współcześnie także języki europejskie uczestniczą w procesie integracji kulturowej Afryki Zachodniej, absorbując terminologię kulturową i zwyczaje komunikacyjne właściwe kulturom afrykańskim. Pojęcie wspólnoty kulturowej Afryki Zachodniej nie oznacza kulturowej unifikacji tego obszaru. Wspólnota identyfikowana na płaszczyźnie językowej przejawia się zespołem reguł komunikacji, które są zrozumiałe dla wszystkich i akceptowane w zachowaniach międzyludzkich. Oznacza to, że wybór między How yu bodi dey?42 a Assalamu alaikum w charakterze formuły powitalnej wynika z różnic strategii konwersacyjnych, a nie barier komunikacyjnych. Bibliografia Abraham R. C., Dictionary of the Hausa language, London 1962. Adam M., Hausa influence in Ghanaian languages, w: Batic G.C & S. Baldi (red.) Selected Proceedings of the Symposium on West African Languages, University of Naples „L’Orientale”, 27–28 March 2014, „Studi Africanistici”, Serie Ciado-Sudanese 7, Napoli 2015, 297–307. ‘Dzień dobry, jak się masz? W Pidgin English por. O. Frąckiewicz, We sabi am. Kurs Nigerian Pidgin English, KJiKA, Warszawa 2015. 42 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 49 Adamu Y. M., Idan So Cuta Ne…, Kano 1989. Baldi S., Dagbani basic and cultural vocabulary, Napoli 2005. Bartmiński J., Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006. Chumbow B. S., Bobda A. S., French in West Africa: a sociolinguistic perspective, „International Journal of the Sociology of Language” 2000, ne 141, s. 39–60. Baldi S., On Arabic Loans in Yoruba, w: D. Ibriszimow, R. Leger, U. Seibert (red.), Von Ägypten zum Tschadsee. Eine linguistische Reise durch Afrika, Würzburg 2001, s. 45–65. Baldi S., On Arabic Loans in Wolof: Addenda, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2003, nr 1, s. 1–22. Baldi S., Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, nr 2, s. 71–87. Baldi S., Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. Capo H.B.C., Langues africaines pour le developpement durable et la culture de la paix en Afrique, w: K.K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 377–385. Cowan J. R., Schuh R.G., Spoken Hausa, Ithaca, New York 1976. Frąckiewicz O., We sabi am. Kurs Nigerian Pidgin English, Warszawa 2015. Garba M. M., Les langues nationales au chevet de l’école nigérienne: craintes et espérance, w: K. K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 397–408. Heine B., Status and Use of African Lingua Francas, München 1970. Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994. Konaré D., Je parle bien bamanan, Bamako 1998. Odumuh A. E., Nigerian English, Zaria 1987. Pawlik J., Konflikt Północy z Południem Togo – pozory czy rzeczywistość, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan, napięcia i konflikty, Pelplin 2014, s. 71–90. Różański J., Fulbe w strefie Sudanu, Migracje, władza i pieniądze, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 47–64. �50 Nina Pawlak Tymowski M., Sudan Zachodni w XVII–XVIII w., w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki. Do początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 841–844. Ząbek M., Historyczna rola społeczności arabsko-muzułmańskich w strefie Centralnego Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 7–27. Zaręba E., Słownictwo języka francuskiego w Afryce Zachodniej jako przejaw wspólnego obszaru kulturowego, praca magisterska, Wydział Orientalistyczny UW, Warszawa 2009. Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej w świadectwach językowych Streszczenie Artykuł dotyczy danych językowych, które są wyrazem wspólnoty kulturowej w Afryce Zachodniej. Świadectwa językowe zaświadczające wspólnotę dziedzictwa kulturowego odnoszą się głównie do słów i frazeologizmów pochodzenia arabskiego o konotacji religijnej. W językach Afryki Zachodniej są one stosowane w komunikacji codziennej nie tylko przez muzułmanów. Zróżnicowanie strukturalne zapożyczeń arabskich i proces ich adaptacji do języków Afryki Zachodniej jest zilustrowany przykładami z języka hausa. Proces integracji kulturowej na obszarze Afryki Zachodniej został także zanalizowany na podstawie języków europejskich w Afryce: francuskiego i angielskiego. Afrykańskie terminy kulturowe, które zostały włączone do leksyki tych języków przyczyniły się do wykształcenia ich regionalnych wariantów w Afryce Zachodniej. Tworzenie się nowych struktur językowych, które szybko zdobywają użytkowników w całej Afryce Zachodniej ilustruje West African Pidgin English. Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej, jaki wyłania się na podstawie danych językowych, przekracza granice regionów historycznych i tworzy continuum kulturowe w obrębie całego obszaru. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 51 Słowa kluczowe: Afryka Zachodnia, obszar kulturowy, słownictwo kulturowe, zapożyczenia arabskie, hausa. The common cultural area of West Africa through linguistic evidence Summary The paper presents language data that are manifestations of the common cultural area in West Africa. Linguistic evidence for a common cultural heritage consists mostly of Arabic words and phrases that have religious connotation. In West African languages, they function in everyday communication and their use is not limited to Muslim societies. Structural variation of the Arabic loan words and the process of their adaptation into West African languages is exemplified by the data from the Hausa language. The process of cultural integration within West Africa is also analyzed on the basis of European languages in Africa: French and English. It is shown that cultural terms or African origin have become incorporated into the lexicon and, as a consequence, have contributed to the development of regional varieties of these languages in West Africa. A manifestation of a newly created language structure that is spreading throughout the area is West African Pidgin English. What is postulated as the common cultural area of West Africa crosses the borders of historical regions and forms a cultural continuum within the whole area. Key words: West Africa, cultural area, cultural vocabulary, Arabic loans, Hausa. ��MICHAŁ ZĄBEK POLITYKA ZAGRANICZNA GAMBII Temat polityki zagranicznej małych państw jest na świecie poruszany wyjątkowo rzadko i to zarówno w sferze medialnej, jak i naukowej. Sytuacja geopolityczna i geoekonomiczna jest determinowana przede wszystkim poprzez działania mocarstw i państw dużych, szczególnie o strategicznym położeniu, takich jak Turcja czy Niemcy, często osiągających pozycję regionalnych liderów i zworników polityki światowej, od których głosu i poparcia zależą działania wielu mniejszych państw, a światowe mocarstwa nie mogą ignorować kroków tych krajów na arenie międzynarodowej. Rzeczywistość ta skazuje średnie, ale przede wszystkim małe państwa na rolę przedmiotów, a nie podmiotów polityki światowej. W przypadku państw o niskim poziomie rozwoju znajdujących się poza gruntownie opisanym światem Zachodu, badania nad ich zachowaniem w sferze międzynarodowej są wyjątkowo skromne. Temat jest zaniedbany przez badaczy stosunków międzynarodowych, co daje szerokie pole do studiów nad tą problematyką. Taki stan rzeczy każe zadać pytanie, jak wygląda sytuacja międzynarodowa wielu takich krajów jak Gambia. Problematyka ta szczególnie zainteresowała mnie podczas podróży do zachodnioafrykańskiej Gambii latem 2013 roku. Jest Michał Ząbek – SGH Warszawa. �54 Michał Ząbek to najmniejsze państwo Afryki na stałym lądzie, otoczone z trzech stron przez dziesięciokrotnie większy Senegal, który oprócz Atlantyku jest jej jedynym sąsiadem. Gambia należy do najsłabiej rozwiniętych krajów na planecie i z praktycznego punktu widzenia nie ma podstaw do istnienia w światowej polityce. Było to podnoszone już w okresie kolonizacji brytyjskiej, która w Gambii trwała ponad trzysta lat i po uzyskaniu przez państwo niepodległości w 1965 roku. Z drugiej jednak strony kraj ten należy do najstabilniejszych w całej Afryce. Uniknął wyniszczających konfliktów wewnętrznych, a co ciekawe, na drodze politycznych negocjacji uchronił swoją niezależność wobec znacznie większego Senegalu, zachowując z tym państwem bardzo dobre stosunki. Zainspirowało mnie to do podjęcia tematu polityki zagranicznej Gambii w okresie prezydentury Yahye Jammeha. Punktem wyjścia stały się następujące założenia: 1. Gambia w okresie rządów Yahye Jammeha poszukiwała i poszukuje metod oderwania się od polityki swej dawnej metropolii, tj. Wielkiej Brytanii; 2. Stabilność i integralność terytorialna Gambii zależy od sytuacji geopolitycznej w regionie Afryki Zachodniej, a szczególnie od relacji z sąsiednim Senegalem, co jest powodem prowadzenia polityki „przyjaźni” wobec państw subregionu Afryki Zachodniej; 3. Prezydent Yahya Jammeh popiera i promuje politykę dużej niezależności państw afrykańskich od światowych mocarstw na forum organizacji regionalnych; 4. Yahya Jammeh prowadzi politykę zacieśniania więzi z tzw. „nowymi potęgami” oraz państwami kontestującymi obecny porządek międzynarodowy; 5. Osobowość dyktatora i jego osobiste przekonania w silny sposób determinują podejmowane kroki w polityce zagranicznej. �Polityka zagraniczna Gambii 55 Podczas analizy wymienionych tez podjąłem badania nad tekstami źródłowymi, do których zaliczają się liczne artykuły prasowe dostępne przede wszystkim w Intrenecie. Korzystałem zarówno z prasy gambijskiej, ze szczególnym uwzględnieniem oficjalnej gazety rządowej „Daily Observer”, jak i mediów o zasięgu międzynarodowym takich jak BBC czy „The New African”. Ważnym źródłem informacji były nieliczne zamieszczone dokumenty i umowy międzynarodowe dostępne na stronach kancelarii prezydenta, gambijskiego MSZ oraz na stronach organizacji międzynarodowych takich jak Unia Afrykańska, ECOWAS i Unia Europejska. Z przykrością muszę stwierdzić, że niska jakość stron prowadzonych przez rząd Gambii nie pozwalała na dostęp do wielu dokumentów oraz innych źródeł informacji przedstawiających sytuację wewnętrzną i międzynarodową Gambii, które znacznie łatwiej było znaleźć w źródłach zagranicznych. Dodatkową trudnością przy badaniu polityki zagranicznej Gambii jest jej niekonsekwencja oraz dość gwałtowne zmiany. Prezydent Yahya Jammeh znany jest z podejmowania dosłownie z dnia na dzień działań, które w przypadku wielu innych państw byłyby poprzedzone wielotygodniowymi, a nawet wielomiesięcznymi przygotowaniami lub wymagałyby wcześniejszego zbadania sytuacji. Mam tu na myśli choćby ogłoszenie wyjścia z Commonwealthu czy, niepoprzedzone żadnymi oznakami kryzysu, zerwanie stosunków dyplomatycznych z Republiką Chińską (Tajwanem). Za nietypowe należy również uznać ogłoszenie partnerstwa strategicznego z Katarem i decyzję, że Katar ma podjąć się budowy nowego lotniska w Bandżulu. Miało to miejsce już podczas pierwszego spotkania 21 listopada 2014 r. prezydenta Gambii z emirem Kataru szejchem Hamidem bin Khalifą al-Thani. Podobnie ogłoszenie Gambii państwem islamskim w grudniu 2015 roku było dla wielu obserwatorów pewnym zaskoczeniem, a nawet wywołało zaniepokojenie wśród sąsiadów i partnerów europejskich �56 Michał Ząbek obawiających się radykalizacji postaw prezentowanych przez Bandżul, co jednak – jak się wydaje – nie nastąpiło. Takie wydarzenia każą częstokroć zmienić całościowe postrzeganie pozycji tego małego państwa na arenie międzynarodowej i niejako „wywracają do góry nogami” wcześniej przyjęte założenia. Niemniej mam nadzieję, że ujęte przeze mnie zagadnienia pozwolą na przedstawienie ogólnego obrazu gambijskiej polityki zagranicznej prowadzonej w ostatnim dwudziestoleciu. Chciałbym, aby to skromne studium mogło stać się punktem wyjścia do szerszych rozważań nad charakterem oraz czynnikami warunkującymi politykę zagraniczną zarówno Gambii, jak i innych małych państw będących na podobnym poziomie rozwoju, a w szczególności państw afrykańskich, których elity polityczne i charakter prowadzonej polityki częstokroć wykazują duże podobieństwo do Gambii. Relacje Gambii z państwami Zachodu Relacje Gambii z Wielką Brytanią Relacje pomiędzy Wielką Brytanią a Gambią, po uzyskaniu przez Gambię niepodległości w 1965 roku, są de facto przedłużeniem tendencji w rozwoju relacji jeszcze z okresu kolonialnego. W latach 1965–1969 Gambia była monarchią parlamentarną, a formalną głową państwa była królowa brytyjska. Należy podkreślić, że prócz oficjalnych silnych więzów z dawną metropolią, takich jak przynależność do Brytyjskiej Wspólnoty Narodów (Commonwealth), Dawda Jawarę łączyły z dawnymi kolonizatorami stosunkowo bliskie relacje osobiste. Potwierdzeniem tych ostatnich może być przyznanie Dawdzie tytułu szlacheckiego przez królową brytyjską. Można zaryzykować stwierdzenie, że te bliskie relacje z dawną metropolią miały wpływ na „przymykanie oczu” �Polityka zagraniczna Gambii 57 przez Wielką Brytanię na kolejno wygrywane wybory przez Dawdę i jego Ludową Partię Postępu (Peoples Progresive Party – PPP) oraz zaostrzającą się walkę z opozycją. Ze strony gambijskiej ta przyjaźń motywowana była przede wszystkim faktem, iż ok. 80% budżetu tego niewielkiego państwa pochodziło z pomocy zagranicznej, a Wielka Brytania była jednym z głównych donatorów. Brytyjczycy natomiast kładli nacisk na utrzymanie swojej strefy wpływów w Afryce, ale również na powstrzymywanie ruchów socjalistycznych i komunistycznych rozwijających się prężnie w wielu nowo powstałych państwach afrykańskich. Obustronna współpraca była w tamtym okresie przydatna dla obu stron: PPP utrzymywało władzę oraz otrzymywało potrzebne fundusze do rządzenia państwem, natomiast Brytyjczycy posiadali wiernego sojusznika w regionie oraz ewentualną bazę dla swoich działań w Afryce, czy nawet szerzej na Atlantyku. Dowodem jest rok 1982, kiedy to brytyjskie lotnictwo korzystało z lotniska w Bandżulu w czasie wojny o Falklandy-Malwiny. Zmiana władzy w 1994 roku była niemiłą niespodzianką dla Wielkiej Brytanii, która udzieliła nawet azylu zbiegłemu z kraju Jawarze. Brytyjskie władze wraz z Unią Europejską szybko potępiły zamach stanu w Gambii, z drugiej strony nie doszło jednak do zerwania stosunków dyplomatycznych z nowymi, nielegalnymi w świetle prawa międzynarodowego, władzami spod znaku Armed Forces Provisional Ruling Council (AFPRC), którym przewodził porucznik Yahya Jammeh. Co więcej, władze brytyjskie, mimo iż początkowo ograniczyły pomoc gospodarczą i wojskową, stosunkowo szybko wycofały się ze swoich decyzji. Znamiennym zdaje się być fakt, że to właśnie firma brytyjska była odpowiedzialna za szkolenie i przygotowywanie wyborów z 26 września 1996 roku, które były pierwszymi po zamachu z lipca 1994 roku. Przez cały czas rządów Jammeha, od roku 1994 do chwili obecnej, następuje jednak powolne, ale trwałe oziębienie stosunków �58 Michał Ząbek dyplomatycznych, wojskowych oraz gospodarczych pomiędzy krajami. Wartość obrotów handlowych w 1995 roku między oboma państwami wyniosła łącznie nieco ponad 32,5 mln dolarów amerykańskich. Jeszcze w roku 2012 wskaźnik ten kształtował się na poziomie ok. 65 mln dolarów1. Należy pamiętać, że wymiana gospodarcza pomiędzy Gambią i Wielką Brytanią, od momentu uzyskania przez Gambię niepodległości w 1965 roku, była wyjątkowo niesymetryczna. Królestwo eksportowało do Gambii praktycznie wszystkie produkty konieczne do utrzymania gospodarki, w tym paliwa, leki, technologie, a nawet częściowo żywność. Ze strony byłej kolonii na Wyspy Brytyjskie trafiały przede wszystkim orzeszki ziemne stanowiące przez cały okres istnienia Gambii średnio ponad 40% eksportu. Ich udział rośnie i w 2012 roku wyniósł ok. 49% wartości eksportu do Wielkiej Brytanii, a jego wartość utrzymywała się na poziomie 5,25 mln USD, co znaczy, że była niższa od tej z 1995 roku (6,8 mln). Na drugim miejscu były owoce tropikalne i niektóre warzywa oraz w mniejszym stopniu nisko przetworzone produkty rybne. Daje się również zauważyć wyjątkowy brak stałości w obrotach pomiędzy oboma krajami. W roku 2010 eksport z Gambii wyniósł nieco ponad 9 mln USD, a dwa lata później spadł o ok. 40%. Od roku 2012 widać również inną ciekawą zależność, a mianowicie fakt, iż 49% sprowadzanej ropy oraz produktów z niej wytwarzanych jest pochodzenia brytyjskiego2. Takie uzależnienie wydaje się być wynikiem rozwoju wpływów brytyjskich koncernów na afrykańskich polach naftowych, z których pochodzi praktycznie sto procent ropy i produktów z niej bezpośrednio wywarzanych w Gambii (takich jak benzyna). 1 Por. The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media. mit.edu/explore/tree_map/hs/export/gmb/show/all/2012/ (dostęp: wrzesień 2014). 2 Tamże. �Polityka zagraniczna Gambii 59 Mimo prób dystansowania się od Wielkiej Brytanii podejmowanych przez Yahyę Jammeha, takich jak pogłębiająca się krytyka Commonwealthu, zakończona wystąpieniem z niego 13 października 2013 roku, Gambia nadal wydaje się być uzależniona w znacznej mierze od pomocy brytyjskiej, która w 2013 roku przekroczyła 3 mln funtów. Związane jest to nie tylko z czynnikami gospodarczymi, ale również chęcią utrzymania władzy i spokoju wewnątrz państwa (przez Gambię między innymi prowadzą szlaki przemytu narkotyków z Ameryki Łacińskiej do Afryki Zachodniej i Europy). Jammeh kontynuuje współpracę z Brytyjczykami w walce z przemytnikami, a także współpracę wywiadowczą w zakresie rozpoznawania ruchów ekstremistycznych, jakie mogłyby pojawiać się wśród muzułmanów w jego kraju. Brytyjczycy mają również znaczący wkład w przygotowanie armii gambijskiej do misji pokojowych, w których państwo Jammeha często i chętnie bierze udział. Daje się to zauważyć dzięki licznym wizytom brytyjskich szkoleniowców w Gambii, odpowiedzialnych między innymi za przygotowanie gambijskiego korpusu do misji pokojowych w Czadzie czy Darfurze3. Kolejnym czynnikiem powodującym, że osłabianie więzi z dawną metropolią jest niekorzystne dla Gambii są turyści. Jak podawały choćby gazety brytyjskie w 2013 roku liczba brytyjskich turystów w Gambii wynosiła ok. 50 tys. i to Brytyjczycy stanowili największą grupę spośród odwiedzających Gambię4. Co więcej, to właśnie mieszkańcy Zjednoczonego Królestwa stanowią już od wielu lat podstawową grupę turystów w Gambii, a Londyn jest Por. Gibraltar Regiment trains Gambians for Darfur deployment, źródło: https://www.gov.uk/government/news/gibraltar-regiment-trains-gambiansfor-darfur-deployment (dostęp: 10.2014). 4 Por. Hirsch Afua, The Gambia: seven facts about the country leaving the Commonwealth, źródło: http://www.theguardian.com/world/shortcuts/2013/ oct/03/gambia-facts-country-leaving-commonwealth (dostęp: 10.2014). 3 �60 Michał Ząbek jednym z zaledwie kilku miast europejskich, z którego można przez cały rok odlecieć do tego afrykańskiego kraju. Dla państwa, dla którego wpływy z turystyki stanowią wg różnych danych od 16 do 18% PKB, ewentualny spadek liczby turystów mógłby mieć dramatyczne konsekwencje. Z wyżej wymienionych względów wydaje się więc, że wyjście z Commonwealthu było raczej swego rodzaju gestem mającym pokazać gotowość Gambii do poszukiwania nowych strategii międzynarodowych, a nie realnym krokiem mającym na celu głębokie osłabienie relacji z Londynem. Brytyjczycy zdają się być tego świadomi, ale poza wyrażeniem żalu z powodu opuszczenia przez Bandżul Brytyjskiej Wspólnoty Narodów nie podjęli żadnych znaczniejszych kroków, które miałyby Gambię w jakiś sposób ukarać za jej postępowanie. Oba kraje, mimo olbrzymiej różnicy potencjałów, zdają się być sobie potrzebne. O ile dla strony gambijskiej relacje z dawną potęgą kolonialną mają wymiar wręcz egzystencjalny to dla Brytyjczyków, spokojny kraj w tym regionie świata jest fragmentem architektury bezpieczeństwa poprzez kontrolę szlaków przemytu narkotyków oraz posiadanie swego rodzaju sojuszniczej bazy w coraz bardziej niespokojnej Afryce Zachodniej. Relacje Gambii z USA Początków wspólnych relacji Stanów Zjednoczonych i terenów należących do dzisiejszej Gambii można szukać w okresie niewolnictwa, kiedy to znacząca część ludności tych terenów została porwana i sprowadzona do brytyjskich kolonii w Ameryce, a później już do niepodległych Stanów Zjednoczonych. Pewną ciekawostką łączącą historię obu państw jest fakt, iż to właśnie traktat wersalski z 1783 r. kończący wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych, kończył również wojnę siedmioletnią i ustanawiał zwierzchność brytyjską nad obszarem Gambii, wyznaczając ramowe granice jej terytorium. �Polityka zagraniczna Gambii 61 Do drugiej połowy XX wieku nie istniały jednak szersze kontakty pomiędzy brytyjską kolonią a USA. Epizodycznym wydarzeniem był fakt lądowania na lotnisku w Bathurst prezydenta Franklina D. Roosvelta w drodze na konferencję Wielkiej Trójki w Teheranie w 1943 roku. Po uzyskaniu przez Gambię niepodległości rozpoczął się zauważalny proces przejmowania przez USA od Wielkiej Brytanii wpływów w nowo powstałym państwie. W okresie rządów Jawary USA stopniowo stały się największym donatorem pomocy humanitarnej i rozwojowej dla Gambii. Stany Zjednoczone widziały w Gambii korzystnie położony punkt na mapie świata m.in. jako dobra baza na środkowym Atlantyku oraz miejsce, gdzie powstało awaryjne lądowisko dla amerykańskich promów kosmicznych. W tym celu port lotniczy w Bandżulu został gruntownie przebudowany przez Amerykanów, tak by mógł przyjmować promy kosmiczne. Związana historycznie ze światem anglosaskim Gambia wydawała się też być w okresie Zimnej Wojny dobrą przeciwwagą dla socjalistycznych rządów w sąsiednim Senegalu, czy szerzej dla socjalistycznych i komunistycznych tendencji w całym regionie. Mimo wierności Dawdy Jawary wobec USA, przejawiającej się m.in. w tłumieniu jakichkolwiek ruchów socjalistycznych w swoim kraju, Stany Zjednoczone nie podjęły się jego obrony w roku 1994, umożliwiając jedynie schronienie się na swoim okręcie cumującym w tym czasie w porcie w Bandżulu, a dalej zapewniając mu bezpieczną podróż do Senegalu. Po objęciu rządów przez Yahye Jammeha nie doszło do gruntownej zmiany polityki amerykańskiej wobec tego małego państwa. Wprawdzie w latach 2001–2002 Gambia była objęta amerykańskim embargiem na sprzedaż broni oraz sankcjami ekonomicznymi, jednak – jak się wydaje – zmieniająca się na świecie sytuacja geopolityczna, w tym szczególnie pojawienie się islamskiego terro- �62 Michał Ząbek ryzmu w Afryce Zachodniej, doprowadziło do znacznego ocieplenia relacji w późniejszych latach. Relacje handlowe pomiędzy Gambią i USA kształtują się podobnie jak miało to miejsce w przypadku Wielkiej Brytanii i opierają się na sprzedaży nisko przetworzonych dóbr rolnych oraz ryb. W drugą stronę płynie natomiast znacząca ilość wysoko przetworzonych produktów, częstokroć o znaczeniu strategicznym dla istnienia państwa, w tym paliwo oraz wszelkiego rodzaju wyroby przemysłu maszynowego i chemicznego. Należy jednak zauważyć, że w przypadku Stanów Zjednoczonych większą rolę niż w przypadku Wielkiej Brytanii w napływie dóbr ma pomoc świadczona przez agencje rządowe, USAID oraz wszelkiego rodzaju instytucje typu NGO, które sprowadzają do Gambii nawet tak podstawowe produkty, jak tłuszcze roślinne czy zboża. W tym kontekście można wspomnieć choćby akcję z 2012 roku (odpowiedź na nieurodzaje w latach 2011–2012), kiedy to USAID i ambasada USA w Gambii przekazały żywność oraz środki na jej zakup na łączną kwotę opiewającą na pół miliona dolarów co pozwoliło wesprzeć pomocą ok. 428 tys. mieszkańców5. Powracając do problematyki związanej z bezpieczeństwem i współpracą pomiędzy oboma państwami w tej dziedzinie, należy zauważyć znaczny jej wzrost od połowy lat 90. do roku 2013. Rok 2013 jest tu cezurą, ponieważ od 21 sierpnia tego roku nie są prowadzone żadne treningi oraz nie jest udzielana pomoc wojskowa Gambii, a to z powodu rozporządzenia Yahye Jammeha z tegoż dnia, na podstawie którego wydalono z kraju wszystkich amerykańskich wojskowych i policyjnych instruktorów6. Postaram Por. USA Aid agency, źródło: http://www.usaid.gov/crisis/the-gambia (dostęp: 21.08.2014). 6 Por. Gambia Says No More U.S. Military Training, źródło: http://security­ assistancemonitor.wordpress.com/2013/08/21/gambia-says-no-more-u-smilitary-training/ (dostęp: 21.08.2014). 5 �Polityka zagraniczna Gambii 63 się jednak skupić na okresie poprzedzającym to wydarzenie. Gambia, jak już wcześniej wspominałem, od lat 70. stała się areną przerzutu narkotyków z Ameryki Łacińskiej. Amerykańskie władze, podobnie jak Brytyjczycy, prowadząc globalną wojnę z narkobiznesem, wspierały wprawdzie nieznacznie, ale stale wojsko gambijskie i służby bezpieczeństwa. Nie zmieniło się to praktycznie w ogóle po objęciu władzy przez Yahye Jammeha. Od początku XXI wieku do walki z przemytem narkotyków doszło zagrożenie islamskim ekstremizmem i terroryzmem, z którym w Gambii, będącej krajem muzułmańskim, należy się szczególnie liczyć. Wzrost aktywności islamskich terrorystów w regionie Afryki Zachodniej nastąpił od początku drugiej dekady XXI wieku. Taka sytuacja geopolityczna okazała się niezwykle korzystna z punktu widzenia Yahye Jammeha, który zwalczając wszelkie przejawy islamskiego radykalizmu (również środkami pokojowymi, jak promocja tzw. Czarnego Islamu), zaczął otrzymywać w tym celu znaczne wsparcie ze strony USA. Pokazują to wyraźnie statystyki: w roku 2000 liczba amerykańskich wojskowych i policjantów będących instruktorami sił gambijskich wynosiła zaledwie cztery osoby, natomiast w roku 2010 było to już 305 osób. W 2009 roku wg dokumentów Departamentu Stanów USA odbyło się aż 50 sesji szkoleniowych i treningowych dla sił gambijskich7. W tym samym okresie podobny wzrost kształtował liczbę słuchaczy amerykańskich kursów oficerskich, a nawet oficerów wysłanych na szkolenie za ocean, których liczba wyniosła 67 osób, co wydaje się być dość znaczącą liczbą, zważając na to, iż siły zbrojne Republiki Gambii liczą obecnie niespełna 2,5 tys. żołnierzy i oficerów. Ważnym faktem jest również dotowanie znacznymi sumami gambijskich sił zbrojnych przez USA, które rok rocznie od 2007 roku Por. US Secretary of State Sub-Saharian Africa Department, źródło: http:// www.state.gov/documents/organization/155990.pdf (dostęp: 08.2014). 7 �64 Michał Ząbek przeznaczają na ten cel ok. 500 000 USD, co stanowi blisko połowę budżetu armii Jammeha. To wsparcie owocowało dotychczas względną lojalnością przywódcy gambijskiego, który nie wahał się wysłać swoich sił na praktycznie wszystkie misje wojskowe, jakie miały miejsce na kontynencie afrykańskim, a nawet do Kosowa i Afganistanu. Dodatkowo finansowe wsparcie USA dało możliwość dozbrojenia armii gambijskiej w nowy sprzęt i stworzenie, po raz pierwszy w historii Gambii, lotnictwa wyposażonego przede wszystkim w sprzęt zakupiony w krajach byłego ZSRR, głównie na Ukrainie. Faktem jest też chęć zbudowania pierwszej wojskowej uczelni w kraju, co pokazuje, że wieloletni sojusz ze Stanami owocuje znacząco wzmocnieniem sił gambijskich. W tym kontekście bardziej powinno dziwić zerwanie relacji wojskowych z tym, wydawałoby się, kluczowym partnerem. Wydarzenie to należy jednak łączyć z ogólnym trendem w polityce Jammeha wyraźnie zauważalnym po roku 2008, kiedy przywrócił karę śmierci. Mam tu na myśli politykę odsuwania się od Zachodu i poszukiwania partnerów, w tym wojskowych, wśród nowych światowych graczy takich jak: Chiny czy Turcja, które w rozwoju armii gambijskiej odgrywają coraz większą rolę. Relacje Gambia – USA, jak widzimy, mają w znacznym stopniu wymiar jednostronny i opierają się na udzielaniu znaczącego wsparcia Gambii przez Stany Zjednoczone, co nie powinno dziwić zważając na potencjały obu krajów. Ciekawym przypadkiem jest jednak sfera relacji w zakresie obronności, której w powyższym akapicie poświęciłem nieco więcej uwagi. Relacje w tym obszarze wskazują na to, że Stany Zjednoczone poszukują sojuszników nawet wśród takich małych państw, jak Gambia w celu zabezpieczenia swoich interesów w różnych regionach świata. Wydaje się, że fakt praktycznego braku istnienia demokracji w opisywanym przeze mnie państwie, nie ma dla USA większego znaczenia, a prowadzone przez wiele amerykańskich NGO warsztatów na temat �Polityka zagraniczna Gambii 65 demokracji i społeczeństwa obywatelskiego, które nie napotykają większego oporu ze strony Jammeha, tylko dodatkowo legitymizują jego władzę. Podejrzewam, że będzie się tak działo dopóty, dopóki jego rządy nie staną się jawnie antyamerykańskie, a posunięcia polityczne, nie uderzą w jakiś sposób w politykę USA w regionie. Nadchodzące lata pokażą, czy Stany Zjednoczone staną się wrogiem Gambii, czy obecne ochłodzenie jest tylko chwilowe i związane z zawirowaniami w Afryce polegającymi na walce o wpływy pomiędzy wieloma graczami, którzy byli już na tym kontynencie wcześniej, jak i nowymi poszukującymi dopiero swojego miejsca i ewentualnych zysków z inwestycji (również wojskowych) na tym najszybciej rozwijającym się z kontynentów. Relacje Gambii z innymi państwami Zachodu Należy zauważyć, że Gambia stara się rozwijać relacje również z innymi państwami świata zachodniego. Do znaczących partnerów Gambii z tej strefy możemy zaliczyć dodatkowo Niemcy i Hiszpanię. Mimo iż z oboma krajami Gambia utrzymuje stosunki dyplomatyczne od początków swego istnienia, to dopiero nowe rządy od 1994 r. i wprowadzone przez nie zmiany w koncepcji polityki zagranicznej doprowadziły do znacznego ożywienia kontaktów. Rozwój stosunków z tymi krajami i zwiększenie aktywności w świecie cechuje szczególnie drugą dekadę rządów Yahye Jammeha. Mimo pojawiających się coraz częściej haseł mówiących o „oderwaniu się” od Zachodu, Europa i Stany Zjednoczone nadal są podstawowymi źródłami potrzebnej pomocy w szczególności tej, za którą idzie transfer technologii i podniesie poziomu życia mieszkańców. Z tego względu Yahye Jammeh nie mógł się w pełni odciąć od, póki co, podstawowego źródła dóbr i technologii, jakim jest ogólnie pojęty świat zachodni. Również w kwestii bezpieczeństwa państwa utrzymanie dobrych relacji z wciąż wpły- �66 Michał Ząbek wowymi państwami UE czy USA ma kluczowe znaczenie i pozwala na swobodne utrzymywanie korzystnego dla Gambii status quo w regionie. Widoczna jest jednak próba przeniesienia ciężaru relacji z potęg anglosaskich na innych graczy ze świata zachodniego, wśród których szczególne znaczenie odgrywają, ważna ze względu na wymianę handlową i turystyczną, Hiszpania i najpotężniejsze państwo Starego Kontynentu, jakim są Niemcy. Relacje handlowe z Hiszpanią w 2012 roku wyniosły ok. 13 mln USD i mają tendencję rosnącą. Ważnym elementem łączącym oba państwa jest koncepcja polityki opierająca się na wzmacnianiu relacji „północ-południe”. W tym kontekście za kluczowe wydarzenie można uznać rozmowy z marca 2014 roku, kiedy specjalny wysłannik króla Hiszpanii omawiał z Yahye Jammehem i jego doradcami warunki poparcia Gambii dla hiszpańskiej kandydatury na pozycję niestałego członka Rady Bezpieczeństwa w kadencji 2015–20168. Takie kroki podejmowane przez państwo jasno wskazują na odsuwanie się od Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, tym bardziej że Hiszpania znana jest z wielu inicjatyw mających na celu zbliżenie krajów tzw. Południa w innej, niż proponowana przez kraje anglosaskie, formule. Niemcy natomiast są krajem, który od kilku lat zaczyna prowadzić coraz śmielszą politykę na światowej arenie, znacząco wychodząc poza Europę. Widzimy to w aktywnych działaniach niemieckich na rzecz pojednania świata zachodniego z Iranem, zaangażowaniu się w ochronę chrześcijan w Iraku czy rozwijającym się energicznie partnerstwie z Chinami. W wyniku tych zmian w polityce niemieckiej doszło też do zmiany postrzegania Afryki i pogłębienia relacji politycznych oraz gospodarczych z tym kon8 Por. Spain seeks Gambia’s support for UN SC non-permanent Membership, źródło: http://observer.gm/africa/gambia/article/spain-seeks-gambias-supportfor-un-sc-non-permanent-membership (dostęp: 08.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 67 tynentem. Niemcy pozbawione naturalnej strefy wpływów na Czarnym Lądzie postanowiły prowadzić politykę znacznie szerzej zakrojoną, nieukierunkowaną na konkretne kraje czy region, lecz raczej na branże, w których mogą liczyć na uzyskanie przewagi nad swoimi konkurentami z Europy, USA czy Chinami. Nie oznacza to jednak, że nie doszło do pewnego zainteresowania niektórymi krajami. Należą do nich dawne kolonie niemieckie takie jak: Kamerun czy Namibia, ale też państwa niebudzące większego zainteresowania inwestorów z innych regionów. Do tej drugiej grupy zalicza się właśnie Gambia. Niemieckie relacje z tym państwem są w znacznej mierze oparte na dostarczaniu różnorodnej pomocy rozwojowej, w tym technologii. Do największych niemieckich inwestycji należy bezpośrednie zaangażowanie się w projekt Grupy Banku Światowego „Light Africa” poprzez wysyłanie własnych inżynierów i technologii w celu rozbudowy sieci elektrycznej w Gambii. Szczególnym momentem dla relacji gambijsko-niemieckich był 19 czerwca 2012 roku, kiedy podpisano Memorandum of Understanding pomiędzy niemiecką i gambijską izbą handlową (ang. chamber of commerce), mające na celu ułatwienie relacji handlowych obu krajów9. Na bazie porozumienia dwustronnego doszło do zdecydowanie największego wydarzenia handlowego w historii relacji pomiędzy oboma krajami, a mianowicie powołania do życia przez niemieckie linie lotnicze Germania linii Gambia Bird, która stała się natychmiast flagową linią lotniczą tego małego państwa. Linie lotnicze Gambia Bird posiadają na swoim stanie dwa wydzierżawione od Germanii samoloty typu Airbus A-319 i wyjątkowo rozbudowaną siatkę połączeń, jak na swe możliwości, obejmującą aż osiem tras przede wszystkim do miast położonych w ramach wspólnoty ECOWAS, ale również Por. Janneh Bintou Kb., Gambia: Invest Gambia Inks MoU With GGCC, źródło: http://allafrica.com/stories/201206211093.html (dostęp: 9.08.2014). 9 �68 Michał Ząbek do Barcelony i Londynu, z których to miejsc pochodzi największy procent turystów przybywających na atlantyckie wybrzeże Gambii. To posunięcie handlowe nie mogło się obejść bez bezpośredniej zgody Yahye Jammeha, ale również bez wsparcia rządowego strony niemieckiej i jest interpretowane jako poszukiwanie przez Niemcy swego rodzaju bazy wypadowej do prowadzenia polityki w Afryce Zachodniej, a ze strony Gambii jako zdecydowane pokazanie krajom anglosaskim, że Gambia potrafi prowadzić niezależną politykę i umie samodzielnie znajdować partnerów nie tylko pośród krajów Bliskiego i Dalekiego Wschodu, ale również na Starym Kontynencie. Do innych ważnych dla polityki zagranicznej Gambii państw w Europie należy przede wszystkim Królestwo Niderlandów wraz z pozostałymi krajami Beneluksu. Sama Holandia zajmuje drugie pod względem wolumenu obrotów handlowych miejsce wśród europejskich partnerów Gambii, zaraz po Zjednoczonym Królestwie. Tak wysoka pozycja nie przekłada się jednak na podejmowanie działań, które miałyby choćby znamię politycznych posunięć. Podobnie jak wiele innych państw, przyjmuje studentów afrykańskich na swoje uczelnie (w tym i z Gambii). Nie da się jednak zarysować bardziej zdecydowanej linii politycznej w polityce holenderskiej na kierunku Afryki Zachodniej, w której jakąkolwiek rolę odgrywałoby opisywane przeze mnie państwo. Znaczącym partnerem w dziedzinie obronności okazała się, jak już wspominałem wcześniej, Ukraina. Państwo to sprzedało Gambii pojedynczy samolot Su-25 w 2009 r. i zajęło się szkoleniem pilotów oraz obsługi naziemnej. Z podawanych informacji do kolejnego znacznego ocieplenia relacji pomiędzy krajami doszło w roku 2012, kiedy Ukraina podjęła się szkolenia kadry oficerskiej i żołnierzy gambijskich oraz próbowała sprzedać afrykańskiemu partnerowi większe ilości sprzętu produkowanego przez ukraiński przemysł wojskowy. Jednak przedłużające się negocjacje nie zakończyły �Polityka zagraniczna Gambii 69 się przed wybuchem kryzysu na Ukrainie i obecnie nie są kontynuowane, w przeciwieństwie do wymian studenckich, w których biorą udział młodzi Gambijczycy. Podobnie nieregularny charakter mają relacje z Polską, choć są od lat 80. utrzymywane najpierw przez polską placówkę w Dakarze, a obecnie w Rabacie, trudno je nazwać stałymi. Polska nie angażuje się w większym stopniu w projekty pomocowe w Gambii, ani nie posiada z tym państwem stałej wymiany dóbr. Ciekawostką może być fakt otwarcia w 2013 r. oferty Rainbow Tours właśnie do Gambii, co przy braku innych obrotów znacząco ożywiło relacje polsko-gambijskie. Do większego zacieśnienia tych związków przyczyniło się zniesienie wiz dla obywateli Polski do Gambii w ramach unifikacji polityki wizowej Gambii z krajami UE. Podsumowanie Łatwo zauważyć, że mimo prób zmiany sojuszy geopolitycznych, jakie Gambia podejmuje szczególnie w drugiej dekadzie rządów Yahye Jammeha, są one tylko połowicznie przeprowadzane z sukcesem, jeśli chodzi o relacje z szeroko rozumianym Zachodem, a przede wszystkim z krajami europejskimi. Wydaje się, że wynika to przede wszystkim z faktu, iż gros polityki większości państw europejskich, jak również UE jako całości opiera się na relacjach handlowych. Gambia z racji bycia, obiektywnie rzecz biorąc, nieznaczącym rynkiem na mapie Afryki, nie wzbudza tak szerokiego zainteresowania jak pozostałe kraje regionu. Dodatkowo sytuację handlową komplikuje relatywnie niewielka odległość pomiędzy Bandżulem i znacznie większym, a przy tym dającym większe możliwości Dakarem (odległość, którą można pokonać samochodem w mniej niż pięć godzin). To w stolicy Senegalu skupiają się podstawowe instytucje międzynarodowe i handlowe w tym regionie Afryki. Jedyną szansą dla Bandżulu, �70 Michał Ząbek a tym samym Gambii, wydaje się być fakt, iż tradycyjnie więź pomiędzy Francją i Senegalem prowadzi do zamknięcia się tego rynku na wiele podmiotów gospodarczych, również europejskich, ze względu na bardzo silną ochronę przez Francję swoich firm, przedsiębiorstw na terenie Senegalu oraz pozostałych państw Afryki Zachodniej będących dawniej koloniami francuskimi. Wywołana tym niemożność rozwinięcia bardziej złożonych relacji z tymi państwami powoduje, że stabilna politycznie i bezpieczna Gambia może stać się dla niektórych inwestorów swego rodzaju bramą do Afryki Zachodniej. W niniejszym rozdziale chciałem ukazać, że Gambia, mimo buńczucznych zapowiedzi i pełnych oskarżeń wystąpień prezydenta Yahye Jammeha o niekorzystnym wpływie państw Zachodu na rozwój tego państwa, jest nadal od nich uzależniona. Widać jednak, iż starzy kolonizatorzy, czy nawet szerzej, świat anglosaski, zachowywali się zbyt arogancko wobec tego niewielkiego afrykańskiego partnera, będąc pewnym, iż jest on tak dalece związany z Wielką Brytanią, a później również ze Stanami Zjednoczonymi, że nie spróbuje nawet podjąć próby oporu wobec tych państw, nawet jeśli rozwiązania polityczne i gospodarcze przez nie narzucane będą niekorzystne. Yahye Jammeh od początku drugiej dekady swoich rządów coraz bardziej, zarówno w retoryce, jak i praktyce, stara się oderwać od dawnych potęg mających de facto pośrednie panowanie nad jego państwem od czasów uzyskania niepodległości w 1965 roku. Taka postawa daje szansę innym państwom wysoko rozwiniętym takim jak Niemcy lub Hiszpania na wejście na ten niewielki rynek i tym samym uzyskanie w regionie wpływów gospodarczych i politycznych. Wydaje się, że jeszcze długo Gambia pozostanie uzależniona od Zjednoczonego Królestwa i USA, jednak jeśli polityka Bandżulu będzie konsekwentna, uzależnienie to będzie systematycznie słabło na rzecz wpływów innych państw europejskich. Konkludując, moż- �Polityka zagraniczna Gambii 71 na powiedzieć, że zbytnia pewność siebie w poczynaniach w stosunku do Gambii przyczyniła się do utraty kontroli politycznej nad tym państwem przez Wielką Brytanię, ponieważ wywołała realny lęk w elitach rządzących tego małego państwa, co do ich suwerenności szczególnie w ramach polityki wewnętrznej, która była coraz ostrzej krytykowana przez Brytyjczyków i Amerykanów. Tym samym kwestia suwerenności wewnętrznej przyczyniła się do zmiany założeń polityki zagranicznej. Gambia w Afryce Relacje Gambii z Senegalem Relacje gambijsko-senegalskie mają głębokie podstawy historyczne. Związane jest to z oczywistym faktem, iż terytorium Gambii zostało niejako wycięte ze zwartego terytorium Senegalu na bazie wielokrotnie zmienianych umów dwustronnych pomiędzy Wielką Brytanią i Francją, jak również innych aktów o charakterze wielostronnym. Istnienie Gambii zawsze stanowiło swego rodzaju wyzwanie dla jedności terytorialnej Senegalu, a co za tym idzie, znaczące napięcia polityczne, szczególnie w prawie oderwanym od reszty kraju (z powodu Gambii) regionie Casamanca. Co więcej, ludność zamieszkująca oba państwa należy do tych samych grup etnicznych i plemiennych oraz, co ważne, w większości wyznaje islam. Jak widać, wydzielenie szerokiego na 50 i długiego na ok. 200 km pasa wzdłuż rzeki Gambii wraz z zamieszkującą ten teren ludnością wydaje się posunięciem nader sztucznym i każącym zadać oczywiste pytanie o sensowność istnienia dwóch odrębnych organizmów państwowych ukształtowanych w ten sposób. Co więcej, w momencie podjęcia kwestii niepodległości Senegalu naturalnym wydawało się, iż po opuszcze­ niu przez Brytyjczyków swej kolonii dojdzie do połączenia obu �72 Michał Ząbek tych terytoriów choćby ze względów ekonomicznych, ponieważ byłoby rzeczą nieprawdopodobną, aby terytorium Gambii mogło samodzielnie utrzymać się na arenie międzynarodowej, będąc pozbawionym znaczących zasobów ekonomicznych i społecznych. Od 1961 roku powołano komitet pod przewodnictwem prezydenta Senegalu Leopolda Sangohra i szefa rady ministrów Gambii P. S. N’Jie. Ciało to miało podjąć prace przygotowawcze do połączenia obu terytoriów w ramach jednego państwa po opuszczeniu Gambii przez Brytyjczyków. W roku 1964 powstał nawet raport autorstwa H. J. van Mooka pod egidą Narodów Zjednoczonych na temat realnych możliwości i konsekwencji połączenia obu krajów. W pracy tej znalazła się teza o możliwości ustanowienia konfederacji Senegambii jako korzystnej formy koegzystencji. Znaczenie miał jednak, jak to bywało już podczas wcześniejszych prób połączenia obu terytoriów, głos ludności Aku, tj. miejscowych kreoli, którzy wyrazili sprzeciw i ostatecznie Gambia powstała jako samodzielny niepodległy byt na mapie Afryki w roku 1965. Od początku niepodległości Gambia była w znacznej mierze uzależniona od swego jedynego, znacznie większego sąsiada i musiała podjąć z nim współpracę. Pierwszym dokumentem, podpisanym jeszcze w roku 1965, było porozumienie o wzajemnej obronie z Senegalem oraz współpracy wojskowej. W kwietniu 1967 roku podpisano traktat o współpracy, na mocy którego w następnych latach został powołany komitet międzyrządowy i sekretariat ds. relacji senegalsko-gambijskich. Ogółem do roku 1982 podpisano ponad trzydzieści kolejnych umów, które, mimo pojawiających się czasem tarć, dały bazę do szerokiej współpracy i dobrych relacji międzypaństwowych. Po nieudanym zamachu stanu w Gambii z 1981 roku, w którego udaremnieniu znaczącej pomocy udzieliły siły senegalskie, rządy obu państw podjęły decyzję o budowie wspólnego państwa na bazie konfederacji. Trwa- �Polityka zagraniczna Gambii 73 ła ona zaledwie siedem lat (do roku 1989) i upadła w wyniku znacznych różnic w prawodawstwie, rozwoju gospodarczym i konfliktów o realną władzę nad krajem. Rozpad ten był jednak pokojowy i nie doprowadził na szczęście do konfliktu. W styczniu 1991 roku podpisano nowy traktat o wzajemnej przyjaźni i współpracy, który, co ciekawe, uwzględniał część dorobku prawno-zjednoczeniowego Senegambii. Dobre relacje pomiędzy państwami oparte na wymianie gospodarczej i współpracy politycznej trwały do zamachu stanu z 22 lipca 1994 roku. Po objęciu władzy przez Yahye Jammeha i związanych z nim wojskowych, doszło do wzrostu napięcia w relacjach pomiędzy krajami. Senegalskie władze obawiały się, że pochodzący z ludu Dżola Jammeh może chcieć wesprzeć teraz swych pobratymców z Casamanki i przyczynić się do zaognienia tamtejszego konfliktu, zwłaszcza że zaraz po przejęciu rządów przez Jammeha doszło do wzmocnienia armii i gremiów wojskowych. Niemniej do większych napięć nie doszło, nawet po tym, jak schronienia Dwadowi Jawara udzielił właśnie Senegal. Jammeh wiedział i wie do dziś, że nie może pozwolić sobie na jakikolwiek większy spór ze swoim sąsiadem, ponieważ stanowi to bezpośrednie zagrożenie dla Gambii, a tym samym i jego władzy. Ważnym elementem uspokajania sytuacji była wizyta Jammeha 22 września 1994 roku w Dakarze, w czasie której doszło do nieformalnego jeszcze wtedy uznania przez Senegal nowych władz swojego sąsiada oraz zapowiedź chęci utrzymania dobrych wzajemnych relacji. W celu zapewnienia bezpieczeństwa militarnego, poza wzmacnianiem własnych sił, Yahya Jammeh nadał nowe znaczenia relacjom pomiędzy armiami Gambii i Senegalu. Za jego rządów podjęto wielowymiarową współpracę w dziedzinie obronności i zapewnienia bezpieczeństwa na granicach oraz zastosowano szerokie środki budowy zaufania bazujące na wspólnych szkoleniach i podpisanych dokumentach dwustronnych. Budowa �74 Michał Ząbek atmosfery zaufania jest szczególnie ważna dla mniejszej Gambii, ponieważ daje jej kluczowe gwarancje nienaruszalności granic. Kwestia prawidłowej delimitacji granic jest jednak, jak pokazują liczne przykłady na przestrzeni ostatnich lat, pewnym problemem dla obu krajów. W ostatnich kilku latach coraz częstsze są przypadki, w których specjalna komisja do spraw delimitacji granicy jest areną sporu pomiędzy państwami o teoretycznie błahe skrawki ziemi. W 2005 roku doszło nawet do sytuacji, w której Unia Europejska wydała oficjalne oświadczenie wzywające obie strony do unormowania sytuacji granicznej między państwami, w tym do niestanowienia na terenach sporu żadnych form osiedli, które mogłyby tylko utrudnić dialog. Należy pamiętać, że napięcia graniczne o bagna lub fragmenty sawanny używane przez miejscowych pasterzy Fulbe do wypasu bydła nie są korzystne dla obu stron, gdyż – jak zauważono choćby w wyżej wymienionym oświadczeniu UE – odstraszają potencjalnych inwestorów oraz niekorzystnie wpływają na poczucie bezpieczeństwa w regionie, a także mogą zagrozić współpracy obu państw w niestabilnej obecnie sytuacji w Afryce Zachodniej. Z drugiej strony pojawiają się również inicjatywy budujące wzajemne zaufanie i niosące nadzieję na w pełni przyjazne relacje między krajami. Za jedno z ciekawszych wydarzeń można uznać wspólne świętowanie przez mieszkańców miejscowości nadgranicznych tzw. Dnia Pokoju 25 września 2013 roku10. Innym oddolnym projektem mającym na celu uniknięcie przyszłych sporów na granicy państw było wspólne wyznaczenie specjalnego szlaku dla przepędzania bydła, dzięki czemu w przyszłości ma nie dochodzić do incydentów, w których obywatele jednego bądź drugiego państwa znajdą się 10 Por. Celebrating the International Day of Peace at the Senegal-Gambia border, http://www.tostan.org/news/celebrating-international-day-peace-senegalgambia-border (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 75 nielegalnie na terytorium drugiej strony ze względu na prowadzony przez siebie półpasterski tryb życia11. Obroty handlowe pomiędzy państwami w całym okresie rządów Yahye Jammeha znacząco rosły, by wynieść łącznie ponad 92 mln USD w roku 2012, przy obrotach wynoszących 10 mln USD w 1995 roku. Jest to niebagatelny wzrost, mówiący o szybkości i sile rozwoju całego kontynentu i regionu Zachodniej Afryki oraz wzrostu, jaki zanotowały oba państwa. Należy zauważyć, że jest to, można powiedzieć, czysta wymiana handlowa, ponieważ w przeciwieństwie do opisywanych wcześniej relacji gospodarczych z krajami Zachodu nie ma tu miejsca na pomoc rozwojową, której Senegal nie jest w stanie świadczyć swojemu sąsiadowi, gdyż rozwój społeczny i technologiczny obu państw nie różni się znacząco, a przewaga gospodarcza Senegalu wynika przede wszystkim z jego wielkości i posiadanych podstawowych zasobów gospodarczych. W wymianie gospodarczej na pewno podstawowym problemem jest jej struktura, tzn. Gambia eksportuje od początku swego istnienia de facto tylko produkty nisko przetworzone, a do tego łatwo zastępowalne zamiennikami z innych rynków, takie jak żywność i tekstylia. Ze strony Senegalu do państwa Jammeha trafiają samochody, produkty przemysłu wydobywczego oraz mniej zaawansowane technologicznie urządzenia mechaniczne i elektroniczne, co stawia to państwo w relacjach gospodarczych na znacznie lepszej pozycji. Należy także ująć niedoszacowaną, a znaczącą szarą strefę, w ramy której wchodzą imigranci senegalscy, przeważnie z Casamanki, masowo pracujący w miastach Gambii jako kierowcy i drobni handlarze oraz świadczący innego rodzaju usługi. Ponadto nieujmowanym czynnikiem wymiany gospodarczej 11 Por. Establishing long-term peaceful solutions on the Senegalese-Gambian border, źródło: http://www.tostan.org/stories/establishing-long-term-peacefulsolutions-senegalese-gambian-border (dostęp: 09.2014). �76 Michał Ząbek jest przemyt znacznie tańszych dóbr, takich jak żywność z Gambii do Senegalu, co z pewnością, choć nieznacznie, przyczynia się do wzrostu poziomu życia mieszkańców Gambii oraz Senegalu trudniących się tym procederem. Trzeba zauważyć, że wspólne relacje obu państw ze względu na szczególny rodzaj koegzystencji są niezwykle ważne przede wszystkim z punktu widzenia Bandżulu. W tym wymiarze widzimy wiele racjonalnych posunięć strony gambijskiej mających na celu zachowanie dobrosąsiedzkich kontaktów. Funkcjonowanie wielorakich komisji międzypaństwowych, o których wyżej wspomniałem, oraz szeroka wymiana handlowa, a także współpraca w zakresie wojskowości i polityki bezpieczeństwa, wskazują na strategiczne znaczenie relacji senegalsko-gambijskich. Stały wzajemny rozwój handlu oraz współpracy pomiędzy społecznościami żyjącymi szczególnie na granicach obu państw pozwala na optymistyczne spojrzenie na przyszłość wzajemnych stosunków. Oba kraje są politycznie zdecydowane na zachowanie obecnego status quo w tym regionie Afryki i będą wzajemnie się dalej popierać na arenie organizacji międzynarodowych, a szczególnie w ramach ECOWAS-u. W zachowaniu stosunkowo dobrych relacji na pewno pomaga trzeźwa i wyważona postawa przywódców obu krajów i mimo sporadycznych przejawów swoiście pojętej megalomanii, nie widać obecnie żadnych większych napięć między krajami ani nic nie wskazuje na ich powstanie w najbliższym czasie12 . Yahye Jammeh w wywiadzie dla „New African” z października 2013 roku stwierdził między innymi, że teren Casamanki również jest przynależny jego państwu ze względu na łączące ludność Gambii i Casamanki więzy krwi, por. “If you always follow others, you can never lead” – President Yahya Jammeh, „New African” 24.10.2013, źródło: http://newafricanmagazine.com/if-you-alwaysfollow-others-you-can-never-lead-president-yahya-jammeh/ (dostęp: 09.2014). 12 �Polityka zagraniczna Gambii 77 Relacje Gambia – ECOWAS Małe państwa nieposiadające dostatecznych środków na prowadzenie w pełni niezależnej polityki zagranicznej, pozwalającej im na forsowanie swoich celów w bezpośrednich kontaktach z innymi graczami na arenie międzynarodowej, często znajdują na forum organizacji międzynarodowych rzadką możliwość wyrażenia swoich intencji. Podobnie jest w przypadku polityki opisywanego przeze mnie państwa. Gambia od samego początku istnienia widziała szansę dla rozwoju swoich wizji politycznych na forum organizacji międzynarodowych. Powstała 28 maja 1975 r. Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej (Economic Community of West African States – ECOWAS) od początku istnienia jawiła się władzom w Bandżulu jako forum, na którym Gambia jako równoprawny partner będzie mogła wyrażać swoje zdanie. Szczególną wartością dla rządu Dwada Jawrry była wizja choćby częściowego uniezależnienia się od swojego wielokrotnie większego sąsiada. Uniezależnienie to rozumiane było przez elity gambijskie jako zmniejszenie zależności ekonomicznej i politycznej od Dakaru. Ponadto widziano na tym forum miejsce, gdzie anglojęzyczne państwa Afryki Zachodniej będą mogły tworzyć koalicje nastawione przeciw grupie państw frankofońskich, wśród których szczególnie ważną rolę zawsze odgrywał sąsiad Gambii. Takie koalicje były niezwykle ważne dla małej Gambii, ponieważ mogły ochronić ją przed niekorzystnymi, z jej punktu widzenia, działaniami politycznymi i ekonomicznymi ze strony Senegalu, od którego była, jak już wcześniej przedstawiłem, zawsze w znacznej mierze uzależniona. Wymienione wyżej przyczyny stały się powodem, dla którego Dawda Jawara zdecydował się na przystąpienie do traktatu z Lagos powołującego do życia ECOWAS. Gambia od początku była aktywnym członkiem organizacji, przyłączając się do wielu inicjatyw, takich jak grupa monitorująca (Economic Community of West African States Monitoring Group �78 Michał Ząbek – ECOMOG), powstała w 1981 roku i będąca wyrazem instytucjonalizacji współpracy w zakresie polityki bezpieczeństwa i wojskowości. Grupa ta stała się de facto zbrojnym ramieniem organizacji, pozwalającym na wysyłanie na tereny konfliktów, które dotknęły państwa regionu, wspólnych sił zbrojnych w celu uspokojenia sytuacji. Na tym forum, mimo skromnych możliwości wojskowych, Gambia od początku była bardzo aktywna, wysyłając choćby niewielkie grupy żołnierzy we wszystkie rejony zapalne. Inną inicjatywą, do której przyłączył się Bandżul, było stworzenie wspólnego paszportu, który przyjęło dziesięć z czternastu państw Wspólnoty. Wspólny paszport poza ujednoliconym formatem dokumentów, pozwala na swobodne przekraczanie granicy bez wizy pomiędzy członkami sygnatariuszami oraz na przebywanie ich obywatelom bez dodatkowych zezwoleń na terenie państwa stron do dziewięćdziesięciu dni. Poza tym Yahye Jammeh po objęciu władzy, podobnie jak jego poprzednik, uznał ECOWAS za jedno z podstawowych forów, na którym jego państwo może osiągnąć swoje polityczne i ekonomiczne cele. Dał temu wyraz już w pierwszych dniach urzędowania, usilnie i skutecznie zabiegając o to, by Gambia nie została wykluczona ze wspólnoty, pomimo tego, że sam przejął władzę w wyniku zamachu stanu, co daje możliwość do wykluczenia jego państwa z prac organizacji. Szczególnym wyrazem polityki mającej na celu możliwie najsilniejsze związanie swoich celów międzynarodowych z polityką organizacji jest Vision 2020, dokument wydany w maju 1996 roku, będący swoistą długoterminową wizją rozwoju politycznego i gospodarczego kraju. Jest to dokument jasno przedstawiający kierunki polityki obrane przez ekipę Jammeha, wśród których jednym z podstawowych jest zwrócenie się ku organizacjom międzynarodowym ze szczególnym uwzględnieniem aktorów regionalnych, tj. ECOWAS i Unii Afrykańskiej. Równie ważnymi celami progra- �Polityka zagraniczna Gambii 79 mu są: stworzenie zorientowanego proeksportowo rolnictwa oraz stworzenie w Gambii regionalnych centrów finansowych, a wszystko to w oparciu o prywatny biznes i wolność handlu zapewnioną właśnie przez korzystne rozwiązania w ramach współpracy międzynarodowej na szczeblu organizacji. Trzeba pamiętać, że 14% wymiany handlowej Gambii było związane w 2008 roku z państwami ECOWAS, wśród których najważniejszymi partnerami była Nigeria i Senegal. Dla porównania wymiana z krajami Unii Europejskiej obejmuje 43% wymiany handlowej tego państwa. Warto jednak zauważyć, że tendencja w handlu z Europą jest spadkowa, natomiast obroty z krajami regionu rosną dość szybko. Ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój Gambii przy jednoczesnym pogłębieniu więzi z ECOWAS jest powołany w 1999 roku Bank Inwestycji i Rozwoju (ECOWAS Bank for Investment and Development – EBID), którego celem jest inwestycyjne wspieranie różnorakich projektów gospodarczych w państwach członkowskich w celu wzmacniania pozycji Wspólnoty na arenie międzynarodowej. Do ważniejszych projektów przeprowadzonych przy wsparciu tej instytucji należy zaliczyć rozpoczęty od 2010 roku program reformy rolnej w Gambii mający na celu scalanie w prywatnych rękach (również na bazie spółdzielni) rozdrobnionego sektora rolnego. Program ten jest związany z polityką ECOWAS, w ramach której regionalne rolnictwo powinno zacząć odgrywać w niedalekiej przyszłości rolę eksportera żywności, jeśli nie na światowe rynki, to z pewnością na całą Afrykę13. Handlowy wymiar współpracy w ramach Wspólnoty widoczny jest także w oficjalnej doktrynie polityki handlowej Gambii, którą ogłoszono w 2011 roku. Stwierdza się tam między innymi, że w ramach 13 Por. ECOWAS Commends Gambia Agricultural Initiatives, źródło: http:// www.nepad.org/foodsecurit y/news/1825/ecowas-commends-gam­ bia%E2%80%99s-agricultural-initiatives (dostęp: 09.2014). �80 Michał Ząbek dywersyfikacji zarówno eksporterów, jak i importerów wszelkiego rodzaju dóbr, Gambia powinna osiągnąć podział, w którym relacje handlowe z żadnym z trzech wymienionych regionów nie powinny przekraczać 30%. Wśród wymienionych regionów były: Unia Europejska, ECOWAS i państwa Dalekiego Wschodu przede wszystkim Chiny, Indie i Singapur14. Osiągnięcie takich wskaźników wymiany handlowej wymaga pogłębienia relacji handlowych i politycznych pomiędzy krajami Afryki Zachodniej, co z pewnością znajdzie swoje odbicie w pracach dyplomatów z Bandżulu na forum tej organizacji. Należy zaznaczyć, że Gambia jest niezwykle aktywnym członkiem organizacji, szczególnie jeśli porówna się jej działania z realnymi możliwościami państwa. Wyraźnie prointegracyjna postawa Gambii została dostrzeżona już w latach 80., kiedy to sekretarzem organizacji w latach 1989–1990 i 1991–1992 został Dawda Jawara. Siły gambijskie uczestniczyły w praktycznie wszystkich misjach ECOMOG, również w tych najtrudniejszych w Sierra Leone, Liberii czy ostatnio w Mali i Czadzie. Gambia zarówno za poprzednich, jak i obecnych rządów zawsze w sposób zdecydowany wspiera integracyjny wymiar organizacji, widząc w głębokiej współpracy gwarancję szeroko pojętego bezpieczeństwa oraz szansę na rozwój jako część większego organizmu międzynarodowego. Taka postawa, jak się wydaje, jest spowodowana ogólną słabością tego państwa jako samodzielnego podmiotu na arenie międzynarodowej. Uzależnienie swoich dalekosiężnych planów od działań w ramach organizacji i w oparciu o sojusze w niej powstałe niesie jednak pewne zagrożenie. Może nim być brak elastyczności w prowadzonej polityce szczególnie handlowej, 14 Por. Ministry of Trade, Regional Integration and Employment: The Gambia Trade Policy 2011, źródło: http://www.gafspfund.org/sites/gafspfund.org/files/ Documents/Attachment%2011%20The%20Gambia%20Trade%20Policy%20 2011.pdf (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 81 jeśliby poziom integracji wzrósł na tyle, by zostały stworzone instrumenty i instytucje podobne do tych w Unii Europejskiej. W takim przypadku podmiotowy gambijski głos stałby się niesłyszalny, gdyż zostałby zagłuszony przez silnych graczy takich jak Nigeria czy choćby Mali. Gambia na forum Unii Afrykańskiej i jej relacje z pozostałymi państwami afrykańskimi Jak zaznaczono w poprzednim podrozdziale, kluczową rolę dla polityki międzynarodowej Gambii odgrywają organizacje międzynarodowe, na których forach państwo to odnajduje pole do przedstawienia swych opinii oraz znajduje partnerów, z którymi buduje koalicje w celu forsowania korzystnych dla siebie zapisów w prawodawstwie międzynarodowym. Gambia stała się członkiem Organizacji Jedności Afrykańskiej, poprzedniczki Unii Afrykańskiej, zaraz po uzyskaniu niepodległości w 1965 roku. Był to czas napięć wewnątrz tej organizacji, których swoistą instytucjonalizacją było powstanie dwóch odrębnych bloków politycznych: „Grupy z Casablanki” i „Grupy z Monrovii”. Pierwsza z nich nastawiona była na promocję panafrykanizmu, a także odwrócenie się od dawnych kolonizatorów, co w efekcie skutkowało w większości przypadków mniej lub bardziej pogłębionym sojuszem z blokiem państw socjalistycznych. W przypadku drugiej grupy nacisk kładziono na podkreślenie znaczenia państw narodowych jako suwerennych podmiotów polityki międzynarodowej w pozostawionych przez kolonizatorów granicach i przy zachowaniu z nimi dobrych relacji. Gambia ze względu na swoje szczególne uzależnienie od Wielkiej Brytanii oraz sympatie elit politycznych tego państwa do dawnej potęgi kolonialnej, znalazła się w Grupie z Monrovii, będąc od początku orędownikiem bliskich relacji z państwami Zachodu. Dawda Jawara i jego gabinet popierał wprawdzie dekolonizację, jednak ostro oponował w roku 1965 �82 Michał Ząbek przeciw jednostronnemu ogłoszeniu niepodległości przez Południową Rodezję. Poza tym rząd w Bandżulu przez większy okres swojej działalności na forum OJA utrzymywał ogólnie przyjętą przez tę organizację linię. W roku 1981 doszło do podpisania w Bandżulu Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów. Dokument ten jest w języku angielskim nazywany również Banjul Charter. W Bandżulu znajduje się także komisja odpowiadająca za przestrzeganie zapisów wyżej wymienionej Karty. Po zmianie władzy w roku 1994 nowe wojskowe, a potem cywilne władze pod kierownictwem Yahye Jammeha kontynuowały politykę nastawioną pozytywnie do projektów zjednoczeniowych, mimo faktu, iż zamach stanu został potępiony przez organizację. Antyzachodnie nastawienie nowych władz w Bandżulu pozwoliło na uzyskanie poparcia ze strony podobnie nastawionych krajów, a w szczególności Libii Muamara Kadafiego. Poparcie to wyrażało się w niezwykle konkretny sposób: po pierwsze Libia bardzo szybko uznała rząd AFPRC pod przewodnictwem Jammeha, a po drugie już w listopadzie 1994 roku przekazała w ramach pomocy finansowej sumę piętnastu milionów dolarów. Yahye Jammeh znajdując poparcie u władcy Libii, naraził się na nieprzychylne opinie w ramach Commonwealthu. Nie spowodowało to jednak zmiany polityki, a wręcz przeciwnie, umocniło Jammeha na stanowisku odejścia od polityki zagranicznej opartej na wasalnej postawie wobec dawnego kolonizatora. W związku z tym w latach 1995–1996 odbył serię podróży do państw arabskich, w tym w ramach tradycyjnej pielgrzymki muzułmanów do Mekki odwiedził Arabię Saudyjską, gdzie spotkał się z miejscowymi władzami i otrzymał pomoc finansową oraz wsparcie polityczne, tym ważniejsze, że Jammeh od początku chciał kreować się na prawego przywódcę muzułmańskiego oraz dążył i dąży do uzyskania statusu lidera świata muzułmańskiego w Afryce Zachodniej. Jednak kluczowe znaczenie na arenie wewnątrzafrykańskiej i światowej �Polityka zagraniczna Gambii 83 miało uzyskanie poparcia ze strony Egiptu. W 1996 roku, podczas obchodów rocznicy zamachu stanu z 22 lipca, Jammeh po raz pierwszy podjął się podsumowania efektów nowej polityki zagranicznej. W swojej mowie wymienił „prawdziwych przyjaciół” Gambii, do których spośród państw afrykańskich zaliczył Libię, Egipt i Nigerię. Gambia, jak już wspomniałem, nie zmieniła jednak zasadniczego kursu w swej polityce nastawionego na podjęcie takich kroków w ramach OJA, aby możliwie zacieśnić współpracę. W listopadzie 1996 roku doszło do wizyty przywódcy gambijskiego w Libii, która była niezwykle długa, jak na standardy dyplomatyczne, ponieważ trwała aż cztery dni. Wizyta była związana z rozpoczęciem działań Muamara Kadafiego na rzecz utworzenia Unii Afrykańskiej, jako nowego bardziej skonsolidowanego wcielenia OJA. Po odwiedzeniu Libii przyszedł czas na wizytę w Algierii, gdzie Jammeh również nakłaniał do reformy OJA oraz budował według swoich planów sojusz muzułmańskich państw w Afryce. To między innymi te wizyty ukształtowały projekt „Vision 2020” w kwestiach polityki międzynarodowej. Od 1996, aż do końca procesu tworzenia Unii Afrykańskiej, Gambia była silnym sojusznikiem Libii we wszelkich negocjacjach dotyczących nowo powstającej organizacji. W ramach relacji wewnątrzafrykańskich Gambia szukała przede wszystkim stronników wśród krajów tradycyjnie muzułmańskich oraz państw anglofońskich. Nie wychodziła jednak w sposób zdecydowany poza swój region, tj. Afrykę Zachodnią, dlatego trudno dostrzec jakiekolwiek bliższe relacje nawet z potencjalnymi sojusznikami takimi jak np. Sudan. Związane jest to z brakiem środków na prowadzenie rozbudowanej polityki zagranicznej i potrzebę utrzymywania relacji z kluczowymi partnerami co powoduje, że polityka państwa jednocześnie może zostać zogniskowana na niewielkiej liczbie przedsięwzięć w polityce zagranicznej. �84 Michał Ząbek Trzeba zauważyć, że Gambia pomimo utrzymywania niezwykle dobrych relacji z przywódcami oskarżanymi o wspieranie terroryzmu, takimi jak Kadafi, czy wprowadzenia antyzachodniej polityki, jest jednym z państw najsilniej wspierających prawa kobiet oraz dzieci i młodzieży na kontynencie afrykańskim. Dodatkowo rozbudowa wojska i służb bezpieczeństwa przyczynia się do efektywnej walki ze wszelkimi przejawami działalności przestępczej i terrorystycznej. Ważnym elementem ukazywania w pozytywnym świetle Gambii jest jej udział w misjach pokojowych oraz starania na rzecz pokojowego zakończenia wielu konfliktów w bezpośrednim sąsiedztwie i na całym kontynencie. Prezydent Jammeh podkreślał wielokrotnie potrzebę istnienia sądownictwa międzynarodowego oraz jego rolę w zachowaniu pokoju i przestrzeganiu prawa międzynarodowego, a właśnie sądownictwo międzynarodowe jest przez wielu przywódców afrykańskich kwestionowane i wskazywane jako element polityki neokolonialnej Zachodu. Jak więc widać postawa Jammeha i jego ekipy na arenie międzynarodowej nie jest jednoznaczna, szczególnie jeśli spojrzy się na postawę innych krajów afrykańskich. Podsumowanie Afryka jest naturalnym i kluczowym punktem odniesienia wszelkich działań w sferze polityki międzynarodowej Gambii. Jak – mam nadzieję – udało mi się pokazać w powyższym rozdziale, uwaga tego małego państwa nawet w swoim regionie nie jest jednolita i można łatwo podzielić ją na trzy oddzielne sfery. Pierwszą jest jedyny sąsiad Gambii – Senegal. Relacje pomiędzy Bandżulem i Dakarem mają zasadnicze egzystencjalne znaczenie dla istnienia Gambii. To przez Senegal płynie większość dóbr, jakie dostarczane są do Gambii i właśnie dobre relacje z tym państwem zapewniają poczucie szeroko pojętego bezpieczeństwa Gambijczyków. Relacje te nie są jednak wolne od incydentalnych napięć �Polityka zagraniczna Gambii 85 i pewnego rodzaju nieufności. Negatywne czynniki związane są bezpośrednio z faktem, iż Gambia jest swoistą enklawą w ramach terytorium Senegalu, a jej granice są pochodną kolonialnej przeszłości i nie mają oparcia w naturalnych granicach etnicznych czy religijnych. Problem ten uwidacznia szczególnie toczący się konflikt w senegalskiej prowincji Casamanca, o którego podsycanie był oskarżany Yahya Jammeh, przede wszystkim z powodu podejrzeń, iż jego rodzina pochodzi właśnie z tego zapalnego regionu. Wydaje się jednak, że Jammeh, podobnie jak jego poprzednik, zachowuje neutralność wobec konfliktu, choć według różnych danych na terenie Gambii przebywa nawet do 10 tysięcy uchodźców z Senegalu. Drugą sferą są działania podejmowane w ramach ECOWAS-u. Organizacja ta ma kluczowe znaczenie dla polityki handlowej i bezpieczeństwa Gambii. Uczestnictwo w zacieśniającej więzy ekonomiczne i polityczne wspólnocie ma przynieść według „Vision 2020” niezwykle wysokie korzyści w postaci budowy zintegrowanego systemu celnego, a nawet walutowego, który sprawiłby, że niewielka gospodarka gambijska stałaby się elementem znacznie większego organizmu gospodarczego, atrakcyjniejszego dla potencjalnych inwestorów. Ponadto w erze rozwoju terroryzmu islamskiego w regionie Afryki Zachodniej, który ma charakter zagrożenia transnarodowego, istnieje coraz głębsza potrzeba współpracy pomiędzy wszystkimi krajami w celu zwalczania go. Misje pokojowe i stabilizacyjne, w których państwo Jammeha uczestniczy niezwykle aktywnie, są wymiernym wkładem w regionalną politykę bezpieczeństwa oraz budują wzajemne zaufanie pomiędzy krajami regionu. Trzecią sferą są relacje z pozostałymi krajami kontynentu. Odbywają się one przede wszystkim poprzez forum, jakim jest Unia Afrykańska, a wcześniej Organizacja Jedności Afrykańskiej. Tu, podobnie jak w Afryce Zachodniej, Gambia realizację swoich in- �86 Michał Ząbek teresów widzi w umacnianiu panafrykańskiej jedności. Dodatkowo forum pozwala na poszukiwanie partnerów mających podobnie negatywny stosunek do świata Zachodu jak prezydent Gambii. Jest to również miejsce formowania jednego z postulatów Jammeha, jakim jest jedność państw muzułmańskich kontynentu. Z tego względu od połowy lat 90., aż do czasu wojny domowej w Libii i obalenia reżimu Muamara Kadafiego, Libia i Gambia pozostawały bliskimi sojusznikami na forum Unii Afrykańskiej. Rozwój tej instytucji jest również konieczny w wymiarze ekonomicznym, tym bardziej, jeśli Gambia miałaby stać się regionalnym centrum finansowym, jak zostało to zarysowane w projekcie rozwoju kraju „Vision 2020”. Kluczowa rola Afryki jako regionu polityczno-gospodarczego jest dla Gambii nie do przecenienia. W oparciu o instrumenty wypracowane we współpracy z pozostałymi krajami kontynentu znaczenie tego kraju może wzrosnąć na arenie międzynarodowej, a rozwój, właśnie w oparciu o Afrykę, jest szansą na wyzwolenie się z ram neokolonializmu, w jaki Gambia, jak wiele innych państw Afryki, jest wpędzana zarówno przez państwa Zachodu, jak i przez Chiny czy Indie, których rola na kontynencie cały czas rośnie. Relacje Gambii z innymi państwami We wcześniejszych rozdziałach starałem się przedstawić zarys relacji Gambii z tradycyjnymi jej partnerami, to znaczy z państwami Zachodu i z afrykańskimi sąsiadami, z którymi państwo to od początku było niejako skazane na kontakty. Rozdział niniejszy poświęcam natomiast analizie zupełnie nowej i bardzo różnorodnej grupy państw, z którymi Gambia utrzymuje intensywne relacje znacznie krócej, za to stosunki te są o wiele bardziej intensyw- �Polityka zagraniczna Gambii 87 ne i wydają się być prawdziwą przyszłością polityki zagranicznej tego małego państwa. Polityka zagraniczna prowadzona po 1994 roku przez ekipę Yahye Jammeha wydaje się być nietypowa w Afryce. Jak pokazałem w poprzednich rozdziałach, nie jest to polityka nastawiona na całkowite odrzucenie relacji z Zachodem, mimo że czytając niektóre wypowiedzi polityków gambijskich i obserwując głośne na arenie międzynarodowej posunięcia, można odnieść właśnie takie wrażenie. Nie dochodzi w ramach tej polityki również do krytyki instytucji międzynarodowych, co jest w ostatnich latach coraz bardziej zauważalne w przypadku takich państw jak np. Sudan ale także Kenia, które w różnoraki sposób próbują budować swoją niezależność wychodząc z ram ustanowionych przez system organizacji międzynarodowych i poza ich instytucjami i jurysdykcją budować swą pozycję na świecie. Gambia natomiast wręcz przeciwnie, wiąże bardzo silnie swój sukces międzynarodowy z sukcesem różnorakich projektów mających na celu konsolidację i koordynację polityk wielu państw na poziomie międzynarodowym. Wśród wspomnianych „nowych krajów” w polityce zagranicznej Gambii szczególną uwagę zwracają: Turcja, Iran Republika Chińska (Tajwan) i Chińska Republika Ludowa. Relacje Gambii z Turcją Relacje Gambii z Turcją należy zaliczyć do najlepszych, jakie Gambia utrzymuje z którymkolwiek państwem na świecie. Turcja uznała niepodległą Gambię już w roku 1965 zaraz po jej powstaniu. Dodatkowo o bardzo silnych relacjach świadczy fakt wzajemnego posiadania ambasad w stolicach obu państw, a w przypadku Gambii nawet dwóch konsulatów honorowych: w Stambule i Izmirze. Jednak aż do okresu budowy nowej koncepcji polityki zagranicznej przez ekipę Jammeha, relacje między państwami �88 Michał Ząbek nie wychodziły poza sferę wzajemnego uznawania się i utrzymywania stosunków dyplomatycznych i konsularnych. Wprawdzie jeszcze za rządów poprzednika obecnego prezydenta rozpoczęto bardziej rozbudowaną współpracę w postaci szkoleń w Turcji dla gambijskich wojskowych, jednak do początków drugiej dekady XXI w. nie doszło do wyjścia obu państw poza współpracę w tym aspekcie. Relacje handlowe i polityczne Turcji nastawionej przez wiele lat na kurs pro-europejski były determinowane przez współpracę z państwami UE, później znaczenia zaczęły nabierać również relacje gospodarcze z pozostałymi krajami europejskimi oraz Bliskim Wschodem. Kierunek afrykański pojawił się w polityce zagranicznej Ankary dopiero pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, jednak bardzo szybko nabrał niezwykłego rozmachu, a Afryka okazała się swoistą „ziemią obiecaną” polityki tureckiej. Szczególnego strategicznego wymiaru nabrał po ogłoszeniu oficjalnej doktryny polityki zagranicznej „Strategicznej głębi” w 2009 roku przez Ahmeta Davutoğlu15. Znaczące i błyskawiczne zmiany zachodzące w rozwoju gospodarczym Czarnego Lądu przyciągnęły w ostatnim dziesięcioleciu wielu inwestorów z państw dotąd prowadzących ograniczoną politykę wobec Afryki. Szeroko zakrojona akcja promocyjna i polityczna, jaką rząd z Ankary podjął praktycznie w całej Afryce, przyniosła wymierne skutki, ponieważ w ciągu zaledwie kilku lat firmy tureckie podjęły współpracę z afrykańskimi partnerami, tworząc rozbudowane sieci powiązań handlowo-politycznych od Mogadiszu po Dakar i od Tunisu po Kapsztad. Stworzenie przez Turkish Airlines siatki połączeń z większością znaczących stolic Afryki, założenie wielu tureckich centrów handlowych oraz budowa elitarnego szkolnic15 Por. Grigoriadis Ioannis N., The Davutoğlu Doctrine and Turkish Foreign Policy, Hellenic Foundation For European and Foreign Policy, Working Paper No 8/2010, 04.2010, źródło: file:///C:/Users/Michal/Downloads/8_2010_ IoGrigoriadis.pdf (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 89 twa tureckiego przeznaczonego przede wszystkim dla dzieci szybko rosnącej klasy średniej w wielu krajach przy jednoczesnych ułatwieniach wizowych wprowadzonych przez Turcję, dają niezwykle korzystne pole do prowadzenia handlu charakteryzującego się masowym eksportem dóbr tureckich na cały kontynent oraz coraz większymi i częstszymi inwestycjami bezpośrednimi, a nawet wzrastającym udziałem inwestycji portfelowych, od których stronią gracze zachodni (do najważniejszych partnerów Turcji w Afryce Subsaharyjskiej należą Sudan, Etiopia, Kenia i RPA). Gambia, mimo że znacząco mniejsza od wymienionych powyżej państw, również okazała się być interesująca dla rządu Recepa Tayyipa Erdoğana i Ahmeta Davutoğlu. Turcja postanowiła wykorzystać dobre relacje pomiędzy państwami (zbudowane na wspólnych szkoleniach wojskowych) do rozpoczęcia ekspansywnej polityki wobec Gambii. Możliwość takiej ekspansji daje stosunkowo słaba sieć powiązań handlowych Gambii z krajami spoza subregionu Afryki Zachodniej i łaknienie zagranicznego kapitału, który jest niezbędny do rozwoju państwa i realizacji ambitnych planów takich, jak „Vision 2020”. Dodatkowo stworzenie stabilnej i silnej władzy w Afryce Zachodniej jest na rękę Turcji zwalczającej światowy handel narkotykami. Poza tym tak niewielkie państwo jak Gambia daje możliwość stworzenia na tyle silnych więzów łączących je z Turcją, że w niedalekiej przyszłości może się stać fragmentem budowanej w Afryce tureckiej strefy wpływów. Dla Yahye Jammeha Turcja wydaje się być również niezwykle dobrym partnerem. Poza napływem inwestycji i środków finansowych, które pozwolą na realizowanie wizji i planów związanych z rozwojem państwa, Turcja jawi się wręcz jako idealny partner dla małego państwa afrykańskiego. Poziom rozwoju gospodarczego i polityczne znaczenie na mapie świata pozwala jej na pozyskiwanie od Turcji koniecznych środków i umożliwia dogodną �90 Michał Ząbek wymianę handlową z krajem niebudzącym, tak jak Iran, kontrowersji na arenie międzynarodowej, a jednocześnie państwem coraz częściej odcinającym się od polityki prowadzonej przez kraje Zachodu. Kolejnym argumentem przemawiającym za współpracą z Turcją jest tradycja dobrej współpracy wojskowej, co ma niebagatelne znaczenie dla Yahye Jammeha jako człowieka wywodzącego się z armii. Na pewno wpływ na ciepłe relacje między krajami ma oczywiście fakt, iż w Turcji dominuje nieradykalny islam sunnicki, popierany również przez Yahye Jammeha, próbującego powstrzymać wszelkie ruchy ekstremistyczne poprzez promocję tradycyjnego tzw. czarnego islamu. W roku 2012 obroty handlowe pomiędzy krajami wyniosły 36 mln USD, przy czym import dóbr z Turcji oraz jej inwestycje to aż 95% tej kwoty. Poza tym ambasador Gambii w Turcji w swoim wywiadzie dla gazety „Zaman” powiedział, że jego rząd liczy na wzrost obrotów w ciągu kolejnego roku do ponad 100 mln USD oraz dywersyfikację dóbr, jakie są przedmiotem handlu pomiędzy obu stronami16. Trzeba zwrócić uwagę na fakt znaczących inwestycji tureckich w Gambii obejmujących wszystkie główne sektory gospodarki państwa, tj. system bankowy, rolnictwo, rybołówstwo, przemysł spożywczy, środki energetyczne oraz rozbudowę służby zdrowia i systemu edukacji. Powstanie w maju 2014 roku wspólnej komisji gospodarczej jest jednym z najważniejszych wspólnych przedsięwzięć obu państw. Jak zauważyli przedstawiciele obu stron biorących udział w uroczystości powołującej do życia tę instytucję w kurorcie Kairaba, komisja ma za zadanie przede wszystkim przyczynić się do promocji handlu i wsparcia inwestorów, szczególnie w zakresie pomocy prawnej. Innym waż16 Por. Turkey and Gambia Cooperate in Peacekeeping Operations, źródło: http://www.todayszaman.com/interviews_turkey-and-gambia-cooperate-inpeacekeeping-operations_322815.html (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 91 nym dokumentem podpisanym latem 2014 r. jest dwustronne porozumienie na temat współpracy w zakresie zdrowia i opieki medycznej. W ramach tego dokumentu (podpisanego 26 sierpnia br.) znajdują się zapisy o szkoleniach lekarzy, wymianie informacji na temat sytuacji epidemiologicznych, transferze technologii medycznych i prowadzeniu wspólnych prac badawczych17. Kolejnym wymiarem kooperacji państw jest podjęta na szeroką skalę wymiana studentów i uczniów szkół średnich, którzy w myśl podpisanych postanowień mają mieć dostęp do uczelni w obu krajach, a w przypadku Gambijczyków również wsparcie finansowe na podjęcie nauki. Za jeden z najciekawszych i znaczących gestów we wzajemnych relacjach należy uznać stworzenie mechanizmu konsultacji pomiędzy ministerstwami spraw zagranicznych Gambii i Turcji18. Ponadto należy również zwrócić uwagę na inwestycje w sferze budownictwa mieszkaniowego i rozwój infrastruktury turystycznej, jakie Turcja podejmuje coraz intensywniej w tym afrykańskim państwie. Jak łatwo zauważyć, szczególnie ostatnie dwa, trzy lata są niezwykle intensywne w obustronnych relacjach między państwami. Podjęte w ramach umów bilateralnych zobowiązania są szczególnie korzystne dla cierpiącej na brak środków kapitałowych i inwestycji Gambii, dodatkowo rozbudowa mechanizmów współpracy politycznej pozwala pokazać Yahye Jammehowi zarówno wewnątrz kraju, jak i za granicą, iż jego państwo liczy się w relacjach z państwami znacznie potężniejszymi. Natomiast współpraca w dziedzinie oświaty i ochrony zdrowia pozwoli na wyciągnięPor. Sanyang Lamin, Gambia/Turkey sign Health Agreements, źródło: http:// www.foroyaa.gm/archives/1209 (dostęp: 10.2014). 18 Por. Relations between Turkey and the Gambia, strona MSZ Republiki Turcji, źródło: http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-the-gambia.en.mfa (dostęp: 11.2014). 17 �92 Michał Ząbek cie Gambii z zapaści cywilizacyjnej 19. Jeżeli nie dojdzie do gwałtownego załamania relacji, co jest typowe dla rządów Jamme­ ha w polityce międzynarodowej, możemy się spodziewać, że zarówno Turcja tworząc swoją strefę wpływów w Afryce, jak i pchnięta do rozwoju Gambia, mogą w sposób znaczący skorzystać na tak ścisłej współpracy. Relacje Gambii z Iranem Do momentu objęcia rządów przez AFPRC w lipcu 1994 roku de facto nie istniały stosunki gambijsko-irańskie. Gambia znajdująca się początkowo w fazie budowy swej państwowości interesowała się jedynie relacjami ze swoimi sąsiadami i dawną potęgą kolonialną. Po 1979 r. doszło natomiast do znalezienia się Gambii w obozie państw stojących w opozycji do wydarzeń rewolucji irańskiej. Jednak zmiana rządów i wielokrotnie już wspominana nowa koncepcja polityki zagranicznej w sposób zasadniczy wpłynęła na wzajemne relacje pomiędzy krajami. Należy jednak zauważyć, że intensywne stosunki pomiędzy Iranem i Gambią nie zostały nawiązane od razu po przejęciu władzy przez Jammeha, a są wynikiem dłuższego procesu zmiany polityki międzynarodowej obu państw. Ze strony Gambii do pogłębienia związków z państwem ajatollahów przyczyniła się polityka odchodzenia od bliskich relacji z państwami Zachodu, którą opisywałem już we wcześniejszych rozdziałach. Natomiast Iran obłożony sankcjami i izolowany na arenie międzynarodowej nie miał innego wyboru niż poszukiwanie nowych rynków zbytu dla swoich towarów i surowców, głównie ropy naftowej. Od połowy pierwszej dekady XXI w. zaczął prowadzić coraz intensyw19 Gambia posiada tylko jeden dostatecznie wyposażony szpital odziedziczony po epoce kolonialnej, który z pewnością nie może sprostać zadaniom z jakimi musi się mierzyć w rozwijającym się państwie. Znajduje się tu też tylko jedna szkoła wyższa University of the Gambia, działająca dopiero od 1999 roku. �Polityka zagraniczna Gambii 93 niejszą kampanię polityczno-gospodarczą w Afryce. Pomiędzy 2005 a 2010 rokiem doszło do wizyt byłego prezydenta Iranu Muhamada Ahamadineżada w trzynastu państwach Afryki, w tym w Gambii (i to dwukrotnie – w latach 2006 i 2009). Ta swoista afrykańska ofensywa Iranu jest zarówno próbą otwarcia dość mocno zamkniętej gospodarki i budowy politycznych sojuszów, jak i reakcją na zmieniającą się sytuację międzynarodową, w której Afryka staje się sceną coraz ważniejszych wydarzeń o wymiarze światowym, szczególnie tych o charakterze gospodarczym. Iran podjął wyzwanie tym intensywniej, że wrogi mu Izrael w tym samym okresie również rozpoczął nasilone działania na Czarnym Lądzie, budując swoją pozycję ekonomiczną i polityczną w tym regionie. Gambia, ze względu na narastające napięcia z państwami Zachodu oraz swoją politykę promocji sojuszu państw muzułmańskich, była naturalnym sojusznikiem działań Iranu, tym bardziej że również sąsiedni Senegal wyraził chęć współpracy z tym państwem. Od 2006 roku związki pomiędzy Gambią i Iranem znacząco się zacieśniły. Współpraca pomiędzy państwami przyjęła charakter wielowymiarowy i przejawia się do dziś we współpracy w takich dziedzinach jak kwestie obronności i współpraca wywiadów, rolnictwo, sprzedaż produktów przemysłu maszynowego i nośników energii (przede wszystkim ropy) oraz rozwoju systemu bankowego. Za największy irańsko-gambijski projekt można uznać projekt modernizacji czy raczej stworzenia regularnego systemu transportu publicznego rozpoczęty w 2007 roku, który miał się oprzeć na maszynach wyprodukowanych właśnie przez irańskie firmy na terenie Gambii, co z pewnością byłoby przykładem niezwykle opłacalnej inwestycji bezpośredniej dla tego małego afrykańskiego państwa. Cały projekt jest przewidywany na wiele lat, a jego wartość oszacowano na 2 mld USD. Należy również pamiętać, że Iran współpracował między innymi z Gambią na forum �94 Michał Ząbek organizacji międzynarodowych, w tym przede wszystkim ONZ. Poparcie Gambii przejawiało się w głosowaniu na forum ONZ przeciwko sankcjom nakładanym na Iran oraz ewentualnym rezolucjom potępiającym Teheran za łamanie praw człowieka lub wzywającym do zakończenia programu nuklearnego, do którego, jak oficjalnie głosiła polityka Gambii, Iran ma pełne prawo. Do gwałtownego pogorszenia się relacji gambijsko-irańskich doszło w roku 2010, kiedy to z Bandżulu zostali wydaleni dy­ plomaci irańscy. Oficjalnej przyczyny tego niezwykle ostrego po­sunięcia rząd Jammeha nie podał. Zarówno miejscowi, jak i za­grani­czni dziennikarze dopatrują się powodów tej decyzji w przechwyceniu przez celników nigeryjskich pod koniec listopada 2010 r. znacznego transportu irańskiej broni na statku francuskim (broń ta miała być skierowana właśnie do Bandżulu). Strona gambijska poinformowała, że broń ta nie miała trafić w ręce władz, a tylko do niewymienionej z nazwy grupy rebelianckiej, która jakoby miała działać przeciw obecnym władzom Gambii. Nieznane są jednak jakiekolwiek ugrupowania, które podejmowałyby walkę zbrojną z obecnymi władzami w Bandżulu, choć w roku 2009 pojawiły się doniesienia o grupach wewnątrz miejscowego establishmentu, które miały być zainteresowane odsunięciem Yahye Jammeha od władzy. Wielu dziennikarzy uważa, że reakcja Gambii na doniesienia, iż to do tego kraju ma płynąć uzbrojenie, była próbą zatuszowania faktu, że państwo Jammeha starało się obejść zakaz importu broni irańskiej, jaki jest częścią sankcji nałożonych na Iran przez ONZ w 2007 roku. Inni natomiast zwracają uwagę na to, że za zerwaniem relacji dyplomatycznych miały stać Stany Zjednoczone, które wywarły nacisk na Gambię, która coraz silniej współpracowała z Republiką Islamską. Bez względu na powód tak gwałtownego oziębienia dotąd bardzo dobrych relacji, stanowiło ono powód do niepokoju dla obu państw. Wraz z wydaleniem dyplomatów zawieszono prowadzone przez �Polityka zagraniczna Gambii 95 Iran programy pomocy rozwojowej oraz wszelką współpracę pomiędzy oboma rządami, a także przedsiębiorstwami z obu krajów. Takie postawienie sprawy musiało być niezwykle bolesne dla Iranu tracącego w tym momencie małego, lecz cennego sojusznika w Afryce20. Tym boleśniejsze, że osłabiało możliwości promocji Iranu jako wiarygodnego kontrahenta w biznesie oraz partnera dyplomatycznego w oczach wielu przywódców afrykańskich. Hussein Abdullahi (ambasador Iranu w Nigerii) w lutym 2011 roku starał się wyjaśnić całą sytuację, jak się wydaje właśnie na użytek polityki prowadzonej przez to państwo na Czarnym Lądzie. Według jego słów transport broni był rzeczywiście przeznaczony do Bandżulu, ponieważ był częścią szerszego tajnego porozumienia podpisanego jeszcze w 2007 roku o dostarczeniu broni do Gambii. Sugerował również, że bardzo ostra reakcja Gambii na wykrycie tego transportu była związana z faktem, iż władze gambijskie uznały, że wykrycie transportu nie jest przypadkowe i ma na celu postawienie tego państwa w złym świetle. Poinformował również, że sytuacja została już wyjaśniona, a obecnie trwają negocjacje nad powrotem do prowadzonej wcześniej bardzo przyjaznej polityki pomiędzy obu krajami. Niestety dla Iranu taka szczerość, zamiast uspokoić przywódców afrykańskich, wpędziła ich w jeszcze większe obawy, a pierwszym z państw, które swój niepokój wyraziło, zrywając relacje dyplomatyczne i wydalając irańskich dyplomatów ze swej stolicy, był Senegal. Sąsiad Gambii wyraźnie zaniepokojony nieoficjalnym wzmacnianiem sił gambijskich przez Teheran poczynił wyżej wymienione kroki już 23 lutego 201121. Co ciekawe, krach polityki irańskiej w Afryce Zachodniej nie skończył się na załamaniu stosunków z państwami 20 Por. Tait Robert, Iran Dealt Losing Hand In Gambia Gambit, źródło: http:// www.rferl.org/content/iran_gambia/2229571.html (dostęp: 11.2014). 21 Por. Mahjar-Barducci Anna, Iran’s Charm Offensive in Africa, źródło: http:// www.gatestoneinstitute.org/1974/iran-charm-offensive-africa (dostęp: 10.2014). �96 Michał Ząbek Senegambii. W kilka tygodni później odkryto w Lagos w Nigerii ponownie transport 130 kg heroiny na statku płynącym z Iranu do jednego z portów europejskich. Taki stan rzeczy doprowadził w krótkim czasie do krachu polityki irańskiej w Afryce Zachodniej, a obecne w dyplomacji Teheranu głosy, iż Iran pozostaje jednym ze strategicznych partnerów dla państw Unii Afrykańskiej oraz o wspólnym przeciwstawianiu się zachodniej dominacji i postkolonializmowi, wydają się być na tym etapie już tylko pustą retoryką. Relacje Gambii z Republiką Chińską i Chińską Republika Ludową Relacje Gambii z oboma państwami chińskimi można uznać za interesujący przypadek jednoczesnej współpracy z dwoma wzajemnie nieuznającymi się państwami. Przy czym uznanie na arenie międzynarodowej jednego z nich oznaczało dotychczas zerwanie z drugim. Gambia utrzymywała relacje dyplomatyczne z Chińską Republika Ludową (ChRL) od grudnia 1974 do lipca 1995 roku, natomiast z Republika Chińską (Tajwanem) od 1968 do 1974 roku i od 1995 do listopada 2013 roku, kiedy to bez wcześniejszych sygnałów zerwała jednostronnie stosunki z Tajpej i ogłosiła jednostronne ponowne nawiązanie relacji dyplomatycznych z Pekinem. Pierwszy okres współpracy z Tajwanem w latach 1968–1974 nie był wynikiem suwerennych decyzji rządu Dawda Jawary, lecz wynikiem systemu relacji międzynarodowych narzuconego przez dawną potęgę kolonialną. Kontakty z Tajwanem były podporządkowane szerszej polityce zwalczania wpływów komunistycznych, na czym szczególnie zależało Wielkiej Brytanii zaniepokojonej rozwojem ruchów socjalistycznych i komunistycznych w wychodzących spod jej władzy kolonii. Dostępne źródła zawracają uwagę, że ani Gambia, ani Tajwan nie odnosiły szczególnych korzyści �Polityka zagraniczna Gambii 97 z oficjalnej współpracy22. Wydaje się, że poza ideologicznym wymiarem relacje w tym okresie nie wpływały na sytuacje obu państw, które koncertowały swe wysiłki na innych regionach i państwach świata. Dodatkowo istnieją przesłanki, że doszło do przestępstw z udziałem inżynierów tajwańskich wysłanych do Gambii w ramach współpracy w dziedzinie rozwoju technologicznego i restrukturyzacji rolnictwa tego afrykańskiego państwa23. Taki stan rzeczy, jak łatwo przypuszczać, nie sprzyjał zacieśnianiu wzajemnych relacji i tworzył podstawy do łatwego ich zerwania. Do takiej sytuacji doszło w grudniu 1974 roku, kiedy Gambia jednostronnie zerwała stosunki dyplomatyczne z Tajpej i 14 grudnia 1974 roku nawiązała je z Chińską Republiką Ludową. Miało to głębsze podstawy niż wspomniana już niska intensywność kontaktów gambijsko-tajwańskich. W latach 70. doszło do zmiany wizerunku obozu komunistycznego wśród państw zrzeszonych w Ruchu Państw Niezaangażowanych. Słabnący nacisk na kwestie ideologiczne, a skupienie się bardziej na „technicznych” warunkach udzielania pomocy powodowało, że dla wielu państw afrykańskich ChRL czy ZSRR stawały się interesującymi partnerami, tym bardziej że wiele z tych państw poszukiwało różnorakich dróg zmniejszenia zależności od byłych potęg kolonialnych. W przypadku nawiązania przez Jawarę kontaktów z Chinami kontynentalnymi ważnym czynnikiem była również presja najbliższego otoczenia międzynarodowego. W roku 1974 praktycznie wszystkie państwa Afryki Zachodniej posiadały już rozwinięte stosunki dyplomatyczne i gospodarcze z ChRL i jednocześnie pod wpływem Pekinu wywierały na Bandżul rosnącą presję zakończenia konPor. Bukhari M. S. Sillah, Mohammed E. Jammeh, AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations the Gambia, s. 11, źródło: http://dspace. africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). 23 Tamże, s. 15. 22 �98 Michał Ząbek taktów z Tajwanem. Dodatkowo zmianie frontów sprzyjało stopniowe ustępowanie nacisku Wielkiej Brytanii i USA (będących w tamtym okresie największymi partnerami Gambii na arenie międzynarodowej) na prowadzenie polityki zwróconej przeciw Pekinowi24. Okazało się, że nawiązanie kontaktów z Chinami kontynentalnymi było rzeczywiście opłacalne. Chińczycy przyczynili się do budowy podstaw prawie nieistniejącej wcześniej infrastruktury drogowej, rozwoju służby zdrowia oraz inwestycji związanych ze sportem i rekreacją, z których największą była budowa stadionu piłkarskiego w Bandżulu, tzw. Stadionu Niepodległości (ang. Independence Stadium). Mimo iż kontakty obu krajów nie należały w przeciągu dwudziestu jeden lat (1974–1995) do bardzo intensywnych, należy uznać je za korzystne, szczególnie dla strony gambijskiej, która uzyskała podstawy infrastruktury, a Gambijczycy na podstawie umowy o kontaktach kulturalnych mogli wyjeżdżać na studia do Chin, natomiast system ochrony zdrowia zyskał dostęp do szkoleń i tanich artykułów medycznych produkcji chińskiej. W ramach całościowych zmian w polityce zagranicznej po zamachu z 22 lipca 1994 roku i objęciu władzy przez AFPRC i Yahye Jammeha, w lipcu 1995 roku doszło do nawiązania ponownych stosunków dyplomatycznych z Republiką Chińską. Należy zauważyć, że jest to już okres gwałtownego rozwoju kontaktów z Chińską Republiką Ludową i pogłębienia się spadku znaczenia Tajwanu na arenie międzynarodowej. Stąd takie zachowanie nowych władz w Bandżulu może zaskakiwać. Ponadto trudno doszukać się innych praktycznych powodów zerwania relacji między państwami w tamtym momencie, tym bardziej że w roku 1995 wy24 Było to związane z ociepleniem relacji na linii Waszyngton – Pekin, które postępowało od początku lat 70. i było osadzone przede wszystkim na rozłamie radziecko-chińskim pogłębiającym się od roku 1958. �Polityka zagraniczna Gambii 99 miana handlowa sięgnęła blisko 55 mln USD, a Chiny były jednym z największych partnerów handlowych Gambii25. Przyjmowana za powód zmiany chęć prostej negacji polityki prowadzonej przez poprzednika wydaje się być jedynym wytłumaczeniem takiego posunięcia. Pekin nigdy nie wydał żadnego oświadczenia na ten temat. Dla Tajpej ruch Gambii w momencie, gdy kolejne państwa odsuwały się od niej, stanowił szansę na podjęcie na nowo wyzwań związanych z budową wpływów w Afryce. Gambia mogła stać się jedną z baz dla rozwoju wpływów politycznych i gospodarczych w Afryce Zachodniej. Władze Tajwanu w ramach nowego początku podjęły się wykonania zobowiązań w zakresie dokończenia lub wykonania inwestycji tożsamych z tymi, które rozpoczęli Chińczycy z kontynentu. Dodatkowo powrócili do zerwanej w 1974 roku współpracy w zakresie transferu technologii i rozwoju rolnictwa. Ze strony Tajwanu pojawiło się znacznie silniejsze zainteresowanie Gambią, niż miało to miejsce we wcześniejszym okresie, kiedy oba państwa utrzymywały wzajemne stosunki. Doszło do wielu wzajemnych wizyt na szczeblu przedstawicieli poszczególnych ministerstw obu krajów, a w latach 2000 i 2009 Yahya Jammeh odwiedził Tajpej, natomiast Ma Ying-jeou prezydent Republiki Chińskiej odbył wizytę w Bandżulu w 2012 roku. Podczas wszystkich wizyt przywódcy nie szczędzili sobie ciepłych słów oraz podkreślali bardzo dobry stan wzajemnych relacji. Ze strony Gambii kluczowym wkładem we wzajemne stosunki było poparcie dla dążeń Tajwanu do uznania na arenie międzynarodowej, w tym przede wszystkim na forum organizacji międzynarodowych, ale także wyasygnowanie niezwykle wysokiej, jak na to małe państwo, kwoty 700 000 USD na pomoc ofiarom tajfunu The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media.mit. edu/explore/tree_map/hs/export/chn/gmb/show/2003/ (dostęp: 10.2014). 25 �100 Michał Ząbek Marakot. Z drugiej strony Gambia otrzymywała przez cały okres znaczące środki w ramach pomocy rozwojowej, inwestycje w infrastrukturę i przemysł lekki, a także znaczące środki na system opieki zdrowia (300 000 USD tylko w 2010 roku) i rozwój policji oraz niesławnej służby bezpieczeństwa26. By przedstawić kilka z wielu inwestycji, jakie Tajwan przeprowadził w państwie Jammeha, wymienię budowę i wyposażenie sieci przychodni w miejscowościach wzdłuż rzeki, ufundowanie studiów ponad 150 studentom z Gambii, stworzenie podstaw do powstania gospodarstw rolnych zajmujących się intensywną produkcją zboża i zwierząt, które mają działać na podstawie spółdzielni zrzeszających miejscowych rolników. Do ważnych inwestycji należy budowa chłodni w Bandżulu oraz elektrowni zaspokajającej potrzeby stolicy i okolic. Należy wspomnieć o pomocy o czysto humanitarnym wymiarze. W latach 2000–2009 Tajwan przekazywał nieodpłatnie co roku ok. 10 tys. ton ryżu. W zakresie współpracy wojskowej Gambia korzystała z niej przede wszystkim w okresie poprzedzającym silny rozwój stosunków z Turcją. Z racji, że Tajwanu nie stać na wspieranie gambijskich sił zbrojnych kwotą przewyższającą 10 000 USD (jest to suma jaką zaoferowała Turcja w roku 2009 i nie jest ona wliczona w koszty szkoleń czy dostaw broni dla armii gambijskiej) relacje te osłabiły się w ostatnich latach. Gambijscy oficerowie (szczególnie chodzi tu o osoby związane ze służbami bezpieczeństwa oraz marynarki) kontynuowali jednak, aż do zerwania stosunków dyplomatycznych, rozpoczęte studia w wojskowych instytutach i uczelniach Tajwanu27. Mimo głoszoPor. Czerewyk Konstantin A., Sowremennye otnoszenija Gambii i Taiwania ot Sojuza do Razrywa, s. 196, źródło: http://www.gramota.net/mate­ rials/3/2015/4-1/52.html (dostęp: 10.2014). 27 Por. Soeters J., Manigart Ph., Military Cooperation in Multinational Peace Operations. Managing cultural diversity and crisis response, Routledge, New York 2008, s. 124. 26 �Polityka zagraniczna Gambii 101 nej głębokiej współpracy pomiędzy krajami, obroty handlowe łącznie w 2009 roku wyniosły zaledwie 400 tys. USD i w następnych latach nie ulegały praktycznie wzrostowi, co przy kwocie ok. 330 mln USD w obrocie handlowym z ChRL w roku 2012 wydaje się kwotą wyjątkowo małą28. Jak już wspomniałem wyżej, relacje handlowe z ChRL były utrzymywane bez względu na brak kontaktów na szczeblu dyplomatycznym. Mimo że dostęp chińskich inwestorów do rynku gambijskiego po zerwaniu relacji dyplomatycznych był znacząco ograniczony poprzez nałożenie na nich obowiązku ubiegania się o specjalne pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie Gambii29, do kontaktów handlowych dochodziło cały czas. Źródłem ich był i jest nadal przede wszystkim obrót pomiędzy przedsiębiorcami gambijskim a Chińczykami działającymi na rynkach sąsiednich państw afrykańskich przede wszystkim Senegalu, Mali i Gwinei Bissau. To właśnie skala tego nie w pełni legalnego obrotu stała się zapewne podstawową przyczyną reorientacji polityki gambijskiej na Chińską Republikę Ludową. Należy dodatkowo zauważyć, że jedyne chińskie przedsiębiorstwo działające w Gambii od roku 2003, czyli COSMOS Industrial Company Limited w ciągu swej działalności dokonało inwestycji wartych 12 mln 700 tys. USD co, jak łatwo zauważyć, jest sumą znacznie większą od tego, co mogła zaoferować strona tajwańska, działająca przede wszystkim za pośrednictwem organów państwa, a nie prywatnych inwestorów30. Widać tu głęboką dysproporcję pomięThe Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media.mit. edu/explore/tree_map/hs/import/chn/gmb/show/2012/ (dostęp: 10.2014). 29 Bukhari M. S. Sillah, Mohammed E. Jammeh, AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations: The Gambia, s. 15, źródło: http://dspace. africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). 30 Ibidem, s. 20. 28 �102 Michał Ząbek dzy możliwościami inwestorów prywatnych i państwowych z ChRL a tymi z Tajwanu. Przedstawione powyżej fakty wskazują, że współpraca z Pekinem z ekonomicznego punktu widzenia opłaca się Gambii bardziej niż podejmowana z Tajpej. Ruch, jaki wykonał 14 listopada 2013 roku Yahye Jammeh, polegający na jednostronnym zerwaniu relacji z Tajwanem i jednoczesnym jednostronnym nawiązaniu relacji z ChRL, wygląda jednakże na niezwykle gwałtowny i mało dyplomatyczny. Co jednak ważniejsze, jak pokazały następne dni, ruch ten był rzeczywiście niepoparty żadnymi ustaleniami z którymkolwiek z państw chińskich. Pekin w kilka dni później poinformował, że nie utrzymuje stosunków dyplomatycznych z Gambią, a o działaniach tego państwa dowiedział się z mediów oraz, że w żaden sposób nie popiera ruchów Gambii na scenie międzynarodowej. Natomiast misja tajwańskiego MSZ z 18 listopada nie przyniosła żadnych efektów i nie doprowadziła do wyjaśnienia sytuacji czy odnowienia relacji. Wydaje się także, że Chiny bardziej skupiły się na budowie wzajemnych relacji z Tajwanem i to relacje ponad Cieśniną Tajwańską będą determinowały kontakty obu państw z Gambią, a nie odwrotnie31. Po roku od tych wydarzeń Gambia nie utrzymuje obecnie relacji dyplomatycznych z państwami chińskimi. Wyjątkowo nieprofesjonalne zachowanie Yahye Jammeha może doprowadzić do utraty przez Gambię i jego rząd wizerunku na arenie międzynarodowej, co już od jakiegoś czasu następuje. Dodatkowo obecnie wydaje się praktycznie niemożliwe odnowienie relacji z Tajwanem, a Chiny kontynentalne również nie wydają się być zainteresowane oczekiwaniem Gambii na podjęcie z nią ewentualnych rozmów na temat wspólnych kontaktów 31 Por. Drun Jessica, China-Taiwan Diplomatic Truce Holds Despite Gambia, źródło: http://thediplomat.com/2014/03/china-taiwan-diplomatic-truce-holdsdespite-gambia/ (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 103 na szczeblu ambasad. Należy również pamiętać o stratach ekonomicznych, które będą niezwykle odczuwalne dla tego niewielkiego afrykańskiego państwa, utrata jednego ze źródeł pomocy rozwojowej i humanitarnej z pewnością spowolni rozwój i postawi pod znakiem zapytania ambitne plany władz w Bandżulu. Podsumowanie Relacje podjęte z „nowymi krajami”, jak starałem się to pokazać w niniejszym rozdziale, stanowią wielką szansę, ale jednocześnie są pełne niepewności. Gambia poszukując nowych inwestorów i politycznych protektorów na arenie międzynarodowej, kieruje swój wzrok nie tylko na wymienione powyżej państwa. Do krajów, z którymi kontakty stają się coraz bardziej intensywne zaliczyć trzeba Kubę, która od roku 2012 zaangażowana jest w budowę pierwszej uczelni medycznej w Gambii czy też Wietnam, który podobnie jak wcześniej Tajwan i Chiny, coraz energiczniej angażuje się w inwestycje drogowe oraz jest jednym z kluczowych dostawców podstawowych dóbr na rynek gambijski. Widać także zacieśnienie kontaktów z Rosją, które opierają się na wspólnej krytyce postkolonializmu, jaki stosują państwa Zachodu oraz na coraz większych inwestycjach Rosjan w sektor turystyczny. W tym kontekście swego rodzaju ciekawostką jest ogłoszenie przez rosyjskiego milionera Antona Bakova chęci utworzenia z Gambii rosyjskiej „kolonii”, a przynajmniej ośrodka, gdzie Rosjanie mogliby bez przeszkód przyjeżdżać w celach turystyczno-rekreacyjnych. Póki co jednak jego plany koncentrują się na budowie hotelu o wysokim standardzie nad Atlantykiem. W działaniach rządu Yahye Jammeha widać jednak niekonsekwencję i brak profesjonalizmu w podejmowaniu relacji z no­wymi partnerami. Wydaje się nie zauważać, że dywersyfikacja źródeł kapitału i inwestycji nie jest jednoznaczna z silnym zaangażowaniem politycznym, czy wręcz emocjonalnym, jakie przywiązuje �104 Michał Ząbek on do relacji dwustronnych, co prowadzi częstokroć do ruchów chaotycznych, jak to miało miejsce zarówno w przypadku chińskim, jak i niefortunnych relacji z Iranem. Wydaje się też, że Jammeh przedstawia postawę nazbyt roszczeniową w stosunku do państw, które są gotowe wejść lub pogłębić relacje bilateralne z jego krajem, co nie sprzyja rozbudowie sieci kontaktów politycznych, gospodarczych i militarnych jego kraju i jednocześnie prowadzi do zamknięcia w ramach kontaktów z państwami Zachodu i Afryki, z których przecież próbuje się uwolnić. Podwyższenie poziomu profesjonalizmu prowadzonych przez Gambię działań w sferze międzynarodowej może jednak dać szansę na przyspieszenie rozwoju najmniejszego państwa Afryki przy równoczesnym uwolnieniu się z kolonialnych i postkolonialnych zależności. Zakończenie Z łatwością można zauważyć, że pozycja i charakter relacji międzynarodowych tego małego państwa afrykańskiego ma swoje wewnętrzne podstawy oparte o trzy filary, tj. położenie geograficzne i kształt granic, spuściznę historyczną oraz osobowość przywódcy. Dwa pierwsze z wymienionych czynników są wyraźnie zaznaczone w polityce praktycznie każdego państwa na świecie i są stałą determinantą polityki wewnętrznej i zagranicznej tak światowych mocarstw, jak i państw niewielkich. W przypadku Gambii zauważalny jest natomiast niezwykle silny czynnik osobowości głowy państwa. Jest to stan niejako typowy dla krajów, w których mamy do czynienia z władzą autorytarną oraz dla takich, w których aparat administracji państwowej jest słaby i silnie uzależniony od bezpośrednich działań szefa. Obie wymienione cechy są charakterystyczne dla opisywanej przeze mnie Gambii. �Polityka zagraniczna Gambii 105 Mimo że również w krajach o wielowiekowej tradycji budowy kadry zawodowej dyplomatów, takich jak np. Rosja czy Turcja, silny przywódca w znacznej mierze kształtuje politykę zagraniczną państwa, to w przypadku Gambii można mówić wręcz o wyeliminowaniu czynnika, jakim jest resort spraw zagranicznych. Stąd brak nazwisk kolejnych ministrów spraw zagranicznych państwa w tekście, gdyż nie wniosłyby niczego do jej treści, ponieważ nie byli oni w żadnej mierze twórcami polityki międzynarodowej Gambii, a co najwyżej wykonawcami woli prezydenta. Już fakt, że na przestrzeni dwudziestu lat rządów Yahye Jammeha było ich dziewiętnastu, a służba najdłużej sprawującego swą władzę w ministerstwie Momodou Lamin Sedat Jobe trwała niespełna trzy lata (1998–2001) i zakończyła się jego emigracją do Szwecji, mówi sporo o braku realnego wpływu urzędników państwowych na kreowanie założeń i celów polityki32. Zmiany na stanowisku szefa dyplomacji tego kraju następują niezwykle często, w skrajnych przypadkach powołani ministrowie nie pełnili funkcji nawet pół roku. Taki stan rzeczy jest w przypadku Gambii charakterystyczny również dla pozostałych resortów. Wydaje się być elementem utrzymywania władzy przez Yahye Jammeha, trzymającego swoich podwładnych w ciągłej niepewności, co poprzez częste zmiany zapobiega powstawaniu ewentualnych koalicji wewnątrz aparatu państwowego wymierzonych w jego osobę. Natomiast kluczowym czynnikiem oddziaływującym na politykę Gambii z zewnątrz jest specyficzny charakter sąsiedztwa z Senegalem. Wielokrotne próby połączenia obu terytoriów zarówno w okresie kolonialnym, jak i po uzyskaniu niezależności, kończyły się zawsze niepowodzeniem. Taka sytuacja zmusza Por. The List of Ministers of Foreign Affairs of States of the World, źródło: http://rulers.org/fm2.html (dostęp: 11.2014). 32 �106 Michał Ząbek szczególnie znacznie mniejszą Gambię do zachowania dobrych relacji ze swym jedynym sąsiadem, ponieważ jest to podstawowy gwarant jej bezpieczeństwa zarówno polityczno-militarnego, jak i gospodarczego. Mimo śmiałych częstokroć ruchów Bandżulu na arenie międzynarodowej, relacje z Dakarem są traktowane priorytetowo i przywódca Gambii nie pozwala sobie na ich antagonizowanie. Napięta sytuacja w południowej prowincji Senegalu – Casamance w połączeniu z powszechnymi podejrzeniami, iż to właśnie z tego regionu wywodzi się prezydent Gambii, dodatkowo wpływa na wzmożoną ostrożność w działaniach podejmowanych wobec Senegalu tak, aby nie wzbudzić jego wrogości. Taka polityka prowadzi do zachowania bardzo dobrych relacji pomiędzy oboma krajami, a jakiekolwiek spory rozwiązywane są szybko, często poprzez system rządowych komisji dwustronnych lub na forum takich organizacji jak ECOWAS i Unia Afrykańska, gdzie Jammeh ma możliwość tworzenia koalicji ze znacznie większymi państwami w celu przeforsowania swojej pozycji w stosunkach z sąsiadem. Widać także, że forum tych organizacji jest miejscem wspierania ruchów i postaw w polityce afrykańskiej stawiających na panafrykanizm przy jednoczesnym zrywaniu sieci zależności z dawnymi potęgami kolonialnymi. Relacje z państwami afrykańskimi kształtuje duże wyczucie i umiejętność forsowania korzystnych rozwiązań. Z wywiadów przeprowadzonych z Jammehem oraz analiz politologicznych daje się wysnuć prosty wniosek, iż głęboka współpraca na kontynencie afrykańskim jest jedną z podstaw szeroko rozumianej polityki bezpieczeństwa Gambii, która nie może pozwolić sobie na osamotnienie w ewentualnym sporze z którymkolwiek z państw afrykańskich, ze szczególnym uwzględnieniem Senegalu. O podobnej delikatności trudno mówić w relacjach tego małego państwa z resztą świata. Yahye Jammeh podejmuje bardzo odważne i nietypowe kroki w stosunku do wielu państw, a wiele �Polityka zagraniczna Gambii 107 z nich zakrawa nawet na miano skandalu międzynarodowego. Do takich sytuacji opisanych w mojej pracy można zaliczyć gwałtowne zerwanie relacji z Iranem czy Tajwanem, co szczególnie w przypadku tego drugiego państwa uznać należy za ruch wyjątkowo nieprzemyślany i mogący nieść długotrwałe osłabienie polityczne, ale także gospodarcze dla Gambii. Podobnie ogłoszenie wyjścia z Commonwealthu bez podania wyraźnych przyczyn wydaje się być ruchem kontrowersyjnym, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę rozmiary i znaczenie pomocy rozwojowej i humanitarnej, jaka płynie do Gambii z Wielkiej Brytanii. Wyraźnie zauważalna niechęć do państw anglosaskich ma oczywiście podstawy w głębokim rozczarowaniu ich polityką uzależniającą częstokroć udzielanie pomocy, szczególnie finansowej, od wypełnienia szeregu procedur demokratycznych oraz przestrzegania praw człowieka. Należy również zauważyć, że wielokrotnie, jak podkreślał nie bez racji Jammeh, trafiają na projekty, które nie są priorytetowe, nie niosą lokalnym społecznościom i państwu wymiernych korzyści. Mam tu na myśli przede wszystkim projekty o charakterze społecznym prowadzone przez liczne organizacje pozarządowe tzw. NGO. Organizacje te wielokrotnie przeznaczają znaczące środki na działania mające promować społeczeństwo obywatelskie, prawa dzieci i kobiet czy mające niewielkie szanse na powodzenie projekty wspierające rozwój swego rodzaju agroturystyki, zamiast skupienia się na potrzebach lokalnych rolników lub wsparciu bardzo słabej służby zdrowia. Negatywny stosunek do Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii nie oznacza jednak jednoczesnego osłabienia relacji ze światem Zachodu. Lukę po nich Jammeh wypełnia współpracą ekonomiczną z Niemcami i Holandią. Państwa te dysponują pożądanym kapitałem i technologiami, a jednocześnie, jak się wydaje, przywiązują mniejszą wagę do rozwiązań ustrojowych, jakie przyjął przywódca Gambii. Odsuwanie się od byłej metro- �108 Michał Ząbek polii i USA kompensują również rozwijające się coraz prężniej kontakty z Turcją, Kubą czy Wietnamem, a przez pewien czas także z Iranem. Państwa te zapewniają stały dopływ koniecznych do funkcjonowania kraju produktów, rozwój technologii, wsparcie systemu ochrony zdrowia, edukacji i wojska, dając poczucie bezpieczeństwa i niezależności od anglosaskiej hegemonii, która cechowała okres postkolonialny od powstania niepodległej Gambii w 1965 r. do zamachu stanu z 1994 roku. Kończąc, mogę powiedzieć na podstawie przeprowadzonych badań materiałów źródłowych i dotychczasowych opracowań oraz własnych obserwacji z pobytu w Gambii w sierpniu 2013 roku, iż polityka zagraniczna tego kraju skupia się na pozyskaniu partnerów i środków w celu prowadzonej na szeroką skalę modernizacji kraju w ramach ogłoszonego w 1996 roku projektu „Vision 2020”. Ma on doprowadzić Gambię do poziomu państwa samowystarczalnego w zakresie gospodarki rolnej, a nawet eksportującego nadwyżki. W sferze ekonomicznej Jammeh ma ambicje przekształcenia Bandżulu w regionalne centrum finansowe i tranzytowe dla towarów mających dotrzeć do Mali czy Gwinei Bissau. Ponadto dalszy rozwój sektora turystycznego ma zapewnić miejsca pracy dla pokolenia eksplozji demograficznej, jakiej kraj doświadcza. Gambia ma być również elementem regionalnego systemu bezpieczeństwa. W tym celu Jammeh posyła swoje wojska na misje w ramach kontyngentów ECOWAS i ONZ w strefę praktycznie każdego konfliktu w Afryce, a nawet poza jej granicami. Zagrożeniem dla częściowej realizacji tych niezwykle ambitnych planów może się jednak stać często nieodpowiedzialna i gwałtowna, wręcz awanturnicza, polityka, jaką prowadzi przywódca Gambii. Brak dobrze wykształconego korpusu dyplomatycznego oraz niezwykle słaba pozycja MSZ nie sprzyja tworzeniu i wzmacnianiu relacji ze znacznie potężniejszymi partnerami. W sytuacji �Polityka zagraniczna Gambii 109 ciągłej niepewności pozycji w Gambii oraz przy braku szczególnych walorów Gambii (brak surowców mineralnych czy znaczących połaci niezagospodarowanej ziemi) mogą wybrać na miejsce inwestycji pewniejszych partnerów z regionu, a szczególnie lepiej rozwinięty i większy Senegal. Wydaje się, że do takiego wniosku doszedł Pekin, który pomimo wyraźnych chęci Bandżulu, nie podjął z nim współpracy po zerwaniu stosunków dyplomatycznych z Tajpej. Taki krok ChRL działającej bez względu na zachowania miejscowych władz w praktycznie każdym państwie afrykańskim może wskazywać na brak chęci podejmowania ryzyka, także wizerunkowego, jakim jest wiązanie się z niepewnym partnerem. Rzutować to może również na relacje Gambii z tak zaangażowanymi obecnie w tym państwie partnerami, jak np. Turcja, która z pewnością musiała zwrócić uwagę na zaistniałą sytuację. Wydaje się, że rozwiązanie problemu wiarygodności Gambii na arenie międzynarodowej leży w gestii samego prezydenta, który powinien podejmować w światowej polityce równie ostrożne i wyważone kroki, jak robi to w polityce regionalnej. Bibliografia Abdoulay S., The Paradox of Third-Wave Democratization in Africa. The Gambia under AFPRC-APRC Rule, 1994–2008, Lexington Books, Plymouth 2009. Abdoulaye S., Gambia: The and Foreign Policy, w: Small States in World Politics. Explaining Foreign Policy Behavior, Lynne Rienner Publishers, Londyn 2003. Bukhari M. S. Jammeh Sillah, Mohammed E., AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations the Gambia, s. 11, źródło: http:// dspace.africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/ Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). �110 Michał Ząbek Celebrating the International Day of Peace at the Senegal-Gambia border, źródło: http://www.tostan.org/news/celebrating-international-day-peace-senegal-gambia-border (dostęp: 09.2014). Czerewyk K. A., Sowremennye otnoszenija Gambii i Taiwania ot Sojuza do Razrywa, s. 196, źródło: http://www.gramota.net/mate� rials/3/2015/4-1/52.html (dostęp: 10.2014). Drun J., China-Taiwan Diplomatic Truce Holds Despite Gambia, źródło: http://thediplomat.com/2014/03/china-taiwan-diplomatictruce-holds-despite-gambia/ (dostęp: 10.2014). ECOWAS Commends Gambia Agricultural Initiatives, źródło: http:// www.nepad.org/foodsecurity/news/1825/ecowas-commends-­ gambia%E2%80%99s-agricultural-initiatives (dostęp: 09.2014). Establishing long-term peaceful solutions on the Senegalese-Gambian border, źródło: http://www.tostan.org/stories/establishing-long-­ term-peaceful-solutions-senegalese-gambian-border (dostęp: 09.2014). Gambia Says No More U.S. Military Training, źródło: http://securityassistancemonitor.wordpress.com/2013/08/21/gambia-says-nomore-u-s-military-training/ (dostęp: 21.08.2014). Gibraltar Regiment trains Gambians for Darfur deployment, źródło: https://www.gov.uk/government/news/gibraltar-regiment-­ trains-gambians-for-darfur-deployment (dostęp: 10.2014). Grigoriadis, I. N. The Davutoğlu Doctrine and Turkish Foreign Policy, Hellenic Foundation For European and Foreign Policy, Working Paper No 8/2010, 04.2010, źródło: file:///C:/Users/Michal/Downloads/8_2010_IoGrigoriadis.pdf (dostęp: 10.2014). Hirsch A., The Gambia: seven facts about the country leaving the Common­ wealth, źródło: http://www.theguardian.com/world/shortcuts/2013/oct/03/gambia-facts-country-leaving-commonwealth (dostęp: 10.2014). „If you always follow others, you can never lead” – President Yahya Jammeh, „New African” 24.10.2013, źródło: http://newafricanmagazine. com/if-you-always-follow-others-you-can-never-lead-presidentyahya-jammeh/ (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 111 Janneh B. Kb, Gambia: Invest Gambia Inks MoU With GGCC, źródło: http://allafrica.com/stories/201206211093.html (dostęp: 09.08.2014). Mahjar-Barducci A., Iran’s Charm Offensive in Africa, źródło: http:// www.gatestoneinstitute.org/1974/iran-charm-offensive-africa (dostęp: 10.2014). Merdith M., The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, The Free Press, London, New York, Sydney, 2006. Ministry of Trade, Regional Integration and Employment: The Gambia Trade Policy 2011, źródło: http://www.gafspfund.org/sites/gafspfund.org/files/Documents/Attachment%2011%20The%20 Gambia%20Trade%20Policy%202011.pdf (dostęp: 09.2014). Relations between Turkey and the Gambia, strona MSZ Republiki Turcji, źródło: http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-the-gambia.en.mfa (dostęp: 11.2014). Sanyang L., Gambia / Turkey sign Health Agreements, źródło: http:// www.foroyaa.gm/archives/1209 (dostęp: 10.2014). Spain seeks Gambia’s support for UN SC non-permanent Membership, źródło: http://observer.gm/africa/gambia/article/spain-seeksgambias-support-for-un-sc-non-permanent-membership (dostęp: 08.2014). Soeters J., Manigart Ph., Military Cooperation in Multinational Peace Operations. Managing cultural diversity and crisis response, Routledge, New York 2008. Tait R., Iran Dealt Losing Hand In Gambia Gambit, źródło: http://www. rferl.org/content/iran_gambia/2229571.html (dostęp: 11.2014). The List of Ministers of Foreign Affairs of States of the World, źródło: http:// rulers.org/fm2.html (dostęp: 11.2014). The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media. mit.edu/explore/tree_map/hs/export/gmb/show/all/2012/ (dostęp: 09.2014). Turkey and Gambia Cooperate in Peacekeeping Operations, źródło: http:// www.todayszaman.com/interviews_turkey-and-gambia-cooperate-in-peacekeeping-operations_322815.html (dostęp: 10.2014). �112 Michał Ząbek USA Aid agency, źródło: źródło: http://www.usaid.gov/crisis/the-gambia (dostęp: 21.08.2014). US Secretary of State Sub-Saharian Africa Department, źródło: http:// www.state.gov/documents/organization/155990.pdf (dostęp: 08.2014). Foreign Policy of The Gambia Summary The main aim of this article is draft presentation of the forine policy of The Republic of Gambia under rule of Yahya Jammeh with short history description. In the article the author tries to draw full image of foreign relations of this tiny African state. The whole article is divided into geo-political spheres of Gambian foreign policy, so there is part about relations with European and African countries. Moreover some other important directions in Gambian policy are also described. It is worth to underline that such a small countries are focusing on the multilateral relations in the field of international organizations like African Union and Economic Community of West African States. The other goal of this article is to present some of the mechanisms used by small countries on the international arena which are in many cases very similar in other parts of the world. �KRYSTYNA KAMIŃSKA KILKA UWAG O SYTUACJI NA POGRANICZU ÓWCZESNEGO SUDANU I REPUBLIKI ŚRODKOWOAFRYKAŃSKIEJ W OSTATNIEJ DEKADZIE XX WIEKU Z POZYCJI QUASIINSIDERA1 Wprowadzenie Problem granic w Afryce od dawna był przedmiotem interdyscyplinarnych rozważań i dyskusji. Temu zagadnieniu została też poświęcona konferencja zorganizowana w Bamako w 1999 r.2 W ostatnim ćwierćwieczu wyraźnej zmianie uległa narracja dotycząca istoty samej granicy, która przestała być postrzegana jedynie jako linia podziału w aspekcie historycznym, politycznym czy geograficznym. Granica nabrała bowiem bardziej procesualnego charakteru, np. w odniesieniu do relacji transgranicznych. W tym kontekście rewizja granic kolonialnych w Afryce ujmowaDr Krystyna Kamińska – Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Wydział Pedagogiczny. Absolwentka pedagogiki i kulturoznawstwa. Zainteresowania: Afryka – obszar dawnych kolonii francuskich – historia i współczesność. 1 Autorka artykułu przebywała w 1994 r. w Republice Środkowoafrykańskiej przez kilka miesięcy, głównie w Bangi oraz w otulinie parków narodowych przy granicy z Czadem i Sudanem. 2 Des frontières en Afrique du XII au XX ème siècle, Paris 2005, UNESCO. �114 Krystyna Kamińska na współcześnie w kategoriach fragmentaryzacji i integracji z jednej strony dąży do nowego ich nakreślenia i jeszcze większego rozdrobnienia istniejących struktur państwowych, z drugiej natomiast korzysta z różnych prób oddolnego zniesienia już ukształtowanych granic przez społeczności o zbliżonym rodowodzie etnicznym zamieszkujące obszary transgraniczne. „Pogranicza zawsze są czyimiś strefami wpływów, kresami w stosunku do jakiegoś dominującego centrum, mają jednak to do siebie, że z czasem dojrzewają, usamodzielniają się zarówno pod względem kulturowym, jak i politycznym, tworząc nowe centra i nowe pogranicza”3. Być może percepcja konkretnej granicy (której opis ma charakter przyczynkarski) w określonym przedziale czasowym pozwoli na ukazanie wzajemnych relacji Republiki Środkowoafrykańskiej z ówczesnym Sudanem w latach 90. XX wieku w trochę innym świetle. Granica ta nie podlegała i wówczas, i obecnie stałej kontroli, bo rzeczywista linia graniczna nie istnieje, nigdy nie została wyraźnie zaznaczona w terenie, nakreślono ją jedynie na mapie. Obu państw nie rozdziela ani pas ziemi niczyjej, ani ciąg sztucznie utworzonych zapór (np. zasieków). Jedynie wydeptane ścieżki świadczą o przechodzeniu ludzi przez „granicę” na jej północnych i południowych krańcach. 3 M. Ząbek, Sudan. Refleksje na temat podziału państwa i polskich studiów sudanologicznych, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 11. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 115 Granica – kolonialne dziedzictwo Przez lata licząca 1165 kilometrów granica między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem4 rozdzielała nie tylko oba te państwa, ale i dwa odmienne od siebie organizmy państwowotwórcze pośrednio wykreowane przez dawne kraje kolonialne. Granica wyznaczała bowiem zakres strefy wpływów francuskiej i angielskiej metropolii. Wytyczona i zaakceptowana na konferencji w Berlinie w latach 1884–18855 linia graniczna jeszcze na początku XX w. przebiegała od strony dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej po obszarach, które były bardzo słabo rozpoznane przez Europejczyków6. Terytorium noszące od 1903 r. nazwę Ubangi-Szari7, jakkolwiek formalnie stanowiące francuską kolonię8, było wówczas jedynie przedmiotem zainteresowania 4 W 2011 r. w wyniku referendum z południowych obszarów Sudanu utworzono nowe suwerenne państwo Sudan Południowy. Obecnie Republika Środkowoafrykańska graniczy z Sudanem (długość granicy to 483 km) i Sudanem Południowym (długość granicy to 682 km). 5 Wytyczone na konferencji w Berlinie granice na trwałe wpisały się w mapę polityczną Afryki, z jednej strony wyznaczając strefy wpływów państw kolonialnych, a z drugiej stanowiąc podstawę terytorialnych podziałów nowych suwerennych państw w okresie dekolonizacji. 6 Pierwszym Francuzem płynącym po rzece Ubangi był Albert Dolisie na przełomie lat 1887–1888. On też nadał nazwę nowemu posterunkowi, zapożyczając ją z miejscowego języka, w którym oznaczała ona bystrze. Natomiast Michel Dolisie był pierwszym zarządzającym posterunku w Bangi na mocy aktu z 20 czer­ wca 1889 r. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 19–35. 7 Dekret o utworzeniu kolonii Ubangui-Szari (fr. Oubangi-Chari) ze stolicą w Bangi został wydany 29 grudnia 1903 r. 8 Początkowo kolonia była powiązana administracyjnie z Kongiem. Następnie w latach 1904–1914 została wcielona w obręb Czadu i funkcjonowała pod nazwą Ubangi-Szari-Czad. Część ziem leżących na zachodzie w latach 1911–1915 została przyłączona do Kamerunu (wówczas kolonii niemieckiej). Prawo do części ziem Ubangi-Szari rościł sobie także Egipt. �116 Krystyna Kamińska podróżników9. Dopiero w 1910 r. obecny obszar Republiki Środkowoafrykańskiej stał się częścią Francuskiej Afryki Równikowej10, ograniczoną autonomię przyznano Ubangi-Szari (wchodzącej w skład tej federacji) w 1944 r., a w kilka lat później, w 1946 r. nadano tej kolonii status francuskiego terytorium zamorskiego. W ramach wszechogarniającego Afrykę w latach 60. XX w. procesu dekolonizacji Ubangi-Szari jako Republika Środkowoafrykańska11 stała się suwerennym państwem. Niepodległość kraju proklamowano w 1960 r., lecz nadal pozostawał on silnie związany z Francją12. Sprzyjały temu zwłaszcza łączące Francję z jej dawną kolonią związki gospodarcze i militarne. Republika Środkowoafrykańska z jednej strony odgrywała istotną rolę strategiczFrancuskie ekspedycje penetrowały zarówno naturalny szlak wodny rzeki Ubangi, jak i ziemie na północ od równika. W jednej z wypraw w latach 1891–1892 brał udział Jan Dybowski. Wzmianki, które można odnaleźć we francuskiej literaturze przedmiotu, wskazują, że przybył do Bangi 4 października 1891 r. Szybko jednak opuścił tamtejszy posterunek (24 października 1891 r.), by przez prawie rok eksplorować niezbadane wówczas przez Europejczyków ziemie dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 54–57. 10 Federacja francuskich kolonii obejmowała jeszcze obecne terytorium Gabonu, Konga oraz Czadu (od 1920 r.). 11 Oficjalna nazwa państwa (Republika Środkowoafrykańska) została nadana przez Barthélémy’ego Bogandę, deputowanego do Zgromadzenia Narodowego Francji. W 1949 r. założył on ugrupowanie społeczno-religijne Ruch Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN). W 1956 r. został wybrany burmistrzem Bangi. W latach 1958–1959 był premierem autonomicznego rządu Ubangi-Szari. 12 Sprzyjała temu przyjęta przez Francję doktryna polityczna określana mianem françafrique, która dawała możliwość ingerowania (pośredniego i bezpośredniego) w wybrane sfery życia, zwłaszcza polityczno-gospodarczego dawnych kolonii. Françafrique była strategią, która poprzez tworzenie sieci powiązań, przede wszystkim finansowych (z dawnymi koloniami), z jednej strony oferowała pomoc gospodarczą, a z drugiej konsekwentnie nadal umacniała francuskie wpływy. Ch. Josselin, La coopération française et la présence de la France en Afrique, „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne” 2013, t. 4, s. 62. 9 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 117 ną w polityce Francji ze względu na swoje centralne położenie w Afryce (oficjalnie kontyngent wojsk francuskich stacjonował tam aż do 1990 r.), z drugiej zaś specyficzny rodzaj unii monetarnej wiążący oba kraje i wprowadzenie tzw. franka CFA (fr. franc des Communautés Financières d’ Afrique13) jako środka płatniczego, utrudniał prowadzenie samodzielnej polityki wewnętrznej i zewnętrznej tego afrykańskiego kraju. Od początku francuska polityka kolonialna cechująca się swoistym paternalistycznym podejściem do autochtonicznej ludności nie była zainteresowana jakimkolwiek rozwojem gospodarczym podległych jej terytoriów w Afryce. Francja wykorzystywała głównie bogactwo tamtejszych surowców naturalnych i tanią siłę roboczą. Po odzyskaniu w 1960 r. przez Republikę Środkowoafrykańską suwerenności niewiele się zmieniło w jej wzajemnych relacjach z Francją. Przez lata gospodarka Republiki Środkowoafrykańskiej – kraju o powierzchni 622 984 km2 i ludności liczącej około czterech milionów – opierała się głównie na rolnictwie. Na obszarze całego państwa nie było ani jednej linii kolejowej czy sieci utwardzonych dróg14. Ponadto już w pierwszych latach niepodległości na 13 CFA został powołany do życia w 1960 r. Obecnie jest to jednostka monetarna będąca środkiem płatniczym w 14 krajach Afryki. Reguła funkcjonowania CFA pozwala poszczególnym krajom na drukowanie odmiennych banknotów o grafice nawiązującej do ich historii i tradycji (jakkolwiek wszystkie one są emitowane przez Bank w Kamerunie). Zakłada bowiem, że banknoty będące w obiegu w jednym kraju nie mogą być wykorzystywane w innym. Za politykę monetarną wszystkich 14 krajów jest odpowiedzialny zarówno Centralny Bank Państw Afryki Zachodniej (BCEAO), jak i Bank Państw Afryki Środkowej (BEAC), chociaż de facto żadna ich decyzja nie może być podjęta bez zgody Banku Francji. W 1994 r. dokonano dewaluacji CFA o 100%, a w 1999 r. ustalony został jego sztywny kurs do euro, który wynosi 0,655957. 14 Przez lata sytuacja nie uległa zmianie. Rozwinęła się jedynie sieć małych lotnisk (około 50) ze względu na potrzeby stale rosnącej flotylli małych samolotów obsługującej ruch turystyczny, w tym coraz popularniejsze safari. Samoloty �118 Krystyna Kamińska przeszkodzie zainicjowanym w kraju procesom bardziej dynamicznego rozwoju ekonomicznego i większej demokratyzacji życia społecznego, stanęły wewnętrzne walki o władzę toczone w gronie dawnych liderów Ruchu Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN – Mouvement d’Évolution Sociale de l’Afrique Noire)15, organizacji, która bezpośrednio przyczyniła się do uzyskania suwerenności państwowej. Niestabilność wewnętrznej polityki oraz trybalizm nie sprzyjały ani gospodarce kraju, ani wytworzeniu społecznej jedności, co (pośrednio) doprowadziło do narastania trwających przez lata niepokojów społecznych. Wytyczone w okresie kolonialnym granice Ubangi-Szari nie zostały poddane korekcie wraz z odzyskaniem niepodległości w latach 60. XX w.16 Granica z Sudanem sprzed przeszło stu lat pełniły rolę zarówno dostawców towarów, jak i obsługiwały transport pasażerski. W latach 90. XX w. podróżowanie po nielicznych utwardzonych drogach środkami transportu samochodowego było ciągle niebezpieczne nie tylko z powodu licznych rogatek pobierających od podróżnych opłaty za prawo przejazdu, ale przede wszystkim z braku kontroli państwa i jego administracji nad odległymi obszarami kraju. 15 Pierwszy prezydent David Dacko już w 1965 r. został pozbawiony władzy w wyniku zamachu dokonanego pod dowództwem Jeana Bedela Bokassy (swojego kuzyna). Z czasem Bokassa zdobył w kraju dużą popularność, mimo że zawiesił przyjętą jeszcze w 1959 r. konstytucję, a jego rządy stawały się coraz bardziej autorytarne. W 1972 kongres Ruchu Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN) nadał mu tytuł dożywotniego prezydenta. Jednak Jean Bedel Bokassa w swoich dyktatorskich zapędach posunął się jeszcze dalej i ustanowił w Republice Środkowoafrykańskiej cesarstwo. W 1976 r. obwołał się cesarzem Bo­ kassą I i przeszedł na islam. Jego rządy skończyły się wraz z powrotem pierwszego prezydenta. Bokassa został odsunięty od władzy w 1979 r. dzięki francuskiej operacji wojskowej Barracuda. Prezydentura Davida Dacko zakończyła się po dwóch latach, gdy doszło do kolejnego zamachu stanu. Wówczas władzę objął André Kolingba. Podobnie jak jego poprzednicy otoczył się od razu przed­ stawicielami swojej grupy etnicznej oraz zaprowadził rządy autorytarne. 16 Republika Środkowoafrykańska graniczy od północy z Czadem (1197 km), od zachodu z Kamerunem (797 km), od południa z Kongiem (467 km) i Demokratyczną Republiką Konga (1577 km). �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 119 przebiegała dalej wzdłuż obszarów, które już w latach 70 XIX w.17 znalazły się w orbicie angielskich wpływów. Kolonizacja Sudanu (najpierw egipska, a potem angielska) rozpoczęła się w II połowie XIX w. „W roku 1869 prowincja Ekwatoria została oficjalnie włączona do Sudanu, a prawie jednocześnie, bo w 1870 roku, podbity został Dar Fur. W ten sposób Sudan osiągnął granice zbliżone do współczesnych”18. W tamtym czasie zwłaszcza południowe rubieże Sudanu stanowiły dla Anglików dogodną bazę do dalszej penetracji niezbadanej jeszcze centralnej części kontynentu. Wzajemne relacje egipsko-brytyjskie i coraz większa dominacja Wielkiej Brytanii w tym rejonie Afryki spowodowały, że Sudan w 1899 r. stał się egipsko-brytyjskim kondominium, w którym nominalną władzę sprawował Egipt19, ale faktycznie należała ona do Brytyjczyków20. Dopiero proklamowanie w 1956 r. niepodległej Republiki Sudanu znacznie osłabiło wpływ Wielkiej Brytanii na dalsze losy tego nowego, suwerennego kraju. Dawny kolonialny podział Sudanu na rozwiniętą gospodarczo północ i zacofane ekonomicznie południe, który przez okres dominacji angielskiej administracji jeszcze mocniej podzielił społeczeństwo, został powielony w ramach nowotworzonych struktur niepodległego państwa. W efekcie narastające przez lata wzajemne animozje społeczne i doświadczana przez południowy region 17 Terytorium Ekwatorii oraz sułtanatu Dar Fur sąsiadowały z ziemiami Francuskiej Afryki Równikowej. 18 A. Dzhantamirov, Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253. 19 W 1821 r. Egipt w wyniku udanego najazdu na obszar Sudanu pod­po­ rządkował sobie zarówno jego dobrze rozwinięte gospodarczo północne tereny, jak i południowe, dopiero stopniowo poznawane i anektowane przez Europejczyków. 20 Od czasu budowy Kanału Sueskiego Egipt coraz mocniej uzależnił się od Wielkiej Brytanii. �120 Krystyna Kamińska kraju asymetria gospodarcza szybko doprowadziły do konfliktu21. Dawne antagonizmy uwidoczniły się bardzo wyraźnie jeszcze w czasach kolonialnych, gdy nagle angielska administracja w 1946 r. dokonała połączenia obu regionów, podporządkowując jednocześnie południe kraju silniejszej gospodarczo i politycznie północy. Owo zespolenie dwóch tak różnych regionów kraju spowodowało naruszenie dotychczasowego kruchego status quo. Narastający konflikt był dodatkowo podsycany przez wyznawców religijnych każdej ze stron. W większości chrześcijańska społeczność południa oraz tamtejsi wyznawcy rodzimych wierzeń (animiści) obawiali się arabizacji i islamizacji. Przedstawiciele południa jeszcze przed proklamowaniem niepodległości kraju, w 1955 r., zażądali własnej reprezentacji politycznej w jego nowym rządzie oraz regionalnej autonomii dla tej części kraju. Wobec niespełnienia tych żądań przez ówczesną władzę rozgorzała tzw. pierwsza wojna domowa. Jakkolwiek porozumienie w Addis Abebie zakończyło trwające od 1955 r. walki, to nie rozwiązało problemu. Po dziesięciu latach działania wojenne zostały wznowione. Konflikt zbrojny nazywany II wojną domową w Sudanie pochłonął w latach 1983–2005 dziesiątki ofiar, głównie przedstawicieli ludności cywilnej. Wzajemne represje z czasów I i II wojny domowej zostawiły na tyle trwały ślad w psychice zamieszkującej w Sudanie ludności, że nawet powstanie w 2011 r. nowego suwerennego państwa nie rozwiązało nabrzmiałej sytuacji. Sudan Południowy nie okazał się gwarantem pokoju w tej części Afryki. W okresie kolonialnym południe Sudanu było administrowane podobnie jak pozostałe kolonie Wielkiej Brytanii w tej części Afryki, np. Kenia czy Uganda. Natomiast północny region Sudanu bliższy był pod tym względem sąsiadującemu z nim Egiptowi i funkcjonował w kręgu kultury arabskiej i dominacji islamu w większości przejawów życia społecznego. 21 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 121 Granica, która dzieli (inny świat kultury, inna dominacja) Odmienne działania administracyjno-prawne nadające ostateczny kształt tak francuskim, jak i angielskim koloniom nie sprzyjały jakiejkolwiek konsolidacji ludności żyjącej na pograniczu obu rozłącznych sfer wpływów. Przeciwnie – granica utrwalała już istniejące różnice i podziały. Każda administracja kolonialna wprowadzała w Afryce inny model „koegzystencji” z ludnością tubylczą. Francuzi byli zwolennikami polityki asymilacyjnej, której towarzyszył (pozorny) brak rezerwy w stosunku do ludności tubylczej, natomiast Anglicy silnie zaznaczali wytworzony przez siebie dystans dzielący ich od autochtonów22. Jednocześnie każdy z tych modeli odcisnął swoje piętno, zmieniając w sposób nieodwracalny życie lokalnych społeczności. Oprócz narzuconej dominacji politycznej ze strony Francji czy Wielkiej Brytanii na podległych danej metropolii obszarach dokonano (zwykle sztucznego) z jednej strony rozdzielenia w miarę jednorodnych skupisk rdzennej ludności, z drugiej natomiast scalenia wielu „niezależnych grup etnicznych, które nie miały wspólnej historii, kultury czy też religii”23. Okres kolonialny nie sprzyjał jakiemukolwiek zbliżeniu ludności żyjącej po obu stronach granicy. Każda z kolonii pisała swoją własną historię. W Republice Środkowoafrykańskiej polityka kolonizacyjna dążyła do zespolenia zamieszkującej na jej obszarze ludności, 22 R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012, s. 214–215. 23 M. Meredith, Historia współczesnej Afryki. Pół wieku niepodległości, Warszawa 2011, s. 17. �122 Krystyna Kamińska chociaż była ona bardzo zróżnicowana pod względem etnicznym24. Wśród licznych zbiorowości zamieszkujących dawniej ten obszar, jedne rozwijały się, inne zaś zanikały. W kraju dominowała ludność grupy etnicznej Banda. Ponadto obok niej występowały duże skupiska ludu Baya-Mandja, Sara i Azande mające inne przypisanie etniczne25. Z tego powodu w Republice Środkowoafrykańskiej występują języki zarówno z rodziny nigro-kongijskiej, jak i nilo-saharyjskiej. Liczbę rodzimych języków szacuje się na ponad 60, w tym istnieje kilka odmian języka u ludu Banda. Wprowadzane przez Europejczyków nazewnictwo poszczególnych grup etnicznych wynikało bądź z wychwytywanych przez nich odmienności językowych, bądź były swoistą kalką określeń używanych przez tubylców w trakcie ich autoprezentacji. Odmienności językowe odegrały istotną rolę w historii i w zróżnicowaniu kulturowym poszczególnych grup etnicznych. Równie ważnym elementem różnicującym poszczególne zbiorowości było ukształtowanie terenu. Licznie wzniesienia: wyżyny Ubangi czy Bogno przyczyniły się zarówno do izolacji poszczególnych grup etnicznych, jak i w dużym stopniu do rozproszenia ich skupisk na tym bardzo słabo zaludnionym obszarze (na którym ludność dodatkowo została zdziesiątkowana przez łowców niewolników). Z kolei w zdecydowanie mniejszym stopniu pod koniec XX w. odczuwane było zróżnicowanie religijne ludności. Największą grupę stanowili zawsze wyznawcy rodzimych wierzeń (animiści), wśród których z czasem zaczęło przybywać chrześcijan, natomiast muzułmanów, głównie Fulanów, było zawsze niewielu (około 5%). Mniejsze liczebnie były społeczności: Dakwa, Togbo, Azande, Sara, Mboum, Monjombo, Ngbaka, Ngbandi, Nzakary, Bomitaba, Ngala, Mpangwe, Kako, Kreish, Laka i Yangéré czy wreszcie Fulanie, a wśród nich Bororo (Wodaabe). Odrębną grupę stanowią Pigmeje Aka i Babinga tworzący niewielkie zbiorowości łowiecko-zbierackie. St. Smith, C. Levasseur, Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. 25 P. Kalck, Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992, s. 65. 24 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 123 W efekcie działań unifikacyjnych podjętych przez francuską administrację26, w tym procesu alfabetyzacji dzieci autochtonów, którym to działaniom towarzyszyła nasilająca się chrystianizacja27, tamtejsza ludność, niezależnie od przypisania etnicznego, zaczęła się posługiwać we wzajemnych kontaktach językiem sango28 (wcześniej języka rodzimego ludu Banda), któremu po odzyskaniu niepodległości nadano status języka urzędowego obok języka francuskiego. Jednak elementem scalającym (wbrew intencjom administracji kolonialnej) była przede wszystkim wszelka aktywność ludności mająca na celu przeciwdziałanie kolonizacji 29. Wszelkie ruchy ludności tubylczej przeciwstawiające się kolonizacji (pośrednio) zmniejszały antagonizmy między poszczególnymi grupami etnicznymi. Inną politykę ludnościową (niż Francuzi w Republice Środkowoafrykańskiej) prowadziła w czasach kolonialnych administracja brytyjska. W Sudanie przede wszystkim zaniechano prób scalenia tak różnych od siebie obszarów Sudanu Północnego i Sudanu Południowego, podjętych jeszcze przez Egipt w latach 26 Już w 1912 r. wydano dekret, w którym zakazywano jakiejkolwiek alfabetyzacji dzieci ludności tubylczej w języku innym niż francuski. Potraktowano więc język jako jeden z instrumentów z jednej strony kolonizacji, z drugiej – unifikacji różnojęzycznych grup etnicznych. 27 W l894 r. została założona misja przez Ojca Prospera Augouarda pod wezwaniem Saint Paul des Rapides. Od tego czasu datuje się też rozpoczęcie procesu skolaryzacji dzieci ludności tubylczej. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 67–68. 28 Jedna z hipotez przyjmuje, że sango (dawniej nazywane dandi) był językiem mediacji jeszcze przed przybyciem Europejczyków, natomiast inna wskazuje, że ten język został wybrany przez ludność tubylczą zamieszkałą wzdłuż rzeki Ubangi do kontaktów z przybyszami z Europy. J. Gerbault, Utilisation des langues et attitudes: la montée du sango. „Bulletin du Réseau des observatoires du français contemporain en Afrique noire” t. 7 (1987–88), s. 25–50. 29 Zbrojne powstanie ludu Baja pod wodzą Kongo-wara wybuchło w 1928 r. Walki trwały aż do 1931 r. �124 Krystyna Kamińska 30. XIX w. Przeciwnie, rozpoczęto działania zmierzające do odcięcia północy od południa kraju poprzez tzw. politykę „closed districts”, by nie dopuścić do zjednoczenia, które mogłoby ponownie wzmocnić ruchy niepodległościowe zainicjowane niegdyś przez Madhiego30. W ten sposób utrwalano już istniejące wewnętrzne zróżnicowanie (etniczne, kulturowe, językowe i religijne31) kraju, które wynikało „z nakładających się od wieków fal migracyjnych ludności o odmiennych cechach fizycznych, językach i kulturach”32. Północ Sudanu w okresie kolonizacji zamieszkiwała głównie ludność arabska, na którą składają się zarówno zarabizowani autochtoni, jak i potomkowie ludów koczowniczych (pasterskich) wywodzący się z Arabii33. Mieszkańcy południa Sudanu byli natomiast o wiele bardziej zróżnicowani. Dzieliło ich nie tylko przypisanie do grupy etnicznej i rodziny, z której wywodził się ich język, lecz także miejsce długotrwałego osiedlenia. Mahdi, będąc przywódcą religijnym, zainicjował w 1881 r. powstanie, którego pośrednim celem było uwolnienie ziem ówczesnego Sudanu, zajętych przez Egipt. Starcia zbrojne przybrały charakter powstania religijno-wyz­ woleńczego. W latach 1881–1891 ugruntowała się władza Mahdiego, a następnie jego spadkobierców. Wielka Brytania coraz mocniej angażowała się w zakończenie rebelii, która była sprzeczna z jej interesami w tej części Afryki. A. Dzhantamirov, Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253–260. 31 Islam wraz z podbojem Maghrebu w XVII w. przez Imperium Osmańskie zaczął się szybko rozprzestrzeniać w Afryce dzięki powielaniu mechanizmu włączania obcych w społeczność arabską. Odejście od pierwotnych wierzeń czy chrześcijaństwa dokonywało się poprzez asymilację kulturową, bo „islam tylko w niewielkim stopniu zmieniał życie rodzinne i tradycyjny styl życia miejscowej ludności”. J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 88. 32 J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 45. 33 Tamże, s. 51–52. 30 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 125 Przede wszystkim bowiem to uwarunkowania geograficzno-klimatyczne były podstawą narastania odmienności kulturowych34. W Sudanie południowym najliczniejszą grupę etniczną tworzą zbiorowości Dinka, z których najwięcej zamieszkuje w rozproszonych skupiskach z w prowincji Bahr al Ghazal. Mniejsze liczebnie są grupy etniczne Nuerów i Barów. Nie mniej od nich liczna jest także ludność grupy etnicznej Azande, żyjąca w Ekwatorii na pograniczu z Republiką Środkowoafrykańską35 i Ugandą. Znaczące różnice o charakterze społecznym zostały w tej części ówczesnego Sudanu dodatkowo pogłębione nierównomiernym rozwojem gospodarczym kraju. Większość bowiem swoich inwestycji Brytyjczycy lokowali na północy kraju. Dzięki temu zaczęły tam powstawać i rozwijać się silne ośrodki miejskie. Niezależnie od woli Brytyjczyków wspierany przez nich rozwój północnego Sudanu, głównie ekonomiczny, wpłynął na rozprzestrzenianie się języka arabskiego i umocnienie się islamu. Odmienny sposób traktowania przez metropolię obu regionów oraz niemożliwość przenikania wzajemnych treści kulturowych spowodował, że przez lata nasilały się istniejące antagonizmy. Granica, która rozdziela (ludzi i zwierzęta) Zbliżeniu ludności zamieszkującej pogranicze Republiki Środkowoafrykańskiej i dawnego Sudanu nie sprzyjało ani ukształtowanie terenu, ani rozproszone osadnictwo. (Francuska Wśród żyjących w Sudanie Południowym można wyróżnić zbiorowości o niewielkiej liczebności, m.in. Anouak, Bongo, Dadjo, Didinga, Kuku, Lokoya, Longarim, Lugbara, Madi, Mandari, Murle, Ndogo, Nyangatom, Shilluk, Toposa, Uduk, St. Smith, C. Levasseur, Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. Większość grup etnicznych posługuje się językami z rodziny nilo-saharyjskiej. 35 J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, op. cit., s. 53–54. 34 �126 Krystyna Kamińska administracja kolonialna w swoich sprawozdaniach słanych do Paryża podawała, że obszar 170 000 km 2 wzdłuż ówczesnej granicy Sudanu egipsko-angielskiego to całkowite odludzie przez nikogo niezamieszkałe). Nawet po odzyskaniu niepodległości i zwiększeniu mobilności ludności niewiele się na tych obszarach zmieniło. Wypiętrzony obszar wyżynny (powyżej 1300 m n.p.m.) grzbietu, którym biegnie linia graniczna nie ułatwiał kontaktów między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem. W masywie tym brakuje naturalnych przejść pozwalających na swobodne przemieszczanie się ludności. Teren obniża się jedynie na obu krańcach granicy, w tym granicy Republiki Środkowoafrykańskiej z Czadem i Sudanem, oraz przy granicy Republiki Środkowoafrykańskiej z obecną Demokratyczną Republiką Konga i Sudanem Południowym. Wyżyna stanowi naturalną barierę, która prawdopodobnie spowodowała, że po obu stronach wielokilometrowej granicy zamieszkiwały zupełnie ze sobą niespokrewnione grupy etniczne i to w znacznym od niej oddaleniu. Innym uwarunkowaniem geograficznym, które nie sprzyjało zbliżeniu ludności po obu stronach granicy były rzeki biorące swój początek na wyżynie (dzielącej obecnie Sudan i Sudan Południowy od Republiki Środkowoafrykańskiej), które spływały albo po jednej, albo po drugiej stronie granicy. Niektóre z nich nadal mają charakter okresowy, zanikając podczas pory suchej. Owe anomalie (hydrologiczne) utrudniają podjecie jakiejkolwiek aktywności rolniczej na tym obszarze. Obszar na styku granicy Czadu i Sudanu z Republiką Środkowoafrykańską porasta roślinność typowa dla sawanny trawiastej, dalej na południe zmieniając się w sawannę drzewiastą, która przekształca się w las tropikalny na granicy między obecnym Sudanem Południowym, Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Środkowoafrykańską. Prawie cały obszar przygraniczny z Sudanem Południowym jest ciągle �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 127 niezamieszkały36, a większe ośrodki miejskie (z jednej i z drugiej strony granicy) są oddalone od siebie o kilkaset kilometrów. Dodatkowo na obszarze 1700 km2 bezpośrednio graniczącym z obecnym Sudanem (w odległości 90 km od granicy), jeszcze w czasach kolonialnych, bo w 1933 r. utworzono Park Narodowy AndréFelix37. Po odzyskaniu niepodległości przez Republikę Środkowoafrykańską w 1960 r. utrzymano dotychczasowe status quo tego parku. Po drugiej stronie granicy Park Narodowy André-Felix styka się z podobnym parkiem narodowym w Sudanie. Jednak sudański Park Narodowy Radom został założony dużo później (w 1980 r.) i zajmuje mniejszą powierzchnię, aczkolwiek rozpościera się na terenie bardziej zróżnicowanym tektonicznie. Tym co łączy oba parki narodowe jest kłusownictwo osiągające coraz większe rozmiary, wyniszczające głównie tamtejszą faunę. Polowania na dziką zwierzynę stają się też codzienną praktyką ludności zamieszkującej w otulinie obu parków, bo handel mięsem przynosi znaczne profity. Granica, która nie dzieli Na obu krańcach tych bezludnych połaci ziemi ciągnących się wzdłuż środkowej części granicy między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem zamieszkiwały od dawna grupy etniczne, które już w okresie kolonialnym zostały poprzez nią sztucznie podzielone. Na północy, u zbiegu granic Czadu, Sudanu i RepuW Republice Środkowoafrykańskiej prawie nie występuje osadnictwo we wschodniej części prowincji Haute-Kotto i północno-wschodniej Haute-Mbomou. Obie prowincje graniczą z Ekwatorią na terenie Sudanu Południowego. 37 W parku objęto ochroną zarówno faunę, jak i florę, zakazując wyrębu na obszarze sawanny drzewiastej oraz tworząc ścisłe rezerwaty chroniące tamtejszą zwierzynę, w tym słonie, żyrafy, hipopotamy i lamparty. 36 �128 Krystyna Kamińska bliki Środkowoafrykańskiej nieprzyjazny, wyżynny krajobraz powoli łagodnieje wraz z obniżeniem terenu. Na tym właśnie obszarze, po obu stronach granicy obecnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej, zamieszkują niewielkie liczebnie grupy etniczne: Sara oraz Gbaya (określana też mianem Kpala). Ludność Sara zamieszkała w okolicach Baguiro, kultywuje od wieków swoje wojenne tradycje, natomiast Gbaya to społeczność lokalna wyznająca islam i posługująca się językiem Gula. Na tamtym terenie występują też pomniejsze wspólnoty (około 13 tys.) posługujące się językiem Yulu (Youlou). Natomiast na przeciwległym krańcu dawnej granicy z Sudanem (obecnie z Sudanem Południowym), niedaleko granicy z Demokratyczną Republiką Konga (niegdyś z Zairem) rozpościerają się tereny zamieszkałe przez lud Azande. Pomniejsze rdzenne skupiska zbiorowości przynależnych do tej grupy etnicznej są rozsiane zarówno na obszarach znajdujących się w Sudanie Południowym, jak i w Republice Środkowoafrykańskiej. Od dawna zamieszkiwali oni w Sudanie w prowincji Ekwatoria, i w rejonie Mogalla, w dystrykcie Yei. Z kolei w Republice Środkowoafrykańskiej żyją na terenie prefektury Haute-Mbomu w rejonie Obo i Zémio38. Przedstawiciele tej grupy etnicznej albo pozostali wyznawcami rodzimych wierzeń (animiści), albo przyjęli chrześcijaństwo. Azande posługują się językami z grupy adamawa-ubangi należącymi do rodziny nigro-kongijskich. Jakkolwiek wytyczona niegdyś granica rozdzieliła administracyjnie wyżej opisane grupy etniczne, nie brano bowiem wówczas pod uwagę ich wielowiekowego rozmieszczenia przestrzennego, to de facto pozostały one nadal ze sobą zespolone. Ich wzajemnym kontaktom sprzyjały uwarunkowania geograficzne i klimatyczne. Przebiegająca przez rdzenne obszary granica nigdy w sposób naturalny 38 P. Kalck, Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992, s. 92. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 129 nie przedzielała ich ziem. Wytyczona i naniesiona na mapach granica między (Ubangi-Szari), a potem Republiką Środkowoafrykańską i Sudanem miała charakter raczej umowny niż była rzeczywistym pasem granicznym dzielącym oba państwa. Zwłaszcza ludność Azande przenikała przez nią leśnymi (szybko zarastającymi) ścieżkami. Pozorna normalizacja (w Republice Środkowoafrykańskiej) W 1994 r. w Republice Środkowoafrykańskiej panowała jeszcze powszechna euforia. Świętowano kres kolejnych rządów autorytarnych André Kolingby39 i rocznicę pierwszych wolnych wyborów prezydenckich i parlamentarnych. Wybrany w 1993 r. prezydent Ange-Félix Patassé nie tylko budził społeczne nadzieje na przywrócenie swobód obywatelskich, lecz także był postrzegany jako osoba, której rządy wreszcie doprowadzą do poprawy gospodarczej w kraju. Podjęte przez niego działania naprawcze zredukowały administrację państwową (w 1995 r. przyjęto nową konstytucję). Rzadko słychać było pogłoski, że od miesięcy, które upłynęły od czasu wyborów prezydenckich, administracja państwowa różnych szczebli nie otrzymuje wynagrodzenia. W wolno toczącym się codziennym życiu, czy to w Bangi, czy w oddalonych od niej prowincjach: Vakaga i Haute Kotto zupełnie nie odczuwało się zagrożenia, które mogła przynieść tocząca się od ponad 10 lat za wschodnią granicą państwa wojna domowa André Kolingba dokonał w 1981 r. zamachu stanu. Ustanowił siebie prezydentem kraju oraz wznowił represje wobec wszelkich przejawów demokracji, w tym zawiesił konstytucję i rozwiązał parlament oraz zdymisjonował rząd. Dopiero pod presją międzynarodowej opinii, w tym głównie Francji, przywrócił urząd premiera i zalegalizował system wielopartyjny. W 1993 r. zmuszono go do rozpisania powszechnych wyborów. 39 �130 Krystyna Kamińska w Sudanie. Republika Środkowoafrykańska była skoncentrowana na własnych problemach. Przedstawiciele jej władz nie brali udziału w żadnych uzgodnieniach w sprawie Sudanu i w próbach normalizacji stosunków między oboma zwaśnionymi stronami. Nie przyłączyła się także do inicjatywy przywódców Erytrei, Etiopii, Ugandy oraz Kenii, którzy pod egidą Międzynarodowej Organizacji Rozwoju (IGAD) w 1993 r. podjęli działania w kierunku uśmierzenia walk w Sudanie i wypracowania pokojowego rozwiązania konfliktu. Pozostając ciągle w silnym powiązaniu z francuską polityką zagraniczną, przedstawiciele jej władz nie podejmowali żadnych kroków, by włączyć się w działania krajów będących niegdyś w orbicie wpływów brytyjskich. Francuski kontyngent wojskowy nadal stacjonował w Republice Środkowoafrykańskiej, chociaż oficjalnie francuscy żołnierze opuścili ten kraj cztery lata wcześniej. Francuzi ciągle stanowili też najliczniejszą grupę cudzoziemców. Spore ich grono mieszkało w Bangi jako rezydenci. Od wielu lat polityka dotycząca relacji w stosunkach bilateralnych Francji z krajami utworzonymi w dawnych francuskich terytoriach kolonialnych wpływała w istotny sposób na funkcjonowanie tych ostatnich na arenie międzynarodowej. Doktryna françafrique zapoczątkowana jeszcze przez prezydenta Charlesa de Gaulle’a była kontynuowana (z pozytywnym skutkiem) przez jego następców40. Świadczą o tym późniejsze francuskie interwencje zbrojne41. 40 Objęcie prezydentury przez Valéry’ego Giscarda d’Estainga wprowadziło istotne zmiany w relacjach nie tylko francusko-afrykańskich, ale także Francji i Republiki Środkowoafrykańskiej. O jego relacjach z Jean Bedelem Bokassą wielokrotnie rozpisywała się francuska prasa, bulwersując niejednokrotnie francuską opinię publiczną. Ojciec Valéry’ego Giscarda d’Estainga pełnił funkcję administratora kolonialnego w Ubangi-Szari. 41 Misja Sangaris podjęta podczas wojny domowej czy Barracuda detronizująca Bokassę. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 131 Konflikt w Sudanie jakby nie dotyczył Republiki Środkowoafrykańskiej, chociaż walki toczyły się tuż za sąsiednią granicą. Nawet uchodźcy z Sudanu, szukając schronienia, podążali w innych kierunkach niż ku leżącemu przy ich wschodniej granicy państwu. Z tego względu w Republice Środkowoafrykańskiej nie stworzono obozów dla sudańskich uchodźców, a pomoc humanitarna, która była kierowana do Sudanu (m.in. ze względu na tamtejszą klęskę głodu w 1991 r.), omijała też Republikę Środkowoafrykańską jako pośredni etap dotarcia do granicy, nie traktując go jako kraju tranzytowego. Przedłużający się w kraju kryzys ekonomiczny spowodował, że nawet prezydent wybrany w wolnych wyborach zaczął faworyzować przedstawicieli własnej grupy etnicznej, zmniejszając jednocześnie zakres swobód obywatelskich. Kolejne niepokoje społeczne były już tylko kwestią czasu. Prezydent Ange-Félix Patassé zaczął powracać do dawnych praktyk swoich poprzedników. Utworzone przez niego „formacje milicyjne oparte na członkach grup etnicznych z północy kraju, a także najemnikach libijskich i kongijskich”42 zaczęły zagrażać stabilności wewnętrznej kraju. W tej sytuacji wsparcie, którego początkowo udzielała Francja prezydentowi Republiki Środkowoafrykańskiej, nie zapobiegło w dalszej perspektywie upadkowi państwa. Opis dalszych losów państwowości oraz wojny domowej w Republice Środkowoafrykański nie ma bezpośredniego związku z treścią artykułu (krótki rejestr znaczących wydarzeń zamieszczono w przypisie43). B. Popławski, Republika Środkowoafrykańska. Kryzys i próby jego prze­ zwyciężenia, „Infos. Zagadnienia społeczno-gospodarcze” 2014, t. 9, nr 14 (174), s. 2. 43 W 2003 r. władzę w wyniku kolejnego zamachu stanu objął François Bozizé. W 2005 r. zaczęło rosnąć napięcie społeczne w wyniku starć z przeciwnikami prezydenta, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu wojny domowej, bo wyciszone wcześniej konflikty na tle etnicznym i religijnym znów się odrodziły. 42 �132 Krystyna Kamińska Zamiast zakończenia (perspektywa neokolonialna) Przedstawione poniżej epizody stanowią najlepszą ilustrację z jednej strony postkolonialnych relacji wewnątrzetnicznych, z drugiej natomiast ukrytego świata pogranicza Republiki Środkowoafrykańskiej i ówczesnego Sudanu. Najlepiej oddaje to tytuł artykułu Co pozostało z afrykańskich granic44 autorstwa Anni-Cécile Robert zamieszczonego na łamach „Le Monde diplomatique”. Wówczas na mocy dwustronnego porozumienia między Republiką Środkowoafrykańską a Republiką Południowej Afryki na terytorium kraju pojawiły się obce wojska. W 2013 r. rządzący przez 10 lat prezydent został obalony w wyniku rebelii zapoczątkowanej przez Michela Djotodię. Nowe władze nie miały ani poparcia społeczności lokalnych, ani uznania międzynarodowego. Do Republiki Środkowej Afryki wysłano zbrojny kontyngent, który miał wspierać stabilizację państwa i pomóc w jego normalizacji. Działania podjęte na wniosek Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Środkowej (ECCAS) niewiele jednak pomogły, bo kryzys polityczny nadal się pogłębiał. Michel Djotodia ustanowił siebie prezydentem kraju, mając poparcie grupy rebeliantów Seleka. W 2013 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ autoryzowała rezolucję zezwalającą, by połączone siły Unii Afrykańskiej i Francji rozdzieliły walczące strony. Wsparcia dla francuskiej misji Sangaris udzielił polski kontyngent wojskowy. W 2014 r. Michel Djotodia podał się do dymisji na szczycie Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Środkowej w Czadzie. Oświadczył jednak, że będzie pełnić obowiązki prezydenta do 2015 r. W 2014 r. ustanowiono misję pokojową pod auspicjami ONZ (około 12 tys. żołnierzy). Rozpoczęto proces pokojowy – pełniącym obowiązki prezydenta została Catherine Samba-Panza. W 2016 r. odbyły się wybory prezydenckie. Na urząd prezydenta wybrany został Faustin-Archange Touadéra. 44 A-C. Robert, Que reste-t-il des frontières africaines, „Le Monde diplomatique” (2012), Décembre, s. 14–15. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 133 Epizod I W Safari bierze udział członek rodziny byłego cesarza Bokassy. Społeczność dwóch okolicznych wiosek, z których mężczyźni zostali zatrudnieni do pomocy w obozie (z którego wyrusza się na polowania) nagle porzucają pracę i znikają w momencie, gdy widzą jego przyjazd na teren obozu. Gość (osoba dość młoda, ubrana sportowo, której wysoki wzrost świadczy o przypisaniu do konkretnej grupy etnicznej), wita się ze swobodą Europejczyka (wiadomo, że ukończył studia we Francji) z pozostałymi uczestnikami Safari i, przepraszając, odchodzi do jednego z bungalowów. Gość po 20–30 minutach wraca przebrany w uroczysty strój – długa do ziemi suknia przetykana złotą nicią i czapka przypominająca furażerkę – i siada na werandzie. W tej samej chwili jedną i drugą drogą prowadząca do obozu zbliżają się dwa odrębne korowody złożone z miejscowej ludności. W każdym z nich kroczyli mieszkańcy innej wioski, równie odświętnie ubrani, jak nasz gość, chociaż odziani mniej strojnie. Obie grupy zatrzymały się w niedużej odległości od naszego gościa. Potem każdy z przybyłych po lekkim jego skinieniu zaczynał się z nim witać, oddając mu honor pozycją przypominającą lekki ukłon. Wyraźnie dostrzegalna była hierarchia wśród witających. Najpierw mężczyźni w sile wieku, potem starsi, na końcu kobiety. Wśród witających nie ma dzieci. Nasz gość robi wrażenie osoby nawykłej do takich powitań, zupełnie go nie dziwi sytuacja (nie widać zmieszania na jego twarzy). Po zakończonej ceremonii powitalnej mieszkańcy obu wiosek odchodzą w bardzo radosnym nastroju. Europejczycy są zaszokowani całą sytuacją i lekko zdziwieni. Gość – przeciwnie – sprawiał wrażenie jakby to była dla niego bardzo naturalna sprawa. Zapytany o sytuację, której byliśmy świadkami kilka godzin wcześniej, swobodnie odpowiada, że gdyby odmówił im takiego powitania, po prostu obraziłby całą wioskę. �134 Krystyna Kamińska Epizod II Sąsiedni obóz, w którym również przebywali uczestnicy safari, nagle wypełnił się rozkrzyczanym tłumem obcych ciemnoskórych mężczyzn. Język, którym między sobą rozmawiali, to nie był sango. Błyskawicznie każdemu z Europejczyków wydarto myśliwską broń. Wobec wszystkich napastnicy zachowywali się dość obcesowo, zgromadziwszy ich wcześniej na werandzie, na której jadano posiłki. Nikt nie mógł się nigdzie ruszyć bez obstawy. W stosunku do kobiet byli wyjątkowo niegrzeczni. Efekt zastraszenia był skuteczny – wszyscy biernie poddali się ich rozkazom. Jeden z przybyłych mężczyzn, wspomagany przez mieszkańca obok leżącej wioski (który nieźle władał językiem francuskim, ale był równie przerażony co Europejczycy) łamaną francuszczyzną poinformował, że przyjechali na polowanie i w związku z tym rekwirują samochody. Potem grupa się podzieliła. Większość przybyłych odjechała. Zostali tylko strażnicy z rosyjską bronią automatyczną. Napastników obawiali się nie tylko Europejczycy, lecz także lokalna ludność. Mieszkańcy obu sąsiadujących z obozem wiosek „zapadli się pod ziemię”. Natomiast napastnicy zupełnie nie obawiali się jakiejkolwiek interwencji zbrojnej lub tego, że ktoś przyjdzie z pomocą Europejczykom „uwięzionym” w obozie, a nawet pozwolili na codzienny radiowy kontakt z Bangi. (Jest to wymóg uzasadniany potrzebą bezpieczeństwa, by w sytuacji zagrożenia mogła zostać udzielona pomoc). Dowódca francuskiego kontyngentu odmówił pomocy, ponieważ do jego obowiązków nie należała walka z lokalnymi watażkami. Administracja państwowa tłumaczyła natomiast niemożność przysłania gwardii narodowej z Bangi koniecznością utrzymania w stolicy porządku i radziła zastosować się do rozkazów przywódcy owej uzbrojonej grupy. Brak było jakiegokolwiek zainteresowania losem Europejczyków pod granicą z Sudanem. Przez kilka dni wokół obozu było słychać strzały. Potem nagle ucichły i napastnicy wrócili do obo- �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 135 zu. Wozy były pobrudzone krwią zwierząt, gdzieniegdzie walały się resztki obdartego ze skóry mięsa. Równie nagle jak się pojawili, napastnicy zniknęli. Potem okazało się, że to nie byli kłusownicy, lecz „sudańska partyzantka” uzupełniająca swoje zapasy żywności, ponieważ tereny po sudańskiej stronie zostały już przetrzebione. Jeszcze przez jakiś czas ta i inne grupy uczestniczące w safari znajdowały ślady tamtego polowania. Bibliografia Boulvert Y., Bangui 1889–1989, Paris 1989. Des frontières en Afrique du XII au XXème siècle, Paris 2005. Dzhantamirov A., Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253–261. Gerbault J., Utilisation des langues et attitudes: la montée du sango. „Bulletin du Réseau des observatoires du français contemporain en Afrique noire” t. 7 (1987–88), s. 25–51. Josselin Ch., La coopération française et la présence de la France en Afrique, „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne” 2013, t. 4, s. 59–65. Kalck P., Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992. Mantel-Niećko J., Ząbek M., Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Meredith M., Historia współczesnej Afryki. Pół wieku niepodległości, Warszawa 2011. Popławski B., Republika Środkowoafrykańska. Kryzys i próby jego przezwyciężenia, „Infos. Zagadnienia społeczno-gospodarcze”, 2014, t. 9, nr 14 (174), s. 1–4. Robert A-C., Que reste-t-il des frontières africaines, „Le Monde diplomatique” (2012), Décembre, s. 14–15. Smith St., Levasseur C., Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. Ząbek M., Sudan. Refleksje na temat podziału państwa i polskich studiów sudanologicznych, w: W. Cisły, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012. �136 Krystyna Kamińska Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Kilka uwag o sytuacji na pograniczu ówczesnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej w ostatniej dekadzie XX wieku z pozycji quasiinsidera Streszczenie Granica pomiędzy Republiką Środkowoafrykańską a dzisiejszymi Sudanem i Sudanem Południowym ma ponad 1000 km długości. Została wytyczona jeszcze z czasów kolonialnych i rozdzielała strefy wpływów francuskiej i angielskiej metropolii. Wypiętrzony grzbiet wyżynny, którym biegnie linia graniczna zawsze utrudniał wzajemne kontakty. Brakuje tam naturalnych przejść pozwalających na swobodne przemieszczanie się ludności. Z tego powodu po obu stronach wielokilometrowej granicy zamieszkiwały zupełnie ze sobą niespokrewnione grupy etniczne. Jedynie na południu społeczność Azande żyje po obu stronach granicy. W powiązaniu z wieloletnim oddziaływaniem odmiennych wpływów francuskich i angielskich granica nadal dzieli oba kraje. Być może dlatego wojna tocząca się w Sudanie była prawie niewyczuwalna po stronie Republiki Środkowoafrykańskiej pod koniec lat 90. XX w. Słowa kluczowe: Afryka, Republika Środkowoafrykańska, Sudan, Sudan Południowy, granice, etniczność. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 137 Some remarks on the situation on the borderland of Central African Republic and Sudan in the last decade of the 20th century from the quasi-insider position Summary The boudary between Central African Republic and nowadays Sudan and Southern Sudan is over 1 000 km long. It is dated back to the days of Berlin Conference in 1885, when it limited the areas of interest of colonial France and Great Britain. Easy-to-travel areas (over this frontier) are located only in the far northern and in the far southern part of it. Only in these two sections it comes to merge tribes from CAR and Sudan. These tribes have very different past, but are ethnically similar. However, in 1994, this boundary was still present, the Sudanese Civil War was barely seen on the other side of the frontier. Key words: Africa, Central African Republic, Sudan, Southern Sudan, boundaries, ethnicity. ��JOANNA BAR PRZYSTĄPIENIE REPUBLIKI SUDANU POŁUDNIOWEGO DO WSPÓLNOTY WSCHODNIOAFRYKAŃSKIEJ (EAST AFRICAN COMMUNITY, EAC): GENEZA I PRZEBIEG PROCESU AKCESYJNEGO Wstęp 15 kwietnia 2016 r. prezydent Republiki Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit oraz John Pombe Joseph Magufuli, prezydent Tanzanii, a zarazem przewodniczący szczytu szefów państw i rządów Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC) podpisali traktat akcesyjny. Uroczystość akcesyjna odbyła się w Dar es Salaam (Tanzania)1. Dr hab. Joanna Bar, prof. UP – Instytut Politologii, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Katedra Stosunków Międzynarodowych, historyk i politolog, główne kierunki badań: Afryka Wschodnia. Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ press-releases/20160412/signing-ceremony-treaty-accession-republic-southsudan-east-african-community [29.06.2016], por. także: Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, http://www.eac.int/ 1 �140 Joanna Bar Przyjęcie Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej stało się możliwe w wyniku decyzji podjętej 2 marca tego samego roku na szczycie w Arushy (Tanzania), na którym szefowie państw i rządów na podstawie opinii Rady Ministrów Wspólnoty, zdecydowali przyjąć go jako nowego członka EAC2. Wydarzenia te pomyślnie zakończyły trwający niespełna pięć lat okres akcesyjny, gdyż prezydent Salva Kiir oficjalnie zaczął ubiegać się o członkostwo we Wspólnocie Wschodnioafrykańskiej jesienią 2011 r., w niespełna cztery miesiące po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości. Wspólnota Wschodnioafrykańska, regionalna organizacja międzyrządowa, której członkami, poza Sudanem Południowym, są Burundi, Kenia, Rwanda, Uganda i Tanzania należy do najmłodszych organizacji subregionalnych w Afryce, a zarazem najbardziej zaawansowanych we wprowadzaniu w życie procesów integracyjnych3. Siedziba organizacji znajduje się w Arushy. Traktat założycielski Wspólnoty został podpisany 30 listopada 1999 r., zaś wszedł w życie 7 lipca 2000 r., po ratyfikacji przez trzy państwa założycielskie: Kenię, Ugandę i Tanzanię. W 2007 r. do Wspólnoty przystąpiły Rwanda i Burundi. Głównym celem organizacji jest dążenie do budowy zamożnej, konkurencyjnej, bezpiecznej, stabilnej i zjednoczonej politycznie Afryki Wschodniej, zaś misją: „poszerzenie i pogłębienie integracji ekonomicznej, politycznej, społecznej i kulturalnej w celu poprawy jakości życia mieszkańców sites/default/files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). 2 Joint Communiqué: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/state­ ments/20160302/joint-communique-17th-ordinary-summit-east-african-commu­ nity-heads-state (dostęp: 22.06.2016). 3 Por. W. Lizak, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012, s. 425. �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 141 Afryki Wschodniej poprzez zwiększenie konkurencyjności, wartości dodanej produkcji, handlu i inwestycji”4. Wspólnota promuje cztery filary integracji: unię celną, wspólny rynek, unię monetarną i – w przyszłości – federację polityczną. Protokół o utworzeniu unii celnej został podpisany w roku 2004, unia celna weszła w życie na okres przejściowy w 2005 r., a w pełni obowiązuje od 2010 r. Protokół o utworzeniu wspólnego rynku podpisany został w roku 2009, zaś wszedł w życie w 2010 r.5 Obecnie prowadzone są prace nad wprowadzeniem w życie planów utworzenia Wschodnioafrykańskiej Unii Walutowej (East African Monetary Union, EAMU) – określanej jako trzeci etap integracji EAC. Protokół o jej utworzeniu został podpisany 30 listopada 2013 r. w Kampali (Uganda), podczas 15 szczytu przywódców państw EAC, zaś protokół o utworzeniu wspólnej waluty – na wzór europejskiego euro – oraz wspólnotowego banku centralnego podpisano w grudniu 2013 r.6 24 czerwca 2014 r. Tanzania, jako pierwszy kraj Wspólnoty, ratyfikowała protokół o utworzeniu Wschodnioafrykańskiej Unii Walutowej, rozpoczynając tym samym proces przygotowawczy do przyjęcia jednolitego systemu walutowego, co zostało przewidziane na rok 20247. Cyklicznie opracowywane są wspólne strategie rozwoju gospodarczego, obecnie obowiązuje czwarta z kolei strategia rozwoju, przewidziana na About EAC, źródło: http://www.eac.int/about-eac.html (dostęp: 3.08.2012). Źródło: History of the EAC - Milestones in the EAC Integration Process, http:// www.eac.int/index.php?option=com_content&view=­article&id=44&Itemid =54&limitstart=1 (dostęp: 21.02.2014). 6 M. Świderski, EAC: Nowy etap integracji regionalnej, źródło: http://www. pcsa.org.pl/products/nowy-etap-integracji-wewn%C4%85trz-eac/ (dostęp: 1.04.2014). 7 Tanzania Becomes First Partner State to Ratify EAC Monetary Union Protocol, źródło: http://www.eac.int/index.php?option=com_content&view=­ article&id=1601:-tanzania-becomes-first-partner-state-to-ratify-eac-monetaryunion-protocol&catid=146:press-releases&Itemid=194 (dostęp: 3.07.2014). 4 5 �142 Joanna Bar lata 2011–2016 (The East African Community Development Strategy for the period 2011/12–2015/16)8. Konsolidacja gospodarcza, oprócz unii celnej, wspólnego rynku i unii walutowej, uwzględnia także plany rozbudowy infrastruktury (zwłaszcza w zakresie energetyki), opartej na solidnych założeniach ekonomicznych, która przyczynić się ma do pobudzenia wzrostu gospodarczego krajów partnerskich oraz rozwoju sektora usług (m.in. bankowości, ubezpieczeń). Współpraca z EAC daje nowemu członkowi, uboższemu od swych południowych sąsiadów, wielką szansę rozwoju gospodarczego i stabilizacji politycznej. Sudan Południowy oprócz bogatych złóż ropy naftowej i zasobów wodnych wnosi jednak Wspólnocie pokaźny bagaż problemów politycznych, zarówno konfliktów wewnętrznych, jak i nierozwiązanych problemów międzynarodowych, ze sporami granicznymi z Republiką Sudanu (Północnego) na czele. Dla wielu komentatorów decyzja o przyjęciu Suda­ nu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zwią­zana była z wielkim ryzykiem dla jej stabilności i utrzymania dotychczasowego tempa procesów integracyjnych. Stała się jednak faktem, dlatego też celem niniejszego artykułu jest próba odpowiedzi na pytania o przyczyny i potencjalne skutki tej ryzykownej dla wielu decyzji o tak szybkim zakończeniu procesu akcesyjnego. Prezentowana analiza, skrótowe studium przypadku, dotyczy także historycznych przesłanek współczesnego ciążenia Sudanu Południowego w stronę swych południowych sąsiadów. Proces ten – jak będę się starała wykazać – nie rozpoczął się wraz z uzyskaniem niepodległości w 2011 r., lecz ma swoje źródła w wielowiekowych związkach etnicznych i historii wspólnych kontaktów, 8 4th EAC Development Strategy (2011/12–2015/16) Deepening and Accelerating Integration, August 2011, źródło: http://www.eac.int/news/index. php?option=com_docman&task=doc_download&gid=294&Itemid=70 (dostęp: 15.07.2014). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 143 które, nawiązują do rzeczywiście istniejących powiązań, współcześnie doprowadziły do nowych przetasowań geopolitycznych w regionie. Podstawę źródłową niniejszego tekstu stanowią materiały pozyskane ze źródeł i opracowań zamieszczonych w Internecie, w tym przede wszystkim dane dostępne na oficjalnej stronie Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (http://www.eac.int/) oraz opracowania opublikowane przez Sudan Tribune (http://www.sudantribune. com) – portal redagowany w języku angielskim (od 2011 r. także w języku arabskim) przez zespół niezależnych sudańskich i zagranicznych dziennikarzy i redaktorów, w celu promowania pluralistycznych informacji i otwartej debaty na temat Sudanu9. I. Sudan Południowy – geneza dążeń niepodległościowych i najważniejsze problemy nowo powstałego państwa W VI w. region obu dzisiejszych państw sudańskich poddany był wpływom chrześcijaństwa, a w następnym stuleciu islamu, którego podboje zerwały jego bliskie kontakty z cywilizacją chrześcijańską. Wpływy arabskie zatrzymały się jednak na linii bagien sudd10 uniemożliwiających żeglugę po rozległych rozlewiskach Nilu, włączając trwale północ Sudanu do świata muzułmańskiego i pozostawiając południe w granicach wpływów Afryki Subsaharyjskiej, jej odmiennych kultur i tradycyjnych religii. About Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?page=about (dostęp: 13.07.2016); mimo identycznej nazwy, portal ten nie ma związku z dziennikami o tej nazwie, dystrybuowanymi w Chartumie i Jubie. 10 Por. M. Ząbek, Zróżnicowanie etniczne [w:] J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 34. 9 �144 Joanna Bar Współczesny Sudan Południowy stworzyły trzy historyczne prowincje: Ekwatoria, Bahr El Ghazal, Górny Nil. Żyły tam ludy nilockie: plemiona Dinka, Nuer, Luo oraz mieszkające na pograniczu obu stref, północnej i południowej, plemiona Szylluk11. Wszystkie posiadały podobne cechy rasowe, lingwistyczne i kulturowe; tworzyli je tradycyjni pasterze (pozostawiający rolnictwo w rękach kobiet), którzy rozwinęli umiejętności przetrwania w trudnym klimacie okołorównikowym, z naprzemiennie występującymi suszami i powodziami12. Gdy w 1821 r. Sudan został podbity przez Egipt, w praktyce okupowana była jedynie jego północna część, gdyż bagna sudd jeszcze przez kilka dziesięcioleci stanowiły skuteczną zaporę przed podbojem południa i przekraczane były jedynie przez pojedyncze wyprawy handlarzy niewolnikami, kością słoniową i złotem. Oficjalnie w latach 1899–1955 Sudan stanowił kondominium anglo-egipskie i to właśnie Brytyjczycy wywarli większy wpływ na rozwój jego południowej części niż Arabowie. Północ i południe otrzymały dwa odrębne systemy edukacyjne i administracyjne13. Na północy jako urzędowy obowiązywał język arabski. Na południu – angielski, z uwzględnieniem (na poziomie szkolnictwa podstawowego) języków mniejszości etnicznych. Chcąc chronić prawa mniejszości i zapobiec islamizacji południa, Brytyjczycy utrwalili podziały także w zakresie różnic w rozwoju gospodarczym. Elementy wpływów arabskich likwidowano środkami administracyjnymi, m.in. poprzez zakaz używania arabskich imion i strojów, ograniczano przemieszczanie się ludności14. Akcentując podziały i odmienności grup etnicznych kolonizatorzy sprawili, że ich polityka ponosi przynajmniej częściową odpowiedzialność Tamże, s. 53–54. Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994, s. 103–111. 13 R. Łoś, Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013, s. 35. 14 B. Czyż, Afryka Północno-Wschodnia, Warszawa 1972, s. 106. 11 12 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 145 za wieloletnią wojnę domową w Sudanie, stanowiąc ważną przesłankę konfliktów, które wybuchły w okresie po odzyskaniu niepodległości. Warto jednak pamiętać, iż walki w Sudanie pomiędzy muzułmanami z północy a chrześcijanami i animistami z południa toczyły się jeszcze w okresie przedkolonialnym, gdy Arabowie łapali pasterzy z plemion Dinka i Nuer i sprzedawali handlarzom niewolników. Odzyskanie niepodległości w 1956 r. nie przyniosło Sudanowi pokoju, siłą utrzymywanego dotąd przez Anglików. Sudan wszedł w niepodległość jako największy kraj w Afryce niejednolity zarówno pod względem etnicznym, jak i religijnym. Najprościej ujmując, dzielił się na: arabsko-muzułmańską Północ (70% mieszkańców) oraz chrześcijańskie (5%) i animistyczne (25%) Południe15. W Sudanie obserwowano procesy typowe dla Afryki w okresie postkolonialnym, gdzie nowo powstałe państwa w momencie walki o niepodległość zjednoczone pod hasłami narodowowyzwoleńczymi, po jej zakończeniu najczęściej nie potrafiły zrealizować głoszonych uprzednio haseł demokratycznych – regułą były przewroty, po których władzę obejmowali wojskowi. Prawidłowości te wystąpiły także w Sudanie. Po odzyskaniu niepodległości postulowana jedność została zastąpiona walką o wpływy, zaś kolejne przewroty przyspieszane były problemami ekonomicznymi wynikającymi ze złych decyzji władz. W sumie Sudan doświadczył trzech przewrotów, przedzielonych dwoma krótkimi okresami rządów parlamentarnych. Tzw. problem południa trwał nieprzerwanie przez wszystkie dekady niepodległości, utrudniając rozwój ekonomiczny kraju. W porównaniu z państwami Afryki Subsaharyjskiej w konflikcie sudańskim ważniejsza była kwestia religii niż plemienna. W walkach z południem 15 R. Łoś, Konflikty w Sudanie…, s. 32. �146 Joanna Bar oba czynniki – religijny i plemienny – nałożyły się jednocześnie. Konflikt rozpoczął się w 1955 r. od tzw. incydentu w Torycie (w południowosudańskiej Ekwatorii), protestu przeciw planom przeniesienia tamtejszego garnizonu na północ i zastąpienia go oddzia­ łem muzułmańskim; rozprzestrzenił się wobec niedotrzymania obietnicy stworzenia państwa federalnego oraz prób forsownej islamizacji południa16. Ten etap konfliktu zakończyło porozumienie w Addis Abebie (Etiopia), zawarte w 1972 r. i zakładające utworzenie autonomicznego rządu Regionu Południowego. Lecz gdy w 1978 r. w południowych regionach kraju odkryto złoża ropy, nie dopuszczono południa do udziału w zyskach, zaś rafineria i siedziby firm inwestora – amerykańskiej firmy Chevron – zostały ulokowane na północy17. Nie rokowało to dobrze trwałemu porozumieniu. Druga wojna północy z południem wybuchła w 1983 r., kiedy islamski rząd w Chartumie próbował narzucić w całym kraju prawo islamskie. Praktyczne skutki tej decyzji byłyby bardzo poważne w codziennych stosunkach międzyludzkich. Prawo szariatu uniemożliwia np. sprawowanie stanowiska przełożonego przez niemuzułmanina (ponieważ niewierny nie może sprawować władzy nad wiernymi), zaś ewentualna rezygnacja z jego wprowadzenia jest niemal niemożliwa (gdyż naraża podejmującego tę decyzję o oskarżenie o apostazję). Wojna ostatecznie przerwała nadzieje na rozwój kraju, a przez wielu jest określana jako najdłuższa i największa wojna Afryki, jedna z największych na świecie (2 mln zabitych, 4 mln wypędzonych, w sumie 6 mln ofiar)18. Tamże, s. 38. Tamże, s. 52. 18 The background to Sudan’s Comprehensive Peace Agreement, United Nations Mission in Sudan, źródło: https://unmis.unmissions.org/Default.aspx?tabid=515 (dostęp: 18.07.2016). 16 17 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 147 Rozmowy na temat zakończenia konfliktu prowadzono od 2002 r. Porozumienie zostało podpisane w styczniu 2005 r. w Naivasha (Kenia). Zawarty wówczas kompromis zakładał sprawiedliwy podział miejsc w administracji centralnej, sprawiedliwy podział zysków z ropy naftowej, zniesienie prawa muzułmańskiego na obszarze chrześcijańsko-animistycznego Południa, utworzenie wspólnej armii i Rządu Jedności Narodowej. Dodatkowo, po sześcioletnim okresie przejściowym miano przeprowadzić referendum dotyczące odłączenia bądź autonomii południowych prowincji. Już wówczas przewidywano alternatywę: stworzenie zjednoczonego silnego Sudanu bądź wojnę o władzę w nowo utworzonym niejednolitym etnicznie państwie19. W referendum, które odbyło się w styczniu 2011 r., prawie 99% ludności południa zagłosowało za separacją. Republika Południowego Sudanu została oficjalnie uznana przez wspólnotę międzynarodową pół roku później (14 lipca 2011 r.). Zajmuje obszar 644,329 km kw., zamieszkiwany jest przez 8,2 mln mieszkańców, nie posiada dostępu do morza, graniczy (od północy, zgodnie z kierunkiem ruchów zegara) z Sudanem, Etiopią, Kenią, Ugandą, Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Środkowoafrykańską. Stolicą nowo utworzonego państwa jest Juba20. Republika Południowego Sudanu została także uznana przez swego północnego sąsiada, jednak fakt, iż na południu znajduje się ponad 80% sudańskiej ropy, a akceptowany przez obie strony podział wspólnej granicy (terytorium spornego dystryktu Abyie) nie został ustalony, stał się przesłanką kolejnych konfliktów i starć zbrojnych. Oba kraje musiały podjąć rokowania także w kwestii warunków, na jakich ropa z południa miałaby nadal płynąć przez Tamże. The World Factbook, Africa: South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/ library/publications/the-world-factbook/geos/od.html (dostęp: 7.07.2016). 19 20 �148 Joanna Bar rurociąg do portu w Sudanie (północnym), gdzie znajduje się większość rafinerii. Pesymistyczne prognozy przewidujące wybuch walk między Dinkami, Nuerami i Szyllukami o władzę w nowo utworzonym państwie zaczęły się sprawdzać niemal natychmiast. Według danych ONZ już w sierpniu 2011 r. w Sudanie Południowym w walkach plemiennych zginęło ponad 1000 osób, nowe walki wybuchły w styczniu 2012 r. na obszarach przygranicznych21. Konflikt rozpoczął się od rywalizacji polityków, ale przerodził się w wojnę etniczną między zdominowanymi przez Nuerów rebeliantami Rieka Machara a kierowanym przez Dinków rządem prezydenta Salvy Kiira Mayardita. Wojna domowa w pełni rozgorzała na przełomie lat 2013–2014, w praktyce spowodowała upadek państwa, zaś na konflikt wewnętrzny nałożyły się nierozwiązane spory z Sudanem (Północnym). Eskalacja konfliktu nastąpiła w połowie grudnia 2013 r., pretekstem była rzekoma próba zamachu stanu Rieka Machara, zdymisjonowanego w lipcu wiceprezydenta państwa. Mimo że rozmowy na temat konieczności zakończenia walk prowadzono od stycznia, porozumienie pokojowe zostało podpisane dopiero 9 maja 2014 r. w Addis Abebie przez prezydenta Kiira i przywódcę rebeliantów Machara. Przewidywało m.in. natychmiastowy rozejm, utworzenie rządu tymczasowego oraz rozpisanie wyborów. Strony konfliktu ustaliły, że w ciągu 24 godzin od podpisania porozumienia zostaną powstrzymane wszelkie starcia, co pozwoli na wypracowanie stałego rozejmu i dopuszczenie pomocy humanitarnej do najbardziej potrzebujących. Zgodzono się też co do tego, iż rząd tymczasowy – choć nie ustalono wówczas jego składu – da „najlepszą szansę” na doprowadzenie 21 Walki plemienne w Sudanie. Ponad 150 zabitych, pap, 4.01.2012, źródło: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/511746,Walki-plemienne-w-SudaniePonad-150-zabitych (dostęp: 18.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 149 kraju do wyborów przewidzianych w przyszłym roku. Uzgodniono także, że w przyszłości opracowana zostanie nowa konstytucja22. Rozmowy na temat zakończenia poszczególnych etapów walk trwały nieprzerwanie od początku konfliktu przy aktywnym zaangażowaniu przywódców państw sąsiednich, zwłaszcza Ugandy i Kenii, zagrożonych jego umiędzynarodowieniem. Do destabilizacji w regionie przyczyniały się także w ostatnich latach walki wewnętrzne w Republice Środkowoafrykańskiej, a także powtarzające się ataki oddziałów wciąż niespacyfikowanej Armii Oporu Pana (Lord’s Resistance Army, LRA) Josepha Kony’ego, wypchniętego z Ugandy na terytoria Demokratycznej Republiki Konga, Republiki Środkowoafrykańskiej oraz właśnie Sudanu Południowego23. Ze względu na fakt, iż granica ugandyjsko-sudańska nie posiada wyraźnie wyodrębnionych granic geograficznych i od zawsze miała charakter peryferyjny, to właśnie stabilna obecnie Uganda, obok Etiopii i Kenii, jest najbardziej zainteresowana przywróceniem pokoju w Sudanie Południowym. Szacuje się, że na przełomie 2013 i 2014 r. w Sudanie Południowym walczyło ok. 2 tys. ugandyjskich żołnierzy, strzegących lotniska i najważniejszych urzędów w Jubie, ochraniających mosty i przeprawy na Nilu. Prezydent Ugandy, Yoweri Museveni, z pewnością jest zainteresowany włączeniem Sudanu Południowego w strefę wpływów Ugandy. Museveni popiera zarazem prezydenta Kiira w sporze z jego głównym przeciwnikiem politycznym Riekiem Macharem, pamiętając Text: Agreement to Resolve the Crisis in South Sudan, Sudan Tribune 10.05.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article50940 [18.05.2016], por. także: South Sudan: Ceasefire comes into effect, http://www. bbc.com/news/world-africa-27359866 (dostęp: 7.07.2014). 23 M. Kurcz, Granica, Transgraniczne migracje i Armia Oporu Pana. Perspektywa Sudanu Południowego i Ugandy [w:] Bilad as-Sudan. Kultury i migracje, (red.) W. Cisło. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. 22 �150 Joanna Bar temu drugiemu, iż w latach 80. i 90. XX w., zgodnie z polityką Chartumu, pomagał ugandyjskim rebeliantom Josepha Kony’ego, ściganego dziś przez Międzynarodowy Trybunał Karny za zbrodnie wojenne24. Polityka prezydenta Museveniego wsparta jest nie tylko doraźnymi interesami politycznymi i gospodarczymi, lecz także historią dotychczasowych kontaktów. O ile bowiem granica bagien sudd w sposób naturalny utrudniała kontakty Sudańczyków z Południa z Arabami z północnej części Sudanu, o tyle brak naturalnej granicy sprzyjał kontaktom z sąsiadami z południa, nawet jeśli rubieże Sudanu miały dla nich charakter peryferyjny. Historia tych kontaktów sprzyjała także inicjatywie włączenia Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Interpretacja tej idei jako oczywistej realizacji wzajemnych interesów ekonomicznych (dotychczasowi członkowie Wspólnoty zyskają na korzystnych cenach południowosudańskiej ropy, Sudan Południowy na partnerskich warunkach jej tranzytu poprzez projektowany rurociąg do portu w Lamu w Kenii) jest jednak zbytnim uproszczeniem. Sudan Południowy bez wątpienia potrzebuje wiarygodnych kotwic geopolitycznych i gospodarczych, zdolnych dopomóc mu w procesach rozwojowych, w rzeczywistości jednak od samego początku procesu akcesyjnego zdawano sobie sprawę z sieci skomplikowanych powiązań, których właściwa interpretacja powinna być rodzajem bilansu wzajemnych zysków i strat partnerów prowadzonych negocjacji, z jednej strony Sudanu Południowego, z drugiej – dotychczasowych krajów członkowskich Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. W. Jagielski, Żandarm znad Nilu. Jak prezydent Ugandy Yoweri Museveni zaprowadza pokój w Sudanie Południowym, PAP, 16. 01. 2014, źródło: http:// konflikty.wp.pl/kat,132874,title,Zandarm-znad-Nilu-Jak-prezydent-UgandyYoweri-Museveni-zaprowadza-pokoj-w-Sudanie-Poludniowym,wid,16335105 ,wiadomosc.html?ticaid=11752a&_ticrsn=5 (dostęp: 7.07.2016). 24 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 151 II. Przebieg procesu akcesyjnego Pomyślny finał procesu akcesyjnego nastąpił pięć lat po jego rozpoczęciu, gdyż chronologicznie pierwsza próba nawiązania współpracy z EAC przez Sudan Południowy miała miejsce 10 czerwca 2011 r., a więc jeszcze przed uzyskaniem niepodległości25. Decyzja ta stanowiła rodzaj kontynuacji starań państwa sudańskiego o akcesję do EAC z okresu przed podziałem, prowadzonych od grudnia 2006 r.26 Nowe rokowania kontynuowane były od września 2011 r. Wówczas jednak organy decyzyjne Wspólnoty zebrane na szczycie w Arushy zdecydowały, iż podmiotem procesu akcesyjnego może być jedynie nowo powstała Republika Sudanu Południowego. Podział spowodował bowiem, iż Sudan (Północny) nie spełniał podstawowego kryterium akcesyjnego – kryterium geograficznego, zakładającego możliwość poszerzenia Wspólnoty jedynie o państwa znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie państw członkowskich EAC. Kryterium to spełnia natomiast Sudan Południowy, graniczący z Ugandą i Kenią. Brak bliskości geograficznej był decydującym, lecz nie jedynym uzasadnieniem podjętej wówczas decyzji. Podniesione zostały także zarzuty dotyczące łamania praw człowieka przez władze w Chartumie (szczególnie wobec mieszkańców prowincji Darfur) oraz nieprzestrzegania uniwer- D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, KonradAdenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www.kas.de/wf/doc/kas_45328-15222-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016), p. 1. 26 Sudan shows interest to join East African Community, Sudan Tribune 6.12.2006, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article19126 (dostęp: 11.07.2016). 25 �152 Joanna Bar salnie uznanych zasad dobrych rządów, demokracji, rządów prawa, praw człowieka i zasad sprawiedliwości społecznej27. Decyzja o rozpoczęciu negocjacji z Sudanem Południowym została podjęta przed corocznym listopadowym szczytem głów państw i szefów rządów EAC, którzy mieli ją ostatecznie zatwierdzić lub uchylić. Szczyt zdecydował jednak o rozwiązaniu pośrednim. Wniosek akcesyjny Sudanu Południowego nie został wprawdzie odrzucony, lecz skierowano go do dalszej analizy w ramach zespołu ekspertów. Zgodnie z komunikatem końcowym szczytu decyzja o uznaniu kryteriów akcesji została przekazana w ręce Rady Ministrów Wspólnoty. Jednocześnie potwierdzono odrzucenie podobnej aplikacji Chartumu28. Choć nie podano bezpośrednich przyczyn odroczenia terminu przyjęcia wniosku akcesyjnego, komentatorzy wskazywali na niezakończony konflikt z Sudanem Północnym, niestabilność polityczną i słabość instytucjonalną młodego państwa oraz zły stan gospodarki29. W lipcu 2012 r. z wizytą w Republice Południowego Sudanu przebywała Komisja Weryfikacyjna EAC, w celu oszacowania poziomu zgodności cech kraju kandydującego z kryteriami określonymi w Traktacie o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (Treaty for Establishment of the East African Community, TEAC). W oparciu o rekomendacje raportu Komisji szczyt głów państw South Sudan “gateway” to North’s entry to East Africa Community, Sudan Tribune 12.09.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). 28 Sudan’s bid to join EAC rejected as South Sudan’s deferred, Sudan Tribune, 30.11.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). 29 East African Community (EAC), Sudan Tribune, źródło: http://www. sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016), por. także: South Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article58208 (dostęp: 11.07.2016). 27 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 153 i szefów rządów EAC w listopadzie 2012 r. zlecił Radzie Ministrów EAC przeprowadzenie negocjacji w sprawie dopuszczenia Sudanu Południowego do procesu akcesyjnego z uwzględnieniem warunków traktatu, dokładnie Artykułu 3 (Membership of the Community) odnoszącego się m.in. do kryteriów ewentualnego przyjęcia nowych członków30. Kryteria te zawierają: „(a) akceptację wspólnoty jak określono w Traktacie; (b) przestrzeganie powszechnie akceptowanych zasad dobrych rządów, demokracji, rządów prawa, praw człowieka i sprawiedliwości społecznej; (c) potencjalny wkład we wzmocnienie integracji w regionie Afryki Wschodniej; (d) bliskość geograficzną i współzależność z państwami partnerskimi; (e) założenie i utrzymanie gospodarki rynkowej; oraz (f) polityk społecznych i ekonomicznych kompatybilnych z [politykami] Wspólnoty”31. Proces ten jednak został kolejny raz wstrzymany pod koniec 2013 r. wobec zastrzeżeń państw członkowskich odnośnie wciąż niskich ocen południowosudańskiego systemu zarządzania, struktur instytucjonalnych, systemu prawnego i kondycji rynku. Nie bez znaczenia była także eskalacja wojny domowej i brak realnych perspektyw jej zakończenia. Wprawdzie jeszcze listopadowy szczyt głów państw i szefów rządów EAC rekomendował przyspieszenie procesu akcesyjnego, by Sudan Południowy stał się członkiem Wspólnoty od kwietnia 2014 r., lecz miesiąc później rozgorzały walki związane z rzekomą próbą zamachu stanu Rieka Machara, 30 EAC Heads of State Meeting 2012. Communiqué of the 10th Extraordinary Summit of EAC Heads of State Held on the April 28, 2012 at Ngurdoto Mountain Lodge, Arusha, Tanzania: Towards a Single Customs Territory, Arusha, Tanzania, 2012 za: D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration… p. 2; Communiqué: 14th Ordinary Summit of EAC Heads of State-November 30, 2012, Sudan Tribune, 5.11.2012, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?article44749 (dostęp: 12.07.2016). 31 The Treaty for the Establishment of the East African Community, EAC Publikaction, Arusha, EAC, 2002, ch. 2, art. 3. s. 11–12. �154 Joanna Bar w praktyce zawieszając negocjacje akcesyjne. Uruchomiono je ponownie w marcu 2014 r. wraz postępami procesu pokojowego (porozumienie pokojowe zostało podpisane 9 maja 2014 r.). W lipcu 2014 r. do Juby ponownie przybyła delegacja EAC z Richardem Seziberą sekretarzem generalnym EAC na czele. Jej celem było przeprowadzenie serii spotkań z politykami sudańskimi na temat szczegółowego określenia kryteriów i zobowiązań niezbędnych do akcesji32. Partnerem do rozmów roboczych ze strony Sudanu Południowego była Komisja Wysokiego Szczebla powołana przez Salvę Kiira w marcu 2014 r.33 W październiku 2015 r. ministerialnemu zespołowi negocjacyjnemu został zaprezentowany końcowy raport z negocjacji roboczych. Po zapoznaniu się jego treścią uznano, że Sudan Południowy spełnia próg dopuszczenia do EAC 34. Tym samym pomyślnie zakończone zostały negocjacje robocze. 2 listopada 2015 r. Sudan Południowy kolejny raz zaapelował o przyjęcie do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej na listopadowym szczycie głów państw i szefów rządów EAC. Przedstawiciele rządu Południowego Sudanu przyznali wówczas, że nie zostały spełnione wszystkie kryteria kwalifikacyjne, że choć kraj otworzył już swoją gospodarkę dla krajów Wspólnoty, wiele pozostaje do narobienia w zakresie zarządzania, demokracji, bezpieczeństwa i praw człowieka. Minister spraw zagranicznych tego kraju, Barnaba Marial Benjamin, argumentował jednak, iż podobne pro32 S. Sudan a step closer to joining East African Community, Sudan Tribune 16.07.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article51694 (dostęp: 11.07.2016). 33 D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration…, s. 2 34 Ch. Data Alemi, J. de Melo, A. R.N. Haas, Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2016/03/ Haas-et-al-2016-Policy-note.pdf (dostęp: 13.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 155 blemy miały Rwanda i Burundi przyjęte do EAC w czerwcu 2007 r., że Sudan Południowy „…ma większe szanse na rozwiązanie swoich problemów szybciej i bardziej efektywnie jako członek EAC”. W kuluarach tych negocjacji akceptowano stan przygotowań; mówiono, iż traktat akcesyjny jest przygotowany do ewentualnego podpisania 30 listopada 2015, w zależności od decyzji polityków35. Ostateczna decyzja nie została jednak wówczas podjęta ze względu na przesunięcie terminu samego szczytu, w związku z odbywającą się wówczas w Kenii i Ugandzie wizytą papieża Franciszka. Termin nowego szczytu został ustalony na 2 marca 2016 r. W międzyczasie przygotowany został projekt traktatu akcesyjnego, zaś prezydent Kiir otrzymał zaproszenie do udziału w planowanym szczycie36. Ostatecznie więc, po oficjalnym przyjęciu sprawozdania Rady Ministrów w sprawie negocjacji dotyczących akcesji Sudanu Południowego, szefowie państw i rządów państw członkowskich Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zebrani na 17. sesji zwyczajnej szczytu w Arushy 2 marca 2016 r. zdecydowali przyjąć go jako nowego członka EAC37. 35 F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push to Join EAC Gains Momentum, The East African, 2.11.2015, źródło: http://allafrica.com/stories/201511090602. html (dostęp: 13.07.2016). 36 Ch. Data Alemi, J. de Melo, A. R.N. Haas, Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2016/03/ Haas-et-al-2016-Policy-note.pdf (dostęp: 13.07.2016). 37 Joint Communiqué: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/statements­ /20­160302/joint-communique-17th-ordinary-summit-east-african-communityheads-state (dostęp: 14.07.2016), D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, Konrad-Adenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www. kas.de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 [http://www.kas. de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016). �156 Joanna Bar Traktat akcesyjny został podpisany 15 kwietnia 2016 r. Podpisy złożyli prezydent Republiki Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit oraz John Pombe Joseph Magufuli, prezydent Tanzanii, a zarazem przewodniczący szczytu szefów państw i rządów Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Uroczystość akcesyjna odbyła się w Dar es Salaam38. III. Najważniejsze wyzwania dla Sudanu Południowego wobec przystąpienia do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej W 2011 r., w momencie uzyskania niepodległości, Sudan Południowy należał do najuboższych państw świata. Do głównych zadań rządu należało usamodzielnienie się od pomocy zagranicznej i prace nad rozwojem ekonomicznym kraju, w którym, jak wyliczały serwisy informacyjne, sieć asfaltowych dróg nie przekraczała 100 km, co dziesiąte dziecko umierało przed pierwszym rokiem życia, prawie połowa społeczeństwa nie miała dostępu do wody pitnej, a mimo żyznych gleb ponad 90% żywności sprowadzana była z zagranicy39. Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ press-releases/20160412/signing-ceremony-treaty-accession-republic-southsudan-east-african-community (dostęp: 29.06.2016), por. także: Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, źródło: http:// www.eac.int/sites/default/files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_ issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). 39 Ostatnie godziny przed uzyskaniem niepodległości, źródło: http://wiadomosci. onet.pl/swiat/ostatnie-godziny-przed-uzyskaniem-niepodleglosci/n9msq (dostęp: 7.07.2016). 38 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 157 Chęć dołączenia do regionalnego „klubu bogatych”, bo takim w powszechnym odczuciu uboższych sąsiadów stają się rozwijające się w szybkim tempie kraje Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej, wydawała się wówczas zrozumiałym, choć mało realnym pragnieniem. Potencjalną akcesję interpretowano jako wielką szansę rozwoju ekonomicznego dla nowo powstałego państwa; kraju o bardzo niskich dochodach obywateli, nieposiadającego własnego dostępu do morza, za to z wieloletnim bagażem konfliktów zbrojnych. Za najważniejsze korzyści ekonomiczne, jakie spodziewano się uzyskać na przystąpieniu do Wspólnoty, uznawano wsparcie finansowe dla rozwoju infrastruktury materialnej (hard infrastructure) i niematerialnej (soft infrastructure), uzyskanie większego dostępu do bezpośrednich inwestycji zagranicznych i nowoczesnych technologii, szansę na rozwój przemysłu i rolnictwa, a co za tym idzie, wzrost poziomu bezpieczeństwa żywnościowego40. Liczono na szansę współuczestnictwa w realizacji dużych projektów infrastrukturalnych, w tym w budowie ropociągu oraz nowych rozwiązań komunikacyjnych, co znacząco obniżyłoby cenę transportu, a dzięki temu również eksportu i importu41. „Zakotwiczenie” się przy stabilnym już ponad półtorej dekady bloku regionalnym dawało również nadzieje na uzyskanie pomocy w budowaniu trwałego pokoju. Spodziewano się, że członkostwo we Wspólnocie będzie oddziaływać jako dodatkowa dywidenda po wypracowaniu porozumienia pokojowego, która pomoże w skonstruowaniu niezależnego sądownictwa i instytu- F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push… Lawmakers endorse South Sudan’s EAC membership, Sudan Tribune 23.05. 016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). 40 41 �158 Joanna Bar cji demokratycznych, a zarazem będzie pomocna w przezwyciężeniu niekorzystnych skutków położenia geograficznego42. Po podpisaniu traktatu akcesyjnego rozpoczął się nowy etap współpracy ze Wspólnotą. Warunki akcesji wymagają, by parlament Południowego Sudanu zatwierdził Traktat EAC, harmonizując w ciągu jednego roku prawo krajowe ze wspólnotowym oraz dostosowując przepisy celne i imigracyjne do standardów EAC. Rząd południowosudański winien zaś rozpocząć wdrażanie programów i projektów wspólnotowych, regulując zarazem zbieżność norm, taryf i standardów. Sudan Południowy jest zobligowany do akceptacji głównych, wspomnianych powyżej warunków Traktatu o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej dotyczących demokratyzacji kraju. Jednakże kwestie sprawnego zarządzania w Sudanie Południowym pozostają trudnym wyzwaniem, choć paradoksalnie w tym trudnym powojennym okresie w sprawnym wdrażaniu norm wspólnotowych może pomóc fakt, iż parlament i sądownictwo zmagają się z dominacją egzekutywy. Nie pomoże jednak z pewnością temu procesowi słabe przestrzeganie praw człowieka i wieloletnie konflikty wewnętrzne. Oczywisty jest fakt, że samo uzyskanie członkostwa nie spowoduje nagłego wzrostu gospodarczego, który nie rozpocznie się bez przeprowadzenia żmudnego procesu trwałych i szeroko zakrojonych reform wewnętrznych43. Słabość instytucjonalna oraz 42 South Sudan becomes EAC’s sixth member state, Sudan Tribune, 3.02.2016, źródło: http://sudantribune.com/spip.php?article58197 (dostęp: 21.07.2016). 43 A. Frischtak, South Sudan’s EAC Accession: Legal Obligations and Negotiating Options, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 6, January 2013, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Frischtak-2013-PolicyBrief.pdf (dostęp: 13.07.2016); P. Sauvé, South Sudan’s EAC Accession: Framing the Issues, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 5, December 2012, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Suave-2012-Policy-Brief. pdf (dostęp: 14.07.2016), s. 7. �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 159 ograniczone zasoby kadrowe mogą ograniczać czerpanie potencjalnych korzyści z harmonizacji norm i przyjęcia programów wspólnotowych. Unia celna, wspólne zewnętrzne taryfy celne i wspólny rynek mogą przyczynić się do zysków związanych z otwarciem południowosudańskiego rynku pracy oraz dostępu do nowych technologii. Rząd południowosudański z pewnością skorzysta z wyeliminowania barier pozataryfowych, chociaż prawdopodobnie będzie potrzebował na to o wiele więcej czasu, niż przewidują twarde normy wspólnotowe. Równolegle do pięcioletniego procesu akcesyjnego opracowywane były analizy oceniające bilans potencjalnych zysków i strat dla obu negocjujących stron. Gospodarka południowosudańska uzależniona jest w wielkim stopniu od importu dóbr, usług i kapitału sprowadzanych m.in. z Ugandy i Kenii. Kraje te w zamian otrzymają ułatwiony dostęp do tańszych południowosudańskich produktów rolnych. Ich import stanowi jednak niepożądaną konkurencję dla rodzimych produktów. Znaczenie potencjalnych zysków z uzyskania tańszego dostępu do południowosudańskiej ropy może z kolei ulec zmniejszeniu, jeśli potwierdzą się wysokie oceny złóż odkrytych niedawno w Kenii, Tanzanii i Ugandzie. To tylko przykładowe spośród wielu pytań, na które starano się znaleźć odpowiedź i problemów, którym próbowano przeciwdziałać. Mimo publicznych deklaracji, sens tak szybkiego dążenia do akcesji nie wydawał się jednoznacznie oczywisty nie tylko dla zagranicznych komentatorów, lecz także dla południowosudańskich elit politycznych44. Wprawdzie główny polityk opozycji, Riek Machar, w oświadczeniu z 4 marca 2016 r. zadeklarował, iż z zadowoleniem przyjął wstąpienie swojego kraju do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej, lecz jednocześnie wezwał administrację prezydenta Salvy Kiira do zatwierdzenia tej decyzji w referendum. 44 P. Sauvé, South Sudan’s EAC Accession…, s. 1. �160 Joanna Bar Inny przedstawiciel opozycji, Lam Akol, skrytykował decyzję o przystąpieniu do Wspólnoty, obawiając się tego, iż Sudan Południowy stanie się „zwałowiskiem” towarów importowanych z krajów sąsiednich. W mediach społecznościowych pojawiała się krytyka pośpiechu podjętej decyzji, określanej jako „samobójcza”. Powtarzają się obawy o utratę miejsc pracy i masowe przejmowanie najlepszych posad w kraju przez lepiej wykształconych kandydatów z krajów sąsiednich45. Faktycznie, koszty pracy w Sudanie Południowym należą do najwyższych w regionie. Lata konfliktu przyczyniły się do wykształcenia się populacji o niskim poziomie wykształcenia i umiejętności. W perspektywie krótkoterminowej może to stanowić barierę w przyciąganiu pozawspólnotowych inwestycji bezpośrednich. Zamiast inwestować w Sudanie Południowym, firmy zagraniczne będą inwestować w innych krajach Wspólnoty, by jedynie eksportować swoje produkty do Sudanu Południowego, korzystając ze sprzyjającej struktury celnej. Jednak zagraniczna siła robocza może obniżyć krajowe koszty produkcji w trakcie wypełniania „luki umiejętności” i przyczynić się do sukcesu w perspektywie średnio- i długoterminowej46. Doświadczenie Rwandy (przyjętej do Wspólnoty w 2007 r.) wskazuje, iż akcesja może przyczynić się do wzrostu gospodarczego (tym samym do zmniejszenia poziomu ubóstwa) w średniej i długiej perspektywie czasowej. Potencjalne koszty, które pojawią się w perspektywie krótkoterminowej, mogą być złagodzone za pomocą odpowiednich negocjacji i reform wewnętrznych. KorzySouth Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?­ article58208 (dostęp: 11.07.2016). 46 What South Sudan will gain from joining the East African Community, 2.03.2016, The Conversation, źródło: http://theconversation.com/what-southsudan-will-gain-from-joining-the-east-african-community-55592 (dostęp: 23.07.2016]. 45 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 161 stając z doświadczeń Rwandy można obniżyć negatywne skutki akcesji poprzez negocjowanie bardziej elastycznych rozwiązań, w tym dłuższych okresów przejściowych niezbędnych dla implementacji norm wspólnotowych47. Sudan Południowy może się więc nauczyć od dotychczasowych członków Wspólnoty umiejętności negocjacyjnych, które może wykorzystać do poparcia przyszłych polityk potencjalnie korzystnych dla jego rozwoju. Jednak klucz do odblokowania i maksymalizacji korzyści z integracji regionalnej także w tym zakresie leży w reformach wewnętrznych48. Jako najmłodszy kraj na świecie Sudan Południowy znajduje się w fazie rozwoju wielu krajowych praw i polityk. Korzystając ze wzorów, które zostały opracowane, by realizować najlepsze rozwiązania i praktyki, nie będzie musiał dokonywać modernizacji prawa i przepisów w późniejszym okresie. Implementacja prawodawstwa wspólnotowego nie tylko usprawni procesy integracyjne, lecz także wniesie transparentność do przepisów krajowych, co z kolei może być wykorzystane do sprawniejszego przeprowadzenia sprzyjających wzrostowi reform wewnętrznych49. Obecnie (w chwili oddania artykułu do druku) rządy w Sudanie Południowym sprawuje Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (Transitional Government of National Unity, TGoNU). Jego racjonalnie dobrany skład daje nadzieję, że współpraca polityków stworzy narzędzia kontroli i równowagi, potrzebne do rozwoju instytucji niezbędnych zarówno dla pokojowego rozwoju kraju, jak i spełnienia kryteriów wspólnotowych w zakresie „dobrych rządów, w tym przestrzegania zasad demokracji, praworządności, odpowiedzialności, transparentności, sprawiedliwości społecznej, F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push… What South Sudan will gain… 49 Tamże. 47 48 �162 Joanna Bar równości szans i płci, a także uznania, promocji i ochrony praw człowieka i ludów zgodnie z postanowieniami Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów”50. Podsumowanie Wspólnota Wschodnioafrykańska nie jest jedyną organizacją międzynarodową, do której wstąpił Sudan Południowy po uzyskaniu niepodległości. Ustanawiając niezbędne mechanizmy ratyfikacji, stał się członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych (w 2011 r.), Unii Afrykańskiej (w 2011 r.), Międzyrządowej Organizacji ds. Rozwoju (Intergovernmental Authority on Development, IGAD, w 2011 r.)51, Inicjatywy Basenu Nilu (Nile Basin Initiative, NBI w 2012)52 oraz Afrykańskiego Banku Rozwoju (African Development Bank, ADB, w 2015 r.)53. Mimo ogromnych problemów wewnętrznych, władze południowosudańskie od początku istnienia państwa prowadziły aktywną politykę zagraniczną, mającą jak najbardziej korzystnie ulokować kraj w istniejącym układzie geopolitycznym. Przynależność do ONZ i Unii Afrykańskiej wydawała się oczywista. Podobnie akcesja do pozostałych wymienionych ugrupowań zarówno ze względu na wyzwania rozwo­jowe, jak i położenie geograficzne umożliwiające dostęp do ogromnych zasobów Nilu. The Treaty for the Establishment of the East African Community, Art. 6 „Fundamental Principles of the Community”, EAC Publikaction, Arusha, EAC, 2002, roz. 2, art. 6 (d). s. 14. 51 Źródło: http://igad.int/. 52 Źródło: http://www.nilebasin.org/. 53 Źródło: http://www.afdb.org/, por. D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration…, s. 2. 50 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 163 Starania o członkostwo we Wspólnocie Wschodnioafrykańskiej wydawały się najtrudniejszym wyzwaniem, gdyż jeszcze w momencie akcesji Sudan Południowy tak naprawdę w pełni spełniał jedynie kryterium geograficzne dotyczące posiadania wspólnej granicy z państwami członkowskimi. Dążenie do „zakotwiczenia” się do stabilnej organizacji subregionalnej, zrzeszającej południowych sąsiadów było w pełni zrozumiałe zarówno w aspekcie wspólnych więzów historycznych, etnicznych i religijnych, jak i ze względu na potencjalne wymierne sukcesy integracyjne i gospodarcze Wspólnoty. W istniejącym układzie geopolitycznym trudno było także o inny wybór sojuszy, wobec wrogich relacji z północnym sąsiadem i wewnętrznych problemów państw gra­niczących z zachodu. Większe wątpliwości wzbudziła natomiast tak szybko podjęta decyzja Wspólnoty o przyjęciu nowego członka, w sytuacji, gdy nie spełniał on praktycznie żadnych norm ustrojowych, zawartych w Traktacie o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Obawiano się, czy wprowadzenie do Wspólnoty państwa tak niestabilnego politycznie nie wpłynie negatywnie na tempo sprawnie dotąd realizowanych procesów integracyjnych. Faktem pozostaje jednak, że także dotychczasowi członkowie EAC nie zawsze przestrzegają zachodnich standardów dobrego rządzenia i demokracji. Przynależność do Wspólnoty nie zapobiegła próbie zamachu stanu w Burundi w 2015 r.; zarówno w Rwandzie, jak i w Ugandzie prezydenci doprowadzili do zmian w konstytucji, zwiększając liczbę dopuszczalnych kadencji. O przyjęciu Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zadecydowały więc, jak się wydaje, nie kwestie polityczne, lecz potencjalne zyski gospodarcze, m.in. ułatwiony dostęp do południowosudańskich złóż ropy i zasobów wodnych oraz fakt, iż dla krajów Wspólnoty Sudan Południowy stanie się największym rynkiem eksportowym, choć czasowo ograniczonym przez wąskie gardło słabej infrastruktury. Udana współpraca go- �164 Joanna Bar spodarcza ma jednak szansę zaowocować ograniczeniem ubóstwa i rozwojem Sudanu Południowego zarówno pod względem gospodarczym, jak i społeczno-politycznym. To z kolei ma szansę przełożyć się na dobre rządy, rozwój społeczeństwa obywatelskiego i nowej tożsamości narodowej. Ta ostatnia w przypadku Sudanu Południowego, podobnie zresztą jak w wielu innych krajów afrykańskich, nadal pozostaje raczej na poziomie oficjalnej retoryki władz, niż rzeczywistej świadomości obywateli, którzy nierzadko nadal przekładają nad nią tożsamość plemienną, klanową czy rodzinną, zaburzając procesy narodotwórcze. Pozostaje więc mieć nadzieję, iż owocna współpraca Republiki Sudanu Południowego i Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej przyniesie wymierne korzyści dla wszystkich zainteresowanych stron oraz przełoży się na realne polepszenie bezpieczeństwa w regionie oraz podniesienie poziomu życia obywateli. Bibliografia About EAC, źródło: http://www.eac.int/about-eac.html (dostęp: 3.08.2012). About Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?page=about (dostęp: 13.07.2016). Bilad as-Sudan. Kultury i migracje, (red.) W. Cisło. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. Communiqué: 14th Ordinary Summit of EAC Heads of State-November 30, 2012, Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/ spip.php?article44749 (dostęp: 12.07.2016). Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, źródło: http://www.eac.int/sites/default/ files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 165 Czyż B., Afryka Północno-Wschodnia, Warszawa 1972. Data Alemi Ch., de Melo J., Haas Astrid R.N., Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc. org/wp-content/uploads/2016/03/Haas-et-al-2016-Policy-note. pdf (dostęp: 13.07.2016). East African Community (EAC), Sudan Tribune, źródło: http://www. sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). Frischtak A., South Sudan’s EAC Accession: Legal Obligations and Negotiating Options, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 6, January 2013, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Frischtak-2013-Policy-Brief.pdf (dostęp: 13.07.2016). Jagielski W., Żandarm znad Nilu. Jak prezydent Ugandy Yoweri Museveni zaprowadza pokój w Sudanie Południowym, PAP, 16.01.2014, źródło: http://konflikty.wp.pl/kat,132874,title,Zandarm-znadNilu-Jak-prezydent-Ugandy-Yoweri-Museveni-zaprowadza-pok oj-w-Sudanie-Poludniowym,wid,16335105,wiadomosc.html?ticaid=11752a&_ticrsn=5 (dostęp: 7.07.2016). Joint Communique: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ statements/20160302/joint-communique-17th-ordinarysummit-east-african-communit y-heads-state (dostęp: 29.06.2016). Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994. Lawmakers endorse South Sudan’s EAC membership, Sudan Tribune 23.05.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). Lizak W., Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012. Łoś R., Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013. Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Ojok D., Mukhone B., Kamp M., The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, Konrad-Adenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www. �166 Joanna Bar kas.de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016). Oluoch F., East Africa: South Sudan’s Push to Join EAC Gains Momentum, The East African, 2.11.2015, źródło: http://allafrica.com/stories/201511090602.html (dostęp: 13.07.2016). Ostatnie godziny przed uzyskaniem niepodległości, źródło: http://wiadomosci.onet.pl/swiat/ostatnie-godziny-przed-uzyskaniem-niepodleglosci/n9msq (dostęp: 7.07.2016). S. Sudan a step closer to joining East African Community, Sudan Tribune 16.07.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article51694 (dostęp: 11.07.2016). Sauvé P., South Sudan’s EAC Accession. Framing the Issues, Policy brief 52001, International Growth Centre, December 2012, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2015/07/Sauve-2012-Policy-Brief.pdf (dostęp: 29.06.2016). Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/ news-and-media/press-releases/20160412/signing-ceremonytreaty-accession-republic-south-sudan-east-african-community (dostęp: 29.06.2016). South Sudan “gateway” to North’s entry to East Africa Community, Sudan Tribune 12.09.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/ spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). South Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article58208 (dostęp: 11.07.2016). South Sudan becomes EAC’s sixth member state, Sudan Tribune, 3.02.2016, źródło: http://sudantribune.com/spip.php?article58197 (dostęp: 21.07.2016). South Sudan: Ceasefire comes into effect, źródło: http://www.bbc.com/ news/world-africa-27359866 (dostęp: 7.07.2014). Sudan shows interest to join East African Community, Sudan Tribune 6.12.2006, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article19126 (dostęp: 11.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 167 Sudan’s bid to join EAC rejected as South Sudan’s deferred, Sudan Tribune, 30.11.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). Text: Agreement to Resolve the Crisis in South Sudan, Sudan Tribune 10.05.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article50940 (dostęp: 18.05.2016). The background to Sudan’s Comprehensive Peace Agreement, United Nations Mission in Sudan, źródło: https://unmis.unmissions.org/ Default.aspx?tabid=515 (dostęp: 18.07.2016). The Treaty for the Establishment of the East African Community, EAC Publication 1, Arusha 2002. The World Factbook, Africa: South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/ library/publications/the-world-factbook/geos/od.html (dostęp: 7.07.2016). Walki plemienne w Sudanie. Ponad 150 zabitych, pap, 4.01.2012, źródło: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/511746,Walkiplemienne-w-Sudanie-Ponad-150-zabitych (dostęp: 18.07.2016). What South Sudan will gain from joining the East African Community, 2.03.2016, The Conversation, źródło: http://theconversation. com/what-south-sudan-will-gain-from-joining-the-east-africancommunity-55592 (dostęp: 23.07.2016). Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC): geneza i przebieg procesu akcesyjnego Streszczenie W kwietniu 2016 roku Sudan Południowy podpisał traktat o przystąpieniu do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC), regionalnej organizacji międzyrządowej, której członkami są Burundi, Kenia, Rwanda, Uganda i Tanzania. EAC jako jedna z najmłodszych z organizacji subregionalnych w Afryce, należy również do najbardziej zaawansowanych w realizacji celów integracji. Współpraca w ramach EAC stanowi dla Sudanu Południowego poważną szansę na �168 Joanna Bar uzyskanie stabilności politycznej i rozwój gospodarczy. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie etniczno-historycznych związków Sudanu Południowego z południowymi sąsiadami oraz analiza genezy i przebieg procesu akcesyjnego. Słowa kluczowe: Republika Sudanu Południowego, Wspólnota Wschodnioafrykańska. The accession of the Republic of South Sudan to the East African Community (EAC): the origins and the course of the accession process Summary In April 2016 South Sudan signed a treaty of accession to the East African Community, the regional intergovernmental organization whose members are Burundi, Kenya, Rwanda, Uganda and Tanzania. The EAC being the youngest sub-regional organization in Africa, it is also the most advanced in the implementation of the objectives of integration. The cooperation within the EAC, which is dominated by issues of the economic development, is for the South Sudan a great opportunity for its growth. The purpose of this article is to present the historical and ethnic genesis of relationships of Southern Sudan with its southern neighbors and to analyze the origin and the course of the accession process. Key words: the Republic of South Sudan, the East African Community. �KONRAD CZERNICHOWSKI AKCESJA SUDANU POŁUDNIOWEGO DO WSPÓLNOTY WSCHODNIOAFRYKAŃSKIEJ (EAC) – POTENCJALNE SKUTKI Wprowadzenie 16 kwietnia 2016 r.1 decyzją XVII Zwyczajnego Szczytu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (ang. East African Community, EAC) z 2 marca Sudan Południowy wstąpił do EAC jako jej szósty członek, dołączając do Kenii, Tanzanii, Ugandy, Ruandy i Burundi2. Wydarzenie to jest jednym z serii (po akcesji do ONZ i Unii Afrykańskiej (UA), poprzez które to najmłodsze państwo świata preDr Konrad Czernichowski – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Ekonomiczny, Katedra Teorii i Historii Ekonomii; ekonomista, teolog i afrykanista; główne kierunki badań: integracja afrykańska; członek Ruchu „Maitri”. J. P. Mayom, South Sudan Officially Joins EAC, źródło: http://www.gurtong. net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/19061/SouthSudan-Officially-Joins-EAC.aspx (dostęp: 13.08.2016). 2 N. Reporter, South Sudan admitted into EAC, źródło: http://www.nation. co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/996-3100314-acaobi/index. html (dostęp: 13.08.2016). 1 �170 Konrad Czernichowski zentuje się na arenie międzynarodowej jako w pełni suwerenny kraj. Początki liberalizacji handlu w Afryce Wschodniej sięgają 1917 r., kiedy Kenia i Uganda zniosły bariery we wzajemnej wymianie dóbr. Trzy lata później ustanowiono Wschodnioafrykańską Radę Walutową. Od 1948 r. na terenie Kenii, Ugandy i Tanzanii funkcjonowała kolonialna Komisja Wschodniej Afryki (ang. East African High Commission). W 1961 r. zastąpiła ją Wschodnioafrykańska Organizacja Wspólnych Usług (ang. East African Common Services Organisation, EACSO). W 1967 r. prezydenci wyżej wymienionych państw (odpowiednio: Jomo Kenyatta, Milton Obote i Julius Nyerere) postanowili utworzyć Wspólnotę Wschodnioafrykańską, która jednak rozpadła się 10 lat później. Przyczyny rozwiązania EAC były różne. W 1971 r. zamachu stanu w Ugandzie dokonał Idi Amin. Milton Obote znalazł schronienie w Tanzanii. Julius Nyerere nigdy nie uznał Amina za głowę państwa i odmawiał zasiadania z nim przy jednym stole. Amin zaczął ponadto wydalać obcokrajowców, zastępując ich obywatelami Ugandy. W zrozumiały sposób przyczyniło się to do zabicia ducha inte­ gracji. Tanzania i Kenia różniły się z kolei między sobą pod względem ideologicznym. Tanzania po uzyskaniu niepodległości obrała drogę socjalistyczną, a Kenia – chociaż inspirowana socjalizmem afrykańskim – stała się de facto krajem kapitalistycznym i zanotowała dynamiczny rozwój społeczno-gospodarczy. Własność indywidualna była nie tylko dozwolona, ale i promowana. Podział przychodów z podatków i ceł okazał się niesymetryczny. W związku z przewagą eksportu z Kenii najwięcej zyskiwały Tanzania, a przede wszystkim Uganda. Stopniowo zaczęły dominować interesy narodowe i rezygnowano ze wspólnych przedsięwzięć na rzecz państwowych. W ten sposób rozpadły się Wschodnioafry- �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 171 kańskie Linie Lotnicze, a specjalizacja poszczególnych krajów w zakresie usług zamarła3. Do idei integracji w regionie powrócono dopiero pod koniec XX w. W 2001 r. na mocy Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Wschodnioafrykańską z 1999 r. Kenia, Tanzania i Uganda utworzyły nową EAC. W 2005 r. powstała unia celna, a w 2010 r. – wspólny rynek. Od 2007 r. członkami organizacji są Ruanda i Burundi. Wyróżnić można następujące instytucje: Szczyt (składający się z prezydentów państw członkowskich), Radę Ministrów (najważniejszy organ wykonawczy, który tworzą ministrowie poszczególnych rządów odpowiedzialni za współpracę regionalną), Komitet Koordynacyjny (zbierający się przed sesjami Rady Ministrów), Komitety Sektorowe (których spotkania odbywają się ad hoc), Sekretariat z sekretarzem generalnym i jego zastępcami (strzeże on przestrzegania Traktatu EAC), Wschodnioafrykański Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Arushy, Wschodnioafrykańskie Zgromadzenie Ustawodawcze (o większym zakresie kompetencji niż inne zgromadzenia regionalne) oraz instytucje autonomiczne (a wśród nich Komisja Basenu Jeziora Wiktorii, Organizacja Rybacka Jeziora Wiktorii, Wschodnioafrykański Bank Rozwoju i Wschodnioafrykańska Rada Międzyuczelniana)4. W 2015 r. w Sharm El Sheik EAC utworzyła wraz ze Wspólnym Rynkiem Afryki Wschodniej i Południowej (ang. Common Market for Eastern and Southern Africa, COMESA) i Wspólnotą Rozwoju Południo­ wej Afryki (ang. South African Development Community, SADC) 3 A. Okoth, A History of Africa, vol. 2, East African Educational Publishers Ltd. – Ujuzi Books Ltd., Nairobi – Kampala – Dar es Salaam 2010, s. 333–338. 4 Por. K. Czernichowski, Integracja afrykańska – uwarunkowania, formy współpracy, instytucje, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2010, s. 161–165. �172 Konrad Czernichowski Trójstronną Strefę Wolnego Handlu (ang. Tripartite Free Trade Area)5. Znaczenie integracji regionalnej dla Sudanu Południowego Do określenia potencjalnych skutków integracji w ramach EAC niezbędne jest przedstawienie celów, jakie jej członkowie sobie stawiają. Politycznym celem ugrupowania jest umocnienie jego pozycji jako regionalnej wspólnoty gospodarczej w łonie UA. Sudan Południowy, wstępując do tej organizacji, przyczynia się do jego realizacji nie tylko przez fakt, że liczba ludności zamieszkującej teren EAC wzrosła do 162 mln6. Dla niego samego ważniejsze jest jednak wykorzystanie autorytetu EAC do zyskania realnego uznania na arenie międzynarodowej. W ekonomii przez integrację rozumie się proces scalania, usuwania barier między gospodarkami narodowymi, dzięki czemu osiągają one większe korzyści, niż gdyby nie podlegały owej integracji. Za protoplastę integracji gospodarczej można uznać Ottona von Bismarcka, który w 1871 r. zjednoczył 22 kraje, trzy wolne miasta oraz Alzację i Lotaryngię, proklamując Cesarstwo Niemieckie. Jak wielkie to było dokonanie świadczy fakt, że na tym obszarze obowiązywało siedem systemów monetarnych z 32 bankami uprawnionymi do emisji pieniądza, 18 systemów proceduralnych w sądownictwie, wiele różnych zbiorów przepisów regulujących migrację ludności. Bismarckowi udało się znieść większość tych różnic, choć trzeba zaznaczyć, że nie pytano miesz5 COMESA-EAC-SADC Tripartite Free Trade Area Launched, źródło: http:// www.sadc.int/ (dostęp: 11.03.2016). 6 N. Reporter, wyd. cyt. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 173 kańców o zdanie, np. Alzację i Lotaryngię wcielono siłą po wygranej przez Prusy wojnie z Francją. Ponadto dołączył on do powstałego w 1834 r. Niemieckiego Związku Celnego te państwa, które jeszcze do niego nie należały. Przyspieszyło to rozwój ich wymiany handlowej, przynosząc korzyści ekonomiczne. Nastąpił wzrost inwestycji, umocnienie pozycji niemieckich banków na świecie i ogólne ożywienie gospodarcze. To w działaniach Bismarcka na rzecz integracji należy szukać potęgi współczesnych Niemiec7. Procesy dokonujące się w Afryce Wschodniej należałoby w zasadzie nazwać integracją subregionalną8. Wpływa ona na powodzenie integracji ogólnoafrykańskiej, a zarazem jej dynamika jest pośrednim efektem podpisania Karty Organizacji Jedności Afrykańskiej (OJA) w 1963 r.9, po czym nastąpił rozkwit regionalnych wspólnot gospodarczych na całym kontynencie. Sudan Południowy był przy tym historycznie powiązany z regionem, co widać m.in. w liczbie 70 tys. studentów na uczelniach ugandyjskich i kenijskich pochodzących z tego kraju10. Warto zauważyć, że proces integracji w Afryce Wschodniej wyprzedza osiągnięcia UA (następczyni OJA). Stosowane przez EAC środki oraz narzędzia polityki integracyjnej mogą stanowić wzorzec i inspirację dla Zgromadzenia UA. Przypomina to – toutes proportions gardées – integrację subregionalną Beneluksu na tle Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej11. 7 P. Bożyk, J. Misala, Integracja ekonomiczna, Polskie Wydawnictwo Ekono­ miczne, Warszawa 2003, s. 14–22. 8 Integracja subregionalna dotyczy tylko części krajów danego regionu, w tym przypadku Afryki. Por. tamże, s. 43. 9 K. Czernichowski, Integracja…, wyd. cyt., s. 103–136. 10 J. Tanza, South Sudan Official: Country Will Benefit by Joining EAC, źródło: http://www.voanews.com/a/government-says-south-sudan-will-benefit-byjoining-eac/3217788.html (dostęp: 13.08.2016). 11 Por. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 45 i n. �174 Konrad Czernichowski Przez lata wojny w Sudanie przywódca Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (ang. Sudan People’s Liberation Movement, SPLM) John Garang, a po jego śmierci Salva Kiir Mayardit, zabiegał o uznanie na arenie międzynarodowej, dlatego po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości czymś naturalnym było jego przystąpienie do ONZ, UA, Międzyrządowej Organizacji ds. Rozwoju (ang. Intergovernmental Authority on Development, IGAD). Nie mniej istotne były przesłanki do odbudowy i rozwoju kraju przez uczestnictwo w unii celnej oraz wspólne z Ugandą, Kenią, Tanzanią, Ruandą i Burundi przygotowywanie się do utworzenia unii gospodarczo-walutowej w ramach EAC. Bardzo duże znaczenie po dwóch wojnach (1955–1972 i 1983– 2005)12 ma zbudowanie pozycji obronnej. Sudan Południowy już wcześniej korzystał z przychylności Ugandy, która wspierała go nie tylko w uzyskaniu niepodległości, ale także w zwalczaniu Armii Oporu Pana Josepha Kony’ego. Formalne członkostwo w EAC wzmacnia ten sojusz i rozszerza go na cztery inne państwa. W długim okresie na budowanie bezpieczeństwa wpływa zanikanie barier kulturowych. Ma to miejsce w EAC m.in. z tego powodu, że oficjalnym językiem ugrupowania jest suahili. Nie jest on jeszcze powszechnie znany w Sudanie Południowym. Por. K. Czernichowski, Polityczne i ekonomiczne wyzwania przed Sudanem Południowym, w: Dynamika afrykańskich struktur państwowych w wymiarze historycznym, politycznym i społeczno-gospodarczym, pod red. B. Ndiayego i P. Letki, rocznik „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne”, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2011, s. 196. 12 �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 175 Możliwe konsekwencje ekonomiczne dla Sudanu Południowego Integracja w ramach EAC wiąże się dla Sudanu Południowego z ograniczeniem wykonywania suwerenności lub też samej suwerenności. Trudno dziś przewidzieć, czy wstąpienie Sudanu Południowego do EAC przyniesie mu korzyści większe od kosztów i czy stopa korzyści jego i jego partnerów będzie równa. Wiadomo jedynie, że w swoim bezwzględnym ujęciu Sudan Południowy nie zyska tyle, co Kenia, Tanzania i Uganda, których PKB jest wyższe (zob. tabela 1). Potencjalnym skutkiem, bo jedynie taki może być tutaj poddany analizie, jest z całą pewnością osiągnięcie korzyści ekonomicznych przez wszystkich członków EAC po jej rozszerzeniu o Sudan Południowy. Gdyby bowiem którekolwiek państwo miało ponieść z tego tytułu straty, byłaby to integracja o charakterze kolonialnym, na którą żaden suwerenny rząd by się nie zgodził. Jednym z mierzalnych wyników integracji są efekty kreacji i przesunięcia handlu. Kreacja handlu oznacza pojawienie się nowych strumieni handlu (lub ich zwiększenie) między członkami w miejsce dotychczasowej produkcji krajowej, a przesunięcie handlu – pojawienie się nowych (lub zwiększenie dotychczasowych) obrotów handlowych, ale kosztem krajów trzecich (skąd import staje się relatywnie droższy). Potrzeba upłynięcia kilku lat, by przekonać się, czy Sudan Południowy zwiększy wymianę handlową z pozostałymi członkami EAC. Według Wilhelma Röpkego i Béli Balassy najskuteczniejszą metodą integracji regionalnej jest liberalizacja handlu towarami i usługami oraz znoszenie dyskryminacji doświadczanych przez jednostki gospodarcze należące do innych krajów13. W krajach 13 Por. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 18–33. �176 Konrad Czernichowski Tabela 1 Charakterystyka członków EAC (stan na 2015 r.) Państwo Rok przy- Liczba Gęstość PKB Udział stąpienia ludności zaludnienia [mld rolnictwa Udział rolnictwa w ogóle [mln] [osoby/km2] USD] w PKB zatrudnionych Burundi 2007 10,7 417 7,7 39,2% 93,6% (2002) Kenia 2001 45,9 1787 141,9 29,9% 75,0% (2011) Ruanda 2007 12,7 515 20,4 32,6% 90% (2000) Sudan Po- 2016 12,0 19 23,7 - - łudniowy Tanzania 2001 51,0 58 138,5 26,5% 80% (2002) Uganda 2001 37,1 188 79,9 26,3% 40% (2015) Źródło: Opracowanie i obliczenia własne na podstawie: Africa. Burundi, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html; Africa. Kenya, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/ke.html; Africa. Rwanda, źródło: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/rw.html; Africa. South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/od.html; Africa. Tanzania, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html; Africa. Uganda, źródło: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/ug.html (dostęp: 15.07.2016). EAC nie obowiązują wizy14, zatem Sudańczycy Południowi będą bez problemów mogli przemieszczać się do innych krajów organizacji. Chcąc podjąć zatrudnienie, będą musieli uzyskać pozwolenie, jednak dla obywateli tego ugrupowania jest ono bezpłatne. Sudańczycy Południowi znajdą więc pracę przede wszystkim w sąsiedniej Ugandzie, a także w stosunkowo dobrze rozwiniętej Kenii. Jeśli emigracja zarobkowa będzie znacząca, wzrosną też płace przeciętne tych, którzy pozostaną w Sudanie Południowym ze względu na zmniejszenie się nadwyżki podaży pracy nad popytem na nią. Zresztą migracja nie jest niezbędna do osiągnięcia wzrostu płac w omawianym kraju. 14 J. Tanza, wyd. cyt. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 177 Zgodnie z teorią Heckschera-Ohlina kraje bardziej zasobne w pracę sprzedają za granicę towary pracochłonne (co oznacza pośredni eksport pracy), a kraje bardziej zasobne w kapitał sprzedają dobra kapitałochłonne. Wassil Leontief doprecyzował, że eksport dóbr pracochłonnych może występować także jako efekt wyższej wydajności pracy15, ale ten przypadek tu nie zachodzi. W Sudanie Południowym żyje 12 mln ludzi, a gęstość zaludnienia wynosi 19 osób na kilometr kwadratowy i jest najniższa spośród państw członkowskich EAC (por. tabela 1). Koszty pracy są przy tym najwyższe w regionie16. Nie jest to zatem kraj obfity w pracę. Proces integracyjny w ramach unii ekonomicznej, do której EAC dąży, osiągnie stan docelowy, gdy nie tylko koszty pracy, ale także płace w tych samych branżach ulegną wyrównaniu we wszystkich krajach członkowskich. Współczesne teorie handlu międzynarodowego zakładają mobilność czynników produkcji (pracy i kapitału). W takich warunkach o korzyściach z wymiany międzynarodowej (już nie tylko międzygałęziowej, ale także wewnątrzgałęziowej, czyli np. sprzedaży podzespołów) decydują korzyści skali oraz odpowiednia jakość, jakiej oczekują wymagający klienci. Biorąc pod uwagę zasobność Sudanu Południowego w pracę przy niskim na skutek jego wychodzenia z konfliktu stanie technologii, kraj ten może najszybciej i najwięcej (przynajmniej w pierwszym okresie) skorzystać z uczestnictwa w EAC. W tym celu wykorzystać można korzyści skali w wytwarzaniu pośrednich dóbr produkcyjnych. Przeszkodę stanowi także niski stopień komplementarności struktur gospodarczych tych państw17. Dużą część krajowej produkcji P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 18. A.R.N. Haas, What South Sudan will gain from joining the East African Community, źródło: http://theconversation.com/what-south-sudan-will-gainfrom-joining-the-east-african-community-55592 (dostęp: 13.08.2016) 17 P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 19–40. 15 16 �178 Konrad Czernichowski zapewnia rolnictwo, które – za wyjątkiem Ugandy i Sudanu Południowego (dla którego brak danych) – daje zatrudnienie większości mieszkańców (tabela 1). Bariery i ograniczenia stojące przed Sudanem Południowym Najpoważniejsze wyzwanie integracyjne stanowi niewątpliwie tocząca się obecnie wojna domowa w Sudanie Południowym. Kraj ten przyjęto do wspólnoty, mimo że od jej członków wymaga się rządów prawa, demokracji i przestrzegania praw człowieka18. Wszelkie konflikty zbrojne hamują rozwój społeczno-gospodarczy, oddalają od siebie systemy polityczne i wywołują kryzys w niektórych sektorach gospodarki, a także handlu międzynarodowego. Bez skutecznego zaprowadzenia pokoju nie może być mowy o czerpaniu przez państwo korzyści ekonomicznych z uczestnictwa w EAC. Do największych osiągnięć organizacji należą: utworzenie unii celnej, wspólnego rynku i postępy w rozwoju infrastruktury drogowej19, które jednakowoż są w dużej mierze efektem podpisanego w 1985 r. przez Kenię, Ugandę, Ruandę i Burundi Porozumienia Tranzytowego w Korytarzu Północnym (ang. Northern Corridor Transit Agreement, NCTA). Jego zadaniem było zagwarantowanie swobodnego przewozu dóbr z portu w Mombasie do krajów i regionów niemających dostępu do morza, tj. Ugandy, Ruandy, Burundi i Północnego Kivu (fr. Nord Kivu) w Demokratycznej Republice Konga20. Jak wiadomo, transport ma kluczowe J. Tanza, wyd. cyt. Por. K. Czernichowski, Integracja…, wyd. cyt., s. 161–165. 20 The Northern Corridor Transit Agreement, źródło: http://www.ttcanc.org/ page.php?id=12 (dostęp: 19.03.2016). 18 19 �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 179 znaczenie dla rozwoju lokalnych rynków oraz postępów integracyjnych21. Jednak w dalszym ciągu większa część sieci drogowej w Sudanie Południowym jest nieutwardzona. Obok podatków stanowi to główną przyczynę wyższych niż w Ugandzie cen22. Rolnictwo wymaga zmechanizowania. Po spełnieniu tego warunku potencjał produkcyjny kraju może się przekuć na eksport. W stanach Bahr el Ghazal i Greater Upper Nile istnieją dobre warunki do uprawy ryżu. Przyjęcie wspólnej zewnętrznej taryfy celnej będzie się wiązać z kosztami. W przypadku niektórych produktów jest ona bowiem wyższa niż południowosudańskie stawki celne. Podroży to koszty życia dla mieszkańców. Podsumowanie Znaczenie akcesji Sudanu Południowego do EAC można rozpatrywać z punktu widzenia spodziewanych korzyści tego państwa bądź całego ugrupowania. W artykule został przedstawiony ten pierwszy zakres. Do zbadania pozostaje drugi – jak rozszerzenie EAC wpłynęło na jej potencjał i perspektywy. Jeśli chodzi o klasyfikację celów integracji regionalnej według kryterium przedmiotowego, tekst koncentrował się na aspektach ekonomicznych. Jednakże między różnymi celami istnieje sprzężenie zwrotne. Rozwój ekonomiczny pozytywnie wpływa na realizację celów politycznych i społecznych23. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 28. A.R.N. Haas, wyd. cyt. 23 P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 21. 21 22 �180 Konrad Czernichowski Bibliografia Africa. Burundi, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html. Africa. Kenya, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html. Africa. Rwanda, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html. Africa. South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/geos/od.html. Africa. Tanzania, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/geos/tz.html. Africa. Uganda, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ug.html. Bożyk P., Misala J., Integracja ekonomiczna, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003. COMESA-EAC-SADC Tripartite Free Trade Area Launched, źródło: http:// www.sadc.int/. Czernichowski K., Integracja afrykańska – uwarunkowania, formy współpracy, instytucje, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2010. Czernichowski K., Polityczne i ekonomiczne wyzwania przed Sudanem Południowym, w: Dynamika afrykańskich struktur państwowych w wymiarze historycznym, politycznym i społeczno-gospodarczym, pod red. B. Ndiayego i P. Letki, rocznik „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne”, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uni­wersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2011. Haas A.R.N., What South Sudan will gain from joining the East African Community, źródło: http://theconversation.com/what-southsudan-will-gain-from-joining-the-east-african-community-55592. Mayom J. P., South Sudan Officially Joins EAC, źródło: http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/ articleId/19061/South-Sudan-Officially-Joins-EAC.aspx. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 181 Okoth A., A History of Africa, vol. 2, East African Educational Publishers Ltd. – Ujuzi Books Ltd., Nairobi – Kampala – Dar es Salaam 2010. Reporter N., South Sudan admitted into EAC, źródło: http://www.nation. co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/996-3100314acaobi/index.html. Tanza J., South Sudan Official: Country Will Benefit by Joining EAC, źródło: http://www.voanews.com/a/government-says-southsudan-will-benefit-by-joining-eac/3217788.html. The Northern Corridor Transit Agreement, źródło: http://www.ttcanc. org/page.php?id=12. Akcesja Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC) – potencjalne skutki Streszczenie Artykuł koncentruje się na potencjalnych skutkach ekonomicznych, jak również na barierach napotykanych przez Republikę Sudanu Południowego przy akcesji do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC). Podkreślono w nim rolę tej regionalnej wspólnoty gospodarczej we współczesnej Afryce. Wśród najważniejszych skutków rozszerzenia EAC wyróżniono liberalizację przepływu towarów, usług, kapitału i pracy, rozwój infrastruktury, zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa. Jak w każdym procesie integracyjnym, pozytywom towarzyszą negatywy: m.in. utrata wykonywania suwerenności i podniesienie niektórych stawek celnych w związku z koniecznością przyjęcia wspólnej zewnętrznej taryfy celnej. Zarekomendowana została dalsza rozbudowa sieci dróg oraz mechanizacja rolnictwa. Słowa kluczowe: Afryka Wschodnia, Sudan Południowy, Wspólnota Wschodnioafrykańska, integracja gospodarcza, wspólny rynek, regionalna wspólnota gospodarcza. �182 Konrad Czernichowski The Accession of South Sudan into the East African Community (EAC) – Potential Effects Summary The article concentrates on potential economic consequences as well as barriers of the accession of the Republic of South Sudan into the East African Community (EAC). The role of this Regional Economic Community in contemporary Africa is emphasized. Among the most important effects of the enlargement of EAC the following were distinguished: liberalization of goods, services, capital and labour, developing infrastructure, stabilizing peace and security. As in each integration process, the positive sides are followed by the negative ones with the necessity of delegating competences and raising taxes on some products due to introduction of the common external customs tarrif as the most important. As recommendation, further improving roads and adding value to agriculture (mechanization) were suggested. Key words: East Africa, South Sudan, East African Community, economic integration, common market, regional economic community. �WOJCIECH TROJAN POMIĘDZY POKOJOWĄ OPERACJĄ HYBRYDOWĄ ONZ A ADATEM. METODY I DYLEMATY UTRZYMANIA POKOJU W AFRYCE NA PRZYKŁADZIE DARFURU I SOMALILANDU Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych na podstawie rezolucji 2228 z 2015 roku dała podstawę – mandat na obecność – operacji Unii Afrykańskiej w Darfurze. Oficjalnie to kod biurokratyczny pod hasłem: Unia Afrykańska – ONZ Operacja Hybrydowa w Darfurze1. Pojęcie operacji hybrydowej pochodzi z 31 lipca 2007 roku, kiedy ustalono, że operacja hybrydowa powinna mieć, jak długo jest to możliwe, charakter „afrykański” oraz źródło finansowania sił zbrojnych powinno pochodzić od państw afrykańskich2. Wyrażenie „zagrożenie hybrydowe” oznacza w wojskowym języku przemieszanie – „amalgamat” – istniejących zagrożeń dla bezpieczeństwa publicznego. Jak tłumaczą to eksperci organizacji NATO, pojęcie hybrydowych zagrożeń oznacza swoisty węzeł gordyjski różnorodnych okoliczności i działań, takich jak terroryzm, migracja, piractwo, korupcja czy konflikty Wojciech Trojan – prawnik UNHCR, Hargeisa. 1 2 African Union – United Nations Hybrid Operation In Darfur (UNAMID). Rezolucja Rady Bezpieczeństwa 1769 (2007). �184 Wojciech Trojan etniczne. Według nowej doktryny źródłem zagrożeń hybrydowych mogą być zarówno aktorzy niepaństwowi, jak i rządowi. Tak rozu­ miane podmioty stosujące metodę „hybrydową” tworzą zagro­żenia wobec swoich przeciwników, w sposób, który oznacza zastosowanie jednocześnie działań konwencjonalnych i niekon­wen­ cjonalnych dla osiągnięcia swojego celu3. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ z 2007 roku zwracała uwagę na ataki na ludność cywilną i pracowników sektora humanitarnego w Darfurze. Dokument potępiał utrzymujące się i powszechne masowe gwałty oraz przemoc seksualną zasługującą na adekwatną odpowiedź „wspólnoty międzynarodowej”. Jak zauważył M. Ząbek, ONZ nie była gotowa do podjęcia interwencji w celu niedopuszczenia do ludobójstwa i „ostateczne nie wydała werdyktu na ten temat, a jedynie dopuściła możliwość dokonania tam zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko pokojowi”4. Nadal aktualne pozostaje pytanie, czy brak adekwatnej reakcji międzynarodowej mógł doprowadzić do scenariusza, jaki miał miejsce w Rwandzie? Raport sekretarza generalnego Narodów Zjednoczonych dotyczący operacji hybrydowej ONZ i Unii Afrykańskiej z 1 lipca 2016 roku analizuje sytuację bezpieczeństwa wewnętrznego w Darfurze. W całym regionie dochodziło do potyczek pomiędzy stronami konfliktu, gdzie wojsko rządowe atakowało wioski podejrzane wspieranie milicji Armii Wyzwolenia Sudanu Abdula Wahida5. Konwoje wojskowe armii sudańskiej wielokrotnie wpadały w zastawione na nie pułapki, w wyniku których dochodziło M. Miklaucic, NATO Capstone Concept cytowany w artykule NATO Countering the Hybrid Threat, 2011, źródło: act.nato.int/nato-countering-the-hybrid-threat (dostęp: sierpień 2016). 4 M. Ząbek, Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w Zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008, s. 31. 5 Sudan Liberation Army/Abdul Wahid (SLA/AW). 3 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 185 w tych rejonach do akcji pacyfikacyjnych wśród ludności cywilnej. W rejonie Guldo i Nertiti wojsko zablokowało uchodźcom wojennym możliwości opuszczenia przez nich terenów objętych walkami6. Dochodziło też do ataków lotnictwa na wsie Galol, Jaro, Dirma i Dasa. ONZ zwróciła uwagę na ataki na uchodźców wewnętrznych ze strony uzbrojonych nomadów, milicji plemiennych oraz kryminalistów, co zostało udokumentowane przez monitorujące sytuację organizacje w Thur East i Hassahissa. Podobnie w Południowym Darfurze ostrzelano 30 kwietnia oraz 7 i 11 maja obóz dla uchodźców wewnętrznych. Na mapie Darfuru, gdzie rejestrowano zabójstwa osób chronionych przez ONZ zapisano przypadki zabójstw w obozach uchodźców wewnętrznych Mujajeria, Al-Neem, Kalma, Al-Salam. Sekretarz generalny wylicza przykłady arbitralnych aresztowań w Południowym Darfurze wśród uchodźców wewnętrznych, gdzie sudański wywiad wojskowy przeprowadził operację specjalną w rejonie Kass. Aresztowano m.in. członków Komitetu Uchodźców oraz reprezentantów starszyzny plemiennej z obozu uchodźców w Thur. Takie same działania i aresztowania miały miejsce w Nyala i Kalma, gdzie bez przedstawiania zarzutów aresztowaniami objęto szejchów wspólnoty uchodźców wewnętrznych. Funkcjonariusze hybrydowej obecności ONZ i Unii Afrykańskiej z dużą dokładnością i starannością wyliczają incydenty, które z narażeniem własnego życia zebrali lokalni pracownicy polowi w Darfurze. Dla zwykłego czytelnika takie raporty mogą wydawać się przejawem profesjonalizmu dyplomacji humanitarnej, jednak z perspektywy uczestnika takich operacji w Czeczenii, Donbasie 6 Opisana sytuacja dotyczy tylko okresu marzec – kwiecień 2016 roku. Szczegółowe dane wojskowe zawarte są w raporcie sekretarza generalnego o hybrydowej operacji Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze, rozdział II Sytuacja bezpieczeństwa, 1 lipiec 2016 roku Sygnatura S/2016/587, Rada Bezpieczeństwa. �186 Wojciech Trojan czy Somalii nie sposób pozbyć się wrażenia bezsilności ONZ. Odpowiedzią na wyliczane naruszenia prawa humanitarnego powinna być „hybrydowa” obecność w Darfurze wspólnoty międzynarodowej reprezentowanej przez swoje agendy i agencje oraz liczny sektor pozarządowy. Z liczby przytoczonych naruszeń można się zorientować, że w istocie w Darfurze, jak i w innych miejscach, gdzie działają podobne mechanizmy „ochrony międzynarodowej”, granice akcji humanitarnej są ograniczone do działań pozornych i nieefektywnych. Jak podkreśla prawnik i specjalistka od praw człowieka Elisabeth Ferris: Ochrona to szlachetne słowo z pozytywnymi skojarzeniami, ale co ono oznacza w praktyce? Czy chodzi tutaj o dostarczanie pomocy humanitarnej dla potrzebujących? Czy może tylko o monitorowanie liczby zgwałconych kobiet? Czy może o zwiększone zaangażowanie organizacji humanitarnych, które nie stanowi zagrożenia dla podstawowych zasad neutralności i bezstronności?7 W klasycznej formule teorii Państwa i Prawa, to państwo jest zobowiązane do utrzymania na swoim terytorium ładu i porządku publicznego. Nieskuteczność w wypełnieniu funkcji porządko­ wej przez władze wykonawcze prowadzi do erozji funkcji ochronnej prawa. Brak respektu dla ustawodawstwa ma ostry przebieg, jeśli prawo przestaje chronić wartości, które są powszechnie poważane i kluczowe: życie człowieka, jego zdrowie, nietykalność osobistą. Anarchizacja stosunków społecznych i erozja państwa na różnych kontynentach, nie tylko w Afryce, doprowadziły wiele społeczności lokalnych do reakcji samoobronnej wobec powszechnego bezprawia. Tam, gdzie zawiodła ochronna funkcja prawa, lukę wypełniają dynamicznie nieformalne struktury egzekwujące poszanowania własnych subkulturowych kodeksów E. G. Ferris, The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings, 2011. 7 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 187 zachowań. Kultura przemocy stanowi habitat dla samoorganizowania się grup samoobrony. Współcześnie można starać się szukać możliwości opanowania sytuacji w „upadłych państwach” w drodze humanitarnych interwencji reprezentujących idee Narodów Zjednoczonych. Wielu działaczy akcji humanitarnych, jak np. Bernard Kouchner (założyciel organizacji Medicins Sans Frontiers) wielokrotnie wypowiadał się za celowością prowadzenia tzw. interwencji humanitarnych. Miało to m.in. miejsce w odniesieniu do interwencji NATO w Kosowie. Podobnie w okresie wojny w Iraku w 2003 roku. Nawoływanie de facto do działań wojennych nie przeszkodziło tej organizacji w uhonorowaniu jej pokojową nagrodą Nobla. Podobną prawidłowość charakteryzującą się wiarą w raporty organizacji i interwencjonizm humanitarny można prześledzić w raportach Human Rights Watch w odniesieniu do zdarzeń w Kosowie czy na Wschodnim Timorze. Trudno liczyć na bezstronność takich reportów, skoro organizacje brane pod uwagę są na liście płac ONZ i ich głównych sponsorów. Zgodnie z Art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych użycie siły dozwolone jest wyłącznie w celach samoobrony. Rozdział VII Karty zezwala jednak w odróżnieniu do Art. 51 na użycie siły, kiedy zostanie ono usankcjonowane zgodą stałych członków Rady (P5). Podkreślić jednak trzeba, że klasyczna definicja wojny nie opiera się na przesłankach humanitarnych. Ta sama interwencja humanitarna stanie się z perspektywy prawa międzynarodowego agresją, jeśli zostanie przeprowadzona poza mandatem Rady Bezpieczeństwa. Tradycja „wojny sprawiedliwej” ulega przed widzami globalnej sieci informacyjnej transformacji wywołanej ambicjami stworzenia nowego, hegemonistycznego porządku geopolitycznego. W tym dążeniu ramy prawne Karty Narodów Zjednoczonych wydają się za ciasne dla efektywności nowych mechanizmów. Stąd Kofi Anan jako sekretarz generalny ONZ za- �188 Wojciech Trojan uważył już w 1999 roku, że dochodzi do erozji tradycyjnie pojmowanego pojęcia suwerenności państwowej. W przeciągu 10 lat od usunięcia żelaznej kurtyny wykształciła się doktryna obowiązku ochrony („responsibility to protect”) określanej także krótko w wojskowy sposób jako R2P8. Doktryna została wprowadzona oficjalnie do dorobku ONZ podczas obchodów 60. rocznicy założenia organizacji. Opiera się ona na tezie erozji istnienia suwerenności westfalskiej, to jest takiej, która kategorycznie zabrania ingerencji sił zewnętrznych w wewnętrzne sprawy państwa. Praktyka dzisiejszych Chin oraz coraz bardziej Rosji w odniesieniu do swojej suwerenności wydaje świadczyć, że koncepcja suwerenności westfalskiej będzie mocno broniona przez państwa niebędące w sferze wpływów Zachodu. Dotyczy to także takich państw jak Sudan. Jak zauważają autorzy dokumentu Nikomu na Ziemi nie zależy, czy przeżyjemy poza Bogiem i czasami UNAMID. Wyzwania utrzymania pokoju w Darfurze9, po 13 latach konfliktu mieszkańcy Darfuru zdają sobie sprawę z ograniczeń wspólnoty międzynarodowej w niesieniu im pomocy i tworzenia warunków dla ich ochrony. Cytując zdanie uchodźcy wewnętrznego, ewentualne usunięcie wojsk operacji hybrydowej ONZ i Unii Afrykańskiej może doprowadzić do kolejnych masowych naruszeń prawa humanitarnego przez władze Sudanu: Rząd chce się pozbyć UNAMID po 8 The Responsibility to Protect, Office of the Special adviser on the Prevention of Genocide, źródło: un.org/preventgenocide/adviser/responsibility.shtlm (dostęp: 10 sierpnia 2016), oraz dokument Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, Implementing the responsibility to protect, A/63/677 z 12 stycznia 2009 roku. 9 No one on the earth cares if we survive except God and and sometimes UNAMID. The Challeneges of peacekeeping in Darfur, International Refugee Rights Initiative, czerwiec 2016. �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 189 to tylko, aby przeprowadzić swoje najgorsze działania – czystki etniczne, ludobójstwo, przesiedlenia. Autorzy dokumentu oceniającego rolę hybrydowych wojsk ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze mają jednak tylko rekomendację zwiększenia wysiłków w dalszym raportowaniu: – Departament Operacji Pokojowych ONZ powinien podnieść poziom swoich czynności monitoringu praw człowieka, aby w ten sposób zapewnić, że wspólnota międzynarodowa ma dostęp do informacji na wysokim poziomie dla podjęcia właściwych decyzji. Informacje te powinny mieć charakter publiczny. We wszystkich tych okolicznościach UNAMID powinien zapewnić warunki, w których przekazana przez nich informacja odpowiadała w pełni rzeczywistości i nie zawierała elementów manipulacji opinią publiczną”10. Jest to czysta deklaracja wiary w humanitaryzm i tylko taki pokój, który jest wymuszony przez instrumenty opierające się na zasadzie interwencjonizmu, czy wręcz, jak uważają niektórzy autorzy, w ramach globalnej platformy neokolonializmu. Niedaleko od ogniska zapalnego w Darfurze położony jest teatr wojny domowej w Somalii, gdzie podobnie jak do Sudanu wysłano żołnierzy Unii Afrykańskiej dla zaprowadzenia porządku i ochrony praw człowieka. 20 lutego 2007 roku Rada Bezpieczeństwa przyjęła rezolucję 1744(2007)13, w której wydano zgodę Unii Afrykańskiej na podjęcie interwencji humanitarnej w Somalii tylko na okres sześciu miesięcy. Oddziały walczyły jednak o przejęcie kontroli nad stolicą Somalii Mogadiszu, do sierpnia 2011 roku ponosząc spektakularne klęski. Misję wojskową po wyparciu amerykańskiej piechoty morskiej wypełniały oddziały wojskowe z Ugandy i Burundii, które zdołały w sierpniu 2011 10 International Refugee Rights Initiative, The challening of Peacekeeping In Darfur, s. 6 raportu: No one on the earth cares if we survive except God and sometimes UNAMID, czerwiec 2016. �190 Wojciech Trojan roku wyprzeć al-Shabaab z centrum miasta. Wcześniej wojska etiopskie w 2006 roku rozbiły umiarkowany ruch Unii Sądów Islamskich w Mogadiszu, który zakończył okres anarchii lokalnych watażków w stolicy. Obca interwencja została odrzucona przez klany somalijskie, które poparły opór młodzieży przyjmującej nazwę al-Shabaab dla swojego ruchu oporu. Interwencje obcych na terytorium Somalii wyzwoliły tylko fanatyzm klanowy i religijny. W roku 2011 Somalię zaatakowały oddziały kenijskie z zada­ niem odbicia portu morskiego Kismayo. Jednocześnie na terytorium Somalii wkroczyły ponownie wojska etiopskie. Wspólnota międzynarodowa wyraziła zgodę na wojskową obecność Ugandy, Dżibuti, Kenii i Etiopii, które objęły sześć sektorów w południowej i centralnej Somalii pod zbiorową nazwą misji AMISOM (Misja Unii Afrykańskiej w Somalii). Mimo tych wysiłków wojskowych al-Shabaab nie został pokonany, a armia państwowa uznawanej oficjalnie Somalii jest najniżej ocenianą w Afryce w rankingu ekspertów wojskowych. Oddziały wojsk interwencyjnych budzą opór społeczny, z którym nie są w stanie sobie poradzić na polu walki. Oddziałom brakuje ducha bojowego i są one bezużyteczne dla wyznaczonych im zadań. Symptomatyczne jest, że wszelkie próby przeniesienia konfliktu na terytorium Somalilandu i Puntlandu, które nie uznają się za część oficjalnie uznawanej Somalii zostały bez trudu odparte przez uzbrojone wyłącznie w lekką broń milicje klanowe. Nie dochodzi też tutaj do takich sytuacji, jak w południowej Somalii, gdzie amerykańska piechota morska, albo później garnizony Unii Afrykańskiej, są dziesiątkowane przez islamistów z al-Shabaab. Siłą, która odgrywa kluczowe znaczenie jest struktura klanowa Somalii. W Somalilandzie i Puntlandzie to klan jest źródłem bezpieczeństwa, a nie misje wojskowe ONZ. Milicja klanowa ma – jak się to określa – morale, esprit de corps i jest gotowa walczyć pomimo braku ciężkiego uzbrojenia oraz wysokiego żołdu, jaki otrzymują żołnierze AMISOM. Dla miej- �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 191 scowej ludności milicja nie stanowi zagrożenia, jakie jest związane z obecnością „niebieskich hełmów”11. W marcu 2016 roku oddziały milicji klanowej Puntlandu i Gal Mudug zatrzymały ofensywę al-Shabaab. Na placu boju zginęło 323 terrorystów, a 156 dostało się do niewoli. Milicja klanowa Puntlandu straciła tylko 20 wojowników. Operacja przeciwko al-Shabaab odbyła się bez żadnego wsparcia dronów czy obcych doradców wojskowych z doświadczeniem hybrydowym z innych teatrów wojennych. Obce misje wojskowe od dziewięciu lat nie potrafią opanować sytuacji, tak jak udało się to w niezależnych obszarach Puntlandu i w niepodległym Somalilandzie. Zwłaszcza Somaliland zasługuje na uznanie za swoje sukcesy na miarę ograniczonych możliwości, jakimi dysponuje ten kraj i pomimo braku uznania wspólnoty międzynarodowej. To tutaj powinni się uczyć eksperci „od terroryzmu”, którzy nie dostrzegają prawdziwych źródeł tego zjawiska. Destabilizacja regionów takich jak Róg Afryki, Irak, Północna Afryka czy Syria odbyła się na zasadzie interwencji w wewnętrzne sprawy suwerennych państw pod hasłem interwencji humanitarnych. Wykładnia odpowiedzialności wspólnoty międzynarodowej za ochronę praw człowieka jest trudna do podważenia w jej założeniach. W istocie jednak rachunek zysków i strat pokazuje, że jest to nowa forma globalnej gry na neokolonialnej szachownicy. Somaliland nie jest szerzej znany przeciętnemu odbiorcy wiadomości, gdyż sukces innych metod niż te, które wpisano w doktrynę ONZ – R2P (responsibility to protect), odebrałby sponsorom ONZ i Unii Afrykańskiej możliwość realizacji własnych celów w podtrzymywanych konfliktach. Scenariusz z Jugosławii, Iraku, Libii, Syrii, Somalii i innych ognisk zapalnych, gdzie były zagrożone pra11 P. Mameli, The Blue Helmets: Sexual Exploitation, Sex Trafficking and Organizational Culture In UN Peacekeeping Operations, źródło: ideajournal.com/ articles.php?id=50 (dostęp: 10 sierpnia 2016). �192 Wojciech Trojan wa człowieka jest stale ten sam. Pod pretekstem humanitarnym wybucha konflikt przynoszący nieproporcjonalnie większe szkody wywołane przez siły mające własne interesy w przeprowadzeniu rekonstrukcji porządku wewnętrznego i regionalnego. Porządek klanowy w Somalilandzie jest udaną alternatywą wobec eksportu idei R2P responsibility to protect czy koncepcji hybrydowej obecności ONZ. Dzięki zastosowaniu tradycyjnych mechanizmów plemiennych w Somalilandzie panuje pokój, a na święta Ramadanu mogli przyjeżdżać bliscy z Europy i Ameryki. Władze Somalilandu bronią swojej suwerenności i nie chcą zostać wcieleni siłą do zjednoczonej Somalii będącej konstruktem polityków zachodnich. Okazuje się, że ich model społeczny sprawdza się w praktyce, czego nie można powiedzieć o objętej wojną południowej Somalii czy Darfurze, gdzie stacjonują w swoich bazach oddziały rozleniwionych żołnierzy Unii Afrykańskiej, którzy nie radzą sobie z oporem radykalizującej się młodzieży. Wkrótce opór wzrośnie po wyrzuceniu z obozów uchodźców somalijskich z Kenii, tysięcy zradykalizowanych potencjalnych wojowników niegasnącego konfliktu w Rogu Afryki. Podobna radykalizacja wśród uczestników konfliktu w Darfurze może doprowadzić do eskalacji konfliktu, gdzie jednym z elementów jego żywotności jest międzynarodowy nieudolny interwencjonizm pod hasłami humanitaryzmu. Jak pisze Maciej Ząbek: „poza tym, pomijając koszty, jakie musiano by ponieść organizując interwencję zbrojną, uzasadnia się brak decyzji w tej sprawie tym, że zachodnia interwencja zbrojna taka jak w Iraku czy Afganistanie nie jest żadnym rozwiązaniem, gdyż spowodowałaby tylko rozszerzenie wojny na cały Sudan, a być może i na sąsiedni Czad”12. Stabilizacja w sferze konfliktów, M. Ząbek, Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008, s. 31. 12 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 193 taka jaką obserwujemy w Somalilandzie, gdzie nie stacjonują żadne wojska hybrydowe, lecz działa prawo zwyczajowe i klanowe mechanizmy tradycyjnego rozwiązywania sporów, podpowiada dobitnie, jakimi metodami takie lokalne konflikty powinny być wygaszane bez udziału nieefektywnych metod, jakie ponoszą fiasko na piaskach kolejnych bitew prowadzonych przez ONZ za pokój. Kończąc, chciałbym podkreślić, że niniejszy artykuł jest głosem w sprawie zwrócenia uwagi ośrodkom władzy międzynarodowej na potrzebę opierania się na know-how tradycyjnych metod rozwiązywania konfliktów, które wymagają jednak wiedzy z dziedziny lokalnej kultury i prawa. Znajomość prawa zwyczajowego – adatu – tradycyjnych kultur pozwoliłaby lepiej zaplanować działania mediacyjne negocjatorom z ONZ. Jest to jednak bardziej złożona materia niż analiza raportów napisanych nawet przez najlepiej opłacanych ekspertów zachodnich, którzy przyjeżdżają na misje rozpoznawcze w rejony konfliktu. Bibliografia Ferris E.G., The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings, 2011. Ząbek M., Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w Zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008. Miklaucic M., NATO Capstone Concept cytowany w artykule NATO Countering the Hybrid Threat, 2011, źródło: act.nato.int/nato-countering-the-hybrid-threat (dostęp: sierpień 2016). Ferris E.G., The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings 2011. The Responsibility to Protect, Office of the Special adviser on the Prevention of Genocide, źródło: un.org/preventgenocide/adviser/responsibility.shtlm (dostęp: 10 sierpnia 2016), oraz document Zgroma- �194 Wojciech Trojan dzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, Implementing the responsibility to protect, A/63/677 z 12 stycznia 2009 roku. No one on the earth cares if we survive except God and and sometimes UNAMID. The Challeneges of peacekeeping in Darfur, International Refugee Rights Initiative, czerwiec 2016. Mameli P., The Blue Helmets: Sexual Exploitation, Sex Trafficking and Organizational Culture In UN Peacekeeping Operations, źródło: ideajournal.com/articles.php?id=50 (dostęp: 10 sierpnia 2016). Between the hybrid UN operation and Adat. Methodology and patterns of the conflict prevention and resolution in Africa. Summary The international community is facing a dilemma how to address the reoccurring humanitarian crisis situations. The massive violations of human rights can enact the mechanism of the humanitarian intervention. The mechanism of the Security Council established after the II World War prevented the doctrine R2P – responsibility to protect – was to become a tool for the military intervention anywhere in the World. The concept of the sovereignty according to the UN was to be abolished to respond to the crimes against humanity and/or widespread war crimes. The Darfur crisis was a typical scenario that should have resulted with such military R2P action under the UN clearance. Instead the proxy hybrid peace keeping operations are being constructed without much success on the ground. The Blue Helmets in Darfur and Somalia cannot ensure any protection as they their presence is not a factor of a real reconsiliation. The traditional conflict resolution methods and the clan justice serve well in Somaliland ensuring the period of peace in the region free from the UN military actions. The Somaliland success without any UN mandated soldier is not a success story reported by the media, as it proved that the traditional law and customs are more effective in comparison to the UN security mechanisms. The protection under the UN agenda is not anymore neutral and impartial as a the �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 195 political power centers hijacked the whole system. More understanding of the local traditions and customs should be required among the UN diplomats to enhance their impact and to avoid mistakes in the field of conflict prevention and resolution. ��MARIUSZ DRZEWIECKI ZATRZYMAĆ NAJDŁUŻSZĄ RZEKĘ AFRYKI. KONSEKWENCJE ARCHEOLOGICZNE PROJEKTÓW ZARZĄDZANIA WODAMI NILU Wstęp Nil przepływa przez wszystkie strefy klimatyczne kontynentu afrykańskiego, zaczynając od lasów równikowych, a kończąc na terenach pustynnych Sahary. Transportuje wody pochodzące z regularnych opadów deszczu w strefie równikowej i na wyżynie Abisyńskiej, do ujścia w Morzu Śródziemnym. Ostatnim dopływem Nilu jest Atbara (Ryc. 1). Dalej, w środkowym i dolnym biegu, na odcinku liczącym 2,5 tysiąca kilometrów najdłuższa rzeka Afryki przecina tereny pustynne, gdzie obok oaz jest jedynym stałym źródłem wody. Na suchym obszarze obejmującym tereny współczesnego Północnego Sudanu i Egiptu, brzegi Nilu zasiedla znaczna części lokalnej populacji. Powstały tam największe miasta regionu, liczne wsie oraz tereny uprawne. Początków intensywnego wykorzystania wód Nilu oraz jego obszarów nadbrzeżnych archeolodzy Dr Mariusz Drzewiecki – archeolog, adiunkt w Instytucie Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, główne kierunki badań: Afryka Północna oraz Bliski Wschód, ochrona dziedzictwa archeologicznego, badania budowli obronnych. �198 Ryc. 1. Zobrazowanie satelitarne doliny środkowego i dolnego Nilu z marca 2005 r. (źródło: NASA, public domain). Mariusz Drzewiecki dopatrują się w okresie neolitu (około 5000– 3000 p.n.e.). Wraz ze schyłkiem epoki kamienia ludność coraz chętniej osiedlała się nad tą rzeką1. Było to zjawisko rozłożone w czasie, połączone ze zmieniającym się powoli klimatem2 oraz gospodarką3. Obszary poza doliną Nilu stawały się zbyt suche dla stałej, większej populacji, co mogło rodzić konflikty, a ludność, która chciała pozostać musiała prawdopodobnie zmienić swój sposób życia. Wszyscy pozostali osadnicy rozpoczęli poszukiwania nowych terenów. W tym samym czasie brzegi Nilu wraz z osuszaniem klimatu stały się bardziej dostępne i dogodne dla stałego zamieszkania. Rozwinęło się rolnictwo i hodowla zwierząt, zatem przybywająca ludność najczęściej pozostała już w dolinie Nilu4. W ten sposób badacze przeszłości tłumaczą widoczny wzrost liczby stanowisk archeologicznych w dolinie Nilu Środkowego, datowanych na okres zaczynający się od neolitu, D. N. Edwards, The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, AbingdonNew York 2004, s. 38–48; S. Salvatori D. Usai, The Sudanese Neolithic revisited, „CRIPEL” 2006, nr 26, s. 329–330. 2 R. Kuper S. Kröpelin, Climate-Controlled Holocene Occupation in the Sahara: Motor of Africa’s Evolution, „Science” 2006, nr 313, s. 803–807. 3 A. J. Arkell, A History of the Sudan. From the Earliest Times to 1821, London 1961, s. 11–15. 4 M. Honegger, Recent advances in our understanding of prehistory in northern Sudan, w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 19–30. 1 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 199 a obejmujący czasy późniejsze, aż do współczesności5. Rozwijające się kolejne królestwa, imperia, ośrodki władzy i państwa posiadały/posiadają swoje centra nad Nilem6. Za przykład mogą tu posłużyć: Kerma, Napata, Meroe, Faras, Dongola, Omdurman, Chartum itd. Zarejestrowano nad Nilem liczne mniejsze i większe osady, niektóre zamieszkiwane przez wiele wieków, na przykład Qasr Ibrim, Dangeil, Meinarti, Banganarti, Berber, Khandaq i inne. W tym czasie poza doliną rzeki, na terenach pustynnych, osadnictwo było rozproszone i często miało charakter czasowy lub okresowy7. Można zatem powiedzieć, że nad Nilem Środkowym obserwuje się koncentrację osadnictwa. W rezultacie współcześni mieszkańcy tych terenów żyją w otoczeniu starożytności i mają z nimi styczność na co dzień8. Rozwój technologiczny sprawił, iż na przełomie XIX i XX wieku zaczęto myśleć o kontrolowaniu najdłuższej rzeki Afryki9. Obecnie wodami Nilu zarządza się w oparciu o umowy międzynarodowe przyznające poszczególnym krajom procent przepłyNa przykład: B. G. Trigger, History and Settlement in Lower Nubia (Yale University Publications in Anthropology 69), New Haven 1965, s. 151; W.Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 19–20. 6 W. Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 55–56; D. A. Welsby, The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile, London 2002, s. 8–9. 7 Na przykład: R. J. Bradley, Nomads in the Archaeological Record. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan (Meroitica 13), Berlin 1992, s. 24–25; H. Paner M. Masojć, From Old Sennar, Bejrawiya and Fourth Cataract to the Bayuda Desert. Twenty years of Gdańsk archaeologists in Sudan - a short overview, “GAMAR” 8 (2015), s. 23. 8 M. Drzewiecki P. Maliński, Jawgul - a Village Between Towers, „Sudan and Nubia” 2013, nr 17, s. 101–102; A. Osman, The Folklore of Archaeological Sites: A Case Study from Nawri in the Third Cataract region, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. 31–34. 9 T. Tvedt, The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004, s. 25–28. 5 �200 Mariusz Drzewiecki wającej wody10. W XX wieku wypracowano dwa podstawowe sposoby kontrolowania zasobów Nilu: w Północnym Sudanie wody rzeki reguluje się za pomocą zapór na Nilu i sztucznych zbiorników retencyjnych oraz za pośrednictwem systemów irygacyjnych pobierających wodę z rzeki, głównie dla celów rolniczych11. Zasoby wodne najdłuższej rzeki Afryki, choć znaczne, są już w dużym stopniu wykorzystywane12. Pozostaje to w zależności ze wzrostem populacji zamieszkującej dolinę Nilu. Zapotrzebowanie na żywność, energię elektryczną i inne materiały oraz surowce cały czas się zwiększa. W związku z tym powstają napięcia w kwestiach wykorzystania wód Nilu oraz wprowadzane są nowe projekty modernizacji, rozwoju rolnictwa, zabudowy, infrastruktury oraz przemysłu, chociaż ten ostatni stanowi niewielki procent całości13. Jedną z konsekwencji tej ścieżki rozwoju jest zmniejszanie zasobów dziedzictwa archeologicznego. W wyniku budowy tam na Nilu zalewane są słabo zaludnione odcinki doliny, jednak z reguły bogate w pozostałości przeszłości. Rolnictwo i systemy irygacyjne zmieniają krajobraz i usuwają lub niszczą ślady aktywności 10 M. Kimenyi, J. Mbaku, Governing the Nile River Basin. The Search for a New Legal Regime, Washington 2015, s. 33–45. 11 K. Conniff, D. Molden, D. Peden, S. B. Awulachew, Nile water and agriculture. Past, present and future, w: S. B. Awulachew, V. Smakhtin, D. Modlen, D. Peden (red.), The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods, Abingdon-New York 2012, s. 14–15. 12 Nile Basin Initiative, State of the River Nile Basin Report 2012, Chapter 2: The Water Resources of the Nile Basin s. 55, źródło: http://nileis.nilebasin.org/ system/files/Nile%20SoB%20Report%20Chpater%202%20-%20Water%20 resources.pdf (dostęp: 7.08.2016). 13 H.-J. Luhmann, The emerging conflict of using Nile water for irrigation purposes, especially between Egypt and Ethiopia, due to the disturbance of the reliability of the arrival of the Monsoon season as triggered by European/Asian brown cloud, w: Lozán, J. L., H. Grassl, P. Hupfer, L.Menzel, C.-D. Schönwiese, Global Change: Enough water for all?, Hamburg 2007, s. 245–246. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 201 dawnych mieszkańców regionu. Działania skutkujące zniszczeniem dziedzictwa archeologicznego obserwuje się we wszystkich krajach, w których zwiększa się populacja. Można powiedzieć, że jest to zjawisko o skali globalnej, przez co nosi cechy działania nieuniknionego, naturalnego rozwoju współczesnych społeczności14. Szerokie plany modernizacyjne rządu sudańskiego oraz gwałtowny rozwój osadnictwa w dolinie Nilu Środkowego skłaniają do refleksji na temat dotychczasowych działań archeologicznych w tym kraju oraz ich najbliższej przyszłości. W tym kontekście autor artykułu podejmuje poniżej próbę odpowiedzenia na następujące pytania: jak zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Czy w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? Tamy na Nilu i sztuczne zbiorniki wodne a archeologia Od końca XIX wieku dolina Nilu znalazła się pod wpływami brytyjskimi. Rozpoczęto wtedy wprowadzanie w życie projektów kontroli przepływu wody w największej rzece Afryki. Zapory oraz sztuczne zbiorniki retencyjne stanowiły integralną część tej stra- R. Bewley et al., Endangered Archaeology in the Middle East and North Africa: Introducing the EAMENA Project, w: S. Campana, R. Scopigno, G. Carpentiero, M. Cirillo (red.), CAA2015 Keep the Revolution Going. Proceedings of the 43rd Annual Conference on Computer Applications and Quantitative Methods In Archaeology, Oxford 2016, s. 919. 14 �202 Mariusz Drzewiecki tegii15. Zbudowano takowe na wszystkich odcinkach rzeki, od górnego biegu po deltę. Nie inaczej było na terenach nubijskich (obecny północny Sudan i południowy Egipt), gdzie wzniesiono następujące zapory (Ryc. 1): tama asuańska (rok zakończenia budowy: 1902), którą następnie dwukrotnie podwyższono w 1912 i 1933 r.; wysoka tama asuańska (rok zakończenia budowy: 1964) oraz tama Merowe (rok zakończenia budowy: 2009). 15 maja 2012 r. w czasie spotkania w British Museum w Londynie ogłoszono międzynarodowy apel o ratowanie dziedzictwa archeologicznego obszarów zagrożonych przez powstanie kolejnych zbiorników retencyjnych16. Będą one zlokalizowane na obszarze III katarakty Nilu (tama Kajbar) oraz V katarakty Nilu (tama Shereik). Terminy zakończenia prac budowlanych nie są obecnie znane17. Wynika to z braku porozumienia między rządem Sudanu a mieszkańcami obszarów zalewowych18. Na tym samym spotkaniu (w British Museum) przedstawiono także dalekosiężne plany związane z zarządzaniem wodami Nilu. Ogłoszono, że w najbliższym czasie (dokładnych dat nie podano) planowane są budowy kolejnych tam na następujących obszarach: tama Dal (katarakta Dam), tama Sabaloka (VI katarakta Nilu), tama Dagash oraz tama Mograt. Wynikiem ostatecznym będzie ciąg sztucznych zbiorników wodnych ulokowanych na obszarach T. Tvedt, The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004, s. 51–52. 16 Preserve the Middle Nile, Resume from the Sudan Dam meeting at British Museum 15 May 2012, źródło: https://preservethemiddlenile.wordpress. com/2012/05/22/resume-from-the-sudan-dam-meeting-at-bri tish-museum15-may-2012/ (dostęp: 8.08.2016). 17 D. A. Welsby, A first look at the 5th Cataract, „The British Museum Newsletter. Egypt and Sudan” issue 1(2014), s. 29. 18 C. Kleinitz, Archaeology, Development and Conflict: A Case Study from the African Continent, “Archaeologies: Journal of the World Archaeological Congress” vol. 9 no 1 (2013) s. 173–176. 15 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 203 o zróżnicowanej formie terenu i o niewielkiej populacji, na przestrzeni całej doliny Nilu Środkowego. Patrząc na te działania przez pryzmat archeologii, można zauważyć pewną sprzeczność. Z jednej strony powstanie sztucznych zbiorników wodnych powoduje zniszczenie dziedzictwa archeologicznego, z drugiej zaś projekty te poprzedzają zakrojone na dużą skalę archeologiczne prace ratownicze19. Intensyfikacja badań naukowych w rejonach zagrożonym prowadzi do nowych odkryć i rozwoju archeologii jako nauki. W trakcie badań ratowniczych na początku XX w. (pierwsze podwyższenie tamy asuańskiej) koncentrowano się na cmentarzyskach. Przebadano ich łącznie 151, w tym ponad 8000 grobów z różnych epok20. Dzięki tym pracom ustalono sekwencję chronologiczną dla całej Nubii. Pozwoliło to na uporządkowanie i usystematyzowanie informacji o pozostałościach przeszłości. Z nielicznymi wyjątkami nie prowadzono wtedy badań pozostałości dawnych osad21. Największym odkryciem akcji ratowniczych z lat 30. XX w. (drugie podwyższenie tamy asuańskiej) były cmentarzyska w Qustul i Ballana (Ryc. 1). Walter Bryan Emery i Laurence Kirwan natrafili tam na groby władców pochodzące z IV do VI w. n.e.22 W. Y. Adams, A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 48–56. 20 G. A. Reisner, The Archaeological Survey of Nubia. The Report for 1907-08, 2 tomy, Cairo 1910; C.M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1908–1909, Cairo 1912; C.M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1909–1910, Cairo 1915; C. M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1910–1911, Cairo 1927. 21 W. Y. Adams, A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 50–51. 22 W. B. Emery, L. P. Kirwan, The Excavations and Survey between Wadi es-Sebua and Adindan 1929–1931, Cairo 1935; W. B. Emery, The Royal Tombs of Ballana and Qustul, Cairo 1938. 19 �204 Mariusz Drzewiecki O bardzo wysokim statusie zmarłych mogły świadczyć chociażby korony znalezione na głowach osób pochowanych pod gigantycznymi kurhanami (średnica do 70 m). Grobowce były bogato wyposażone. Na podstawie analiz darów grobowych potwierdzono intensywne kontakty tych osób z przedstawicielami Imperium Rzymskiego23. Powstała hipoteza, że byli to przywódcy Nobadów, a jednocześnie foederati, czyli wodzowie, którzy w zamian za różne przywileje oraz podarunki mieli chronić granicy imperium przebiegającej wtedy na wysokości Asuanu (I katarakta Nilu). Akcja ratownicza prowadzona w latach 60. XX w. (budowa wysokiej tamy w Asuanie) została określona jako wielki sukces społeczności międzynarodowej (Ryc. 2)24. Ocalono od zalania m.in. liczne kamienne świątynie. Wszyscy pasjonaci historii słyszeli o wielkiej operacji wycinania i przenoszenia świątyń Ramzesa II w Abu Simbel. Do badań przeszłości Nubii włączyły się wtedy instytucje i naukowcy, którzy wcześniej nie pracowali na tych terenach, także Polacy25. Ich odkrycie katedry w Faras (stolicy średniowiecznego królestwa Nobadii) odbiło się szerokim echem na całym świecie. Katedra została ozdobiona licznymi, bardzo dobrze zachowanymi malowidłami naściennymi przedstawiającymi różne sceny religijne. Polska ekipa uratowała wtedy ponad 120 dzieł sztuki, odcinając je od ścian kościoła w Faras26. Obok odkryć badania ratownicze i przyrost informacji doprowadziły do zwiększenia zainteresowania studiami nad społeczno23 L. Török, Late Antique Nubia. History and archaeology of the southern neighbour of Egypt in the 4th–6th c. A.D. (Antaeus Communicationes ex Instituto Archaeologico Academiae Scientiarum Hungaricae 16), Budapest 1988, s. 52–53. 24 Shehata Adam Mohamed, Victory in Nubia: Egypt, „The UNESCO Courier”, February/March 1980, s. 5. 25 W. Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 81–88. 26 K. Michałowski, Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw 1974. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 205 ściami doliny Nilu Środkowego. Już nie tylko egiptolodzy zajmowali się badaniami przeszłości regionu, co miało widoczny wpływ na sposoby wyjaśniania zmian obserwowanych w materiale archeologicznym27. W ostatnich latach (2009 r.) zakończono akcję ratowniczą w rejonie IV katarakty (budowa tamy Merowe). W przypadku tego obszaru największym zaskoczeniem dla archeologów była sama liczba pozostałości przeszłości28. We wcześniejszych opracowaniach obszar IV katarakty, ze względu na swoją niedostępność, był traktowany jako region peryferyjny, znajdujący się z dala od głównych ośrodków przeszłych cywilizacji. Jednak badania wykazały niezwykłą Ryc. 2. Okładka „The UNESCO gęstość osadnictwa29. ZarejestroCourier” z lutego/marca 1980 r. B.G. Trigger, Reisner to Adams: Paradigms of Nubian Cultural History, w: J. M. Plumley (red.), Nubian Studies: Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Cambridge 1978, s. 225–226. 28 Salah Mohamed Ahmed, An Introduction to the Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond. Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-ParisWalpole, MA 2014, s. 7–8. 29 D. A. Welsby, The Merowe Dam Archaeological Salvage Project, w: W. Godlewski, A. Łajtar (red.), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th Conference of Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 September 2006. Part One: Main Papers (Polish Archaeology in the Mediterranean Supplement Series 2(1), Warsaw 2009, s. 33–47. 27 �206 Mariusz Drzewiecki wano liczne twierdze, galerie rytów naskalnych, cmentarzyska, kościoły itd. Podsumowując, akcje stawiania tam w dolinie Nilu Środkowego z reguły połączone były z rozległymi badaniami archeologicznymi, które powodowały napływ dużej ilości informacji na temat pozostałości przeszłości. Wyjątek od tej reguły stanowi budowa pierwszej tamy w Asuanie (1902 r.). Ogólnie rzecz ujmując, prace ratownicze zakrojone na szeroką skalę skutkowały rozwojem badań oraz zwiększeniem liczby ośrodków i archeologów pracujących w regionie. Zabytki pozyskane w czasie akcji ratowniczych podlegały podziałowi, dzięki czemu w sposób legalny trafiały do muzeów na całym świecie, gdzie znalazły swoje miejsce w galeriach dla zwiedzających30. Mimo korzyści płynących z tego typu projektów, należy zaznaczyć, że środowisko archeologów jednomyślnie rozpoznaje budowę tam i tworzenie sztucznych zbiorników wodnych za projekty uszczuplające i niszczące zasoby dziedzictwa regionu. Z tego powodu prowadzone są intensywne prace, które mają na celu dokumentację zagrożonych zabytków przed zalaniem31, publikowane są apele mające na celu powstrzymanie dalszych tego typu projektów oraz powstają artykuły ukazujące szkodliwe aspekty tych działań32. M. C. De Simone, Nubia and Nubians: the ‘museumization’ of a culture, Leiden 2014, s. 97–98. 31 D. A. Welsby, Dams on the Nile: From Aswan to the Fourth Cataract, „Sudan Studies” 2008, nr 37, s. 5–18. 32 R. Haaland et al. Preserving the Middle Nile (Sudan), „Antiquity” 86, s. 332 źródło: http://antiquity.ac.uk/projgall/haaland332/ (dostęp: 8.08.2016); European Committee for Preserving the Middle Nile, Petition to Stop the Dam in Sudan, „African Archaeological Review” 2012, nr 29/1, s. 1–5; H. HafsaasTsakos, Ethical implications of salvage archaeology and dam building: The clash between archaeologists and local people in Dar al-Manasir, Sudan, „Journal of Social Archaeology” 2011, nr 11/1, s. 49–76; C. Näser, C. Kleinitz, The Good, the 30 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 207 Systemy irygacji, rozwój współczesnego rolnictwa i osadnictwa a archeologia Drugim najważniejszym środkiem pozwalającym na zarządzanie wodami Nilu są systemy irygacyjne. Kanały rozprowadzające wodę rzeczną w dolinie Nilu Środkowego pozwalają na wykorzystywanie dla celów rolniczych obszarów, do których nie docierają wylewy rzeki. Dotychczasowy rozwój kanałów irygacyjnych skutkował zmianami w osadnictwie. Powstawały nowe wsie, a już istniejące notowały wzrost. Ten sposób nawadniania był wykorzystywany od czasów antycznych, jednak w XX w., dzięki mechanizacji i wprowadzeniu nowych upraw, system znacznie się rozrósł33. Zaczęto stosować pompy spalinowe oraz zapoczątkowano wykorzystanie różnorodnych urządzeń mechanicznych na wielu etapach prac rolnych, zaczynając od przekopywania kanałów irygacyjnych, przygotowywania działek pod uprawy, podlewania, zbiorów, a kończąc na obróbce płodów rolnych34. Dzięki takim działaniom rolnictwo oraz ogólniej osadnictwo mogło rozwijać się na coraz większych obszarach, na przykład na terenach, gdzie brzegi Nilu były stosunkowo wysokie, na skraju doliny, na terenach wyschniętych kanałów Nilu, ujść uedów Bad and the Ugly: A Case Study on the Politicisation of Archaeology and its Consequences from Northern Sudan, w: C. Kleinitz, C. Näser (red.), Nihna naˆs albahar – We are the People of the River. Ethnographic Research in the Fourth Nile Cataract Region, Sudan, Meroitica 26 (2013), s. 269–304. 33 Mohamed M. Ahmed Medani, Agriculture in the Sudan: the Need for a „Blend” between Indigenous Knowledge and Modern Technology, w: Mohamed M. Ahmed Medani (red.), Indigeneous Farming Systems, Knowledge and Practices in the Sudan, Khartoum 1994, s. 9–40. 34 W. S. Mann, Large Mechanized Farming in Sudan, „Zeitschrift für ausländische Landwirtschaft” 1975, t. 14/3, s. 238–248. �208 Mariusz Drzewiecki i w większej odległości od rzeki. Mechanizacja pozwoliła również na uprawę cięższych gleb i wykorzystanie miejsc, które ze względu na występowanie dużej ilości kamieni wcześniej były pomi­jane. Przykładem obrazującym możliwości zmechanizowanego rolnictwa jest obszar pomiędzy wsią Sheheinab a Sheikh El-Tayeb (Ryc. 1). Teren ten znajduje się na lewym brzegu Nilu, około 60 km na północ od Chartumu. Jest to odcinek o długości blisko 6 km, a charakteryzują go niekorzystne warunki rolnicze. Z tego względu pola na tym terenie występowały na względnie wąskim pasie o szerokości nieprzekraczającej 700 m od brzegu rzeki. Ziemie dalej od Nilu są usytuowane wyższej, a podłoże jest żwirowo-kamieniste. Jest to obszar, na którym zespół naukowców z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu prowadził powierzchniowe prace archeologiczne w latach 2011 i 2012, dokumentując między innymi pozostałości regularnej budowli obronnej o lokalnej nazwie Hosh el-Kab (stanowisko HK 1) oraz znajdujące się nieopodal twierdzy cztery cmentarze kurhanowe (stanowiska HK 3, HK 8, HK 13 oraz HK 14) o nasypach sięgających 1 m wysokości i średnicy od kilku do kilkunastu metrów (Ryc. 3A)35. Żadne z tych stanowisk nie było nigdy obiektem systematycznych badań naukowych, a twierdza Hosh el-Kab, jako jedyna z nich, jest znana z kilku krótkich wzmianek w literaturze naukowej. Rolnicy używający tradycyjnych narzędzi do przygotowania obszarów pod uprawę unikali stanowisk archeologicznych ze względu na licznie występujące kamienie, różnorodne struktury Ali Elmirghani Ahmed, M. Drzewiecki & P. Maliński, Polsko-sudański projekt naukowy „Fortece Sudanu”. Krajobrazy kulturowe w perspektywie badań archeologicznych i etnologicznych, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 51–82; M. Drzewiecki & P. Polkowski Fortified Sites in the Area of the Fifth and Sixth Cataract in Context: Preliminary Reflections, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 79–92. 35 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 209 Ryc. 3. Zobrazowania satelitarne Hosh el-Kab i okolic: A – z roku 2004 z zaznaczonymi stanowiskami archeologicznymi (budowla obronna HK 1 oraz cmentarzyska kurhanowe HK 3, HK 8, HK 13, HK 14); B – z roku 2013, strzałki wskazują wyznaczone granice pól; C – z roku 2014, strzałki wskazują obszary, na których wyrównano powierzchnię oraz przekopano kanał irygacyjny; D – z roku 2015, strzałka wskazuje miejsce wytyczenia kolejnych obszarów rolnych; E – z roku 2016, strzałka wskazuje obszary, na których wyrównano powierzchnię. �210 Mariusz Drzewiecki utrudniające doprowadzenie wody, zróżnicowanie wysokościowe terenu itd. Dzięki temu stanowiska w okolicy Hosh el-Kab były do pewnego stopnia wolne od zagrożeń. Jednak dzięki ciężkiemu sprzętowi te utrudnienia przestały być przeszkodą. Na zobrazowaniach satelitarnych widoczne jest postępujące przygotowanie terenów Hosh el-Kab i okolic pod uprawę (Ryc. 3). Widać, jak zostały wytyczone pola uprawne (Ryc. 3B, D). Jedno z nich pokrywa cmentarzysko kurhanowe HK 13 (w lewym dolnym rogu). Następnie wydzielone obszary były oczyszczane i wyrównywane, zapewne przy użyciu spychacza/traktora z odpowiednim narzędziem (Ryc. 3C, E). Wszystkie kurhany objęte granicami pola uprawnego ze stanowiska HK 13 zostały w ten sposób zniwelowane. Jednocześnie w wyniku prac irygacyjnych stanowisko HK 3 i twierdza HK 1 zostały uszkodzone. Przez mury z północy na południe przebito główny kanał, którym zapewne będzie dostarczana woda z Nilu do wyżej położonych pól (Ryc. 3C-E). Prace ziemne trwają w okolicy Hosh el-Kab od 2013 r. i z pewnością nie zostały jeszcze zakończone. Wydaje się, że działania te zmierzają do przystosowania całości tych terenów do rolnictwa, co oznacza, że za kilka lat wszelkie ślady po – wydawać by się mogło – solidnych, dawnych konstrukcjach mogą być niewidoczne i częściowo lub w całości zniszczone. Autor artykułu wraz z pojawieniem się w sieci zobrazowań satelitarnych pokazujących zniszczenia stanowisk archeologicznych w okolicy Hosh el-Kab podjął kroki w celu zachowania zagrożonego dziedzictwa archeologicznego. Zawiadomił Sudańską Służbę Starożytności w listopadzie 2015 roku o zaistniałej sytuacji oraz przedstawił zobrazowania satelitarne. Niestety do sierpnia 2016 roku urząd ten nie przedsięwziął żadnych działań. Drugim krokiem było złożenie wniosku o finansowanie projektu badawczego do Narodowego Centrum Nauki, który koncentrując się na zagadnieniu zrozumienia upadku Imperium Meroickiego i po- �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 211 wstania królestwa Alodii, pozwoliłby na przeprowadzenie badań archeologicznych na niszczonych stanowiskach w rejonie Hosh el-Kab. Przykład Hosh el-Kab obrazuje, że nawet solidne i dobrze widoczne w terenie pozostałości wzniesione przez dawne społeczności mogą zostać zniszczone w wyniku działań rolniczych. Z kolei postęp w rozwoju obszarów rolnych w Sudanie jest bardzo szybki, największe przyspieszenie zanotowano w drugiej połowie XX w. i na początku XXI w. Proces mechanizacji jest najbardziej rozwinięty na dużych plantacjach, chociaż od lat 60. XX w. rząd sudański wspiera pożyczkami bankowymi również właścicieli mniejszych gospodarstw36. Aby zobrazować szybkość rozszerzania się areałów rolnych, autor przeprowadził porównanie zobrazowań satelitarnych z 1973 i 2014 r. urodzajnego obszaru basenu Kermy (Ryc. 1, 4). Na starszym zobrazowaniu widać obszary uprawne o łącznej powierzchni około 425 km², na młodszym obrazie tereny te obejmują 845 km². Oznacza to, że w ciągu 41 lat powierzchnia uprawna zwiększyła się w basenie Kermy dwu­krotnie. Powiększanie obszarów uprawnych jest z reguły dobrze przyjmowane przez lokalne społeczności. Rolnicy chronią swoje pola i często archeolodzy nie mają na nie wstępu. Naukowcy często zakładają, że pola uprawne zniszczyły starsze ślady lub, aby utrzymać dobre stosunki z mieszkańcami, unikają prowadzenia prac na terenach uprawnych. Jest to widoczne w wynikach archeologicznych badań powierzchniowych, które zazwyczaj koncentrują się na obszarach pogranicza strefy doliny Nilu i pustyni oraz miejscach nad rzeką, gdzie rolnictwo się nie rozwinęło37. Doprowadziło to do sytuacji, w której tereny o największym potencjale 36 M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 135. 37 A. Osman, D. N. Edwards, The Archaeology of a Nubian Frontier Survey on the Nile Third Cataract, Sudan, Bristol 2012, s. 34. �212 Mariusz Drzewiecki Ryc. 4. Basen Kermy. Tło stanowi zobrazowanie satelitarne obszaru z listopada 1973 r. (satelita Corona, materiały odtajnione w 2002 roku i udostępnione przez US Geological Survey). Brązowy kolor wskazuje obszary uprawne o łącznej powierzchni około 425 km² widoczne na zobrazowaniu satelitarnym. Grafitowy kolor wskazuje obszary uprawne w styczniu 2014 r. (wyznaczony na podstawie zobrazowania dostępnego w Bing Maps), o łącznej powierzchni około 845 km². �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 213 rolniczym, czyli takie, na których w przeszłości mogło koncentrować się osadnictwo, pozostają nieprzebadane lub rozpoznane w niewielkim stopniu przez archeologów. Szybkie powiększanie się powierzchni rolnych w Sudanie powoduje kurczenie się przestrzeni w dolinie Nilu dostępnej dla archeologów. W niedalekiej przyszłości być może kolejne pokolenia archeologów zainteresują się obszarami uprawnymi. Wtedy pojawi się dużo problemów, z którymi zmaga się wiele państw, mianowicie kwestie zezwoleń na pracę w obszarach rolnych oraz problem wynagradzania za naruszanie upraw. Wnioski Budowa tam na Nilu, tworzenie zbiorników retencyjnych i rozwój systemów irygacyjnych powoduje uszczuplenie zasobów dziedzictwa archeologicznego Sudanu. W tym kontekście zaobserwować można koncentrację wysiłków na dużych międzynarodowych akcjach ratowniczych związanych ze spiętrzaniem wód rzeki. Jednocześnie rozwój obszarów rolnych pozostaje z reguły bez nadzoru archeologicznego. Jak zatem zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Sytuacja ta powoduje nierównomierny przyrost wiedzy na temat przeszłości. Obszary zalewowe są obecnie najlepiej rozpoznanymi terenami w dolinie Nilu Środkowego, z kolei regiony, gdzie rolnictwo zajęło znaczne obszary wzdłuż rzeki brakuje takich badań. Jezioro, które powstało w wyniku budowy tamy Merowe w lipcu 2016 r. zajmowało powierzchnię około 715 km². W ramach akcji ratowniczej towarzyszącej temu projektowi rozpoznano oraz przebadano setki stanowisk archeologicznych. Z kolei wspomniane już obszary rolne w basenie Kermy w styczniu 2014 r. obejmo- �214 Mariusz Drzewiecki wały około 845 km². Zajmowały więc większą powierzchnię niż jezioro. Natomiast stan badań tych terenów nie jest satysfakcjonujący. Jedynym obszarem, gdzie prowadzone są systematyczne prace naukowe są pozostałości starożytnej Kermy, która na podstawie obecnego stanu badań jest uważana za ewenement w skali Sudanu i całej Afryki subsaharyjskiej38. W jakiej skali jest to ewenement, a w jakiej wynik braku badań na pozostałych obszarach rolnych basenu Kermy? Pytanie to pozostaje do tej pory bez odpowiedzi. Czy zatem w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? O rozwoju archeologii nie ma mowy w sytuacji, kiedy badania ratownicze nie mają miejsca. Można zatem powiedzieć, że największym zagrożeniem dla archeologii regionu jest niekontrolowane zwiększanie obszarów uprawnych. Wydaje się, że w najbliższej przyszłości archeolodzy chcący badać dawne społeczności doliny Nilu Środkowego będą zmuszeni wypracować metody rozpoznawania stanowisk archeologicznych na obszarach rolnych oraz sposoby współpracy z właścicielami gruntów. Bibliografia Adams W. Y., Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977. Adams W. Y., A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 48–56. Ali Elmirghani Ahmed, M. Drzewiecki & P. Maliński, Polsko-sudański projekt naukowy „Fortece Sudanu”. Krajobrazy kulturowe w perspektywie badań archeologicznych i etnologicznych, w: W. Cisło, D. N. Edwards, The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, AbingdonNew York 2004, s. 17. 38 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 215 J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 51–82. Arkell A. J., A History of the Sudan. From the Earliest Times to 1821, London 1961. Bewley R., Wilson A., Fradley M., Kennedy D., Jennings R., Mattingly D., Mason R., Banks R., Rayne L., Bishop M., Sterry M., Bradbury J., Sheldrick N., Cunliffe E., Zerbini A., Endangered Archaeology in the Middle East and North Africa: Introducing the EAMENA Project, w: S. Campana, R. Scopigno, G. Carpentiero, M. Cirillo (red.), CAA2015 Keep the Revolution Going. Proceedings of the 43rd Annual Conference on Computer Applications and Quantitative Methods In Archaeology, Oxford 2016, s. 919–932. Bradley R. J., Nomads in the Archaeological Record. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan (Meroitica 13), Berlin 1992. Conniff K., Molden D., Peden D. & S. B. Awulachew, Nile water and agriculture. Past, present and future, w: S. B. Awulachew, V. Smakhtin, D. Modlen, D. Peden (red.), The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods, Abingdon-New York 2012, s. 5–29. De Simone M. C., Nubia and Nubians: the ‘museumization’ of a culture, Leiden 2014. Drzewiecki M. & P. Maliński, Jawgul - a Village Between Towers, „Sudan and Nubia” 2013, nr 17, s. 101–108. Drzewiecki M., P. Polkowski Fortified Sites in the Area of the Fifth and Sixth Cataract in Context: Preliminary Reflections, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 79–92. Edwards D. N., The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, Abingdon-New York 2004. Emery W. B., The Royal Tombs of Ballana and Qustul, Cairo 1938. Emery W. B. & L. P. Kirwan, The Excavations and Survey between Wadi es-Sebua and Adindan 1929–1931, Cairo 1935. European Committee for Preserving the Middle Nile, Petition to Stop the Dam in Sudan, „African Archaeological Review” 2012, nr 29/1, s. 1–5. �216 Mariusz Drzewiecki Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1908–1909, Cairo 1912. Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1909–1910, Cairo 1915. Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1910–1911, Cairo 1927. Haaland R., Mitchell P., Hafsaas-Tsakos H., Tsakos A., Garcea E. & H.Å. Nordstöm, Preserving the Middle Nile (Sudan), „Antiquity” 86, s. 332, źródło: http://antiquity.ac.uk/projgall/haaland332/ (dostęp: 8.08.2016). Hafsaas-Tsakos H., Ethical implications of salvage archaeology and dam building: The clash between archaeologists and local people in Dar al-Manasir, Sudan, „Journal of Social Archaeology” 2011, nr 11/1, s. 49–76. Honegger M., Recent advances in our understanding of prehistory in northern Sudan, w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 19–30. Kimenyi M., J. Mbaku, Governing the Nile River Basin. The Search for a New Legal Regime, Washington 2015. Kleinitz C., Archaeology, Development and Conflict: A Case Study from the African Continent, „Archaeologies: Journal of the World Archaeological Congress” vol. 9 no 1 (2013) s. 162–191. Kuper R., S. Kröpelin, Climate-Controlled Holocene Occupation in the Sahara: Motor of Africa’s Evolution, „Science” 2006, nr 313, s. 803–807. Luhmann H.-J., The emerging conflict of using Nile water for irrigation purposes, especially between Egypt and Ethiopia, due to the disturbance of the reliability of the arrival of the Monsoon season as triggered by European/Asian brown cloud, w: Lozán, J. L., H. Grassl, P. Hupfer, L. Menzel, C.-D. Schönwiese, Global Change: Enough water for all?, Hamburg 2007, s. 244–249. Mann W. S., Large Mechanized Farming in Sudan, „Zeitschrift für ausländische Landwirtschaft” 1975, t. 14/3, s. 238–248. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 217 Michałowski K., Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw 1974. Mohamed M. Ahmed Medani, Agriculture in the Sudan: the Need for a „Blend” between Indigenous Knowledge and Modern Technology, w: Mohamed M. Ahmed Medani (red.), Indigeneous Farming Systems, Knowledge and Practices in the Sudan, Khartoum 1994, s. 9–40. C. Näser, C. Kleinitz, The Good, the Bad and the Ugly: A Case Study on the Politicisation of Archaeology and its Consequences from Northern Sudan, w: C. Kleinitz, C. Näser (red.), Nihna naˆs albahar – We are the People of the River. Ethnographic Research in the Fourth Nile Cataract Region, Sudan, „Meroitica” 2013, nr 26, s. 269–304. Nile Basin Initiative, State of the River Nile Basin Report 2012, źródło: http://nileis.nilebasin.org/system/files/Nile%20SoB%20Report%20Chpater%202%20-%20Water%20resources.pdf (dos­ tęp: 7.08.2016). Osman A., The Folklore of Archaeological Sites: A Case Study from Nawri in the Third Cataract region, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. 31–34. Osman A. & D.N. Edwards, The Archaeology of a Nubian Frontier Survey on the Nile Third Cataract, Sudan, Bristol 2012. Paner H. & M. Masojć, From Old Sennar, Bejrawiya and Fourth Cataract to the Bayuda Desert. Twenty years of Gdańsk archaeologists in Sudan – a short overview, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 9–27. Preserve the Middle Nile, Resume from the Sudan Dam meeting at British Museum 15 May 2012, źródło: https://preservethemiddlenile. wordpress.com/2012/05/22/resume-from-the-sudan-dammeeting-at-british-museum-15-may-2012/ (dostęp: 8.08.2016). Reisner G. A., The Archaeological Survey of Nubia. The Report for 1907– 08, t. 1–2, Cairo 1910. Salah Mohamed Ahmed, An Introduction to the Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), w: J.R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond. Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Pub- �218 Mariusz Drzewiecki lications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 5–8. S. Salvatori, D. Usai, The Sudanese Neolithic revisited, „CRIPEL” 2006, nr 26, s. 323–333. Shehata Adam Mohamed, Victory in Nubia: Egypt, „The UNESCO Courier”, February/March 1980, s. 5–10. Török L., Late Antique Nubia. History and archaeology of the southern neighbour of Egypt in the 4th–6th c. A. D. (Antaeus Communicationes ex Instituto Archaeologico Academiae Scientiarum Hunga­ ricae 16), Budapest 1988. Trigger B. G., History and Settlement in Lower Nubia (Yale University Publications in Anthropology 69), New Haven 1965. Trigger B. G., Reisner to Adams: Paradigms of Nubian Cultural History, w: J. M. Plumley (red.), Nubian Studies: Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Cambridge 1978, s. 223–226. Tvedt T., The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004. Welsby D. A., The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile, London 2002. Welsby D. A., Dams on the Nile: From Aswan to the Fourth Cataract, „Sudan Studies” 2008, nr 37, s. 5–18. Welsby D. A., The Merowe Dam Archaeological Salvage Project, w: W. Godlewski, A. Łajtar (red.), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th Conference of Nubian Studies, Warsaw University, 27 August – 2 September 2006. Part One: Main Papers (Polish Archaeology in the Mediterranean Supplement Series 2 (1), Warsaw 2009, s. 33–47. Welsby D. A., A first look at the 5th Cataract, „The British Museum Newsletter. Egypt and Sudan” issue 1 (2014), s. 29. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 107–182. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 219 Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki. Konsekwencje archeologiczne projektów zarządzania wodami Nilu Streszczenie Szerokie plany modernizacyjne rządu sudańskiego oraz gwałtowny rozwój osadnictwa w dolinie Nilu Środkowego skłaniają do refleksji na temat dotychczasowych działań archeologicznych w tym kraju oraz ich najbliższej przyszłości. W tym kontekście autor artykułu podejmuje próbę odpowiedzenia na następujące pytania: jak zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Czy w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? Można zaobserwować nierównomierny przyrost wiedzy na temat przeszłości. Obszary zalewowe, odcinki Nilu, gdzie powstały zbiorniki retencyjne, są obecnie najlepiej przebadanymi terenami w dolinie Nilu Środkowego, z kolei regiony, gdzie systemy irygacyjne i rolnictwo zajęły znaczne obszary wzdłuż rzeki rozpoznanie archeologiczne jest bardzo słabe. O rozwoju archeologii nie ma mowy w sytuacji, kiedy badania ratownicze nie mają miejsca. Można zatem powiedzieć, że największym zagrożeniem dla archeologii regionu jest niekontrolowane zwiększanie obszarów uprawnych. Wydaje się, że przy postępującym rozwoju terenów rolnych w najbliższej przyszłości archeolodzy chcący badać dawne społeczności doliny Nilu Środkowego będą zmuszeni wypracować metody rozpoznawania stanowisk archeologicznych na obszarach uprawnych oraz określić sposoby współpracy z właścicielami gruntów. Słowa klucze: Sudan, środkowy Nil, Nubia, archeologiczne badania ratownicze, ochrona dziedzictwa archeologicznego, analiza zobrazowań satelitarnych. �220 Mariusz Drzewiecki Controlling Africa’s longest river. Archaeological consequences of Nile waters management projects Summary Extensive modernization plans of the Sudan government and rapid development of settlement in the Middle Nile Valley lead to reflection on archaeological research in the country and its immediate future. In this context, the author attempts to answer the following questions: how Nile Middle waters management projects influence the development of archaeological research? Can we talk about the development of archaeology in the context of projects whose side effect is the destruction of archaeological heritage? What implications does it have for the future of this branch of science? We can observe the uneven growth of knowledge about the past. Areas, where dams were build and large-scale salvage operations were conducted are currently the best identified in the Middle Nile valley, while the regions where agriculture covers large territories along the river the research is scarcer. We can’t talk about the development of archaeology in a situation where salvage research is not conducted. In conclusion, one could say that the greatest threat to the archaeology of the region is the uncontrolled increase in agricultural lands. It seems, therefore, that in the near future archaeologists who want to study the ancient communities of the Middle Nile valley will be forced to develop methods to identify archaeological sites in agricultural areas and establish ways of cooperation with local landowners. Key words: Sudan, Middle Nile, Nubia, archaeological salvage projects, protection of archaeological heritage, satellite imagery analysis. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ae2d4d6aa846068b3b2d773fc1e619f.pdf 1d27b27974271e4404642a6bc6c89362 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3171 Title A name given to the resource Biografia i twórczość. O Bronisławie Krawczuku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski BIOGRAFIA I TWÓRCZOŚĆ, O BRONISŁAWIE KRAWCZUKU Biografia o d g r y w a s z c z e g ó l n e znaczenie p r z y opisie twór­ emocjonalnym, osobistym. Zwłaszcza w tych przypadkach, g d y czości z a l e ż n e j n i e m a l w y ł ą c z n i e o d n a k a z ó w i d y s p o z y c j i wew­ d z i e ł o zawiera w sobio w a r s t w ę s y m b o l i c z n ą , g d y jest n ę t r z n y c h t w ó r c y . Czym bliżej znajdujemy kompensacji — b i o g r a f i a a r t y s t y s t a n o w i ć m o ż e i s t o t n y k l u c z się „ n a t u r y " , t y m mniejszy w p ł y w c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h , k u l t u r o w y c h . Czło­ w i e k , m a l u j ą c y z w ł a s n e j p o t r z e b y , bez w z o r ó w , bez s c h e m a t ó w do zrozumienia sensu d z i e ł a , d i a l o g u c z ł o w i e k a M o ż n a p o w i e d z i e ć , że i m s ł a b s z a jest i n t e r w e n c j a ze formą światem. świadomości prawda t w ó r c y , i m mniejsza jego wiedza o p r ą d a c h , s t y l a c h , f o r m a c h r ó w n i e ż z w i ą z a n y ze s w y m czasem i miejscem, ale t e z a l e ż n o ś c i w y r a z u , t y m w i ę c e j w s k a z ó w e k do zrozumienia jego d z i e ł m o ż e s ą w jego dziele mniej u c h w y t n e i m n i e j w a ż n e . Zapis ż y c i a , d a ć biografia. narzucanych m u przez e p o k ę czy ś r o d o w i s k o jest co determinanty wynikające z osobowości, potencjału intelektual­ Badania t w ó r c z o ś c i „ n a i w n e j " , czy jak-ją-tam-zecheemy- nego, k o n f l i k t ó w , s t r e s ó w , t r w a ł y c h n a p i ę ć o k r e ś l a j ą w znacznio n a z w a ć , zmusza do szukania przede w s z y s t k i m i n d y w i d u a l n y c h w i ę k s z y m s t o p n i u charakter t w ó r c z o ś c i l u d z i „ s p o z a ś r o d o w i s k a " , czynników, wpływających n i ż osadzonych sztukę w y r a z s y m b o l i c z n y i s p o s ó b u j ę c i a . N i e w y s t a r c z y w nich o d w o ­ silnie w k u l t u r z e . D l a t e g o p a t r z ą c na na c h a r a k t e r dzieła,, na jego treść, l u d o w ą nie m u s i m y w istocie niczego w i e d z i e ć o k o n k r e t n y m ł a n i e się do ś r o d o w i s k a , k u l t u r y , s c h e m a t ó w a r t y s t y c z n y c h , nie garncarzu c z y m a l a r z u . K a ż d y ż y c i o r y s „ l u d o w y " m o ż e b y ć cie­ w y s t a r c z y t e ż doszukiwanie się a n a l o g i i (opisanie k a w y , ale nie t ł u m a c z y c h a r a k t e r u t w ó r c z o ś c i . T a jest b o w i e m przez p r z y r ó w n a n i e go do j u ż znanego). T r o p i e n i e a n a l o g i i i za­ przede w s z y s t k i m r e z u l t a t e m zbiorowej m y ś l i i p r a c y . Kiedy nieznanego p o ż y c z e ń jest oczywiście pomocne w i n t e r p r e t a c j i s z t u k i , wskazu­ j e d n a k z a j m u j ę się N i k i f o r e m w a ż n e s ą jego m y ś l i , t o co k s z t a ł ­ j e b o w i e m na preferencje, t o w a ł o jego o s o b o w o ś ć , a co za t y m idzio t w ó r c z o ś ć . N a t o m i a s t stwa J u s t y n a Grzegory czy C z e s ł a w a K o n o p k ó w n a s ą w p i e r w s z y m 2>ostrzeżcnia d z i e ł a , w r ę c z niebezpieczny, r z ę d z i e k o n t y n u a t o r k a m i t r a d y c j i , i ona t o w ł a ś n i e (a nie oso­ dywidualność dzieła i twórcy. p o k r e w i e ń s t w a m y ś l i czy p o d o b i e ń ­ w e w n ę t r z n e , alo jest t o w ł a ś c i w i e t y l k o p i e r w s z y etap kiedy przesłania i n ­ b o w o ś ć a r t y s t y ) s t a n o w i p u n k t odniesienia. T r a d y c j a oraz ś r o ­ K l a s y f i k a c j e s ą pomocne, z w ł a s z c z a w t e d y , k i e d y opisywacz dowisko. W i ą ż e się t o o c z y w i ś c i o ze stopniem ekspresji osobo­ porusza się po n o w y m , n i e p e w n y m gruncie, zdany t y l k o na w ł a s n ą w o ś c i w dziele, z nasyceniem o b r a z u c z y - r z e ź b y p i e r w i a s t k i e m intuicję. Pozwalają uchwycić związki, sformułować pytania 27 �П. 1. B r o n i s ł a w Kra"wczuk z c ó r k ą i s y n e m ; i l . 2. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Kraków, A l e p o r ó w n u j ą c i s z u f l a d k u j ą c w c i ą ż j e s t e ś m y zdani na swoją i l . 3. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Gliwice w zimie niepoznawalnego, refleks w i e l k i e j t a j e m n i c y , k t ó r a nas w r a ż l i w o ś ć , n a s u b i e k t y w i z m s k o j a r z e ń i ocen, a w i ę c na pozna­ otacza i jest cudowna w ł a ś n i e przez t o , że jest. C z y ż i s t n i a ł y b y nie nie t y l e n a u k o w e , co i n t u i c y j n e . religia, sztuka, d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z a , n a u k a , w y o b r a ź n i a , K i e d y ś t o m n i e m a r t w i ł o , zło w i d z i a ł e m warsztatu pisarskiego, Dlatego szukałem w za m a ł e j natarczywie w świadomości przynajmniej wraż­ niedostatkach liwość, i n t u i c j a , fantazja — g d y b y ilość p y t a ń b y ł a s k o ń c z o n a , artystycznej. a o d p o w i e d z i m o g ł y z a l e ż e ć t y l k o o d czasu i ś r o d k ó w przezna­ pozorów nauko­ czonych na ,,badania p o d s t a w o w e " ? Z a j m u j ą c się od wielu lat op is s z t u k ą , ze s m u t k i e m k o n s t a t u j ę , że coraz m n i e j r o z u m i e m jej c z ł o w i e k a , w socjologizowanio. C z y n i ę to i teraz, m o ż e z j e d n ą fenomen, ż e p r z y b l i ż a j ą c się do celu, w i d z ę go w coraz w i ę k s z e j różnica. — zdaję, sobie s p r a w ę nie t y l k o z w ł a s n y c h o g r a n i c z e ń , o d d a l i . C z y m jest ale i n i e m o ż n o ś c i d o t a r c i a do sedna, pochwycenia k t ó r y się niespodzianie wych zabiegów. Budowałem klasyfikacje, uciekałem w istoty pło­ m i e n i a " . M o ż e m y t y l k o u s i ł o w a ć lepiej i precyzyjniej go o p i s a ć . Opisując, dochodzimy jednak zawsze do j a k i e g o ś progu, niesprzyjających b o w i e m o l ś n i e n i e malarskie ? C z y m talent, p o j a w i a w najbardziej, z d a w a ł o b y się, okolicznościach ? S k ą d się bierze dojrzałość, niewiadomo j a k o s i ą g n i ę t a ? Co b y ł o s z k o ł ą w r a ż l i w o ś c i F e l i c j i poza k t ó r y m jest t o , co nieopisywalne, do czego m o ż o m y t y l k o G ł o w a c k i e j , j a k d o s z ł o do tego, że nagle choroba się z b l i ż a ć . Tajemnica n i e p r z ' 3 k ł a d a m o ś c i jednego rodzaju s z t u k i w czterdziestoletniej kobiecie w s p a n i a ł ą w y o b r a ź n i ę k o l o r y s t y c z ­ na d r u g i , specyfika, k t ó r ą s ł o w o osacza t y l k o z o d d a l i . Wszelkie n ą , ż e nie s z u k a j ą c z n a l a z ł a t o , do czego w mozole d ą ż y ł o w i e l u starania nasze d a j ą j e d n a k t o , ż e p r z y b l i ż a j ą c się do i s t o t y zja­ ś w i e t n i e k s z t a ł c o n y c h m a l a r z y . J a k o s i ą g n ą ł w r a ż l i w o ś ć , subtel­ w i s k a s t a w i a m y coraz nowo p y t a n i a , na k t ó r e albo nie m a m y ność i precyzję rysunku Zdzisław Piekarski, rolnik o ciężkich, o d p o w i e d z i , albo s ą t o w y j a ś n i e n i a c z ą s t k o w e . Ale nawet w t e d y , spracowanych d ł o n i a c h . Ski%d m ą d r o ś ć i g ł ę b i a p r z e ż y c i a r e l i g i j ­ g d y t y l k o s t a w i a m y pyt? nia, c z y n i m y opisywane d z i e ł o bardziej nego, a zarazem artystycznego i n t r y g u j ą c y m i z r o z u m i a ł y m dla c z y t e l n i k a . S a m i jednak t a j e m ­ Romana nica d z i e ł a nie daje się łj,two z g ł ę b i ć . Czujemy j ą , ale przemawiania w rzeźbach Józefa wyzwoliła L u r k i czy J możemy niż raczej przoz tworzenie emocjonalnych racjonalnych wyjaśnień. Sam, zajmując opisać ekwiwalentów się twórczością n a i w n ą " c z u j ę s i ę j a k kolekcjoner m o t y l i , k t ó r y w i e gdzie j e Ś l e d z i a ? S k ą d n i e s a m o w i t y dar J a n i n y W i t k o w s k i e j językiem dawnych mistrzów, kobiety p r z e c i e ż p>za ś r o d o w i s k i e m a r t y s t y c z n y m , z dala o d żyjącej muzeów, bibliotek z albumami sztuki? Skąd „naiwność" Krawczuka ? Czym ją wytłumaczyć, z n a l e ź ć , j a k p o c h w y c i ć , o p i s a ć czy s k l a s y f i k o w a ć , p r z y s z p i l i ć — skoro odpada w t y m p r z y p a d k u a r g u m e n t psychicznej b l o k a d y , bezradny wobec i c h p i ę k n a . S k ą d się ono biorze? N a to odpowie­ i n f a n t y l i z m u czy s z c z e g ó l n e j , szalonej w y o b r a ź n i ? J a k d z i n i k t nie zna i c h y b a z n a ć nie b ę d z i e . B y ł czas, ż e n i e p o k o i ł y d o j r z a ł y talent jego syna, r o z w i j a j ą c y s i ę bez z a h a m o w a ń i k o n ­ m n i e b a r i e r y , k t ó r y c h nie m o g ł e m p r z e k r o c z y ć . Teraz sekwentnie o d wczesnych l a t m ł o d o ś c i po m ł o d z i e ń c z ą d o j r z a ł o ś ć T w r ę c z rodzaj 28 dostrzegam s a t y s f a k c j i z tego, ż e istnieje poza n a m i sfora wyjaśnić R e j e s t r u j ę p y t a n i a . F r a p u j ą m n i e samego, ale nie u m i e m na nie �n l p o w i c d z i e ć . Mogę natomiast s t a r a ć się p r z y b l i ż y ć c z y t e l n i k o m nie z a m a z a ć . M i e l i ś m y toż w d o m u c h a r a k t e r y s t y c z n y dla t a m t y c h эзоЬз i dzieło B r o n i s ł a w a K r a w c z u k a , w s p o m n i e ć o jego rodzinie, okolic w i e l k i pioc g l i n i a n y , z a j m u j ą c y p ó l i z b y . M a t k a zawsze o jej ż y c i u w sztuce. W ł a ś n i e przez opis c z ł o w i e k a i jego l o s ó w . przed w i e l k i m i ś w i ę t a m i w y p r o w a d z a ł o na n i m f a r b a m i P o s ł u ż ę się p r z y t y m f r a g m e n t a m i ż y c i o r y s u , a n k i e t y , zanoto­ i liście." w a n y c h r o z m ó w i c y t a t a m i z l i s t ó w , k t ó r e do m n i e p i s a ł . j a k zaczyna s w ą Oto autobiografię: kwiaty Przypuszczam, że ten r o z m a l o w a n y d o m m i a ł w p ł y w na pobudze­ nie w r a ż l i w o ś c i estetycznej m ł o d e g o c h ł o p c a . W rozmowie wspo­ „ U r o d z i ł e m się 24 g r u d n i a 1935 r. w P a n a s ó w c e . B y ł t o p o w i a t s k a ł a c k i w w o j . t a r n o p o l s k i m . M ó j ojciec — J a n —• p r a c o w a ł m i n a , że na ś c i a n a c h w i s i a ł y o l e o d r u k i , o b r a z y religijne i m a k a t y z k w i a t a m i . M i a l 8 l a t k i e d y front p r z e s u n ą ł się na z a c h ó d . Zo­ folwarku, b a c z y ł w ó w c z a s w p o b l i s k i m miasteczku strzaskany pociskami m i t k a —- R o z a l i a — z a j m o w a ł a się gospodarstwem. S z k o ł ę p o d ­ k o ś c i ó ł , w k t ó r y m m o d l i l i się ludzie. W i e l k i e w r a ż e n i e w y w a r ł y jako maszynista m ł o e a r n i parowej w miejscowym radzieckiej. na c h ł o p c u m a l o w i d ł a , k t ó r y c h f r a g m e n t y o c a l a ł y , a z w ł a s z c z a W d z i e c i ń s t w i e p r z e s z e d ł e m t r u d n ą do z i d e n t y f i k o w a n i a c h o r o b ę , w i t r a ż e . N a ich w z ó r z a m a l o w a ł p r y m i t y w n y m i f a r b a m i o k n a k t ó r a s p o w o d o w a ł a p a r a l i ż lewej r ę k i i n i e d o w ł a d n o g i . B y ł o to w s t a r y m spichrzu. P ó ź n i e j pisze: stawową ukończyłem w Skalacie, j u ż za władzy w czasie w o j n y i nio m o ż n a b y ł o n a w e t m a r z y ć o opiece lekar­ „ P r z e n i o s ł e m się do opuszczonogo f o l w a r k u i z a c z ą ł e m t a m skiej. W dzieciństwie p r a g n ą ł e m zostać m a s z y n i s t ą m a l o w y w a ć wszystkie o k n a . K o s z a r o w a l i t a m w ó w c z a s rosyjscy Interesowały mnie pojazdy mechaniczne kolejowym. i pragnąłem pójść roz- ż o ł n i e r z e i c h w a l i l i m n i e za te w i t r a ż e . N a k a w a ł k a c h s z k ł a g d y w ś l a d y ojca, ale p a r a l i ż r ę k i p r z e k r e ś l i ł c a ł k o w i c i e te marzenia. je t y l k o z n a l a z ł e m bo w czasach w o j n y t r u d n o b y ł o o s z k ł o — W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h m i a ł e m k ł o p o t y ze znalezieniem pracy, m i ł o w a ł e m mało obrazki o motywach wojennyoh i sakralnych ponieważ inwalidztwo a t a k ż o k w i a t y , p t a k i , sceny rodzajowe i o r n a m e n t y . T r a k t o ­ nie p o z w a l a ł o m i na w y k o n y w a n i e cięż­ szych r o b ó t . W d o m u r o d z i n n y m p r z e b y w a ł e m do 16 r o k u ż y c i a , w a ł e m to zajęcie przede w s z y s t k i m j a k o z a b a w ę , nie m o g ą c ze do ś m i e r c i m a t k i . P ó ź n i e j p r a c o w a ł e m w o k o l i c z n y c h k o ł c h o z a c h , w z g l ę d u na i n w a l i d z t w o u c z e s t n i c z y ć w zabawach r ó w i e ś n i k ó w . a nawet k o ł o Odessy. R o d z i n a m o j a nie b y ł a z a m o ż n a , m a t k a P ó ź n i e j , kiedy n a b r a ł e m w p r a w y w malowaniu i kiedy kupiono j e d n a k bardzo d b a ł a o w y g l ą d mioszkania. M i a ł a d u ż o z d o l n o ś c i m i p r a w d z i w e akwarele i tusze moje o b r a z k i , z w ł a s z c z a r e l i g i j n e , do m a l o w a n i a . Jej m a k a t k i i zdobione kolorowe f i r a n k i z p a p i e r u zaczęły kupowali nawet sąsiedzi. A w soboty m a l o w a ł a r ó ż n y m i barwni­ d a w n y c h r u b l i . Te skromne k w o t y s t a n o w i ł y j e d n a k j a k i ś w k ł a d znajdować nabywców. Otrzymywałem za nie po 10 k a m i g l i n i a n ą p o d ł o g ę , bo nie s t a ć nas b y ł o na d r e w n i a n ą . W y ­ do b u d ż e t u d o m o w e g o . " g l ą d a ł a w t e d y j a k d y w a n i trzeba b y ł o u w a ż a ć , b y tego p i ę k n a 29 �П . 4. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Polonez As S k o ń c z y ł a się w o j n a , P a n a s ó w k a z n a l a z ł a się na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego. Z i m a b y ł a m r o ź n a i ś n i e g p a d a ł o b f i t y . Dur na w y s t a w y o k r ę g o w e t w ó r c ó w l u d o w y c h . J a k i e to b y ł y obrazy? N i c się nie z a c h o w a ł o . Sam K r a w c z u k m ó w i : N i e c h o d z i ł e m do s z k o ł y z b r a k u o d z i e ż y i o b u w i a , nie p o z o s t a ł o nic innego j a k m a l o w a n i e . T y l k o d z i ę k i k r o w i e p r z e t r w a l i ś m y „ M i m o , że o t r z y m y w a ł e m za nie p o c h w a ł y i n a g r o d y nie g ł ó d , a w k o ń c u z j e d l i ś m y k r o w ę , g d y nie s t a r c z y ł o dla niej po­ p o t r a f i ę o c e n i ć i c h w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y c h o w a ł e m się b o w i e m żywienia. z dala od ś r o d o w i s k a a r t y s t y c z n e g o , nie m i a ł e m k o n t a k t u z za­ w o d o w y m i p l a s t y k a m i , nie c z y t a ł e m i nie z n a ł e m z u p e ł n i e k s i ą ż e k ,,(...) W 1955 r. za n a m o w ą i p r z y p o m o c y miejscowej nauczy­ z zakresu h i s t o r i i s z t u k i . " c i e l k i s t a r a ł e m się o p r z y j ę c i e do s z k o ł y plastycznej w Kosowie ( o d p o w i e d n i k naszego L i c e u m K e n a r a ) . N a podstawie p r z e d ł o ­ ż o n y c h o b r a z ó w na szkle z o s t a ł e m p r z y j ę t y bez egzaminu, ale o d r z u c o n y przez k o m i s j ę l e k a r s k ą , g d y ż g ł ó w n y m szkoły była rzeźba, wymagająca pełnej sprawności kierunkiem fizycznej. B y ł o to dla m n i e bardzo p r z y k r y m p r z e ż y c i o m , bo z n ó w musia­ ł e m w r ó c i ć do d o m u n a ł o n o k o ł c ł i o z u , gdzie nie n a d a w a ł e m się do c i ę ż s z y c h i lepiej p ł a t n y c h r o b ó t . Ż y c z l i w y m i kierownik z n a j d o w a ł d l a mnie od czasu do czasu l ż e j s z ą p r a c ę , p o l e g a j ą c ą n p . na w y p i s y w a n i u r ó ż n y c h z o b o w i ą z a ń i h a s e ł . B y ł e m w t e d y n a d w o r n y m m a l a r z e m w k o ł c h o z i e . P o r t r e t o w a ł e m stachanow­ c ó w , uiirnieolinięte ś w i n i a r k i z d o r o d n y m i p r o s i ę t a m i na rakach, (...) ż y w y c h i u m a r ł y c h tego ś w i a t a (...). W y p i s y w a ł e m z o b o w i ą ­ zania na k o m b a j n a c h i i n n y c h r o l n i c z y c h maszynach, żo t y l e to a t y l e k a ż d a z n i c h zaorze, skosi czy zbiorze. P o ł n e ręce malo­ wania, m i a ł e m z w ł a s z c z a p r z e d 1 maja i p r z e d ś w i ę t e m Rewo­ l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j . D o s t a w a ł e m za to ziaTno, p o t e m p i e n i ą d z e W 1957 r. żeni się z „ c z a r n i u t k ą w d o w ą spod z n a k u Skor­ p i o n a " . M i m o , że p o w o d z i i m się c a ł k i e m dobrze d e c y d u j ą się na r e p a t r i a c j ę do P o l s k i . K r a w c z u k o w i e o s i e d l a j ą się w Gliwicach „ w s a m y m s?rcu g ó r n i c z e g o Ś l ą s k a " . P o c z ą t e k b y ł t r u d n y , wszystko t r z e b a b y ł o z a c z y n a ć o d p o c z ą t k u . „ M a l o w a n i e s z y l d ó w nie w c h o d z i ł o w r a c h u b ę . N i e z n a ł e m p r z e c i e ż l i t e r i polskiego pisma. A m b i c j a nie p o z w a l a ł a m i na p o d j ę c i e p r a c y w charakterze nocnego s t r ó ż a czy i n n y c h zawo­ d ó w , k t ó r o m i proponowano. Ż y ł e m przez k i l k a l a t z prac do­ r y w c z y c h . M u s i a k m j e d n a k p o d j ą ć s y s t e m a t y c z n ą p r a c ę zarob­ k o w ą , g d y ż 9 . I X . 1958 r. u r o d z i ł m i się syn Eugeniusz, a w cztery lata później córka Zofia. P r a c o w a ł e m więc jako stróż nocny, p o r t i e r i wreszcie palacz centralnego ogrzewania w P r z y c h o d n i Lekarskiej P K P w Gliwicach. Zawodowi temu jestom wierny do dnia dzisiejszego i nie zamierzam go z m i e n i ć , c h o c i a ż jest dla mnie dość t r u d n y . i t a k w c i ą g n ą ł e m się w m a l a r s t w o dekoracyjno-transparentowo-sloganowe." Przez pewien czas pracuje w „ s z y l d z i a r n i " w Ska­ C i ę ż k o m i j e d n a k b y ł o ż y ć n a Ś l ą s k u . Nie m o g ł e m p r z y ­ lacie. Jego obrazy na szkle miejscowi d z i a ł a c z e k u l t u r y w y s ł a l i z w y c z a i ć się do z m i a n y k o l o r y t u po z i e l o n y m P o d o l u . Przez 30 �I I . 5. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Autoportret w czapce pewien czas w ogólo nie m a l o w a ł e m . C z ę s t o d o k u c z a ł a m i ę t ę s k n o t a , a ż m y ś l a ł e m , czy b y nie w r ó c i ć . (...) W r a c a ł e m p a m i ę c i ą na moje ukochano Podole, do t y c h z i m w b i a ł e ś n i e g i o b f i t y c h i do toj soozystej, polnej b a r w zieloni, p a c h n ą c e g o s ł o ń c o m po­ w i e t r z a , i ziemi p u l c h n e j , blyszczp^cej w s ł o ń c u , czarnej jak s m o ł a , k t ó r a r o d z i p ł o d y w k s z t a ł c i e i b a r w i e b a r o k u . W s z y s t k o to starałom się p r z o n i e ś ć na o b r a z . " się to na j e d n ą , to na d r u g ą s t r o n ę . Otoczenie o d n o s i ł o się lekce­ w a ż ą c o do jego w y s i ł k ó w . Z a c i ą ł s i ę , m a l o w a ł m i m o wszystko, s t a r a j ą c się p o d p a t r z y ć w p r z y r o d z i e i w d z i e ł a c h i n n y c h m a l a r z y „ j a k n a p r a w d ę ś w i a t w y g l ą d a " . D z i w i ł o go, że p r z e c i e ż w i d z i miasteczko, d e m y — „ f a m i l i c k i " , a gdy do rodzinnego p e j z a ż u , z po­ t r z e b y oswojenia zadymionego Ś l ą s k a , w k t ó r y z t r u d o m w r a s t ' d . A l o n a w e t g d y p r ó b o w a ł m a l o w a ć Ś l ą s k , b y ł o t o w c i ą ż P. .dolo. Z a c z ą ł się w ó w c z a s i n t e r e s o w a ć s z t u k ą . chce je w y r a z i ć na p ł ó t n i e okazuje się to szalenie s k o m p l i k o w a n e . Stopniowo j e d n a k e l i m i n o w a ł niechciane deformacje. D o s z e d ł do s t o p n i a d u ż e j po­ p r a w n o ś c i . Móeł zapewno na Stal się m a l a r z o m . Z t ę s k n o t y Stańczyka t y m p o p r z e s t a ć , iść w k i e r u n k u poprawnego r e a l i z m u , ale czy t o k i e r o w a n y w ł a s n y m i n s t y n k t e m , czy c z y i m ś u w a g a m i z a c z ą ł w y k o r z y s t y w a ć efekt doformacji. Ś w i a d o m i e p o s z e d ł w k i e r u n k u n a i w n e j p o e t y k i . Owocem tego b y ł a m i n . I nagroda, k t ó r ą o t r z y m a ł w 1970 r o k u n a o g ó l n o ­ ,,Z w y s t a w y w G l i w i c k i m D o m u P l a s t y k a w y s z e d ł e m rozcza­ r o w a n y . Nie m o g ł o m i s i ę p o m i e ś c i ć w g ł o w i e , że obrazy, k t ó r e o g l ą d a ł e m s t a n o w i ą d z i e ł a s z t u k i . N i e r o z u m i a ł e m m o d n y c h kie­ r u n k ó w , n p . a b s t r a k e j o n i z m u . (...) Z a p i s a ł e m się do Ogniska Plastycznego w G l i w i c a c h , ale w y s t ą p i ł e m s t a m t ą d , g d y ż znu­ dziło m i się ciągle malowanie „ m a r t w y c h n a t u r " . P r z e s z e d ł e m do Ogniska Plastycznego p r z y K o p a l n i „ Z a b r z e " , z k t ó r y m z w i ą z a n y jestem do dzisiaj. M a l o w a ł e m j e d n a k zawsze w d o m u , p o k a z u j ą c w O g n i s k u j u ż gotowe prace. W z b u d z a ł y one zawsze k o n t r o w e r s y j n e opinie. Z a c z ą ł e m p o c h ł a n i a ć k s i ą ż k i z dziedziny sztuki, zarówno w języku polskim jak i rosyjskim. Oglądałem a l b u m y i w m i a r ę m o ż l i w o ś c i f i l m y o sztuce. Jedno z najsilniej­ szych w r a ż e ń w y w a r ł a n a m n i e w y s t a w a V a n Gogha w Warsza­ wie. C z ę s t o m i a ł e m k o n f l i k t y z i n s t r u k t o r a m i p l a s t y c z n y m i , a t a k ż e z n a j b l i ż s z y m otoczeniem k t ó r e nie a k c e p t o w a ł o m o i c h obrazów." polskiej w y s t a w i e z w i ą z k o w c ó w - a m a t o r ó w w K r a k o w i e . N a g r o d a D o p i e r o w 1966 r. z a c z ą ł m a l o w a ć p e j z a ż e ś l ą s k i e . S p r a w i a ł o wentnie i ś w i a d o m i e r o z w i j a n y w p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h . Zawsze m u t r u d n o ś ć opanowanie p e r s p e k t y w y , d o m y p r z y ulicach w a l i ł y c e c h o w a ł a go ś m i a ł o ś ć r y s u n k u , wyczucie k o m p o z y c y j n e ( z w ł a s z - z m i e n i ł a stosunek r o d z i n y i s ą s i a d ó w do malarza. Z a c z ę l i do­ s z u k i w a ć się w jego pracach w a r t o ś c i . U w i e r z y l i w to, ż e m o ż n a m a l o w a ć również tak, jak on. W t e d y w ł a ś n i e z a c z ę ł y się k r y s t a l i z o w a ć a r t y s t y c z n e z a i n ­ teresowania m ł o d e g o K r a w c z u k a . „ W y d a j e m i się — k o m e n t u j e ojciec — że s t a ł o się to za m o i m p r z y k ł a d e m . N i e udzielałem m u jednak ż a d n y c h rad, pozostawiając pełną swobodę rozwoju." Syn, w ankiecie w y p e ł n i o n e j d l a P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjo­ nalnej I S P A N p o t w i e r d z a t o . N a p y t a n i e co w y w a r ł o w p ł y w na jego zainteresowania o d p o w i e d z i a ł — ojciec, atmosfera d o m u . P r z y t y m r z e c z y w i ś c i e m a l o w a ł inaczej n i ż ojciec, inaczej n i ż otoezonie. Frapował go przede wszystkim kołor. Problemy p e r s p e k t y w y nie z a j m o w a ł y go z b y t n i o . M a l o w a ł p ł a s k o , deko­ r a c y j n i e . B y ł o w t y m sporo ze s z t u k i dziecka, ale j u ż w pracach 12 letniego c h ł o p c a dostrzec m o ż n a k i e r u n e k d ą ż e ń konsek­ 31 �I I . 6. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Portret oza r y t m i z a c j i p ł a s z c z y z n y ) , ł a t w o ś ć decyzji kolorystycznych. W o d r ó ż n i e n i u od ojca, o p e r u j ą c e g o przode w s z y s t k i m c i e m n ą rodzinny namalował dużych rozmiarów tryptyki przedstawiające odsło­ nięcie p o m n i k a g d a ń s k i e g o , sceny z p a t r i o t y c z n y c h manifestacji zielenią, b r ą z a m i , bielą, kolorami ciemnymi, k ł a d z i o n y m i płasko, i w y d a r z e ń historycznych. Nie laserunkowo Eugeniusz operuje p e ł n ą p a l e t ą , p ł a s z c z y z n ę b r r w n ą wczesnych prac z a c z ą ł sprawnie p o s ł u g i w a ć się „ e f e k t e m ł a m i e a r i b e s k ą l i n i i , o r n a m e n t y k ą , zostawia w y r a ź n y ś l a d p ę d z l a , i w n o ś c i " . Stal sio w r ę c z z n a w c ą togo k i e r u n k u s z t u k i . Z p r a w ­ próbuje dziwym efektów fakturowych. Pierwsze o b r a z y maluje do p ó ł t o r a m e t r a w y s o k o ś c i , p r z e w a ż n i e na t w a r d y m duże, podłożu (podobnie j a k ojciec). O d t e m p e r y szybko p r z o d u dzi do oleju. zainteresowaniem oglądaniu Triennale t r a c ą c niczego z słuchałem Sztuki jego autentyzmu na­ komentarzy Nieprofesjonalnej oraz Ludwiga Z i m m т е г а . B y ł tam c z ę s t y m gościem. Nie przy kolekcji pozostało M a ł o m ó w n y , s k u p i o n y , o d p o c z ą t k u w i e d z i t i i w i e r z y ł w t i , ż>' to bez w p l v w u na d e c y z j ę p o d j ę t ą g d z i e ś p r z e d 10 l a t y s t w r z o n i r , malarstwo m o ż e się p r z e j a w i a ć w r ó ż n e j postaci. Dlatego zr/pewnj sobi' z d o ł a ł t a k n a t u r a l n i e i b e z p o ś r e d n i o p r z e j ś ć od fazy d z i e c i ę c e g o opinio, m a l o w a n i a do d o j r z a ł e g o . W i e d z i a ł czego chce. Czul silne oparcie właśnie wKsnego z b i o r u m a l a r s t w a ś l ą s k i c h n a i w i s t ó w . toteż od Wybierał o r g a n i z u j ą c d z i t i l p o l s k i w Zagrzebiu na Naivi niego w y p o ż y c z y ł e m najlepsze w ojcu i m i a ł , j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , m y ś l ą c y c h a w k a ż d y m Wróbla, Erwina Z g r o m a d z i ł t y c h prac blisko s e t k ę . S k a r ż y ł się j e d n a k p ó ź n i e j , ż y c i a w y s t a w i a ł z r e s z t ą wraz z ojcem. Jego obrazy z tego okresu że to obrazy, z a p e ł n i a j ą c e ś c i a n y mieszkania, p r z e s z k a d z a j ą ( i l . 8) z n a l a z ł y się na zasadzie w y j ą t k u na I Triennale P l a s t y k i we twórczości. W zadymionych, Leopolda 77 Pawła razie nie p r z e s z k a d z a j ą c y c h nauczycieli w szkole. Od 15 r o k u własnej S ó w k i , Eugeniusza B ą k a , obrazy — szarych Wróbla. mu Gliwicach powszechne zaintere­ mieszkanie K r a w c z u k ó w jest j a k oaza. C a ł a rodzina żyje w k r ę g u sowanie. K i l k a z n i c h k u p i o n o do z b i o r ó w m u z e a l n y c h w W a r ­ s z t u k i . Trzeba b o w i e m d o d a ć , że z a c z ę ł a t a k ż e m a l o w a ć (pozo­ szawie, K r a k o w i e i W r o c ł a w i u . s t a j ą c pod w p ł y w o m b r a t a ) — c ó r k a Zofia. N a w e t ż o n ę p r ó b o w a ł Nieprofesjonalnej w Szczecinie. B u d z i ł y Ojca i syna w i d z i a ł e m wiele r a z y , czy to k i e d y z a w z i ę c i e d y s k u t o w a l i o B o t i c e l l i m i malarstwie Quatroeonta po wyjściu B r o n i s ł a w z a c h ę c i ć do m i ł o w a n i a ! S z t u k ą K r a w c z u k ó w intere­ s u j ą się s ą s i e d z i . N i e k t ó r z y m a j ą nawet ( i to k u p i o n e ) obrazy z sal M u z e u m Narodowego w Warszawie, czy to podczas o g l ą d a ­ ojca i syna. Jest t o w i ę c fenomen nie t y l k o a r t y s t y c z n y , nia i prac amatorów. wrażliwości Konstatowałem i horyzontów myślenia ze zdziwieniem Bronisława, rozwój podczas gdy ale kulturowy. K r a w c z u k i wie m i e s z k a j ą c na Ś l ą s k u i w r a s t a j ą c w otoczenie w m a l a r s t w i e nie w y c h o d z i ł poza w y p r a c o w a n y w c z e ś n i e j s t y l . zachowali j e d n a k , nawet z e w n ę t r z n i e , p e w n ą o d r ę b n o ś ć . D o s k o n a l i ł go j e d n a k , cechy „ n a i w n e " u c z y n i ł ś w i a d o m i e k s z t a ł ­ inne t w a r z e , szerokie, u ś m i e c h n i ę t e , inne s y l w e t k i , i n n ą m o w ę — t o w a n ą w a r t o ś c i ą . O p e r o w a ł coraz bardziej p r e c y z y j n ą m i ę k k ą , z t y p o w o k r e s o w y m z a ś p i e w e m . W o d r ó ż n i e n i u od w i e l u kreską, coraz lepiej d a w a ł sobie r a d ę z k o m p o z y c j ą , p l a n a m i , perspek­ nieprofesjonalnych tywą, p r ę d z e j p o z b y ć się statusu a m a t o r a , K r a w c z u k o w i e nie porządkowaniem elementów, co we wczesnym okresie malarzy, m a r z ą c y c h o t y m , aby jak Mają naj­ mają nie zawsze m u się u d a w a ł o . W c i e k a w y s p o s ó b p r z e s z e d ł od p r y ­ tego rodzaju d ą ż e ń . M a l u j ą przecie w s z y s t k i m z p o t r z e b y we­ m i t y w u w y n i k a j ą c e g o z n i e u m i e j ę t n o ś c i do ś w i a d o m e g o w n ę t r z n e j , dla satysfakcji, w zasadzie nie dla z a r o b k u . giwania się wypracowanym przez siebie stylem. posłu­ Zaskoczył swoją pracę zarobkową (Eugeniusz s k o ń c z y ł szkołę Mają rzemiosł m n i e w 1979 г., k i e d y to n a m a l o w a ł d u ż y c h r o z m i a r ó w t r y p t y k i jest z ł o t n i k i e m ) . N i k t z n i c h nie chce się d o k s z t a ł c a ć , u c z ę s z c z a ć przedstawiający na k u r s y malarskie. I d ą s w o j ą d r o g ą , a o s i ą g n i ę t e sukcesy (z re­ jak mrowisko pokryte t ł u m e m niegdzie 32 „ Z r y w " . N a t r z e c h obrazach w i d n i e j ą transparentami, postaci z w i d n i e j ą c y m i sztandarami. Później hałdy, gdzie kilkakrotnie g u ł y I n a g r o d y na k o n k u r s a c h w k t ó r y c h b i o r ą u d z i a ł ) p o t w i e r ­ d z a j ą s ł u s z n o ś ć obranego k i e r u n k u . �, . N a i w n o ś ć " ojca b y ł a na p o c z ą t k u po prostu najbardziej o d p o w i a d a j ą c ą m u f o r m ą wypowiedzi. K o m p o z y c j a , rysunek —• Z a najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h malarzy uznaje Chagalla a w Polsce Gielniaka, Suberlaka i D u d ę - G r a c z a . s p r a w i a ł y mu t r u d n o ś ć . E f e k t n a i w n o ś c i w y n i k a ł więc ze sposobu takiego Zarówno ojciec j a k i syn najwięcej cenią s z t u k ę porządkowania elementów wyobrażanego świata, który dawną, u m o ż l i w i a ł jego umowny opis. B r a k tu warstwy symbolicznej, najmniej w s p ó ł c z e s n ą — a w a n g a r d o w ą oraz l u d o w ą . S y n , zapy­ wieloznacznej roli e l e m e n t ó w , tego co pojawi s i ę dopiero we wspa­ tany o swe fascynacje wymienia Leonarda da V i n c i a ze współ­ n i a ł y c h p ł ó t n a c h p o w s t a ł y c h po 1979 г., ś w i a d o m i e o p e r u j ą c y c h czesnych Suberlaka. Z wystaw, które w y w a r ł y na nim n a j w i ę k s z e symboliką, wrażenie wymienia kolekcję Zimmerera, Nikifora, Zagajewskiego, skojarzeniami, alegorią. We wczesnych pracach „ n a i w n y c h " obraz jest p ł a s k i , g ł a d k i , w i d a ć w t y m d o ś w i a d c z e ­ Ociepkę, nie nabyte przez malowanie s z y l d ó w . Ś w i a t przedstawiony m a w ankiecie czym się różnią malarze profesjonalni od nieprofesjo­ jednak s w ą p o e t y k ę , jest w nim p r ó b a uchwycenia atmosfery nalnych odpowiada: „ T y m że zawodowcy m a l u j ą obrazy współ­ ft laska. Borykanie s i ę z p e j z a ż e m czesne, podczas gdy m y malujemy to, co k a ż d y m a od siebie jest t u przede wszystkim Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej. Na pytanie w a l k ą ze s o b ą , z n a t a r c z y w o ś c i ą p a m i ę c i , k t ó r a w pierwszych do powiedzenia". A c z y m jest dla Ciebie malowanie — koniecz­ obrazach j a k b y n a k ł a d a ł a wizję podolskioh ziem na ś l ą s k i e hał­ nością dy. S ą d z ę nawet, że w ł a ś n i e poczucie o b c o ś c i b y ł o z a s a d n i c z ą odpowiada. „ M a l o w a n i e daje m i zadowolenie". p r z y c z y n ą dla k t ó r e j K r a w c z u k zaczął m i ł o w a ć . To m u pomaga­ ło o s w o i ć nowe ś r o d o w i s k o , to m u dało uspokojenie i s a t y s f a k c j ę a nawet ś w i a d o m o ś ć społecznej w a r t o ś c i tego co robi (stwierdze­ nie w ankiecie). wewnętrzną, źródłem zarobku itd. 1 „ R o z r y w k ą " — W t y m punkcie odpowiedzi syna i ojca różnią się chyba naj­ bardziej. „Malarstwo daje mi w i e l k ą s a t y s f a k c j ę i nie w y o b r a ż a m sobie j a k b y m m ó g ł ż y ć bez niego. W 1979 r. o t r z y m a ł e m do­ roczną n a g r o d ę miasta Gliwic z a osiągnięcia twórcze i to b y ł W swoich pracach ceni „ s z c z e r o ś ć " ( „ m o j e prace — pisze — zaszczyt n a j w i ę k s z y j a k i mnie s p o t k a ł w ż y c i u . " pisze B r o n i s ł a w . są bardziej szczere od uczonych a więc prawdziwe"). N a pytanie P y t a m : a gdyby nie b y ł o tych s u k c e s ó w czy również by P a n kogo u w a ż a za swego mistrza odpowiada zdecydowanie: nikogo. m a l o w a ł ? „ N a powno, ale chyba mniej... malarstwo mnie rozpię­ l i . 7. Eugeniusz K r a w c z u k , Portret jubileuszowy, olej na p ł y c i e , w y m . 128x 108 cm 33 �I I . 8. Eugeniusz K r a w c z u k , Akwarium 2 fa, m u s z ę m a l o w a ć . J u ż nie m ó g ł b y m nie m a l o w a ć . Bo to dla mnie nie zabawa, ale azyl. T a k , a z y l ! " — powtarza z naciskiem. Prace K r a w o z u k ó w z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum w Z a ­ brzu, Muzeum O k r ę g o w e g o w R a d o m i u , P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie, w kolekcji L . Zimmerera. P . S . Krawczukowie n a l e ż ą do najczęściej w y s t a w i a j ą c y c h t w ó r c ó w nieprofesjonalnych w Polsce. Mieli i n d y w i d u a l n ą wy­ s t a w ę w Winterthur (1980). Obrazy swoje pokazywali w Gli­ wicach (wielokrotnie), B ę d z i n i e , K a t o w i c a c h , Krakowie, Szcze­ cinie, Warszawie W r o c ł a w i u . I c h prace wystawiano za granicą w R F N , Szwajcarii, J u g o s ł a w i i , Czechosłowacji, Szwecji, Nor­ wegii, D a n i i itd. Fot.: Z. Czajkowski, il. 1; J. Świderski, il. 8 34 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4dcd440f07532b4425f8c14f5e3cdb1.pdf c330e3592d65af5e10b69998c32c9710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5498 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki bioprospekcja Ameryka Łacińska - bioprospekcja etnobotanika - piractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5114 Title A name given to the resource Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.323-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Świerk, Kacper Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13 Kacper Świerk Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza Przykłady z Ameryki Łacińskiej Kiedy w 2001 roku po raz pierwszy znalazłem się wśród Indian Matsigenka w peruwiańskiej Amazonii, jednym z pytań, które zadali mi przedstawiciele lokalnej organizacji indiańskiej CECONAMA (Central de Comunidades Nativas Machiguengas) oraz władze wspólnoty tubylczej, w której przebywałem, było czy aby na pewno nie przybyłem tu kraść wiedzy tubylczej (hiszp. robar conocimiento indígena). Wówczas niewiele wiedziałem na temat „kradzieży wiedzy tubylczej” i pytanie to nieco mnie zaskoczyło. Jeden z liderów wyjaśnił mi, że przedstawiciele kompanii farmaceutycznych przybywają do Amazonii, by kraść indiańską wiedzę na temat roślin leczniczych. Wspomniał też, że słyszał coś o tym, iż gringos opatentowali banisterię – pnącze wchodzące w skład halucynogennego wywaru używanego w celach szamańskich przez Indian zachodniej Amazonii. Kolejne moje bezpośrednie zetknięcie się z tą problematyką (znaną mi już wówczas także z lektury paru tekstów) miało miejsce w 2004 roku. Będąc wówczas w Peru, przebywałem w towarzystwie pewnego amerykańskiego etnobotanika, który właśnie wertował swój terenowy album ze szkicami, nazwami i charakterystykami roślin. Poprosiłem, aby udostępnił mi dane na temat pewnej, znanej mi z terenu rośliny z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Chodziło mi przede wszystkim o jej łacińską nazwę, której nie znałem. Pomimo tego, że nie pytałem go o tubylcze zastosowania tej rośliny, Amerykanin udostępnił mi informację o niej z dużymi oporami. W końcu podał mi arkusz z jej charakterystyką, zaznaczając jednak, że zawiera on informacje będące własnością intelektualną Ashéninków znad rzeki Yuruá, wśród których prowadził on badania, i że nie powinienem tych informacji upowszechniać. Jak więc widać, w Ameryce Łacińskiej „coś jest na rzeczy” w kwestii praw własności intelektualnej do wiedzy tubylczej i jej użytkowania czy zawłaszczania przez instytucje (głównie firmy farmaceutyczne) z państw Zachodu. Niektórzy badacze piszą nawet o histerii panującej wśród tubylców obawiających się, że każdy badacz może być agentem firmy farmaceutycznej chcącym ukraść �Kacper Świerk 324 ich wiedzę (Posey 2002). Przekonanie tubylców, że istnieje coś takiego jak właściwa im wiedza mogąca być przedmiotem piractwa, raczej nie narodziło się wśród nich samych, lecz zostało zaszczepione przez członków organizacji pozarządowych pracujących z ludnością rdzenną, czasem też przez agencje państwa czy antropologów. Wybitny antropolog brazylijski Oscar Calavia Saéz opisuje jak w maju 1998 roku pewien przedstawiciel FUNAI (Fundação Nacional do Indio) – brazylijskiej agencji rządowej do spraw Indian, wygłosił mowę do mieszkańców indiańskiej osady położonej w dorzeczu górnej Amazonki, ostrzegając tubylców, że badacze, nie tylko zagraniczni, ale także krajowi mogą nosić się z zamiarem kradzieży ich wiedzy1. Doradził też Indianom, by na wszelki wypadek nie udzielali badaczom żadnych informacji. Zrobił to zresztą podczas obecności w tej samej wiosce grupy antropologów z jednego z uniwersytetów brazylijskich, którzy zaczynali tam właśnie badania nad rytuałami, etnohistorią i tradycyjną medycyną (Calavia Saéz 1998). Nie ma się więc co dziwić, że tak „informowani” tubylcy stają się nieufni. Ten sam antropolog wymienia też nieadekwatne reakcje władz i opinii publicznej w Brazylii na różne przedsięwzięcia związane z badaniami tubylczej wiedzy etnobotanicznej lub obrotem roślinami. Na przykład w 1997 roku antropolożka Margareth Teles została oskarżona o biopiractwo, gdyż sprzedawała w São Paulo nasiona w imieniu organizacji Indian Ashéninka (Associação Campa do Rio Amônia). Powodem do podejrzewania jej o nieczyste zamiary był fakt, że przy sprzedaży posługiwała się własnym dowodem osobistym (a nie np. dokumentem wystawionym przez organizację indiańską). Z zarzutami o biopiractwo i kradzież wiedzy tubylczej spotkali się też realizatorzy projektu badawczo-rozwojowego „Farmácias Vivas” („Żywe Apteki”), powołanego przez Komisję na Rzecz Indian Stanu Acre (Comissão Próíndio do Acre) i promującego stosowanie tradycyjnych leków roślinnych. Oskarżenia opierały się głównie o to, że stowarzyszenie to otrzymuje finansowanie z zagranicy. Zarzuty w obydwu przypadkach były absurdalne. Calavia Sáez stwierdza, że na podobnych podstawach można by pozamykać stoiska ervateiros (handlarzy ziołami i innymi użytecznymi roślinami)  Najbardziej zadziwiające jest, że urzędnik przemawiający do Indian jako przykładu biopiractwa użył przypadku sir Henry’ego Wickhama – Brytyjczyka, który w 1876 roku wywiózł nasiona kauczukowca (Hevea brasiliensis) z Brazylii. Dzięki niemu rozpoczęto uprawę tych drzew w Malezji, wskutek czego, kilkadziesiąt lat później, załamała się oparta na eksploatacji kauczuku gospodarka amazońska. Człowiek z FUNAI twierdził w swej przemowie, że brazylijska Amazonia do momentu tej „kradzieży” była bogata i zbiedniała dopiero wskutek wyczynu Wickhama. Nie dodał jednak, że bogactwem tym cieszyła się nieliczna biała elita, która opierała swą działalność na niewolniczej pracy Indian, których zabijano, gdy tylko stawiali opór (patrz: Calavia Sáez 1998). 1 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 325 w amazońskim mieście Belém, gdyż na targowiskach tych „każdy pirat może znaleźć niemal nieskończony arsenał lekarstw etnicznych” (Calavia Sáez 1998). Wprowadzenie do problematyki Problematyka związana z wiedzą tubylczą2, bioprospekcją i biopiractwem jest złożona i związana tyleż z domeną antropologiczną, co prawną i polityczną. Koncepcja wiedzy tubylczej jest definiowana zarówno przez antropologów, aby mogła być użyta i analizowana w naszej dziedzinie wiedzy, jak i przez prawników, jest bowiem prawnie chroniona przez różne państwa (w których żyją jej posiadacze czy „depozytariusze”), jak i na mocy różnych konwencji i innych dokumentów o charakterze międzynarodowym, jak na przykład Konwencja o Różnorodności Biologicznej (Convention on Biological Diversity, w skrócie CBD) z 1992 roku. Definicje antropologiczne i prawne są często ze sobą sprzężone i oddziałują na siebie nawzajem. Nie aspirując tu do przedstawienia wszystkich definicji trzech omawianych pojęć, zarysuję ich najpowszechniej przedstawiane znaczenia, potem zaś zaprezentuję niektóre przykłady i zasygnalizuję problemy związane z aplikowaniem tych pojęć i ochroną prawną wiedzy tubylczej (głównie w kontekście etno-medyczno-botanicznym). Jako wiedza tubylcza (ang.: indigenous knowledge, hiszp.: conocimiento indígena) definiowana jest wiedza społeczności tubylczych i lokalnych (na ogół nie-zachodnich). Najczęściej użycie tego terminu dotyczy zakresu wiedzy obejmującego organizmy żywe i ich właściwości (np. lecznicze), miejscowe technologie (np. upraw, rybołówstwa) oraz środowisko i zachodzące w nim zależności. Do tego dodaje się niekiedy przekonania z zachodniego punktu widzenia dotyczące świata „ponadnaturalnego”, związane jednak z tym, co definiujemy jako zastosowanie organizmów, technologie czy środowisko (przykładem mogą być tutaj wierzenia amazońskich Indian, w których występują „ponadnaturalni” władcy poszczególnych gatunków lub domen środowiskowych, zarządzający swymi podopiecznymi). I tak, pojęcie wiedzy tubylczej bywa, nie bez racji, krytykowane jako coś sztucznie wyabstrahowanego  Tekst ten skupia się na problematyce tubylczej wiedzy botanicznej i medycznej, jakkolwiek różne grupy tubylcze, państwa czy organizacje postulują, a niekiedy wprowadzają też w życie ochronę zbiorowych praw intelektualnych do folkloru i elementów wytwórczości tubylczej, takiej jak na przykład plecionkarstwo, desenie na koszach, ceramice i tkaninach itp. Na ten temat patrz np. Wüger (2004) i inni autorzy w tomie pod redakcją Fingera & Schulera (2004). W kontekście latynoamerykańskim, patentowanie przez tubylców ich wiedzy, wzorów, muzyki etc. postuluje Peruwiańczyk Brack Egg (1999, s. 19). 2 �Kacper Świerk 326 z tubylczej kosmologii czy światopoglądu, który zawiera także sfery na ogół nie definiowane jako wiedza tubylcza. Brytyjski antropolog Roy Ellen w taki sposób charakteryzuje wiedzę tubylczą: „[jest] lokalna, przekazywana ustnie, [jest] konsekwencją praktycznego zaangażowania wspartego doświadczeniem, [jest] empiryczna raczej niż teoretyczna, powtarzalna, płynna i negocjowalna, podzielana lecz asymetrycznie rozmieszczona, w głównej mierze funkcjonalna i osadzona w szerszej matrycy kulturowej” (Ellen 1998, s. 238). Termin „wiedza tubylcza” zaczął być stosowany na większą skalę w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku (Warren 1998, s. 244). Wcześniej tego, co dziś określa się jako wiedzę tubylczą, nie definiowano w ten sposób. Dla elit państw, w których żyją tej wiedzy nosiciele (a więc i dla rządów reprezentujących te elity), była ona raczej uważana za zespół przesądów i objawów zacofania i zaczęła być przez nie ceniona jako wartościowy zasób dopiero relatywnie niedawno (Posey 2002). Warto też zaznaczyć, że czasami stosuje się również terminy: wiedza lokalna (ang. local knowledge) i/lub wiedza ludowa (ang. folk knowledge), zwłaszcza kiedy jej nosiciele nie są explicite definiowani jako ludność tubylcza (na przykład jeśli są nimi portugalsko- lub hiszpańskojęzyczni chłopi amazońscy, określani jako caboclos i ribereńos, a nie Indianie). „Obszar” wiedzy tubylczej, cieszący się zainteresowaniem firm farmaceutycznych, to przede wszystkim tak zwana wiedza etnobotaniczna, czyli wiedza na temat roślin, ich właściwości (np. leczniczych, stymulujących) i zastosowań. Bioprospekcja (ang. bioprospecting, hiszp. bioprospección) oznacza poszukiwanie użytecznych organizmów, czy, bardziej precyzyjnie, użytecznych substancji czy składników w tych organizmach. Zwykle bioprospekcja dotyczy roślin, których składniki mogą być użyteczne w medycynie, w przemyśle farmakologicznym. Może być (i często bywa), lecz nie musi być prowadzona z wykorzystaniem wiedzy tubylczej na temat zastosowania i własności tych roślin czy innych organizmów. Jeśli informacje i/lub materiał zdobyte dzięki wykorzystaniu wiedzy tubylczej są potem użyte w celach komercyjnych i tubylcy (ani państwa, w których żyją) nie otrzymują z tego tytułu żadnego wynagrodzenia czy rekompensaty, to mamy do czynienia z biopiractwem (ang. biopiracy, hiszp. biopiratería). Oczywiście termin „biopiractwo” ma sens dopiero od czasu, kiedy wiedza tubylcza została skonceptualizowana, uznana za coś cennego i zaczęła być, przynajmniej w teorii, chroniona prawnie3. Choć niektórzy autorzy latynoscy, jak Bravo V. (1997, s. 132), utrzymują, że biopiractwo miało miejsce już od czasów konkwisty. 3 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 327 Jak widzimy, kwestie związane z biopiractwem i z wiedzą tubylczą jako cennym zasobem są stosunkowo nowe, a w związku z tym nieuporządkowane. Nie brak też w tej materii wątpliwości i sprzeczności. Zarzut pod adresem „biopiratów” polega na tym, że korzystając z wiedzy tubylców identyfikują oni rośliny mogące być użyte komercyjnie (np. w przemyśle farmaceutycznym), a potem patentują je i czerpią z tego zyski, a tubylcy i kraje, w których żyją, nie mają z tego żadnych korzyści. Argument „biopiratów” przeciw temu zarzutowi jest taki, że mówienie o „patentowaniu roślin” jest przeważnie skrótem myślowym (używanym m.in. przez Poseya, 2002). Istotnie, tym co się patentuje nie są na ogół rośliny (opatentowanie dziko występującego w naturze organizmu nie jest możliwe), ale wyizolowane z nich substancje chemiczne. Substancje te, jak twierdzą „biopiraci”, nie są jako takie znane tubylcom, więc o piractwie nie może być tu mowy. Oczywiście kontrargument w tej sytuacji może być taki, że tubylcy rzeczywiście nie konceptualizują zawartej w roślinie substancji jako takiej, ale znają właściwości lecznicze (czy inne) rośliny, które posiada ona właśnie dzięki zawartej w niej substancji. Jedyne przypadki patentowania samych roślin to patentowanie kultywarów (odmian uprawnych), stworzonych drogą selekcji i/lub krzyżowania przez jakąś firmę lub osobę. Patentowanie kultywarów jest dozwolone (z pewnymi zastrzeżeniami) przez prawo Stanów Zjednoczonych (Wüger, 2004, s. 202, p. 70). Istnieją ruchy społeczne przeciwstawiające się patentowaniu kultywarów, postulujące zakaz obejmowania patentem istot żywych (włączając rośliny). Więcej na temat możliwości patentowania organizmów żywych pisze Espinoza Fuentes (1997). Obecnie przyjęte jest, że państwa posiadają pewną kontrolę nad swoimi zasobami naturalnymi (w sensie: bioróżnorodnością, zasobami genetycznymi) i ludzie czy instytucje chcący prowadzić w nich bioprospekcję muszą uzyskać odpowiednie zezwolenia. Niektóre kraje rozwijają specyficzne prawodawstwo dotyczące tych kwestii (np. Kostaryka, Brazylia i kraje Wspólnoty Andyjskiej – Boliwia, Kolumbia, Ekwador, Peru i Wenezuela – patrz: Posey, 2002). Część z nich uwzględnia także prawa tubylców do ich wiedzy przyrodniczej (tj. ich prawa własności intelektualnej). W wielu przypadkach istnieją ogólnikowe przepisy dotyczące tych spraw, a praca nad szczegółami wciąż jest w toku. Niejako w odpowiedzi na nowe prawa międzynarodowe i państwowe oraz wezwania organizacji tubylczych (takich jak COICA – Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica) do poszanowania tubylczych praw własności intelektualnej, różne organizacje badawcze oraz kompanie farmaceutyczne stworzyły kodeksy etyczne i/lub wprowadziły do swych statutów treści zawierające wytyczne dotyczące etycznego i zgodnego �Kacper Świerk 328 z prawem stosunku do tubylców jako posiadaczy wiedzy, którą te organizacje/ instytucje mogą być zainteresowane (Kate & Laird 2004, s. 141–142). Przykłady biopiractwa i zarządzania wiedzą tubylczą Warto przedstawić parę przykładów tego jak w praktyce prawa te funkcjonują, jak tubylcy i inni „aktorzy” reagują na sytuacje, w których ich wiedza tubylcza zostaje „ukradziona”, wreszcie, na koniec, jak wyglądają przykłady współpracy Indian z firmami farmaceutycznymi, w przypadkach gdy otrzymują oni rekompensatę za udostępnienie swej wiedzy do potencjalnego wykorzystania. W latach dziewięćdziesiątych stosunkowo głośna była sprawa, która wywołała coś w rodzaju skandalu dyplomatycznego pomiędzy Wielką Brytanią a jej byłą kolonią – Gujaną. Brytyjski (urodzony w Gujanie) chemik Conrad Gorinsky był sądzony przez brytyjski sąd za to, że opatentował rupununinę, aktywny składnik chemiczny z orzecha drzewa Ocotea rodiei4, odkrytą na bazie informacji dostarczonej mu przez Indian Wapishana, od dawna znających lecznicze właściwości drzewa. Gorinsky opatentował tę substancję bez zgody zarówno Wapishana, jak i państwa gujańskiego. Ponieważ Wapishana są grupą transgraniczną, sprawa stała się głośna także w sąsiadującej z Gujaną Brazylii, gdzie wspomniane drzewo również występuje. Jako argument przeciw Gorinsky’emu przedstawiono to, że opisując swe odkrycia, przyznawał, iż drzewo było wykorzystywane przez Indian w celach leczniczych. Chemik miał bronić się słowami: „Poświęciłem życie tej pracy. Zarejestrowałem specyficzne komponenty, które dotąd nie były rozszyfrowane. Zrobiłem cały ten wysiłek intelektualny i wydałem tysiące dolarów z własnej kieszeni. Czy Indianie kiedykolwiek zainwestowaliby w to?”. Dodał również: „Nie możemy mówić o tym, jak podzielić ciastko, kiedy nie ma ciastka” (Posey 2002). Można z tego wnioskować, że Gorinsky nie akceptował praw tubylców do ich wiedzy i rozumował w dawnych kategoriach (przez obrońców praw tubylczych, takich jak D.A. Posey, określanych mianem kolonialnych). Sam Gorinsky (będący nota bene synem polskiego imigranta) w wywiadzie dla „New Scientist” przedstawia nieco inną wersję tej historii. Twierdzi, że opatentował rupununinę, aby pomóc Indianom, umożliwiając im zarabianie na ich tradycyjnej wiedzy. Przedstawia się jako obrońca Indian i lasu tropikalnego (Gorinsky 2006, s. 50–51). 4 Drzewo to jest znane także pod nazwą Chlorocardium rodiei. �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 329 Wspomniany na wstępie lider Matsigenków, twierdzący, że gringos opatentowali banisterię, nie mylił się. Wywar z banisterii (Banisteriopsis caapi)5 – pnącza szeroko znanego pod keczuańską nazwą ayahuasca6, jest ceniony i używany przez Indian i Metysów zachodniej Amazonii (obszarów Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii i Brazylii) ze względu na wizje, które wywołuje po wypiciu. Wizje te nie są przez tubylców postrzegane jako halucynacje, lecz jako realne kontakty ze światem duchów czy zwierząt. Banisteria istnieje zarówno w formie dzikiej, jak i jest uprawiana przez Indian. Amerykanin Loren Miller przywiózł rośliny banisterii z ekwadorskiej Amazonii w latach siedemdziesiątych XX wieku, gdy był jeszcze studentem farmakologii. Później stał się dyrektorem założonej przez siebie firmy International Plant Medicine Corporation, mającej na celu produkowanie lekarstw na bazie roślin tropikalnych. W 1986 roku Miller otrzymał patent na coś, co, jak twierdził, jest nowym, wyhodowanym przez niego kultywarem banisterii, odmiennym od oryginału. Dowodząc tej odmienności powoływał się on na szczegóły zewnętrzne takie jak kolor kwiatu, kształt liści etc. Upłynęło nieco czasu, zanim wieści o opatentowaniu banisterii dotarły do Amazonii. Indianie dowiedzieli się o tym fakcie około 1994 roku. Wieść ta wywołała niezadowolenie i oburzenie. W marcu 1999 roku prawnicy z Center for International Environmental Law (CIEL) wystąpili w imieniu organizacji indiańskich (w tym COICA) o ponowne, krytyczne rozpatrzenie patentu. Argumentowano, że patent niesłusznie daje prawo amerykańskiemu obywatelowi do rośliny, która dla Indian jest święta i używana w leczniczych ceremoniach. Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) unieważniło patent w listopadzie 1999 roku i potwierdziło tą decyzję w kwietniu 2000 roku, argumentując, że informacje o banisterii były „znane i dostępne” na długo, zanim Miller wystąpił o patent oraz że rzekomy nowy kultywar nie różnił się zasadniczo od okazów zgromadzonych w herbarium chicagowskiego Field Museum. Nie odniosło się natomiast bezpośrednio do faktu wcześniejszej znajomości i ceremonialnego użycia tej rośliny przez Indian. Miller złożył apelację, do której Biuro Patentowe nieoczekiwanie się przychyliło i w styczniu 2001 patent został ponownie uznany za ważny. Zwraca tu uwagę fakt, że Biuro Patentowe w ogóle nie odniosło się do argumentu Indian, że patentowanie świętej rośliny jest nie na miejscu (niektórzy liderzy indiańscy porównywali przyznanie patentu na banisterię z opatentowaniem Eucharystii). Tubylcy niewątpliwie odczuli opatentowanie 5 By wywar ten po wypiciu wywoływał wizje, niezbędne jest wymieszanie banisterii z liśćmi rośliny z rodzaju Psychotria. 6  Inna rozpowszechniona nazwa tego pnącza (jak i wywaru z niego) to yagé (yahé). �330 Kacper Świerk ich świętego pnącza jako obrazę i zawłaszczenie elementu ich tradycji. Miller, choć jest posiadaczem patentu, nigdy nie próbował skomercjalizować „swojej” banisterii, wprowadzić na rynek wyprowadzonych z niej produktów czy zapobiec stosowaniu tej rośliny przez innych ludzi (Schuler 2004, s. 169–171; Wüger 2004, s. 193–195). Miała więc tu miejsce, jak określa to Schuler (2004, s. 176–177), „obraza, ale nie szkoda” (there is insult, but not injury). Jak pisał Posey (2002), państwa latynoamerykańskie, zwykle definiujące się (i definiowane z zewnątrz) jako biedne, nagle zorientowały się, że są bogate w zasoby przyrodnicze i kulturowe i próbują obecnie stworzyć i ustanowić prawa, które pozwolą im poradzić sobie z tą nową sytuacją. Przy tym wszystkim zachodzi tu pewna, przynajmniej potencjalna rozbieżność interesów pomiędzy państwami a ludnością tubylczą. Państwa bowiem twierdzą, że zasoby naturalne i wiedza na ich temat (jedno i drugie występujące na ich terytorium) są ich własnością i mają one prawo do płynących z nich korzyści. Jednak w rzeczywistości depozytariuszami wiedzy, o której mowa, nie są zwykle kreolskie czy kreolsko-metyskie elity, które rządzą państwem, lecz żyjące w oddalonych od centrum władzy okolicach ludy tubylcze. Tubylcy (popierani przez zachodnie organizacje wspierające) twierdzą, że to oni, a nie elity rządzące powinni czerpać korzyści z posiadanej przez nich wiedzy biologiczno-medycznej. Niektóre państwa latynoskie przynajmniej w teorii uwzględniają roszczenia Indian w tym względzie i dążą do stworzenia takich praw, które umożliwiałyby czerpanie korzyści zarówno tubylcom, jak i państwu. Jest to sytuacja stosunkowo nowa, gdyż jeszcze całkiem niedawno (kilka dekad temu) to, co definiujemy dziś jako zasoby naturalne było bądź rabunkowo eksploatowane, bądź uważane za przeszkodę w rozwoju, którą trzeba usunąć, a Indian traktowano jako tanią siłę roboczą lub jako zacofanych dzikusów, również stojących na drodze postępu. Można zatem powiedzieć, że sytuacja w tej materii uległa poprawie. Przykład kooperacji Indian, państwa i sektora prywatnego (udrożniony przy pomocy organizacji pozarządowej) znamy z Ekwadoru. Jest to projekt wspierany przez InterAmerican Development Bank. W jago ramach usiłuje się regulować dostęp do wiedzy tubylczej poprzez utajnienie. NGO Ecociencia dokumentuje wiedzę botaniczną grup tubylczych uczestniczących w projekcie i rejestruje ją w utajnionej bazie danych. Sprawdza się czy konkretne zastosowania roślin nie są już opisane w publicznie dostępnych książkach lub artykułach i czy inne społeczności też znają te zastosowania. Jeśli jakieś zastosowanie nie znajduje się w domenie publicznej, wówczas zostaje ono objęte tajemnicą handlową w imieniu danej społeczności (lub danych społeczności, jeśli jest ich więcej). Tajemnice te mogą być ujawnione zainteresowanym firmom, jeśli wcześniej �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 331 podpiszą one kontrakt, w którym zobowiązują się do podziału zysków. Zyski te mają być rozdystrybuowane pomiędzy Indian (właścicieli wiedzy objętej tajemnicą) i rząd ekwadorski. W tym momencie (dane z początku XXI wieku) baza danych zawiera około 8000 tradycyjnych zastosowań roślin pochodzących od sześciu grup tubylczych uczestniczących w projekcie. Już trzy kompanie wyraziły zainteresowanie dostępem do bazy danych (Posey 2002)7. Wygląda więc na to, że są sposoby użytkowania tubylczej wiedzy nie mające charakteru piractwa, z których tubylcy mogą czerpać należne im zyski. W tym kontekście na uwagę zasługuje opisana przez Arvelo Jiménez (2004, s. 50) postawa wenezuelskich Indian Yekuana (Makiritare), którzy jak na razie w znacznym stopniu odrzucają zachodni system prawny, który mógłby chronić ich interes (poprzez figurę praw do własności intelektualnej), ale jednocześnie sprowadziłby ich wiedzę do statusu towaru handlowego. Yekuana wciąż nie chcą się zgodzić na to, by ich wiedza etnomedyczna została utowarowiona i sztucznie wyabstrahowana z jej naturalnego kontekstu. Jak pisze wspomniana antropolożka: „Żądają prawa, aby powoli i z wielką ostrożnością prowadzić wewnątrz swego społeczeństwa dyskusję na temat wartości rynkowej, którą Zachód przypisuje ich tradycyjnej wiedzy. Póki co wolą oni mieć czas do namysłu, zanim będą zdolni określić formułę mającą chronić ich tradycyjną wiedzę” (Arvelo Jiménez 2004, s. 50). Problemy, opinie, podejścia, wątpliwości Sposób płacenia tantiemów, ich dystrybucji oraz to, kto dokładnie ma być podmiotem otrzymującym zapłatę, budzi liczne wątpliwości, pytania i kontrowersje. Nie podejmuję się tu szczegółowego rozważania tych problemów. Poniższy zestaw kwestii (w formie pytań) jest inspirowany listą przytoczoną przez Kate & Laird (2004, s. 149–150) oraz moimi własnymi przemyśleniami: 7  Przypadki, w których ludność tubylcza otrzymuje tantiemy za farmakologiczne zastosowanie jej tradycyjnej wiedzy, są znane również spoza Ameryki Łacińskiej. Tak na przykład San (Buszmeni) z RPA i Namibii otrzymują część zysków ze sprzedaży uśmierzających głód i pragnienie specyfików produkowanych z substancji pozyskanych z sukulentu Hoodia, zaś Kani z indyjskiego stanu Kerala partycypują w zyskach ze sprzedaży antyfatygantu produkowanego z rośliny Trichopus zeylanicus. W obydwu przypadkach wiedza o pożądanych właściwościach roślin została uzyskana od tubylców. Buszmeni jednak musieli podjąć walkę o swój udział w zyskach. Mimo że badania nad właściwościami sukulentu Hoodia zaczęły się już w latach siedemdziesiątych XX wieku, a wyabstrahowany z niej składnik (P57) został opatentowany w 1998 roku, stosowną umowę gwarantującą tantiemy tubylcom podpisano dopiero w 2003 roku (Kate & Laird 2004, s. 146–147, 153–154; Wüger 2004, s. 195–197). �332 Kacper Świerk Czy wszystkie społeczności posiadające jakąś wiedzę mogą zostać zidentyfikowane, a jeśli tak, to czy jest możliwe, by od ich wszystkich uzyskać zezwolenie na jej użycie? Co jeśli społeczności te żyją w dwóch lub więcej sąsiadujących krajach? Kto powinien być podmiotem otrzymującym tantiemy, jeśli dana wiedza na temat użycia jakichś roślin jest rozpowszechniona wśród wielu grup etnicznych, często żyjących w różnych krajach? Jeśli zapłatę miałyby otrzymywać wszystkie te grupy, to jak ją wśród nich dystrybuować? Czy w takim przypadku firmy farmaceutyczne byłoby stać na płacenie tantiemów (posiadacze wykorzystywanej wiedzy tubylczej mogliby być liczeni wówczas w dziesiątkach lub setkach tysięcy ludzi)? Czy jest możliwe zapobieżenie użyciu danych znajdujących się w domenie publicznej (opublikowanych, powszechnie dostępnych)? Czy w ogóle należy to robić? Może uznać, że dane te są już własnością publiczną i nikt nie może rościć sobie praw do tantiemów za ich użycie? Z kim zainteresowane kompanie powinny negocjować? Z całymi wspólnotami lub grupami etnicznymi czy jedynie szamanami lub liderami? Czy kompanie/firmy powinny płacić tubylcom tantiemy po wygaśnięciu ważności patentu? Jak widać – istotnych pytań, wątpliwości i niejasności jest wiele. Co do samej opłacalności i użyteczności tradycyjnej tubylczej wiedzy etnobotanicznej/etnomedycznej, opinie specjalistów zajmujących się tym zagadnieniem nieco różnią się od siebie. Kate & Laird (2004, s. 133–134) podkreślają, że znaczenie bioprospekcji z wykorzystaniem wiedzy tubylczej znacząco maleje wraz z rozwojem badań i technologii w dziedzinach biochemii, biologii molekularnej i komórkowej oraz immunologii, który sprawia, że polem poszukiwań i tworzenia nowych leków i innych użytecznych specyfików stają się laboratoria, a nie południowoamerykańskie dżungle. W związku z tym trudno mówić o jakimś wielkim zagrożeniu ludów tubylczych „kradzieżą ich wiedzy”. Schuler (2004, s. 160) z kolei argumentuje, iż mniemanie, że wykorzystanie wiedzy tubylców się nie opłaca, nie jest zgodne z prawdą. Podaje on, że 74% leków dla ludzi wyprodukowanych z roślin jest używanych w tych samych celach (do leczenia tych samych schorzeń), do jakich roślin tych używała ludność tubylcza. Jak więc widać, choć w badaniach nad lekarstwami bioprospekcja połączona z poznaniem użycia roślin przez ludność tubylczą w ostatnich dekadach straciła na znaczeniu, to wiedza ta wciąż jest używana i wciąż jest warta pieniędzy. Jak w takim przypadku powinni zachowywać się antropolodzy, aby chronić etnomedyczną wiedzę tubylców czy niechcący nie przyczynić się do jej „pirackiego” wykorzystania? �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 333 Wielu antropologów prowadzących wśród tubylców badania z zakresu etnobotaniki i etnomedycyny stosuje w swych pracach specjalne środki ostrożności, tak aby prezentowane przez nich informacje na temat zastosowania roślin czy innych organizmów nie mogły być użyte przez firmy farmaceutyczne. Tak na przykład Glenn H. Shepard Jr, amerykański antropolog, który prowadził badania etnobotaniczne i etnomedyczne wśród Indian Matsigenka i Yora w peruwiańskiej Amazonii, wymieniając w tekście swego doktoratu rośliny lecznicze, podaje tylko nazwę rodziny, do której należą i nazwę rodzajową. Robi tak, aby chronić tubylczą własność intelektualną (a także, jak twierdzi, prawo Peru do jego zasobów genetycznych). Jedynie w przypadku roślin powszechnie używanych i udokumentowanych w literaturze podaje on pełne nazwy gatunkowe (Shepard 1999, s. 65). Są jednak i inne wizje ochrony tego, co określa się mianem praw intelektualnych ludności tubylczej. Schuler (2004, s. 177–178) – nie będący antropologiem, a specjalistą od rozwoju pracującym dla Banku Światowego – proponuje rozwiązanie stojące w jaskrawym kontraście do polityki dyskrecji proponowanej przez Sheparda. Uważa on, że wiedza tubylcza (często przekazywana ustnie lub przez uczestnictwo, a nie na piśmie) powinna zostać udokumentowana i opublikowana. Wówczas Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) będzie miało do niej dostęp i nie będzie dawało patentów na specyfiki na niej oparte. Miałoby to, zdaniem Schulera, zapobiec komercjalizacji wiedzy etnobotanicznej przez osoby z zewnątrz. Schuler zachęca też, by sami tubylcy organizowali się i komercjalizowali swoją wiedzę. Wspominany już w tym tekście Oscar Calavia Sáez uważa, że antropolodzy powinni opowiedzieć się przeciw temu, co określa on mianem prywatyzacji kultury – czemuś, co z punktu widzenia naszej dyscypliny jawi się „jako etnocentryczne, ideologiczne i sterylizujące”. Pisze on, że opatentowanie wszystkiego jest absurdem i że Indianie, nawet jeśli chcą, by przyznawano im prawa własności intelektualnej do ich wiedzy, robią to w defensywie, chcąc ją chronić przed zawłaszczeniem, a nie aktywnie dążąc do jej „prywatyzacji” (Calavia Sáez 1998). Wizja tego antropologa bliska jest moim intuicjom i odczuciom. Jak widać, idee antropologów i specjalistów od rozwoju mogą być bardzo różne., Pozostaje nam postawić pytanie: czy istnieją antropolodzy, którzy pracują dla kompanii farmaceutycznych, dokumentując tubylcze użycie roślin i tym samym przyczyniając się w nieetyczny sposób do tego, co mój indiański respondent określił mianem kradzieży wiedzy tubylczej? Niewątpliwie antropolodzy, zwłaszcza ci mający formację etnobotaniczną, świetnie nadawaliby się do takiej pracy. Przypadki tego typu nie są mi jednak znane z terenu, a literatura �Kacper Świerk 334 też na ogół milczy na ten temat8. Nie można jednak wykluczyć takiej możliwości. Wiadomo, że istnieją antropolodzy pracujący dla kompanii nafciarskich, uczestniczący w ich imieniu w negocjacjach z tubylcami, na ziemi których wydobywa się ropę lub gaz, legitymizujący swoją działalnością, obecnością i tym, co piszą, obecność kompanii w kraju Indian, nierzadko przy okazji prowadzący badania na potrzeby swych dysertacji czy publikacji. Niektórzy Indianie, ich zachodni sprzymierzeńcy i etyczni antropolodzy nazywają takie osoby „antropologami-prostytutkami”. Skoro są antropolodzy pracujący dla nafciarzy, więc czemu mieliby nie istnieć tacy, którzy pracują dla firm farmaceutycznych. To, że niewiele o takich przypadkach wiadomo, może wynikać z tego, że zbieranie wiedzy etnobotanicznej można prowadzić w sposób znacznie bardziej dyskretny i nie rzucający się w oczy niż pracę dla nafciarzy (która wymaga od antropologa firmowania tekstów i umów własnym nazwiskiem, a niekiedy publicznego wypowiadania się). Niewątpliwie sprawa prawdopodobnego dokumentowania przez antropologów wiedzy etnobotanicznej dla firm farmaceutycznych wymaga zbadania. Mimo że uważam istnienie antropologów-piratów za prawdopodobne, to jestem przekonany, że podobnie jak wspomniani antropolodzy pracujący dla nafciarzy, stanowią oni mało znaczący odsetek wszystkich antropologów i że pojawiający się gdzieniegdzie w Ameryce Łacińskiej strach przed badaczamizłodziejami wiedzy nie jest uzasadniony. Konkluzje Co do przyszłości ochrony praw ludów tubylczych do ich wiedzy (definiowanej jako własność intelektualna), wiele wskazuje na to, że będzie istnieć tendencja do formalizowania procedur dostępu do niej i jej wykorzystania. Wraz z formalizacją przepisów będzie też postępować komercjalizacja niektórych elementów wiedzy tubylczej, choć, jak pokazuje wspominany przykład Yekuana, istnieją też w tym względzie opory. Sądzę jednak, że krytykowane przez Calavię Sáeza „sprywatyzowanie kultury” nie nastąpi rychło, jeśli w ogóle (m.in. ze względu na wspomniane towarzyszące mu trudności konceptualno-praktyczne). Co do biopiractwa i kradzieży wiedzy tubylczej, jak przypuszczam, wciąż będą one istnieć, bo przepisy przepisami, a rzeczywistość na dalekiej prowincji może się do nich mieć nijak. Należy mieć nadzieję, że państwa latynoskie nie wprowadzą zbiurokratyzowanego aparatu kontroli, który w toku długotrwałych procedur sprawdzałby na wstępie wszystkich Choć Bravo V. (1997, s. 32) wspomina o udziale antropologów w pirackich badaniach, to nie podaje żadnych konkretnych przykładów, ani odniesień do źródeł. 8 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 335 antropologów i etnobotaników chcących prowadzić badania w tych krajach czy nie są czasem „piratami”. Badacze, którzy wybierają się w teren, by badać kultury tubylcze, metyskie czy afroamerykańskie w Ameryce Łacińskiej, powinni mieć na uwadze, że w grupach tych temat biopiractwa i „kradzieży wiedzy” jest obecny i że w związku mogą być przyjęci z pewną nieufnością, a nawet niechęcią. Szczególnie narażeni na takie podejrzenia mogą być antropolodzy prowadzący badania o profilu etnobotanicznym i/lub etnomedycznym. Należy nastawić się na to, że będziemy musieli wyjaśniać, iż nie jesteśmy złodziejami wiedzy i nie interesuje nas patentowanie tubylczych zastosowań roślin. Nie można też wykluczyć wystąpienia sytuacji, w której będziemy musieli tłumaczyć nasz brak złych zamiarów podejrzliwym przedstawicielom agencji rządowych, których zdarzy nam się spotkać w terenie. Jeśli tubylcy zażyczą sobie, byśmy nie publikowali niektórych danych uważanych przez nich za podatne na nieuczciwe wykorzystanie (np. przez kompanie farmaceutyczne), powinniśmy to uszanować. Nie należy jednak sytuacji demonizować czy nadmiernie się obawiać. Tubylcy nie wszędzie są skrajnie nieufni i często dają się przekonać zapewnieniom badacza. Niekoniecznie też musimy trafić na nieufnych urzędników. Badaczom etnobotanikom zaleciłbym, aby nie zabierali ze sobą i nie transportowali większych ilości zebranych próbek roślin, jeśli oczywiście nie posiadają stosownych zezwoleń od odpowiednich instytucji. Dziękuję doktorowi Mariuszowi Kairskiemu za cenne uwagi do wstępnej wersji tego tekstu. Literatura Arvelo-Jiménez N. 2004 – Kuyujani Originario: The Yekuana Road to the Overall Protection of Their Rights as a People, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J.M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 37–51. Brack Egg A. 1999 – Comunidades indígenas y respeto a la naturaleza, Universidad Marcelino Champagnat, Lima. Bravo V.E. 1997 – La bioprospección en el Ecuador, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 131–141. �336 Kacper Świerk Calavia Sáez O. 1998 – Biopirataria: Mitos, leis e políticas, TSEMIM. Transsmision et Transformation des Savoirs sur l’Environnement en Milieu Indigène et Métis, http://www. ulb.ac.be/socio/tsemim/ctrosc.html. Ellen R. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, Current Anthropology, 39(2), s. 238–239. Espinoza Fuentes F. 1997 – Patentes a la vida, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 77–86. Finger J.M. & Schuler P. (ed.) 2004 – Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Washington. Gorinsky C. 2006 – Hero or Zero?, „New Scientist”, 22.06, s. 50–51. Kate K. & Laird S.A. 2004 – Bioprospecting Agreements and Benefit Sharing with Local Communities, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 133–158. Posey D.A. 2002 – (Re)Discovering the Wealth of Biodiversity, Genetic Resources, and the Native Peoples of Latin America, „Anales Nueva Época”, 5, s. 37–60. Schuler P. 2004 – Biopiracy and Commercialization of Ethnobotanical Knowledge, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 159–181. Shepard G.H. 1999 – Pharmacognosy and the Senses in Two Amazonian Societies, Rozprawa doktorska, University of California, Berkeley. Warren D.M. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, „Current Anthropology”, 39(2), s., 244–245. Wüger D. 2002 – Prevention of Misappropriation of Intangible Cultural Heritage Through Intellectual Property Laws, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 183–206. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/721fd104ad0d34ef0ce36c6c6ff454c9.pdf d680be7e5e18fe2b3697050df2ef9b55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2464 Title A name given to the resource Błazen z perspektywy kilku światów. Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.6-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cynkutis, Jola; Demski, Dagnosław; Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błazen Z perspektywy kilku światów Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze* rozmawiają J o l a C y n k u t i s , Dagnosław D e m s k i i Sławomir S i k o r a „Kiedy studiowałem na wydziale socjologii i antropologii, to chciałem wygłosić wykład w stroju plemiennym. Przyjść z siekierą do sali i poprowadzić wykład na temat: antropologowie w oczach ludzi z plemion." Sławomir Sikora: Khalidzie, może zacznijmy od początku. Wydaje mi się, że jesteś dla nas osobą intrygującą. Do Polski przyjechałeś ponad dziesięć lat temu, żeby robić doktorat z an­ tropologii, a w końcu wybrałeś teatr. Czy mógłbyś zatem powie­ dzieć nieco o swoich wyborach, a takie o pierwszych spotka­ niach z teatrem, jak to się stało, że zainteresowałeś się tym, co można by nazwać teatrem antropologicznym, teatrem otwartym na antropologię? Khalid Tyabji: Najpierw wstanę, bo lubię chodzić, wtedy głowa lepiej chodzi. Nawet kiedy robiłem przed wielu laty ba­ dania naukowe, nie myślałem o karierze w nauce, tylko raczej w teatrze, o czymś bardziej aktywnym, czymś co angażuje całe ciało, a także odgrywa bardziej aktywną rolę w społeczeństwie. Interesowałem się nauką, szczególnie teorią mojego profesora, J.P.S. Uberoia, który uważał, że na Zachodzie i w tak zwanej współczesności wszystko jest odwrócone do góry nogami. On chciał znaleźć taką teorię naukową i sposób bycia we współcze­ snym świecie, które uwzględniałyby indyjski punkt widzenia. Interpretował też materiały Malinowskiego i pisał o stosunkach między Malinowskim a Witkacym. Podobnie jak Mahatma Gandhi, który chciał znaleźć indyjską drogę do współczesności. Ale kiedy Gandhi zmarł, Nehru i Jinnah, w Indiach i Pakistanie, zgubili tę drogę, zaczęli naśladować zachodni sposób bycia, traktowania natury i ludzi. Przyjęliśmy system wiedzy uciele­ śniony w nowoczesnych zachodnich uniwersytetach. Mój pro­ fesor uważał, że Gandhi walczył o niepodległy sposób myślenia i to mnie bardzo fascynowało, ale to nie znaczy, że chciałem być naukowcem. Chciałem mieć paszport do społeczności nau­ kowej, a doktorat jest takim paszportem. Przez wiele lat, kiedy żyłem teatrem, próbowałem równocześnie robić badania, zbie­ rać materiał i myśleć o robieniu doktoratu. Nie mogłem jednak jednocześnie jechać na dwóch koniach, czerpać pełnej satysfak­ cji z którejkolwiek z dziedzin. Nie żałuję jednak pracy, którą poświęciłem antropologii. Bardzo się cieszę z tych wszystkich lektur, których przeczytanie przy moim obecnym trybie życia * Wywiad przeprowadzony został w końcu grudnia 1997 roku po polsku z wtrącanymi miejscami angielskimi słowami i zdaniami, które przede wszystkim ze względu na ograniczenia miejsca zostały spolszczo­ ne. Khalid Tyabji przyjechał do Polski po raz pierwszy w styczniu 1985 roku i z przerwami przebywał tu do sierpnia 1988. Potem gościł jeszcze kilkakrotnie w Polsce z krótszymi wizytami. Obecnie jest szefem grupy teatralnej w Indiach. Gra! też w filmach, m.in. w pokazywanej na na­ szych ekranach Kamasutrze oraz główną postać jogina w powstałym nie­ dawno francuskim filmie Hanuman. Opracowali: Anna Demska, Dagnosław Demski, i Sławomir Sikora. 6 byłoby już niemożliwe. Dało mi to perspektywę kilku różnych światów. Ale do Polski przyjechałem także dlatego, że myślałem, iż bę­ dę mógł pracować z Grotowskim. Przez wiele lat czytałem o nim i marzyłem o tym spotkaniu. Kiedy przyjeżdżałem, nie wiedzia­ łem, że jego już tu nie ma. Ciekawe jednak, że wybrałem temat na doktorat, który był związany z Polską. Dagnosław Demski: A jaki to był temat? K.T.: Stosunek między magią, religią a nauką, tzn. punkt, w którym dokonała się zmiana relacji między tymi obszarami. Przykładem miała być teoria kopernikańska. D.D.: To znaczy przejście od magii do nauki. K.T.: Nie, to jest sposób myślenia Frazera: on mówił, że jest magia, religia, a potem nauka. Ale potem, od czasów Malinow­ skiego, te trzy rzeczy mogły współistnieć i współwystępować. Mój profesor uważał, że rzeczywiście istnieją one w każdej kultu­ rze, a tylko inne są relacje między nimi. Współczesna nauka od­ wróciła niektóre rzeczy zupełnie do góry nogami w czasie tzw. re­ wolucji naukowej pomiędzy Kopernikiem i Newtonem, to zna­ czyło, że połowę tworzy nauka o przyrodzie, natural sciences, a druga część to arts and humanities, czyli nauka o ludziach. Me­ dycyna, a oddzielnie psychologia, socjologia i antropologia. A re­ ligia, rzeczy, które są święte, znalazły się poza systemem wiedzy, stały się sprawą prywatną. To jest wielka różnica w porównaniu z tym, co można znaleźć poza Europą i co działo się wcześniej w Europie. Od X V I I w. zmienił się sposób widzenia i powstało coś, co miało być wykładnią prawdy dla wszystkich. W Indiach krążą takie dowcipy. Większość naukowców w Indiach to brami­ ni, oni są z najwyższej kasty i z powodu przynależności do niej mają być wegetarianami i obowiązuje ich zasada ahimsa, czyli niestosowanie przemocy, niezabijanie zwierząt; mogą być brami­ nami w domu, ale potem idą do laboratorium i robią wiwisekcję zwierząt. Uważam, że antropologia i teatr mają wspólny punkt zainte­ resowania: człowieka. W tym znaczeniu są zatem uniwersalne. W obu przypadkach temat zainteresowania jest jednocześnie podmiotem. Ale nie lubię nazwy „teatr antropologiczny", brzmi ona zbyt akademicko. Kojarzy mi się też z eksperymentami re­ konstruowania obrzędów, które prowadzi się w uniwersytetach amerykańskich, a te działania nie za bardzo mi smakują. To oczy­ wiście może kojarzyć się też z Grotowskim i Gardzienicami - i to jest pozytywne skojarzenie, ale w porównaniu z nimi czuję się skromniejszy i jestem zakłopotany włączaniem mnie do tej samej kategorii. Tym niemniej interesuję się akademickimi, a szczegól­ nie antropologicznymi studiami na temat teatru. Pamiętam pewien incydent, który się zdarzył już po zarzuceniu doktoratu: stworzy- �łem przedstawienie, w którym grałem m.in. nieumiarkowanego reportera i wszyscy moi przyjaciele antropolodzy sądzili, że jest to aluzja pod ich adresem. W rzeczy samej mój doktorat obejmo­ wał antropologię antropologii, niezależne spojrzenie na znaczenie i interpretację zachodniej antropologii. Punktem wyjs'cia miał być klasyczny sposób myślenia, miałem badać pewien aspekt wiedzy ludów plemiennych, a potem zatoczyć pełne koło i zacząć badać źródła takiego spojrzenia na świat - czyli samą antropologię. S.S.: A jakim teatrem interesowałeś się na początku? K.T.: To stało się trochę przypadkiem. W szkole widziałem kilka dramatów i to mnie bardzo fascynowało, ale kiedy byłem sam przed ludźmi, to miałem tremę, byłem nieśmiały. Nigdy nie myślałem, że kiedyś zostanę aktorem. Kiedy zacząłem naukę w college'u, przy kolacji mój ojciec powiedział, że powinienem się zajmować teatrem. Odpowiedziałem, że nie, że to nie dla mnie. Nie wiem, dlaczego ojciec tak powiedział. Może dlatego, żebym miał większe poczucie pewności siebie, a może dlatego, że on sam bardzo lubił teatr. Studiował z Johnem Giełgudem. Zorgani­ zował przedstawienie Hamleta z Giełgudem w Delhi w 1946 ro­ ku. Dwa tygodnie później przeczytałem z przyjacielem ogłoszenie w gazecie o warsztatach teatralnych. To było w Delhi i prowadził je Anglik, który wybrał życie w Indiach, mieszkał tam dwadzie­ ścia siedem lat, a teraz ma już indyjski paszport. Jest świetnym re­ żyserem. D.D.: A jak on się nazywa? Т.К.: Barry John. Pierwszym przedstawieniem miał być Edyp w wersji Teda Hughesa, którego premierę zrobił Peter Brook z Giełgudem zresztą, ale o tym dowiedziałem się później. Jola Cynkutis: Czyli w tym zespole byłeś krótko? K.T.: Nie, byłem tam sześć lat. Kiedy zaczynałem, miałem sie­ demnaście lat. Ostatnie trzy lata byłem administratorem zespołu, a już po roku pracy zostałem asystentem administratora. Więk­ szość czasu spędzałem w teatrze, ale na trzy miesiące w roku za­ mykałem się po to, żeby zdać egzaminy. Angażowała mnie gra i przygotowanie spektakli, a to znaczy, że musiałem nauczyć się mnóstwa rzeczy. Po całym mieście szukałem różnych rzeczy do przedstawień, robiłem sam dekoracje, zajmowałem się rekwizyta­ mi, maskami, oświetleniem, nagrywaniem, drukowaniem, prasą i reklamą, kontaktami z władzami i rachunkowością, ludźmi z wszystkich sfer... S.S.: Właściwie otrzymałeś zatem profesjonalne przygotowa­ nie? K.T.: Tak, to być może jeden z najlepiej znanych i profesjonal­ nie przygotowanych ludzi teatru w Indiach. Pierwsze zadanie, które pamiętam w czasie warsztatu, polegało na tym, żeby znaleźć w sobie zwierzę, ale nie takie, które istnieje w świecie, tylko to, które się ma w sobie. S.S.: I jakie to było zwierzę? K.T.: O tym nie myślałem, chodziło raczej o doświadczenie uczuciowe niż obrazowe. Trzeba było je odnaleźć w ruchu, głosie i w stanie bycia. Byłem jak opętany. Doświadczyłem innego sta­ nu bycia, którego wcześniej nie znałem. Wtedy jeszcze nic nie wiedziałem o Grotowskim i dopiero później dowiedziałem się, że ta praca była nim inspirowana. To był trzymiesięczny warsztat. Mieliśmy do dyspozycji foyer i boisko przy prywatnej szkole. Ro­ biliśmy wiele ćwiczeń fizycznych, ćwiczenia gimnastyczne z ele­ mentami akrobatyki, ćwiczenia, które rozwijały pracę zespołową. To, co wydawało mi się w tym wspaniałe i co nadal uważam za nadzwyczajne, to fakt, że w tych ćwiczeniach element fizyczny oczywiście istniał, ale był tylko pretekstem do czegoś, co prowa­ dziło poza, co angażowało nie tylko mięśnie, ale całe 'ja'. Gimna­ stykowałem się wówczas, ale na dłuższą metę to było nużące, a tu odnalazłem receptę na robienie gimnastyki w o wiele bardziej fa­ scynujący, absorbujący i znaczący sposób. Do tego czasu nigdy nie wyobrażałem sobie, że może istnieć taki związek między gim­ nastyką a teatrem. W ciągu sześciu lat robiliśmy bardzo różne rze­ czy: Szekspira, rock-operę Jesus Christ Superstar, Becketta, Ka­ fkę, Gozzi'ego, Ramajanę, Petera Shaffera, Roszaka, Petera We­ issa, klasykę, musicale, sztuki nowoczesne, przedstawienia zacho­ dnie i indyjskie - to było bardzo dobre i całościowe doświadcze­ nie, i nauka w teatrze. Barry kochał się w Indiach i bardzo dużo wiedział na temat ich historii i kultury. Wiele jego adaptacji przeszło przez indyjski filtr. To wszystko działo się w połowie lat siedemdziesiątych, a my na­ leżeliśmy do nowoczesnego zachodniego stylu - uniwersytet, dżinsy dzwony, długie włosy. Barry stał się moim entree do tego wszystkiego, a był też doskonałym nauczycielem. Pozostał moim bliskim przyjacielem. Ale mnie pociągało najbardziej to pierwsze doświadczenie. Zacząłem czytać o Grotowskim. I miałem ochotę prowadzić podobne poszukiwania, ale reszta zespołu nie była tym zainteresowana, i w końcu odszedłem. D.D.: Czyli już wtedy słyszałeś o Grotowskim? K.T.: Tak. W czasie pierwszego warsztatu bardzo głęboko za­ przyjaźniłem się z Barrym Johem i on pożyczył mi Towards a Po­ or Theatre. W kraju, gdzie jest taka wielka bieda, to ma jeszcze inne znaczenie: można zrobić teatr bez pieniędzy, niepotrzebne są rekwizyty, kostiumy, światła itd. Oczywiście najważniejsze było traktowanie aktora jak podstawowy instrument w teatrze, bardziej bogatego poprzez ubóstwo zewnętrznych środków materialnych. To odpowiadało ściśle ascetycznej filozofii indyjskiej, którą się także fascynowałem. Warto może dodać, że ten teatr jest jednak bardzo kosztowny - wymaga ciężkiej pracy aktora. Grotowski to ktoś, kto mówi z nowoczesnego, obecnego punktu widzenia na te­ mat działań ducha. Muszę powiedzieć, że przeczytałem wszystko, co napisał Grotowski i co udało mi się zdobyć, ale chronologia te­ go uległa całkowitemu pomieszaniu tak, że poznałem teatr Gro7 �towskiego, parateatr i teatr źródeł jako synchroniczny i korespon­ dujący obszar działań i badań. Odnajduję u siebie głębokie współ­ brzmienie z jego poszukiwaniami i potrzebami. Zawsze mnie in­ spirował i podziwiałem jego dążenie do wykończenia rzeczy, jego całkowitą praktyczność, bezlitosną i poetycką. S.S.: Można zatem powiedzieć', że na początku spotkałeś się Z teatrem europejskim? K.T.: Tak. Ale ponieważ Barry bardzo interesował się trady­ cyjnym teatrem, tradycją indyjską, kilka miesięcy później zrobili­ śmy warsztat z klasyką indyjską - nie Mahabharatę, ale Ramajanę. Wtedy uczylis'my się różnych elementów z khatakali. Przez Grotowskiego też zwróciłem uwagę na własną tradycję, bo on czerpał dużo rzeczy z tradycji wschodniej. Ćwiczenia na każdą część ciała. Ciekawe z indyjskiego punktu widzenia było to, że Grotowski dostarczył nam kluczy, by otworzyć drzwi do naszej własnej kultury, do spojrzenia na siebie w odmienny sposób. Są­ dzę, że nieważne skąd się bierze przykłady. To, co ważne, to próba połączenia tego, co bardzo stare, z tym, co współczesne. S.S.: A jak wyglądały Twoje pierwsze indywidualne próby Z teatrem? K.T.: Tuż po spektaklu Edyp zacząłem sam prowadzić war­ sztaty: zarabiać kieszonkowe „ucząc" w różnych szkołach, a tak­ że prowadząc takie warsztaty, w jakich chciałem sam uczestni­ czyć. Kiedy opuściłem tę grupę teatralną, przez długi czas byłem zainteresowany metodą warsztatów jako doświadczeniem ludz­ kim bez odnoszenia tej pracy do przedstawienia. Byłem również skłonny, by pracować z grupą, aż rzecz będzie „gotowa", bez wcześniejszego ustalania daty. To pewnie spowodowało, że nie prowadziłem dotąd żadnego przedstawienia grupowego. Od kiedy w Nowym Jorku, trochę przez przypadek, zacząłem robić przed­ stawienie jednego aktora w kontekście miejskim, zdałem sobie sprawę z możliwości robienia teatru przeze mnie samego. Teraz, kiedy wróciłem do Indii, będę się znowu starał stworzyć grupę.* Jestem również zainteresowany czymś, co łączy się z pracą war­ sztatową w przestrzeni teatralnej - kiedy nie ma widowni, zdarza­ ją się czasem niezwykłe i niezwykle piękne doświadczenia ludz­ kie. Chciałbym wiedzieć, czy możliwy jest sposób dzielenia tych doświadczeń z większą liczbą ludzi. Czy jest możliwe powtarza­ nie, wieczór za wieczorem, takich pięknych i rzeczywistych chwil istnienia człowieka? Dopiero po dziesięciu latach prowadzenia warsztatów zacząłem czuć, że wiem coś na ten temat, że mogę to robić. J.C.: Te własne warsztaty prowadziłeś w oparciu o doświad­ czenie z Barrym. Czy je rozwijałeś? K.T.: Tak. Najbardziej interesowała mnie praca z ciałem. Dla mnie najbardziej magiczny teatr polega na tym, że aktor bez re­ kwizytów, bez żadnej dodatkowej pomocy, na oczach widzów przekształca się w kogoś innego - staje się inną osobą lub bytem. Chociaż uwielbiam kudiyattam z całą charakteryzacją, strojem i kilkoma rekwizytami, których się używa, to jednak teatr wydaje mi się jeszcze bardziej fascynujący, kiedy się patrzy na aktorów, gdy nie są ucharakteryzowani. Kiedy zbliżał się czas rozstania z grupą Barry'ego, zacząłem mieć bardzo odmienny typ aktywności teatralnej - to, co później zostało nazwane Ogólnym błazeństwem - we wsiach w środko­ wych Indiach. Próbowałem raz zrobić spektakl z własną małą gru­ pą, ale przekształciło się to w katastrofę. Od tego czasu porzuci­ łem tę grupę i zacząłem bardziej uczestniczyć w codziennym ży­ ciu plemion, mniej grać, kiedy byłem „tam", w moim drugim do­ mu, na moim drugim biegunie. Kiedy się jest w mieście, czasem trudno wyobrazić sobie życie, które dzieje się właśnie teraz, to że płomienie właśnie płoną. Niestety są to coraz bardziej smutne pło­ mienie. S.S.: Czym się inspirowałeś? * Dziewięcioosobowa grupa pracuje od pierwszego marca 1998 r. K.T.: Wrócę do innego punktu w czasie warsztatów. Był to dla mnie ważny punkt w odchodzeniu od tego, co znałem. Z Barrym i jeszcze jednym nauczycielem ze szkoły dramatycznej w Delhi, Robinem Dąsem (świetny artysta, malarz, scenograf, reżyser, rze­ mieślnik), zrobiliśmy wyprawę do Orisy. Spędziliśmy tam dwie noce wśród plemion. To było coś fantastycznego, ale było mi przykro, bo oni tańczyli w deszczu, a my mieliśmy parasole, żeby ochronić aparat do nagrywania i kamerę. To tak brzydko wyglą­ dało w jednej przestrzeni. Ale dowiedziałem się wówczas, jak wy­ gląda życie i sposób bycia u ludzi z plemion. Bardzo się cieszy­ łem, że mogłem zobaczyć, jak ludzie potrafią się bawić, tańczyć, śmiać się, współodczuwać i współpracować. Że mogą mieć tak niezwykłe ciała - miękkie i delikatne w swej zadziwiającej sile. W następnym roku pojechałem sam do innej części Orisy. Na ma­ pie wybrałem dużą przestrzeń bez żadnej drogi. Kiedy szedłem ścieżką w czasie dnia, to miałem dziwne uczucie, że jestem zupeł­ nie sam, że nic nie znaczy to, kim jestem w Delhi, studentem na uniwersytecie, że ktoś zna moją rodzinę... Byłem przygotowa­ ny na noc w lesie, ale chciałem też spotkać się z ludźmi z wioski. Oni, słusznie zresztą, trochę się bali ludzi z zewnątrz. Miałem ta­ ki plan, żeby grać, boja w ogóle nie znałem ich języka, byłem ob­ cy. Nie chciałem dać rzeczy materialnych, prezentów; raz, że nie można dać wszystkim, i po drugie, że to jest coś materialnego, a mnie się wydawało, że oni tego nie potrzebują, nie znałem ich życia. Chciałem dać coś od siebie - i to miał być spektakl. Ale nie wiedziałem jaki spektakl. To wszystko samo się okazało. Szedłem i zobaczyłem, że z drugiej strony idzie człowiek z plemienia, i ma trochę dziwny sposób chodzenia. Ale poczułem od razu, że ja mo­ gę się bawić z tego sposobu chodzenia, że jego poczucie humoru na to pozwala. I zaczął się fantastyczny kontakt, zabawa. To są lu­ dzie, którzy nie mają takich barier, jak ktoś się bawi. I stąd się wzięło uczucie, że mogę to też zrobić w wioskach. S.S:. Czyli to się stało zupełnie spontanicznie? K.T.: Tak. To nie była gra, a raczej bawienie się z ludźmi w da­ nej sytuacji - rzeczywistość spontaniczna, improwizacja działają­ ca. S.S..A możesz to spotkanie bliżej opisać? Co on zrobił, kiedy zacząłeś go naśladować? K.T.: Śmiał się. Egzagerował moje zachowania. To było śmia­ nie się z sytuacji, ale też z siebie, bo to był jego problem. Potem każdy poszedł w swoją stronę. Wieczorem, kiedy byłem blisko wioski, miałem bęben i może przez pół godziny stałem i grałem tylko na bębnie. I powoli zaczęły pojawiać się głowy, jedna tam, druga tam. Najpierw dzieci wyszły zobaczyć, co się dzieje. Zaczą­ łem je naśladować, a one śmiały się z tego. Wybierały z grupy ko­ goś, żeby wchodził ze mną w interakcję. Później on zawstydzony, wycofywał się i wypychał kogoś innego... J.C.: To było naśladowanie czy dialogowanie, Khalidzie? K.T.: Obie rzeczy naraz... To dobre określenie, dialogowanie przez naśladowanie. Być lustrem, czasem pękniętym lub krzy­ wym, lustrem twórczym. Naśladując też dźwięki. Na początku wychodziły dzieci, potem chłopcy w moim wieku i to dla nich by­ ło wyzwanie, chcieli udowodnić, że na pewno możemy zrobić coś, czego ty nie możesz. Próbowali zmęczyć mnie do końca, bie­ ganiem, skakaniem. A potem pojawili się starzy ludzie. Skręcali się na ziemi ze śmiechu, taki niesamowity, otwarty uśmiech. Po­ tem wszedłem do wioski, biegałem wszystkimi ścieżkami, wcho­ dziłem do każdego domu i oni też w tym brali udział: kiedy ja my­ ślałem, że byłem już we wszystkich domach, to oni przychodzili i mówili, że tam a tam jeszcze nie byłem. - Chodź tam. To trwa­ ło dwie, trzy godziny, wszyscy już wiedzieli, że chodzi taki gość i mieli przygotowane coś do jedzenia, picia i różne bębenki. Stop­ niowo zaczęli wyciągać swoje instrumenty i grać, czasami to trwało do rana. Rano oni szli do pracy, a ja się czułem po takiej nocy jak u siebie, z ufnością, bez obawy. Ale nadal nie mogłem z nimi rozmawiać, zamienić ani jednego słowa. �S.S.: I co się działo później? Czy dalej wędrowałeś? K.T.: Tak. Potem znalazłem taką wioskę, która mi się bardziej podobała i ja im się spodobałem. Zacząłem tam przyjeżdżać co roku, wtedy, kiedy miałem wolne na uniwersytecie. Brałem udział w ich normalnym życiu: pracowałem na polu, czasem chodziłem na polowanie z łukiem na zwierzęta czy łowienie ryb, krabów... ale sam nie polowałem... zbierałem w lesie grzyby, nasiona i inne owoce, budowałem domy, bambusowe płoty. Tam jeśli nawet sta­ nie się coś tak strasznego - oni rąbią drzewo na bosaka i czasem się zdarzy, że siekiera wyląduje na nodze - to najpierw on będzie się s'miał z tego, że jest taki głupi. Wszyscy będą się najpierw śmiać, ale potem oczywiście przyjdą rannemu z pomocą. D.D.: Wyjeżdżałeś tam jako człowiek teatru czy antropolog? K.T..W tym czasie przygotowywałem rozprawę doktorską na temat ludów plemiennych. Ale kiedy już tam byłem, to zrozumia­ łem, że chciałem tam po prostu być, a nie być antropologiem. My­ ślałem raczej o badaniu antropologów z punktu widzenia ludzi z plemion. Esencją antropologii jest zrozumienie kultur ludzkich z różnych części świata. Zrozumieć człowieka nieznanego. Aleja chciałem z nimi pić, jeść, tańczyć i pracować - badać ich przez sa­ mo życie z nimi, a nie przez notowanie wszystkiego. Tam nie ma papieru, nie ma pióra. Jest żywa bezpośrednia komunikacja z ludźmi i duchami. Tam nie ma ludzi, którzy piszą, i tych, którzy są niepiśmienni - ci ludzie żyją w „tradycji ustnej", co jest zupeł­ nie innym sposobem bycia w świecie. Przypominają mi się słowa pewnego starego Indianina z Ameryki, który powiedział: jeśli wy­ rzucisz wszystkie swoje książki na słońce i deszcz, one się roz­ padną i znikną, podczas gdy my, Indianie, czytamy wielką księgę Natury. D.D.: Podczas badań terenowych wśród mieszkańców wsi w Indiach dochodzi do „spotkań", czujesz, że dzieje się coś faj­ nego. Doświadczyłeś badań terenowych, performance, życia wśród plemion. Jaka jest specyfika tych różnych spotkań i inte­ rakcji? K.T.: Specyficzną cechą, która odciska się na tego typu inte­ rakcjach wśród ludzi z plemion jest ich całkowita otwartość na grę i taniec, natomiast w ogóle nie ma tam gry łączącej się ze statu­ sem społecznym (status game), a kobiety cieszą się wolnością. S.S.: Czy sądzisz, że takie „działania" można też robić gdzie indziej, w innym miejscu? K.T.: Tak. Powtórzyłem je nawet w Polsce. Najwięcej w cza­ sie festiwalu teatrów ulicznych w Jeleniej Górze, przez dziesięć dni codziennie w innym miasteczku. W 1985 roku okazało się, że przypadkowo miałem grać w No­ wym Jorku przed publicznością w wieku od pięciu do siedem­ dziesięciu lat. Chodziło o to, żeby oni wzięli udział w tym przed­ stawieniu. Byłem zmartwiony i zdenerwowany, i wtedy zdałem sobie sprawę, że sytuacja ta bardzo przypomina tę wśród plemion: ludzie są w bardzo różnym wieku, a ja chcę, żeby wzięli udział w przedstawieniu. Jedyną różnicą było to, że była to publiczność zdecydowanie należąca do tradycji pisma. Nie używałem mowy, ale wykorzystałem między innymi tablice z namalowanymi napi­ sami. Stworzyłem to przedstawienie, starając się coraz bardziej wciągać w nie ludzi, coraz większą ich liczbę. Potem to rozwinę­ ło się w przedstawienie nazwane Foolshow [Błazenada], J.C.: Czy to, co przeniosłeś na grunt polski można nazwać początkiem Błazenady? K.T.: Tak, to było Ogólne błazeństwo i Foolshow, zabawa z ludźmi, próba przekształcenia przestrzeni codziennej w teatral­ ną. S.S.: A czy chodziło Ci przede wszystkim o nawiązanie kon­ taktu? K.T. Tak, chodziło o mój kontakt z ludźmi i kontakt pomiędzy ludźmi. O stworzenie sytuacji wesołości i zabawy, pozbycie się barier, o dobry humor, kontakt między ludźmi o szczęśliwej i we­ sołej naturze: po angielsku in good humour znaczy także zdrowy. Zakładało to także zabawę między dziećmi i dorosłymi. Oczywi­ ście w mieście ludzie są bardziej zamknięci, jest też duża różnica pomiędzy ludźmi z różnych miast. W Indiach, ci którzy pracują fi­ zycznie, niedawno przybyli z wiosek, są biedni, ale potrafią się le­ piej bawić niż ludzie na wyższym poziomie. Jest też różnica mię­ dzy Europą a Indiami. Jeśli w Europie przebieram się za błazna, to ludzie traktują mnie jak aktora, artystę i błazna, a w Indiach, ci którzy grają na ulicy, są na najniższym poziomie kastowym i spo­ łecznym. S.S.: A czy próbowałeś robić identyczne rzeczy w Indiach i tu, w Europie, i czym różni się odbiór? K.T.: Niektóre rzeczy mnie zaskakiwały, zdarzały się bardzo podobne reakcje w Delhi i w miastach w Polsce. Wchodziłem na przykład do nieznanego domu, a wszyscy wychodzili, bo się bali, II. 2. Pieśń Błazna, park w Kalkucie, 1992. Fot. Manuel Bauer 9 �П. 3-10. Pieśń Błazna, kolejne postaci-wcielenia (wg numerów), omówione w rozmowie, por. s. 19. Fot. Mr. Tyagarajan oczywiście nie do końca poważnie. Byłem sam w ich domu, cho­ dziłem, włączałem i wyłączałem światła, bawiłem się nimi, żeby ludzie na ulicy mogli zobaczyć spektakl ze światłami. Wchodzi­ łem przebrany za błazna. Sprawdzałem też torby, teczki, kiesze­ nie. Kradłem zapiekanki, lody, papierosy... Nawet dzieci odbiera­ łem rodzicom i oni mi ufali. Czułem, że to są sytuacje, kiedy ser­ ce robi się gorące. Ale raz w Szwecji miałem taką sytuację, to by­ ła ważna okazja, osiemsetna rocznica miasteczka i zamku. Dosta­ łem wtedy największe pieniądze przez te cztery lata, około tysią­ ca funtów za godzinny spektakl. To miało być takie wydarzenie w zamku. Najpierw Ogólne błazeństwo, a potem Foolshow. Ludzie mieli się włączać. Ale na początku zrobiłem błąd z punktu widzenia tamtej kultury. Wszyscy byli bardzo po­ ważni, ładnie ubrani, dzieci z lokami, białe ubranka. Burmistrz wszedł na scenę, uścisnął mi dłoń i o nic mnie nie zapytał. Zaczął mówić długo, o mnie, ponieważ moje imię pojawiało się ciągle to jedyne, co rozumiałem. A to znaczy, że mówił wszystko z gło­ wy, bo przecież nic o mnie nie wiedział. Nie chciałem, by mnie przedstawiano jako „performera", myślałem o innym początku: pojawić się przez pęknięcie w murze czy ponad nim - ale on to zepsuł. I kiedy zacząłem się nudzić, to stanąłem za nim, on miał duży brzuch, i zacząłem go po nim gładzić. Ale nikt się nie śmiał, a on też się nie śmiał. Próbowałem go nawet łaskotać, ale to nic nie pomogło. Wszyscy byli bardzo poważni. Nic nie mogłem z ni­ mi zrobić, bo oni nie chcieli. S.S.: A jak myślisz - od czego to zalety? Dlaczego raz to się udaje, a raz nie? K.T.: Po tym przedstawieniu myślałem wiele o tym, jakie błę­ dy popełniłem. Nie wiedziałem wiele o okolicznościach i o tym, jaką spotkam publiczność. Gdyby burmistrz zaczął się śmiać, ca­ łe spotkanie rozegrałoby się inaczej. Ale on zachował się tak, jak gdyby to „kulturowe małpowanie" przekraczało jego godność. W ten sposób dałem jedynie upust własnemu błazeństwu. Nie by­ łem dobrze przygotowany na to spotkanie. Nie wiedziałem, że tam będzie tak dużo oficjalnych gości. Ale taka porażka, że nie udało mi się przejść przez wszystkie etapy Foolshow, przydarzyła mi się tylko raz. Potem w Szwecji, w innych miejscach spotkałem się z bardzo ciepłymi ludźmi. W Oxfordzie, Londynie i w małym miasteczku na Islandii miałem raczej problem z przesadnym entu­ 10 zjazmem uczestników, dzieci zniszczyły i porwały moje rzeczy, rozniosły wszystko w proch - absolutnie oszalały. Innym razem było sporo śmiechu, czasem nawet bardzo dużo. Pamiętam też taki zabawny przykład Ogólnego błazeństwa, który zdarzył się w czasie mojego pierwszego przedstawienia w Polsce, na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Akademia Ru­ chu uzyskała od milicji pozwolenie na to przedstawienie. Właśnie kiedy kończyłem tworzenie (z sześciu czy siedmiu osób) wielkiej socjalistycznej rzeźby zwycięskiego proletariatu, który trzymał głowę błazna, i zawiesiliśmy szyld „Sztuka socjalistyczna" przyjechał samochód pełen milicjantów na inspekcję. Wśród ma­ łej widowni, wielu moich przyjaciół, zapadła cisza, a ja, choć z obawą, od razu ruszyłem w kierunku samochodu i wskoczyłem na dach. Zajrzałem do samochodu przez boczną szybę na porzą­ dnie wyglądających milicjantów w nieskazitelnych mundurach. Uśmiechnięty pomachałem im ręką, a oni niepewnie odmachali w taki sam dziecinny sposób... Miałem wiele zabawy z łamaniem reguł i wygłupianiem się z milicją. Jako błazen i gość Międzyna­ rodowego Festiwalu Teatrów Ulicznych cieszyłem się niewypo­ wiedzianą wolnością. Kiedyś zwędziłem milicjantowi czapkę i założyłem na swoją. Biedak, biegł za mną mówiąc: „proszę pa­ na, bardzo proszę, mi nie wolno!" J.C.: W Polsce poza Jelenią Górą miałeś doświadczenia je­ szcze w takich miejscach, które są bardziej oddalone od miast, jak na przykład Czarna Dąbrówka. K.T.: Najfajniejsze spotkanie miałem chyba wśród Cyganów, koło Zakopanego, w Czarnej Górze. Tam czułem się jak u siebie. Może wpłynęło na to pewne pokrewieństwo, znalazłem się wśród ludzi, których niektóre cechy, skóra, włosy, oczy przypominały moje (często ludzie w Polsce myślą, że jestem Cyganem). Ale to chyba coś innego tworzyło uczucie bycia w domu. To sposób trak­ towania drugiego człowieka. Uczucia między ludźmi. Poczucie ludzkiej rodziny. Byłem także bardzo zdziwiony, jak wiele słów zgadza się z hindustani, sanskrytem. Wszyscy powiadali, że Ro­ mowie przybyli z Indii. Chaty i domy, które zbudowano wokół wozów, wyglądają nędznie z zewnątrz, ale mają cudownie ciepłe wnętrze z lśniącymi kryształami, starymi wyrobami z drzewa, wspaniałym jedzeniem, muzyką... Byłem tam gościem zespołu Węgajty, który spotkałem już wcześniej. Grali też miejscowi mu- �zycy. Ale dla mnie momentem pozostawiającym niezatarte wspo­ mnienie w czasie „błazenady" byta chwila, kiedy przebrałem się i stałem kobietą. Stary pijany mężczyzna w filcowym kapeluszu, który chodził za mną wkoło, nie mógł się oprzeć i chwycił mnie za jaja! Udało mi się wyrwać i znaleźć schronienie w grupie ko­ biet. To, co mnie poruszyło, to niezwykle poczucie solidarnos'ci, które miałem z kobietami. „Byłem" kobietą i tak włas'nie one mnie traktowały. Mielis'my dużo zabawy nabijając się z mężczyzn zgromadzonych po drugiej stronie ulicy. S.S.: A czy możesz opowiedzieć o swoich doświadczeniach w ośrodku dla dzieci autystycznych w Warszawie?* K.T.: Wiedziałem, że głównym problemem będzie nawiązanie kontaktu, zdobycie zaufania i zredukowanie obawy. Nie wiedzia­ łem wczes'niej jakie to będzie trudne... to wymagało poszukiwania w samej sytuacji, i oczywiście bywało z tym różnie. Pierwszego dnia trudno było nawet dotknąć palcami pewnych dzieci, kiedy in­ ne wspinały mi się już na grzbiet. Obecnos'c rodziców na pewno czyniła tę przestrzeń bezpieczniejszą... Trudno powiedzieć, jak to zrobiłem. Chciałem bardzo uścisnąć im dłonie, sprawić, by się us'miechneiy, poczuły bezpiecznie, bawić się z nimi. Mys'le, że to, co było ważne, to fakt, że odsłoniłem własną kruchość i podatnos'c na zranienie, pokazałem łzy, ból, rozczarowanie... Ale przy moim ostatnim z nimi spotkaniu miałem poczucie niesłychanego osią­ gnięcia, udało mi się je wszystkie zgromadzić w przestrzeni na s'rodku, pozostawiając dorosłych na brzegu - raz robilis'my wszy­ scy razem hałas, a innym razem zachowalis'my milczenie. Innym razem, kiedy byłem na oddziale psychiatrycznym w szpitalu w Londynie - pewna czarna dziewczyna, kiedy tylko mnie zobaczyła, zaczęła się s'miac w sposób zupełnie nie kontro­ lowany - i s'miala się przez całe przedstawienie, cos' we mnie tak ją dotknęło. Sądziłem, że ona po prostu taka jest, ale potem do­ wiedziałem się, że przez ostatnie dwa lata ona tylko płakała. Nikt nie widział, żeby się s'miala w tym czasie. Tego typu incy­ denty, których było sporo, dają mi też motywację i energię do pracy. * Spotkania w ośrodku przy ulicy Górskiej inspirowane byty przez Ewę Modzelewską. S.S.: Czy tworząc spektakle, korzystasz Z tekstów, czy odwołu­ jesz się tylko do pewnych idei? Czy struktura, którą tworzysz jest tylko twoim własnym wytworem ? K.T.: Teksty, które czytam, są dla mnie inspiracją, ale niewie­ le tekstów wykorzystuję w przedstawieniach. Z jednej strony szu­ kam sposobu przedstawiania, który nie wiąże się z tekstem, a z drugiej nie spotkałem tekstu, który w całos'ci bym akceptował i chciał przedstawić. W moim najs'wiezszym przedstawieniu, nad którym przyjechałem pracować do Polski z Jolą [Cynkutis] jest trochę inaczej: na początku nie miałem słów, które mogłyby opi­ sać to, co chciałem zrobić. Czułem, że mam to przedstawienie w sobie. A Jola jest kirns', kto rozumie, że tak włas'nie może być! Zacząłem działać, pracować, pobudzany pewnymi fizycznymi ele­ mentami wprowadzanymi przez Jolę, i odkrywałem, że pewne wzory zaczęły się wyłaniać. Z tego skonstruowaliśmy łańcuch działań. Kiedy byłem ostatnio w Indiach, miałem bardzo niewie­ le czasu, by szukać w bibliotece tekstów, które odpowiadałyby obrazom związanym z poszczególnymi epizodami. Zanotowałem przypadkowe zestawienia i przyleciałem z tym do Polski. Tu skomponowałem tekst całego przedstawienia. Czasem zdanie' stworzone jest z dwóch słów jednego autora, trzech drugiego i je­ szcze jednego od trzeciego, stąd trudno włas'ciwie powiedzieć, kto to napisał. Czasem gęsty tekst sprowadzony jest do słów-kluczy, które służą mojej wizji. Praca z Jolą polegała również na połącze­ niu tekstu i działania. Znalezieniu takiego sposobu na tekst, by wypływał on z działania. J.C.: To trochę tak jakbyś swoim działaniem, swoim poszuki­ waniem czy swoją pracą pisał dramat, zamiast wypełniać coś, co już zostało napisane, wtłaczać krew w strukturę, która została na­ pisana przez kogoś innego... To wymaga czynnego rozeznania, co dany tekst zawiera ważnego dla Ciebie, jak Ciebie porusza. S.S.: A czy mógłbyś powiedzieć coś o swoich ćwiczeniach, tych, które Cię przygotowują do gry w teatrze. Jak to wygląda? K.T.: Ćwiczenia idą w dwóch kierunkach. Z jednej strony do­ tyczą trenowania ciała, żeby można było robić różne rzeczy z cia­ łem i głosem, a z drugiej, żeby uwolnić organizm od „kaftana bez­ pieczeństwa" zwykłego, cywilizowanego ciała, żeby był on bliż­ szy własnej pierwotności, żeby cały organizm, ciało, umysł i głos płynęły razem jako jedna istota. Nawet jeśli aktor czegoś' się uczy, �8 technika musi zostać „zgubiona" w ciele. Tracimy wiele czasu, żeby nauczyć się chodzić, ale potem zapominamy o tym. Kiedy się ziarnie nogę i chodzi o kulach, to najpierw jest trudno, a potem staje się to prawie normalnością. Technika zadomawia się w cie­ le. Podobnie jest z tańcem i śpiewaniem... J.C.: Powiedziałeś uwolnić organizm, a nie wyzwolić... K.T.: Wyzwolić też, ale uwolnić od mechanicznego sposobu bycia, zachowań, nawet tych teatralnych, które są powtarzane w przestrzeni teatralnej: glos, gesty s'wietnie opanowane, mogą być puste, bez ducha. Trzeba połączyć się z prądem bycia. To wią­ że się ze skupieniem, medytacją, wizualizacją, transem. Nie moż­ na powtarzać. Jak mówi Grotowski, każdego dnia trzeba tworzyć na nowo. J. C.: Pewnie jest tak, że te ćwiczenia pomagają wydobywać to, co jest w nas zawarte, a jest nieznane i tym nieznanym prze­ twarzać albo powoływać nowe znaki... K.T.: A też z grupą ludzi jest inaczej. Chodzi o to, żeby oni mieli ze sobą niecodzienny kontakt, porozumienie bez słów, rozu­ mienie ciała, żeby mogli pracować jak jedno ciało, aby złamaniu uległy bariery pomiędzy ludźmi. S.S.: A czy można powiedzieć, że ten Twój teatr jest w pew­ nym sensie teatrem paraterapeutycznym. Chcesz pomagać lu­ dziom w byciu ze sobą, byciu z Tobą, zadowalać ich, budzić w nich śmiech itd. Masz też trochę doświadczeń z osobami cho­ rymi. Czy terapia to coś, co jest ci bliskie? K.T.: Na pewno. Terapia także dla mnie. Ale nie myślę o niej wiele. Uznaję, że ta praca daje wyniki terapeutyczne. Wszystko to, co pomaga aktywnej głębokiej relaksacji, otwarciu się przed innymi, dostarcza kanałów dla uwolnienia emocji na pewno ma skutek terapeutyczny. Jest bardzo cienka granica między teatrem i grupami terapeutycznymi, to ma wiele wspólnego, ale to nie jest moim celem. Traktuję to jako miejsce, gdzie można znaleźć sie­ bie, i może pod tym względem jest to to samo. To przestrzeń, gdzie można transformować energię, kiedy jesteś bardzo smutny czy wściekły, na przykład krzycząc, w sposób twórczy. To jest oczyszczenie. Katharsis... Ale nawet gdy mam do czynienia z pa­ cjentami oddziałów psychiatrycznych, moje usiłowania wiążą się przede wszystkim z uzyskaniem dobrego kontaktu i musimy się dobrze bawić. Jestem przekonany, że kiedy się dobrze bawimy, to jest to doświadczenie terapeutyczne, ale mnie najbardziej zależy na tym, żeby ludzie spotkali się w inny sposób niż na co dzień, że­ by to było piękne. S.S.: A w czym Ci pomaga teatr? K.T.: Mój teatr jest częścią moich poszukiwań w życiu, to jed­ na z moich ekspresji, kanał do działania, przestrzeń do badania życia... Nie myślę o teatrze jako o zawodzie. Teatr to miejsce, gdzie można spotkać nawet sacrum. Marzę o teatrze, który byłby takim momentem unoszącym i energetyzującym dla wszystkich: 12 i aktora i publiczności. Może odziedziczyłem potrzebę pracy w przestrzeni publicznej, spotykania się z publicznością. Myśla­ łem kiedyś, by podobnie jak mój ojciec i brat, podjąć służbę pu­ bliczną, ale zmieniłem zdanie, kiedy dowiedziałem się o tym wszystkim, co w rzeczywistości z nią się wiąże. Teatr także jest przestrzenią publiczną. Jeśli jest dobry, można go także nazwać służbą publiczną, służbą duchową. To, co mnie interesuje, to ja­ kość ludzkiego doświadczenia w publicznej przestrzeni teatru. Być może teatr jest też moją jedyną terapią i w ukryciu leczę się, ponieważ według licznych standardów normalnego życia je­ stem zupełnie szalony! Aktor doświadcza wielu stanów, które kli­ nicznie można by zaklasyfikować jako formy choroby (podobnie jak w przypadku szamanów). Z tym, że aktor opanowuje wchodze­ nie i wychodzenie z tych stanów. On może, a nawet rzeczywiście musi, rozwinąć zewnętrzne oko. Świadomość siebie i przestrzeni, rodzaj samo-strażnika. Czasem inni mogą być tym zewnętrznym okiem, strażnikami, którzy strzegą tego, co się dzieje. Zauważ na przykład, że nie zdarzają się fizyczne uszkodzenia. 5.5.: A skąd w ogóle pomysł na błazeństwo? Pomysł, że bę­ dziesz występował jako błazen. K.T.: Zainteresowałem się postacią błazna, kiedy grałem go w Królu Learze. Wcześniej miałem dużo kłopotów z byciem w dwóch światach: plemiennym i w Delhi. One są zupełnie inne z każdego punktu widzenia. Nie mogłem ich połączyć. W jednym miejscu żyłem na bosaka, z wąskim kawałkiem materiału prze­ wiązanym wokół bioder, w drugim - w dżinsach, na motorze, a czasem ubrany jeszcze bardziej oficjalnie. Ale przecież nie cho­ dzi tylko o ubranie. I kiedy zacząłem interesować się postacią bła­ zna ze względu na rolę, którą grałem, to miałem poczucie, że pa­ suję do tej postaci, że to jestem ja. To jest coś, co mówi o mnie, most między życiem a teatrem, sceną i życiem. Postać, która dzia­ ła w życiu i w teatrze. To jest coś takiego jak joker w kartach, mo­ że być każdą kartą, ale i sobą, gra każdą rolę, ale nie traci własnej tożsamości, własnego 'ja'. Tak więc poprzez postać błazna odna­ lazłem most pomiędzy Delhi i plemionami. J.C.: Czy w hinduskiej tradycji istnieje postać błazna? K.T.: Istnieje. J.C.: Czym się różni od europejskiego? K.T.: W każdym rejonie istnieją różne rodzaje błaznów. Róż­ nią się ubiorem, ale charakter samej postaci jest bardzo podobny. Są błazny królewskie, takie, co chodzą po ulicy i postać błazna w teatrze klasycznego sanskrytu. Jednym z typów błaznów są dziś baulowie. Podobnie jak błazny europejskie noszą kolorowe łaty, ale ich strój jest zupełnie odmienny - to długie, powiewne suknie, ubrania, szarfy. Turban zamiast czapki. Broda lub gładko wygolo­ na twarz. Kobiety noszą specyficznie zawinięte sari i podobnie jak mężczyźni mają długie włosy związane na czubku głowy w wę­ zeł. Mają też bardzo specyficzne instrumenty muzyczne. �Baulowie to sekta wędrownych sadhu, wywodzących się z ru­ chu bhakti, którzy w pewien sposób przypominają jurodiwych w Rosji, opętanych. Krytykują i oskarżają społeczeństwo za nic nie znaczące rytuały i dyskryminację, nakłaniają ludzi do samore­ alizacji. Wierzą, że bóg wciela się w każdego człowieka, a nie w zewnętrznego boga. Choć można ich traktować jak wykonaw­ ców, to zajmują oni przestrzeń pomiędzy sferą sacrum i profanum, nie rozłączają tych dwóch sfer. Jeden z błaznów (Vidhuszaka) w klasycznym teatrze sanskryckim kudiyattam jest prawie nagi, ma ciało i twarz wysmarowane białą pastą, na której w określonych miejscach namalowane są du­ że czerwone plamy, tak duże jak nosy europejskich klownów. Na głowie ma drewniane ozdoby i falujący, przypominający sukienkę ubiór wokół bioder. Zarówno bengalscy baulowie, jak i aktorzy z teatru kudiyattam z Kerali noszą w czasie przedstawień dzwon­ ki dookoła kostek. Podobnie i ja używam dzwonków, ale wybra­ łem czapkę europejskiego błazna - jest ona znana w regionalnych kulturach Indii ze względu na jokera, który znany jest między in­ nymi dzięki kartom. Lubię też jej symbolikę. W nowym przedsta­ wieniu w ogóle nie używam czapki - błazen to ja bez czapki. W Indiach istniało wielu sławnych błaznów - takich jak Stańczyk w Polsce. Birbal był dworskim błaznem, ministrem na dworze ce­ sarza Akbara. Gopal Bhand sławę zawdzięcza temu, że policzył gwiazdy nad Bengalem, a Tenalirama, na południu, swoim literac­ kim i słownym błazeństwom. Ale są też głupcy, którzy stali się błaznami... J.C.: A która postać błazna jest Ci najbliższa? K.T.: Może postać wędrowca. To jest chyba najstarszy błazen. J.C.: Czyli jesteś na granicy, chodzisz po tej linii, pomiędzy światem plemion a cywilizacją. K.T.: Jest taka linia. Błazen może oczywis'cie być postacią na scenie, ale starsza postać błazna to postać istniejąca w życiu. I jest też linia między życiem codziennym a działaniem na scenie, dla mnie ta relacja przebiega też w samym błaźnie. Ja nie chcę być ar­ tystą, który zamknie się w s'wiecie artystycznym i oddzieli od te­ go, co się dzieje w s'wiecie. Czuję się błaznem, bo nie mieszczę się w dzisiejszym s'wiecie. Ten s'wiat odwrócony jest dla mnie do góry nogami i działa na mnie ostro. Artysta i błazen muszą patrzeć na s'wiat trochę z zewnątrz, z dystansu, kontemplując. Musi on po­ kazywać soczewki albo lustra. Soczewka może zbliżyć lub odda­ lić obraz, skupiać lub rozpraszać widzenie. To mogą być zwykle, pęknięte, wykrzywione lub magiczne lustra. Przez lustro czy so­ czewkę można dostrzec historię i przyszlos'c. Jestem błaznem z kogucim grzebieniem, który stale świadom jest przyszłości, a nie zachowywania przeszłości. Kłaniam się jej tylko. S.S.: A w jaki sposób istnieje w Tobie tradycja Indii? K.T.: We wszystkim, co robię, bardzo mnie inspiruje taki sta­ ry hinduski tekst o teatrze Natyaszastry. Były cztery Wedy i cza­ sem się to określa jako piątą Wedę. W aktorstwie są cztery pod­ działy: pierwszy to aktorstwo cielesne, ćwiczenia ciała, używanie każdej części ciała jako instrumentu aktorstwa, drugi to głos, a trzeci - rekwizyty i kostium; w tradycyjnym teatrze nie ma wie­ le scenografii, ale jest bardzo rozwinięty strój i makijaż. Czwarty element, to trudno wytłumaczyć, to wewnętrzny stan bycia, we­ wnętrzna prawda. Ćwiczenia w tradycyjnym teatrze dotyczą naj­ pierw ciała, to są skodyfikowane gesty, wiadomo, jakie gesty trze­ ba zrobić w dramacie, w jaki sposób śpiewać. Uczeń musi się naj­ pierw tego wszystkiego nauczyć. Musi zmienić ciało z powsze­ dniego na extra-daily [niecodzienne], w terminologii Barby trzeba w tym celu robić różne ćwiczenia, masaże. Najpierw jest zewnętrzne ciało, a potem zaczyna się wchodzić do środka. Istnie­ ją ćwiczenia dla rąk, oczu, twarzy, całego ciała. Trzeba nauczyć się poszczególnych rzeczy, ich kolejności, cieleśnie opanować tańczenie rytmu stopami, opowiadanie historii gestami rąk (mudra), nagłe trzepotanie rzęsami, przesuwanie oczu na boki, wibra­ cje policzków w czasie śpiewania raga... Po latach praktyki to za­ czyna istnieć w ciele i wtedy zaczyna się prawdziwa zabawa. Jak powiadają Japończycy o aktorze teatru No: kwiat zaczyna się otwierać. W indyjskim teatrze sattvika abhinaya * zaczyna wtedy rosnąć. Sattvika abhinaya dotyka wewnętrznego stanu bycia akto­ ra, wizualizacji, oddechu, kojarzenia. W Indiach trudno używać określenie „teatr tradycyjny" - bo jest bardzo wiele tradycji. Natyaszastra - to jeden z najlepiej wypracowanych tekstów, na temat tego, co tworzy przedstawienie. Dla mnie jest on taje­ mnicą, która wymaga wyświetlenia, i wielką pokusą. Zdecydowa­ łem w młodości nie być tradycyjnym wykonawcą, często wyma­ ga to przynajmniej ośmioletnich studiów. Chciałem pracować z takim samym rygorem, ale moim celem było znalezienie i pra­ ca nad odmiennym językiem współczesnego teatru indyjskiego. Nie poszukuję jednak zadowolenia w nowości. Nie szukałem Gro­ towskiego dlatego, że uważa się go za awangardę, lecz dlatego, że poszukiwał on i poszukuje czegoś bardzo starego w dzisiejszych czasach. W kwietniu oznajmił on, że planuje obecnie umrzeć. Po­ strzegam jego śmierć także jako coś w starym stylu, żyć, kończyć i zamykać sprawy, widzieć koniec i być nań przygotowanym, z wdziękiem i godnością. Gdybym miał wybrać dwie książki do pracy w teatrze, tobym wybrał coś z Grotowskiego i Natyaszastrę. Gdybym musiał wy­ brać tylko jedną, to nie wiem którą. Może to zależałoby od nastro­ ju. To jest świetna para. Czytanie tradycyjnych tekstów powodu­ je, że głowa inaczej myśli. Inspiruje mnie nie tylko antropologia. Inspirują mnie też ludzie, którzy żyli jakby w teatrze świata... Gandhi, Gautama Budda, Jezus Chrystus... * Atmosfera, duch przedstawienia. Od sativa - czystość, duchowość; abhinaya - przedstawienie teatralne, gra. В �W college'u miałem przyjaciela, dzięki któremu poznałem pewnego muzyka, baula. Kilka lat później dowiedziałem się, że Grotowski też interesował się baulami. Okazało się, że ten które­ go on sprowadził do Polski, mnie też zafrapował od pierwszego wejrzenia. Kilka lat temu byłem jego uczniem - przez siedem miesięcy pobierałem intensywną naukę. Musiałem niestety później odejs'c... Brałem też udział w wielu krótkich warsztatach prowadzonych przez różne osoby z różnych stron Świata i Indii. Oddziaływał na mnie mocno Badał Sircar z Kalkuty. Poznałem też Deepaka Mazumdara również z Kalkuty, który był wrogiem tego pierwszego. Zostałem przyjacielem ich obu, choć oddzielnie. Badał Sircar był człowiekiem, na którego silnie oddziałała koncepcja „teatru ubo­ giego" Grotowskiego, chodziło zwłaszcza o stronę materialną. To pasowało do jego współczucia biednym i skłonności komunistycz­ nych, do pracy teatralnej z biednymi ludźmi i na tematy biednych ludzi. Mocny teatr. Deepak Mazumdar brał udział z szalonym Baulem Gour Khepa w działaniu „teatru źródeł" Grotowskiego. Z pojęciem sattvikabhinaya [satuikagene] w indyjskim teatrze wiąże się inny termin navarasa, czyli dziewięć żywic, smaków, stanów emocjonalnych, nastrojów, jak na przykład rados'c, miłos'ć, wściekłos'ć, wstręt. Tych dziewięć stanów koresponduje ze stana­ mi psychicznymi. Trzeba znaleźć kolor, a potem cos' takiego jak odcień tego koloru - istnieje główny smak (stan, uczucie), który jest później zmieniane przez przyprawy i zioła itd., tak więc uczu­ cie miłos'ci może być zabarwione przez wstręt, strach, zazdros'c, pożądanie lub inne tego typu połączenia. W „tradycyjnych" przedstawieniach fascynuje mnie to samo co w „nowoczesnych" - pewnego typu żywos'ć, rodzaj emanacji. To straszne kiedy oglą­ da się doskonale technicznie przygotowane przedstawienie, które nie ma rasa, jest bez soku, bez ducha. Wolę cos', co jest technicz­ nie mniej sprawne, ale zrobione z pasją. S.S.: Ale jeśli chodzi o tradycyjne gesty z teatru hinduskiego, to trudno znaleźć kogoś, kto by je rozumiał. K.T.: Właśnie o to mi chodzi. Ja nie korzystam z dawnych ko­ dów i znaczeń, ale staram się tworzyć cos', co będzie zrozumiałe w dzisiejszych czasach, cos' co rodzi się dzis'. Dawne gesty i zna­ ki można także wykorzystywać do powiedzenia czegoś' współcze­ snego. Ale nie można używać obecnie właściwego języka gestów (mudra) z wyjątkiem bardzo specyficznej publiczności, ponieważ dziś ludzie nie rozumieją już tego sposobu komunikacji. Publicz­ ność klasycznego dramatu sanskryckiego zawsze była ograniczo­ na. Nie był on tak popularny jak teatr z czasów Szekspira, to ra­ czej coś takiego jak rytuał w świątyni. Czasem próbuję doprowa­ dzić aktora do takiego stanu, kiedy gest rodzi się w nim, a czasem, żeby znalazł on znaczenie dla danego gestu. Potem trzeba zbadać, czy znaczenie dla aktora i widza jest takie samo. 14 S.S.: Czy Twoje działania są takim stałym badaniem interak­ cji z widzami? K.T.: Nie. To jest raczej ćwiczenie przed zewnętrznym okiem, jeszcze przed spotkaniem z widzami. Bo ona albo on jest pierw­ szym widzem, krytycznym widzem. I potem się jeszcze bada, czy widzowie odbierają to tak samo, czy zupełnie inaczej, czy w ogóle nie rozumieją. Zewnętrzne oko to taki człowiek, który patrzy z ze­ wnątrz na pracę aktora. Jola była dla mnie zewnętrznym okiem w dwóch spektaklach. To może być reżyser, ale ja szukałem i zna­ lazłem kogoś innego, kogoś, kto współpracuje, pomaga w rozwi­ nięciu, wyjaśnieniu, wyklarowaniu tego, co tworzę. Kogoś, z kim rodzi się spektakl, ale ten spektakl rodzi się w aktorze. To oko z zewnątrz jest akuszerką, położną. Pracowałem z dwiema osobami w roli „zewnętrznego oka". Na początku i teraz z Jolą, a także z Shaupon Boshu w Pondicherry. Z Shauponem świetnie się pracuje na już przygotowanym ma­ teriale, kiedy nadaje mu się ostateczną formę. Ale nie rozumie on ewolucyjnego procesu kreacji przedstawienia. Pod tym względem Jola jest niezwykła - rozumie, że przedstawienie może się rodzić. Shaupon widzi wszystko już jako przedstawienie, a nie proces do niego wiodący. Jest niecierpliwy, a przecież czasem z trzech go­ dzin pracy powstają trzy sekundy czegoś wartościowego. Ale obo­ je mają niezwykłe cechy i umiejętność pomocy w realizacji tego, co chce się zrobić, bez narzucania siebie ani swoich fantazji temu procesowi. Niestety, teatr znużył Shaupona i zajął się teraz filozo­ fią. J.C.: A pamiętasz tę rozmowę z Januszem, że aktorstwo jest doskonałym kłamstwem. Jego rozumienie aktorstwa jest mi zu­ pełnie obce. Teatr dotyka i tworzy pewne formy, które muszą ko­ munikować, ale też muszą zawierać coś, co jest twoje osobiste, co jest właśnie tym ziarnem prawdy. To trochę podobne do balanso­ wania, posługiwania się formą znanego, by zawrzeć w tym to, co nieznane. S.S.: Ale to chyba zależy od tego, jak się rozumie prawdę i kłamstwo. Kłamstwo kojarzymy z czymś brzydkim i nieszcze­ rym. Ale udawanie jest czymś innym - jeśli Khalid idzie i widzi na ścieżce osobę, która jest chroma, i zaczyna ją naśladować, to w zasadzie udaje kogoś lub coś. J.C.: Może to być najprostszą formą pewnej otwartości na dialog. K.T.: To jest bardziej coś takiego, jak odbijanie kogoś w lu­ strze. Zrozumiałem to, kiedy pracowałem ze studentami. Wiedzia­ łem, że oni zawsze naśladują człowieka od zewnątrz. Naśladują pozycje fizyczne, ale nie dotykają tego, co najważniejsze, ducha tego człowieka. I to może obrazić kogoś. A jeżeli pójdziesz z du­ chem, wejdziesz w niego, to czujesz ten jego wewnętrzny stan, i nie naśmiewasz się już z niego, to jest współ-odczucie z drugim �człowiekiem, moment współbycia. Śmiejesz się nie z ludzi, lecz z nimi. S.S.:Ale odgrywanie czegoś jest tworzeniem przestrzeni Jak gdyby", zawieszeniem rzeczywistej przestrzeni. Wchodzisz na ry­ nek, ludzie przechadzają się spokojnie, z dziećmi, z wózkami, a ty nagle pojawiasz się w swoim przebraniu, z jakimś rekwizytem i zaczynasz próbować ich po pierwsze złączyć. Tworzy się wokół Ciebie krąg, czworokąt, zupełnie inna struktura, Ty kontra oni, kontra to oczywiście zbyt mocne słowo. Potem dopiero to „prze­ ciwieństwo" próbujesz roztopić. K.T.: Nie. Ludzie są tacy jak w rzeczywistości, tylko ja zmie­ niłem swój sposób bycia. Zaczynam ściskać im dłonie, żeby zła­ mać barierę codzienności i nawiązać kontakt w innej rzeczywisto­ ści, innej atmosferze niż normalna. Pojawia się nienormalna po­ stać. Ja przez swój makijaż, strój, sposób bycia pozwalam innym s'miac się ze mnie, bo ja jestem bardzo dziwny, może nawet cho­ ry w porównaniu z nimi. Ja naprawdę chcę, żeby ci ludzie mieli dobry humor, s'miali się, bawili, tańczyli i poznawali siebie na­ wzajem. Naprawdę chcę to zrobić. To nie jest udawanie, nie ma ,jak gdyby" - to bawienie się na ulicy jest zawsze tu i teraz. To jest cos' innego niż się gra w teatrze w przygotowanym spektaklu. Ale nawet w teatrze próbuję uciekać od „jak gdyby" przez przy­ gotowanie i znalezienie struktury tu i teraz. Tu i teraz dzisiaj nie jest tym samym, czym było tu i teraz wczoraj. S.S.: A do czego potrzebny jest Ci w tym kostium błazna? K.T.: Na ulicy kostium błazna i makijaż pozwalają mi przekra­ czać bariery normalnego życia. Pomalowana twarz, jeden kolor z jednej strony, inny z drugiej, to jest nienormalne, to jest przekro­ czenie granicy. Ludzie od razu widzą, że to ktos' inny. Ale strój i makijaż to tylko rodzaj trampoliny do działania. Jeśli zachowu­ jesz się „normalnie" będąc w kostiumie i makijażu, to jesteś' po prostu eksponatem, ale jeśli wykorzystujesz je, by wskoczyć do innej rzeczywistos'ci, to są one trampoliną. Przez inną rzeczywi­ stość nie mam na myśli rzeczywistos'ci wyobrażonej, udawanej rzeczywistos'ci, mam na myśli prawdziwą rzeczywistość, której cechy zostały zmienione. W normalnej rzeczywistos'ci dwoje ob­ cych ludzi może ze sobą nie rozmawiać, a nawet na siebie nie pa­ trzeć. Kiedy pojawia się błazen mogą wspólnie zacząć się z niego s'miac i omawiać jego błazenadę. Błazen nie udaje, że jest w śre­ dniowiecznym czy bajkowym świecie, jest tu i teraz, w prawdzi­ wych kolorach i z prawdziwymi dzwoneczkami, wchodzi w inte­ rakcje z takimi ludźmi, jacy się właśnie tu znajdują. S.S.: A czy w swoich rekwizytach próbowałeś kiedyś używać lustra? Pokazywać lustro ludziom. K.T.: Mam taki rekwizyt, który sam zrobiłem, ale jeszcze go nie używałem. To kij z moją głową, ale zamiast twarzy ma lustro. Każdy widzi swoją twarz, ale w błazeńskiej czapce. S.S.: A może powiedziałbyś coś jeszcze o tradycji plemiennej. Dlaczego i jak są dla Ciebie inspirujące plemiona? K.T.: To było inspiracją dla Błazeństwa ogólnego i Błazeń­ stwa. Próbowałem znaleźć sposób na spotkanie i bawienie się z ludźmi w innym mieście, innym s'wiecie. Dlaczego plemiona? Dlatego, że bardzo podoba mi się ich sposób bycia na świecie. Oczywiście można je idealizować, ale tam jest dużo do idealizo­ wania. To jest jedyne społeczeństwo na świecie, gdzie czuję, że ludzie są ze sobą tak jak być powinni. Potrafią się śmiać i odczu­ wać cielesną radość. Oni nie mają nic takiego jak teatr, ale z ze­ wnątrz można powiedzieć, że robią różne takie rzeczy, które teraz są pokazywane na scenie jako przedstawienia: śpiewy, tańce, dzia­ łania. To coś, co się fascynująco ogląda. Ale dla nich to jest rytu­ ał i obrzęd. Jestem jeszcze od tego daleko, ale mam taki ideał, że­ by współczesny teatr szedł w tym kierunku, by stał się obrzędem dla ludzi. 5.5.: A jaka jest różnica pomiędzy rytuałem a teatrem? K.T.: Zgadzam się z Grotowskim, że słowa mają różne kono­ tacje i że czasem lepiej nie używać pewnych słów. To coś związa­ nego z przestrzenią świętą, ale to nie musi wiązać się z religią. To coś duchowego, coś co jest najważniejsze dla człowieka. Może przestrzeń duchowa. 5.5.: To zdaje się Schechner powiedział, że teatr wyodrębnił się z rytuału wtedy, kiedy wyodrębniła się widownia, która już nie uczestniczyła stricte w przedstawieniu: to ciekawe, że teatr próbuje teraz wrócić do tej pierwotnej formy. Czy jest to możli­ we? Czy jest możliwe coś takiego jak wspólnota wiary? K.T.: Nie chodzi o wiarę. Chodzi raczej o rodzaj wspólnego błysku energii. Pozytywną energię w kierunku drugiego człowie­ ka, moment rozjaśnienia wszystkiego - dlaczego ja jestem, wspól­ ne katharsis, wspólny oddech przez chwilę. D.D.: A kiedy się spektakl kończy, to co zostaje? K.T.: To jest magia teatru, że coś istnieje, a potem nie ma już nic, jest tylko pamięć ludzi. Może już następnego ranka bardzo mało zostaje z tego, co widziałeś, z tej przestrzeni, w której byłeś, albo coś zostaje, czasem bardzo długo. Ja osobiście miałem bar­ dzo mało takich doświadczeń w teatrze, ale wiem, że jest to moż­ liwe. S.S.: A jakie spektakle najbardziej Cię poruszyły? K.T.: Dwa: Awwakum z Gardzienicami i taki spektakl tradycyj­ ny w Kerali w Indiach. To był jednoosobowy spektakl o śmierci. Przez 25 minut umierał człowiek. Grał go jeden z najlepszych ak­ torów, jakich widziałem - Guru Ammanur Chakyar z tradycji kudiyattam w Kerali. Miał wtedy około osiemdziesięciu lat. On sam badał i uczył się od nauczyciela, który badał oddech umierającego człowieka. Tak głęboko wszedł w ten proces, że to, co przedstawił, było tym samym procesem. Tuż przed śmiercią zapada kurtyna. 15 �W kudiyattam postać nie umiera na scenie. Sama śmierć nie jest pokazana, ponieważ tego nie można pokazać, śmierć zdarza się tylko w rzeczywistos'ci. Ale technika pracy aktora - niecodzien­ ność w używaniu ciała czy twarzy - budowana jest na gruncie rze­ czywistości. To było cos' niesamowitego. Magię tej sceny zwięk­ szało jeszcze os'wietlenie ogniem z lampki olejowej. S.S.: A Gardzienice? Czy to było w samych Gardzienicach? K.T..W Gardzienicach. Stan bycia między ludźmi i w samym człowieku. To mnie poruszało i miałem z tego dużo rados'ci. W i ­ działem tam pełnię człowieka, ludzi, którzy dają siebie. Takie pa­ lenie się ciepłym ogniem, dzielenie ognia z innymi jest mi po­ trzebne. Zobaczyć to i przeżyć - tego szukam. Bardzo ważna jest współpraca aktorów i atmosfera spektaklu. D.D.: A czy oni palą się tylko podczas spektaklu? K.T.: Po spektaklu są już w bardziej normalnym stanie bycia, choć ten ogień na scenie daje im energię do codziennej pracy. Po­ zostaje ciepło w organizmie, ciepło w człowieku. Oni pracują pa­ ląc się, w normalnym życiu jest podobnie. J.C.: Tez oni proponują ludziom pewną formę bycia, zapra­ szają ludzi na warsztaty, dają im dach nad głową przez jakiś czas, żywią. Proponują pewną formę bycia, która dostraja ucze­ stniczących do tego, by mogli przeżyć albo zawrzeć siebie w ja­ kimś wspólnym działaniu. To się nie dzieje tak po prostu. Trzeba powołać pewną formę i pozwolić jej zadziałać. K.T.: To się łączy z tym kluczem, o którym mówiłem... Ja ma­ ło czasu spędziłem z nimi, a dziwne było to, że strasznie mi się to podobało, ludzie, przestrzeń, spektakl, ale i cały czas myślałem, że muszę znaleźć cos' takiego w Indiach. To była praca silnie związana z kulturą Europy centralnej. Czułem się bardzo blisko z nimi, ale jednoczes'nie czułem, że jestem w tym obcy. Muszę znaleźć w swojej kulturze taki sposób bycia, zarówno w życiu, jak i teatrze. S.S.: A czy sądzisz, Że można przechodzić z jednej kultury do drugiej; będąc Europejczykiem wejść w kulturę Indii i odwrot­ nie, będąc stamtąd na przykład Indusem, tak jak Ty, wejść w kulturę europejską; otrzymałeś edukację przynajmniej po czę­ ści europejską, mieszkałeś w różnych krajach, a chociaż studio­ wałeś w Delhi, to przecież twój nauczyciel studiował w Londynie: czy można zatem wejść w inną kulturę? K.T.: Myślę, że to zależy; ja od początku życia wychowałem się przynajmniej w dwóch kulturach, bo pochodzę z tradycji mu­ zułmańskiej w Indiach, z drugiej strony moja rodzina chciała zro­ bić taki most między kulturą europejską i własną, indyjską. U mnie w domu na przykład na obiad jadało się dania indyjskie, a kolacja była europejska. Spędziłem połowę życia w Indiach, a połowę poza nimi, bo mój ojciec był dyplomatą i wędrował po różnych krajach. To oddziałuje na stosunek do samych Indii. Większos'ć Indusów jest związana z jednym stanem, jednym języ­ kiem, jednego typu jedzeniem, a gdzie indziej są nie u siebie. A ja miałem zawsze poczucie, że należę do całych Indii. To może za­ leżeć od pochodzenia. Mój pradziadek brał udział w walce o nie­ podległość i patriotyzm w rodzinie był silny. Jestem człowiekiem zadomowionym w wielu kulturach, przypuszczalnie dlatego żyję w pewien sposób poza nimi wszystkimi. Tu znowu pojawia się motyw błazna. Wielu ludzi z obu kultur indyjskiej i europejskiej czuje się dobrze w swojej kulturze, ale przyjęli też inną. Ja chcę być w obu, choć moje poczucie tożsamości z pewnością wyrasta z Indii i nie chcę tego zmieniać. To ma związek z określoną wraż­ liwością, czuciem życia. Duża częs'ć mojej wrażliwości wywodzi się z silnych standardów rodziny i jej wpływu. W mojej rodzinie muzułmańskiej islam był zmieszany z liberalizmem, duchem re­ formatorskim, niekonwencjonalnos'cia, dziwactwami... Była w niej nowoczesność pomieszana z miłością do tradycji i poczu­ ciem bycia Indusem. Mój ojciec zaprojektował flagę narodową współczesnych Indii! Był on elegancki zarówno w domu w trady­ cyjnym sherwani, jak i w garniturze, uwielbiał zarówno poezję Ghaliba, jak i Yeatsa. Dla mnie istnieje większy kontrast między s'wiatem metropolii a s'wiatem plemiennym niż pomiędzy Europą a Indiami. W młodości wyobrażałem sobie, że możliwe jest „sta­ nie się" członkiem plemienia. Powoli odkrywałem, że jest to nie­ możliwe i zdałem sobie sprawę, że wartością mojego stanowiska, jeśli w ogóle takie istnieje, to bycie „mostem". II. 13. Martwe dusze wg. Gogola, Jola Cynkutis i Khalid Tyabji, DSW Wrocław 1988. Fot. Marek Grotowski 16 �5. S.: A powiedz, jaką widzisz atrakcyjność w kulturze Zacho­ du, nie Polski czy Anglii, ale po prostu Zachodu. Czy uważasz, że jest coś atrakcyjnego w tej kulturze? K.T.: Atrakcyjność tej kultury polega może na tym, że jest ona lustrem, pozwalającym patrzeć inaczej na swoją kulturę. Chociaż oczywiście Europa ma fascynującą historię i podoba mi się wiele rzeczy w Europie - architektura, przyroda, muzyka, pożywienie, literatura, ale na nieszczęście większość tych rzeczy nie należy już do dnia dzisiejszego. Oczywiście przyjemnie jest odkryć, że w niektórych miejscach, takie proste sprawy jak kupowanie bile­ tu kolejowego są proste, i nie stanowią wielkiego wyzwania. Bar­ dzo lubię profesjonalizm, energię i zaangażowanie w pracę Euro­ pejczyków. Lubię poczucie zbiorowej świadomości w wielu przy­ padkach... Ale muszę tu dodać, że Polska dla mnie nie jest „Za­ chodem". Polska jest dużo bliższa mojej własnej kulturze niż „Za­ chód". Przypominam sobie, co mówił mój profesor, kiedy po raz pierwszy wyruszyłem do Europy do pracy terenowej. Powiedział, że kiedy spotkam naukowca, powinienem powiedzieć mu, że nie przyjechałem tu po jego pomoc, ale aby dać pewną radę. Wszyst­ ko jest u nich wspaniałe, ale brakuje jednej „malej rzeczy", której pilnie potrzebują w swojej diecie, bez której z pewnością umrą to „odrobina samorefleksji". S.S.: A powiedz, czym jest dla Ciebie przyroda? Kiedy miałeś pierwszy pomysł na swój teatr, to wybrałeś takie, miejsce gdzie nie ma dróg, gdzie jest las, pojechałeś w „dzikość". K.T.: Jest wielka różnica pomiędzy starym lasem i tym posa­ dzonym przez człowieka. Pozostało już niewiele starych lasów i dżungli. Kiedy wchodzę w kontakt z lasem, czuję, że przecho­ dzą przeze mnie różne prądy. Najważniejszą cechą starego lasu jest jego wielka różnorodność. Natura oznacza współistnienie różnorodności, współzależność, wyjątkowe piękno i czystość kiedy jest nie splamiona przez ludzi - jest dla mnie Ogrodem Boga. D.D.: A czy ludzie w wioskach są ciągle tacy sami? Czy cią­ gle tak samo potrafią tańczyć i bawić się jak dziesięć lat temu? K.T.: Zasmuca mnie, kiedy widzę, jak to się zmienia... Oni mówią, że w mieście jest brudno, wszędzie są gówna, są tam nie­ dobrze traktowani; w lesie muszą się bać tylko dzikich zwierząt, a tam trzeba się bać drugiego człowieka. Nie lubią radia, bo mówią, że tam nie ma naszych piosenek, a my raczej wolimy śpie­ wać i nie chcemy zmieniać swojego sposobu życia, ale, że za trzy­ dzieści lat będziemy kulisami... Zmiany zachodzą zastraszająco szybko. Są dwie grupy: jedni przeszli na stronę miasta, oglądają popularne filmy, zmienili fryzury, zapuścili wąsy. Jak ktoś zacznie mieszkać wśród ludzi z miasta, to coś się zmienia w twarzy, w oczach, coś takiego jak brud wychodzi z twarzy, to widać... Oni inaczej patrzą na drugiego człowieka. To dziwne... Osobiście w i ­ działem tyle zmienionych twarzy przez te lata. Tubylcy z plemion mają nieoceniający i niewyrachowany sposób patrzenia na ciebie. Kiedy młodzieniec zostaje, jak to mówię, „zepsuty" życiem w mieście, jego oczy stają się chytre, podejrzliwe, coś zmienia się wokół ust, pojawia się kalkulacja, a stosunki ludzkie stają się transakcjami. D.D.: A czy nie wydaje Ci się, że miałeś szczęście poznać tych ludzi w momencie, kiedy jeszcze nikt tam nie dotarł. A teraz, kie­ dy wzrasta zainteresowanie nimi, pojawią się turyści, to mogą im zagrozić... K.T.: Oni mają nawet taki obrzęd: kiedy rosną owoce mango, to nie można ich zrywać do czasu, kiedy nie są dojrzałe. To sza­ man ustala datę i jest święto trwające trzy dni, mango-mania - po­ tem zaczynają dopiero zbierać owoce. Nawet małe dziecko nic nie zerwie, bo wie, że nie wolno. Ale teraz przychodzą handlarze i ku­ pują worki mango za może parę groszy. I nawet jeśli w jednych wioskach oni jeszcze tego przestrzegają i nie zrywają owoców, to przychodzą ludzie z innych wiosek i robią to dla pieniędzy... II. 14. Khalid Tyabji w filmie Hanuman 5.5.: A na czym polega istota teatru?... Bo etymologicznie te­ atr wiąże się z oglądaniem, patrzeniem na coś, słowa teoria i te­ atr mają wspólną etymologię, ale teoria stała się czymś trochę antyludzkim, oderwanym, ideą, czymś obiektywnym i zewnętrz­ nym, związanym przede wszystkim z nauką, a teatr, o tym prze­ cież mówimy, jest takim proludzkim działaniem. O co może za­ tem chodzić w teatrze? K.T.: O wszystko. J.C.: Zrobiłeś teraz monodram. Szkielet jest gotowy. Chcesz go pokazać ludziom. Jaką intencją chcesz tych ludzi dotknąć? Chodzi mi o moment przeżycia. Bo Sławek pyta o esencję teatru. K.T.: Może wrócę do czegoś co zacząłem, a nie dokończyłem: chciałem, żeby ludzie wyszli z teatru z pewną energią, naładowa­ ni jak bateria. To coś, co się wiąże z życiem duchowym. Żeby ra­ zem ze mną dotykali pewnego świata, innego niż codzienny. Mówisz, że teatr związany jest z oglądaniem i z tego powodu nie lubię słowa 'spektakl' i 'show', bo to jest coś bardziej na ze­ wnątrz, coś co jest tylko przed oczami... Jak się kręci film o dzia­ łaniu teatralnym, to czasem to, co jest żywe wygląda bardziej pu­ sto, bo nie ma tej wibracji, brak człowieka - widz i aktor muszą być w tej samej przestrzeni. Aktorstwo w sanskrycie to abhinaya - to send forth, żeby przesłać siłę... S.5.: A czy widziałeś jakiś spektakl Kantora? K.T.: Tak. Niech sczezną artyści. Bardzo mi się to podobało, raz w Nowym Jorku i raz we Wrocławiu. Ciekawe, bo we Wrocła­ wiu on był chory, i przez pierwsze dwadzieścia minut nie było go na scenie, stało tylko krzesło z napisem: Kantor. Coś było nie tak, nie ten rytm, coś nie grało... On patrzył z boku i bardzo się dener­ wował, wszedł na scenę, zaczął dyrygować i zaczęło być tak, jak miało być. 5.5.: Rzeczywiście w teatrze jest coś ciekawego, czego nie da się opisać, w czym rzecz, rzecz nie jest w czystych gestach, gesty są przesycone czymś więcej... K.T.: To samo jest z tekstem. Jest bardzo wiele rodzajów w i ­ dzów, ale ja robię teatr, który mnie interesuje. I tam nie historia jest najważniejsza, ale coś, czego nie da się nazwać: próbowałem to nazwać stanem bycia. Jak powiada jeden z moich nauczycieli, Badał Sircar - „ludzie zapomnieli, jak odczuwać". D.D.: To dotyczy aktora czy publiczności? K.T.: Stan bycia musi się zmienić w obu, ale oczywiście to ak­ tor spełnia rolę czynnika prowokującego, to on jest motorem zmian. W tym nowym spektaklu chcę zwrócić uwagę na to, co zo­ stało zapomniane w życiu współczesnym, że jako ludzie tylko przez chwilę jesteśmy wędrowcami na ziemi. To dotyczy czegoś 17 �innego niż konsumowanie produktów. To coś", co bardziej wiąże się na przykład z oddechem. Czy to nie jest niesamowite, strasznie piękne, że pojawiamy się w s'wiecie i po jakimś' czasie znikniemy? Dostalis'my czas na ziemi. Oddychamy i żyjemy. We współcze­ snym s'wiecie nie myślimy już w ten sposób. Ten ostatni spektakl po bengalsku nazywa się Moner manush, co można przetłuma­ czyć jako Człowiek serca, ale słowo mon znaczy jednoczes'nie ser­ ce i głowę. Oczywiście mamy słowa na każdą z tych rzeczy osob­ no, ale tu chodzi o obie rzeczy naraz i o to też chodzi w spekta­ klu. To połączenie pełni ważną rolę w filozofii hinduskiej. D.D.: Ale czy to jest to samo: bo Ty jesteś raz aktorem, a raz oglądasz na przykład Kantora, czy to jest to samo? K.T.: Muszę powiedzieć, że niestety większość moich dos'wiadczen w charakterze widza była wyjątkowo nudna. Najczę­ ściej po dziesięciu minutach jestem tak znudzony, że odczuwam klaustrofobię i chcę wyjść. Znacznie bardziej interesuje mnie sie­ dzenie w parku lub na ulicy i obserwowanie ludzi w prawdziwym życiu niż oglądanie aktorów na scenie, ponieważ oni są tak nie­ prawdziwi, a przez to nudni. Sceniczny s'miech i płacz jest okrop­ ny i nie do wytrzymania. Kiedy s'miech i płacz są prawdziwe, to są zawsze naładowane. To są szczęśliwe i bardzo żywe chwile. Na szczęście w moim życiu widziałem kilka przedstawień, które przekonały mnie, że na scenie możliwe jest cos' przeciwnego do nudy. To daje mi siłę do pracy. J.C.: Padło ładne pytanie: czy jak oglądasz spektakl, to jesteś aktorem? K.T.: Nie. Rzadko. Czasem się dziwię, że są ludzie, którzy analizują, jak on to zrobił? Jak jest dobry spektakl, to ja przestaję o tym myśleć: może jestem dobrym widzem, bo wchodzę całko­ wicie w to, co widzę, to jest jak sen, nie analizuję już tego. Kiedy czuję, że aktorzy „grają", nie mogę się w ogóle wciągnąć w to, co mówią. Oni nie mówią, oni tylko udają, że mówią. D.D.: Ale czy nie ma pewnej różnicy między aktorem a wi­ dzem, nawet uczestniczącym. Kiedy jesteś aktorem, to jest to ro­ dzaj samoekspresji, obnażenia siebie. Podejrzewam, że Ty z sie­ bie coś dajesz, Że dotykasz czegoś osobistego. J.C.: To ciekawe co mówisz, bo ja się zawsze buntuję przed używaniem słowa obnażanie się czy ekshibicjonizm w teatrze. Niewątpliwie jest taka część, aktorów być może większa, którzy lubią taką formę bycia na scenie, jest to im potrzebne. Jest też część aktorów, którzy potrafią czerpać z siebie, z tego czym są, co jest najważniejsze dla nich, przetwarzać to na taką formę, żeby tego nie zdradzić, tylko natchnąć życiem i powołać znak. Do zna­ ków czy symboli mogą się odnosić różne kultury. To dla mnie jest esencja teatru, powoływanie takich znaków, szukanie ich w so­ bie i poza. Jest to praca nie skończona, ale można dotykać pew­ nych fragmentów, poszerzać o spotkania międzygrupowe czy międzyteatralne z różnych krajów, dążyć do stanu otwarcia. Tak jak Khalid mówi idzie ścieżką i nagle musi pojąć tę osobę, która przed nim staje, pojąć nie naśladować, a korzysta tylko z jakie­ goś fragmentu ciała tej osoby, natomiast pojmuje ducha tej oso­ by. Jak mi się wydaje taka jest funkcja teatru. Bo jednakże teatr tworzą ludzie. K.T.: Ale to 'ja'jest tylko narzędziem... ducha świata, bo teraz myślę o tym ćwiczeniu, które z Jolą robiliśmy, że trzeba było zna­ leźć ducha s'wiata... czułem, że jakaś' energia płynie przeze mnie, ale to nie znaczy, że ja działam jako j a ' , ja jestem tylko narzę­ dziem tej energii. D.D.: 1 na tej podstawie rozumiesz, Że to było to. Bo skąd wiesz, że to było dobre... K.T.: Nie wiem, że było dobre, ale wiem, że było prawdziwe... D.D.: Albo w Twoim subiektywnym odczuciu, że to co robisz, jest prawdziwe. Jak to rozpoznajesz? K.T.: Dużo można mówić, na temat tego 'prawdziwe', ale przypomina mi się pewien Chińczyk, który był mistrzem w ope­ rze pekińskiej, to był jeden z trzech aktorów, który grał postać 18 Króla Małp. To jest bardzo akrobatyczna rola. Uczył się od szóstego roku życia, rodzice byli za biedni, żeby mu dać jeść. Od­ dali go do nauczyciela, żeby ten go uczył i żywił. Nauczyciel był jak drugi ojciec. Mając ponad sześćdziesiąt lat wyjechał po raz pierwszy poza Chiny, do Anglii, gdzie miał publiczne spotkania na temat opery pekińskiej. Padło pytanie, które profesor z uniwer­ sytetu przez kilka minut tłumaczył na chiński, a brzmiało ono: jak można poznać to, czy aktor jest dobry czy zły. Ten aktor słucha­ jąc pytania dziwił się coraz bardziej, a na końcu powiedział tylko: to trzeba zobaczyć. S.S.: To są rzeczy oczywiste, w etymologicznym znaczeniu. D.D.: Ale jest ten warsztat, pracujesz nad spektaklem i do­ chodzisz do pewnych rozwiązań i wtedy praca jest inna, i sam oceniasz, czy może z tym lustrem... tu jest poszukiwanie. J.C.: W trakcie takiej ewolucji, czyli dochodzenia do tej ze­ wnętrznej formy, albo się oddalasz od prawdy, która stworzyła pierwszy moment, stała się zaczynem, albo jesteś w niej. Ty mu­ sisz czuć, czy odchodzisz od niej czy nie. Jak straciłeś, to znaczy, Że trzeba wracać do początku i inną drogą rozwijać to, co było inicjatorem momentu. Jak zachować prawdę... K.T.: To jest najtrudniejsza rzecz w teatrze... Bo czasem jedną strukturę powtarzasz codziennie, czasem nie chcesz, ale musisz, bo spektakl jest reklamowany, bo ludzie kupili bilety. Ale to nie dzieje się w każdym teatrze, stąd skojarzenie z kłamstwem, tak jak w życiu codziennym. Acting jako robienie też czegoś' niepraw­ dziwego. S.S.: To zależy pewnie, jakie znaczenie przypiszemy słowu 'gra'. W tym codziennym znaczeniu znaczy to nieszczerość... K.T.: Dlatego wytłumaczyłem to po angielsku... S.S.: Po angielsku jest podobnie, to act znaczy 'grać' i 'dzia­ łać'. Ale fenomenolog religii van der Leeuw pisze o teatrze jako 'świętej grze', 'poważnej grze'. Gadamer odwołuje się do pojęcia gry i mówi, że ludzkość nie byłaby ludzkością bez gry, to znaczy, że nie można sobie wyobrazić bez niej kultury. Być może jest to patrzenie na tę samą rzecz z dwóch punktów widzenia: raz widzi­ my, że gra jest czymś nieszczerym, a innym razem to właśnie gra okazuje się tworzyć człowieka, dotyka jego istoty. Przecież kim innym jesteś na uniwersytecie - można powiedzieć, że tam grasz, kiedy chodzisz na zajęcia i zdajesz egzaminy, a kim innym - kie­ dy idziesz do dżungli czy w góry, spotykasz ludzi i zaczynasz się z nimi „bawić", co też określamy słowem gra. K.T.: Są też gry dziecięce, które są żywe i prawdziwe. Tak sa­ mo w sporcie: mecz w piłkę ma pewne zasady i reguły, taka sama struktura wydarzeń, te same zasady, ci sami gracze, może być po­ wtarzana dzień po dniu, ale za każdym razem jest tak jak jest włas'nie teraz, tam nie ma kłamstwa. Nie udajesz, że grasz, po prostu grasz, dając z siebie wszystko. Zdaje się, że w życiu nawet trzeba grać w tym drugim sensie, bo nie można wszystkiego powiedzieć ani pokazać, bo nie można tutaj tańczyć na stołach, ale teatr na to pozwala. J. C.: Powiedziałeś wcześniej w rozmowie, że studia i dyplom to paszport do poruszania się w świecie nauki, czy może błazen być paszportem do poruszania się w świecie... D.D.: Czy to są te same światy? K.T.: To paszport do każdego s'wiata... Jeden z powodów, dla których żałuję, że nie skończyłem doktoratu, wiąże się z tym, że nie dostałem tytułu doktora błazna. S. S.: To ciekawe. A powiedz, czy próbowałeś kiedyś grać i bła­ znować w świecie nauki? K.T.: Jeszcze nie, ale mam taką nadzieję. S. S.: A masz jakiś pomysł? K.T.: Miałem kiedyś' zabawny pomysł. Kiedy studiowałem na wydziale socjologii i antropologii, to chciałem wygłosić wykład w stroju plemiennym. Przyjść z siekierą do sali i poprowadzić wy­ kład na temat: antropologowie w oczach ludzi z plemion. S.S.: Myślisz, że uda Ci się to zrealizować? �K.T.: Mam nadzieję, że tak. Kiedy miałem wybrać studentów do szkoły dramatycznej, poszedłem w czapce błazna, bo sądzi­ łem, że to będzie fair play, chciałem, żeby studenci byli wyluzowani, ale traktowałem ich jednocześnie bardzo poważnie. Czapka miała podkreślać fakt bycia w roli egzaminatora. D.D.: A jak ludzie zazwyczaj reagują na błazna? Jaki są re­ akcje na ulicy? K.T.: Ludzie się często s'mieja, bo jest ktos', kto wygląda na bardziej chorego umysłowo niż oni, to taka postać, z której moż­ na się s'miac. To zależy. Kiedyś' w czasie juwenaliów wszedłem na dyskotekę w stroju błazna, było może sto osób w kolejce, a ja wszedłem bez biletu i ten, kto stał na bramce, był bardzo zadowo­ lony, że taki gos'ć przyszedł. Od każdego dostałem alkohol, może nawet za dużo... Ale rok temu zostałem prawie pobity. Pojechałem do plemion w Goa i miałem tournee teatralne. Był ze mną organizator. W le­ sie ubrałem się w kostium, zrobiłem makijaż i wszedłem do wio­ ski. Były tam tylko kobiety i dzieci zgromadzone przy pompie wodnej. Zacząłem się bawić z dziećmi i kobietami, i wszyscy się s'miali. Ale może po pięciu minutach przyszła stara kobieta, która popatrzyła na mnie, zaczęła od razu krzyczeć: diabeł, diabeł. Ona była trochę chora. Mężczyźni byli kilometr dalej w knajpie i pili, i kiedy usłyszeli krzyk, to przybiegli do wioski, łamiąc po drodze gałęzie z drzew. Byli bardzo pijani i machali nimi bardzo blisko mojej głowy. Nie znałem ich języka i potraktowali mnie jak praw­ dziwego diabła: zrobiło się już ciemno, a ja byłem pomalowany. Próbowałem im śpiewając tłumaczyć, że nie mam nic przeciwko nim, ale nie za wiele z tego wynikało. Na szczes'cie był organiza­ tor, który znał język, zachował spokój i powtarzał ciągle: on jest aktorem z teatru, ze szkoły dramatycznej, i to jest tylko spektakl, to nie jest diabeł. Tak powtarzał ze dwadzies'cia-trzydzies'ci razy i powoli to trafiło do tych pijanych głów. Potem nawet tańczylis'my i s'piewalis'my razem. Ale mówili, że gdyby nie było tego człowieka, toby mnie na pewno wykończyli. D.D.: Jak się wtedy czułeś? K.T.: W końcu był to bardzo fajny wieczór, ale zrozumiałem, że nie wszędzie będę tak samo traktowany. Nie mogłem znaleźć sposobu, żeby dotknąć ich bez języka. Gdybym był sam, może bym znalazł jakiś' sposób, ale nie wiem... D.D.: Jak myślisz, kim byłeś dla ludzi z plemienia w Orisie? K.T.: Kiedy zacząłem rozumieć trochę ich język odkryłem, że mówią o mnie nieco jak o jokerze - „ktos' kto gra"... D.D.: A czym dla Ciebie jest praca w filmie? К.Т.: W pewnym sensie jest zupełnie inna. Bo w teatrze praca polega na znalezieniu sposobu, żeby dotykać pewnego rodzaju bycia prawdziwym codziennie, w tej samej strukturze, a w filmie trzeba to zrobić tylko raz, albo kilka razy w jednej godzinie, trze­ ba być przygotowanym na pierwszą improwizację. Mam z tym kłopoty, w teatrze jak cos' nie idzie jednego dnia, to trzeba szukać sposobów na poprawienie tego w dniu następnym, w filmie to jest niemożliwe. „Pierwsza improwizacja" zostaje zarejestrowana i prawdopodobnie będzie trwała dłużej od twego życia, chociaż możesz być z tego powodu niezadowolony. W filmie cokolwiek robisz, prowadzi do produktu końcowego, który tworzony jest z małych fragmentów i okruchów. W teatrze moment przedsta­ wienia jest sednem, produktem, jeśli tak wolisz. S.S.: A czy mógłbyś opowiedzieć jakiś spektakl, na przykład Pieśń błazna, przez jakie wcielenia tam przechodzisz? K.T.: Na początku wychodzę z widowni, przebrany za widza, bo przychodzę z zewnątrz, jestem jednym z nich. Przez jakiś czas gram rolę aktora. Mam sen, we śnie gubię czapkę i muszę przejść przez różne postacie z życia zewnętrznego, ale takie, które nazy­ wam ciemnymi, niedobrymi, bo zgubiłem mądrość, jestem terrory­ stą, potem mężczyzną, który traktuje kobiety przedmiotowo, po­ tem kobietą, która sprzedaje swoje ciało, człowiekiem, który sądzi, że świętość można kupić, wystarczy zapłacić, ale nie trzeba nic zmieniać w sobie (taki stosunek do świątyni ma wielu Indusów), człowiekiem z plemion, który staje się kulisem, żołnierzem, pu­ stym muzykiem, aktorem z popularnego filmu, człowiekiem, który płaci za miłość swojej małej siostrzenicy, jeszcze dziecku... S.S.: I na końcu odnajdujesz czapką i mądrość. K.T.: Potem znajduję czapkę-mądrość, i wtedy znajduję miej­ sce, skąd można patrzeć na to wszystko z oddali. S.S.: Czy mądrość wiąże się z dystansem? K.T.: Przywraca równowagę, bycie człowiekiem. Taka jest koncepcja, nie wiem, jak to widz odbiera. Miałem różnych w i ­ dzów, bardzo często odbierają to ciepło, czasem narzekają na to, że im mówię o rzeczach, które znają. Ale była taka kobieta, którą mąż bił przez wiele lat i po tym spektaklu znalazła siłę, żeby od niego odejść. Były też dwie kobiety, które powiedziały, że chcia­ ły popełnić samobójstwo i ten spektakl je uratował. Przez te stra­ szne rzeczy znalazły siłę, żeby być sobą. D.D.: Opowiadałeś, że w ostatnim filmie francuskim grałeś jogina. Jak się czułeś? J.CSobą? K.T.: Tak. To człowiek, który odszedł od społeczeństwa i mie­ szkał tylko z małpami. Wolał żyć z przyrodą. On był bardzo bli­ ski czegoś we mnie. Kiedy szedłem na próbę, szedłem z bambu­ sowej chaty pełnej baulów do nowoczesnego hotelu w Bengalu. Nadal nosiłem pół-dhoti na biodrach, łatwo było przykucnąć i wejść od razu w rolę. Przez pewien okres żyłem jak sadhu, jako uczeń baula. Otrzymałem inicjację. D.D.: Miałeś kontakt z joginami, pozateatralny... K.T.: Tak. Byłem uczniem jednego jogina z sekty baula, w Bengalu. Oni są związani z wiedzą tantrycką, ale są jednocze­ śnie bardzo podobni do średniowiecznych błaznów, mają swoje normalne życie, normalne dla nich, i swój kostium, ubranie na spektakl, śpiewają, tańczą, grają na instrumentach... D.D.: Mają swoją publiczność? Czy to jest rodzaj spektaklu? K.T.: Tak, coś takiego. Raczej pieśni, tańce, rodzaj komunika­ cji z publicznością. Mój nauczyciel był bardzo silną postacią, ale było w nim coś złego, nie mogłem się z tym zgodzić. Na przykład na przemoc. S.S.: Czy on stosował przemoc wobec Ciebie? К.Т..Ш. D.D.: Czy to była część jego filozofii? K.T.: Nie, myślę, że to była część jego ego. To był bardzo do­ bry przykład takiego jogina, który doszedł do dosyć wysokiego stopnia, i używał mocy, którą otrzymał przez to doświadczenie, do powiększania swego ego. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/954ebaf31088aff35f03403dd551824c.pdf 649529f2e6ecb1153c1101a7e7f6a380 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2469 Title A name given to the resource Błazen. Narodziny i struktura mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.46-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błazen. Narodziny i struktura mitu Monika Sznajderman Historycy kultury dawno już zauważyli, że w społeczeń­ stwach europejskich, nawet tych wysoko rozwiniętych, funkcjo­ nują takie same mechanizmy, dotyczące zjawisk uważanych za sakralne, jak w społeczeństwach, które były domeną badań etnologicznych i religioznawczych: społeczeństwach prymitywnych, plemiennych, „bez historii i pisma", w cywilizacjach, jak je na­ zywa Claude Leuvi-Strauss, „zimnych". Dotyczy to między in­ nymi zjawisk postrzeganych powszechnie jako nieczyste, zbrukane, hańbiące, a więc, w istocie, sakralne, w odniesieniu do których nabierają mocy rytualne zakazy. Do tych fenomenów w społecznym mikrokosmosie należy także pewna kategoria profesji i rzemiosł uważanych za niegod­ ne, nikczemne, nieszlachetne. W społeczeństwie średniowiecz­ nym, pisze Bronisław Geremek „W kategorii tej znajdowały się zajęcia związane z krwią (rzeźnicy, kaci, balwierze, chirurdzy), ze s'miercia i martwym ciałem (grabarze, hycle, garbarze skór), z brudem i ekskrementami (łaziebnicy, śmieciarze, zajmujący się także oczyszczaniem kloak), z zaspokajaniem namiętności ciele­ snych (prostytutki i sutenerzy). Oczywista jest tu zbieżność z sy­ tuacjami badanymi przez etnologów, stąd też w ostatnich bada­ niach nad niegodnymi rzemiosłami w s'redniowieczu wskazywa­ no na zakorzenienie motywacji tej ekskluzji w tradycyjnej świadomos'ci odwiecznych tabu." Do podobnych wniosków doszedł w trakcie swoich badań Jacques Le Goff. Hierarchia społeczna danego społeczeństwa, uważa francuski historyk ze szkoły Nouvelle Histoire odzwier­ ciedla jego mentalność i religijny światopogląd. Grupa rzemiosł niegodnych, omawianych na przykładzie średniowiecznych spo­ łeczeństw zachodnioeuropejskich, jest przy tym, według le Goffa, znacznie szersza niż według Bronisława Geremka. Wyróżnia bowiem autor Pour un autre Moyen Age obok rzemiosł dla pew­ nych grup społecznych bezwzględnie zakazanych - negotia illicita - także rzemiosła i profesje zwyczajnie niegodne, nikczem­ ne, podłe: inhonesta mercimonia, artes indecorae, vilia officio. Łącznie, w różnych regionach i w odniesieniu do poszczegól­ nych warstw społecznych tworzą one bardzo szeroką kategorię. W samej tylko pierwszej linii mieszczą się w niej, obok oberży­ stów, lekarzy, chirurgów, alchemików, magów, żołnierzy, sutenerów, prostytutek, notariuszy i handlarzy - także akrobaci i ku­ glarze, komedianci i w ogóle wszelkiego rodzaju aktorzy. Do niezwykle żywych w mentalności człowieka średniowiecznego reliktów starych zakazów, obowiązujących we wszystkich ar­ chaicznych społeczeństwach przedchrześcijańskich i plemien­ nych, dorzuciło swoją własną ideologię chrześcijaństwo; ono także rozszerzyło listę rzemiosł zakazanych, związanych z po­ pełnieniem jednego z grzechów głównych. I tak na przykład oskarżenie o lubieżność doprowadziło do potępienia oberży­ stów i właścicieli otoczonych zazwyczaj złą sławą łaźni, kugla­ rzy i żonglerów, oddających się wyuzdanym i obscenicznym 1 2 46 tańcom, właścicieli tawern, w których bawiono się przecież, tańczono i pito wino, a nawet tkaczy, oskarżanych o to, że z ich zaopatrzenia korzystały także prostytutki; oskarżenie o chci­ wość doprowadziło do potępienia tak kupców, jak ludzi prawa adwokatów, notariuszy i sędziów, a podejrzenie grzechu leni­ stwa - do potępienia profesji żebraczej. Jeszcze ostrzej ocenia­ ne były zawody, stojące w opozycji do podstawowych tendencji bądź dogmatów chrześcijańskiej wiary. I tak na przykład gorą­ co potępiano lichwiarzy, gdyż profesja ta zaprzeczała idei bra­ terstwa pomiędzy ludźmi, profesje zbytkowne, gdyż zaprzecza­ ły one zasadzie 'contemptus mundi' czy wreszcie kupców, gdyż człowiek, zgodnie z chrześcijańskim światopoglądem, winien pracować i tworzyć na podobieństwo Boga - tak, jak czyni to na przykład rolnik, czy przynajmniej wytwarzający dobra rzemie­ ślnik. „Jeśli nie można tworzyć, należy przekształcać - 'mutare', modyfikować - 'emendare', ulepszać - 'meliorare'. Stąd więc potępiony jest kupiec, który nie wytwarza niczego" - pi­ sze Le Goff. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że ówczesna kul­ tura była w przeważającej mierze rolnicza i że jeżeli niektórym rzemiosłom (jak na przykład kowalstwu, złotnictwu czy snycer­ stwu) przypisywano cechy pozytywne, to wynikało to zarówno z faktu, iż przedstawiciele tych zawdów właśnie przekształcali materię, jak też z faktu, iż nadal, podobnie jak w społeczeń­ stwach archaicznych, postrzegani byli oni raczej jako czarno­ księżnicy niż jako zwykli rzemieślnicy. 3 Pomiędzy X I i X I I I wiekiem ten wyraźny dotąd podział na nieliczne profesje szlachetne i nader liczne pogardzane czy zaka­ zane ulega zmianie. Jej przyczyną jest między innymi dokonują­ ca się na chrześcijańskim Zachodzie ekonomiczna i społeczna rewolucja. Powstają nowe profesje i nowe grupy społeczno-za­ wodowe, a liczba negotia illicita czy choćby tylko inhonesta sta­ le maleje. Zawdzięczamy to w dużej mierze scholastyce, która przedscholastyczną, manichejską mentalność zastąpiła mental­ nością o wiele subtelniejszą; mentalnością, tworzącą całkiem no­ we podziały. Obok profesji z natury swej (ex natura) godnych pogardy i potępienia wyróżnia się coraz liczniejszą grupę zawo­ dów potępianych w zależności od okoliczności - ex occasione. I zjawiskiem pierwszoplanowym jest to, że liczba tych pierw­ szych zmniejsza się nieubłaganie. Co ciekawe, nie dotyczy to jednak prostytutek i kuglarzy, którzy należeli do grupy wyłączonej z familia Christi najdłużej. W X I I I wieku, według Bertholda von Regensburga, to oni wła­ śnie - wagabundzi, błędni wędrowcy, wędrowne ptaki, po łacinie zwani vagi - byli jedyną grupą, którą chrześcijańska wyobraźnia zaliczała jeszcze do familia diaboli; grupą podlegającą niemal całkowitej i bezwzględnej ekskluzji. Grupą szczególnie niebez­ pieczną. Wyjątkiem była tutaj „podgrupa" zawodowa muzyków -jedyna, która, w przeciwieństwie do wyczyniających nieprzy­ stojne akrobacje linoskoczków i „pasożytujących" na dworach �błaznów, otaczana była społecznym szacunkiem i uwzględniana w planach zbawienia. * ** Zastanówmy się, o czym świadczy fakt tak kategorycznej i długotrwałej ekskluzji? Otóż świadczy wyraźnie o tym, iż była profesja błazeńska, bardziej jeszcze niż wszystkie inne, postrze­ gana jako profesja sakralna, fascynująca, ale i budząca lęk. Pro­ fesja ambiwalentna, gdyż - gorąco potępiana - posiadała równie silną waloryzację pozytywną. Nie przypadkiem przecież pojawia się w średniowieczu temat kuglarza Najświętszej Panienki; podobnie jak nie przypadkiem zarówno Św. Franciszek z Asyżu, jak i w ogóle franciszkanie zyskują przydomek kuglarzy Chry­ stusa i kuglarzy Boga. Jacques le Goff tłumaczy ów paradoksal­ ny fakt chęcią rehabilitacji kuglarza zgodnie ze zmieniającym się światopoglądem chrześcijańskim, czyż nie trzeba tu jednak ra­ czej dostrzec potwierdzenia tej dawno przez religioznawców od­ krytej prawdy, iż każde zjawisko należące do porządku sakralne­ go, z natury swojej jest zjawiskiem ambiwalentnym: zarówno niebezpiecznym, jak i dobroczynnym, zarówno skalanym, jak i poświęconym, zarówno diabelskim, jak i boskim. „(...) 'zbrukane', 'uświęcone' i 'święte' są ze sobą powiązane siecią podziem­ nych odpowiedniości, które być może są nie do zatarcia" - pisał Paul Ricoeur. Ta, charakterystyczna dla świata kultur archaicz­ nych, ambiwalencja zjawisk sakralnych przetrwała, jak zauwa­ żyli religioznawcy i antropologowie kultury współczesnej, do czasów dzisiejszych. 4 Ekskluzja błazeńskiej profesji, trwająca w formach bardziej subtelnych w istocie aż do naszych dni, stawia ją zatem w rzę­ dzie profesji zdecydowanie sakralnych: tyleż hańbiących, co wy­ branych, tyleż kalających, co uświęconych. W rzędzie, innymi słowy, profesji i w ogóle zjawisk marginalnych, wykraczających poza świat ludzi z ich ładem i kulturą poza kosmos. Nie przypad­ kiem przecież występuje błazen koło przedstawicieli tylu innych zawodów, których sakralny charakter znany był od dawna. Szczególnie istotny jest tu bliski związek z prostytutką, którą, jak zobaczymy, myśl symboliczna wielokrotnie, w różnych konte­ kstach łączy właśnie z postacią kuglarza (na razie zaznaczmy tyl­ ko, iż obie te profesje łączą „czasoprzestrzenne" uwarunkowania ich wykonywania: potępiana przez światopogląd chrześcijański praca w nocy oraz w miejscach „złych" - ex loci vilitate). Symbolizujące wszystkie te „wyłączone" profesje - święte i niebezpieczne zarazem, fastus et nefastus - otoczone tabu mo­ tywy: krew, ekskrementy, brud i w ogóle wszystko, co ma zwią­ zek z ciałem i jego wydzielinami, jak na przykład cielesne na­ miętności, kojarzące się z postacią prostytutki i sutenera, czy bezwstydne akrobacje linoskoczków stają się, zgodnie z katego­ riami myślenia religijnego, znakami świata pozostającego poza granicami ludzkiego kosmosu: świata chaosu, natury i śmierci, świata ciemności, poprzedzających pierwsze stworzenie. * ** Błazen był zatem przy dziele stworzenia i całkowicie się z tamtych czasów - czasów pierwotnego chaosu - wywodzi. Można powiedzieć, że jest istotą nieustannie wyciosywaną od nowa z surowego, nie obrobionego pnia natury. Widać to choćby w etymologii słowa clown, które pierwotnie, jak podaje słownik etymologiczny języka angielskiego Erica Partridge'a oznaczało chłopa, rolnika, śmieszącego mieszkańca miasta, gbura i prosta­ ka, a które w różnych pokrewnych językach wywodzi się z pojęć określających takie idee, jak gruda ziemi, kloc, bryła, pień i pniak. Trafną analizę związku błazna z obrazem chaosu proponuje w swojej książce The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns 5 and their Audience William Willeford. Oto Charlie Chaplin i Bu­ ster Keaton w roli cyrkowych klownów w filmie Światła rampy ^ Pianista Keaton akompaniuje skrzypkowi Chaplinowi. Martwe przedmioty buntują się jednak, w dźwiękach brzmi coraz więcej zgrzytliwych dysonansów, instrumenty przekształcają się w opa­ nowujące człowieka kłębowisko drutów... Dla Willeforda stano­ wi to symboliczny wyraz walki człowieka z wciąż na nowo za­ grażającym mu chaosem. A jednocześnie - utrwalonego już w kulturze związku pomiędzy błaznem czy klownem a moty­ wem chaosu. W swoim artykule, poświęconym fenomenologii sakralnej głupoty, sakralnego szaleństwa amerykański filozof religii Tom W. Boyd cytuje pisarza Toma Robbinsa, który pisze tak: „Klown został stworzony z chaosu. Jego pojawienie się jest obrazą dla naszego poczucia godności, jego czyny kpiną z naszego poczu­ cia ładu. Klown (wolność) jest zawsze ścigany przez policjanta (władzę). Klowni są zabawni właśnie dlatego, że ich działania prowadzą do krótkich przebłysków wesołego bałaganu, po którym następuje druzgocący odwet ze strony 'status quo'. Bawi nas, gdy obserwujemy, jak beztroski klown łamie tabu; przeraża, gdy widzimy, jaki jest dziki i wolny; odzyskujemy pewność sie­ bie, gdy widzimy go pokonanego i gdy z powrotem przywróco­ ny jest ład. Pomimo wszysto jesteśmy w stanie tolerować wol­ ność tylko do pewnych granic." 7 Błazen, cyrkowy klown bywa zatem zarówno twórcą, jak i ofiarą chaosu - swej własnej kreacji. Jego kontakty z chaosem, przyjmujące często formę zabawy (nawet, gdy pada on tego cha­ osu ofiarą), odbierają jednak temu wrogiemu żywiołowi jego zwykły złowieszczy ciężar i stają się grą niewykorzystanymi możliwościami - pomimo groźby, iż przyjmą one formę niespo­ dziewanie wrogą; pomimo groźby, iż chaos może przerwać tamę. „Ludzkość - pisze Tom W. Boyd - nie toleruje chaosu, a jednak klowni sprawiają, że jawi się on jako konieczne dopełnienie ła­ du, nie zaś jego wróg (...). W uderzającej pracy Order out oj Chaos Ilya Prigogine [Prigożyn] i Isabelle Stengers ukazują, że w świecie fizyki i chemii ład i chaos są swymi wzajemnie nie­ zbędnymi korelatami. Klowni ukazują to samo w odniesieniu do ludzkiego życia." Niejednoznaczność stosunku błazna do chaosu - fakt, iż by­ wa on zarazem jego ofiarą i instynktownym wrogiem oraz twór­ cą - wytłumaczyć można, sądzi Willeford, tym, że błazen jest istotą pozbawioną tożsamości; wyraża to nawet etymologia tego pojęcia. Łacińskie follis, od którego pochodzą francuskie okre­ ślenie fou i angielskie the fool oznacza wszak zarówno gadułę i frazesoficza, jak też - miechy. Liczba mnoga zaś -folles - zna­ czy ni mniej, ni więcej, tylko nadęte policzki. Słowo bufon z ko­ lei wiąże się blisko z włoskim buff are, co oznacza „dmuchać". Błazen ulepiony jest z wiatru - prastarego symbolu ducha. Odznacza się zatem właściwą duchowi wolnością i nieprzewidywalnością, ale jednocześnie - podobnie jak on - nie ma celu i kierunku, nie ma ciężaru ani znaczenia. „Podobna wiatrowi na­ tura błazna - pisze Wielleford - rozprasza rzeczy i sensy, ale w tym zamieszaniu odsłania prześwity tego, co znajduje się na przeciwległym w stosunku do ducha biegunie: naturę z jej wła­ snymi celami i instynktowną inteligencją, która, tak jak duch, nie ma związku z racjonalnym rozumowaniem." Do związku posta­ ci błazna z naturą powrócę za chwilę. 8 9 * ** Elementy symbolicznego chaosu zachowały się po dziś dzień w stroju błazna, klowna (zwłaszcza cyrkowego klowna Augusta), arlekina, a także w niektórych tendencjach w zakresie mody, charakterystycznej dla pewnych środowisk twórczych - do sym­ bolicznego chaosu nawiązują na przykład niesymetryczne, pstro­ kate wzory kostiumów i ubrań. Najwcześniejszy model błazeń- 47 �skiego kostiumu charakteryzował się włas'nie mnogos'cia niere­ gularnie rozmieszczonych różnobarwnych łat. Ten charakter stroju odpowiadał dokładnie pierwotnej naturze błazna i arleki­ na: naturze tricksterskiej, amorficznej, chaotycznej. „Można do­ strzec - pisze Willeford - iż typowe błazeńskie kostiumy oscylo­ wały pomiędzy pokracznos'cia (pozostającą w harmonii z pocho­ dzeniem słowa clown) i bezsensowną dysharmonią a formami zrównoważonymi. Niezgrabnym charakterem zasłynęły stroje wielu cyrkowych klownów (...). Luźne workowate spodnie Char­ lie Chaplina i jego bezkształtne buty mają swych przodków w strojach klownów elżbietańskich (...). Pstrokacizna średnio­ wiecznych błaznów, figur z karnawałowej procesji i wielu klow­ nów cyrkowych oznacza podstawowe zróżnicowanie pierwotnej bryły, zewnętrzną formę, w jakiej przejawia się chaos, gdy zwrócimy na niego uwagę." 10 Obok pstrokacizny różnobarwnych łat, plam, skrawków i re­ sztek materiału, zauważa Willeford, innym przejawem groteski, która jest symbolicznym odzwierciedleniem s'wiata chaosu, bra­ mą, przez którą wkracza on w s'wiat kosmicznego ładu, są wszel­ kie rażące dysproporcje - nie tylko w kostiumie, także w budo­ wie ciała i ogólnym wyglądzie błaznów. Wszystkie, tak częste deformacje i niedoskonałości, jak chromosć, garb, szczególnie wyeksponowany fallus czy wreszcie niedorozwój umysłowy, wiążą się z miejscem groteski w symbolicznym obrazie tamtego s'wiata i z sakralną aurą, jaka zawsze, we wszystkich kulturach od archaicznych aż po współczesne otaczała „innych". Co ciekawe, w każdej epoce mamy też do czynienia z podob­ nym procesem, w którym upatrywać należy chyba uporczywej chęci powrotu do prapoczątków. Otóż z chwilą, gdy przedstawi­ ciele kolejnego pokolenia kuglarzy stopniowo nabierali ogłady, a ich strój elegancji i harmonii, natychmiast pojawiały się obok nich postaci od nowa nawiązujące do owego mitycznego, pierw­ szego okresu: strojem, niezdarnos'cia i nieokrzesanym, gburowatym zachowaniem. Taką postacią był klown z angielskiej arlekinady, który narodził się w reakcji na stopniowe wygładzanie się postaci arlekina; taką postacią był też august, który dal początek bohaterom pierwszych filmowych burlesek. Można powiedzieć, innymi słowy, że kiedy w kostiumie przeważać zaczynają wzory geometryczne, a zachowanie błazna nabiera subtelności i ele­ ganckiego wyrafinowania, jestes'my już s'wiadkami symboliczne­ go procesu wyłaniania się kosmosu z chaosu; z procesem krysta­ lizowania się kosmicznego ładu; z przypieczętowaniem dokonu­ jącego się aktu stworzenia s'wiata w miniaturze. Aż po dziś" dzień przetrwały także, zarówno w stroju, jak też w związanej z błaznem obrzędowości elementy „zwierzęce". Za­ chowane w kostiumie skrawki futra, pióra i pierze to pozostało­ ści po częstych w kostiumach błaznów średniowiecznych kogu­ cich grzebieniach czy lisich ogonach, a - idąc dalej - po dualnej, zoo-antropomorficznej naturze błazna. W XI-wiecznych karna­ wałowych przedstawieniach synonimami określenia „błazen" były: cielę, małpa, osioł, s'winia. Błazen, twierdzi Barbara Swa­ in, symbolizuje tę najbardziej podstawową biologiczną mądrość, którą ludzie dzielili niegdyś' razem ze zwierzętami." Wszyscy pamiętamy wieńczące film Josefa von Steinberga Błękitny Anioł żałosne „kukuryku" przemienionego w klowna, do cna os'mieszonego i upokorzonego profesora Unrata. Dzieło Sternberga, dla którego literackim pierwowzorem był Profesor Unrat Henryka Manna (choć w rzeczywistości o wiele bliższe wydaje mi się ono, o dziwo, Luizce - opowiadaniu jego słynne­ go brata) wpisuje się w długą tradycję, ukazującą błazna wlas'nie jako taką dualną, z pogranicza natury i kultury, istotę. Na potwierdzenie przypomnijmy choćby niemiecką metafo­ rę, używaną dla określenia kogoś' szalonego: Er hat einen Vogel, co dosłownie tłumaczy się jako 'mający ptaka'. Przypomnijmy niezliczone, zdobne kogucim grzebieniem błazeńskie postaci od dramatu antycznego poprzez średniowiecze, teatr elżbietański 48 (błazen króla Leara!) aż do tych, którzy, długo po oficjalnym za­ niknięciu funkcji błazna dworskiego, kogucim pianiem obwie­ szczali w pałacach i zamkach kolejne godziny dnia i nocy. Przy­ pomnijmy głęboko w języku i folklorze zakorzenione skojarze­ nie koguta, błazna i elementu fallicznego (por. choćby popularne określenie fallusa jako ptaka), co wiąże w się z wiarą w głęboko erotyczną naturę tak jednego, jak drugiego. Przypomnijmy wreszcie związek błazna także z innymi ptakami: sową (vide po­ stać Tilla Eulenspiegla i w ogóle cała literatura sowizdrzalska), gęsią (starym symbolem chaosu, ale i wtajemniczenia; w Polsce okresu odrodzenia przydomek lub nazwisko nadawane zwycza­ jowo dworskim trefnisiom), czy wreszcie z ptakiem o niezwykle bogatej otoczce mitologicznej - lelkiem. Temu też ostatniemu pos'więćmy chwilę uwagi, bowiem w strukturze jego mitu wyra­ źnie odzwierciedla się także struktura mitu błazeńskiego. Jako bohater analizowanej przez Claude Levi-Straussa mi­ tycznej opowieści indiańskiej (zarówno Indian Ameryki Połu­ dniowej, jak i Północnej), charakteryzuje się lelek wieloma ce­ chami, które pozwalają porównać go wlas'nie z błaznem, zakre­ ślić właściwe dla tego ostatniego pole skojarzeń i pokrewieństw mityczno-symbolicznych oraz uchwycić wiele cech dla niego znamiennych. Pozwalają, mówiąc krótko, ukazać jego sakralny, marginalny i mediacyjny charakter. Spójrzmy przede wszystkim na etymologię słowa „lelek". W językach romańskich i germańskich nazwy wyraźnie związa­ ne z łacińskim terminem naukowym Caprimulgus nawiązują do wyglądu ptaka (franc. Crapaud Volant, akcentujące wielki dziób), do jego obyczajów (niem. Tagschlafer, oznaczające tego, który sypia w dzień; franc. Coche-Branche, podkreślające oby­ czaj spania w dzień na gałęzi w pozycji pokrywającego kurę ko­ guta czy też franc. Hirondelle de nuit - jaskółka nocy), do wyda­ wanych przez niego odgłosów (ang. Poor-will, Whippoorwill, niem. Wehklage - bolesny krzyk), ale także do związanych z nim wierzeń demonologicznych: niem. Totenvogel oznacza ptaka s'mierci, sens pojęć Hexe i Hexenfuxhrer zawiera się w obrazie czarownika i przywódcy czarowników, a pojęcia takie, jak Kindermelker, Ziegenmelker czy Kuhsauger zdradzają wiarę w to, iż lelek, na podobieństwo czarownic w folklorze europejskim, idzie nocą siadami kóz czy krów, doi je i wysusza. Wystarczy przywo­ łać tu również polską nazwę „kozodój", ale także, dostrzeżone zarówno przez Aleksandra Brucknera, jak i innych badaczy sło­ wiańskiej demonologii , skojarzenie ptaka wróżebnego lelka (leleka, łełeka) z wampirami, upiorami, strzygami, czartami i s'miercia. W językach słowiańskich, pisze Levi-Strauss, są prócz tego w użyciu terminy leletik, lelejek czy wreszcie lelek, wywodzące się od starożytnego czasownika leleti, lelejati (potknąć się, ba­ lansować), a oznaczające figurę niezwykle bliską figurze błazna: figurę niezgrabiasza, głupca, „nic dobrego", ladaco. Pole semantyczne lelka odsłania zatem obraz, w centrum którego odnajdujemy takie motywy, jak „odwrotne" obyczaje ptaka, który sypia w dzień, działa nocą i nigdy nie buduje gniazd, jego wróżebny charakter i związek z demonologią ludową. Jest lelek ptakiem fantomatycznym, tajemniczym i żałobnym, o sa­ motniczym usposobieniu. Jest ptakiem, którego - co znamionu­ je szczególnie wielki dziób - cechuje żarłoczność, zazdrość i chciwość - także na tle seksualnym. Z dawien dawna przypisy­ wano mu, podobnie jak wszelkim postaciom błazeńskim, roz­ wiązłe i rozpustne usposobienie i porównywano jego dziób do fallusa i pochwy. Warto tu przy okazji nadmienić, że zapewne nie bez symbolicznego znaczenia jest fakt, iż po japońsku słowo yotaka oznacza zarówno lelka, jak i prostytutkę niskiej kategorii (taką, która oddaje się swoim klientom wprost na ziemi i błyska­ wicznie zagarnia pieniądze). O związkach błazna z prostytutką mówiłam już wyżej, dodajmy zatem jeszcze tylko, iż - jak wy­ kazała na przykładzie Moll Flanders Daniela Defoe Edith K e m 12 13 14 15 �- jest prostytutka, podobnie jak lelek i błazen, postacią klasycz­ nie tricksterską, marginalną, „wyłączoną". Jest wreszcie lelek last but not least - symbolicznym odzwierciedleniem figury niezgrabiasza - głupca - nicponia - błazna. Levi-Strauss trafnie zauważa, że mitologia lelka wiąże się z wielkimi mitami kosmogonicznymi ludzkości, w których wy­ stępuje on w roli boskiego szelmy, trickstera, herosa kulturowe­ go wreszcie; dwuznacznego przyjaciela ludzi, który - niczym Prometeusz czy Hermes - wykrada bogom ogień i przynosi go w darze na ziemię; który nieustannie oszukuje tak bogów, jak i ludzi i sam jest przez nich oszukiwany. Jest istotą pełną ambiwalencji i wewnętrznych antynomii: wspaniałomyślności w uczynkach towarzyszy skrajny egoizm, a ogień, który przynosi w darze, może być zarówno dobry, „ku­ chenny" - wówczas, gdy pochodzi z dzioba ptaka, jak i niszczy­ cielski, zły - gdy pochodzi z odbytu. Jest ptakiem mediacyjnym, utrzymującym kontakt zarówno z niebiosami, jak i z podzie­ miem; bywa posłańcem bogów, choć równie często porównuje się go ze starymi bóstwami chtonicznymi (chętnie zamieszkuje pieczary). Wciela w siebie dusze zmarłych przodków, by nieść ludziom wieści od nich, potrafi leczyć wrzody, niczym europej­ scy władcy w niegdysiejszej „królewskiej" mitologii, a z drugiej strony - wierzy się, że przybywa z podziemi, by wysysać z żyją­ cych krew. *** Co wiemy zatem do tej pory o błaźnie? Otóż to, że jest on istotą marginalną, „wyłączoną", sakralną; że należy do czasu prapoczątków ludzkiego kosmosu; że fascynuje, ale jednocze­ śnie budzi głęboki lęk. Że jest człowiekiem albo zwierzęciem, choć bywa, że ma mieszaną, boską, zoo- i antropomorficzną na­ turę. Dodajmy teraz, że jest też, jak lelek, istotą wewnętrznie sprzeczną, dobrą albo złą, albo i taką, i taką, boską lub diabelską, albo i jedną, i drugą. Jest zawsze kimś' obcym, outsiderem w kul­ turach dawnych i w kulturze dzisiejszej, mediatorem, dokonują­ cym nieustannych przejść pomiędzy rozmaitymi stanami i s'wiatami: pomiędzy tym i tamtym światem, pomiędzy kosmosem i chaosem, pomiędzy życiem i śmiercią, mądrością i głupotą, kulturą i naturą, duchem i ciałem, pomiędzy s'wiatem niebiań­ skim, chtonicznym i ludzkim. Jest postacią komiczną, choć mo­ że też być s'miertelnie poważny, a nawet złowrogi. Niesie lu­ dziom pomoc, choć bywa także, że i zgubę. Jego żarty mogą mieć lekkos'c psoty dziecka lub ciężar złowieszczego uczynku. Stosunek fou du roi do swego władcy może być stosunkiem mą­ drego nauczyciela do ucznia, ale może również zawierać w sobie nasienie i grozę buntu, którego celem jest jak najpoważniejsza w skutkach rewolta i , zgoła nie karnawałowe, odwrócenie po­ rządków; w istocie więc nowa demiurgia, naśladująca pierwotny akt stworzenia. Wiek X X tej właśnie demiurgicznej/łżedemiurgicznej cesze błazna nadał szczególne znaczenie. Pochodzenie wszystkich tych błazeńskich cech sięga opowies'ci o pierwszych mitologicznych łotrzykach, którzy obecni byli przy dziele stworzenia - o boskich, ludzko-zwierzęcych tricksterskich herosach mitologii greckiej, rzymskiej, semickiej, ja­ pońskiej, australijskiej, skandynawskiej, mitologii indiańskiej, syberyjskiej i wielu innych; o wszystkich tych panach sztuki i kultury, dwuznacznych przyjaciołach i dobroczyńcach ludzkos'ci, złodziejach boskich tajemnic, nauczycielach rozmaitych kunsztów i rzemiosł. W każdej mitologii istniał przecież jakiś' sprzeciwiający się najwyższemu bogu i wiecznie krzyżujący je­ go plany młodszy brat lub syn - Hermes czy Prometeusz z mito­ logii greckiej, rzymski bóg Merkury, skandynawski Loki, poline­ zyjski Maui czy wreszcie zwierzęcy bohaterowie mitologicznych cykli indiańskich i syberyjskich: Kruk, Kojot, Jaguar czy wre­ szcie omówiony już, szczególnie blisko z błaznem spokrewnio­ ny ptak nocy - lelek. Związek postaci trickstera z postacią bła­ zna został już wielostronnie i wyczerpująco omówiony przez wielu badaczy ; dla potrzeb niniejszej pracy pozostaje zatem wyeksponowanie tych cech i funkcji tricksterskich bohaterów, które mogą okazać się istotne dla dalszych rozważań nad współ­ czesnym mitem błazna. 16 Trickster z mitologii indiańskiej, boski szelma i heros kultu­ rowy religii greckiej czy rzymskiej, wszyscy ci dalecy przodko­ wie i krewni błazna dali bowiem początek treściom obecnym i w jego dzisiejszej mitologii, w formach przejawiania się błazeńskiego fenomenu w myśli popularnej i „wysokiej", w wyo­ braźni literackiej, filmowej i ludycznej. Wszystkie treści - do­ słowne bądź metaforyczne - jakie wiążemy dzisiaj z postacią błazna, wywodzą się z pierwotnego mitu - mitu o narodzinach świata i kultury, o czasach, gdy chaos przemieniał się powoli w nowy, kosmiczny ład. Błazen jako bóg, demiurg, bądź też łżedemiurg, czy wręcz diabeł w kręgu kultury chrześcijańskiej, bła­ zen jako mędrzec, podający ludziom „duchowe wino prawdy" czy jako sowizdrzalski bohater literatury pikarejskiej - te wszy­ stkie jego wcielenia miały swoje prefiguracje już w mitologii kosmogonicznej. Mitologia artysty jako błazna wiąże się z zawar­ tym implicite w starych mitach ciągiem symbolicznych skoja­ rzeń: trickster - wiedza tajemna - dar ognia - garncarstwo - ko­ walstwo - narodziny człowieka jako twórcy - początki cywiliza­ cji i kultury. Mitologiczni herosi uczyli ludzi sztuk i kultury, uczyli medycyny i umiejętności patrzenia w przód, uczyli two­ rzenia, uczyli wreszcie tego, co Hans-Georg Gadamer nazwał „zdolnością r a d z e n i a sobie" , który to przywilej ofiarowali ludziom wbrew woli bogów. Mit artysty i twórczości bez granic, którego realizacją stała się współczesna mitologia tego dalekie­ go potomka mitycznych herosów - błazna, klowna, linoskoczka, kuglarza - podejmie w pełni epoka romantyczna, a jeszcze wcze­ śniej Goethe, który ideał twórcy dostrzeże w postaci tytana Pro­ meteusza. Błazeńskie tworzenie - podobnie jak czyny wszyst­ kich tricksterskich herosów kulturowych - jest przy tym zawsze twórczością dwuznaczną: może bowiem oznaczać twórczość wznoszącą się na szczyty geniuszu, wyrażoną w tak ulubionym przez romantyków wizerunkiem wzbijającego się w przestworza linkoskoczka, lub - twórczość oznaczającą ciemne paktowanie z mocami podziemi i sprzeciwianie się zamysłom boga. 17 Na początek przypomnijmy jednak krótko, co właściwie oznacza pojęcie „trickster". Za Paulem Radinem i jego klasycz­ nym dziełem The Trickster. A Study in the American Indian My­ thology with Commentaries by Karl Kerenyi and C.G. Jung * scharakteryzujemy tę zagadkową figurę jako klownowską postać o merkurycznej zmienności i nieprzewidywalności, na poły zoo, na poły antropomorficzną; postać, która jest ucieleśnieniem wszelkich sprzeczności: zarazem daje i odbiera, tworzy i niszczy, oszukuje i pada ofiarą oszustw. Postać wreszcie, która nie wie, co to dobro i zło, choć i za to, i za to jest odpowiedzialna, która za­ tem, z racji swego archaicznego rodowodu, wyprzedza wszelką etykę. Trickster bywa negatywnym, demonicznym bohaterem, ale też zbawcą ludzkości, a nawet świętym. Zauważył to Carl Gustaw Jung, a także Norman O. Brown, który na marginesie swych rozważań o boskim złodzieju Hermesie trafnie oceniał tę niezwykłą rozpiętość tricksterskiej mitologii. Pisał on między in­ nymi, że „w zależności od uwarunkowań historycznych postać trickstera ewoluować może w stronę tak różnorodnych figur, jak figura Najwyższego Boga, demiurga, pozostającego w zdecydo­ wanej opozycji do mocy niebiańskich, demona na wszelkie moż[ 49 �liwe sposoby sprzeciwiającego się stwórcy, posłańca i mediatora pomiędzy bogami i ludźmi, lub w stronę postaci czysto pukowskich bohaterów komicznych opowiadań" . Tak wlas'nie jest i w mitologii Hermesa. Jego, wywodząca się z Odysei standardo­ wa rola była rolą posłańca i mediatora; w opowieści o Pandorze pióra Hezjoda pełnił funkcję węża w ogrodzie Edenu; w Homeryckim Hymnie buntował się przeciwko niebiańskim porządkom, a od czasudo czasu występował i w czysto komicznej, pukowskiej roli (jak na przykład wówczas, kiedy kradł kąpiącej się matce ubrania). Uniwersalność tricksterskiej mitologii od dawna fascynowa­ ła i zastanawiała religioznawców i etnologów. Bo prócz tego, że istniał mit trickstera w s'wiecie plemiennych cywilizacji obu Ameryk, prócz tego, że odkrywano tę postać i w kręgu kultur ar­ chaicznych, w Australii i Azji, spotykano ją także całe wieki później, aż do dnia dzisiejszego : w dramatach Moliera, powie­ ściach Defoe, historiach o Dylu Sowizdrzale i w ogóle całej pikarejskiej literaturze, w chaplinowskiej burlesce, postaci cyrko­ wego klowna i bardzo wielu dawnych i współczesnych dziełach sztuki literackiej i filmowej aż po klasycznie tricksterską postać McMurphy'ego z Lotu nad kukułczym gniazdem Kena Keseya i Milośa Formana, mądrego lisa Franky Furbo z jednej z ostat­ nich powies'ci Williama Whartona czy wreszcie - o paradoksie! 19 20 - Oskara Schindlera w świetle jego legendy, wykreowanej przez książkę Thomasa Keneally i film Stevena Spielberga. Przykłady można by zresztą mnożyć w nieskończoność. Radin uważa, iż niewiele mitów ma zasięg równie szeroki; w niewielu przypadkach możemy także z równą pewnością po­ wiedzieć, iż mamy do czynienia z jedną z najstarszych form ludzkiej ekspresji. Carl Gustaw Jung widzi w figurze trickstera psychologem, archetypiczną strukturę psychiczną, sięgającą naj­ wcześniejszych stadiów psychiki, która dopiero wyszła z etapu zwierzęcego. Tym, co w niej najistotniejsze, jest jej niezróżnicowana, wewnętrznie sprzeczna natura. Rysy trickstera rozpo­ znać można, według niego, zarówno w średniowiecznym wyo­ brażeniu diabła jako simia dei („Bożej małpy"), jak też - w jego folklorystycznych przedstawieniach jako wiecznie oszukiwane­ go prostaczka i głupca. Odszukać je można zarówno w mitologii greckiej, jak i , przede wszystkim, rzymskiej: Merkury był we­ dług szwajcarskiego psychoanalityka jeszcze starszym odpowie­ dnikiem typowo tricksterskiego bóstwa Hermesa. Merkurego (także tego z tradycji alchemicznej) z Hermesem i innymi kla­ sycznie tricksterskimi postaciami znanymi z mitologii różnych kultur i z folkloru europejskiego (w tym z bohaterami wielu ba­ śni, jak np. z Tomciem Paluszkiem czy Głupim Jasiem) łączy m.in. upodobanie znajdowane w szelmowskich żartach i złośli­ wych psotach, umiejętność transformacji w najprzeróżniejsze postacie, dualna-bosko-zwierzęca natura, dwuznaczna pomoc udzielana ludzkości poprzez kradzież należących do boga (smo­ ka, czarownicy etc.) tajemnic (a wśród nich przede wszystkim ta­ jemnicy ognia) i bliskość z figurą cierpiącego Zbawiciela. 21 Trickster, pisze Jung, jest „prymitywną, 'kosmiczną' istotą o bosko-zwierzęcej naturze, z jednej strony przewyższającą czło­ wieka swymi nadludzkimi właściwościami, z drugiej - niższą od niego, gdyż pozbawioną rozumu i świadomości. Z powodu nie­ zwykłej niezdarności i braku instynktu nie może także równać się ze zwierzętami." Ta prymitywna, „kosmiczna" istota wpisu­ je się, z powodu swej niezwykłej atrakcyjności, jaką miała i ma nadal dla świadomości i podświadomości współczesnego czło­ wieka, w strukturę długiego trwania, czytelną w mitach, legen­ dach, baśniach i obrzędach, a także literaturze i filmie. „W opo­ wieściach pikarejskich, w obrazie karnawałowych hulanek, w re­ ligijnych i magicznych rytuałach, w religijnych lękach i uniesie­ niach człowieka, w mitologii wszystkich czasów straszy cień trickstera czasami w formie wyraźnie rozpoznawalnej, a czasami - pozornie zmienionej." Na pierwszy rzut oka, twierdzi Jung, 22 23 50 tzw. cywilizowany człowiek zapomniał o tricksterze. Kulturowa pamięć o nim jest jednak wciąż żywa, powracając w formie obra­ zów metaforycznych i symbolicznych, jak na przykład wówczas, gdy mówi się - jakże przecież często - o płatającym złośliwe f i ­ gle losie. I może właśnie dlatego we współczesnej metaforze, wypo­ wiadającej doświadczenie błazeństwa, Pan Bóg - lub właśnie los - tak często przyjmują postać trickstera. *** Przyjrzyjmy się teraz dokładniej analogiom pomiędzy tymi dwiema kluczowymi figurami: figurą błazna i figurą trickstera. Marginalnej, sakralnej figurze błazna odpowiada takaż natura je­ go mitycznego przodka, choć przecież co do boskości tego dru­ giego istniały wśród badaczy liczne wątpliwości. Gwoli ścisłości wypada zatem choćby marginalnie o nich wspomnieć. Najprecyzyjniejszy wyraz dał i m Paul Radin, drobiazgowo, na przykładzie wielu indiańskich mitów, porównując i analizując rozmaite wersje opowieści o zwodzicielu. Rzecz bowiem w tym, iż daleko nie wszystkie chciały widzieć w nim istotę boską, cha­ rakteryzującą się boskością tak oczywistą, jak na przykład boskość Hermesa. Większość zgadzała się co do tego, że jest tric­ kster zarazem herosem kulturowym i bufonem, ale - czy jest przy tym bóstwem? Czy, mówiąc inaczej, boskość trickstera na­ leżała do rdzenia pierwotnej, oryginalnej wersji jego mitu, czy był on pierwotnie bogiem o dualnej: twórczo-niszczycielskiej, duchowo-materialnej naturze, czy też jego boskość jest sprawą wtórną: późniejszą interpretacją plemiennych teologów? W jednym z mitów Indian Winnebago Stwórca mówi do trick­ stera Wakdjunkagi (co oznacza, notabene, wariata i błazna) tak: „Pierworodny, jesteś najstarszym spośród wszystkich mych stworzeń. Obdarzyłem cię dobrą naturą: uczyniłem cię istotą sa­ kralną. Posłałem cię na ziemię, byś tam pozostał, a ludzie słucha­ li się, szanowali i byli ci posłuszni, tak, byś mógł uczyć ich, jak zapewnić sobie szczęśliwe życie. W tym celu cię stworzyłem. To, co zdarzyło ci się, gdy osiągnąłeś już ziemię, zawdzięczasz samemu sobie. To z powodu swoich własnych uczynków i dzia­ łań stałeś się celem powszechnych kpin, sprawiłeś, iż wykorzy­ stują cię wszyscy, nawet najmniejszy spośród owadów. (...) Wy­ łącznie z twojej winy ludzie zwą cię Głupcem. Stworzyłem cię, byś czynił to, co w istocie czyni twój przyjaciel Zając. Nie stwo­ rzyłem cię, byś niszczył to, co stworzyłem." W błazeńskiej na­ turze Wakdjunkagi przechowały się ledwo ślady jego natury pierwotnej. Jaka ona jednak była? Przeważająca większość tzw. tricksterskich mitów Ameryki Północnej opowiada o stworzeniu Ziemi lub przynajmniej prze­ mianie świata i ma za swego bohatera istotę wiecznie i bez celu wędrującą, istotę wiecznie głodną i nienasyconą seksualnie, istotę bez wieku, nie znającą dobra ni zła, oszukującą i padają­ cą nieustannie ofiarą oszustw. W wielu wypadkach ma ów bo­ hater także jakieś cechy boskie, które różnią się w zależności od plemienia (postrzegany jest jako aktualne bóstwo lub, wręcz przeciwnie, jako boski antagonista, bóg lub półbóg, zawsze jed­ nak pozostający z bogami w ścisłych związkach), w wielu jed­ nak -jest on w najlepszym razie śmiertelną istotą ludzką lub na­ wet zwierzęcą. W tym ostatnim przypadku łączność pomiędzy boskim i błazeńskim sposobem istnienia została w sposób oczywisty zerwa­ na (być może z powodu przewin analogicznych do przewin Wak­ djunkagi z mitu Winnebago), w sytuacji pierwszej jednak jest nadal zachowana. Radin, skłaniając się w efekcie wielu analiz ra­ czej ku hipotezie wtórnej natury boskości w wyobrażeniach tric­ kstera, musi teraz odpowiedzieć na nie mniej istotne pytanie: czym w takim razie wyjaśnić należy uporczywość zabiegów sta­ rających się ową boskość tricksterom przypisać? Skąd tyle usiło24 �wań, by go - w wielu mitycznych kontekstach skutecznie bóstwem uczynić? Otóż jest trickster, twierdzi amerykański etnolog, niewątpli­ wie najstarszą spos'rod wszystkich mitycznych postaci indiań­ skich, we wszystkich mitologiach Ameryki Północnej. Nie jest przypadkiem, że tak często wiąże się go z tym, co uważane jest w owych systemach za najbardziej archaiczne spos'rod wszyst­ kich zjawisk naturalnych: ze skałą i ze słońcem. To wlas'nie s'wia­ domos'c wagi figury trickstera dla kosmologicznych systemów indiańskich wyrażona została jego „boskimi" przedstawieniami, które ukazują go bądź to jako aktualnego boga - stwórcę, bądź też jako bóstwo lub złego półboga przez potężniejsze bóstwo po­ konanych. Podsumujmy zatem, za Radinem, podstawowe etapy krysta­ lizowania się tricksterskiego mitu: W s'wiecie, który nie miał ani początku, ani końca, pojawia się na scenie pozbawiony wieku, podobny do Priapa protagonista. Wędruje on niestrudzenie z miejsca w miejsce, próbując - z dobrym lub złym skutkiem zaspokoić swój nienasycony głód i niepowstrzymane namiętno­ ści seksualne. Nie tylko nam, ale i członkom społeczeństw pier­ wotnych wydawał się on żyć bez celu, a mimo to w efekcie jego poczynań pojawia się zupełnie nowa figura, o nowej psycholo­ gicznej konstrukcji, działająca w nowym s'rodowisku. Ta nowa figura nie jest już tak amorficzna i chaotyczna jak figura pierwot­ na. W efekcie procesów sakralizujących tę postać pojawił się trickster, jakiego znamy: trickster, którego czyny nie są już tylko efektem przypadkowych, nies'wiadomych działań, ale skutkiem w pełni us'wiadomionych decyzji; trickster o naturze nie tylko amorficznej, ale także w sposób zdeklarowany boskiej lub demo­ nicznej. Trickster s'wiety błazen. „Wszystkie zdarzenia, związane z transformacją amorficznej natury trickstera, jak również te, które w sposób nies'wiadomy prowadzą do stworzenia nowej psychologicznej orientacji i oko­ liczności [jego działania - MS] - pisze Radin - w sposób natural­ ny należą do pierwotnego cyklu mitycznego." Cykl ten ulegał na przestrzeni wieków wielu przemianom i modyfikacjom. „Sym­ bol, który ucieles'nia figura trickstera nie jest statyczny. (...) każ­ de pokolenie interpretuje go od nowa. Żadne nie pojmuje go w pełni, ale też żadne nie może się bez niego obejs'c. Każde po­ kolenie musiało włączać go do swojej teologii i kosmologii pomi­ mo tego, iż do żadnej nie pasował, gdyż reprezentuje on [trickster - MS] nie tylko niezróżnicowaną, odległą przeszłość, ale też niezróżnicowaną teraźniejszość w każdym z nas. To włas'nie stanowi o jego uniwersalnej sile przyciągania. I tak stał się on - i pozostał - wszystkim dla każdego człowieka - bogiem, zwierzęciem, czło­ wiekiem, herosem, bufonem - on, który był przed dobrem i złem, który był żywą negacją i afirmacją, niszczycielem i twórcą." On, który pozostał symbolem czasów, gdy nie istniały jeszcze katego­ rie boskosći i nie-boskosći; gdy nie istniał podział na ludzi i byty boskie; który w całości, wraz ze swym głodem, niezaspokojony­ mi żądzami cielesnymi i w ogóle swą amorficzną, nie znającą ce­ lu naturą, należy do całkiem innej rzeczywistości. „Owa dwoista postać - dopowiada Eleazar Mieletinski - bohater kulturowy (de­ miurg) - trickster, łączy w sobie w jednej osobie zarazem ideę uporządkowania społeczności i kosmosu oraz ich dezorganizację, stan nieporządku. To tak sprzeczne połączenie możliwe jest dzię­ ki temu, że akcja w odpowiednich cyklach bajkowo-mitologicznych odnosi się do czasów poprzedzających ustanowienie ścisłe­ go porządku świata, czyli do epoki mitycznej." Możemy zatem mówić o boskiej naturze trickstera, możemy - podobnie jak w figurze błazna - wyznaczyć w nim, oczywiście schematycznie, aspekt jasny, boski i demoniczny, ciemny. Ten dzisiejszy nacisk na czysto negatywną stronę natury błazna nie powinien zatem dziwić, zważywszy na fakt, że z tym samym zja­ wiskiem spotykamy się np. już w mitologiach indiańskich, które wielekroć postrzegały figurę zwodziciela jako istotę jednoznacz­ 25 26 nie złą; a tam, gdzie sięgały wpływy chrześcijańskie, wręcz jako wcielenie Szatana. Jak zauważył Eleazar Mieletinski, tricksterskie postaci wszystkich mitologii są zazwyczaj syntezą cech ko­ micznych i demonicznych: „Synkretyzm demonizmu i komizmu jest cechą niemal uniwersalną folkloru archaicznego" - a, jak zobaczymy, nie tylko archaicznego. Napotykamy bowiem jed­ ność tych dwóch cech także współcześnie, przy czym szala prze­ chyla się raz bardziej w stronę czystego komizmu, a innym ra­ zem, i to wcale nierzadko, w stronę czystego demonizmu. Warto tutaj zwrócić uwagę także na inną, cechującą mitolo­ gicznych łotrzyków, syntezę: syntezę pierwotnej głupoty i tej specyficznej formy inteligencji, która zawiera się w określeniach „spryt", „przebiegłość", „chytrość', „szelmostwo", a którą fran­ cuscy historycy Marcel Detienne i Jean-Pierre Vernant określili mianem metis. Pozwoli nam to na przeprowadzenie jeszcze jednej analogii pomiędzy zwodzicielem i błaznem. To niezwykle szerokie, choć trafne tricksterskie postaci charakteryzujące zja­ wisko (a właściwie cecha) dotyczy całej gamy zdolności w za­ kresie sztuk i rzemiosł (takich jak np. magia, posługiwanie się afrodyzjakami i ziołami, przebiegłe strategie wojenne) i rozmai­ tych form inteligencji, na terenie analizowanej przez historyków kultury greckiej związanych przede wszystkim z postacią Her­ mesa, ale także z ojcem bogów - Zeusem. Legenda głosi, iż bo­ jąc się, że jego pierwsza żona, Metis, urodzi potężniejszego od niego syna, połknął ją, stając się pierwszym i najsłynniejszym obdarzonym metis tricksterem świata. „Oczywiście pojęcie metis nie ogranicza się tylko do panteonu greckiego - piszą Vernant i Detienne - odnajdujemy je także w mitach kosmogonicznych, w mitycznych tradycjach Bliskiego Wschodu - na przykład w mitologii sumeryjskiej, gdzie Enkidu - Ea jest zarówno panem wód, jak też wynalazcą technologii oraz obdarzonym przebiegło­ ścią posiadaczem wiedzy. Mówiąc ogólnie, greckie pojęcie me­ tis odnosi się do postaci w antropologii anglosaskiej zwanej tric­ ksterem, zwodzicielem." 28 29 30 To bowiem właśnie tricksterzy znajdują się nieustannie w sy­ tuacjach, które zadziałania inteligencji typu metis wymagają (al­ bo też takie sytuacje nieustannie prowokują); w sytuacjach nie­ jednoznacznych, przejściowych, trudnych i zmiennych, które wymagają czujności, przebiegłości, przytomności umysłu, za­ radności i pomysłowości, wspartych umiejętnościami radzenia sobie w każdych okolicznościach i wiedzą zdobywaną latami. Praktyczna skuteczność, która cechuje inteligencję typu metis także w kontekście różnych kulturowych sytuacji, pozwala tricksterskim herosom odnosić sukcesy w sztuce i rzemiośle, magii i zielarstwie, strategiach wojennych i medycynie, myślistwie i rybołówstwie. Inteligencją typu metis obdarzone są także postacie błazeńskie: mądrzy, przewrotni fou du roi, umiejący w mgnieniu oka znaleźć stosownie dowcipną ripostę, ratując tym sposobem ży­ cie, bohaterowie opowieści pikarejskich, tramp Charlie i wielu innych, dziedziczących po mitologicznych łotrzykach prócz pierwotnej głupoty także i tę umiejętność skutecznego oszukiwa­ nia świata, jego bogów i możnych; umiejętność wydostawania się cało z wszelkich opałów i tarapatów dzięki sprytowi, wspar­ temu częstokroć przez - także należące do kręgu metis - osobi­ sty urok i uwodzicielską magię. *** 27 I wreszcie ostatni aspekt mitologii błazna, który każe nam szukać jej korzeni w micie trickstera: aspekt związany z jego ro­ lą herosa kulturowego, twórcy kultury, nauczyciela ludzkości. Tricksterskie postaci wszystkich znanych nam mitologii: amerykańskiej, azjatyckiej, australijskiej, greckiej czy rzymskiej - obdarzały ludzi wieloma podstawowymi umiejętnościami i sztukami. Innymi słowy - kulturą. 57 �Oto na przykład Hermes: psychopompos, pos'rednik pomię­ dzy s'wiatem nocy i dnia oraz pomiędzy trzema kosmicznymi po­ ziomami: s'wiatem upiorów i ludzi oraz ludzi i bogów. Pan ciemnos'ci, załatwiający swoje sprawy nocą, patron dróg i bóg noma­ dów, właściciel stad, a może nawet Pan Zwierząt. Boski awantur­ nik, szczęściarz w sferze erotycznej, mający rozległe kontakty z boginią s'wiata podziemnego Hekate. Klasyczny i wiecznie przeszkadzający bogom heros kulturowy i cywilizator - wyna­ lazca mowy i ognia, boski złodziej, którego uczynki mają jednak, według Karla Kerenyi'ego , walor boskiej niewinności: niewin­ ności w znaczeniu nowej, świętej kradzieży u początków pracza­ su. Jego kradzieże budzą wyłącznie śmiech bogów i , pośród wie­ lu innych analogii w późniejszym europejskim folklorze, sięgnąć pozwalają choćby do postaci angielskiego Robin Hooda czy ho­ lenderskiego Piet Heina, a także do tradycji saturnaliów, karna­ wału, filmowej burleski, występów cyrkowych klownów czy wreszcie studenckich juwenaliów. Sięgając zaś głębiej, do trady­ cji biblijnej, nasuwa się porównanie do starotestamentowej hi­ storii Jakuba i Ezawa - historii o bracie starszym, oszukanym przez obdarzonego inteligencją typu metis brata młodszego (w ogóle motyw obdarzonego boskim sprytem cudownego dziecka, którego późniejszą realizacją w kulturze jest też błazen, wydaje się niezwykle rozpowszechniony zarówno w kanonicz­ nych i apokryficznych wersjach staro- i nowotestamentowych opowieści, jak też w mitach i folklorze całego świata). 31 Mircea Eliade pisze: „(...) to, co charakterystyczne dla Her­ mesa już od epoki klasycznej, to kontakt ze światem ludzi, świa­ tem ex definitione 'otwartym', stale będącym w procesie formo­ wania się, tj. ulepszania i przekraczania. Pierwotne atrybuty Her­ mesa - spryt i wynalazczość, uczynią go w końcu postacią o wie­ le bardziej złożoną, zarazem herosem z początków cywilizacji, patronem nauki i idealnym obrazem tajemnej wiedzy." Hermes, będąc panem dróg i wiedzy, jest zarazem bogiem przejścia: przejścia chaosu w kosmos, natury w kulturę. Jest bogiem świa­ ta otwartego, jak napisał Eliade, świata stającego się. Łączy w swojej postaci atrybuty tak chaosu, jak ładu, tak ciemności, jak i światła. Jako pan nocy, pan ciemności jest doskonałym wciele­ niem czasu przed początkiem świata; ciemności chaosu, w których kryje się już światło. Albowiem, jak pisał cytowany przez Kerenyi'ego Walter Otto „ciemność nocy, która tak słodko zaprasza do snu, daje także czujność i jasność duchowi. Daje mu większą zdolność poznawania, większą śmiałość i odwagę. Po­ znanie rozbłyskuje w nim lub spada nań niby gwiazda, rzadkie, cenne, wręcz magiczne." Od siebie dodaje Kerenyi: „Albo­ wiem to właśnie jest tu wielką tajemnicą, która, choć rozgadana i wyłożona, tajemnicą pozostaje: pojawienie się postaci mówią­ cej, jakby jasnej, artykułowanej, łatwej i potoczystej, i właśnie dlatego samej mowy wcielonej w ludzko-boskim ciele - jej po­ jawienie się w ową głęboką noc początku, w której oczekujemy zwierzęcej niemoty, bezsłownej ciszy lub krzyków żądzy i bólu. Hermes, 'naszeptywacz' - psithyristes - uduchawia zwierzęcą, ciepłą ciemność. Jego epifania uzupełnia syleniczny aspekt ge­ nezy życia, w którym też ukazuje się ów animalny pierwiastek w świecie bogów greckich, zmieniając owo życie w fundamen­ talną harmonię i pełnię." 32 33 34 Cywilizatorski i przy tym mediacyjny charakter postaci Her­ mesa łączy się zatem przede wszystkim z dwoma jego wielkimi darami dla ludzkości: darem mowy i darem ognia. Pojęcie mo­ wy, w języku łacińskim zwanej sermo, wiąże się dźwiękowo z greckim najprostszym znakiem granicznym - herma, od które­ go pochodzi imię boga. I choć w grece pojęcie hermy w znacze­ niu mowy nie występuje, to jednak ono właśnie dało źródło słów terminowi hermeneia, oznaczającemu wyjaśnienie i tłumacze­ nie, a zatem czynności czysto pośredniczące. Jako dawca ognia, Hermes ustąpić jednak musi miejsca Pro­ meteuszowi. A oto i on sam, także przyjaciel i towarzysz ludzi, 52 nauczyciel takich decydujących do rozwoju cywilizacji sztuk, jak alfabet, nauka liczb naturalnych, umiejętność przyrządzania leków, które uśmierzają choroby, przewidywania przyszłości z wnętrzności zabitych zwierząt i lotu ptaków - tak przynajmniej twierdzi w swym dramacie Ajschylos. „Historię materialnego postępu kończy odkrycie technologii metali, obróbki miedzi, że­ laza, srebra i złota. 'Wszystkie umiejętności śmiertelnych pocho­ dzą od Prometeusza' - pisze, cytując greckiego tragika, Jan Kott. - A l e początkiem kultury był 'wielki nauczyciel' - ogień." O tej kradzieży ognia Hans-Georg Gadamer w szkicu pt. Pro­ meteusz i tragedia kultury pisze tak: „Ze starego mitu dowiadu­ jemy się co najmniej tyle, że Prometeusz dopuścił się kradzieży ognia, aby pomóc ludziom. Wydaje się, że rozumiemy, co to zna­ czy: człowiek uczy się sam rozniecać i podtrzymywać ogień, do­ tąd zsyłany na ziemię według woli i uznania władcy piorunów. Jest to jakby występek, odstępstwo od Gromowładnego, a zara­ zem początek zuchwałego przekształcania przyrody w dziedzinę ludzkich zabiegów, w świat, nad którym pieczę i władzę sprawu­ je człowiek. Chyba rozumiemy też, co to znaczy, że ten, kto zdo­ bywa dla rodzaju ludzkiego tę nową samodzielność, jest boskim przeciwnikiem najwyższego stopnia, duchem antyboskości, tyta­ nicznym duchem, dzięki któremu ludzkość znajduje drogę do siebie." Fakt kradzieży ognia, wyniesionego cichcem w wydrą­ żonej trzcinie umiejscawia Prometeusza - obok Hermesa, Syzy­ fa, Tantala, upadłych aniołów z apokryficznej tradycji biblijnej i wielu innych postaci mitycznych - w szeregu, jak to trafnie określiła Maria Janion - „olbrzymiej opozycji" , bo też podo­ bieństwo Prometeusza do cierpiącego za ludzkość Zbawiciela, chociaż także należy do mitu tricksterskiego, jest pomysłem sto­ sunkowo późnym, a wśród wczesnych, starożytnych wersji opo­ wieści o tytanie tylko u Ajschylosa znajdujemy motyw końcowe­ go pojednania bohatera z bogami. 35 36 37 To właśnie Ajschylos najpełniej uwypuklił całą kulturową doniosłość i istotne konsekwencje kradzieży ognia. Ukazał ową legendarną kradzież jako początek „nie znającej granic twórczo­ ści człowieka" , jako początek - innymi słowy - późniejszego mitu faustycznego. Kultura jako taka jest bowiem, w interpreta­ cji Ajschylosa, wyraźnym występkiem przeciwko bogom. Du­ chową stroną techniki ognia jest przecież dana człowiekowi nadzieja i wiara we własne siły, w ludzką doczesną samodziel­ ność, czyniąca z niego pana stworzenia równego niemal Stwór­ cy; czyniąca z niego, jak w popularnym powiedzeniu, kowala swego losu. Nie przypadkiem jest Prometeusz w starych mitach przedstawiany jako antropoplasta, rzeźbiarz i stwórca ludzi. Nie przypadkiem czczony był on jako lokalne attyckie bóstwo wła­ śnie sztuki kowalskiej i garncarskiej, jako demon garncarstwa. Odległą konsekwencją tej nie znającej granic twórczości jest zro­ dzony przez mit prometejski późniejszy mit geniuszu, mit arty­ sty. „Nowożytne przeobrażenie symbolu Prometeusza - pisze Gadamer - to jakby początek całkiem nowej historii. Punktem wyjścia jest późnoantyczny przekaz o Prometeuszu - stwórcy człowieka, ale przekaz ten przełamuje się w nowej samowiedzy ducha wyzwalającego się z więzów chrześcijaństwa. Początek tej nowej historii przypada z pewnością na okres renesansu, ale jego wpływ widać wyraźnie dopiero u Shaftesbury'ego, ostatecz­ ną zaś formę nadaje mu Goethe w swojej słynnej odzie. W posta­ ci Prometeusza - stwórcy człowieka, ludzkość rozpoznaje wła­ sną twórczą moc w królestwie sztuki. Z dawnym symbolem spla­ ta się teraz mit geniuszu, mit wszechpotężnej produktywności ar­ tysty, ów specyficzny mit człowieka." 38 39 * ** Koło się zamknęło i znów powrócić możemy do tricksterskich postaci mitologii indiańskiej - tym razem do innego daw­ cy ognia, Jaguara, bohatera mitologii południowoamerykańskiej. �Ogień nie jest wartos'cia samą w sobie, o ile nie wiąże się z gotowaniem. „Narzuca się pytanie - pisze Kott - dlaczego A j schylos w tym wykładzie antropologii nie wspomniał ani sło­ wem, że Prometeusz nauczyć musiał ludzi także sztuki gotowa­ nia. Po wielkiej mitologii kultury Levi-Straussa Surowe i goto­ wane, zastanawiać musi podobieństwo mitów o Prometeuszu do mitów kulinarnych, które przechowała la pensee sauvage. W pe­ wien szczególny sposób - pisał Levi-Strauss w Uwerturze do Le Cru et le Cuit' - 'mity się nawzajem do-mys'lają'. W mitach 0 przyrządzaniu potraw Indian Ameryki Południowej, zwłaszcza w mitach ge i bororo, występuje Jaguar, szwagier i przyjaciel człowieka, któremu w darze przyniósł ogień. Ogień jest tutaj, jak i w mitach o Prometeuszu, związany z przejściem od natury do kultury. Jaguar, jak Prometeusz, jest 'dawcą sztuk i umiejętności'. Przyrządzanie potraw jest czynno­ ścią 'mediacyjną' - w znaczeniu dosłownym: gotowanie wyma­ ga pośrednictwa wody i naczynia; wędzenie pośrednictwa po­ wietrza; w znaczeniu symbolicznym przyrządzanie potraw jest 'czynnością mediacyjną między niebem i ziemią, życiem 1 śmiercią, naturą i społeczeństwem'. Gnicie jest śmiercią, pośre­ dnictwo ognia zabezpiecza jedzenie przed zgniciem. Mity kuli­ narne południowo-amerykańskie, ge i sherente, są w istocie mi­ tami kosmologicznymi. Ten meta - mit mówi: jeżeli słońce za daleko oddali się od ziemi, cały świat zgnije; jeżeli słońce zbyt­ nio się przybliży, świat zostanie spalony. Mit kulinarny o Jagua­ rze - dawcy ognia opowiada o relacjach między górą i dołem w topokosmosie." W istocie relacje pomiędzy górą i dołem w topokosmosie są, jak twierdzi Levi-Strauss, uniwersalnym tematem mitologicz­ nym świata, „...ziemia mitologii jest okrągła" - powiedział francuski etnolog w trakcie swych rozmów z Didier Eribonem; a mity nawzajem się „do-myślają". Ich centralnym tematem, rdzeniem owej nieskończonej, okrągłej mitologicznej ziemi jest temat przejścia od natury do kultury, przejścia związanego z tra­ gicznym pęknięciem relacji pomiędzy światem niebiańskim i światem ziemskim. Temat ten mity odnawiają i powtarzają w najrozmaitszych wariantach. Błazen, krewny i potomek Jagu­ ara i Kruka, Kojota i lelka, Hermesa i Merkurego, Prometeusza i Maui, nie przekazuje wprawdzie ludziom ognia, ale dziedziczy po swych przodkach konsekwencje tego ich pierwszego zuchwa­ łego czynu - poczucie bezgranicznej wolności w zakresie ducha i materii, w zakresie poznania, wiedzy, nauki i sztuki, w zakresie technologii i materialnej przemiany świata. Jest nauczycielem i zarazem wcieleniem - w dobrym i złym sensie - owej wolno­ ści. Jest żywym przykładem, na którym najlepiej i najjaśniej w i ­ dać jej prawdziwe dobrodziejstwa, ale też nie mniej realne nie­ bezpieczeństwa, jakie niesie zarówno dla pojedynczego człowie­ ka, jak też dla kultury oraz przyszłości kosmicznego ładu świata. 411 41 PRZYPISY: 1 B. Geremek, Problem skalania w wyobraźni społecznej średnio­ wiecza, w: Obecność, Londyn 1987, s. 179 Por. J. Le Goff, Metiers licites et metiers illictes dans UOccident medieval, w: Pour un autre MoyenAge, Paris 1977, s. 106 Tamże, s. 96 P. Ricoeur, Symbolika zła, przeł. S. Cichowicz, M. Ochab, Warsza­ wa 1986, s. 14 Por. W. Willeford, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and their Audience, Northwestern University Press, 1969, s. 12 Tamże, s. 101 T. W. Boyd, Clowns. Innocent Outsiders in the Sanctuary: A Phe­ nomenology of Sacred Folly, „Journal of Popular Culture", vol. 22, win­ ter 1988, nr3, s. 104 Tamże, s. 106 W. Willeford, op.cit., s. 10 Tamże, s. 15 " Por. В. Swain, Fools and Folly during the Middle Ages and the Re­ naissance, New York: Columbia University Press 1932, s. 65, cyt. za: W. Willeford, op. cit., s. 85 Por. W. Willeford, op. cit., s. 11: nie przypadkiem wszak cytowana przez niego Thelma Niklaus (Harlequin, New York: G. Braziller, s. 18) twierdzi, że prawdopodobne jest, iż wszyscy europejscy klowni, mimo­ wie i komedianci zrodzeni zostali przez postać satyra z komedii greckiej, a ten z kolei - przez falliczne rytuały i obrzędy dionizyjskie. Nie przy­ padkiem też łacińskie słowo 'follis' używane było także w znaczeniu 'scrotum' (wł. 'coglione'), co dosłownie oznacza „krocze", ,jądra" (ale może też oznaczać genitalia kobiece); nie przypadkiem wreszcie inne ła­ cińskie określenie błazna - 'gerro' - wywodzi się z sycylijskiego okre­ ślenia genitaliów męskich i damskich. Przykłady można by mnożyć, a li­ teratura na ten temat jest niemal nieskończona, dość zatem wspomnieć jeszcze tylko o przytaczanym przez Paula Radina określeniu trickstera Indian Winnebago jako „głupiego fallusa", czy też o tym, że elementem stroju zarówno renesansowego arlekina, jak też rzymskich mimów i greckich Phallophores był fallus. O tym zaś, że kogut, który w wielu wyobrażeniach identyczny jest z błaznem, symbolizuje także fallusa, czytamy choćby u Szekspira (Hamlet, IV, v. 57-58). 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 2 13 C. Levi-Strauss, La potiere jalouse, Paris 1985, zwłaszcza s. 49-66. Por. np. A. Bruckner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985, s. 284,298, 302; K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian t. II; Kul­ tura duchowa cz. I, Warszawa 1967, s. 409; L.J. Pełka, Polska demono­ logia ludowa, Warszawa 1987, s. 49 14 15 Por. E . Kern, The Absolute Comic, New York 1908, s. 159-169 Por. np. E . Kern, op. cit., s. 117-208; P. Radin, The Trickster. A Stu­ dy in the American Indian Mytholoy with commentaries by Karl Kerenyi and C.G. Jung, New York 1971; E . Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Daucygier, Warszawa 1981, s. 221 i п.; M. Słowiński, Błazen. Dzieje po­ staci i motywu, Poznań 1990, s. 15-22 16 17 Por. H.-G. Gadamer, Prometeusz i tragedia kultury, przeł. M. Łu­ kasiewicz, w: Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 1979, s. 171 P. Radin, op. cit. N. O. Brown, Hermes the Thief; The Evolution of a Myth, New York 1969, s. 48, cyt. za: E . Kern, op. cit., s. 128 E . Kem, op. cit., s. 177-208 Por. C.G. Jung, On the Psychology of the Tricster Figure, w: P. Ra­ din, op. cit., s. 200 C. G. Jung, op. cit., s. 203 Tamże. P. Radin, op. cit., s. 150 Tamże, s. 168 Tamże. E . Mieletinski, op. cit. Tamże. Por. M. Detienne, J.P. Vernant, Cunning Intelligence in Greek Cul­ ture and Society, Sussex and New Jersey 1978 Tamże, s. 7 Por. К. Kerenyi, Hermes przewodnik dusz. Mitologem źródła życia mężczyzny, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1993, s. 43 i tenże, The Tric­ ster in relation to Greek Mythology, w: P. Radin, op. cit., s. 156 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. I: Od epoki ka­ miennej do misteriów eleuzyńskich, przeł. St. Tokarski, Warszawa 1988, s. 194 Cyt. za: K. Kerenyi, Hermes..., op. cit., s. 42 Tamże, s. 74 J. Kott, Góra i dół albo o wieloznacznościach Prometeuszu, w: Zja­ danie bogów. Szkice o tragedii greckiej, Kraków 1986, s. 32 H.-G. Gadamer, op. cit., s. 165 Por. M. Janion, Powstrzymać Prometeusza, w: Wobec zła, Chotomów 1989, s. 150 Por. H.-G. Gadamer, op. cit., s. 169. Tamże, s. 175 J. Kott, op. cit., s. 32 C. Levi-Strauss, D. Eribon, Z bliska i z oddali, przeł. K. Kocjan, Łódź 1994, s. 159 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f80f78141c1973e19a4161713ae4709.pdf 499434d458639a1fc07f4f78c38e65ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:427 Title A name given to the resource Błotnica Strzelecka i Centawa / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.304-315 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Władysław Kwaśniewiczowa, Krystyna, Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA KWASN1EWICZ0WA i WŁADYSŁAW KW^AŚNIEWICZ BŁOTNICA STRZELECKA Z etnograficznych badań I CENTAWA stacjonarnych przeprowadzonych 1958-1959 w latach PRZEBIEG BADAŃ B a d a n i a we wsiach B ł o t n i c a Strzelecka i Centawa, pow. Strzelce Opolskie, prowadzone b y ł y w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w terenie w l a t a c h 1958 i 1959 4 B a d a n i a m i o b j ę t a z o s t a ł a , c h o ć w n i e w i e l k i m za­ kresie, r ó w n i e ż s ą s i e d n i a wieś W a r m ą t o w i c e . B a d a n i a realizowane b y ł y w oparciu o o b s e r w a c j ę i w y w i a d . D ą ż o n o do tego, b y na p y t a n i a kwestionariuszy m ó g ł o d p o w i e d z i e ć szerszy k r ą g r o z m ó w c ó w , z w ł a s z c z a starszych w i e k i e m , k t ó r z y b y l i b y w stanie u d z i e l i ć w y j a ś n i e ń , o d n o s z ą c y c h się z a r ó w n o do w s p ó ł c z e s n e j , j a k t e ż dawnej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . B o z m ó w c y , z k t ó r y m i z e t k n ę l i ś m y się, przedsta­ w i a j ą dla etnografa r ó ż n ą p r z y d a t n o ś ć j a k o i n f o r m a t o r z y . W y r a ź n i e j e d n a k z a z n a c z y ł a się grupa o s ó b , p o s i a d a j ą c y c h nie t y l k o d o b r ą p a m i ę ć i i n t e l i g e n c j ę , ale t a k ż e d u ż e zrozumienie dla celów b a d a ń . Z t y m i t e ż i n f o r m a t o r a m i (łącznie 10 osób) przeprowadzone z o s t a ł y m o ż l i w i e w y ­ c z e r p u j ą c e w y w i a d y . W y p o w i e d z i i n n y c h i n f o r m a t o r ó w , nieraz cenne w s z c z e g ó ł a c h , p o t r a k t o w a n e z o s t a ł y raczej j a k o droga do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w , u z y s k a n y c h u najlepszych i n f o r m a t o r ó w . 2 1 Punktem oparcia był Uniwersytet Ludowy w Błotnicy prowadzony przez Związek Młodzieży Wiejskiej, którego pracownicy, a zwłaszcza kierownik Włady­ sław Demków i wykładowca Helena Martyka, okazali daleko idącą i wszechstronną pomoc. Z żywą pomocą spotkały się również badania ze strony Piezy.dium Gromadz­ kiej Rady Narodowej w Błotnicy Strzeleckiej, a także miejscowej ludności. Wspo­ mnianym instytucjom i społeczeństwu obu wsi należą się za to słowa gorącego po­ dziękowania. Ogółem objęto badaniami 25 osób (nie licząc anonimowych rozmówców), w t y m 13 kobiet i 12 mężczyzn. Pod względem wieku najliczniejszą kategorię stanowili ludzie liczący 70 i więcej lat. Było ich ogółem 12, w t y m 3 osoby w wieku ponad •'80 lat. Rozmówcy w wieku od 60 do 70 lat obejmowali również 12 osób. Ponadto korzystano z wypowiedzi jednej informatorki 24-letniej. г �305 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A CHARAKTERYSTYKA ZEBRANYCH .MATERIAŁÓW TERENOWYCH W w y n i k u dotychczasowych prac badawczych zebrano t r z y rodzaje ź r ó d e ł : 1) m a t e r i a ł y u r z ę d o w e , p o c h o d z ą c e z Gromadzkiej E a d y N a r o ­ dowej, d o t y c z ą c e spraw n a t u r y demograficznej (liczba l u d n o ś c i ) i go­ spodarczej ( s t r u k t u r a gospodarstw r o l n y c h , zatrudnienie l u d n o ś c i ) , uzu­ p e ł n i o n e d a n y m i , p o c h o d z ą c y m i z powszechnego spisu l u d n o ś c i 1950 r . ; 2) m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y w i a d ó w , d o t y c z ą c e w y b r a n y c h d z i a ł ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y b a d a n y c h w s i ; 3) m a t e r i a ł y ikono­ graficzne, z a r ó w n o r y s u n k o w e , j a k i fotograficzne. P o m i j a j ą c b l i ż s z ą c h a r a k t e r y s t y k ę ź r ó d e ł u r z ę d o w y c h (najmniej z r e s z t ą licznych), n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y ­ w i a d ó w z a w i e r a j ą dane d o t y c z ą c e n a s t ę p u j ą c y c h p o d s t a w o w y c h zagad­ n i e ń : a) t r a d y c j i z w i ą z a n e j z pochodzeniem w s i ; b) t r a d y c j i z okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o ; c) s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ; d) r o d z i n y c h ł o p ­ s k i e j ; e) u s t r o j u g r u n t o w e g o ; f) r o ś l i n u p r a w n y c h i p ł o d o z m i a n u ; g) na­ r z ę d z i i t e c h n i k u p r a w y r o ś l i n ; h) h o d o w l i z w i e r z ą t ; i ) o d z i e ż y ; j ) zwy­ c z a j ó w r o d z i n n y c h ; k ) z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h ; 1) ludowej w i e d z y meteoro­ logicznej (w o p a r c i u o kwestionariusz doc. dr .Jadwigi K l i m a s z e w s k i e j ) , oraz ł) w y b r a n y c h k w e s t i i z dziedziny k u l t u r y duchowej (w oparciu o kwestio­ nariusz prof, dr K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o ) . Poza t y m zebrano nieco m a t e r i a ł ó w do zagadnienia b u d o w n i c t w a mieszkalnego i gospodarczego oraz i n n y c h k w e s t i i , n a s u w a j ą c y c h się przygodnie w t r a k c i e b a d a ń (np. miejscowe podania, wierzenia i zabiegi magiczne i t p . ) . Trzeba d o d a ć , że nie wszystkie z w y m i e n i o n y c h z a g a d n i e ń z o s t a ł y przebadane w w y c z e r p u j ą c y s p o s ó b . D o t y c z y t o z w ł a s z c z a z a g a d n i e ń h o d o w l i z w i e r z ą t oraz o d z i e ż y , k t ó r e w y m a g a j ą jeszcze przeprowadzenia badań uzupełniających. M a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y d a w n y przedstawia się stosunkowo ubogo. Ł ą c z y się t o z f a k t e m , iż w s p ó ł c z e s n a k u l t u r a w s i jest j u ż w p o w a ż n y m s t o p n i u zmodernizowana. D a w n e z a ś u r z ą d z e n i a , z w ł a s z c z a b u d y n k i , s p r z ę t y i n a r z ę d z i a , u l e g ł y b ą d ź zniszczeniu, b ą d ź t e ż z o s t a ł y z a s t ą p i o n e nowoczesnymi. W t y m stanie rzeczy r e k o n s t r u k c j a ikonograficzna w i e l u e l e m e n t ó w dawnej k u l t u r y materialnej opiera się w y ł ą c z n i e na p a m i ę c i r o z m ó w c ó w i m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y nie m o ż e m i e ć b e z p o ś r e d n i e j w a r t o ś c i dokumentacyjnej. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Z a r ó w n o B ł o t n i c a Strzelecka, j a k i Centawa zasiedlone są l u d n o ś c i ą p o l s k ą , pochodzenia rodzimego. N a p ł y w o w y element p o l s k i ł ą c z y się z m i e j s c o w y m nauczycielstwem, n i e k t ó r y m i funkcjonariuszami L a s ó w Etnografia Polska, t. I V 2 0 �К. K W A S N I E W I C Z O W A i W. KWAŚNIEWICZ P a ń s t w o w y c h i P a ń s t w o w e j S t a d n i n y K o n i . Procesy m i g r a c y j n e do Nie­ mieckiej R e p u b l i k i Federalnej, w ramach a k c j i ł ą c z e n i a r o d z i n , nie m i a ł y t u w ł a ś c i w i e miejsca, nie licząc k i l k u sporadycznych w y p a d ­ ków. W i e ś P > ł o t n i c a S t r z e l e c k a p o ł o ż o n a jest w odległości ok. 9 k m na w s c h ó d od Strzelec Opolskich, p r z y szosie B y t o m — S t r z e l c e Opolskie — Opole, p o s i a d a j ą c e j k o m u n i k a c j ę a u t o b u s o w ą . Przez wieś biegnie poza t y m l i n i a k o l e j o w a , ł ą c z ą c a Pyskowice (z o d g a ł ę z i e n i a m i na B y t o m i G l i ­ wice) z Opolem. W i e ś jest s i e d z i b ą k i l k u i n s t y t u c j i , j a k G r o m a d z k a Rada N a r o d o w a , Agencja Pocztowo-Telegraficzna, S z k o ł a P o d s t a w o w a i Przed­ szkole oraz U n i w e r s y t e t L u d o w y Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y W i e j s k i e j . Z i n s t y ­ t u c j i gospodarczych w y m i e n i ć n a l e ż y G m i n n ą S p ó ł d z i e l n i ę Samopomocy C h ł o p s k i e j , P a ń s t w o w ą S t a d n i n ę K o n i i k i l k a niewielkich z a k ł a d ó w , związanych z przemysłem budowlanym (m. i n . wapiennik). G r u n t y n a l e ż ą c e do wsi p o ł o ż o n e są na przestrzeni m i ę d z y l e ś n e j , o t w a r t e j j e d y n i e od wschodu. Gleby są piaszczyste i piaszczysto-gliniaste, c z ę s t o na p o d ł o ż u w a p i e n n y m , ś r e d n i o u r o d z a j n e . P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a m i e s z k a ń c ó w w s i b y ł o jeszcze w drugiej p o ł o w i e X I X w . gospodarstwo rolno-hodowlane. U b o ż s z a l u d ­ n o ś ć wsi u t r z y m y w a ł a się z p r a c y najemnej u bogatszych gospodarzy czy w m i e j s c o w y m m a j ą t k u z i e m s k i m , n a l e ż ą c y m do r o d z i n y Posado wskich ( z n i e m c z a ł y c h ziemian, p o c h o d z ą c y c h z P o z n a ń s k i e g o ) . Z n a c z n ą t e ż r o l ę o d g r y w a ł a praca w charakterze r o b o t n i k ó w l e ś n y c h . S t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i t w o r z y ł y w drugiej p o ł o w i e X I X w . kate­ gorie: siodłoków, c z y l i b o g a t y c h gospodarzy, z w a n y c h t e ż gburami względ­ nie pampóniami; zagroudników, c z y l i ś r e d n i c h gospodarzy; m a ł o r o l n y c h chałupników, wreszcie komorników, c z y l i wyrobników. Po r o k u 1870 przed­ stawiona s t r u k t u r a s p o ł e c z n a z a c z ę ł a u l e g a ć — wedle o p i n i i r o z m ó w c ó w — p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . Ł ą c z y ł y się one z k u r c z e n i e m się elementu s i o d ł a c k i e g o i zagrodniczego oraz z p o w s t a n i e m i narastaniem nowej kategorii społecznej, j a k ą stanowili robotnicy, głównie przemysłowi. W X X w . s t a l i się o n i p o d s t a w o w ą g r u p ą z a w o d o w ą w s i , p r a c u j ą c w są­ siednich o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , z w ł a s z c z a b y t o m s k i m , g l i w i c k i m i opolskim. W s p ó ł c z e ś n i e gospodarstwo rolno-hodowlane o d g r y w a , j a k o w y ł ą c z n a podstawa egzystencji, stosunkowo m a ł ą r o l ę . N a 901 m i e s z k a ń c ó w w s i ( w e d ł u g stanu na d z i e ń 1 I X 1 9 5 8 r . ) a ż 5 4 % m i e s z k a ł o poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i p r a c o w a ł o w zawodach nierolni­ czych. D o d a ć n a l e ż y , że w ś r ó d l u d n o ś c i , m i e s z k a j ą c e j w i n d y w i d u a l ­ n y c h gospodarstwach r o l n y c h , około 6 0 % ł ą c z y ł o p r a c ę w r o l n i c t w i e z zajęciami pozarolniczymi. �307 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A Struktura gospodarstw Wielkość gospodarstwa (ha) ilość gospodarstw % w stosunku do ogółu gospodarstw 0,25-2 80 67,8 2-5 5-10 16 13,6 17 14,3 Ponad 10 5 4,3 M o ż n a p r z y j ą ć , iż zaledwie 18,6 % gospodarstw, t j . p o s i a d a j ą c y c h po­ nad 5 ha obszaru, zapewnia e g z y s t e n c j ę w o b r ę b i e zawodu rolniczego, co z r e s z t ą nie jest r e g u ł ą . W i e ś C e n t a w a p o ł o ż o n a jest w odległości 3 k m na p ó ł n o c od B ł o t ­ n i c y , z k t ó r ą p o ł ą c z o n a jest d w o m a d r o g a m i , w t y m j e d n ą b i t ą . Pozba­ w i o n a k o m u n i k a c j i autobusowej i kolejowej, Centawa c i ą ż y k u B ł o t n i c y , do k t ó r e j n a l e ż y z r e s z t ą a d m i n i s t r a c y j n i e . Jest n a t o m i a s t s i e d z i b ą pa­ r a f i i , o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m t a k ż e l u d n o ś ć B ł o t n i c y Strzeleckiej i W a r m ą t o w i c . B o l n i c y centawscy m a j ą wiele k o n t a k t ó w z s ą s i e d n i m (4 k m ) miasteczkiem J e m i e l n i c ą . G r u n t y w s i p o ł o ż o n e s ą w enklawie ś r ó d l e ś n e j i w y k a z u j ą — wedle miejscowej o p i n i i — nieco lepszy p o z i o m n i ż w B ł o t n i c y . W y s t ę p u j ą n a t o m i a s t t a k ż e m o k r a d ł a i bagna. Podobnie j a k w B ł o t n i c y , z a j ę c i a rolno-hodowlane o d g r y w a ł y w d r u ­ giej p o ł o w i e X I X w . p o d s t a w o w ą r o l ę . T a k ż e s t r u k t u r a s p o ł e c z n a , w po­ r ó w n a n i u z B ł o t n i c ą , nie w y k a z y w a ł a w t y m czasie o d c h y l e ń . J a k się j e d n a k w y d a j e w ś w i e t l e o p i n i i r o z m ó w c ó w , o wiele silniej z a z n a c z y ł y się procesy m i g r a c y j n e do n i e m i e c k i c h o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( B e r l i n , Westfalia), j a k r ó w n i e ż do S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h . O d s c h y ł k u X I X w . t a k ż e i w Centawie z a c z ą ł p o j a w i a ć się element r o b o t n i c z y , k t ó r y jest w a ż n y m s k ł a d n i k i e m w s p ó ł c z e s n e j s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . W i e l u t y c h r o b o t n i k ó w p r z y j e ż d ż a ł o do d o m ó w t y l k o na n i e d z i e l ę . Dopiero rozpowszechnienie się r o w e r u ( p o c z ą t e k X X w . ) , u ł a t ­ w i a j ą c e g o d o j e ż d ż a n i e do stacji kolejowej w B ł o t n i c y , z m i e n i ł o t e n stan rzeczy. J e ż e l i chodzi o a k t u a l n e z r ó ż n i c o w a n i e gospodarstw r o l n y c h , t o u t r z y m a ł o się d o t ą d sporo w i ę k s z y c h gospodarstw. P r o c e n t o w y u d z i a ł gospodarstw p o n a d 5 ha przedstawia się t u znacznie k o r z y s t n i e j n i ż w B ł o t n i c y i w y n o s i blisko 28 % . L u d n o ś c i m i e s z k a j ą c e j poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i u t r z y m u j ą c e j się z prac pozarolni­ czych jest t y l k o 13 % . T a sama kategoria l u d n o ś c i , ale m i e s z k a j ą c a w i n ­ d y w i d u a l n y c h gospodarstwach, jest r ó w n i e ż stosunkowo nieliczna i obej­ m u j e ok. 25 % w stosunku do o g ó ł u l u d n o ś c i . 3 3 Jeszcze w latach dwudziestych utrzymywano silny kontakt z emigrantami, jak świadczą m. in. zachowane listy. �308 К. KWASNIEWICZOWA i W . Tí W A Ś N I E W K I Z Centawa posiada bogate t r a d y c j e w a l k narodowowyzwoleńczych, z w ł a s z c z a g d y chodzi o u d z i a ł w powstaniach ś l ą s k i c h . W plebiscycie m i m o n a p ł y w u urodzonej t u , ale m i e s z k a j ą c e j i p r a c u j ą c e j w Niemczech l u d n o ś c i , g ł o s o w a ł o za P o l s k ą około 9 0 % m i e s z k a ń c ó w . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m d z i a ł a ł a w Centawie, m i m o r o z l i c z n y c h t r u d n o ś c i , m n i e j ­ s z o ś c i o w a s z k o ł a polska i c h ó r „ S ł o w i c z e k " . S z k o ł a istnieje r ó w n i e ż obec­ nie, o b s ł u g u j ą c , g d y chodzi o w y ż s z e klasy, t a k ż e s ą s i e d n i e (3 k m ) W a r mątowice. CHARAKTERYSTYKA K U L T U R Y WSI W ŚWIETLE MATERIAŁÓW TERENOWYCH ZEBRANYCH Odtworzenie p r o c e s ó w k s z t a ł t o w a n i a się t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej w B ł o t n i c y i Centawie, w oparciu o ź r ó d ł a pochodzenia terenowego, na­ t r a f i a na pewne t r u d n o ś c i . W y n i k a j ą one w p i e r w s z y m r z ę d z i e z f a k t u , iż n i e k t ó r e dziedziny zjawisk k u l t u r o w y c h u l e g ł y p r z e o b r a ż e n i o m sto­ sunkowo dawno. T a k n p . o k r e s p a ń s z c z y ź n i a n y p o z o s t a w i ł j e d y n i e n i k ł e t r a d y c j e , w r o d z a j u n a s t ę p u j ą c e j w y p o w i e d z i : Poula przedtym nie były własnościom gospodourzy, bo ani dostali te pouła [ w r o k u ] uoziemset uoziem a śtyrdziejści [ = 1848], ale na tym były podoutki, to to wypłacili 60 — 70 lout nazoud, różnie. A przedtym było państwo [folwark pańszczyź­ n i a n y ] . Robili dla Pozadowskiego. Ino tela co wiym, że óni piyńć dni pra­ cowali dla tego państwa, a szósty dziyń sobie. Powiadali, że jak ludzie nie chcieli robić, to ich kładli na uociepka [snopek w y m ł ó c o n e j s ł o m y ] i tu ich bili . Podobnie n i k ł e przekazy d o t y c z ą dawnego u s t r o j u g r u n t o w e g o . N i e z a c h o w a ł y się n p . j a k i e k o l w i e k t r a d y c j e o u s t r o j u t r ó j p o l o w y m , k t ó r y w ś w i a d o m o ś c i r o z m ó w c ó w jest z j a w i s k i e m z u p e ł n i e nie z n a n y m . Nieco d a n y c h p r z e c h o w a ł o się n a t o m i a s t w odniesieniu do u g o r o w a n i a : Ugory douwni leżały, bo starzy łudzie to byli próżnioki. Jak mój uojciec, to uóni ugorów nie uostawiouli nic. A chtóry był próżniok, to zostawił ugór..., bo padali, że poule musi odpoczonć jak człowiek i dopiyro po roku sioli . W s p ó ł c z e ś n i e w y s t ę p u j e w b a d a n y c h wsiach szachownica g r u n t o w a m i m o przeprowadzonej w ostatniej ć w i e r c i X I X w . komasacji. M i a r ą powierzchni, jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , b y ł a jutrzyna l u b jutrzysko, o k r e ś l e n i e „ m ó r g " b y ł o rzadsze. Obliczanie p o w i e r z c h n i pola na pranty [ p r ę t y ] u s t a ł o jeszcze z k o ń c e m X I X w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę t o u ż y w a ć j a k o m i a r y h e k t a r ó w [śtyry jutrzyny to je hektor). D o d a ć m o ż n a , ' że, dawne n a z w y topograficzne, w y ł ą c z n i e z r e s z t ą polskie ( j a k 4 b 4 5 Rozmówca z Centawy (1.62). Rozmówca z Błotnicy (1.81). �309 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A n p . Goj, Pod Borem, U Sikorki, Na Skałce, Opalenice, Niwa, Smolok, Krawcowa Zaramba — z Centawy), z a c h o w a ł y się powszechnie do c z a s ó w współczesnych . P r z e c h o d z ą c do n a k r e ś l e n i a bardziej systematycznego obrazu k u l ­ t u r y ludowej w b a d a n y c h wsiach w dziedzinie r o l n i c t w a , należy s t w i e r d z i ć , że n p . r o ś l i n y u p r a w n e p r z e s z ł y w okresie ostatnich 70—80 l a t d u ż e z m i a n y z a r ó w n o j a k o ś c i o w e , j a k i ilościowe. Terouz wiyncej te różne rośliny som nasioune, a douwniej było inaczy. Siouli wtedy dużo poganki [ g r y k a ] , z tego były krupy pogańskie do krupniouków [kiszek na­ dziewanych k a s z ą ] , proso, ale tak barzyj na nowinach, lyn, konopie, bo to prządli z tego. Douwniej siouli tyż wiyncej jynczmienio dla browarów. Terouz uprawio sie hnet pszenice wiyncej jako douwniej. I to na tych Iżyjszych glebach. Tak samo łowsa wiyncyj uprawiajom jak douwniej. Kartoflów a buraków cukrowych tyż . Bez p o r ó w n a n i a więcej wysiewa się t e ż r ó ż n e g o r o d z a j u r o ś l i n m o t y l k o w y c h i mieszanek paszowych, k t ó r e po­ j a w i ł y się p o d koniec X I X w . B o z m ó w c y p o d k r e ś l a j ą poza t y m znaczny wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w : terouz je rouz tela [ d w a r a z y więcej p l o n ó w ] co piyrwej. N p . przed m n i e j więcej 70-ciu l a t y w y d a j n o ś ć ż y t a z h e k t a r a w a h a ł a się w granicach 8 — 10 q, obecnie z a ś w y n o s i ok. 16 q . T e n wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w p o z o s t a w a ł w z w i ą z k u nie t y l e ze s t o s o w a n y m p ł o d o z m i a n e m , ile z udoskonaleniem t e c h n i k i u p r a w y i stosowaniem intensywniejszego n a w o ż e n i a , w t y m t a k ż e n a w o z a m i s z t u c z n y m i , k t ó ­ r y c h u ż y c i e r o z w i n ę ł o się na s z e r o k ą s k a l ę w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . S z c z e g ó l n i e silne p r z e o b r a ż e n i a o g a r n ę ł y w okresie m i n i o n y c h 70—80 l a t n a r z ę d z i a r o l n i c z e . W e d l e relacji r o z m ó w c ó w t r a d y c y j n e n a r z ę d z i a drewniane (ewentualnie n i e k i e d y u z u p e ł n i o n e c z ę ś c i a m i ż e l a z n y m i ) w y ­ szły z u ż y c i a o k o ł o r. 1880, w y s t ę p u j ą c p ó ź n i e j j e d y n i e sporadycznie. N a p r z y k ł a d d a w n y p ł u g d r e w n i a n y ( p o s i a d a j ą c y płóz z r o b i o n y z deski, do k t ó r e j p r z y t w i e r d z o n a b y ł a o d k ł a d n i c a i w d ł u b a n e r ę k o j e ś c i ) z a u t o p s j i zna zaledwie k i l k u r o z m ó w c ó w , w t y m jeden .tylko, p o n a d o s i e m d z i e s i ą t l a t m a j ą c y , i n f o r m a t o r p o d a ł , iż rzekomo n i m się p o s ł u g i w a ł . B o w i e m w t e d y przeważnie już były takie skromne, ale żelazne pugi . Współ6 7 8 9 6 Mimo nadania zarówno wsiom, jak i różnym polom, lasom itp. mion (nazw niemieckich żadna z nich się nie przyjęła. Rozmówca z Błotnicy (1. 74). O stosowaniu płodozmianu mówił m. in. informator z Centawy (1. 62): w piyrszym roku nojwiyncy przyszły ziemnioki, a w drugim roku przyńdzie żyto abo łowies, a jak był jynczmiyń, to przyńdzie żyto, a dopiyro po nim — w śćwortym roku — łowies. Należy dodać, że w badanych wsiach nazwa socha nie jest związana ani z na­ rzędziami órackimi, ani ze sposobem budowania dachów. Oznacza ona lusnię (zwaną tu też podkułcem), łączącą wierzchołek tylnej kłonicy z osią wozu. Wyjątek stanowi wypowiedź jednego 74-letnięgo rozmówcy, nigdzie jednak nie potwierdzona. 7 8 9 �310 К . K W A S N I E W I C Z O W A i W. К WAŚNIE WICZ c z e ś n i e p ó ł d r e w n i a n e p ł u g i kowalskie u a l e ż ą do wielkiej r z a d k o ś c i (w o b u b a d a n y c h wsiach z n a j d o w a ł y się zaledwie dwa egzemplarze). D r e w n i a n e p o z o s t a ł y j e d y n i e t a k i e n a r z ę d z i a , j a k n p . grabie czy cepy ( w y j ą t k o w o j u ż z r e s z t ą i w o g r a n i c z o n y m zakresie stosowane). N a r z ę d z i a ż e l a z n e l u b t a k i e , k t ó r y c h części p r a c u j ą c e b y ł y ż e l a z n e , d o m i n o w a ł y j u ż w okre­ sie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . W t y m t e ż okresie w y s t ę p o w a ł y w b a d a n y c h wsiach r ó ż n e u r z ą d z e n i a o charakterze m a s z y n o w y m . W p e w n y m p r z y b l i ż e n i u m o ż n a s t w i e r d z i ć , że j u ż przed 1900 r. p o j a w i ł y się — o c z y w i ś c i e p o c z ą t k o w o j e d y n i e w go­ spodarstwach z a m o ż n y c h i p o s t ę p o w y c h r o l n i k ó w — t a k i e maszyny, j a k sieczkarnie, siewniki i m ł o c a r n i e , nie t y l k o r ę c z n e , ale i k i e r a t o w e (na gepel). W p i ę t n a s t o l e c i u 1900—1914 w k r o c z y ł y z k o l e i wialnie, ż n i ­ w i a r k i i k o p a r k i . Pierwsze m o t o r y spalinowe, a po przeprowadzeniu e l e k t r y f i k a c j i i elektryczne, wprowadzono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ( p e ł n a e l e k t r y f i k a c j a Centawy dokonana z o s t a ł a j e d n a k dopiero po 1945 г.). P r z e m i a n y w dziedzinie stosowanych n a r z ę d z i r o l n i c z y c h s p o w o d o w a ł y p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w dziedzinie t e c h n i k i u p r a w y i p r z e r ó b k i p l o n ó w . N a p r z y k ł a d orka zagonowa ( p i e r w o t n i e 4- l u b 6-skibowa) za­ s t ą p i o n a z o s t a ł a o r k ą w sMody (to było tak łoziemnouście skib, to sie ra­ chuje jeszcze na zogóny ), k t ó r e z k o l e i w y p a r ł a o r k a p ł a s k a , stosowana w n i e k t ó r y c h gospodarstwach przed 1914 r . W s p ó ł c z e ś n i e n a w e t g r u n t ó w p o d m o k ł y c h nie orze się w zagony l u b s k ł a d y , co u n i e k t ó r y c h gospodarzy m i a ł o miejsce jeszcze w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h . T e c h n i k a siewu r ę c z n e g o z o s t a ł a zarzucona w w i e l u gospodarstwach w pierwszych l a t a c h X X w . , z a s t ą p i o n a przez siew mechaniczny. Ż n i w a przeprowadza się, co najmniej od l a t 70, za p o m o c ą kos, p ó ź n i e j ż n i ­ w i a r e k . Żeby ludzie rżnyli siyrpami, to jo ino słyszoł. Zawsze kosili, jak jo pamiyntom, Siyrpy były gładkie, bez ząbków . Jedynie w mniejszych gospodarstwach k o b i e t y ż ę ł y sierpami, co nawet u s c h y ł k u X I X w . n a l e ż a ł o j u ż raczej do zjawisk z a n i k a j ą c y c h . 10 xx Podobnie m i a ł a się sprawa z t e c h n i k a m i p r z e r ó b k i p l o n ó w do s p o ż y ­ cia. N a p r z y k ł a d r ę c z n e m ł ó c e n i e i w i a n i e ziarna z w i ą z a n e b y ł o z okre­ sem p r z e ł o m u X I X i X X w . P ó ź n i e j w y s t ę p o w a ł o coraz bardziej spora­ dycznie, g ł ó w n i e w mniejszych gospodarstwach. Ż a r n a , t u i ó w d z i e jeszcze zachowane, w y s z ł y z u ż y c i a w t y m s a m y m okresie. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t o , że o s t ę p a c h nie z a c h o w a ł a się bodaj w ą t ł a nawet t r a d y c j a . J e ś l i c h o d z i o h o d o w l ę w gospodarstwach c h ł o p s k i c h , t o ł ą c z ą c e się z n i ą z m i a n y w o m a w i a n y m okresie d o t y c z ą przede w s z y s t k i m pro1 2 10 11 12 Rozmówca z Błotnicy (1. 81). Rozmówca z Błotnicy (1. 74). Stam-pa oznaczała mosiężny moździerz. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 311 porcji w rozmiarach pogłowia poszczególnych g a t u n k ó w zwierząt; zwięk­ szył się c h ó w k o n i , k r ó w i nierogacizny. J a k stwierdza jeden z r o z m ó w c ó w , Tcoużdy gospodourz miol piyrwej jednego konia. Jo to nie miol wcale konia w óne czasy. Terouz som ludzie barzej uoświecone, to ziemia wyrobiom, to sie udarzy, że wszyjstko ponabywało po drugim, koniu. To sie zaczynło tak po światowej wojnie [ p i e r w ­ szej]. I klacze na zżybki [ ź r e b a k i ] piyrwej mało chowali. Krowoma uorali i jeszcze do dziś tak robiom, a gdzieniegdzie to krowa do konia przyprzengli. Wołów gospodourze nie miali, ino majuntek [ f o l w a r k ] . R o z m ó w c y p o d k r e ­ ślają p r z y t y m , iż stan h o d o w a n y c h z w i e r z ą t nie b y ł n a d z w y c z a j n y . I c h waga czy m l e c z n o ś ć — g d y chodzi o k r o w y — p r z e d s t a w i a ł y się znacznie gorzej n i ż w czasach p ó ź n i e j s z y c h . P o w a ż n y m p r z e m i a n o m u l e g ł a wiedza z w i ą z a n a z h o d o w l ą . O ile bo­ w i e m n p . jeszcze z k o ń e e m X I X w . k o r z y s t a n o z u s ł u g t z w . uowcourzy (owczarzy), t o j u ż w X X w . na s z e r o k ą s k a l ę r o z w i n ą ł się a u t o r y t e t w e t e r y n a r z y , k t ó r z y w n i e ś l i na wieś r a c j o n a l n ą w i e d z ę w zakresie me­ dycyny zwierzęcej. U z u p e ł n i e n i e m gospodarstwa rolno-hodowlanego b y ł y r ó ż n e dzie­ d z i n y r ę k o d z i e l n i c t w a , k t ó r e g o w y r o b y przeznaczano g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k (gdy chodzi n p . o t k a c t w o ) . W y t w ó r c z o ś ć w t y m zakre­ sie z a ł a m a ł a się p o d koniec X I X w . , w d u ż y m s t o p n i u p o d w p ł y w e m narastania g o s p o d a r k i t o w a r o w e j . P r z e j a w i a ł a się ona z jednej strony w sprzedaży pewnych a r t y k u ł ó w roślinnych i zwierzęcych, produkowa­ n y c h w gospodarstwie, z drugiej strony w n a b y w a n i u w y r o b ó w prze­ m y s ł o w y c h ( n a r z ę d z i a rolnicze, odzież, s p r z ę t y ) i s p o ż y w c z y c h (np. k a w a , cukier, a t a k ż e chleb czy w y r o b y m i ę s n e , z c z y m ł ą c z y ł o się powstanie p i e k a r n i i masarni). N i e m a ł e znaczenie m i a ł t u n a p ł y w p i e n i ą d z a w z w i ą z k u z r o z s z e r z a j ą c y m się z a t r u d n i e n i e m l u d n o ś c i ( g ł ó w n i e m ę ż e z y z n ) w prze­ m y ś l e . P i e n i ą d z e m gospodarowano j e d n a k bardzo o s z c z ę d n i e , z b i e r a j ą c go ( p o c z ą w s z y od X X w . t a k ż e w r ó ż n y c h kasach o s z c z ę d n o ś c i o w y c h ) na zakup ziemi, wiano d l a c ó r e k i t p . Ó w c z e s n a tendencja do ssporowania ( o s z c z ę d z a n i a ) jest z r e s z t ą j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h r ó ż n i c , j a k i e się pod­ nosi w stosunku do e z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h , nacechowanych s z y b k i m o b r o t e m zdobytego p i e n i ą d z a (Dziś nouród jest pragliwy, kce ino mieć. Dzioucha, synek kce sie ino ustroić ). 1 3 14 1 5 16 1 3 Informator z Błotnicy (1. 76). Na uwagę zasługuje poza tym, iż zarówno zawołania na zwierzęta, jak i nazwy zwierząt (także w niemieckim folwarku) miały najczęściej polskie brzmienie. Np. krowy nazywano: Krasula, Nagietka, Burka, Jadzia, Kwiatula, Malina, Łysa; konie: Kaszton, Siwek, G-niady, Czorny, Kary, Bułanek. Zagadnienie rzemiosła wymaga dalszego przebadania. Rozmówca z Błotnicy (1. 81). 14 15 16 �312 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ Z m i a n o m w dziedzinie techniczno-produkcyjnej i gospodarczej t o ­ warzyszyły przeobrażenia instytucji r o d z i n y . Jak m o ż n a sądzić, b y ł y one stosunkowo od t a m t y c h wolniejsze. Z a r ó w n o w gospodarstwach z a m o ż n i e j s z y c h , j a k i biedniejszych rodzina z a c h o w a ł a d ł u g o jeszcze w X X w . p a t r i a r c h a l n y charakter, z szeroko r o z w i n i ę t ą w ł a d z ą r o d z i c ó w , a z w ł a s z c z a ojca. Stopniowe z a ł a m y w a n i e się jego a u t o r y t e t u ł ą c z y ł o się z k i l k o m a o k o l i c z n o ś c i a m i : p o d e j m o w a n i e m przez m ł o d z i e ż p r a c y w za­ j ę c i a c h pozarolniczych (szczególnie r o z w i n i ę t y m w okresie P o l s k i L u ­ dowej) i w y c h y l a n i e m się spod k o n t r o l i r o d z i n y ; r o z k ł a d o w ą r o l ą s z k o ł y h i t l e r o w s k i e j , siejącej r o z d ź w i ę k m i ę d z y d z i e ć m i a r o d z i c a m i ; d ł u g o ­ l e t n i m p o b y t e m na w o j n i e znacznego odsetka m ę ż c z y z n ; szerzeniem się ( z w ł a s z c z a w czasach ostatnich) n i e k o n t r o l o w a n y c h przez starszych f o r m s p ę d z a n i a przez m ł o d y c h wolnego czasu. I n n y m przejawem z a ł a m y w a n i a się t r a d y c y j n e j postaci r o d z i n y jest sprawa dziedziczenia z a w o d u rolniczego. W p r a w d z i e w z w i ą z k u z z a s a d ą m a j o r a t u jeszcze przed 1914 r . znaczna część m ł o d z i e ż y wiejskiej o d p ł y ­ w a ł a do z a j ę ć pozarolniczych, obecnie j e d n a k jest t o zjawisko nagminne. S ą gospodarstwa, w k t ó r y c h sprawa n a s t ę p c y gospodarza natrafia na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . Ł ą c z y się t o p o n i e k ą d z o c e n ą z a w o d u r o l n i k a j a k o nierentownego, w y m a g a j ą c e g o wielkiego w y s i ł k u fizycznego i t r a c ą c e g o uznanie s p o ł e c z n e . W y r a z e m tego jest m . i n . f a k t , że d z i e w c z ę t a , nawet z z a m o ż n i e j s z y c h d o m ó w , bardzo c h ę t n i e w y c h o d z ą za m ą ż za r o b o t n i k ó w . M ł o d z i p o s i a d a j ą b o w i e m obecnie o wiele w i ę k s z ą s w o b o d ę w dobieraniu sobie p a r t n e r ó w do m a ł ż e ń s t w a . O g ó l n i e t e ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , że n a s t ą p i ł o r o z l u ź n i e n i e szeregu t r a ­ d y c y j n y c h zasad w s p ó ł ż y c i a , z w i ą z a n y c h z d a w n i e j s z y m i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . G d y chodzi na p r z y k ł a d o zoulyty [ z a l o t y ] , t o c h ł o p i e c m u s i a ł b y ć po w o j s k u (a p r z y n a j m n i e j w w i e k u p o b o r o w y m ) i m ó g ł w i ­ d y w a ć się z w y b r a n ą d z i e w c z y n ą j e d y n i e w o b e c n o ś c i starszych. W s p ó ł ­ c z e ś n i e granica w i e k u m ł o d y c h u l e g ł a o b n i ż e n i u ; m ł o d z i m a j ą poza t y m o wiele więcej s p o s o b n o ś c i do przebywania sam na sam n i ż d a w n i e j . Zmówiny [ z a r ę c z y n y ] , k t ó r e o k r e ś l a ł y j u ż jasno s y t u a c j ę m ł o d y c h , i c h o b o w i ą z e k wzajemnej l o j a l n o ś c i i ż y c z l i w o ś c i , z a t r a c i ł y , z w ł a s z c z a w r o ­ dzinach m a ł o r o l n y c h i r o b o t n i c z y c h , charakter i n s t y t u c j i zwyczajowop r a w n e j . M i a ł a ona w p r z e s z ł o ś c i p o w a ż n e znaczenie. W czasie zmówin ustalano b o w i e m w y s o k o ś ć posagu m ł o d e j , k t ó r y p o w i n i e n b y ł b y ć od­ p o w i e d n i do w a r t o ś c i wnoszonego przez m ł o d e g o m a j ą t k u . D z i e w c z ę t a wianowano przede w s z y s t k i m p i e n i ę d z m i , o t r z y m y w a ł y t a k ż e k r o w ę , 1 7 1 7 Zdarza się jednak bardzo często, że chłopak aż do momentu ożenku oddaje rodzicom przeważającą część zarobku. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A 1 C E N T A W A 313 p o ś c i e l ( p i e r z y n y i zogówki, c z y l i poduszki), naczynia kuchenne, n i e k t ó r e sprzęty. O b r z ę d y , z w i ą z a n e ze ś l u b e m i weselem, b y ł y bardzo liczne i w p a m i ę c i r o z m ó w c ó w z a c h o w a ł y się jeszcze bardzo świeżo ( m i m o , że od co n a j m n i e j 30 l a t n a s t ą p i ł o w y d a t n e i c h ograniczenie). T o w a r z y s z y ł a i m obszerna szata l i t e r a c k a , a t a k ż e elementy muzyczne i taneczne. Szereg zwycza­ j o w y c h p r z e p i s ó w r e g u l o w a ł zachowanie się p o s z c z e g ó l n y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i . Jej czas t r w a n i a , ilość i w y s t a w n o ś ć p o t r a w b y ł y to oko­ liczności z a l e ż n e od z a m o ż n o ś c i , powszechnie starano się j e d n a k w y ­ p r a w i a ć bogate wesela, p r z e c i ą g a j ą c e się (przed 1914 r . ) nawet do 7 d n i . Po weselu o d b y w a ł y się przekludziny p a n i m ł o d e j do d o m u m ł o d e g o . J e ż e l i chodzi o inne zwyczaje rodzinne, n p . z w i ą z a n e z c h r z t e m , to b y ł y one j u ż bez p o r ó w n a n i a mniej rozbudowane n i ż wesela. T y m nie­ m n i e j i t u starano się, a b y u r o c z y s t o ś ć m i a ł a dostojny charakter. Poutkowie (rodzice chrzestni, w s p ó ł c z e ś n i e z w a n i chmotrami) m u s i e l i o f i a r o w a ć c h r z e ś ­ n i a k o w i o k r e ś l o n e p o d a r u n k i , z a l e ż n i e od stopnia z a m o ż n o ś c i . Z w y c z a j e d o r o c z n e , n a l e ż ą c e j u ż z r e s z t ą w d u ż y m s t o p n i u do p r z e s z ł o ś c i , b y ł y przed 1914 r . bardzo r o z w i n i ę t e . O d n o s i ł y się one przede w s z y s t k i m do okresu Godnich Świont ( B o ż e g o Narodzenia), k t ó r y odzna­ c z a ł się b o g a t ą o b r z ę d o w o ś c i ą i m a g i ą . W i e l e z w y c z a j ó w ł ą c z y ł o się z okre­ sem k a r n a w a ł o w y m (np. chodzenie z niedźwiedziem w ostatki, wystę­ p u j ą c e sporadycznie jeszcze obecnie), okresem W i e l k i e g o P o s t u (znany b y ł goik i marzanka, poulynie żuru i i n . ) i W i e l k a n o c y (np. dyngus). Wiele z w y c z a j ó w w i ą z a ł o się z B o ż y m C i a ł e m czy d n i e m ś w . A n d r z e j a i t p . Osobna k a t e g o r i a z w y c z a j ó w d o t y c z y ł a r ó ż n e g o r o d z a j u c z y n n o ś c i pro­ d u k c y j n y c h (np. pierwszy w y p ę d b y d ł a na pastwisko, u r z ą d z a n i e t z w . żniwnego, c z y l i o d p o w i e d n i k a d o ż y n e k , i t p . ) . Zachowane nieraz dobrze w t r a d y c j i zwyczaje te wspominane są c z ę s t o j a k o o s o b l i w o ś c i dawnego stylu życia społecznego wsi. 18 ZAGADNIENIE PERIODYZACJI 1 MECHANIZMU PRZEMIAN KULTUROWYCH Z e b r a n y m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y pozwala na w y d o b y c i e p e w n y c h u w a g o g ó l n i e j s z y c h , d o t y c z ą c y c h faz r o z w o j o w y c h i c z y n n i k ó w w a r u n k u j ą c y c h p r z e m i a n y k u l t u r y w b a d a n y c h wsiach. T a k więc m o ż n a s t w i e r d z i ć , że t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a w p e ł n i e j s z e j postaci i s t n i a ł a jeszcze na prze­ łomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Następne łata 1 8 Młodzi starostowie weselni w Warmątowicacłi po dzień dzisiejszy korzystają przy układaniu mów weselnych z popularnych wydawnictw (np. Józefa Gallusa, Starosta weselny), wydawanych w Bytomiu. , �314 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ p r z y n i o s ł y w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do cofania się p i e r w i a s t k ó w t r a d y c y j n y c h , z w ł a s z c z a w dziedzinie k u l t u r y materialnej i s p o s o b ó w gospodarowania. W w y n i k u tego sytuacja k u l t u r o w a w s i na p r z e ł o m i e X I X i X X w . b y ł a j u ż w z n a c z n y m stopniu r ó ż n a od t e j , j a k a w y s t ę p o w a ł a w trzeciej ć w i e r c i X I X w . W okresie mniej więcej l a t 1900—1914 z a z n a c z y ł y się w y r a ź n e z m i a n y i w p o z a m a t e r i a l n y c h d z i a ł a c h k u l t u r y , n p . w zakresie zasad w s p ó ł ż y c i a s p o ł e c z n e g o , z w y c z a j ó w r ó ż n e g o rodzaju i t p . Okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł dalsze p o g ł ę b i e n i e się tego procesu. W zakre­ sie sił w y t w ó r c z y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a ł y udoskonalone n a r z ę d z i a i t e c h n i k i , oparte w z n a c z n y m s t o p n i u na u r z ą d z e n i a c h maszynowych. Z a ł a m a ł się w y r a ź n i e d a w n y s t y l ż y c i a s p o ł e c z n e g o , j a k i t r a d y c y j n a kultura umysłowa. W procesie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okresu kapitalistycznego w y r ó ż n i ć m o ż n a k i l k a z e s p o ł ó w c z y n n i k ó w . N i e k t ó r e z n i c h m i a ł y charakter w y ­ r a ź n i e ż y w i o ł o w y i ł ą c z y ł y się z r o z w o j e m k a p i t a l i s t y c z n y c h s t o s u n k ó w p r o d u k c j i . N a t y m p o d ł o ż u d o k o n y w a ł a się modernizacja w y p o s a ż e n i a technicznego gospodarstw, podnoszenie się wiedzy zawodowej r o l n i k ó w , z m i a n y w dziedzinie s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , analogicznie (choć w c z e ś n i e j i w ż y w s z y m tempie) j a k na obszarach P o l s k i centralnej czy p o ł u d n i o w e j . R ó w n o c z e ś n i e j e d n a k d z i a ł a ł y inne c z y n n i k i o charakterze n a r z u c o n y m i p r z y m u s o w y m , z w i ą z a n e z d z i a ł a l n o ś c i ą p a ń s t w a niemieckiego. N p . p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w s t y l u ż y c i a s p o ł e c z n e g o wsi, z w ł a s z c z a w okresie h i t l e r o w s k i m , ł ą c z y ł y się nie t y l k o ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , t j . narastaniem p o w i ą z a n i a m i e s z k a ń c ó w z z a w o d a m i p o z a r o l n i c z y m i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł y s k u t k i a n t y p o l s k i e j p o l i t y k i w ł a d z niemieckich. Represje wobec u c z e s t n i k ó w p o w s t a ń ś l ą s k i c h i d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , sianie wzajemnej n i e u f n o ś c i poprzez organi­ zowanie sieci k o n f i d e n t ó w , o d c i ą g a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a o d r o d z i c ó w przez i c h deprecjonowanie, wszystko to p r o w a d z i ł o do dezintegracji spo­ łecznej i do porzucania t r a d y c y j n y c h postaci w s p ó ł ż y c i a w s i . I c h l u d n o ś ć s k r u p u l a t n i e o d d z i e l a ł a sferę ż y c i a p r y w a t n e g o — bardzo c z ę s t o k o n ­ t y n u o w a n e g o z r e s z t ą w d u c h u p o l s k i m , ale ograniczonego do w ł a s n e j ro­ d z i n y — od sfery ż y c i a publicznego, nacechowanego wieloma z j a w i s k a m i p r z y m u s u , z w ł a s z c z a g d y chodzi o p o s ł u g i w a n i e się j ę z y k i e m n i e m i e c k i m , okazywanie l o j a l n o ś c i wobec p a ń s t w a niemieckiego i p a r t i i h i t l e r o w s k i e j i t p . I n n y m elementem p r z y m u s u , o d b i j a j ą c y m się w t y m w y p a d k u na sposobie prowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego, b y ł y n p . z a r z ą ­ dzenia d o t y c z ą c e e f e k t y w n o ś c i p l o n ó w , wydawane p o d r y g o r e m usu­ n i ę c i a z gospodarstwa i t p . W ł a d z a polska z a s t a ł a w 1945 r . wsie poniszczone i zrujnowane go­ spodarczo na skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h i s y t u a c j i p o f r o n t o w y c h . Okres o d b u d o w y m a j ą j e d n a k wsie dawno za s o b ą . M o ż n a s t w i e r d z i ć , w ś w i e t l e �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 315 o p i n i i r o z m ó w c ó w , iż p o z i o m gospodarczy w s i d o r ó w n a ł , a w p e w n y c h w y p a d k a c h p r z e w y ż s z y ł s y t u a c j ę z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . E t n o g r a f a , k t ó r y w k i l k a n a ś c i e l a t po wojnie p r z y c h o d z i do t y c h wsi, uderza przede w s z y s t k i m szeroki renesans m o w y polskiej. Ż y w a w t y c h okolicach, nawet w najczarniejszym okresie h i t l e r o w s k i m , od­ ż y ł a na o g r o m n ą s k a l ę , z w ł a s z c z a p o d w p ł y w e m s z k o ł y . M ł o d e pokolenie, k t ó r e u k o ń c z y ł o p o l s k ą szkołę, jeśli zna j ę z y k niemiecki, t o w bardzo o g r a n i c z o n y m zakresie. D o g w a r y miejscowej coraz w y r a ź n i e j przeni­ k a j ą elementy polskiego j ę z y k a literackiego. Jest t o z r e s z t ą w y c i n e k szerszego procesu k u l t u r o w e g o . O ile b o w i e m w okresie n i e m i e c k i m k u r ­ czenie się k u l t u r y t r a d y c y j n e j o z n a c z a ł o wchodzenie na t o miejsce pier­ w i a s t k ó w niemieckich, o t y l e w s p ó ł c z e ś n i e miejsce t o z a j m u j ą w y t w o r y p o l s k i e j k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . P r z e n i k a ona do w i e l u dzie­ dzin życia społecznego i kulturowego wsi pod w p ł y w e m miasta i pracy w p r z e m y ś l e , r a d i a , prasy, a ostatnio i telewizji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e9fe760e1c128ee56fc6708049c58ca.jpg 05ba57c2222676c0689dfe60b005f8de https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc272f1b372a15fe1242db3499e0bf3e.jpg 03a49fce5ea10935f39f7580c4b858ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Bociany na dachu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; dekarstwo ; zdobnictwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają kalenicę budynku gospodarczego krytego słomą i siedzące bociany Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.3.4_01 PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.3.5_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Burzyn dach dekarstwo kalenica okolice Łomży słoma zdobnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03d1845aed6b3f5cb8bd14df41936cf9.pdf 9c21607ca80f67d5e5352bd4085d44ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1287 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1188 Title A name given to the resource Bohater jako święty / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.139-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I ; 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MAGDALENA ZOWCZAK (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W ) BOHATER JAKO ŚWIĘTY W polskiej kulturze ludowej mit bohaterski w rozwiniętej postaci nie istnieje. Podobnie jak na całej zachodniej Słowiańszczyźnie brak nam eposu, klasycznego gatunku bohaterskiego". W literaturze staropolskiej słowo „bohatyr", zapożyczone z języka ukraińskiego, pojawiło się w X V I w. i z czasem zastąpiło używany u nas dawniej wyraz „gardzina" . Literacka polszczyzna nadała mu zabarwienie dodatnie i podniosłe, kojarząc pierwsze sylaby wyrazu z ukraińskim „ B ^ h a " (dop. od „Boh"). Ta apoteoza bohatera okazała się w naszej literaturze zjawiskiem trwałym (Hrabec, 1949, s. 56). Tymczasem w tekstach gwarowych odnajdujemy jedynie bliskie w formie słowo „bogatur", które znaczy tyle, co „bogacz" (Karłowicz, 1900, s. 98). Wprawdzie w językach słowiańskich istniała ogólna tendencja do kojarzenia wyrazów „bogaty" i „bohater" (Minikowska, 1980, s. 26), ale - jak wspomnieliśmy - nie dotyczyła literackiej polszczyzny, toteż i w naszej gwarze skojarzenie to uznano za przypadkowe (Karłowicz, 1900, s. 98). Bezowocne okazały się także poszukiwania ludowych synonimów „bohatera". Być może, bliski mu sens zawierał „charakternik", któremu poświęcił nieco uwagi Jan Stanisław Bystroń (1980, s. 43-49). Jak wytłumaczyć ten - jak by się wydawało - brak w naszej tradycji ludowej? Czy jest możliwe, by miejsce bohatera, postaci, która wyznacza granice ludzkich możliwości, było puste? Czy też raczej 2 i Według Kazimierza M o s z y ń s k i e g o epika istniała kiedyś prawdopodobnie na całej Sło­ wiańszczyźnie; gdy na zachodzie uległa zapomnieniu, Wielkorus i Bałkany zachowały ją w pamięci do tych czasów, kiedy zmienione warunki s p o w o d o w a ł y jej odrodzenie i rozwój. je zwłaszcza długotrwały brak z niewielkim zróżnicowaniem głębszego podziału między chłopami i szlachtą, kultury tych grup na południu i wschodzie Umożliwił związany Słowiańszczyzny. Na przełomie X V I I I i X I X w. pańskie dwory zatrudniały tam dla własnej rozrywki ludowych p o e t ó w , recytatorów epickich opowieści (Moszyński, 1968, s. 652 i dalsze). - Według Słownika staropolskiego oznaczał to hardość. pycha, zuchwałość, „gardy" - on właśnie bohatera, mocarza; „gardość" człowiek hardy i wybredny (1954, s. 385). Dawny ź r ó d l o s l ó w grd miał wg F . Sławskiego p o d w ó j n e znaczenie, „dumny, wyniosły" oraz „okropny, szkaradny" (1952, (Zowczak. 1984). s. 405), co przywodzi na myśl nieludzkie cechy mitycznego bohatera �140 MAGDALENA ZOWCZAK należałoby odszukać jego zastępców, chociaż po części spełniających jego zadania? Artykuł ten, zawierający wnioski z badań nad pojęciem bohatera w kul­ turze współczesnej wsi , wskaże pewne rozwiązanie tego problemu, częściowe jednak i dalekie od jego wyczerpania. Tymczasem przyjrzyjmy się informacjom, dostarczanym przez literaturę; zapoczątkują one rozważania nad związkiem bohatera z sacrum, a zarazem pozwolą określić pewną szczególną sytuację, jaka wytworzyła się wokół tematu bohatera, którego utożsamiono ze świętym, a następnie sprowadzono do sloganu. 3 TEORIA STEFANA CZARNOWSKIEGO Studium Czarnowskiego o świętym Patryku jest w naszej literaturze klasyczną, a zarazem najpopularniejszą pracą, na którą powołują się współ­ cześni badacze, kiedy zajmują się bohaterem . Tymczasem wnioski Czarnow­ skiego z badań nad irlandzkim kultem świętego Patryka dotyczą w zasadzie tylko społecznego aspektu kategorii bohatera i nie wystarczają dla jej opisu. Przypomnijmy sformułowaną przez Czarnowskiego definicję, wymowne świade­ ctwo takiej postawy: „Bohater jest to człowiek, który w sposób obrzędowy, przez zasługi swego życia lub śmierci, zdobył moc działającą właściwą grupie lub sprawie, której jest przedstawicielem i której podstawową wartość spo­ łeczną uosabia" (Czarnowski, 1956, s. 30). Definicja ta, trafna i przydatna w analizie socjologicznej takich zjawisk, jak np. bohater narodowy, nie wystarcza w badaniach nad kulturą, co postaram się za chwilę uzasadnić. Bohater według Czarnowskiego zdobywa moc przez swoje zasługi dla grupy lub sprawy, „nie tworzy własnej siły", lecz łamie zapory broniące dostępu do „sil tajemniczych, niekiedy złowrogich, istniejących w środowisku niedostęp­ nym dla zwykłych ludzi". Bohater „wyzwala je, staje się ich panem, a sięga­ jąc po nie udowadnia swą siłę" (Czarnowski, 1956, s. 23). A więc dysponuje już przedtem ową,-jak ją nazywa Czarnowski, silą, w odróżnieniu od „mocy działającej", która jest według niego wartością społeczną; ona to ma dopiero czynić bohatera. Nie chodzi tu jednak oczywiście o siłę fizyczną, lecz o nadnaturalną moc, którą przypisuje się bohaterowi obok uosabianej przez niego wartości społecznej. Gdyby bowiem tę ostatnią uznać za podstawową, bohater będzie 4 dli- • 11| [l' : f r'' H I' I |, i l' | Materiały południowej zebrane w latach 1979-1984 we wsiach 6 w o j e w ó d z t w i wschodniej stanowią podstawę pracy Bohater Polski centralnej. współczesnej wsi wobec mitu bohaterskiego. I ! i i de rirlande f \ O przyswojeniu jej w literaturze polskiej świadczy p o w o ł y w a n i e się na nią np. przez A n t o n i n ę l.J 4 •1 4 Praca Le cutte des heros et ses conditions sociales. Saint Patrick, heros nationał ukazała się w Paryżu w 1919 r.; w polskim tłumaczeniu wydana została w 1956 r. K ł o s k o w s k ą (1971), Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o (1977), Zdzisława Piaseckiego (1977). �BOHATER JAKO ŚWIĘTY 141 zawsze występował jako pozytywny, to zaś wiąże się z niebezpieczeństwem sprowadzenia pojęcia bohatera do wzoru osobowego. Czarnowski porównuje wartość społeczną z pojęciem mana; tymczasem mana to moc, która może się obrócić zarówno na dobre, jak na złe, potrafi równie sprawnie tworzyć i niszczyć. Jak pisze Mircea Eliade, w mana wyposażone jest to, co istnieje naprawdę, co istnieje w sposób doskonały w odróżnieniu od otoczenia (Eliade, 1966, s. 28-29); jest to więc kategoria ontologiczna. Dla rozważań nad fenomenem kulturowym, jakim jest bohater, trzeba założyć, iż jego nadzwyczajna moc jest co najmniej równie istotna, jak uosabiana przez niego wartość społeczna, i że nie jest wobec niej wtórna. W przeciwnym razie należałoby wykluczyć z kategorii bohatera wszystkie postacie o cechach trickstera jako typu z gruntu aspołecznego: a więc na przykład - Heraklesa. Współcześni autorzy, którzy korzystają z definicji Czarnowskiego, stosują inne rozwiązanie: ignorują te cechy bo­ hatera, których nie tłumaczy definicja (Kłoskowska, 1971; Piasecki, 1977). Przyjmijmy, że właściwa bohaterowi moc wynika z jego istnienia na granicy światów ludzkiego i nie-ludzkiego, a więc dla społeczności ludzkiej, z jego cech nie-ludzkich (Zowczak, 1984). To one powodują, że bohater jest ludziom obcy w sensie metafizycznym, a w konsekwencji - że budzi lęk. Obawy nie są bezpodstawne, bo moc bohatera może działać przeciw ludziom. Definicja Czarnowskiego nie uwzględnia tego głębokiego poziomu kategorii bohatera i narzuca jej ramy społeczne. A jednak nie wszystkie przykłady z literatury klasycznej przytoczone w pracy o świętym Patryku upoważniają do takiego zawężenia tej kategorii. W związku z kultem bohaterów w Grecji Czarnowski pisze, że są oni, jak podziemne demony, bogami złowieszczymi, że niekiedy gwałcą zakazy rytualne i przyjmują na siebie sankcje tej zbrodni (Czarnowski, 1956, s. 22). Tłumaczy to Czarnowski naginając fakty do swojej definicji: działanie takie jest przydatne dla grupy, gdyż odnosi ona „korzyść z bezbożności bohatera dzięki tajemnicom, które odsłonił" (Czar­ nowski, 1956, s. 23). Bohater występuje tu jednak nie jako reprezentant wartości uznanych przez grupę, lecz jako ich przeciwnik. Może to uczynić dlatego, że jest obcy wobec grupy. W tym wypadku nie spełnia więc wymagań definicji Czarnowskiego, zgodnie z którymi jest uosobieniem „pod­ stawowej wartości społecznej". Nie wydaje się, by kiedykolwiek mogło nią być pogwałcenie zakazów rytualnych, w każdym razie nie było tak w sta­ rożytnej Grecji. Także sprawa lokalizacji grobu bohatera wskazuje ograniczenia definicji Czarnowskiego. Wylicza on różne możliwe lokalizacje grobowców, które znajdowały się nie tylko w sercach miast, na placach publicznych, rynkach, ale także „przy bramach miast, a czasem nawet pod s a m ą b r a m ą , jak grób Etola, syna Oksylosa, w Elidzie, a niejednokrotnie bohater pogrzebany jest na granicy terytorium, jak Koroibos i jego ojciec Mygdon [podkreś­ lenia moje - M . Z . ] " (Czarnowski, 1956, s. 26). Czarnowski nie wyjaśnia, dlaczego tak się działo. A przecież w podobny �142 MAGDALENA ZOWCZAK sposób chowani byli choćby niechrzczeńcy, którzy zmarli będąc tylko po części w świecie ludzkim, bo chrzest nie wprowadził ich we właściwy temu światu porządek (Fischer, 1921, s. 355, 365). Bohaterowie są podobni niechrzczeńcom, ponieważ i oni nie w pełni należą do świata ludzi: żyją wśród nich, lecz są przeznaczeni do życia na granicy tego, co ludzkie i nie-ludzkie; dlatego mogą być chowani na granicy. Inni, oswojeni w tradycji grupy, niekiedy zaś uznani za bogów, mieli swe grobowce w lokalnym centrum, co tłumaczy omawiana definicja. Jak się zdaje, na jej formę wpłynął w znacznym stopniu przedmiot analizy: święty Patryk, bohater narodowy Irlandczyków. W pracy Czarnowskiego pojęcia bohatera i świętego pokrywają się, ponieważ bohater jest świętym. Pojęcia te zdają się jednak bardzo trudne do rozróżnienia (jeśli to w ogóle jest możliwe) na poziomie ich roli społecznej, która przede wszystkim interesuje Czarnowskiego. Zarówno bohater narodowy, jak święty szczególnie łatwo ulegają oswa­ janiu przez tradycję grupy, która często prowadzi do odebrania symbolom właściwej im wieloznaczności i przekształca je w jednoznaczne stereotypy . Te zaś już bez żadnych przeszkód mogą służyć za wzory osobowe. Czarnowski twierdzi, iż postać świętego Patryka jest ściśle spokrewniona co do typu i funkcji z bogami pogańskimi, gdyż „ma on taki sam stosunek do przedmiotów i do grup społecznych, jak bogowie irlandzcy" (Czarnowski, 1956, s. 162). Należałoby zapytać, czy mają taki sam stosunek do Boga i demonów, bo ta właśnie relacja charakteryzuje świętego jako szczególny rodzaj bohatera. Wprowadzenie bogów w sprawę bohatera komplikuje ją powodując osta­ teczne przemieszanie pojęć, kiedy Czarnowski stwierdza, że bogowie irlandzcy przybierają na ogół postać bohaterów, „tzn. wyobrażani są jako przodkowie, prekursorzy i wzory osobowe społeczeństwa, które mi cześć oddaje" (Czar­ nowski, 1956, s. 167). Ustawienie w jednym rzędzie bogów - jacy by nie byli - i wzorów osobowych jest całkowicie nieuzasadnionym niwelowaniem różnych poziomów opisu rzeczywistości. Wydaje się to główną przyczyną ograniczeń koncepcji Czarnowskiego w badaniach kultury. Dla celów analizy można przyjąć, że świętego jako jeden z wariantów kategorii bohatera wyróżnia to, iż jest on boskim sprzymierzeńcem i przeciw­ nikiem demonów. Tymczasem bohater, istniejąc na granicy różnych światów, może swoją moc obracać przeciw każdemu, a zarazem w przymierzu z do­ wolnym z tych światów. Święty może więc być szczególnym bohaterem, lecz nie należy tych pojęć utożsamiać. Czarnowski uczynił zresztą podobną uwagę pisząc w uzupełnieniu definicji, iż święci stanowią specjalny rodzaj 5 5 Zbigniew Benedyktowicz i Danuta Markowska piszą, iż stereotyp jest „obrazem pozba­ wionym przestrzenności i głębi symbolu", jest „bardziej płaski" niż symbol (1979, s. 215). Stereotypy stanowią wobec mitu ..zracjonalizowaną warstwę zewnętrzną, ł a t w o na konkretne wzory z a c h o w a ń " (1979, s. 219). przekładalną �msL 143 B O H A T E R J A K O ŚWIĘTY r • E n t i p t - ' - " podporządkowany ideałowi moralnemu i religijnemu ustalonemu W teologię (1956, s. 31). Uwaga ta jest jednak odosobniona i nie wpłynęła W* & całość interpretacji, o czym świadczą przytoczone przykłady. « t ' v Spisane przez Czarnowskiego wątki związane ze świętym Patrykiem występają w życiorysach rozmaitych innych świętych chrześcijańskich i są zgodne th stereotypowym pojęciem świętego. Tylko jeden z nich wyraźnie poza ów m stereotyp wykracza, ukazując Patryka jako bohatera w ogólnym znaczeniu 1 tego słowa. Jest to opowieść o jego walce z Panem Bogiem. Patryk dof magał się. aby na Sądzie Ostatecznym wszyscy Irlandczycy byli sądzeni ! jwzez niego, nie zaś przez Chrystusa. Aby wymusić na Panu Bogu taką obietnicę, udał się na górę Aigle. skąd m „zagroził samemu Niebu, że będzie wysłuchane. Przez czterdzieści demony, ani pociechy się, ż e post tak pościł anielskie nie potrafią wielkiego tak długo, póki jego prośby nie zostaną dni cierpi męczarnie głodu. Ani udręki, jakie sprawiają mu świętego może złamać jego oporu. Wreszcie B ó g , obawiając przedłużyć się w n i e s k o ń c z o n o ś ć , i czując się | zagrożony utratą, odejściem wszystkich m i e s z k a ń c ó w Raju, którzy nie chcą, by spadła na nich i taka hańba - i W ich wyniku postanowiono, że „w dniu zmartwychwstania ciał wszyscy Irlandczycy zgromadzą się wokół grobowca swego apostoła w Down, by pod jego przewodnictwem udać się na miejsce Sądu" (Czarnowski, 1956, s. 143). Ta opowieść, sprzeczna ze stereotypem chrześcijańskim, ukazuje Patryka jako bohatera mitycznego (bohatera w szerokim znaczeniu), który może obrócić się nawet przeciw Bogu. Święty Patryk, bohater narodowy Irlandczyków, nie był Irlandczykiem. Czarnowski tłumaczy to specyfiką mitologii irlandzkiej, gdyż uważa, że wyobra­ żenie świętego jest całkowicie zgodne z jej zasadami. „Żaden z [...] dawnych świętych - czytamy w Świętym Patryku - nie zasłynął swoimi osiągnięciami misyjnymi; brakowało im bowiem tego prestiżu, który wierzenia irlandzkie [...] nadawały wyłącznie cudzoziemcom" (Czar­ nowski, 1956, s. 78-79). Czy rzeczywiście jest to cecha specyficzna wierzeń irlandzkich? Jest to wątpliwe. Właściwsza wydaje się interpretacja zgodna z mitem bohaterskim: w ten sposób objawia się odmienność bohatera, który jest obcy często nie tylko w znaczeniu metafizycznym, ale i bardziej konkretnym, na przykład etnicznym (w tradycyjnym myśleniu te dwa poziomy obcości nieraz są ze sobą utożsamiane). Takie potęgowanie obcości można bardzo często obserwować w związku z bohaterem pomimo popularnej opinii, że jest on jakby odbiciem cech swojej grupy; opinia ta wynika z dosłownego traktowania go jako reprezentanta określonej społeczności. I tak na przykład Fanny Baumbergowa, w artykule Herakles bohater dorycki czy przedhelleńskp. zapytuje z emfazą: „Czyż kiedyś jakiś naród wyobrażał sobie swego bohatera narodowego, wcielenie swego ideału w innej zbroi niż sobie właściwej?" (1937, s. 5). Według tej autorki fakt, iż ulubioną bronią Heraklesa była maczuga, jest jednym z argumentów przemawiających za uznaniem go za bohatera przedhelleńskiego, jako że już za Homera I | ; I wdaje się w układy" (Czarnowski, 1956, s. 145). �144 MAGDALENA ZOWCZAK Grecy posługiwali się mieczami dwusiecznymi i włócznią (Baumberg, 1937, s. 4-5). Jednak bohater jako przedstawiciel określonej grupy nie musi używać popularnego wśród niej rodzaju broni, lecz raczej powinien reprezentować etos tej grupy, czyli, jak pisze Maria Ossowska (1973, s. 7), styl życia, który wiąże się z przyjętymi celami ludzkiego istnienia oraz wskazuje zasady działania podporządkowane tym celom w określonej kulturze. Opowieści o bohaterach wskazują jednak właściwe grupie wartości w spo­ sób najczęściej całkowicie pośredni. Bohater jest bowiem bardziej uosobie­ niem dążeń grupy niż reprezentantem jej status quo. Potwierdza to opinia Ryszarda Wojciechowskiego, na którą natrafiłam w czasie poszukiwań bo­ hatera chłopskiego: „W zasadzie żadna z ballad ludowych Bohaterami pieśni balladowych są bowiem nie podaje «bezpośredniej z chartami, czy też nie określony bliżej Jasio, który raz « k o n i e p o i ł » . « w y w i j a ł na k o n i u » skiego. treści chłopskiej». i pani, co pana zabiła, jak i starosta polujący w innym albo slużyl u pana « z a starszego d w o r z y n a » " (Słownik tekście folkloru pol­ 1956. s. 451). Czarnowski, charakteryzując świętego Patryka jako bohatera narodowego Irlandczyków, uznaje mitologię irlandzką (obok dawnych obyczajów) za źródło wyobrażeń związanych z postacią świętego. Jednak to, co uważa za charakterystyczne dla mitologii irlandzkiej, jest wspólne wielu mitologiom: jest tak zarówno ze wspomnianym już prestiżem cudzoziemców, jak również z powtarzającym się wątkiem najazdu zza morza, który Czarnowski określił jako „jądro mitologii irlandzkiej" (1956, s. 80). Definicja Czarnowskiego dotyczy zatem głównie społecznej roli bohatera i ogranicza się do jego funkcji społecznie pożądanych, czyli zasług. Definicja ta określa więc tak zwanego bohatera pozytywnego, szczątkową formę mitycznego herosa, bliską pojęciu wzoru osobowego. Takiej interpretacji sprzyjało przyjęcie za przedmiot badań bohatera narodowego i zarazem świętego w jego wzorowej postaci. Tymczasem dla pełniejszego opisu bohatera w określonej kulturze trzeba również uwzględnić jego „ciemną" stronę, którą przypisuje się potocznie bohaterom negatywnym. Opowieści o bohaterach traktują bowiem o etosie w sposób pośredni, zarówno poprzez zwycięstwa i wielkie czyny bohatera, jak i przez jego upadki i grzechy. Wracając do postaci świętego, bohatera Kościoła, trzeba zauważyć, że jeśli bohatera traktuje się współcześnie jako wzór osobowy, to święty jest już wzorem wzorów. Przyczyniła się do tego niechybnie tendencja Kościoła do traktowania świętych jako prostych przykładów „wyższości chrześcijań­ skich wartości religijnych i moralnych", jak określa to Czarnowski (1956, s. 226). Postacie te „nie znają w zasadzie słabości ani upadków, a jeśli je niekiedy przeżywają, to po to tylko, by je przezwyciężyć i w ten sposób pomnożyć jeszcze swoją cnotę" (Czarnowski, 1956, s. 226-227). To powierzchowne rozumienie świętości nie w znoszeniu słabości i upad­ ków czy w sposobie ich przeżywania, ale w ich braku, jest bardzo roz- �BOHATER J A K O ŚWIĘTY 145 powszechnione. Michał Klinger zauważa, iż nieporozumienie polega na po­ mieszaniu Boga z filistrem, „cnotliwym" mieszczuchem (Klinger, 1981, s. 51) . 6 WSZECHOBECNY WZÓR O S O B O W Y Autorzy polskich powojennych publikacji idą znacznie dalej niż S. Czar­ nowski w wyolbrzymianiu społecznych funkcji związanych z bohaterem przy całkowitym pominięciu innych jego znaczeń. Antonina Kłoskowska, określając bohatera jako ..personalny symbol war­ tości kulturowych", charakteryzuje współczesne znaczenie tego pojęcia na pod­ stawie wyników badań nad stereotypem narodowym. Realizowano je między innymi poprzez ankiety, w których nie padło słowo „bohater", natomiast pytano o to, jacy są Polacy, oraz polecano, by respondent wymienił znane filmy i książki o Polakach, a także nazwiska wybitnych Polaków (Kło­ skowska. 1971). Krzysztof Kwaśniewski, pisząc o bohaterach pracy, rozumie przez to określenie wzory osobowe związane z wartością pracy (1977, s. 108). Ba­ dania, na które powołują się autorzy tych opracowań, dotyczą wyłącznie stereotypów. Zgodnie z tą tendencją Jerzy Szacki utrzymuje, że bohater tradycji jest to wzór występujący w postaci upersonifikowanej, postać z jednej bryły, związana z jedną ideą, z jednym czynem. „W tradycji narodowej istnieje Kościuszko w Krakowie, pod Raclawicami i Maciejowicami, ale nie Kościuszko w Szwajcarii; Kołłątaj - autor Listów Anonima, ale nie targowiczanin; Mickiewicz - romantyczny poeta i trybun, ale nie kochanek Xawery Deybel [ . . . ] " (Szacki, 1971, s. 272). Są to więc ludzie - hasła, modele określonych myśli i zachowań (tamże). Nie są to jednak bohaterowie, lecz pojedyncze związane z nimi symbole, które w oderwaniu od mitu ulegają „spłaszczeniu": przekształcają się w stereotypy. Bohatera jako kategorię mityczną charakteryzuje niezwykłe bogactwo sym­ boliki. Typowe dla niego cechy, sytuacje, atrybuty stwarzają nieograniczone możliwości kombinacji przyporządkowanych aktualnemu systemowi wartości. Myli się więc Szacki pisząc, iż „uświęcony przez grupę bohater nie może być zły i dobry jednocześnie: zły pod jednym względem, dobry pod innym" (1971. s. 272). Zapewne jednak ten stereotyp jednoznacznego, pozytywnego " Przyczynkiem do współczesnego stereotypu świętości m o g ą być refleksje stróża kościel­ nego, który wyrażał swoje oburzenie z powodu mówił, ja pamiętam do dziś. za to ten święty, a to ten święty, Niemców świętej jawnogrzesznicy: „Kiedyś tak ksiądz to było. a to ten święty. była. bo się oddawała za parę nędznych groszy. to oddawała się za parę groszy. Ale mówi - Wyszedł 1 m ó w i : święta na ambonę musiał się pomylić. No nie. tu materiały p o c h o d z ą z archiwum autorki). 1(1 - Etnografia Polska, t. X X X ) , z. 2 tak opowiadał: Piękna była kobieta, piękne ciało że to tak nie było, bo biedna była. śmierci świętą została. Przyszedłem do domu i m ó w i ę : kurwa m a ć [...] niemożliwe, i Magdalena to grzesznica powiedział" (krośnieńskie, miała, I po Matka m ó w i : 1978. to Cytowane } J >] j | j 'l j i: 11 ' l i \ ,\ �146 MAGDALENA ZOWCZAK bohatera wynika nie tylko z uproszczeń niektórych badaczy, lecz jest za­ razem swoistym świadectwem naszych czasów. Utożsamiane z „wzorem oso­ bowym" słowa „bohater" i „święty" funkcjonują w sposób instrumentalny, stają się równoznaczne z terminem, który odnosi się wyłącznie do praktyki społecznej, nie posiadając poza tym żadnego bytu w znaczeniu metafizycz­ nym. Może dlatego brzmią w naszych czasach tak pompatycznie, niosą ze sobą coś tak szablonowego, że chciałoby się powiedzieć: niech odpoczy­ wają w pokoju. Pojęcie bohatera nie mogło jednak do końca zatracić swego istotnego znaczenia; świadczy o tym opinia specjalistów w dziedzinie kultury socjali­ stycznej. Aleksandra Jasińska i Renata Siemieńska stwierdzają w wielokrotnie wznawianej pracy Wzory osobowe socjalizmu, że krzewiony współcześnie w Polsce wzór człowieka ma swoje źródło głównie w programach poli­ tycznych: „gdyż w odróżnieniu stycznych, nowych sztuki. W każdym razie obrazu pozytywnego Korczagina niemal piszą wcale nie historii Polski czy inicjuje dalej autorki - u nas innych krajów socjali­ literatura lub inne rodzaje w polskiej literaturze powojennej nie ma bohatera socjalistycznego, który przemawiałby z taką silą. jak postać w literaturze v, działalności od poprzednich epok wzorów radzieckiej i mógł polityczno-propagandowej służyć za symbol nowego uosabiających pożądane cechy, sięga się do epok dawniejszych, do b o h a t e r ó w powieści Sienkiewicza wieści Ż e r o m s k i e g o - człowieka. Gdy i wychowawczej poszukuje się postaci literackich XIX-wiecznych W o ł o d y j o w s k i e g o jako symbolu patriotyzmu, bądź do sylwetek z po­ Judyma i Silaczki jako w z o r ó w ofiarnego spolecznikostwa" (Jasińska, Siemieńska, 1975, s. 243). Bohater może pełnić funkcję wzoru osobowego, stwarzając metafizyczną podstawę odniesienia do przypisywanych mu wartości, dając im oparcie w swym bycie. Nie można jednak, jak się zdaje, odwrócić tej operacji, czyniąc bohatera z wzoru osobowego. Bez owej metafizycznej opoki pozo­ stanie on pustą teoretyczną konstrukcją. Redukcja bohatera do wzoru osobo­ wego pociąga za sobą określone następstwa dla etosu. Społeczność, jaką reprezentuje taki bohater, jawi się jako idealna i sprawnie funkcjonująca. Jej ład zakłócić może tylko kataklizm, którego źródła tkwią w świecie zewnętrznym. W tej sytuacji zadanie bohatera polega na stawieniu czoła zagrożeniu zewnętrznemu i na przywróceniu grupie dawnego, doskonałego ładu. Jest to najpopularniejsza formuła bohatera, najbardziej też konformistyczna. Nie tylko nie dopuszcza wątpliwości co do tego, że zasady funkcjonowania społeczeństwa (grupy) są słuszne, ale konserwuje je i utrwala. Taki bohater nie grzeszy, nie możemy grzeszyć, bo wszystko, co czym, jest zgodne z utartymi wartościami. Innymi słowy, stanowi on uzasadnienie tych wartości, czy - jak pisze Czarnowski - ich uosobienie. W tej sytuacji najłatwiej o bohatera wojennego. W przeprowadzonych przeze mnie rozmowach wielokrotnie spotkałam się z opinią, iż każdy, kto podczas wojny złożył przysięgę, że będzie walczył dla Polski, może być �BOHATER J A K O ŚWIĘTY 147 uznany za bohatera. Koncepcja ta nie wyklucza istnienia bohatera w czasie pokoju, lecz jest on na ogół mniej wyrazisty, tym mniej, im bardziej jego wróg należy do „swoich". (Trzeba go w jak największym stopniu spośród nich wykluczyć; stąd bohater polskich powieści kryminalnych walczy z agentami obcego wywiadu albo z niedobitkami dawnych klas posiadających, co zresztą często idzie w parze). Taki bohater wzmacnia granicę między światem „swoim" a „obcym", który istnieje poza obrębem narodu-państwa czy grupy i jest domeną zła. Z drugiej strony ludzie są skłonni wyrażać uznanie raczej osobom po­ kornym niż aktywnym, raczej postawie poddania niż buntu. Dlatego też, jak stwierdził jeden z respondentów, „na wsi bohaterem świeckim trudno zostać, świętym natomiast łatwo" . Ta opinia świadczy o degradacji i wy­ paczeniu pojęcia świętości, która zostaje sprowadzona do sielankowej pokory jako abstrakcyjnego stanu równowagi wobec świata zewnętrznego; stan ów polega na tym, że się nikomu nie wadzi, jest się „dobrym" dla każdego. Zresztą, kiedy celem poszukiwań jest bohater lokalny, łatwiej uznać, że krewny czy sąsiad nagle doznał laski z Bogu tylko wiadomych powodów, niż że został wyposażony w jakieś niezwykle przymioty charakteru. Analizowane przeze mnie materiały ukazują jednak często zgoła odmienne rozumienie roli bohatera. „Bo ja tak myślę, że człowiekowi dobrze zrobić, albo mu pomóc w takich ciężkich jakichś [przypadkach - M . Z.], to się trochę liczy, ale tylko do ludzkości, że ten człowiek jest naprawdę ludzki, serce ma dobre, pomoże. Ale jego bohaterem nie można nazwać"**. Dobroć jest więc cechą prawdziwie ludzką i nie świadczy o bohaterstwie. Można tu zauważyć przeciwstawienie człowieka bohaterowi, który jest odmieńcem. postacią o cechach nie-ludzkich. ..Dobroć - to nie prowadzić awantur, dobroć szacuje społeczeństwo, sam się nie oszacuje. To znaczy żyć dla innych. [...] Bohater może być dobrym i złym, jaki tam charakter ma"«. Wśród cech uznanych za bohaterskie dobroć wymieniana była na szarym końcu. Bohater może łamać obowiązujące zakazy, a nawet może być nazwany złym człowiekiem. Jego cechą główną i uznaną za wrodzoną jest odwaga połączona z mądrością - sprytem. Rzeczywistym jego przeciwieństwem jest człowiek przeciętny, „dziad", „nikt", „byle kto", a nie - bohater negatywny. Według tej koncepcji zadaniem bohatera jest poddanie próbie uznanych przez grupę wartości, aby je zakwestionować i zmienić, lub - w najlepszym razie zaakceptować na nowo. Jego sytuacją wyjściową jest więc konflikt z grupą. Przynajmniej początkowo będzie on występował wobec niej jako bohater negatywny. 7 ~ Fragment listu: M . . I. 65. rzemieślnik, zam. w Radecznicy, woj. zamojskie. « M „ 1. 50, Radecznica, woj. zamojskie, 1983. Zapis magnet. g M . . I. 70. rolnik, Murzynowo. woj. płockie. 1982. Rozmowa notowana. 1984. �148 MAGDALENA ŚWIĘTY ZOWCZAK I MIT BOHATERSKI Bohater negatywny nie musi b y ć p r z e c i w i e ń s t w e m , p r o s t ą a n t y t e z ą swego pozytywnego brata; wyposażeni są c z ę s t o w podobne cechy, lecz inaczej je w y k o r z y s t u j ą . I n t e r p r e t a c j ę p r z y t o c z o n y c h tu wypowiedzi u m o ż l i w i a z a ł o ­ ż e n i e , ż e bohaterowie pozytywny i negatywny w s p ó ł i s t n i e j ą w micie boha­ terskim t w o r z ą c j e d n ą o s o b ę , k t ó r a symbolizuje bogactwo l u d z k i c h m o ż l i ­ wości ( Z o w c z a k , 1984). Zgodnie z t ą z a s a d ą w m a t e r i a ł a c h współczesnych obie przeciwstawne wersje bohatera j e d n o c z ą się w swoich g ł ó w n y c h zaletach (odwadze i sprycie) oraz w g ł ó w n y m grzechu, j a k i m jest p y c h a (w ł a g o d n i e j ­ szej postaci d u m a , z a r o z u m i a ł o ś ć czy zbytnia p e w n o ś ć C z y wobec Z pewnością tego, co zostało tak, ale w ó w c z a s , m i ę d z y l u d ź m i i Bogiem powiedziane, bohater kiedy pełni święty n i ż ich s ł u g i , siebie). może rolę kiedy p o p e ł n i a być świętym? raczej pośrednika grzechy i nawraca się w a l c z ą c z losem, kiedy jego ż y c i e jest z w y c i ę s k ą w a l k ą r o z j a ś n i a n ą c u d a m i już na tym świecie. spełnienie Trzeba jest więc Przecież wspólnym wyłączyć tylko pomyślne elementem z kategorii przejście wszystkich bohatera próby - bohaterskich takiego świętego, Zdarzenie bohaterskie, wokół postaci w przeciwieństwie pasywnej, którą do cud cudownego, biografii. który w p o s ł u s z e ń s t w i e i pokorze, d o p ó k i w chwili ś m i e r c i nie d o s t ą p i rozwinąć cudowne żyje zwycięstwa. nie m o ż e spotyka j a k o się niezrozumiały i przedziwny dar, laska O p a t r z n o ś c i . Bohater jest wprawdzie r ó w n i e ż w y b r a ń ­ cem z woli przeznaczenia, ale p o k o r a , c i e r p l i w o ś ć i p o s ł u s z e ń s t w o nie n a l e ż ą do jego niepewny cnót. O swój status boskich w y r o k ó w musi walczyć w nieraz o d p o w i a d a na pocie nie czoła, buntem, r o z p a c z ą , wdaje się w dyskurs z przeznaczeniem. W tym sensie to nie jest przeznaczenie Związek między od Boga, sacrum bo to i bohaterem by nie nie było polega r e l i g i j n o ś c i , przez k t ó r ą rozumie się potocznie p o s ł u s z n e a nigdy grzechem, „bohaterstwo bohaterstwo""'. n a jego szczególnej podporządkowanie n a k a z o m K o ś c i o ł a ( w ś r ó d cech bohaterskich r e l i g i j n o ś ć wymieniano n a s z a r y m k o ń c u ) , lecz na swoistym dialogu wiedzieć potrafią. z przeznaczeniem, dialogu - trzeba po­ bardzo niebezpiecznym, k t ó r e g o inni ludzie p o d j ą ć nie c h c ą i nie Dlatego mówi się, ż e bohater może być zarówno d o b r y m j a k z ł y m , a s z c z e g ó l n i e trafnym o k r e ś l e n i e m człowiekiem wydaje s i ę „ c z ł o w i e k twardego serca", k t ó r y „tyle p r z e ż y w a , ż e innemu serce by p ę k ł o " 11. D r a m a t y c z n y n i e p o k ó j bohatera w i ą ż e się z jego w i e d z ą , tego, co czyni, z przeczuciem w ł a s n e g o losu. W y k l u c z a to bohaterskiego uczynku, która odbiera człowiekowi u k a z a ć go j a k o niegodnego w y k o n a w c ę b o ż y c h wszelką świadomością przypadkowość zasługę, aby wyroków. »' M.. 1. 70, rolnik, Sarzyna, woj. rzeszowskie, 1982. Rozm. not. 11 M., 1. 72, rolnik, Zdziczów, woj. radomskie, oraz M . , 1. 50-55, rolnik, Cudowo, woj. radomskie. Rozmowy zanotowane przez panie M . Kander i M . Filochowska w 1984 roku: Archiwum K E i A K U W . �BOHATER ?! t' JAKO 149 ŚWIĘTY Bohatera mitycznego można opisać poprzez zbiór antynomii, które wska­ zują reprezentowaną przez herosa ambiwałencję wobec cech ludzkich i nie-ludzkich (Zowczak, 1984). Przyjmijmy, że model ten manifestuje się w konkret­ nych tekstach jedynie fragmentarycznie, podkreślając za każdym razem tylko niektóre cechy, pomijając zaś inne. Możemy wyróżnić pewne typowe manife­ stacje modelu w micie. Jedną z nich jest bohater kulturowy (Mieletyński, 1980, s. 26-27; 1981, s. 221; Penkala, 1975, s. 163-191), mistrz i dobroczyńca, który przekazuje ludziom pewne umiejętności i wynalazki, prawa, instytucje lub inne dobra kulturowe i naucza, jak się nimi posługiwać (w naszej kulturze ludowej funkcje te pełnią głównie Pan Jezus i Matka Boska). Bliski mu transformer, drugi stwórca (por. rolę diabla w opowieściach o nieudanym stworzeniu) porządkuje na nowo świat już istniejący, dopełnia dzieła stworzenia. W praktyce obie te postacie (jako trzecią można jeszcze dodać demiurga) są często tożsame i pełnią w obrębie kategorii bohatera przede wszystkim te funkcje, które implikują antynomie: świadomość wiedza (cechy nie-ludzkie) -nieświadomość - niewiedza (cechy ludzkie) Inną typową manifestację stanowi święty - bohater, który realizuje przede wszystkim antynomię nieśmiertelność - śmiertelność, ponieważ jego działania podporządkowane są dążeniu do osiągnięcia wiecz­ nego życia. Była już mowa o różnicach dzielących zdarzenia cudowne i bohaterskie. Zajmijmy się teraz ich podobieństwem; w przeprowadzonych przeze mnie rozmowach zdarzało się, że je mylono. W obu przypadkach objawia się nadnaturalna moc. Główne postacie zdarzeń cudownych nie zawsze są pasywne, co zbliża je do bohaterów. Nieraz, niczym w bajce magicznej, muszą przebywać daleką drogę i znosić ciężkie próby, aby zdobyć uzdrawiającą wodę sprzed cudownego obrazu dla chorego człowieka czy zwierzęcia (Zowczak, 1982, s. 193). Tak więc motyw wędrówki, podczas której trzeba pokonać rozmaite przeszkody, podstawowy motyw rozwijany przez mit bohaterski, może być wspólny obu rodzajom zdarzeń. Z drugiej strony, przeznaczeniem bohatera jest nieraz stawać w obronie świętości (symbolizowanej we współ­ czesnych opowiadaniach np. przez krzyż, dzwon czy organy), przy czym bywa naznaczony kalectwem lub ginie. Wobec takich skutków obrony świętości można interpretować zdarzenie bądź jako próbę i wyróżnienie, bądź też jako karę na grzesznika za wtrącanie się w boskie sprawy. Pokrewieństwo obu rodzajów zdarzeń staje się jeszcze bardziej widoczne, gdy Bóg lub święty jest opiekunem albo wręcz pomocnikiem bohatera, kiedy ten ma wypełnić jakieś zadanie. �150 MAGDALENA ZOWCZAK M A T K A BOSKA I BOHATER Podobnie jak w zdarzeniach cudownych Matka Boska pełni funkcję głównego pośrednika między Bogiem a człowiekiem, który może Ją prosić 0 pomyślność w każdej, nawet błahej sprawie (Zowczak, 1982, s. 195), tak też w zdarzeniach bohaterskich występuje Ona często jako sprzymierzeniec 1 opiekun bohatera. Zgodnie z tradycją polskiej wsi Najświętsza Panienka jest postacią szczególnie predestynowaną do pełnienia takiej roli, gdyż w lu­ dowych wierzeniach posiada najczęściej cechy dobrej i litościwej opiekunki i orędowniczki, współczującej każdej ludzkiej niedoli i krzywdzie (Czarnow­ ski, 1958, s. 88; Zowczak, 1982, s. 193-194). Zstępuje na ziemię, aby nieść ludziom ulgę w ich cierpieniach. Zstępuje do czyśćca, aby z okazji świąt wyciągnąć ze złowrogich płomieni kilka pokutujących dusz, zgodnie z przyz­ nanym Jej przez Boga przywilejem . Przekracza więc granice światów, granice, na których funkcjonuje bohater. Jest on przecież także pośrednikiem, choć w innym, ograniczonym wymiarze. Bywa często opiekunem. Jego me­ diacja może się jednak skończyć straszliwym upadkiem. Mamy wówczas do czynienia ze złym, tak zwanym negatywnym bohaterem. Matka Boska dzięki właściwej sobie funkcji pośredniczki występuje w wierzeniach tradycyjnych w roli bohatera kulturowego. Na przykład nauczyła ludzi, jak się obchodzić z lnem, jak tkać'3. Jest świętą osobą najbardziej wobec człowieka litościwą, co ukazuje niezwykle rozpowszechniona opowieść o tym, jak uratowała ludzi od śmierci głodowej, którą chciał im zgotować rozgniewany Pan Bóg, a nawet - Pan Jezus. 12 „Była bardzo dawno wszystkiego było z pełna. temu taka legenda, Kłosy że było od samej ziemi do bardzo dużo cubku rosły. chleba. No 1 w ogóle i Pan Jezus się rozdenerwował, rozzłościł się, bo za d u ż o było tego chleba, wszędzie leżało, ludzie go deptali, nie szanowali wcale tego chleba. T o Pan Jezus m ó w i : - Czekaj, mamusiu, jak to skrócę. - Jak to skrócisz? No i Matka Boska m ó w i : Pan Jezus m ó w i : - Zeby k ł o s ó w nie było, żeby sama słoma była. No i Pan Jezus zaczął to od ziemi brać, a Matka Boska złapała rękami blisko końca, 14 dłonią, i właśnie tyle obroniła, i tyle jest kłosów, takie sie kłosy z o s t a ł y " . i-' Według wierzeń ludowych każdej środy i soboty, a więc w dni sobie poświęcone. Najświętsza Panienka schodziła do czyśćca i podawała różaniec jednej z dusz pokutujących, aby wprowadzić ją do raju (Kolberg, 1962. s. 3). Według innej wersji, Matka Boska brała w ramiona tyle duszyczek, ile tylko m o g ł a do raju (Fischer, 1926, s. 178). udźwignąć, Wyobrażenia te mają i okrywszy je płaszczem swoje odbicie w wynosiła przedstawieniach M . Boskiej w czyśćcu, otoczonej duszami pokutującymi (M. Boska Szkaplerzna bądź R ó ż a ń ­ cowa). Obrazy takie spotkałam kilkakrotnie na wsi, np. w Mnikowie pod Krakowem i w miejsco­ wości Mień na Podlasiu, gdzie jeden z rozmówców nadal temu przedstawieniu „ M a t k a Boska polska, co dusze z czyśćca wyprowadza". " M . , 1. 80. rolnik, Chorzelów, woj. tarnowskie, 1980. Zapis magnet. ] 4 M . , 1. 60. rolnik. Rakowo. woj. płockie, 1980. Zapis magnet. nazwę: ��f 152 MAGDALENA ZOWCZAK Ryc. 2. Matka Boska uśmierza zarazę. „Okropny widok srogiego powietrza Roku Miedzioryt z 1799 r. przedstawia Matkę Boską 1710 w Wilnie grasującego". Łaskawą z cudownego obrazu w Wilnie F o l . S. S t ę p n i e w s k i . IS P A N �r B O H A T E R J A K O ŚWIĘTY 153 Litościwa Najświętsza Panienka w trosce o ludzi sprzeciwia się więc samemu Panu Jezusowi, podobnie jak święty Patryk w interesie Irlandczyków urządził strajk głodowy przeciw Panu Bogu. Również przy końcu świata Matka Boska ma bronić ludzi przed bożym gniewem. ..Około dwutysięcznego roku będzie wielka wojna od Pana Boga to straszne, brat będzie zostaną, będą się cieszyć, walczył z bratem, gdy zobaczą a ojciec z synem. choć ślad koniec świata. Będzie Wielu ludzi zginie. drugiego człowieka. sami sprawiedliwi i Matka Boska osłoni ich płaszczem i nie da ich Zostaną w zniszczyć. C i , co końcu Osłoni 15 ich. bo dla niej wszyscy ludzie są d z i e ć m i " . Chociaż funkcję opiekunki i pośredniczki pełni Matka Boska wobec wszystkich ludzi, jest jednocześnie uważana za szczególną orędowniczkę Polaków i jako taka jawi się w narodowych mitach i w popularnej wiedzy o przeszłości Polski, która bardzo mocno wiąże się z wyobrażeniami reli­ gijnymi. W trakcie lektury dzieła Czarnowskiego trudno się niekiedy oprzeć pokusie porównywania tego, co pisze on o świętym Patryku - bohaterze narodowym Irlandczyków, z polskimi wierzeniami dotyczącymi Matki Boskiej. Zwłaszcza częstochowski wizerunek Najświętszej Panny jest symbolem narodowym czytelnym dla wszystkich warstw społecznych. Matka Boska nieraz bvła uznawana za patronkę narodowych powstań a wiec i narodowych bohaterów czv to postaci historycznych czy tworów literackich Również współczesne materiały' dostarczają wielu takich przykładów. Według opowiadań zanotowanych przeze mnie w Czerwińsku, Jagiełło odwiedził tamtejsze sanktuarium i modlił się do Najświętszej Panny przed bitwą pod Grunwaldem, leżał krzyżem przez wiele godzin przed Jej cudownym wizerunkiem, po zwycięstwie zaś powrócił, by złożyć dziękczynienie i ofiarować w hołdzie miecz i złotego konika . Jest to wątek podobny do tego, na którym opiera się słynna XIX-wieczna pieśń dziadowska o zwycięstwie Sobieskiego pod Wiedniem. Tam również król „przed cudownym obrazem upadł, krzyżem leżał", prosząc Najświętszą Panienkę o pomoc w pokonaniu „Turka pogana". 16 „Najświętsza Panienka Z obrazu m ó w i ł a . Powstań królu w o j o w a ć . Będę j a przyczyna". po czym sprawiła, że słońce świeciło Sobieskiemu trzy godziny dłużej, by jak biblijny Jozue mógł dokończyć swej świętej wojny. Gdy zaś po zwycięstwie powrócił „i w Wiedniu panował", Marii Matce Boskiej ofiarował do skarbca koronę, welon i suknię ze szczerego złota (Bystroń, 1925, s. 47-57). Fragmenty tej pieśni cytowane były nieraz w rozmowach tak, jakby Sobieski bronił nie Wiednia, ale Częstochowy. i? M . , 1. 40, rolnik, Stanisławice, woj. radomskie, 1984. Zapis rozmowy przez panie M . Kander i M . Filochowską, Archiwum K E i A K U W . Ift Z r o z m ó w przeprowadzonych w Czerwińsku w latach 1978. 1983. przeprowadzonej ii "fi jj li �154 MAGDALENA Rvc y ił ZOWCZAK 3 Obiawienie Najświętszej Panny Marii Rzeszowskiej, drzeworyt Fot. S. Deptuszewski. IS P A N �BOHATER JAKO 155 ŚWIĘTY „Szwedzi przyszli pod C z ę s t o c h o w ę . Ścięli głowy siedemdziesięciu i siostrom i piersi urzynali, aż król Sobieszek siedmiu zakonnicom padł przed obrazem Panienki Najświętszej na kolana i m ó w i : - Nie broń nas, ale j u ż samą siebie. A O n a [...] zasłoniła Jasną Górę sobą. Wtedy kamienny grad z nieba spadł i wojska 7 wrogie tlukl i oni sami się bili i powiedzieli, że więcej nie wrócą do P o l s k i " ) . Starsi ludzie, którzy przyjeżdżają z wycieczkami do Częstochowy, doma­ gają się nieraz, by im pokazać miejsce, w którym Kmicic wysadził Kolubrynęis. Tak więc związek między legendarnym narodowym bohaterem a głównym sanktuarium maryjnym jawi się jako oczywistość. Piłsudski, jeden z bohaterów najczęściej w rozmowach wymienianych, kojarzy się nierozłącznie z cudem nad Wisłą, ze zwycięstwem nad Rosjanami w dniu najpopularniejszego święta maryjnego: Matki Boskiej Zielnej. Przykłady takie można mnożyć; nie o to tu jednak chodzi. Na podstawie wyników współczesnych badań można stwierdzić, że związek, jaki zachodzi między bohaterem lokalnym a Matką Boską, jest podobny jak w przypadku bohatera narodowego. Zastanawiając się nad symbolami, w których wyraża się tradycyjna wiedza mieszkańców wsi o ich przeszłości, zauważyłam trudny do sprecyzowania związek między lokalnymi wyobrażeniami Matki Boskiej i bohatera miejsco­ wych legend. Sądziłam wówczas, że obraz Najświętszej Panienki łączy cechy wyobrażeń o naturze i działaniu sacrum oraz o bohaterze lokalnych legend 0 przeszłości. Teraz można to określić bardziej precyzyjnie. Bohater, który egzystuje na granicy światów ludzkiego i nie-ludzkiego 1 nieraz staje się dzięki temu pośrednikiem między ludźmi i Bogiem, jest w tym podobny do Matki Boskiej. Innymi słowy, bohater łączy świat ziemski ze sferą pozaziemską, Matka Boska zaś czyni to w odwrotnym porządku, to znaczy, łączy zaświaty ze światem ludzi. Tak więc Matka Boska i bohater spotykają się na granicy światów, co jest, jak się zdaje, przyczyną częstego wspólnego występowania tych postaci. W zdarzeniach cudownych i bohaterskich Najświętsza Panna pełni z jednej strony funkcję opiekunki wobec ludzi (bohatera), z drugiej zaś - bohater, zgodnie z tradycją, jest opiekunem świętości, a szczególnie często wizerunków czy sanktuariów Matki Boskiej. Zdarzenia bohaterskie są zdominowane przez cudowne. Także bohater jest zdominowany przez Matkę Boską, która pełni nieraz jego funkcje. Można przypuszczać, że wiąże się to ze słabym ukształ­ towaniem pojęcia bohatera w naszej kulturze ludowej przy silnie w niej ugruntowanej wierze w przeznaczenie. Tak przedstawia się zapowiedziane na początku połowiczne rozwiązanie problemu herosa. Stwierdziliśmy poprzednio, że znany jest on również 1 7 K . , 1. 83, rolniczka, Świerże Górne, woj. radomskie, 1984. Rozmowa zapisana przez p. G . Szewczyk, Archiwum K E i A K U W . 1» Informacja uzyskana od osoby, Krakowa. która opiekowała się wiejskimi wycieczkami spod ��BOHATER JAKO 157 ŚWIĘTY współcześnie ze swojego „ciemnego", grzesznego oblicza; znów się zarazem pojawił jako obrońca świętości wspomagany przez Matkę Boską, która po części pełni jego rolę. Wnioski te nie są jednak sprzeczne. Trzeba też pamiętać, że skupiliśmy się tu tylko nad jednym z możliwych aspektów sprawy bohatera, badając jego związki z sacrum. Wydają się one jednak istotne nie tylko z punktu widzenia badań nad kulturą wsi. ale i ze względu na ich znaczenie dla określenia bardziej ogólnych tendencji we współczes­ nym światopoglądzie. LITERATURA Baumberg F. 1937 Herakles bohater dorycki czy przedhelleński? [Nadb. z:] „Eos. Kwartalnik Klasyczny". Lwów. B e n e d y k t o w i c z Z„ M a r k o w s k a D . 1979 O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, ..Etnografia Polska", t. 23. z. 2. Bystroń J S 1925 Historia 1980 Tematy, które Czarnowski 1956 Kuli w pieśni Warszawa. Pisma etnograficzne rozproszone, Warszawa. S. bohaterów [w:] Dzieła, 1958 ludu polskiego. mi odradzano. i jego społeczne t. 4. podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii. Warszawa. Kultura religijna ludu polskiego, [w:] Kultura, Warszawa. Eliade M. 1966 Fischer Traktat o historii religii. Warszawa. A. 1921 Zwyczaje 1926 Lud polski, pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. Lwów. H r a b e c S. 1949 Elementy kresowe w języku niektórych pisarzy polskich XVI i XVII wieku, Toruń. J a s i ń s k a A., S i e m i e ń s k a R. 1975 Wzory osobowe socjalizmu. Warszawa. K a r ł o w i c z J. 1900 Klinger 1981 Słownik gwar polskich, K r a k ó w , t. 1. M. Tajemnica Kaina. z nowotestamentową Próba umiejscowienia rewolucją etyczną, Kaina w tradycji mesjańskiej w związku Warszawa. K l o s k o w s k a A. 1971 Heroizm i personalne symbole wartości kulturowych, [w:] Filozofa K o l b e r g O. 1962 Krakowskie, cz. 3, [w:] Dzieła wszystkie, t. 7, Wrocław. Kwaśniewski K. (977 Społeczne rodowody bohaterów, Warszawa. Mieletyński E. 1980 Kultumyj 1981 Poetyka geroj. [w:] Mify narodov mira, Moskva, t. 2. mitu. Warszawa. M i n i k o w s k a T. 1980 Wyrazy ukraińskie w polszczyźnie literackiej XVI w.. Warszawa. i pokój. Warszawa. �T MAGDALENA 158 ZOWCZAK M o s z y ń s k i K. 1968 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. 2. cz. 2. O s s o w s k a M. 1973 Ethos rycerski i jego odmiany. Warszawa. P e n k a l a D. 1975 Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1. P i a s e c k i Z. 1977 Byli chłopcy, polska, hyli... Zhójnictwo karpackie, prawda historyczna, folklor i literatura Kraków. Sławski F. 1952 Słownik Słownik etymologiczny języka polskiego, K r a k ó w , t. 1. ... 1954 Słownik staropolski, 1956 Słownik folkloru red. E . Urbańczyk. Wrocław, t. 2. polskiego, red. J . Krzyżanowski. Warszawa. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki. Warszawa. Z o w c z a k M. 1982 Interpretacja 1984 Mit bohaterski jako przeszłości w legendach. opowieść „Etnografia Polska", t. 26, z. 2. o granicach ludzkich możliwości, „Etnografia Polska", t. 28, z. 2. Magdalena Zowczak A H E R O AS A SAINT Summary The heroic myth in its fully developed form doesn't exist in Polish folk culture. Like in the entire West-Slavonic folklore we don't record there the epos, the classical heroic kind of folk poetry. The term responding to "hero" hasn't been recorded in any dialectal texts. But still it's hard to believe that the character of the hero, the character determining the limits of human abilities and possibilities could be absent in our folk tradition. In the paper the author tries to solve that problem basing on the actual field researches and on the older ethnographic literature. Considering the relations of the hero to sacrum she indicates the specific especially in the sociological studies on the subject. The classical sociological reduction of the concept of the image of a hero, study on it is: L e cuite des heros et ses conditions sociales. Saint Patrick, héros national de lTrlande (Paris 1919) by Stefan Czarnowski. The subject of the analysis, the national a saint. The Czarnowski's conclusions are limited to the social aspect of the hero, is phenomenon olny, and that's why the separation of the cultural functions of the saint and those of the hero is not possible. If we study different myths we notice, that a hero is a liminal figure standing between the human and non-human world and can turn his extraordinary power against people, demons and gods as well, while a saint in the European tradition acts always as the God's ally and the enemy of the demons. In the actual Polish sociological literature the concept of the hero is still more reduced in his social functions too. He becomes an emblem of personal virtues. The hero in the broader sense can. of course, fulfill that role too. being a metaphysical basis of reference for rather not the values attributed to him. But. it seems, the reverse. The emblem social virtues isn't yet a hero. Without the metaphysical basis our theoretical would be empty. The popular stereotype of a positive and non-ambivalent only the result of some of the applications of sociological testimony of our times. studies, but, of conception hero is not in general, the �í BOHATER The J A K O ŚWIĘTY 159 above mentioned reduction of the heroic image carries further consequences for the ethos. The image of the group whose representative is the positive hero appears to be an ideal, well-balanced and well-functioning one. Its order can be disturbed by a cataclysm only and the cataclysm comes from outside. The task of the hero is to set himself against the external danger and to re-establish the previous perfect order. It's the most popular and the most conformistic idea of a hero (usually it concerns the heroes of the war). According to it all the hero's activities are in conformity with the postulated values. The attitudes of the rural people recorded in the field researches allow us to conclude that the role of a hero is sometimes hero may be either a good conceived by them in a quite different or an evil person, he may break the social way. The norms. The people mentioned as his attributes: courage and cleverness (with the meaning of cunning). Goodness, laboriousness and devotion were rarely mentioned. So it's not a negative hero but a common man who is the opposite of a hero. The hero's task is to put the accepted I values to a trial in order to call them in question f case, to accept them again. The initial group. * The positive and negative heroes have similar attributes, but they use them in two different I ways. Both characters co-exist situation and to change them or, in the best is the hero's conflict with the in the heroic myth making up one figure symbolizing the ampleness of human possibilities. In all the contemporary stories about heroes they in common have | the same virtues (courage and cleverness-cunning) as well as their essential f vice, the pride (conceit, forwardness at least). It doesn't appear as a saint, but a saint is a hero only mean, that a hero can never in cases when he acts not as people's ,1 I servant but as a mediator between the people and G o d and when he sins and is converted his life being a struggle lighted up by miracles still on Earth. a trial, a miracolous accomplishment is a common If the saint's life means only obedience The successful passing of motive of all the heroic biographies. and humility and his victory he can't be called a hero. The heroic event can't happen to is -U in his death a passive character, for whom a miracle is only a grace of Providence. The connection of a hero with sacrum doesn't mean his particular devotion understood as submitting to the rules of the Church. The point of its matter is the hero's dangerous dialogue with the Fate. His dramatic restlessness results from his knowledge, from the consciousness of the risk. His activities can't be casual, he can't appear only as an executor of the dispensation of Providence. The stories about heroic events told by the people in the years 1980-1984 are closely related to the a saint, stories his protector. telling about miracles. The hero often According to obtains our tradition. Our Lady to the role of such a protectress. The traditional beliefs aid from G o d or is especially tell much about predestined Virgin Mary descending down to Earth or even to Purgatory affording help and consolation in people's sufferings. Thus She oversteps the border between the two worlds, sometimes God's dispensation. She links the human world joins the human and non-human worlds. Thus with Virgin the other Mary world fulfills despite while the some of the the hero hero's functions, sometimes She Herself appears as a cultural hero. The author supposes that the domination of the Holy Virgin over the hero in our tradi­ tion can be connected with a very strong belief in the destination determining the human fate and the miracles being the only po*-,ihiliiy of am clunue. Translated ly Anna Kmzynska-Skrzypek i' íÍ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6db966fe9396054c920c24566f447e6f.pdf 1bef7a2ecc3bb4e04cf5133038067911 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:780 Title A name given to the resource Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.163-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 DANUTA PENKALA BOHATER KULTUROWY W MITOLOGII POLINEZYJSKIEJ Postać bohatera k u l t u r o w e g o o d d a w n a interesowała badaczy mitów. Przyczyniła się d o tego niewątpliwie ogromna popularność t e j postaci, znanej z m i t o l o g i i całego świata. A l e z całą pewnością najbardziej f r a p o ­ wała badaczy szczególna złożoność tego wyobrażenia. Heros k u l t u r o w y łączy w sobie nadzwyczaj często cechy dobroczyńcy ludzkości z właści­ wościami przechery , płatającego l u d z i o m i bogom o k r u t n e nieraz figle. Posiada również cechy n a d n a t u r a l n e ; czasami t r u d n o jest oddzielić go w y ­ raźnie o d bóstwa, zwłaszcza g d y dokonuje czynów n a miarę boga — stwórcy, a m i a n o w i c i e przeobrażenia kosmosu i oblicza z i e m i ( t j . dzieł transformera i d e m i u r g a — „drugiego stwórcy"). Obraz omawianej p o ­ staci k o m p l i k u j e jeszcze bardziej p r z y p i s y w a n y j e j często t e r i o m o r f i z m : bohater k u l t u r o w y może występować w kształcie zwierzęcym l u b t y l k o czasowo przybierać t a k i kształt d l a zrealizowania s w y c h zamierzeń. 1 2 3 Celem artykułu jest wyodrębnienie zasadniczych cech postaci bohatera k u l t u r o w e g o i wyznaczenie spośród n i c h zespołu cech koniecznych i w y ­ starczających zarazem d l a określenia danej postaci m i a n e m bohatera k u l ­ turowego. Wyróżnione k r y t e r i a zastosujemy w analizie materiału z mitów polinezyjskich i s p r a w d z i m y zasadność i c h wyodrębnienia. Po p rz e p ro­ w a d z e n i u analizy f o r m a l n e j z a j m i e m y się zagadnieniem f u n k c j i , j a k i e pełnią m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m w życiu Polinezyjczyków. Pojęcie „bohater k u l t u r o w y " ( i n a c z e j : „bohater c y w i l i z a c y j n y " , „nauczyciel k u l t u r y " ) j e s t równoznaczne z używanym w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j określeniem culture hero, a w przybliżeniu także z pojęciem Heilbringer (które można przetłu­ maczyć j a k o „dawca z b a w i e n i a " , „dobroczyńca") s t o s o w a n y m w l i t e r a t u r z e n i e ­ mieckiej. 1 W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n i e s t w o r z o n o dotąd o d p o w i e d n i k a anglosaskiego t e r m i n u trickster i n i e m . gottliche Schelm oznaczającego popularną w f o l k l o r z e postać p r z e ­ chery, oszusta, s p r y c i a r z a . W t y m z n a c z e n i u będę używać słowa „przechera", n i e ­ k i e d y t y l k o pozostawiając a n g . t e r m i n trickster. 2 Transformer to postać, która przeobraża, o r g a n i z u j e świat, dopełnia dzieła stworzenia^ U ż y w a m a n g i e l s k i e g o t e r m i n u transformer, ponieważ b r a k polskiego o d p o w i e d n i k a tego t e r m i n u . 3 �164 DANUTA PENKALA N a koniec zasygnalizujemy możliwości badań porównawczych i korzyś­ c i z n i c h płynące. I. K O N C E P C J A P O S T A C I B O H A T E R A KULTUROWEGO A. S T O S U N E K P O S T A C I B O H A T E R A K U L T U R O W E G O DO INNYCH WYOBRAŻEŃ MITYCZNO-RELIGIJNYCH. P R O B A WYODRĘBNIENIA ZESPOŁU C E C H CHARAKTERYZUJĄCYCH POSTAĆ BOHATERA KULTUROWEGO W definicjach bohatera k u l t u r o w e g o j a k o zasadniczy wyróżnik t e j p o ­ staci w y m i e n i a n a jest z reguły jego działalność dawcy, „nauczyciela" k u l ­ t u r y . N i e m n i e j , niektórzy badacze znacznie poszerzają zakres czynów oma­ w i a n e j postaci. Bohater k u l t u r o w y a transformer Postaci herosa k u l t u r o w e g o i transformera obejmowane są w l i t e r a ­ turze niemieckiej j e d n y m pojęciem: „Heilbringer" . W i l h e l m S c h m i d t określa Heilbringera j a k o istotę, która kiedyś, w przeszłości przyniosła l u d z i o m zbawienie (Ней), postęp. S c h m i d t wyróżnia pięć typów tej postaci: 1) bohatera mitycznego (Held), który uwolnił l u d z i o d w r o g i c h istot i niebezpieczeństw; 2) bohatera k u l t u r o w e g o , który przekazał l u d z i o m rozmaite umiejęt­ ności i w y n a l a z k i ; 3) w i e l k i e g o ustawodawcę, który ustanowił ład społeczno-polityczny; 4) mędrców i proroków, którzy kształtują albo przekształcają n o r m y etyczne i r e l i g i j n e ; 5) „przeobrażacza" (czyli transformera) albo „porządkującego świat", który przekształca, porządkuje już istniejące t w o r z y w o . Spośród t y c h typów: d r u g i , trzeci i c z w a r t y można b y połączyć w j e d ­ ną kategorię — bohatera k u l t u r o w e g o , b o przecież i ustawodawca i p r o r o k kształtujący n o r m y r e l i g i j n e wprowadzają d o b r a k u l t u r o w e . D o t e j k a ­ t e g o r i i można również zaliczyć zakres działalności t y p u piątego o b e j m u ­ jący k u l t u r o w e przeobrażenia świata. 4 5 A l e w p r a c y : P. R a d i u , К. К e r e n у i , С. G . J u n g , Der góttliche Schelm. Ein Indianischer Mythen-Zyklus, Z u r i c h 1954, w z n a c z e n i u t y m używane jest o k r e ­ ślenie Kulturheld lub Kultur-Heros. 4 T r a n s f o r m e r — n i e m . Umformer; „porządkujący ś w i a t " — n i e m . Weltordner. P. W. S c h m i d t , Heilbringer bei den Naturvolkern, „Semaine I n t e r n a t i o n a l e d'Ethnologie R e l i g i e u s e " , t. I V : 1926, s. 248 - 2 4 9 . C y t . z a : A . V a n D e u r s e n , Der Heilbringer, G r o n i n g e n , d e n H a a g , B a t a v i a 1931, s. 5-6. 5 �BOHATER 165 KULTUROWY A zatem pojęcie H e i l b r i n g e r w r o z u m i e n i u Schmidta byłoby szersze o d „bohatera k u l t u r o w e g o ' " o czyny transformera oraz bohatera m i t y c z ­ nego n i e należące d o zakresu ustanawiania k u l t u r y . V a n Deursen w swej obszernej pracy Der Heilbringer d e f i n i u j e tę p o ­ stać w sposób następujący: „Heilbringer jest postacią z m i t o l o g i i , której przypisuje się nadnaturalne siły i która odgrywała rolę p r z y przeobraże­ n i u z i e m i p o s t w o r z e n i u albo po potopie l u b też podarowała l u d z i o m ważne prawa, instytucje, dobra k u l t u r o w e " . A u t o r zaznacza więc wyraźnie, że m i a n e m Heilbringera można określić zarówno postać, która przekształcała kosmos i ziemię (transformera), jak i istotę, która dała l u d z i o m pewne dobra k u l t u r o w e . V a n Deursen wyróż­ n i a następujące t y p y Heilbringera: 1) „ten, który uporządkował świat" (Weltordner) albo „drugi stwórca"; 2) bohater k u l t u r o w y , który dał l u d z i o m w y n a l a z k i i i n s t y t u c j e ; 3) posłaniec, który zstąpił z nieba i pouczał l u d z i o sprawach n a d p r z y ­ rodzonych; 4) pośrednik między bóstwem (albo bogami) i ludźmi. A l e t r z y ostatnie kategorie można połączyć w jedną — bohatera k u l ­ turowego, b o w i e m t y p y trzeci i czwarty są t y l k o uszczegółowieniem p e w ­ n y c h aspektów działalności tej postaci, związanych ze sferą r e l i g i i . Do uporządkowania świata ( t y p 1) można prócz przekształceń p r z y r o d y z a l i ­ czyć też ukształtowanie k u l t u r y . P r z y t a k i m r o z u m o w a n i u zakres pojęcia Heilbringer ( w g d e f i n i c j i V a n Deursena) byłby nieco szerszy o d pojęcia bohatera k u l t u r o w e g o , szerszy o t e c z y n y d e m i u r g a („drugiego stwórcy"), Weltordnera czy transformera, które n i e wiążą się bezpośrednio z ustano­ w i e n i e m k u l t u r y , lecz dotyczą przeobrażeń świata p r z y r o d y i kosmosu. 6 Bohater k u l t u r o w y a bóstwo Zdaniem N . Soderblóma d o g r u p y postaci m i t y c z n y c h określanych m i a n e m Heilbringera należy też prastwórca (Urheber) . J . Loewenthal identyfikował Heilbringera ze stwórcą, pisząc: „Heilbringer jest w g w y o ­ brażeń wschodnich Algonkinów prastwórca w s z y s t k i c h rzeczy" . P a u l R a d i n sądził, że bohater k u l t u r o w y i główne bóstwo to postaci p i e r w o t n i e niezależne o d siebie, które z czasem mogły ulec częściowemu przemieszaniu. R a d i n odróżniał boga od bohatera k u l t u r o w e g o (którego identyfikował z transformerem i tricksterem), określając główne bóstwo j a k o istotę dobroczynną, etyczną ( t j . dobrą i sprawiedliwą), ale n i e p r z y 7 8 V a n D e u r s e n , ov. cit., s. 15-16. N. S o d e r b l o m , Dos Werden des Gottesglmibens, C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 8. 6 7 8 J.L o e w e n t h a l , Die Religion der Ostalgonkin, Leipzig 1926, s. 155-156. B e r l i n 1913, s. 62. �DANUTA 166 PENKALA stępną i p o s t w o r z e n i u mało interesującą się światem, a transformera j a k o postać nieetyczną, t y l k o przygodnie dobroczynną, przystępną i bez­ pośrednio interweniującą w sprawy świata n a sposób l u d z k i . A l e nieetyczność, złośliwość, to cechy t y p o w e przede w s z y s t k i m d l a przechery, którego n i e można, m o i m zdaniem, traktować nierozłącznie z postacią bohatera k u l t u r o w e g o . 9 A, V a n Deursen również dostrzega, że Heilbringer n i e k i e d y stapia się z bóstwem. Stwierdza jednak, że w większości przypadków postać ta zajmuje podrzędne względem boga miejsce. Jest natomiast o wiele bliższa ludziom, bardziej absorbuje i c h wyobraźnię niż bóstwo, teoretycznie n a j ­ wyższe, ale będące często deus otiosus . Niektórzy badacze umieszczają postać bohatera k u l t u r o w e g o w e w o l u ­ c y j n y m szeregu wyobrażeń m i t y c z n o - r e l i g i j n y c h . N a przykład K . Breysig określa bohatera k u l t u r o w e g o jako- niższy szczebel r o z w o j u pojęcia bóstwa . Współcześnie S. Tokariew, odżegnując się w p r a w d z i e o d t e o r i i jednokierurikowej ewolucji, t w i e r d z i , że „dawne wyobrażenia bohaterów k u l t u r o w y c h , związanych początkowo z t o t e m a m i f r a t r i i , przeobrażają się w demiurgów — stwórców świata, a następnie w w i e l k i c h bogów p r z y ­ r o d y — bogów żyjących w n i e b i e " . 10 11 12 Natomiast P. E h r e n r e i c h uważał, że — o d w r o t n i e — Heilbringer jest przetworzeniem albo pochodną bóstwa . J a k wykazały powyższe p r z y ­ kłady, większość badaczy odróżnia bohatera k u l t u r o w e g o od bóstwa, u w a ­ żając herosa za człowieka o m o c y nadprzyrodzonej, półboga. 13 Bohater k u l t u r o w y a przechera Postać określana w literaturze anglosaskiej t e r m i n e m trickster — to przechera, oszust, płatający złośliwe figle, s p r y t n y , ale i głupi, posiadający cechy komiczne. W opowiadaniach I n d i a n A m e r y k i Pn., w których prze­ chera jest n i e z w y k l e popularną postacią, charakteryzuje go w i e l k a żarłocz­ ność i n i e p o h a m o w a n y głód seksualny. Cechy przechery są bardzo często przypisywane postaci bohatera k u l ­ turowego, choć stoją w zasadniczej sprzeczności z jego właściwościami dobroczyńcy. Jest to powszechnie spotykana wewnętrzna dwoistość t e j P. R a d i n , Monotheism among Primitive Peoples, L o n d o n , s. 21 п., Primitive Man as Philosopher, N e w Y o r k — L o n d o n 1927, e. 346 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 9-10. 9 1 0 Traktat V a n D e u r s e n , op. cit., s. 3'68. Określenie deus o historii religii, W a r s z a w a 1966, e. 52-59. otiosus — patrz: M. E l i a d e , K . B r e y s i g , Der Stufenbau und die Gesetze der Weltgeschichte, B e r l i n 1927, s. 33-36. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5. 1 1 12 Narody Avstralii i Okeanii, Moskwa Stuttgart— 1956, s. 628. P. E h r e n r e i c h , Gótter und Heilbringer, „Zeitschrift für E t h n o l o g i e " , t. 37: 1906, s. 536 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5-6. 1 3 �BOHATER 167 KULTUROWY postaci — z jednej s t r o n y — pomagającej ludzkości, dobroczynnej, a z drugiej — złośliwej i intrygującej. N i e m n i e j , n i e można i d e n t y f i k o ­ wać bohatera k u l t u r o w e g o z tricksterem, b o w i e m i jeden, i d r u g i może występować oddzielnie, w postaci „czystej". C z y n n i k i przeciwstawne, kojarzone często w jednej osobie, mogą też ucieleśniać się w dwóch różnych istotach o cechach antagonistycznych — dobroczynnego bohatera k u l t u r o w e g o i walczącego z n i m złośliwego oszusta . Niektórzy badacze, n p . F. Boas, uważali, że p i e r w o t n e jest wcielenie p r z e c i w s t a w n y c h elementów w jednej osobie. Poglądowi t e m u zaprzeczył R. B. D i x o n , a za n i m A . V a n Deursen, wykazując, że u p l e m i o n o b a r ­ dzo n i s k i m poziomie k u l t u r y spotyka się dwie postaci antagonistyczne. i o d w r o t n i e , u p l e m i o n o wyższej k u l t u r z e może występować jeden boha­ t e r k u l t u r o w y o d w o i s t y m charakterze. V a n Deursen dochodzi do w n i o s k u , że rozwój wyobrażenia bohatera k u l t u r o w e g o szedł różnymi drogami i w związku z t y m oba t y p y d u a l i z m u mogą być j e d n a k o w o dawne . u 1 S 16 P a u l R a d i n próbuje wyjaśnić znaczenie i pozycję przechery w m i t o ­ l o g i i i folklorze, stawiając p r o b l e m n a płaszczyźnie psychologicznej. O k r e ­ śla tę postać j a k o archaiczne speculum mentis albo speculum imaginationis, w którym „odbija się w a l k a człowieka ze sobą i ze światem, w któ­ r y został o n rzucony bez swej w o l i i z g o d y " . Postać przechery, według Radina, ucieleśnia wspomnienia archaicznej przeszłości, praczasu, w któ­ r y m wszystko jeszcze było amorficzne, n i e istniały rozróżnienia między t y m , co' boskie, co ludzkie, a co zwierzęce. Trickster jest symbolem tego okresu, bo' działa p o w o d o w a n y impulsem, n i e zna wartości m o r a l n y c h a n i społecznych. Przypisywane m u często' cechy bohatera k u l t u r o w e g o posia­ dają, zdaniem Radina, późniejszy rodowód . Pogląd Radina zdradza wpły­ w y koncepcji C. G. Junga i K . Kerényi — współautorów książki . Jung, w tejże pracy, nazywa góttliche Schelm z j a w i s k i e m z dziedziny parapsy­ chologii, określa go j a k o „psychologem" — archetypową strukturę p s y 17 18 19 Często są to b r a c i a — n p . w o p o w i a d a n i a c h Irokezów — bliźniacy T e h a r o n h i a w a g o n (dobroczyńca, transformer) i T a w i s k a r o n (trickster, złośliwie usiłujący zniweczyć dzieła b r a t a ) . P a t r z : Handbook of American Indians North of Mexico, „Smithsonian I n s t i t u t i o n . B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 30: 1910, cz. 2, h a s l o : Teharonhiawagon. 1 4 R . B . D i x o n , The Northern MaMu, „Bulletin of t h e A m e r i c a n M u s e u m of N a t u r a l H i s t o r y " , vol. 17: 1902 cz. 3, s. 336-337. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 371-372. D i x o n c h a r a k t e r y z u j e s t a n o w i s k o B o a s a i p r z e c i w s t a w i a m u swój pogląd. 1 5 1 6 V a n D e u r s e n , op. cit., s. 373. 1 7 R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 8-9. 18 Tamże, s. 7, 153-154. P o p r z e d n i o R a d i n skłonny był identyfikować bohatera k u l t u r o w e g o i trans farmerem. 10 rem z trickste­ �168 DANUTA PENKALA chiczną archaicznego pochodzenia, którą można rozpoznać współcześnie w postaciach marionetek (Pulcinella) i w figurze c l o w n a . N i e wdając się w szersze rozważania n a d p r o b l e m e m genezy w y o b r a ­ żenia przechery należy stwierdzić, że wyjaśnienia odwołujące się d o źró­ deł psychicznych j a k o j e d y n y c h i u n i w e r s a l n y c h są niewątpliwie niezado­ walające. N i e można pomijać czynników n a t u r y społecznej. Z właściwościami przechery wiąże się często s p o t y k a n y t e r i o m o r f i z m postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Heros k u l t u r o w y z w y k l e przybiera z w i e ­ rzęce kształty występując w r o l i przechery ( t y p o w y trickster działa w p o ­ staci zwierzęcej). 20 Opierając się n a powyższym przeglądzie, można wyróżnić szereg cech, które posiada z w y k l e postać bohatera k u l t u r o w e g o : 1) jest o n „nauczycielem k u l t u r y " , dawcą szeregu dóbr k u l t u r o w y c h ; 2) jest t o człowiek — choć n i e zwykły śmiertelnik; 3) posiada cechy boskie — nadludzkie siły i zdolności — ( b y w a o k r e ­ ślany często j a k o półbóg), dokonuje czynów niemożliwych do spełnienia przez zwykłego śmiertelnika; 4) działa często j a k o transformer — przeobraża świat, doprowadzając go do obecnego s t a n u ; 5) może być d e m i u r g i e m — „drugim stwórcą" — uzupełnia dzieło stworzenia świata; 6) jest często przecherą lubującym się w płataniu złośliwych f i g l i ; 7) występuje w postaci zwierzęcej (stale albo okazjonalnie). Spośród w y m i e n i o n y c h właściwości należy wyróżnić te, które wiążą się nierozdzielnie z postacią bohatera k u l t u r o w e g o , są cechami koniecz­ n y m i , b y daną postać określić t y m m i a n e m — oraz cechy dodatkowe, n i e konieczne, choć często występujące. Uważam, że niezbędne, a zarazem wystarczające (jeśli występują łącz­ nie) d l a uznania postaci za bohatera k u l t u r o w e g o są cechy 1, 2, 3. A zatem bohaterem k u l t u r o w y m jest człowiek o cechach i zdolnościach n a d n a t u r a l ­ n y c h (półbóg), który daje l u d z i o m dobra k u l t u r o w e : wprowadza obrzędy, zwyczaje, i n s t y t u c j e , uczy l u d z i rzemiosł, sztuk i i n n y c h umiejętności. Spośród cech pozostałych właściwości transformera (4) są najbliższe p o ­ staci bohatera k u l t u r o w e g o , b o w i e m w szerokim r o z u m i e n i u ukształtowa­ nie k u l t u r y można uznać za przeobrażenie świata. Jednakże n i e każdego bohatera k u l t u r o w e g o da się określić j a k o transformera — wprowadzenia jakiegoś pojedynczego w y n a l a z k u czy umiejętności n i e można uważać za dzieło przekształcenia świata. Z d r u g i e j s t r o n y zasadniczą działalnością transformera jest porządkowanie p r z y r o d y i kosmosu, a więc dzieła, które jedynie pośrednio przyczyniają się d o ukształtowania k u l t u r y , ułatwiając R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 200, 204. �BOHATER KULTUROWY 169 wprowadzenie dóbr k u l t u r o w y c h . A l e transformer może też przeobrażać świat t a k , b y utrudnić życie człowiekowi . Jego dzieła mogą być j e d n o ­ cześnie czynami demiurga (5) wówczas, gdy transformer n i e t y l k o porząd­ k u j e świat, ale także t w o r z y niektóre elementy p r z y r o d y i kosmosu (zaw­ sze j e d n a k z istniejącego już t w o r z y w a ) . Cech przechery (6), bardzo często p r z y p i s y w a n y c h b o h a t e r o w i k u l t u ­ r o w e m u , n i e można uznać za nierozłącznie, wewnętrznie związane z oma­ wianą postacią, przeciwnie, stoją one w zasadniczej sprzeczności z właści­ wościami dobroczyńcy. Należy j e uważać za dodatkowe, n i e konieczne. S p o t y k a m y niejednokrotnie postaci bohatera k u l t u r o w e g o bez t y c h cech. Z właściwościami trickstera ściśle wiąże się t e r i o m o r f i z m postaci boha­ tera k u l t u r o w e g o (7). Z w y k l e heros przybiera kształty zwierzęce działając j a k o przechera, b y ułatwić sobie dokonanie zamierzonych sztuczek. Boha­ ter k u l t u r o w y może też występować stale w postaci zwierzęcej, ale z r e ­ guły, jeśli n i e m a cech przechery n i e jest m u p r z y p i s y w a n y t e r i o m o r f i z m . 21 B. C Z A S DZIAŁALNOŚCI B O H A T E R A K U L T U R O W E G O . P R O B L E M HISTORYCZNOŚCI P O S T A C I Bohater m i t y c z n y a bohater legendarny Pisząc „bohater l e g e n d a r n y " n i e m a m y n a myśli postaci „historycz­ n e j " , rzeczywiście kiedyś żyjącej, a je d ynie odniesienie czasowe: bohater legendarny jest umiejseowiany w czasach bliższych, n i e t a k d a w n y c h , w przeciwieństwie do bohatera mitycznego, działającego w czasie m i ­ tycznym. Wskazane byłoby poruszyć t u t a j p r o b l e m s t o s u n k u m i t u d o legendy. Z a najważniejsze k r y t e r i u m wyróżnienia m i t u uznano czas, w którym dokonują się opisywane w y d a r z e n i a . M i t y odnoszą się z reguły d o bezczasowej przeszłości, d o e r y stworzenia. Eliade pisze: „Każdy m i t , [...] n a ­ wiązuje d o jakiegoś wydarzenia, które miało miejsce in illo tempore" . 22 23 A l e w p r a k t y c e i t o k r y t e r i u m n i e zawsze pozwala odróżnić m i t od legendy. W ujęciu Lévi-Straussa „mit odnosi się zawsze do zdarzeń m i n i o Nip. w m i t a c h H u r o n ó w T a w i s k a r o n j e s t transformerem tworzącym rzeczy s z k o d l i w e i niszczącym dzieła s w e g o b r a t a J o u s k e h a — transformera i bohatera kulturowego. 2 1 S t o s o w a n o również i n n e k r y t e r i a : sakralności t e m a t y k i (np. J . F o n t e r o s e d e f i ­ n i u j e m i t y j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h [...] n a d n a t u r a l n y c h i s t o t " , a l e ­ gendy j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h bohaterów, l u d z i odległej przeszłości". J . F o n t e r o s e , The Ritual Theory of Myth, „Folklore S t u d i e s " , t. 18, B e r k e l e y , L o s A n g e l e s 1966, s. 54-55), związku z rytuałem, o c e n y prawdziwości o p o w i a d a n i a p r z e z tubylców, historyczności opowieści. J e d n a k w s z y s t k i e t e k r y t e r i a okazywały się w p r a k t y c e z a w o d n e (patrz: G . S. K i r k , Myth. Its Meaning and Functions in An­ cient and Other Cultures, C a m b r i d g e 1970, s. 9-12, 35, 41). 2 2 2 3 E l i a d e , op. cit., s. 423. �170 DANUTA PENKALA n y c h : „przed stworzeniem świata" l u b „podczas pierwszych wieków", a w każdym razie „dawno t e m u " . Odniesienie czasowe „dawno t e m u " n i e wystarcza d l a odróżnienia m i t u od legendy. 24 Odpowiednio też t r u d n o niejednokrotnie odróżnić wyraźnie bohatera mitycznego od legendarnego. Bohater legendarny może być również boha­ t e r e m k u l t u r o w y m — mógł wprowadzić pewne w y n a l a z k i , dobra k u l t u ­ rowe. N i e jest t o jednak z reguły tworzenie e l e m e n t a r n y c h zrębów k u l t u r y , j a k b y w a w w y p a d k u mitycznego bohatera k u l t u r o w e g o , który nierzadko działa j a k o transformer przeobrażający świat. S. Czarnowski t w i e r d z i , że n i e m a potrzeby wyodrębniania bohaterów podniesionych d o godności boskiej (niem. Heroen) o d pozostałych (Helden), ponieważ o b y d w a wyobrażenia wyrosły z jednego, wspólnego podłoża spo­ łecznego. Bohater uosabia ideał społeczności, która go stworzyła, stanowi wcielenie pewnej wartości l u b ogółu wartości u z n a w a n y c h przez tę g r u ­ pę . Czarnowski rozpatruje w swej pracy bohaterów, których można nazwać legendarnymi, natomiast nas interesują t u t a j bohaterowie m i t y c z n i . Dlatego, przeprowadzając analizę materiału z mitów polinezyjskich bę­ dziemy stosować, obok przyjętych kryteriów wyróżniania postaci boha­ tera k u l t u r o w e g o , również k r y t e r i u m czasu. Zakładamy, że za bohatera mitycznego można uznać postać, której czyny mają miejsce w okresie m i t y c z n y m , w praczasie, a w każdym razie przed ostatecznym ukształto­ w a n i e m świata. 2S Ponieważ postaci te i i c h czyny są rzutowane w praczas m i t y c z n y , niemożliwe jest udowodnienie historyczności m i t y c z n y c h bohaterów k u l ­ t u r o w y c h . Wyjątkiem w t y m względzie są p r z y p a d k i mitologizacji postaci rzeczywiście żyjących, i t o n i e d a w n o ; wówczas proces t e n zachodzi „na naszych oczach" i można go zarejestrować. Teorie euhemerystów, t r a k t u ­ jących w s z y s t k i c h bohaterów mitów jako postaci historyczne d a w n o już zostały podważone. Według V a n Deursena w m i t a c h zawarte są wspomnienia o postaciach historycznych, które w jakiś sposób wybijały się w społeczeństwie: w i e l ­ k i c h wojowników, wodzów plemiennych, szamanów, proroków. A l e z r e ­ guły niemożliwe jest ustalenie czasu, w którym ludzie c i żyli, w s k u t e k p r o j e k c j i i c h czynów w okres m i t y c z n y . Poza t y m , jeśli s t w i e r d z i m y w postaci bohatera k u l t u r o w e g o cechy charakteryzujące z w y k l e n p . szamana, n i e wystarczy to, b y dowieść, że jakaś k o n k r e t n a postać szamana jest źródłem t y c h cech. A więc, z wyjątkiem szczególnych przypadków, niemożliwe jest udowodnienie historyczności postaci bohatera k u l t u r o 2 6 4 С L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, s. 288. S. C z a r n o w s k i , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii, W a r s z a w a 1956, s. 14-16. 2 4 2 5 2 6 V a n D e u r s e n , op. cit., s. 351-352. — �BOHATER 171 KULTUROWY wego, choć zdajemy sobie sprawę, że wyobrażenie to n i e j e d n o k r o t n i e powstawało n a gruncie u w i e l b i e n i a d l a wybijających się w g r u p i e j e d ­ nostek. C. P O C H O D Z E N I E WYOBRAŻENIA BOHATERA KULTUROWEGO W i e l u badaczy próbowało wyjaśnić s k o m p l i k o w a n y p r o b l e m genezy postaci bohatera k u l t u r o w e g o , poszukując jednej, uniwersalnej przyczyny. Z w o l e n n i c y euhemerystycznej t e o r i i m i t u uważali, że bohaterami opowieści 0 czynach cywilizatorów były autentyczne, żyjące kiedyś postaci. Bada­ cze przyjmujący koncepcję mitów j a k o opowiadań etiologicznych sądzili, że wyobrażenia bohaterów k u l t u r o w y c h tworzono d l a wyjaśnienia zjawisk otaczającego świata. Przedstawiciele tzw. „szkoły m i t o l o g i i p r z y r o d y " t r a k t o w a l i życie, działalność bohatera k u l t u r o w e g o j a k o odbicie zjawisk kosmiczn o-meteorologicznych. M a x M u l l e r uczynił bohatera k u l t u r o w e g o herosem s o l a r n y m , D. B r i n t o n — ucieleśnieniem świtu, P. E h r e n r e i c h 1 H . K u n i k e — objawieniem księżyca . I n n i badacze wskazują n a c z y n n i k psychologiczny j a k o decydujący. Rezygnując z t a k i c h monistycznych tłumaczeń możemy j e d y n i e zasyg­ nalizować różne możliwości pochodzenia postaci bohatera k u l t u r o w e g o . T a k złożone wyobrażenie m u s i wywodzić się z całego k o m p l e k s u źródeł. N i e można zapominać, że bohater k u l t u r o w y udziela odpowiedzi n a n u r t u ­ jące człowieka uniwersalne p y t a n i a dotyczące n a t u r y wszelkiego b y t u . Jest w y r a z e m dążenia d o uporządkowania świata. Dostarcza precedensów potwierdzających wartość, świętość i n s t y t u c j i , zwyczajów, zachowań i przez to> g w a r a n t u j e i c h kontynuację przez następne pokolenia. W postaci tej n a pewno w jakimś stopniu znajdują odbicie ideały społeczności, j e j system wartości, a także dążenia wypływające z warunków życia grupy. 27 D. FUNKCJE WYOBRAŻENIA BOHATERA KULTUROWEGO W ŻYCIU SPOŁECZNOŚCI Czarnowski t w i e r d z i , że bohaterowie są o b i e k t e m k u l t u . Ponieważ k u l t t e n obowiązuje wszystkich członków społeczności, pełni rolę integrującą . Natomiast V a n Deursen zaznacza, że Heilbringerowi nie oddaje się czci, n i e składa o f i a r . A l e m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m bywają częścią obrzędów, n i e k i e d y imię bohatera p o j a w i a się w m o d l i t w i e . B. M a l i n o w s k i w swej t e o r i i m i t u podkreśla, że m i t „służy przede 28 2 9 M . M u l l e r , E s s a y on Comparative Mythology, „Oxford E s s a y s " 1856, C h i p s f r o m a G e r m a n W o r k s h o p , t. 2: 1868, 1-146, 1898. D. G . B r i n t o n , American HeroMyths, P h i l a d e l p h i a 1882. P. E h r e n r e i c h , Die Allgemaine Mythologie und ihre ethnologischen Grundlagen, 1910. H . K u n i k e , Nordamerikanische Mondsagen, „In­ t e r n a t i o n a l A r c h , f i i r E t h n o g r a p h i c " , 2 5 : 1923. 2 7 2 8 C z a r n o w s k i , op. cit, s. 18-20. V a n D e u r s e n znalazł wśród p l e m i o n indiańskich t y l k o d w a wyjątki reguły (u W i n n e b a g o i W i c h i t a ) . V a n D e u r s e n , op. cit., s. 367. 29 o d tej �172 DANUTA PENKALA w s z y s t k i m u s t a n o w i e n i u jakiegoś p r z y w i l e j u socjologicznego czy w z o r u postępowania" . W m i t a c h przypisuje się wprowadzenie p e w n y c h z w y ­ czajów, umiejętności p r a k t y c z n y c h b o h a t e r o w i k u l t u r o w e m u . W t e n spo­ sób t w o r z y się precedens, u s p r a w i e d l i w i e n i e danego zwyczaju, a w w y ­ p a d k u obrzędu — porękę jego- świętości. Uzasadnione, a także konieczne stawało się k o n t y n u o w a n i e tego wzorca. 30 Podobnie u j m u j e powyższe zagadnienie M . Eliade, kładąc jednakże nacisk n a to, że powtarzanie wzorca danego przez bohatera sakralizuje każdą czynność, a n i e t y l k o działanie obrzędowe, b o w i e m wszystko', czego dokonał bóg czy bohater k u l t u r o w y , należy d o sfery sacrum . Jeśli bohater nauczył l u d z i jakiegoś zachowania, t o zdaniem Eliadego w zachowaniu t y m , o d t w a r z a n y m w teraźniejszości, zawsze obecny jest ów bohater. Każde tego rodzaju działanie jest w c i e l a n i e m się w niego, utożsamianiem się z n i m . W t a k i m ujęciu bohater pełniłby ważną funkcję w społeczności, byłby w niej wciąż obecny, w każdym przedsięwzięciu każdego j e j członka, o i l e stanowiłoby o n o odtworzenie wzorca przekazanego przez bohatera. Należy wspomnieć jeszcze o spotykanej n i e k i e d y wierze w powrót bohatera k u l t u r o w e g o , wiążącej się z powszechnym, zdaniem Eliadego, dążeniem d o przywrócenia czasu m i t y c z n e g o . W i a r a , że bohater n i e umarł, a j e d y n i e odszedł, b y wrócić w o d p o w i e d n i m czasie, uwolnić ludzi od t r o s k i przynieść i m wieczną szczęśliwość, w y w o d z i się, j a k pisze V a n Deursen, z niezadowolenia z teraźniejszości . Świadczyć o t y m może n o w y element dołączony d o wyobrażeń o powrocie herosa k u l t u r o w e g o niektórych p l e m i o n indiańskich. M o w a t u o przekonaniu, że bohater w y ­ pędzi Białych, u w o l n i I n d i a n o d narzuconego przez n i c h jarzma. Jest t o nierzadko składnik ideologii ruchów społeczno-religijnych. 31 32 33 34 II. B O H A T E R K U L T U R O W Y W M I T A C H P O L I N E Z Y J S K I C H A. M A U I — B O H A T E R KULTUROWY Najpopularniejszą chyba postacią mityczną Polinezji jest M a u i — b o ­ hater, któremu przypisuje się w i e l e czynów z zakresu Wprowadzenia k u l ­ t u r y , a także w i e l e t y p o w y c h dzieł transformera. C y k l mitów o M a u i ' m liczy o d d w u n a s t u d o d w u d z i e s t u opowiadań, pojawiających się n a obsza­ rze całej Polinezji (z p e w n y m i odchyleniami). B . M a l i n o w s k i , Mit w psychologii kultury, W a r s z a w a 1958, s. 519. z teorii A to, w g E l i a d e , p o w o d u j e przywrócenie c z a s u m i t y c z n e g o , w którym czynność była w y k o n a n a p o r a z p i e r w s z y . E l i a d e , Traktat..., s. 387-388. Tamże, s. 388-400. dana 3 0 3 1 M . E l i a d e , Sacrum pierwotnych, [w:] Szkice — mit — h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970, s. 118. 3 2 3 3 3 4 ludom V a n D e u r s e n , op. cit., s. 381. �BOHATER 173 KULTUROWY Koncepcje postaci Maui'ego W l i t e r a t u r z e M a u i jest powszechnie określany j a k o polinezyjski b o ­ hater k u l t u r o w y i zarazem trickster o statusie półboga . M a x M u l l e r widział w M a u i m wielkiego bohatera solarnego, poszcze­ gólne epizody jego k a r i e r y uważał za m i t y słoneczne. Pogląd M u l l e r a podjął E. B. T y l o r stwierdzając, że dane z mitów upoważniają d o uzna­ nia Maui'ego za bohatera solarnego. N a przykład pojawiający się w w e r s j i maoryjskiej ostatni c z y n Maui'ego, a m i a n o w i c i e — wejście d o wnętrza b o g i n i nocy i śmierci, zmierzający do j e j zniszczenia, jest w g T y lora transpozycją zachodu słońca . Wyjaśnienia t a k i e mają j e d n a k charakter s p e k u l a t y w n y i n i e są p o d ­ budowane dostatecznymi dowodami. E. Sykes, zgodnie z koncepcją euhemerystyczną, skłonny jest t r a k t o ­ wać bohaterów k u l t u r o w y c h j a k o p i e r w o t n y c h wodzów plemiennych. O d ­ nosi przygody Maui'ego d o czasów między I i V w . n.e., gdy, jego zdaniem, Polinezyjczycy zaczęli migrować z Indonezji w k i e r u n k u p d . - w s c h o d n i m oraz d o okresu poprzedzającego migrację. 35 36 37 Wyjaśnień psychoanalitycznych również n i e można uznać za zadowa­ lające. H . Posinsky, analizując m i t o M a u i m w kategoriach f r e u d y z m u , uznaje wyłowioną przezeń Wyspę Północną N o w e j Z e l a n d i i za „dojrzały płód" z łona żeńskiego przodka Maui'ego. A l e W. Lessa krytykując tę interpretację stwierdza, że w m i t a c h b r a k wskazówek, że wyspa reprezen­ tować mogłaby płód i w n i e w i e l u j e d y n i e wersjach występują aluzje, że wyłowiona wyspa należała d o k o b i e t y — przodka M a u i ' e g o . Posinsky t w i e r d z i również, że wejście Maui'ego d o wnętrza H i n e n u i t e p o (bogini nocy i śmierci) było a k t e m kazirodczym, a jego śmierć karą za t e n czyn. Podsumowując swe rozważania badacz dochodzi do następującego s t w i e r ­ dzenia: „widzimy, że powszechnie u p r a g n i o n y powrót do m a t k i [...] jest e k w i w a l e n t e m nieśmiertelności i wszechmocy, ale t a k i powrót jest n i e ­ możliwy i m u s i spowodować śmierć" . D o tej samej k a t e g o r i i wyjaśnień psychoanalitycznych należy interpretacja postaci bohaterów w t e r m i n a c h 38 39 3 5 Legend, 36 3 7 Np. K . L u o m a l a , Maui, [w:] v o l . I I , N e w Y o r k 1950. E . B . T y l o r , CyvMizacja E . S y k e s , Everyman's Standard Dictionary piervjotna, t. I , W a r s z a w a Dictionary of Non-Classical of Folklore, Mythology 1896, s. 279. Mythology, and L o n d o n 1961, s. 138. W. A . L e s s a , Tales from Ulithi Atoll. A Comparative Study Folklore, „Folklore S t u d i e s " , t. 13, B e r k e l e y , L o s A n g e l e s 1961, s. 317. 3 8 3 S s. 449. H. P o s i n s k y , The Death of Maui, in Oceanic 1957, s. 489. C y t . z a : L e s s a , op. cit., �DANUTA 174 PENKALA freudowskich, (z posłużeniem się j a k o k l u c z e m k o m p l e k s e m Edypa), jaką przeprowadza O t t o R a n k . R. W . W i l l i a m s o n uważa Maui'ego za jednego z członków „rodziny M a u i c h " — bogów związanych z p o d z i e m n y m światem ognia. T w i e r d z i , że najważniejszy z M a u i c h — bóg ognia i wulkanów, mający siedzibę w k r a i n i e podziemnej, był najstarszym z bogów polinezyjskich, czczonych przez pierwszą falę imigrantów, którzy przywędrowali n a t e r e n Polinezji. D r u g a fala — przyniosła k u l t w i e l k i e g o boga Tangaroa, który wyparł k u l t Maui'ego — boga ognia. W i l l i a m s o n uznaje, że t e n M a u i , który jest przed­ m i o t e m naszych rozważań, jest bohaterem k u l t u r o w y m , żyjącym n a z i e m i , a ze światem p o d z i e m n y m łączy go j e d y n i e zdobycie ognia . W i l l i a m s o n podkreśla, że M a u i jest często p i e r w s z y m człowiekiem, ale w y n i k a t o m o i m zdaniem z błędnego utożsamienia M a u i ' e g o z T i k i — stwórcą pierwszego człowieka albo p i e r w s z y m człowiekiem (ucieleśnieniem siły prokreacyjnej). 40 41 42 E. S. C. H a n d y w a h a się, czy o p i e w a n y c h przez Polinezyjczyków p r z y ­ gód Maui'ego n i e zaliczyć raczej d o dziedziny f o l k l o r u niż d o sfery religii . D l a stwierdzenia, czy można rzeczywiście uznać Maui'ego za bohatera k u l t u r o w e g o , konieczne jest przeanalizowanie mitów w g przyjętych uprzednio kryteriów (cechy 1-3). Pochodzenie Maui'ego było arystokratyczne. Według niektórych prze­ kazów był o n synem boga, często m a boskich przodków w świecie p o d ­ z i e m n y m . Jego m a t k a jest najczęściej kobietą żyjącą n a ziemi. W wersjach przyjmujących, że ojciec Maui'ego jest bogiem, już samo urodzenie nadaje b o h a t e r o w i status półboga. M a u i b y w a poczęty i urodzony w niezwykły sposób. N p . w w e r s j i hawajskiej jego m a t k a H i n a stała się brzemienna po założeniu znalezionej przepaski biodrowej. N a r o d z i n y Maui'ego w g tej w e r s j i były również niezwykłe: H i n a zniosła jajko, z którego wyszedł bohater . 43 44 M a u i jest często p o r o n i o n y m albo przedwcześnie u r o d z o n y m dzieckiem porzuconym przez matkę (matka rzuca go w morze — w wersjach z N o w e j Zelandii i Tahiti). O . R a n k , The Myth Myth — Ritual Theory, 4 0 The of the Birth of the Hero, 1908. C y t . z a : W . В a s c o m , „Journal of A m e r i c a n F o l k l o r e " , t. 7 0 : 1957, s. 109^112. R . W. W i l l i a m s o n , Religious and Cosmic Beliefs of Central C a m b r i d g e 1933, v o l . I , & 107-108, 302-303, 316, 318-320; v o l . I I , s. 154-155. 4 1 Polynesia, M a u i często n o s i p r z y d o m e k — tikitiki; na Samoa przydomek ten — Ti'iti'i występuje s a m o d z i e l n i e j a k o imię bohatera, który jest o d p o w i e d n i k i e m Maui'ego. 4 2 E . S. C . H a n d у, Polynesian l u l u 1927, s. 118. 4 3 Religion, В. P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 34, H o n o ­ L e s s a, op. cit., s. 291; J . G . F r a z e r, Myths 1930, s. 86. 4 4 of the Origin of Fire, London �BOHATER 175 KULTUROWY Wiele przekazów przypisuje M a u i ' e m u n a d n a t u r a l n i e szybkie dojrze­ w a n i e — typową cechę bohaterów. W niektórych wersjach porzuconego chłopca wychowują jego- przodkowie, którzy uczą go potężnych formuł magicznych . 45 M a u i jest obdarzony n a d n a t u r a l n y m i siłami: n a Nowej Z e l a n d i i nazy­ wają go maka walu — „ o ośmiu t w a r z a c h " , co oznacza zdolność wszechw i d z e n i a . Według przekazu z T a h i t i M a u i posiadał osiem g ł ó w . S k u ­ teczność czynów Maui'ego jest konsekwencją jego potężnej mana oraz mana znanych m u zaklęć. Stąd wywodzą się rozmaite jego zdolności, t a k ie j a k p r z y b i e r a n i e gigantycznych rozmiarów, dowolne przemienianie się w p t a k a l u b inne zwierzę, w i e l k a siła fizyczna i t p . A l e M a u i nie jest wszechmocny. Niektórych czynów dokonuje dopiero dzięki pomocy i i n s t r u k c j i i n n y c h , potężniejszych istot. N i e wszystkie przedsięwzięcia bohatera są udane. Według m i t u maoryjskiego M a u i zginął w e wnętrzu H i n e - n u i - t e - p o w s k u t e k pomyłki w karakia — r y t u a l n y c h słowach, które recytował n a d n i m ojciec. A więc, zgodnie z tą wersją (podobnie j a k w micie z Samoa) M a u i był śmiertelny. A l e w przekazach z w i e l u i n n y c h w y s p M a u i wstępuje do nieba, d o k r a i n y podziemnej albo po p r o s t u znika . 46 47 i8 49 Podsumowując można stwierdzić, że M a u i jest człowiekiem posiada­ jącym cechy nadnaturalne. N a d l u d z k i e siły są w y n i k i e m jego dyspozycji wewnętrznych, pomnożonych n i e k i e d y dzięki pomocy bóstw. M a u i doko­ n u j e niezwykłych czynów dzięki t e m u , że s k u p i a w sobie mana o t a k i m natężeniu, j a k żaden pospolity człowiek. A l e jego możliwości są o g r a n i ­ czone, pozostaje człowiekiem. A b y sprawdzić, czy postać Maui'ego odpowiada k r y t e r i u m pierwszemu, t j . czy jest o n dawcą k u l t u r y , należy przeanalizować choćby szkicowo jego czyny. Spośród naj powszechniej p r z y p i s y w a n y c h M a u i ' e m u czynów bezpo­ średnio związane z przyniesieniem k u l t u r y jest zdobycie ognia i przeka­ zanie go l u d z i o m (ściślej — nauczenie umiejętności u z y s k i w a n i a ognia przez pocieranie 2 kawałków drewna, choć n i e zawsze jest t o sprecyzo- 4 5 G . G r e y , Polynesian Mythology, L o n d o n 1855, s. 18, 19; Standard Dictionary..., 's. 693. W e d ł u g Pettazzoniego j e s t to c e c h a b o s k a , najczęściej p r z y p i s y w a n a n a j w y ż ­ s z e m u bóstwu: R . P e t t a z z o n i , Wszechwiedza bogów, W a r s z a w a 1967, s. 317-318. 4 6 op. cit., v o l . I , s. 110, 168; L e s s a , op. cit., s. 291. 4 7 Williamson, 4 8 H a w a j s k i p r z y d o m e k ku-pua o z n a c z a „posiadający mana". 49 w . W . G i l l , Myths and Songs pom the South Pacific, L o n d o n 1876, s. 74; W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . I , s. 3 5 ; R . T . A i t к e n, Ethnology of Tubuai, B . P. B i ­ shop M u s e u m b u l l . 70, H o n o l u l u 1930, s. 103; E . W. G i f f o r d , Tongan Myths and Tales, B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 8, H o n o l u l u 1924, s. 11. �176 DANUTA PENKALA wane). Z reguły bohater zdobywa ogień od swego przodka — boga ognia, w p o d z i e m n y m świecie, dzięki zastosowaniu szeregu f o r t e l i . M i t o zdoby­ ciu ognia n i e występuje jedynie na wyspach T u a m o t u , Rotuma, Uvea i Futuna . Inne m i t y związane z przekazaniem przez Maui'ego p e w n y c h dóbr k u l t u r o w y c h l u d z i o m n i e są t a k rozpowszechnione i rozbudowane j a k powyższy. N i e m n i e j , n i e m a l n a każdej w y s p i e p r z y p i s y w a n e są M a u i ' e m u jakieś czyny d a w c y dóbr k u l t u r o w y c h . Najczęściej jest t o wprowadzenie u p r a w y niektórych roślin, zaakcentowane zwłaszcza w m i t a c h z Samoa i Tonga. M a u i przekazał też l u d z i o m i n n e umiejętności oraz narzędzia. Według m i t u z Rarotonga przekazał o n l u d z i o m sztukę tatuowania. W y ­ nalazł cenne przyrządy: włócznię z zadziorami, specjalny więcierz n a węgorze, i n s t r u m e n t n a w i g a c y j n y . Niektóre czyny pośrednio wiążą się z w p r o w a d z e n i e m k u l t u r y : n p . umieszczenie n a niebie p e w n y c h gwiazd, w g których orientowano się w żegludze, a także zwolnienie biegu słońca czy podniesienie nieba. A l e c z y n y t e ściślej i bezpośrednio łączą się z po­ stacią transformera. 5 0 51 Należy jeszcze wspomnieć o p e w n y c h m i t a c h z T u b u a i i T a h i t i , mówią­ cych, że M a u i był w i e l k i m kapłanem, budującym n a poszczególnych wyspach marae, c z y l i świątynie. W m i t a c h t a h i t y j s k i c h M a u i określony jest j a k o pierwszy kapłan w i e l k i c h bogów, który ustanowił rytuały i wzniósł pierwszą świątynię { w Opoa n a H a v a i ' i t j . Raiatea). Był p r o r o ­ k i e m , wędrującym od w y s p y d o wyspy, budującym świątynie i zakładają­ c y m stan kapłański. Z m i t u w y n i k a jednak, że nie był t o M a u i - t i ' i t i ' i — bohater k u l t u r o w y , który dokonał t y p o w y c h d l a Maui'ego czynów, ale jego najstarszy b r a t M a u i - m u a . M a u i - m u a może być u z n a n y za bohatera k u l t u r o w e g o (choć o znaczeniu l o k a l n y m ) . 52 I n n e spośród czynów Maui'ego, najczęściej o p i s y w a n y c h w m i t a c h , t o przede w s z y s t k i m t y p o w e dokonania transformera, będące n i e k i e d y j e d n o ­ cześnie przedsięwzięciami demiurga. Powszechnie przypisuje się M a u i ' e m u wyłowienie wysp, podniesienie nieba, regulowanie b i e g u słońca. M i t y o t y c h czynach bohatera są bardzo rozbudowane. W szeregu mitów M a u i dokonuje i n n y c h czynów, będących uzupełnieniem stworzenia kosmosu: 5 0 L e s s a, op. cit., s. 375. M a u i ofiarował l u d z i o m rośliny u p r a w n e według mitów z S a m o a , T u a m o t u ( W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . И, s. 156-157, 178), T o n g a ( G i f f o r d , op. cit., s. 18), umiejętność t a t u o w a n i a — w w e r s j i z R a r o t o n g a ( W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I I , s. 169), włócznię z z a d z i o r a m i i i n n e narzędzia (Standard Dictionary..., hasło: M a u i , nie p o d a n o skąd pochodzi t e n p r z e k a z ) . 5 1 T . H e n r y , Ancient Tahiti, B . P. B i s h o p M u s e u m s. 429-431, 408-409; A i t к e n, op. cit, s. 103. 5 2 b u l l . 48, H o n o l u l u 1928, �BOHATER KULTUROWY 177 np. umieszczenia n a niebie niektórych gwiazd, s c h w y t a n i a nieprzyjaznych l u d z i o m wiatrów . D o dobroczynnych dzieł z zakresu czynów transformera należy też unicestwienie gnębiących l u d z i potworów. Opowiadania o t a k i c h czynach Maui'ego s p o t y k a m y na wyspach Tonga, n i e są one jednak szczególnie rozpowszechnione w P o l i n e z j i . Opisywaną w niektórych m i t a c h próbę zdobycia przez Maui'ego nieśmiertelności można uznać za c z y n transfor­ mera zmierzający d o zmiany porządku świata. Wersja t a k a występuje na T u a m o t u ; M a u i próbuje w niej uzyskać d l a l u d z i nieśmiertelność, któ­ rej pozbawił i c h T i k i . Ponosi jednak klęskę — podobnie j a k w m i c i e m a o r y j s k i m . A l e w g tego ostatniego^ przekazu do czasów Maui'ego n i e było śmierci. Ginąc w e wnętrzu bogini, M a u i zapoczątkował śmierć n a z i e m i . A więc w t y m w y p a d k u nie pełni on r o l i dobroczyńcy, usiłującego zdo­ być d l a l u d z i wieczne życie . 53 54 5S Czas, w którym M a u i dokonuje s w y c h czynów N a podstawie mitów można wnioskować, że dzieła Maui'ego miały miejsce już po s t w o r z e n i u z i e m i i l u d z i , choć przed ostateczną stabilizacją świata. M a t k a Maui'ego l u b jego ojciec — względnie oboje — są ludźmi, żyją n a ziemi. M a u i m a z reguły starszych braci. N i e jest więc p i e r w s z y m człowiekiem. A l e z a n i m M a u i dokonał s w y c h czynów, świat nie wyglądał tak, j a k dziś. D n i były krótkie, bo słońce bardzo szybko i nieregularnie przesuwało się po horyzoncie. Niebo było t a k nisko, że ludzie m u s i e l i pełzać. Ludzie n i e u m i e l i uzyskiwać ognia i j e d l i pożywienie surowe, n i e znali w i e l u narzędzi, technik, roślin u p r a w n y c h . Właśnie M a u i , obok i n ­ n y c h postaci m i t y c z n y c h , przeobraża świat, ulepsza go, dopełniając dzieła stworzenia. Wprowadza też pewne dobra k u l t u r o w e . A więc czas, w któ­ r y m M a u i działa, można uznać za okres m i t y c z n y , przed ostatecznym uporządkowaniem świata. M a u i jako przechera W postaci Maui'ego wyraźnie zaakcentowane są cechy przechery. N a Nowej Z e l a n d i i z w a n y jest o n „Mauim od tysiąca sztuczek". Z t y m i właściwościami łączy się powszechnie przypisywana M a u i ' e m u umiejęt­ ność przeobrażania się (służąca d o k o n y w a n i u r o z m a i t y c h sztuczek). Szereg tricków Maui'ego występuje w micie o zdobyciu ognia. Przebiegłość G i l i , op. cit., s. 74; E . i Р. В e a g 1 e h o 1 e, Ethnology of Pukapuka, В. P. B i ­ s h o p M u s e u m b u l l . 150, H o n o l u l u 1938, s. 349; W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I, s. 145-146. 5 3 я "Williamson, op. cit., vol. I, s. 210, vol. I I , s. 144; G r e y , 57-58. 5 5 G r e y , op. cit., s. 54-58. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 op. cit., s. 54, �178 DANUTA PENKALA i s p r y t pozwala bohaterowi skutecznie dokonać także i n n y c h dzieł: n p . schwytania słońca, wyłowienia w y s p . Niektóre t r i c k i Maui'ego n i e wiążą się z jego głównymi czynami. Samodzielnie n p . występuje złośliwa sztuczka — a mianowicie przemie­ nienie w psa szwagra bohatera —- I r a w a r u . M a u i m a więc niezwykłe zamiłowanie d o psot i sztuczek, jest przebiegły, b y w a złośliwy, zazdrosny, mściwy, l u b i chełpić się swą siłą. Łączy w swej naturze cechy dobroczyn­ nego bohatera k u l t u r o w e g o z właściwościami przechery. Jest to wewnętrz­ na dwoistość t e j postaci. 56 5 7 A l e w m i t a c h dostrzegalny jest też d r u g i t y p d u a l i z m u , choć n i e w f o r ­ mie całkowicie rozwiniętej. Jest o n w i d o c z n y w antagonizmie między M a u i m — bohaterem k u l t u r o w y m , podejmującym w i e l k i e przedsięwzięcia dla dobra ludzkości, a jego braćmi, którzy w większości mitów przeszka­ dzają m u w t y c h wysiłkach, sprawiając, że n i e zawsze są one w pełni skuteczne. T e n antagonizm przejawia się przede w s z y s t k i m p r z y o k a z j i wyławiania wysp, czynu, którego M a u i dokonuje z reguły w asyście b r a c i . Wrogość między braćmi widoczna jest szczególnie w m i c i e m a o r y j s k i m . W. Lessa pisze, że antagonizm między M a u i m i jego starszymi braćmi wyraża k o n t r a s t między mądrością i głupotą, c z y n i e n i e m dobra i czynie­ n i e m z ł a . A l e t e n d u a l i z m n i e występuje aż t a k ostro, b o przecież s a m M a u i także posiada cechy złośliwego oszusta. Poza t y m w niektórych opowiadaniach bracia współpracują p r z y wyławianiu wysp, a w m i t a c h m a o r y j s k i c h — bracia, którzy przeszkadzali M a u i ' e m u p r z y t e j czynności, pomagają m u w s c h w y t a n i u słońca. 58 Dostrzegamy więc jednoczesne występowanie połączonych cech boha­ tera k u l t u r o w e g o i przechery w osobie Maui'ego oraz — choć n i e w j a ­ skrawej f o r m i e — opozycji: M a u i — jego bracia. Jak w y n i k a z powyższego omówienia, M a u i , p o p u l a r n y bohater p o l i ­ nezyjskich mitów, spełnia wyróżnione uprzednio w a r u n k i , co pozwala określić go m i a n e m bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j n i e można pominąć f a k t u , że w postaci tej cechy transformera, częściowo demiurga, zdają się nieraz przeważać n a d właściwościami bohatera k u l t u r o w e g o sensu stricto. Działając i j a k o bohater k u l t u r o w y , i jako transformer, M a u i jest zarazem przecherą. B. I N N E P O S T A C I W M I T O L O G I I P O L I N E Z Y J S K I E J , DOKONUJĄCE CZYNÓW T Y P O W Y C H D L A B O H A T E R A K U L T U R O W E G O Charakterystyczne czyny bohatera k u l t u r o w e g o są przypisywane w m i ­ tach polinezyjskich najrozmaitszym postaciom. 5 6 Przegląd tricków M a u i ' e g o : L e s s a , op. cit., s. 106, 113-114, 326-330. 5 7 W p r z e k a z i e m a o r y j s k i m , G r e y , op. cit., s. 150-151. 5 8 L e s s a , op. cit., s. 82. �BOHATER KULTUROWY 179 Często są t o bogowie: zarówno główne bóstwa, powszechnie znane w Polinezji, j a k i bóstwa drugorzędne i lokalne. Czasem w postaci jakiegoś m i t u , noszącej imię znanego boga, rozpoznajemy cechy bohatera m i t y c z ­ nego, którego m i a n e m boga n i e da się określić. Prawdopodobnie są t o postaci odrębnego pochodzenia — wodzowie, którzy, uważani za p o t o m ­ ków bogów, p r z y j m o w a l i często' i c h imiona. P e w n e postaci mitów, spełniające wyróżnione uprzednio w a r u n k i , moż­ na nazwać herosami k u l t u r o w y m i , ale przeważnie są t o bohaterowie l o k a l n i , n i e z n a n i poza daną wyspą czy archipelagiem albo j e d y n i e t a m pełniący takie funkcje. Często dokonują o n i t y l k o pojedynczych czynów charakterystycznych d l a d a w c y k u l t u r y . Nierzadko imię takiego bohatera jest p o p r o s t u podstawiane w m i t a c h w miejsce Maui'ego. Czasem dana postać towarzyszy M a u i ' e m u i pomaga m u w jego przedsięwzięciach. W p e w n y c h w y p a d k a c h widoczne jest przemieszanie postaci, i c h i m i o n a bywają t r a k t o w a n e zamiennie. W niektórych opowiadaniach o l o k a l n y m bohaterze n i e mówi się, iż przyniósł o n jakieś dobra k u l t u r o w e ludzkości, lecz że nauczył p e w n y c h umiejętności l u d z i z i n n e j w y s p y i sprowadził n i e znane i m rośliny u p r a w ­ ne. Są to raczej bohaterowie legendarni, nie posiadający z reguły n a d ­ przyrodzonych sił i n i e działający w okresie m i t y c z n y m . Czas działalności danej postaci t r u d n o n i e j e d n o k r o t n i e określić j a k o niewątpliwie m i t y c z n y czy legendarny, t j . „historyczny". P e w n e czyny związane z wprowadze­ n i e m k u l t u r y , zwłaszcza n i e dotyczące elementarnych j e j podstaw, mogą odnosić się d o okresu późniejszego, już p o stabilizacji świata i u t w o r z e n i u głównych zrębów k u l t u r y . Dlatego t a k przydatne dla oznaczenia okresu j a k o „mitycznego" są cechy transformera u danej postaci. Spośród głównych bóstw polinezyjskich czyny właściwe bohaterowi k u l t u r o w e m u przypisuje się przede w s z y s t k i m bogu Tangaroa, który w g niektórych przekazów dał l u d z i o m pewne g a t u n k i roślin u p r a w n y c h , pierwszą sieć, wprowadził (w m i c i e samoańskim) umiejętność b u d o w y łodzi i domów. Bóg Tane — j a k głosi m i t m a o r y j s k i — przyniósł l u d z i o m świętą wiedzę i święty ogień z nieba. Rongo* w N o w e j Z e l a n d i i i n a Hawajach (znany t a m j a k o Lono) jest bogiem i ojcem roślin u p r a w n y c h . Uważany jest też za przodka i nauczyciela kapłanów zajmujących się lecznictwem . Siostra i żona L o n o — L a k a była założycielką H u l a , i n s t y t u c j i związanej z rytuałem płodności. B o g u T u przypisuje się w micie m a o r y j s k i m w y n a ­ lezienie sideł, sieci oraz kija-kopaczki . 59 60 61 5 9 6 0 6 1 G i l i , op. cit., в. 14. H a n d y , op. cit., s, 110-111, 113. G г e у, op. cit., s. 11. �180 DANUTA PENKALA Tak więc wszyscy najważniejsi bogowie polinezyjscy uważani są za dawców p e w n y c h dóbr k u l t u r o w y c h . H i n a (Sina, Ina) jest postacią znaną w całej Polinezji. W m i c i e z Rarotonga H i n a — b o g i n i zeszła z nieba, b y nauczyć mieszkanki ziemi w y p l a ­ tania m a t i bicia tapy. A l e H i n a działa też j a k o śmiertelniczka. Z epizodem jej podróży n a wyspę, n a której żył j e j przyszły mąż — T i n i r a u , łączy się często wprowadzenie przez Hinę tatuażu. H i n a jest związana z n a r o d z i ­ n a m i dzieci: w o p o w i a d a n i u m a r k i z y j s k i m uczy k o b i e t y rodzić, w micie z T u b u a i zabija ludożerczym ę zjadającą nowo narodzone dzieci . W m i ­ t o l o g i i maoryjskiej H i n e t e i w a i w a jest opiekunką narodzin, nauczycielką s z t u k i t k a n i a i i n n y c h kobiecych umiejętności, ustanowicielką kobiecych f u n k c j i społecznych i r y t u a l n y c h . Johansen nazywa ją bohaterką k u l t u r o ­ wą k o b i e t . W t y c h spośród o m a w i a n y c h przypadków, w których H i n a w p r o w a d z a pewne dobra k u l t u r o w e j a k o kobieta o zdolnościach n a d p r z y ­ rodzonych, ale n i e bogini, można uznać ją za bohaterkę kulturową. 62 6 3 O r o — bóg w o j n y z T a h i t i , jest p a t r o n e m b r a c t w a A r i o i . Synowie jego i ziemskiej k o b i e t y albo on sam są założycielami tego stowarzyszenia. H a n d y uważa, że o d p o w i e d n i k i e m O r o jest K o r o znany z Mangaia . A l e j a k w y n i k a z m i t u , K o r o jest raczej półbogiem a n i e bogiem, m i t y c z n y m nauczycielem p e w n y c h tańców . Można więc uznać go za lokalnego boha­ tera k u l t u r o w e g o . Postaciami podobnego t y p u są: F a i , który w g jednej z w e r s j i m a r k i zyjskich zdobył ogień i nauczył l u d z i gotowania żywności, V e e t i n i z M a n ­ gaia, który wprowadził ceremonię eva odprawianą n a cześć zmarłych . W h a k a t a u w g niektórych opowiadań m a o r y j s k i c h wprowadził instytucję zemsty w r a z z o d p o w i e d n i m i zaklęciami zapewniającymi j e j powodzenie. A p a k u r a nauczyła l u d z i s z t u k i opłakiwania zmarłych i dała w s w y m lamencie n a d zmarłym wzorzec podżegania do zemsty. T u r a w g niektó­ r y c h w e r s j i ustanowił rytuał związany z urodzeniem d z i e c k a . 64 65 66 67 Postaci te są znane t y l k o lokalnie, przypisuje się i m ustanowienie pojedynczych i n s t y t u c j i czy zwyczajów. Często b r a k u j e wystarczająco p e w n y c h danych, że działały one w okresie m i t y c z n y m . Przykładem bohatera mitycznego o n a d l u d z k i c h cechach, ale n i e będą­ cego bohaterem k u l t u r o w y m , jest T a w h a k i — postać bardzo popularna op. cit., s. 118; G i l l , op. c i t . , s. 90-95; A i t к e n, op. cit., s. 104-105. 6 2 Handy, 6 3 J . P . J o h a n s e n , The Maori and his Religion in its Non-Ritualistic Aspects, K e b e n h a v n 1954, s. 228. op. cit., s. 110, 308. 6 4 Handy, 6 6 G i l l , op. cit., s. 100-104. 6 6 E . S. C . H a n d y, Marquesan 1930, s. 103-104; H a n d y , 6 7 Legends, Polynesian..., B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 69, H o n o l u l u s. 260-262. J o h a n s e n , op. cit., s. 155-156, 159-160. �BOHATER 181 KULTUROWY w Polinezji. Posiada o n niezwykłe siły i dokonuje czynów przekraczają­ c y c h możliwości zwykłego śmiertelnika. A l e jedynie w sporadycznych w y p a d k a c h przypisuje m u się wprowadzenie i n s t y t u c j i zemsty, co pozwo­ liłoby go uznać za bohatera k u l t u r o w e g o . Inną, szeroką znaną w P o l i n e z j i postać i m i e n i e m Rata, należy uznać raczej za bohatera legendarnego — podróżnika i odkrywcę. Według legendy z A i t u t a k i był t o wódz żyjący n a Rarotonga, słynny żeglarz odkrywający n o w e lądy. Rata b u d u j e łódź p r z y pomocy ptaków i duchów lasu. A l e t y l k o niektóre przekazy maoryjskie mówią, że była t o pierwsza łódź n a z i e m i . W t r a d y c j i p e w n y c h p l e m i o n m a o r y j s k i c h Rata jest ustanowicielem z w y c z a j u k r w a w e j zemsty. A więc, sporadycznie, Rata wprowadza pojedyncze dobra k u l t u r o w e . 68 6 9 Należy wspomnieć, że wiele postaci bohaterów, zarówno' m i t y c z n y c h j a k i legendarnych, posiada cechy przechery. Wiele cech tego" t y p u posia­ dają T a w h a k i , T i k i , K o r o . Można stwierdzić, że poza M a u i m j e d y n i e H i n a występuje w r o l i b o h a t e r k i k u l t u r o w e j , znanej z mitów n a w i e l u wyspach polinezyjskich. Oprócz t y c h p o p u l a r n y c h postaci s p o t y k a m y p e w n y c h l o k a l n y c h bohate­ rów k u l t u r o w y c h . Często niektóre c z y n y d a w c y k u l t u r y p r z y p i s y w a n e są bogom, których j e d n a k n i e można określać m i a n e m „bohaterów k u l t u ­ rowych". C. P R O B L E M H I S T O R Y C Z N O S C I B O H A T E R A MITÓW P O L I N E Z Y J S K I C H KULTUROWEGO Imię Maui'ego s p o t y k a m y często w genealogiach polinezyjskich (zwła­ szcza r o d z i n arystokratycznych). Także i m i o n a l o k a l n y c h bohaterów k u l ­ t u r o w y c h występują w miejscowych lineażach. A l e n i e dowodzi t o h i s t o ryczności t y c h postaci. Genealogie są przecież swoistą odmianą m i t u e w o ­ lucyjnego, rozpoczynają się często od i m i o n najwyższych bogów. Postacią, którą możemy uznać za bohatera k u l t u r o w e g o , i co d o której znajdujemy pewne dane wskazujące n a rzeczywiste j e j istnienie, jest M a u i — kapłan w przekazach z T a h i t i i T u b u a i . Mógł t o być istotnie kapłan — p r o r o k , wędrujący z w y s p y n a wyspę, zakładający świątynie i rozpowszechniający k u l t w i e l k i c h bogów. Prawdopodobne jest, że roz­ przestrzeniał o n k u l t boga w o j n y Oro, bo istnieje świadectwo, że pierwsze marae zbudował w Opoa n a wyspie Raiatea, t j . w p i e r w o t n y m ośrodku k u l t u Oro. N i e m n i e j , n i e m a pewności, że t r a d y c j a uczyniła jednego, konkretnego kapłana w i e l k i m M a u i m — p r o r o k i e m . Nawet, g d y b y t a k było, n i e można b y ustalić czasu jego działalności, bo czyny jego są r z u ­ towane w mityczną przeszłość. 68 6 9 s. 175. Tamże, s. 159-160; G r e y , op. c i t , s. 59-64. G i l l , op. cit., s. 142-145; G r e y , op. cit, s. 111-114; J o h a r i s e n , op. cit., �182 DANUTA PENKALA S p o t y k a m y opowiadania t y p u legendarnego, w których przybysz z i n ­ nej w y s p y wprowadza p e w n e dobra k u l t u r o w e . Możliwe, że n i e k i e d y czyny t a k i e j postaci p r o j e k t o w a n e były w epokę mityczną i wówczas w przekazach jest m o w a o bohaterze k u l t u r o w y m , który ofiarował l u d z ­ kości jakieś d a r y . N i e można wykluczyć prawdopodobieństwa, że w p e w ­ n y c h p r z y p a d k a c h czyniono bohaterem k u l t u r o w y m jednego z p i e r w s z y c h ludzi, którzy wylądowali n a danej wyspie. N a przykład t r a d y c j a z Uvea mówi, że p i e r w s z y m i ludźmi, którzy p r z y b y l i n a tę wyspę, b y l i d w a j bracia a l b o ojciec i s y n o i m i o n a c h Maui-atalanga i M a u i - k i s i k i s i . O n i też b y l i protoplastami ludności w y s p Tonga . Wydaje sę jednak, że w opisa­ n y m wyżej p r z y p a d k u (i i n n y c h tego rodzaju), m i t y c z n y c h bohaterów stawiano po p r o s t u n a początku genealogii r o d z i n a r y s t o k r a t y c z n y c h i od t y c h postaci w y w o d z o n o pochodzenie populacji w y s p y , „dorabiając" opo­ w i a d a n i a o n i c h j a k o o p i e r w s z y c h przybyszach. 70 D. ZRÓŻNICOWANIE G E O G R A F I C Z N E MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M Należy zbadać, j a k i e c z y n n i k i mogły wpłynąć n a zróżnicowanie postaci, którym przypisuje się c z y n y bohatera k u l t u r o w e g o n a r o z m a i t y c h w y s p a c h Polinezji. W j a k i e j mierze jest t o w y n i k i e m ogólnych koncepcji kosmogon i c z n y c h i teologicznych, a w j a k i m stopniu wpływów z insiych obszarów kulturowych? Ponieważ zdobycie ognia jest powszechnie przypisywane M a u i ' e m u , a inne c z y n y z zakresu w p r o w a d z e n i a k u l t u r y są dokonywane przez bardzo różne postaci, należy wziąć p o d uwagę także czyny transformera — te, które s p o t y k a m y n i e m a l n a w s z y s t k i c h w y s p a c h (prześledzenie t y c h m o ­ tywów p o z w o l i wysnuć pewniejsze w n i o s k i co do> czynników zróżnico­ wania). W zachodniej części obszaru polinezyjskiego znaczną rolę j a k o dawca k u l t u r y i transformer, dokonujący niektórych czynów-, p r z y p i s y w a n y c h z w y k l e M a u i ' e m u , o d g r y w a Tangaroa, który jest n a t y m terenie najważ­ niejszym z bogów, stwórcą. Jedna z w e r s j i z Samoa, przypisująca bogu Tangaroa u t w o r z e n i e w y s p z rzuconego z nieba kamienia, w k o m p o n o w a n a jest w m i t kosmogoniczny. Wersję o p o w s t a n i u w y s p ze zrzuconego z n i e ­ ba t w o r z y w a znajdujemy t y l k o w zachodniej Polinezji. Według W . Lessa jest ona r e z u l t a t e m wpływów melanezyjskich i m i k r o n e z y j s k i c h . W e wschodniej części Polinezji, gdzie występuje cała „rodzina" bogów, widoczna jest też większa rozmaitość postaci dokonujących czynów boha­ tera k u l t u r o w e g o . I t a k n p . roślin u p r a w n y c h dostarczają Tangaroa (w m i c i e z Mangaia), H i n a (na T u a m o t u ) , M a u i (Nowa Zelandia). H i n i e , j a k już wspomniano, przypisuje się wprowadzenie w i e l u umiejętności 71 7 0 E . G . B u r r o w s , Ethnology 1937, s. 18. 7 1 L e s s a , op. cit., s. 286. of Uvea, В. P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 138, H o n o l u l u �BOHATER 183 KULTUROWY i f u n k c j i kobiecych. N a Wyspach T o w a r z y s t w a bóg-stwórca Tangaroa n i e o d g r y w a specjalnej r o l i d a w c y k u l t u r y czy transformera. Popularną p o ­ stacią n a Wyspach T o w a r z y s t w a i Wyspach Cooka jest R u — t o w a r z y ­ szący M a u i ' e m u l u b zastępujący go p r z y podniesieniu nieba. N a H a w a ­ j a c h niektórych dzieł bohatera k u l t u r o w e g o d o k o n u j e bóg Lono> (Rongo), ale n i e zastępuje Maui'ego w jego czynach. Dzieło zdobycia d l a l u d z i ognia jest powszechnie przypisywane M a u i ' e m u , który dokonuje go z w y k l e w g jednego w z o r u . Różnice dostrze­ g a m y w regionach p e r y f e r y j n y c h . N a N o w e j Z e l a n d i i M a u i t y l k o pośred­ n i o przyczynia się d o przekazania l u d z i o m ognia. N a Hawajach natomiast M a u i dokonuje swego c z y n u w zupełnie i n n y sposób, a m i a n o w i c i e uczy się uzyskiwać ogień przez pocieranie kawałków d r e w n a o d ptaka aloe, któ­ rego schwytał w g wskazówek m a t k i . A l e , wyjąwszy sporadyczną wersję z Markizów, t y l k o w g m i t u z w y s p T o k e l a u ogień z d o b y w a L u (Ru), a n i e M a u i . A r c h i p e l a g T o k e l a u można uznać za r e g i o n przejściowy między zachodnią i wschodnią Polinezją. L u dokonuje t u w i e l u czynów p r z y p i s y ­ w a n y c h z w y k l e M a u i ' e m u . Bardzo charakterystyczne jest też występo­ wanie obok siebie mitów o M a u i m (pochodzących ze wschodniej Polinezji) oraz o T i k i t i k i (wywodzących się z Samoa, gdzie T i k i t i k i jest odpowied­ n i k i e m Maui'ego). 72 73 Podsumowując, można stwierdzić, że dane z mitów pozwalają dość wyraźnie wyodrębnić zachodnio- i wschodniopolinezyjski obszar k u l t u ­ r o w y . W części zachodniej n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a się znaczna r o l a boga Tangaroa. We wschodniej — rozmaite bóstwa dokonują różnych czynów bohaterskich. A l e postać Maui'ego występuje w całej Polinezji (z wyjąt­ k i e m W y s p Ellice). N a zróżnicowanie mitów o czynach bohaterskich w d u ­ żym s t o p n i u wpływają szersze koncepcje, zwłaszcza kosmogoniczne, czyny transformera b o w i e m i d e m i u r g a bywają częścią m i t u kosmogonicznego i w t e d y p r z y p i s y w a n e są bogom. W części zachodniej obszaru polinezyjskiego dostrzegalne są wyraźne w p ł y w y m i k r o n e z y j s k i e i melanezyjskie. III. R O L A MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M W ŻYCIU POLINEZYJCZYKÓW (Z P O D K R E Ś L E N I E M F U N K C J I R Y T U A L N Y C H ) Po przeprowadzeniu analizy formalnej postaci bohatera k u l t u r o w e g o mitów polinezyjskich należy zastanowić się n a d f u n k c j a m i , j a k i e pełnią m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m . P r o b l e m t e n omówiony zostanie w r a m a c h 7 2 F r a z e r, op. cit., s. 87-88. 7 3 Powiązanie L u z M a u i m G. M a c g r e g o r , Ethnology H o n o l u l u 1937, s. 16-17. wywodzi of Tokelau się w e d ł u g Islands, В. Macgregora z Wysp P. B i s h o p M u s e u m Cooka. b u l l . 146, �184 DANUTA PENKALA trzech, w y d z i e l o n y c h schematycznie d l a celów analizy, g r u p zagadnień: nadawanie znaczenia, uświęcanie środowiska, przedmiotów i prac; p o ­ wiązania r e l i g i j n e ; niektóre funkcje społeczne mitów o bohaterze k u l ­ turowym . 74 A. NADAWANIE ZNACZENIA, UŚWIĘCANIE ŚRODOWISKA, PRZEDMIOTÓW I PRAC D l a Polinezyjczyków wszystko to, co i c h otacza — cała n a t u r a , j a k i to, co n a z y w a m y i c h kulturą, m a swoje praźródło w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h oraz — w znacznie m n i e j s z y m w p r a w d z i e s t o p n i u — legendarnych. D o ustanowienia porządku kosmicznego, cech k r a j o b r a z u i t p . w dużej mierze przyczynił się bohater k u l t u r o w y w s w y c h dziełach transformera oraz „przy o k a z j i " p e w n y c h czynów z zakresu wprowadzenia k u l t u r y . Z czynami bohatera t u b y l c y wiążą rozmaite elementy krajobrazu, n p . za hak Maui'ego, którym bohater wyłowił wyspy, uważany jest p e w i e n d a ­ leko wysunięty w morze przylądek nowozelandzki, podobnie j a k i góra H i k o - R a n g i n a Wyspie Północnej. Górzystość tejże w y s p y jest s k u t k i e m nieposłuszeństwa b r a c i Maui'ego, którzy zaczęli kroić wyspę wyłowioną w postaci r y b y , przed o d p r a w i e n i e m koniecznego rytuału. W y s p y M a n i h i k i i Rakahanga były wyłowione w całości, rozdzieliły się w s k u t e k s i l ­ nego stąpnięcia Maui'ego podczas jego w a l k i z I k u — r y b a k i e m z R a r o tonga . 7S Również charakterystyczne cechy niektórych zwierząt są efektem dzia­ łań bohatera: n p . czarne czy czerwone p l a m y na u p i e r z e n i u p e w n y c h ga­ tunków ptaków miały powstać w s k u t e k uderzenia p t a k a przez Maui'ego rozpalonym patykiem . Z podanych przykładów widać, że elementy środowiska naturalnego nie są d l a krajowców czymś p r z y p a d k o w y m . Są śladami, pozostałościami działań bohaterów czy bogów i jako t a k i e uzyskują znaczenie. Szczególną wartość mają też pewne p r z e d m i o t y uważane za narzędzia, którymi bóg albo bohater dokonywał s w y c h czynów. Są t o cenne skarby, obdarzone wielką mana, która zasila grupę mającą d a n y przedmiot w posiadaniu. N a przykład n a wyspach Tonga przechowywano h a k Maui'ego, którym bohater wyłowił w y s p y . Haczyk Maui'ego p r z e c h o w y w a l i też mieszkańcy Markizów i Wysp H a w a j s k i c h . Udział w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h nadaje rzeczy znamię świętości. S k a r b t a k i b y w a używany w sytuacjach r y t u a l ­ n y c h . W życiu codziennym natomiast używa się głównie skarbów p o przodkach legendarnych, mających m n i e j mana, m n i e j cennych, ale za t o n i e t a k niebezpiecznych. Zastosowanie takiej rzeczy zapewnia skutecz76 77 74 75 F u n k c j e r y t u a l n e zostaną omówione w p u n k c i e d r u g i m . L e s s a , op. cit., s. 311; G r e y , op. cit., s. 45; G i l l , op. cit., s. 73-74. G i l l , op. cit., s. 67-68; В e a g l e h o l e , op. cit., s. 97. 76 N a przykład 7 7 J o h a n s e n , op. cit., s. 100-106; L e s s a , op. cit., s. 311-312. �BOHATER 185 KULTUROWY ność działania . S k a r b a m i są też dobra k u l t u r o w e , n p . tatuaż, tańce. A t y c h umiejętności uczy często bohater k u l t u r o w y . O d niego pochodzą rzemiosła, umiejętności gospodarcze. W swej działalności n a t y m p o l u człowiek powtarza gesty nauczyciela danej czynności, bez odchyleń od wzoru. Dokładne, w i e r n e jego odtwarzanie jest w a r u n k i e m skuteczności. N a przykład n a Mangaia p r z y d o b y w a n i u ognia n i e t y l k o powtarzano gesty, ale śpiewano też specjalną pieśń-zaklęcie, które uzyskał M a u i od boga ognia . T y l k o połączenie czynności manualnej i zaklęcia zapewniło efektywność działania. 78 79 Można zatem stwierdzić, że cechy środowiska naturalnego, a także umiejętności, zwyczaje, sposoby zachowania są d l a tubylców zdetermino­ wane przez w y p a d k i mityczne. B . P O W I Ą Z A N I A R E L I G I J N E (A Z W Ł A S Z C Z A R Y T U A L N E ) О CZYNACH BOHATERA KULTUROWEGO MITÓW Należy t u zwrócić uwagę n a p r o b l e m k u l t u : czy bohater k u l t u r o w y b y w a czczony, czy składa m u się ofiary, w z y w a w m o d l i t w a c h ? Generalnie można odpowiedzieć, że bohater k u l t u r o w y n i e jest p r z e d m i o t e m k u l t u . Imię Maui'ego sporadycznie występuje w m o d l i t w a c h . H i n a jest czasem obiektem k u l t u j a k o p a t r o n k a kobiecej działalności, ale w t y m w y p a d k u prezentuje się raczej j a k o b o g i n i . N i e m n i e j , m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m są opowieściami s a k r a l n y m i , choć n i e k i e d y bywają zdegradowane d o r o l i opowiadań r o z r y w k o w y c h . Niektóre f r a g m e n t y mitów mogą być opowia­ dane bez specjalnych r e s t r y k c j i , natomiast i n n e — o większym natężeniu sakralności — t y l k o z uwzględnieniem wymagań t a b u . Ewentualne p o ­ wiązanie z rytuałem podnosiło niewątpliwie świętość m i t u . Niektóre m i t y przekazują precedens obowiązującego tabu. Przykła­ d e m może być maoryjskie opowiadanie o M a u i m , w którym bohater k u l ­ t u r o w y zamienia swego szwagra I r a w a r u w psa (od którego pochodzą wszystkie psy). Ponieważ kobieta była żoną pierwszego psa, w p e w n y c h plemionach maoryjskićh k o b i e t o m n i e w o l n o jeść psiego mięsa . I n n y m i t m a o r y j s k i — o nieudanej próbie zniszczenia H i n e - n u i - t e - p o przez Maui'ego — wskazuje n a zgubne konsekwencje błędu w r e c y t a c j i r y t u a l ­ n y c h słów. 80 Wiele mitów o czynach bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h postaci d o k o ­ nujących tego t y p u dzieł posiada powiązania z rytuałami. Relacje między m i t e m a obrzędem mogą mieć r o z m a i t y charakter. Oto k i l k a i c h typów: 1. „Prywatny", p r o s t y r y t — zaklęcie czy rodzaj magicznej m o d l i t w y , której każdy może użyć w potrzebie — b y w a powtórzeniem zaklęcia za­ stosowanego po raz pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o . N a przykład 7 8 J o h a n s e n , 7 9 Gili, 8 0 J o h a n s e n , op. cit., s. 104-105. op. cit., s. 207. op. cit, s. 207. i �186 DANUTA PENKALA dokonując zemsty, w y p o w i a d a się zaklęcie, którego użył W h a k a t a u — pierwszy mściciel. 2. W skład bardziej rozbudowanego rytuału mogą wchodzić takie wła­ śnie słowa obrzędowe użyte p o r a z pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o . Jedno zaklęcie może być zastosowane w najrozmaitszych obrzędach. N a przykład części karakia ( r y t u a l n y c h słów) użytego przez Maui'ego p r z y wyławianiu W y s p y Północnej wchodzą w skład różnych rytuałów p l e m i o n m a o r y j s k i c h . Mogą t o być obrzędy proste albo skomplikowane, j a k n p . r y ­ tuał tuapana o d p r a w i a n y d l a ułatwienia n a r o d z i n dziecka . Zaklęcie, któ­ re już kiedyś zapewniło powodzenie, i teraz, n a w e t w odmiennej s y t u a c j i , ma wywrzeć analogiczny wpływ. 81 3. Rytuał może być po p r o s t u dokładnym o d t w o r z e n i e m słów i gestów bohatera k u l t u r o w e g o , który odprawił go p o r a z pierwszy (względnie — postępowaniem w g wskazówek bohatera, który nauczył ludzi, j a k odpra­ wiać r y t ) . Przykładem mogą być maoryjskie obrzędy u s u w a n i a t a b u z n o ­ w o narodzonego dziecka, z nowego d o m u czy łodzi, odprawiane przez k o ­ bietę zwaną ruahine. K o b i e t a t a reprezentuje H i n e t e i w a i w a — pierwszą, mityczną ruahine, ustanowieielkę tej f u n k c j i r y t u a l n e j . 82 4. Rytuał może być powtórzeniem w sposób obrzędowy jakiegoś dzia­ łania bohatera, które n i e jest w p r o w a d z e n i e m przez niego r y t u . W skład obrzędu może wchodzić recytacja m i t u o t y m czynie bohatera. N a p r z y ­ kład w rytuałach m a r k i z y j s k i c h o d p r a w i a n y c h dla uświęcenia nowego d o m u czy łodzi kapłan r e c y t u j e pieśni odwołujące się do b u d o w y i c h p r o t o t y p u . A więc podkreśla się, że aktualnie w y k o n a n a praca jest t y l k o zbudowaniem n a n o w o pierwszej, p r o t o t y p o w e j łodzi czy d o m u . Po­ dobne rytuały s p o t y k a m y w całej Polinezji. 8 3 Cały kompleks rytuałów m a o r y j s k i c h odtwarza rozdzielenie Nieba i Z i e m i (Rangi i Papa) przez Tane. Przyczyną szerokiego zastosowania tego m i t u jest fakt. że rozdzielenie t o było jednocześnie stworzeniem ge­ neralnego' d u a l i z m u : Niebo — Zie m ia = Dzień — Noc = Życie — Śmierć. Według i n t e r p r e t a c j i J . P. Johansena odtworzeniem c z y n u Tane jest r y ­ tuał wznoszenia p a l i w tuahu — świętym miejscu Maorysów. Tane p o d ­ parł niebo p a l a m i , ale n a j p i e r w odepchnął j e stojąc n a głowie. A więc zarówno kapłan, który wznosi p a l , j a k i sam p a l — reprezentują boga Tane. Podniesienie nieba może być też odtworzone w sposób obrzędowy poprzez odgraniczenie (ogrodzenie palami) świętego obszaru (tuahu), który reprezentuje niebo. Jest tO' r y t u a l n a separacja Nieba i Z i e m i , D n i a i Nocy, J . P. s. 33-34. 8 1 8 2 8 S Johansen, Studies in Maori J o h a n s e n , The Maori..., s, 226-228. H a n d y , Polynesian..., s. 292-295. Rites and Myths, K o b e n h a v n 1958, �BOHATER 187 KULTUROWY Życia i Śmierci, sacrum i profanum. Takie oddzielenie m a też miejsce w i n n y c h obrzędach, n p . oczyszczenia l u d z i , którzy zostali w jakiś sposób skalani, zagrożeni sferą śmierci. Podczas r y t u kapłan wznosi p a l — p rz e d ­ stawia on p a l boga Tane użyty do podparcia nieba. W t e n sposób odizolow u j e się ze strefy życia to, co było jego skalaniem przez pierwiastek śmierci . „Pal T a n e " pełni ważną funkcję również w w i e l u i n n y c h r y t u a ­ łach. Jego r o l a przejawia się najjaśniej w r y c i e r o z w o d u : separacja R a n g i i Papa dokonana przez Tane jest archetypem r o z w o d u . 84 Specjalną pozycję wśród kompleksów r y t u a l n y c h Maorysów zajmuje bogaty rytuał związany z uprawą słodkiego ziemniaka — k u m a r a . Po­ szczególne stadia p r a c i towarzyszące i m r y t y są odtworzeniem obrzędo­ w y m wypadków m i t y c z n y c h . W jednej z w e r s j i m i t u o u z y s k a n i u kumara Rongomaui ukradł b u l w y z nieba i zapłodnił n i m i swą żonę P a n i - t i n a k u , która urodziła potem kumara w wodzie M o n a a r i k i . W karakia używanych podczas sadzenia kumara pole reprezentuje P a n i zapłodnioną przez Rongo. Kosz ze świętymi kumara zapładnia święte pole. Kapłan, który niesie kosz, to Rongo. W t e n sposób celebrowany jest s a k r a l n y związek między kapłanem a w y d z i e l o n y m , uświęconym kawałkiem pola (czyli między R o n ­ go i P a n i ) . Podczas t a k i c h obrzędów kapłan wciela się w mityczną postać i a k t u a l i z u j e w y p a d k i mityczne. 8 5 8 6 5. T y p , który charakteryzuje luźniejsze powiązanie między obrzędem a m i t e m : słowa r y t u a l n e mogą t y l k o wspominać o jakimś czynie bohatera kulturowego. A l e i t o odniesienie może służyć i d e n t y f i k o w a n i u danego działania z o w y m p i e r w s z y m dokonaniem. C. N I E K T Ó R E F U N K C J E S P O Ł E C Z N E M I T Ó W О B O H A T E R Z E ORAZ I N N Y C H P O S T A C I A C H DOKONUJĄCYCH T E G O T Y P U KULTUROWYM CZYNÓW 8 7 W m i t a c h odnajdujemy w z o r y zachowań społecznych, modele osobo­ wości społecznej, i n s t y t u c j i . W n i c h znajdują swe odbicie elementy ukła­ d u społecznego. A l e d l a tubylców właśnie w y p a d k i m i t y c z n e są d e t e r m i ­ n a n t a m i sposobów zachowań, systemu wartości. Spośród wartości najistotniejszych d l a społeczności m a o r y j s k i c h można wymienić: pokrewieństwo, honor — nierozłącznie związany z życiem, maia — t j . odwagę i zdolność odnoszenia zwycięstw. Ważność więzi pokrewieństwa wyraża się m . i n . w h o n o r o w a n i u przod­ ków — tupuna. W micie, gdy Rata ściął d r z e w o bez odpowiedniego rytuału, 8 4 J o h a n s e n , Studies..., s. 87-91, 26-31. Obszerną analizę tego k o m p l e k s u rytuałów p r z e p r o w a d z a dies..., s. 112-188. Tamże, s. 145-149. 8 5 Johansen, Stu­ 86 Przykłady, które przytoczę, pochodzą p r a w i e wyłącznie z o b s z a r u N o w e j l a n d i i (z p o w o d u b r a k u materiału z i n n y c h terenów). 8 7 Ze­ �188 DANUTA PENKALA d u c h y lasu przypominały m u , że drzewo to jest jego tupuna . A l e M a u i dopuszcza się n i e k i e d y bezkarnie znieważenia swego przodka, n p . przez zrobienie z jego szczęki haczyka na r y b y . Być może mana Maui'ego c h r o n i go w t y m w y p a d k u przed karą. Zabicie członka g r u p y i każda obelga m u s i być pomszczona, jest b o ­ w i e m skalaniem h o n o r u a zarazem życia, umniejszeniem mana. Wzorzec zemsty ustanowił Whakatau. A l e w w y p a d k u , g d y znieważającym jest k r e w n y , zemsta n i e może być dokonana w zwyczajny sposób. Wyjściem z t a k i e j sytuacji, j a k wskazują m i t y , jest ucieczka z g r u p y krewniaczej l u b samobójstwo (czasem zemstę przeprowadza się w sposób pośredni). Na przykład Pani ucieka ze w s t y d u , zaskoczona przez Maui'ego podczas rodzenia kumara . 88 89 Wzór postępowania kobiety, która straciła męża, odnajdujemy w czy­ nie H i n y . G d y M a u i zamienił j e j męża w psa, rzuciła się do morza. Johansen pisze, że samobójstwa wdów były n i e m a l instytucją n a północy Nowej Zelandii. Przyczyną takiego k r o k u było osłabienie życia, mana żony przez śmierć m ę ż a . Rehabilitacja jest koniecznością d l a Maorysa. Dopełnia ją radość z o d ­ zyskania honoru, n a wzór radości A p a k u r y , która cieszyła się, że śmierć jej syna została pomszczona. M i t o W h a k a t a u kończy się frazą: „śmierć została pomszczona", która występuje j a k o morał w i e l u opowiadań oraz j a k o powiedzenie używane w życiu, także w f o r m i e : „zniewaga została pomszczona" . Osłabieniem życia jest też aroha, t j . uczucie, tęsknota. G d y Maorys n i e może przed nią uciec, znajduje d l a niej ujście w śpiewie i l a m e n ­ cie — tangi, według w z o r u danego przez Tane, który śpiewał pierwszą pieśń aroha . W micie śmierć Maui'ego jest przykładem aitua — nieuniknionego l o ­ su. W życiu używa się powiedzenia: „aitua siedzi w tobie s k r y c i e " , mając na myśli przeznaczenie, n a które człowiek n i e m a w p ł y w u . Maia jest człowiek dokonujący w i e l k i c h czynów, mający d a r zwycię­ żania. Cechą tą p o w i n n i odznaczać się w o j o w n i c y , a zwłaszcza wódz m u s i być тага. Takie postaci, j a k M a u i , T a w h a k i są wzorem odwagi, powodze­ nia, skutecznego działania . Natomiast modelem kobiecej osobowości społecznej, różnej p o d pe­ w n y m i względami o d męskiej, jest H i n e t e i w a i w a . Ustanowiła ona kobiece 90 91 92 93 94 8 8 89 9 0 91 92 98 94 J o h a n s e n , The Maori..., s, 148-149. Tamże, s. 44-48, 54-55; J o h a n s e n , Studies..., J o h a n s e n , The Maori..., Tamże, s. 57-58. Tamże, s. 249-252. Tamże, s. 134-135, 138-139. Tamże, s. 130-131. s. 57-58. s. 120. �BOHATER KULTUROWY 189 funkcje społeczne. W micie H i n e t e i w a i w a odszukała i zdobyła swego męża T i n i r a u ( m o t y w t e n powtarza się w m i t a c h z całej Polinezji). Kobieta, zgodnie z t y m wzorem, gra wiodącą rolę w zabiegach erotycznych. Jej zachowanie jest zdeterminowane k u l t u r o w o . A l e d l a t u b y l c a jest t o część n a t u r y kobiecej . M i t y o bohaterze k u l t u r o w y m przekazują w z o r y niektórych i n s t y t u c j i społecznych oraz p e w n y c h z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n y c h zachowań, t a k i c h j a k d o k o n y w a n i e zemsty, przeprowadzanie rozwodu. Poprzez odtwarzanie działań postaci m i t y c z n y c h następuje a k t u a l i z o ­ wanie wypadków m i t y c z n y c h . Johansen pisze: „kiedykolwiek w y w i e r a n a jest n a k i m k o l w i e k zemsta, W h a k a t a u d o k o n u j e n a n o w o swego c z y n u p o d postacią mściciela" . T o utożsamienie jest gwarancją skuteczności ze­ msty. W y p a d k i mityczne mają d l a tubylców miejsce a k t u a l n i e w każdej sy­ tuacji, która jest i c h odtworzeniem. U m a o r y j s k i c h p l e m i o n M a t a t u a uży­ w a się powiedzenia: „ T y stałeś się M a u i m " , pozdrawiając człowieka, któ­ r y był b l i s k i śmierci i wyzdrowiał. M a t o związek z tamtejszą wersją m i t u 0 M a u i m , w której p i e r w s z y zamach H i n e - n u i - t e - p o n a życie Maui'ego był n i e u d a n y . Osoba, w której życiu powtarzają się mityczne zdarzenia, jest utożsamiana z bohaterem, który brał w n i c h udział. Czynić dobrze — t o postępować w g w z o r u , j a k i m są działania przod­ ków. T e n wspólny wzór integruje grupę. Podnosi jednocześnie znaczenie żyjących przodków — najstarszych w grupie, których należy poważać 1 naśladować. T o z k o l e i przyczynia się d o stałości, niezmienności wzorów zachowań, stabilności k u l t u r y . Tikanga oznacza dla Maorysów tradycję. N i e m n i e j , wprowadzenie n p . jakiegoś w y n a l a z k u , n i e jest niemożliwe. W p e w n y m micie m a o r y j s k i m Rata j a k o p i e r w s z y zbudował łódź, choć ludzie powiedzieli: „ T o nie jest t i k a n g a " . A zatem — c z y n y dokonywane przez bohatera k u l t u r o w e g o w okresie m i t y c z n y m mogą wyznaczać w z o r y zachowań społecznych, system w a r ­ tości, cechy osobowości społecznej jego potomków. Z d r u g i e j s t r o n y —• członkowie g r u p y aktualizują czyny bohatera, powtarzając je, p r z y c z y m sami wcielają się w niego. A l e n i e można twierdzić, że wszelkie czyny bohatera, wszystkie jego zachowania są w z o r c o w y m i . N a przykład postać Maui'ego j a k o kompleks w s z y s t k i c h jego cech i działań n i e może być uważana za ideał społeczny. M a u i postępuje często inaczej, niż oczekuje się tego od członków g r u p y , 95 96 97 9 S 99 95 Tamże, s. 230-231. 96 Tamże, s. 159. 97 Tamże, s. 162-163. 9 8 A l e d l a u z a s a d n i e n i a n o w y c h zwyczajów c z y i n s t y t u c j i t w o r z y się n o w e m i t y nadające i m sankcję dawnośei. 9 9 J o h a n s e n , The Maori..., s. 174-176, �190 DANUTA PENKALA n i e respektuje zakazów, znieważa przodków, choć szereg jego cech sta­ n o w i wzór d o naśladowania. N i e można wykluczyć możliwości, że f r a g m e n t y mitów, n p . o M a u i m , zwłaszcza te, które mówią o jego czynach jako przechery, są opowiadane raczej d l a r o z r y w k i . Johansen stwierdza, że chociaż f r a g m e n t y m i t u maoryjskiego o wyłowieniu W y s p y Północnej przez Maui'ego posiadają r y t u a l ­ ne odniesienia, t o j e d n a k m i t t e n n i e należy do właściwej, świętej części t r a d y c j i , opowiadany jest głównie d l a r o z r y w k i ° . Przykładem może być też opisane przez Te Rangi H i r o a „widowisko historyczne" z Rakahanga, którego część stanowi odtworzenie wypadków z m i t u o wyłowieniu w y s p przez Maui'ego. Jest t o rodzaj s z t u k i z podziałem n a role, odgrywanej d l a zabawienia w i d z ó w . Być może f u n k c j a „rozrywkowa" jest w y n i k i e m degradacji niegdyś świętego m i t u . 1 0 1 0 ł Otrzymanego na podstawie analizy mitów p oline z yjs k ic h obrazu postaci bohatera k u l t u r o w e g o n i e można uznać za u n i w e r s a l n y model. N a obszasze Polinezji n i e m a szczególnego zróżnicowania postaci bohaterów k u l ­ t u r o w y c h . N a pierwszy p l a n w y b i j a się M a u i — heros znany z mitów całej Polinezji. W postaci t e j , obok niewątpliwych właściwości bohatera k u l t u r o w e g o , dominują cechy transformera. M a u i jest zarazem przecherą. Jednakże n i e można zakładać, że właśnie t a k a k o n f i g u r a c j a cech postaci bohatera kulturowego, jest powszechna. Z tego względu wskazane byłoby przeprowadzenie analizy porównawczej. Owocne mogłoby być porównanie z materiałem z t e r e n u A m e r y k i Północnej, gdzie s p o t y k a m y bardzo zróż­ nicowane w z o r y postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Ponieważ r a m y artykułu nie pozwalają n a przedstawienie analizy dowodowej, ograniczę się t u j e ­ d y n i e d o zaprezentowania ogólnych wniosków, będących r e z u l t a t e m wstępnych badań porównawczych . 102 Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej działa w epoce m i t y c z n e j , ale (inaczej niż w m i t a c h polinezyjskich) n i e jest to okres j e d y n i e przed ostatecznym ukształtowaniem i uporządko­ w a n i e m świata, lecz również przed p o j a w i e n i e m się l u d z i . W y n i k a t o z koncepcji kosmogonicznych występujących w m i t o l o g i a c h n i e m a l w s z y ­ s t k i c h p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej, a m i a n o w i c i e — w y o b r a 1 0 0 J o h a n s e n , Studies..., 1 0 1 Te R a n g i Hiroa, s. 32-33. Ethnology oj Manihiki and Rakahanga, B . P. Bishop M u s e u m b u l l . 99 H o n o l u l u 1932, s. 200-202. 1 0 2 A u t o r k a podjęła b a d a n i a porównawcze, które znajdują się n a r a z i e n a etapie wstępnym. W n i o s k i w y s n u t o n a p o d s t a w i e a n a l i z y następujących p o z y c j i : V a n D e u r ­ sen, Der Heilbringer; l a n d , N o r t h American son, The Encyclopaedia wenthal, Die Religion Handbook Indian of American Mythology, of Myths & Legends der Ostalgonkin; Indians North of Mexico; С. B u r - L o n d o n 1965; H . S . R o b i n s o n , K . W i l ­ of All Standard Nations, Dictionary logy a n d L e g e n d , v o l . I , N e w Y o r k 1949, v o l . I I , N e w Y o r k 1950. L o n d o n 1962; L o e of Folklore, Mytho­ �BOHATER KULTUROWY 191 żeń o m i t y c z n y m w i e k u poprzedzającym pojawienie się l u d z i . W epoce tej żyły szczególne istoty (ang. man-beings) — p r o t o t y p y roślin, zwierząt, l u d z i zamieszkujących obecnie ziemię. Bohater k u l t u r o w y odgrywa w m i ­ tach bardzo często rolę d e m i u r g a tworzącego ziemię. Jest również trans­ formerem doprowadzającym świat d o obecnego stanu. W szeregu mitów przypisuje m u się rolę stwórcy człowieka, dla którego przygotował świat. A więc bohater k u l t u r o w y jest j e d n y m z man-beings — istot czasu m i ­ tycznego. Stąd też najczęściej występuje w postaci zwierzęcej, ale działa j a k człowiek. 1 Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej m a bardzo często dwoisty charakter — dobroczyńcy i przechery zarazem. K o m b i n a ­ cję tę s p o t y k a m y w w i e l u przypadkach, a k o j a r z y się ona przede wszyst­ k i m z bohaterami k u l t u r o w y m i , którzy występują w postaci zwierzęcej (choć także bohater o kształtach l u d z k i c h może być przecherą). Popularne są postaci t y p o w e g o przechery, który n i e k i e d y działa jednocześnie j a k o transformer, a t y l k o w n i e w i e l k i m zakresie występuje w r o l i bohatera k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y ież bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech przechery; często t a k a postać posiada złośliwego antagonistę. Transformer i demiurg może n i e mieć cech bohatera k u l t u r o w e g o i przechery. Można stwierdzić, że w mitologiach I n d i a n północnoamerykańskich występują znacznie bardziej różnorodne kombinacje cech bohatera k u l ­ turowego, transformera i d e m i u r g a oraz przechery niż w m i t o l o g i i p o l i ­ nezyjskiej . W postaci Mauiego cechy t e występowały w zespoleniu. Jedynie l o ­ k a l n i e napotykaliśmy postaci bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech transfor­ mera i przechery. Natomiast w m i t a c h I n d i a n A m e r y k i Północnej o d n a j ­ d u j e m y zarówno bohatera k u l t u r o w e g o w „czystej postaci", j a k i trans­ formera i d e m i u r g a bez cech bohatera k u l t u r o w e g o oraz przecherę par excellence w t y p o w y c h trickster-tales. A n a l i z a u p r a w o m o c n i a zatem wyróżnienie cech transformera, demiur­ ga i trickstera j a k o t y c h , które n i e są nierozdzielnie związane z postacią bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j , właściwości te są bardzo często p r z y p i ­ sywane omawianej postaci. J a k w y n i k a z powyższych rozważań, nie moż­ na jednak opierając się n a pojedynczych przykładach wysnuwać w n i o ­ sków uniwersalistycznych. Należy rozpatrywać poszczególne p r z y p a d k i n a t l e szerszych koncepcji mitologicznych, a n a w e t całego k o n t e k s t u k u l t u ­ rowego, a następnie przeprowadzać możliwie dogłębną analizę porównaw­ czą, która być może pozwoli wyprowadzić pewniejsze w n i o s k i , także co do czynników wpływających n a t a k w i e l k i e zróżnicowanie k o n f i g u r a c j i cech bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h i m towarzyszących. Katedra Etnografii U A M M a r c h l e w s k i e g o 126 61-874 Poznań � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0896889f32eef3c23e20d12ee61eab25.jpg d2131fe94eaeecb5dcda25c0098bfc03 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f1b1b9ba05f4af1b9111db68276994b0.jpg 20b70f3532b59b4ade9de6bd3611900e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e86b8a80b4e63aa3497c0d308cc3bef.jpg 94927f345b5fcde21f4c5dabd57fa0d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Brama wjazdowa do zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografie przedstawiają drewnianą bramę wjazdową (1) , furtkę do zagrody (2), widok całości (3). Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.16.3_01 PAE_FNK_19.29.XII_C.3.16.2_01 PAE_FNK_19.29.XII_C.3.16.1_01 brama wjazdowa budownictwo drewniane budownictwo wiejskie elementy zagrody ogrodzenie okolice Radłowa Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a572c651a88f56f834a7af5e763fa587.pdf 36b8c27c4f4325ce33990f973c1d9bf0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3112 Title A name given to the resource Bramy snu. O malarstwie Doroty Lampart, Bronisławy Piprek i Marii Muszał / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.89-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski BRAMY SNU Są l u d z i e , d l a k t ó r y c h sen jest d o z n a n i e m równie r e . i n y m czynić, głosić, malowt.ć; w e śnie d o z n a j ą olśnień mistycznych j a k t o , c o p r z e ż y w a j ą w ż y c i u . Z d a r z a się n a w e t , ż e ś w i a t m a r z e ń W e śnie o b j a w i a ł się B ó g p r o r o k o m , a z i e m s k i e p o k u s y r o z p a l a ł y s e n n y c h m o ż e zawładnąć człowiekiem d o t e g o s t o p n i a , że odwró­ zmysły c o n a z o s t a j e n o r m a l n a h i e r a r c h i a w a ż n o ś c i i s e n s t a j e się ź r ó d ł e m wstrząsające największych doznań. D o b r y c h i złych. Marzeń, które w uciec o d rzeczywistości realnego życia, l u b — pozwalają gorzej — lęków, k t ó r e m o g ą zniszczyć, zdruzgotać siły o b r o n n e p s y c h i k i . O c z y ­ wiście zupełne dziennego przeciwstawienie s n u i rzeczywistości dnia co­ n i e m a sensu, son jest przecież projekcją naszej psy­ pustelników, sny pojaw-iały Abrahama, się w Jakuba, które w s t ę p o w a ł P a n w e własnej W uroczej cudowności Józefa, swojej Mojżesza sny osobie." k s i ą ż c e B r a n d s t a e t t e r a Prorok z Jonasz, której cytuję t e słowa: „Obecność Boża, nawiedzając w s n a c h śpiącego (Jonasza) nakładała n a niego wiązki, któro w y b r a n y jego boskie t r u d n e i ciężkie d ź w i g a ł n a j a w i e , uginając obo­ się p o d i c h c h i k i , naszych lęków i obsesji, w n i m o r g a n i z m reaguje n a z b y t b r z e m i e n i e m (...). I s t a ł o się, ż e P a n w e j r z a ł n a J o n a s z a i w s t ą p i ł s i l n o s t r e s y , w e śnie d o c h o d z ą do niego przez nie domkniętą bramę wej, genetycznej szarem życia, spychane w Jungowskie którym oszołomienia szczególnej zdolny się w — „archetypy". ujawniają się myśli i zbioro­ S n y są o b ­ wspomnienia przez nas w podświadomość. W e snach, p o d o b n i e j a k stanach czy (?) d o głosu ś l a d y p a m i ę c i , halucynogenami, wielkiego koncentracji — przyjmować sygnały, s n y wyprzedzające stajemy dochodzące fakty. Za mało zmęczenia, się n i c z y m odbiornik z zewnątrz. jeszcze Zdarzają wiemy t o l e p a t i i , p r e k o g n i c j i i t p . a b y stawiać u p r a w o m o c n i o n e o śnie, hipotezy, snu." rozwiązuje skomplikowane równanie, k o m p o z y t o r czością ? W i e m y o t y m n i e w i e l e , t r z y z n a n e m i p r z y k ł a d y m a l a r z y nieuezonych, to za mało na ukazanie z p r z e s t r z e n i z e w n ę t r z n e j j a k i w e w n ę t r z n e j . D l a t e g o sen u j a w n i a możliwości r z e c z y , k t ó r y c h jeszcze n i e umieliśmy, c z y n i e mieliśmy obraz i w t y m p o d o b n y j e s t d o n a t c h n i e n i a , olśnienia, w y k r a c z a ć p o z a n a s z e p r z e ż y c i a s p r a w i a , że n i e r z a d k o si? go j a k o w y r a z język trudny traktuje i n t e r w e n c j i s i l n i e z n a n y c h , znajdujących poza n a m i . Sprzyja się się t e m u f o r m a w j a k i e j o b j a w i a j ą się s n y , i c h do rozszyfrowania, a przecież — czujemy to — zwnązany z n a s z y m i p r z e ż y c i a m i . M o ż e t o właśnie s e n s t a n o w i pierwszą inicjację w grę słów — znaczeń — toczą nasze popędy, myśli, m a r z e n i a wych, s y m b o l i , grę którą z cenzurą n o r m kulturo­ świadomością t e g o co m o ż n a i n i e m o ż n a , w y p a d a w y p a d a . C e n z u r a d z i a ł a p r z y t y m w e śnie i n a c z e j n i ż w i nie proce­ odtwórczych związki między semantycznie w ostre w obrazy warstwie symboli. Język snów zdaje nacechowane znaczeniami, ukryte n a naszych się p r z y t y m z b l i ż o n y do tego, którym wróżących Cygankach kończąc. Symbol, znak, p o j a w i a j ą c y się w e śnie p r z e m a w i a d o n a s n i e w p r o s t , a p r z e z s w ą aluzyjność. Tłumaczymy sobie, mniej i t r a f n i e sens z n a k ó w p r z y p o m o c y czy metody bardziej wyraziście wolnych skojarzeń i i n t u i c j i . S y m b o l m o ż e b y ć w o śnie o d n i e s i e n i e m d o t e g o , c o m i a ł o miejsce, j a k też i przeczuciem (nadzieją, obawą) tego co się m o ż e stać. T a właśnie g r a znaczeń, e l e m e n t y e k s p r e s j i , f a n t a z j i , wyobraźni zbliżają sen do twórczości a r t y s t y c z n e j . I w jednym i w d r u g i m w y p a d k u m a m y d o c z y n i e n i a z interpretacją rzeczy­ wistości proces widzianej i przeżywanej. Prof. Kępiński tłumaczy t e n t y m , że w e swobodniej śnie struktury t w o r z y ć , n i e znajdują p r e s j ą w y m i a n y ze ś w i a t e m czynnościowe mogą się b o w i e m pod otaczającym. Dlatego się redukującą w marzeniu s e n n y m o b s e r w u j e się w i e l e o b r a z ó w o c h a r a k t e r z e a r t y s t y c z n y m , niezwykłych połączeń, które b y n i g d y n i e powstały n a j a w i e . " Są l u d z i e , d l a których doznań. Właśnie też nie wypowiedzi we śnie sen jest w o śnie p r z e ż y w a j ą , źródłem 1 najważniejszych wspaniałe wizje, objawia się i m P a n , s ł y s z ą g ł o s y z n i e b a , o t r z y m u j ą w s k a z ó w k i , c o m a j ą widzi dla jeszcze stylem już m ó w i ą c , c z y istnieją namalowany obraz ? Pytałem co prawda Dorotę L a m p a r t , c z y śnią s i ę j e j g o t o w e o b r a z y , j u ż t a k i e „ d o m a l o w a n i a " , a l e ze s ł ó w j e j n i e m o g ł e m się z o r i e n t o w a ć które w prowokowały obrazy. jakie były te sny, I d e n t y c z n e ? p o d o b n e ? Sądzę, że przyszłości w a r t o t e n p r o b l e m bliżej zbadać, sprawdzić, k t o i k i e d y o t r z y m u j e konkretną, „gotową" wizję o b r a z u , k t o zaś i k i e d y t y l k o ogólny „ f i l m " w y d a r z e n i a który t r a k t u j e — lując — ma­ p o d o b n i e j a k w i d z i a n ą r z e c z y w i s t o ś ć c z y scenę w y i m a ­ ginowaną. Z t e g o , co m ó w i ł a m i D o r o t a L a m p a r t m o g ł o w y n i k a ć , o jednym sny prorocze, sny — obrazie); sny — z nich, że widziała wydarzenia (które wzniesiona Niebo później z w i a s t u n y obrazów. M ó w i n p . po prawej stronie polany w p n i u w b i t ą s i e k i e r ę , z k t ó r e j p o c h w i l i w y ł o n i ł a się operują wróżbici, o d n i e j a s n y c h p r o r o c t w d e l f i c k i c h poczynając a czy choć syntetyzowała w obrazy malarza, (charakterystyczną że m i e w a ł a : c z y nieświadomość, ale przekształca wizji a r t y s t y f o r m ą ) a w i z j ą s e n n ą ? C z y śni „ w i z j ę " c z y g o t o w y , spycha pod — (czy rysunek) d o j e s t swoistą, w e r s j ą s n u w y r a ż a n ą n a m i a r ę t a k i j a k i może namalować ? Inaczej sach przebiegających w obszarze świadomości. N i e w y p i e r a , n i e w związków. się n r . d i c h t w ó r c z o ś c i ą w kontekście snów chciałbym i m zadać p y t a n i a o którycli w s w o i m w e śnie ? C z y o b r a z i n t u i c j i . W ł a ś n i e t o , że s e n p r z y n o s i i n f o r m a c j e , k t ó r e z d a j ą możliwych Co więcej, d o p i e r o teraz, zastanawiając c z a s i e n i e p o m y ś l a ł e m . J a k się m a o b r a z sformułować — frazę, m y o m a l a r z a c h . J a k i e b y w a j ą r e l a c j e m i ę d z y w i z j ą senną a t w ó r ­ b a r d z i e j p o d a t n a n a wszelkiego r o d z a j u bodźce, płynące odwagi słyszy k t ó r e j b e z s k u t k u p o s z u k i w a ł z a d n i a , m a l a r z ... w ł a ś n i e , p o m ó w ­ n i o w y k l u c z o n e j e s t j e d n a k , ż e p s y c h i k a n a s z a w f a z i e s n u s t a j e się zarówno 2 B r a m a s n u . . . W e śnie P a n p r z e m a w i a d o " w y b r a n y c h , u c z e ń ręka. T e n sen oddała dokładnie, bez pień, pionowo transpozycji. n a t o m i a s t ś n i ł o się j e j j a k o w i e l e s c e n , w i e l e poszczegól­ n y c h s e k w e n c j i , które później przedstawiła w k o n s t r u k c j i jednego obrazu. P o d o b n i e j a k L a m p a r t malowała s n y M a r i a Muszał. Malowała widziano postacie, ale w 'obrazie wyodrębniała je z akcji po­ d o b n i e j a k w t e d y , g d y b y chciała n a m a l o w a ć H a m l e t a p o p r z e d ­ stawieniu widzianym w teatrze. snami a obrazami dostrzegamy dręczyły ją, rysowała więc napastujące s n o m , p o t o , a b y p r z e s t a ł y się Różnice inne — między Jeszcze inną u Bronisławy ją relację między Piprekowej. twarze Sny przeciwko pojawiać. opisywanymi t u m a l a r k a m i były również L a m p a r t ( p o d o b n i e j a k jugosławiański „ n a i w n y " M a t i j a S k u r j e n i ) ż y j e s n a m i ; są o n e s t a l e o b e c n ą częścią j e j ż y c i a , l u s t r e m w k t ó r y m p r z e g l ą d a się r z e c z y w i s t o ś ć , z a p o w i e d z i ą i n n e g o ś w i a t a , innego życia. N a t o m i a s t P i p r e k o w a i Muszałowa t y l k o w p e w n y c h okresach swego rysunków i obrazów życia były uzależniono Piprekowej powstało od snów, większość „samodzielnie", bez udziału marzeń c z y h a l u c y n a c j i s e n n y c h . Po t y m wstępie przejdźmy do omówienia życia i twórczości w s p o m i a n y c h już t u m a l a r e k , 89 �DOROTA Ma dziś 78 l a t . co trzeba ją było wiązać, wariowała głupstwa robiła. N o ale zmarła n a szczęście D o r o t a w y c h o w y w a ł a Jest się p r z y d z i a d k u . T e ż m i a ł a t a k i e p o r y w y , n i o m i a ł j ą k t o w y c h o ­ tam kilka Babiej gospodarstw, z n a umyśle, mało żyje Idzie 3 skłócona chora otoczeniem, w n ę d z y , t r u d n e j d o w y o b r a ż e n i a , w w a l ą c e j się c h a ł u p i e . się d o n i e j z b o c z e m Samotna, LAMPART G ó r y , o d Z a w o i aż n a s z c z y t . ale D o r o t a n i g d y niczego dobrego od sąsiadów n i e zaznała. Ż y j e o b o k n i c h , ale n i k t j e j n i e a k c e p t u j e . Wpływa na" to fakt, iż jest nio umie ukryć złości. Co w y w i ­ dzicie w n i e j , przecież o n a głupia... T e r a z z i e m n i a k i s a d z i ! polowa lipca). To co, mądra jest? Pan popatrzy (była na joj pole, p a n n a m i a ł a . P ó ź n i e j z a k i l k a l a t się p o s t a r z a ł a i z m a r ł a . samo chwasty, perz, tylko wszystko co chciała, d z i a d e k ją trochę karcił, ale za mało. S i e d z i a ł 12 l a t n a W i ś n i c z u w k r y m i n a l o , t o b y ł a p a n i e e d u k a c j a . A l e c i o k a w e w j a k i s p o s ó b się o n a n a u c z y ł a p i s a ć , a p i s z e inna. , , P a n j e j s z u k a ? Sąsiad wać, robiła zapaskudza..." 4 Mają Była joj możliwie... W y c z y n y robiła, t a k i e w y s k o k i , n i e n a nawet normalnego c z ł o w i e k a i t e r a z t o s a m o r o b i , t y l e ż e się t r o c h ę u s p o k o i ł a , n o b o s t a r s z a . . . L u d z i e ją c z a s e m nawracają, m ó w i ą t a k t r z e b a robić, t e k . . . а о п л s w o j o , j e s z c z e o d e t n i o się, że aż się c z ł o w i e k z d z i w i . Nikomu n i e p o m o ż e . . . Co p r o s z ę ? N o m y t e ż j e j n i e pomaga­ za złe że j e s t n i e ś l u b n y m d z i e c k i e m . Sąsiad, Żurek, g d y p y t a ł e m m y , s k ą d ! O n a u w a ż a się z a l e p s z ą n i ż ż o n a w ó j t a ! T a k go o drogę d o m a l a r k i zaczął opowiadać o j e j p o c h o d z e n i u . T e g o ubzdurała, żo lepsza niż w s z y s c y w sobie Zawoi." n i k t n i o chce j e j zapomnieć. Cytuję zapis z taśmy m a g n e t o f o n u : „ M a t k a b y ł a d z i e w c z y n a w i e j s k a , z w y c z a j n a . Ładna-. N o , z r o b i ł a Prowadzą n a pole —-popatrz p a n , d o czego t o podobno! t o d z i o c k o , D o r o t ę , poznała jakiegoś m a l a r z a z K r a k o w a . C z y j e j Patrzę — r a c h i t y c z n e żyto, owies, między n i m i p o z i o m k i , c h a b r y , t a m z a p ł a c i ł , c z y t a k w z i ą ł , c z y się o d d a l a — r ó ż n e p o l n e k w i a t y . „ O n a t o l u b i . S i ą d z i e se, k r o w i n ę m a j a k że m i a ł a t o d z i o c k o . C h y b a n i o w i e m , dosyć t o był Żydek. Przyjechała potem, kozę, k o z y też, małe, b r u d n e , wejdą w szkodę, a o n a patrzy p r z y w i o z ł a t o d z i e c k o s w o j e m u o j c u , o n się ź l e n a t o p a t r z y ł , b o t o w c h m u r y , j a k b y t a m co z o b a c z y ć m o g ł a . " A l e j e s t r e l i g i j n a ? była p t y a m , , . A t a k ! D o k o ś c i o ł a c h o d z i , m o ż n a z o s t a w i ć i l e się c h c e 90 straszna zbrodnia mieć takie nieślubne dziocko, jak go — �I I . 1. D o r o t a L a m p o r t , w s w o i m o b e j ś c i u . Z a w o j a ; i l . 2. D o r o t a L a m p a r t Niebo, akwarela-eollage/pnpior, wym. 129x84 cm. 91 �m o g ł a — r y s o w a ł a . M ó w i , ż o d z i a d e k się d z i w i ł : „ T y l k o i \ ) b i , t y l k o r y s u n k i r o b i , co t o Miała o s i e m takiego?" rysunki 5 l a t , g d y p r z y ś n i ł o się j e j n i e b o , „ c a ł e ubrane płaszczami i k o r o n k a m i " . Największa i najpiękniejsza k o r o n a to była Matka Boska. Postacie widziała ulecieć k u n i e b u . P o t e m i widzenie o d tyłu, j a k b y — miały z a c z ę ł y b i ć p i o r u n y , r o z p ę t a ł a się b u r z a znikło. „ T o na pewno ś n i ł o s i ę n a w o j n ę " —- m ó w i . Wkrótce wybuchła I w o j n a światowa. W i d z e n i e t o utrwaliła n a kartce p a p i e r u , k i l k a k r o t n i e je później malowała. Wszystko 6 we śnie w i d z i dokładnie, a co w i d z i m o ż e n a m a l o w a ć . „ S ą s n y z w y k ł e i sny ważne" — mówi. w dzień szesnastych Wspomina przyszedł święty, strasznie a Michał Archanioł to był trzymał w ten ręku. A namalowała sen, który j e j się przyśnił u r o d z i n . Spała, a t u nagłe o t w a r ł o się piękny, i anioły. poniżej kilka więc Pokazał wznosiła razy. myślała, że niebo, to który się z p n i a k a r ę k a . Czasem Bóg, jej zegar, sen ostrzega. Temat Szła jakby do jakiegoś d o m u , g d y anioł zastąpił j e j drogę i pokazał malutkich dzieci koło d o m u . Sądzi, że troje to była przestroga, bo za parę d n i b y ł a t a k cłiora, żo o m a l n i e umarła. W e ś n i e w i d z i a ł a t e ż , „ j a k Św. M i c h a ł A r c h a n i o ł b i ł s m o k a , o b o k stał k r z y ż z P a n o m Joznscm a Maria Magdalena k r z y ż e m " . T a k ż e tę scenę w y m a l o w a ł a k i l k a stała p o d razy. A k i e d y ś miała s o n , p o j a w i ł się w n i m św. M i c h a ł „zupełnie j a k w t y m r o k u , c o się w o j n a z a c z ę ł a , g d y j e s z c z e b y ł a m kiem. Wyszłam wtedy w p o l e , p a t r z ę "się, a o n s t o i — miał aureolę, najpiękniejszą! ale zniknął." Po dziec­ kolorową Oczu n i e mogłam oderwać o d niego t y m śnie g o wymalowała. 7 „ Ż y j e s w o i m i s n a m i — ' p i s a ł J a n B u j a k . P r z e ż y w a j e ciągle, choć ją przerażają. M o ż e p o t o m a l u j e , a b y się o d t e g o s t r a c h u uwolnić. U w a ż a j e za p r o r o c z e , ostrzegające. W i e r z y , że p o s t a c i e , które w joj wizjach występują, świata. Malując, chce I I . 3. D o r o t a L a m p a r t . / Stacja Męki Pańskiej, Jezus skazany, a k w a r e l a / p a p i e r , 03 x 45,S c m . na śmierć postępowania, Co k i l k a ingerują w przestrogę, pouczenio l a t m a s n y szczególne, moralne któro nią potom maluje w niezliczonych w a r i a n t a c h . " W snach jej życie, w dać światu jakiś z n a k , jakąś Doroty Lampart wizje życie wskazówkę czy religijne. wstrząsają i które 8 tematów „ d a n e " , ale zarówno f o r m a realizacji tematów są jej niejako w m a r z e n i u sen­ n y m , j a k i p ó ź n i e j w i n t e r p r e t a c j a c h m a l a r s k i c h , w i ą ż e się z j e j d y s p o z y c j a m i , p o c z u c i e m piękna, w z o r ó w k u l t u r o w y c h . Pamięcią nie pieniędzy, t o p o w i e że nalazła, ale wziunść n i o w e ź m i o ! Uczciwa jest..." młodości musiała być świadomą. namalowanego powiada. Jest stara, zniszczona, W koniecznie Nieba, M a l a r k a t w i e r d z i , że obraz o nieco koszmar życia, egzotycznej potęgowany lękowymi, jednak uzasadnionym strachem przed to jej wizje schemat t e n wymyśliła sobie przy­ w białych s u k n i a c h z l i l i a m i w rękach. T y l e , m ó w i , że w ładna, niż n a z i e m i . " T y m c z a s e m drugi np. bardzo to praca, jest p a t r u j ą c się p r o c e s j i , w k t ó r e j r z ę d a m i s z l i k s i ę ż a , a l u m n i , p a n n y jest i c h więcej, „ale w troski, tego a l e czas n i e z a t a r ł p i ę k n a j e j r y s ó w . u r o d z i e . Żyje w dwóch, jakże różnych o d siebie światach. J e d e n , bieda, Przykładem przez L a m p a r t „ z w y r o z u m o w a n i a " — j a k m a l a r s k i e , s n y i przeżycia stanami złymi piękna ludźmi; przyrody. strzeni i strefowym przedstawiające n i e b i e jest przecież Ostateczny. więcej p r z y p o m i n a w s t r u k t u r z e prze­ Niebo układzie Sąd obrazie wszystkiego słowackie malowidła Lampart 9 mogła kościelne je widzieć. Właśnie t e n świat daje j e j poczucie odrębności, zbliża d o n i e b a , N i e m a p o w o d u , a b y nie wierzyć, g d y mówi o procesjach, w którym — żeniu, j a k i e n a n i e j w y w a i ły, a l e n i e w y k l u c z a t o n a k ł a d a n i a się a wierzy w to mocno — źli i b o g a c i b i e d n i zostaną poniżeni. A l e chciałaby być doceniona świecie, mieć pozycję w środowisku, lecz otoczenie mie, obrazów nie ceni. Dziwią kupuje, alo uważają, malując o d rana do wieczora się sąsiedzi, że że s k o r o już t a k jest, zamiast wywyższeni, i w ktoś t e lepiej się m ę c z y ć tym jej nio rozu­ by z Kiedy najsilniejszy argument świadczący o chałupę... krzywdzonej przez dokupiła ziemi! los k o b i e t y , Nie otoczonej rozumieją, niechęcią dokupienie ziemi było s y m b o l e m , awansem i zapamiętania, wyre­ że dla drwiną, społecznym. n a s t o k u g ó i y , patrząc w niebo. Przeżywała s t a n y nieledwie sąsiad), j a k kiedyś w kuchni, Jezusa; Wspomina (potwierdza to ulepiła z g l i n y f i g u r k i ś w i ę t e i w y p a l i ł a p o d blachą. rzeźba ekstazy. Ważno Dzieciątka były Jezus. wśród Modliła nich: Serce się d o n i c h . Z je Pana gliny lepiła też z a b a w k i d l a siebie i d l a d z i e c i sąsiadów. Chętnie, g d y 92 podświadomości. Wy­ w a n i a o b r a z u , powtórzyła s c h e m a t tkwiący w j e j pamięci, choć J e s z c z e k i e d y b y ł a m a ł a l u b i ł a się m o d l i ć . M o d l i ł a się w k o ś ciolo, modliła w nieuświadomiony. Natomiast jej indywidualną zasługą świetne w y w a ż e n i e ciężaru f o r m , t a l e n t k o l o r y s t y c z n y , jest umiejęt­ ność b u d o w a n i a n a s t r o j u k o l o r e m i r y s u n k i e m . głupocie. dostała z M i n i s t e r s t w a K u l t u r y pieniądze, z a m i a s t montować zakodowany obrazy gospodar­ jej wrażeń n a schemat d a j e m i się b a r d z o p r a w d o p o d o b n e , ż e p o d e j m u j ą c z a m i a r n a m a l o ­ zrobiła s t w e m , z a m i a s t n i s z c z y ć z i e m i ę , k t ó r e j i t a k n i e m a sił u p r a w i a ć . Wyciągają tych wra­ namalowała Niebo w 1 9 3 7 г., później jeszcze wracała d o tego t e m a t u p o r a z o s t a t n i p o w o j n i e . ten właśnie obraz, zakupiony przez zbiorów M u z e u m Etnograficznego Tadeusza 1 0 parę My razy znamy Seweryna do w K r a k o w i e . Jest t o wspaniały collage, j e d y n y j a k i z n a m w m a l a r s t w i e kręgu ludowego. Lampart nakleiła n a s y l w e t k i p o s t a c i d e l i k a t n i e m a l o w a n e klejową farbą, części s t r o j u Tylko dalszą zrobione strefę z kolorowych przedstawiającą bez t y c h d o d a n y c h dusze bibułek i staniolu. potępionych pozostawiła ozdób. W z w i ą z k u z tą strefą o b r a z u c h c i a ł b y m z a c y t o w a ć f r a g m e n t rozmowy z malarką (z 1966 г.). Zapytałem, czy przedstawia �piekło. Przelękła, się, r o z e j r z a ł a dokoła, czy nikt nie słuchu, choć r o z m a w i a l i ś m y s a m i n a ląco: , , P a n i e ! pieklą n i e doją n a m a ­ lować, b o n i e wierzą w t o . N i o trzeba, mówią, d i a b l a m a l o w a ć " . Ale namalowała Pani! przedstawiającym S t o i przecież śmierć człowieka. przy drzwiach w obrazie , , T a k , m ó w i , prosiła mnie z i e m i ę . T r u d n o t w a r z , ało n a j t r u d n i e j g d y m a p o k a z a ć c i e r p i e n i e n a p i ę k n e j t w a r z y . T o j e j się n i e u d a j o . M a l u j e dużymi pędzlami, k u p i o n y m i w sklepie i maleńkimi w ł a s n e j r o b o t y , z sierści k o z i e j . J e s t d o b r ą k o l o r y s t k ą , c h o ć n i e sądzę, a b y myślała świadomie o t o n a c j i o b r a z u . Proces j e d n a k o b i e t a , ż e b y m zaszła d o j e j o j c a n a w s i . W s t ą p i ł a m t a m w a n i a przebiega u n i e j między świadomością, a t e n m ó w i — chodźcie d o i z b y . A n i e p o t r z e b a m i ! A l e chodźcie stosuje d o i z b y , t e n m ó w i . P o s z ł a m i z o b a c z y ł a m t e n o b r a z , co go w y ­ nieświadomie m a l o w a ł a m p o t e m , ż e c z ł o w i e k u m i e r a , a t u się k r ę c ą , p a n i e n t r z e b a białej f a r b y , d l a męczenników c z e r w o n e j , ścieżki się p a l ą koło niego, a t u d i a b e ł się p r z y c z a i ł , aniołów go odpędza. T a k t o w z i e n a m p o d głowę i Widziała i aniołów? Pani widziałam". naprawdę Po chwili 0 s t r e f ę d a l s z ą Nieba. płaczą, tego diabla wróciła do mego dwóeh zrobiłam!". „Widziałam, pierwszego pytania „ T o P a n i e n i e piekło, nie... t o czyściec! A o piekle mówić nie trzeba." Dlaczego nie trzeba? — pytam. właściwy kolor określonej Przenajświętsza potrzebuje Zasadą budując obraz porządkującą znakomicie bywa równoważy wała i patrzyła n a g o t o w y , piekło i w n i e b o , ale wolałabym, żoby człowieku. K a ż d y chce b y ć szczęśliwy, że n i e m a t a k i e g o . Kto b y chciał, a b y g o paliło... K t o t o c h c e ? " b o w i e m , że za p i e r w s z y m r a z e m t r u d n o j e s t zrobić ładny 1 dopiero malując zadowolona. Łatwo kolejne wersje osiąga jest, sądzi, m a l o w a ć II. 4. efekt, Śmierć człowieka, stroju, dla ale w srebrnych, malowanej spokojny. licznych pustą płaszczyzną, „Człowiekowi udany jednemu ,,dla Trójca pracach c z e g o się n p . życiu gdy malo­ obraz. samotnie — mówi. Ciężkie życie, j a k n i e m a a n i dzieci, a n i męża. A wszyscy o b c y n i c a nic dobrze t y l k o z d r a d l i w i . (...) Człowiek w życiu Uważa t o t y l k o s k a r b u s z u k a , ale go n i e z n a j d z i e , b o go n i e m a . J a też obraz, t a k i e g o s k a r b u szukałam i pragnęłam, ale n i e m o g ł a m go znaleźć z którego k w i a t y , szaty, farb, co w s t a n a c h o l ś n i e ń , c o w ó w c z a s nie myślą o człowieku — L a m p a r t najchętniej m a l u j e k a ż d y t e m a t k i l k a r a z y . części n i g d y n i e s p o t y k a w l u d o w y c h malowidłach. Szczęścia w mówiąc i w złotych lapidarny wyraz symetria, obraz n i e zaznała. T y l e , wierzę — czy kolorami. Mówi: hieratyczny, zrównoważony, „ B o teraz l u d z i e w piokło n i o w i e r z ą . " A P a n i w i e r z y ? „ P r a w d ę piekła n i e było. K t o t o chce ż e b y go paliło... Skóra c i e r p n i e n a najwięcej r o z m a i t y c h . " Zawsze znajduje sytuacji, postaci, go h a r m o n i z u j e z i n n y m i malo­ a intuicją i g d y jest niebo, i n i e z n a j d ę , choć b ę d ę g o g o n i ł a . . . W s z y s t k o się s k o ń c z y . W g r o ­ bie s k a r b u nie m a . " akwarela/papier, 1 1 w y m . ,38x28,5 cm. 93 �BRONISŁAWA U r o d z i ł a sio w 1 8 9 1 r. w W a r s z a w i e , nie. Dziadek m i a l fabrykę porcelany, w inteligenckiej rodzi­ duży, bogato d o m . B r a t był psychiatrą i c h o m i k i e m . W jej nie brakowało, rodzice kształcenie, wpoić kult nauki wrażliwym, Dlatego u c z y ł a się. w d o m u i sztuki. Była stroniącym od zawieźli Ale stan zdrowia zmiana ją niczego jednak rówieśników, dzieckiem towarzystwu. rodzice n i e szczędzili środków n a j e j córki niepokoił i c h , t y m b a r d z i e j , że zaczęły ją m ę c z y ć k o s z m a r n e różne twarze. dziociństwie s t a r a l i się z a p e w n i ć c ó r c e d o b r o w y ­ bardzo edukację. urządzony sny w których pojawiały B a l a się w i c e - o r u , a g r e s j i t w a r z y . W t e d y do Szwajcarii. klimatu, Miału w ó w c z a s otoczenia wiersze, listy — trochę egzaltowane, ale nienaganne l i t e r a c k i e j . U c z y ł a się p o z n a w a ć s i e b i e . bóle głowy wymyśliła rodzaj w G d y zaczęły ją autoterapii — starała formie męczyć się pisać w s t a n i e podświadomości, wsłuchana w k r e w , w e własny o r g a n i z m . P o miesiącu bóle ustały. Oczywiście rysowała, węglem n a papierze pakowym. Najchętniej brała brudne arkusze, inspirowały ją zacieki, p l a m y . Rysowała także p o u r o d z e n i u syna. K i e d y ś o d ­ wiedził Pipreków znajomy malarz, przyniósł swój najnowszy się o b r a z . P o m y ś l a ł a , że i o n a b y t a l ; m o g ł a m a l o w a ć . P o w i e d z i a ł a t o . rodzice Spróbuj — powiedział. Masz t a l e n t . Kupiła pędzle, f a r b y , praco­ 18 l a t . S ą d z o n o , p r z y wróci j e j z d r o w i e . PIPREK że Rzeczywiście wała j a k w t r a n s i e . O b r a z pochwalił, uznał z a c i e k a w y i zabrał. P o k i l k u t y g o d n i a c h m o g ł a go już zobaczyć n a w y s t a w i e m a l a r z y eks­ p i ę k n o p r z y r o d y , p i e s z e w ę d r ó w k i d o wouos ?>i,dów p r z y n i o s ł y j e j presjonistów. ulgę, M ó w i , żo w t a m t y c h o b r a z a c h d o m i n o w a ł s t r a c h i s m u t e k . J a c y ś ; głos miału Schumamul, ładny, ballady podszkolony, Loewego, znała najchętniej pieśni Schuberta, śpiewała jej przy ludzie w To ją pelerynach zachęciło, zaczęła intensywnie pędzili w przerażeniu, malować. na p u s t k o w i u stal a k o m p a n i uncrieio dźwięków p r z y r o d y , s z u m u w o d o s p a d u , wietrze. s t a r y człowiek z brzydką samotną dziewczynką. P r z e d J e d n a k t w a r z e n a d a l p o j a w i a ł y się w j o j s n a c h . O j c i e c zdecydował n i o m tańczyła, r u c h w p r o w a d z a ł ją w t r a n s . P o z n a ł a w i e l e w y b i t ­ C a r l a G u s t a w a J u n g a , c i e s z ą c e g o się n y c h artystów ekspresjonistycznej a w a n g a r d y : P a u l a Klee, K a t h e się w ó w c z a s p r o s i ć o p o m o c już wówczas dużym uznaniem. z a i n t e r e s o w a ł się m ł o d ą , Znakomity utalentowaną psychoanalityk dziewczyną. Zaintereso­ malowa­ Kollowitz, Kandinski'ego, Kirclinera, Schmidt-Rotlufa. Po 3 miesiącyeh m a l o w a n i a przyjęto ją d o M u n e h e n e r Expressionistisclie wały go s n y . sposób w j a k i j e o p o w i a d a . J u n g już w t e d y ( w 1910 r.) W e r k s t a t t e . T o był w i e l k i sukces. A l e jeszcze w t y m s a m y m pracował (1920) wróciła z rodziną d o k r a j u . Z a m i e s z k a l i n a Śląsku. M a l o ­ niu n u l koncepcją twórczości ponował artystycznej, dziewczynie aby czące ją we s n a c h . R a d a stały się pojawiać. przestawała z Jungiem poznała aktywizacji spróbowała rysować —• na uprawia­ fantazji. rysować Zapro­ 1 2 twarze, o k a z a ł a się s k u t e c z n a , w i d z i a d ł a Rysowała codziennie twarze nie ograniczał j e j ulegał p o p r a w i e najpierw p s y c h o tera pi i polegającej we wracały. pielęgniarka, swego przyszłego potem n a u c z y ć się r y s o w a ć i m a l o w a ć . Czuła, się z d r u z g o t a n a , n a d ł u g i e l a t a m a l o w a ć . Z a j ę ł a się d o m e m . J e d n a k g d y m i a ł a c z a s Kontakt grała, śpiewała, pisała w i e r s z e . P o k i l k u l a t a c h zaczęły ją nękać lekarskich, kiedy męża. asystentka. germanistę W Jana stan Szwajcarii 94 przestała a t a k i e p i l e p s j i . N a u c z y ł a się r o z p o z n a w a ć i c h z b l i ż a n i e . O d c z u w a ­ ła wówczas coraz nieprzepartą potrzebę śpiewania, coraz smutniej, głośniej. Pipreka. W 1 9 1 5 r . wyjechała do M o n a c h i u m , gdzie mieszkał i pracował, p o ­ b r a l i się. Z a r a b i a ł a p r o j e k t u j ą c obrazy wyśmiał ją, powiedział, że r o b i k i c z e i t y l k o w A k a d e m i i m o ż n a prze­ podjęła pracę w j o g o kłinico p o d Z u r i e h e m jako w a ł a , ało m ł o d y a r t y s t a - p l a s t y k , k t ó r e m u p o k a z a ł a s w e tylko ponieważ, g d y snach się d o p o r a d mę­ roku s u k n i e , malując t k a n i n y . Pisała Znów nawiązała k o n t a k t z J u n g i e m , z przyjaciółmi, których miała w jego k l i n i c e . J u n g uważał j e j p r z y p a d e k za t a k c i e k a w y , �1 �Kiedy w połowie l a t sześćdziesiątych poznałem malarkę mieszkała s a m o t n i e , j a k a b n e g a t k a , w m a ł y m p o k o j u n a Saskioj Kępie. Oddaliła się od zgiełkliwego z całą ś w i a d o m o ś c i ą w y b o r u s w o j e j stwa, ciszy. Wrażliwa i absorbującego świata drogi: kontemplacji, malar­ n a m u z y k ę , literaturę, sztukę żyła sa­ m o t n i e z p o c z u c i e m odpowiedzialności za siebie i świat. R o d z i n a ? „ W s z y s t k i e dzieci t o m o j e wnuczęta — co to zew k r w i . Może wiedziałabym, powiedziała. N i e w i e m , gdybym była w środku ż y c i a , a l e t a k , b ł o g o s ł a w i ę , ż e się o d d a l i ł a m . Z d a l e k a j e s t c u ­ downie." jej Uważała, że w s z y s c y rodziną. Zarówno ludzie którzy coś s t w o r z y l i , są c i uczeni j a k analfabeci. N i e dowierzała s ł o w o m , u n i k a ł a g r y p o z o r ó w . S ł o w a są p r z e w r o t n e , zauważyła k i e d y ś , g d y d ł u g o m i l c z e l i ś m y . „ W a ż n a j e s t m y ś l . . . a l e k i e d y się m a myśl n i e z książki, n i e z podręcznika 1 Może r a z n a r o k , r a z n a dwa lata... albo wcale. Myśl to objawienie. człowiek żyje a b y t y l k o jedną myśl Czasem sądzę, że wypowiedzieć." M ó w i ł a p o w o l i , z z a s t a n o w i e n i e m , szukając właściwego słowa j a k c i , którzy mówią rzadko, t y l k o w t e d y , g d y naprawdę mają coś d o p o w i e d z e n i a . C z a s e m , n i e c i e r p l i w y , ż y j ą c y w i n n y m r y t m i e , chciałem podrzucić j e j jakieś o b i e g o w e słowo, w t e d y łagodnie zaprzeczała r u c h e m g ł o w y , że n i e o t o j e j c h o d z i , jeszcze chwilę z a s t a n a w i a ł a się i k o ń c z y ł a m y ś l t y m j e d y n i e t r a f n y m w y r a z e m . Miała w sobie spokój, który daje przezwyciężenie rozpaczy a m o ż e o b c o w a n i e z nią n a co dzień. „ R o z p a c z , powiedziała kiedyś t e ż m o ż e b y ć w i e l k ą r a d o ś c i ą . N i e t r z e b a się b a ć — ż y c i a , ś m i e r c i . Trzeba tych, mamy wisieć n a 1 włosku, b o P a n B ó g wciąga do r a j u którzy się n i e b o j ą . " Ś m i e r c i się n i e b a ł a . „Całe ją w sobie, t r z e b a t a k żyć, a b y w każdej c h w i l i tylko życic można b y ł o g o d n i e u m r z e ć . " U m a r ł a w 1966 r o k u . Miała w ó w c z a s 75 l a t . O 10 I t . 1 0 . Postacie, r y s u n e k t u s z e m . I I . 1 1 . Prostytutka, i pastele, w y m . 1 5 x 1 0 c m , 1952 r. że p r o s i ł , a b y m u g o o p i s a ł a m o ż l i w i e s z c z e g ó ł o w o . Maria Do malarstwa przejść, wróciła które w odbiły latach się Proponował okupacji, pod n a jej wpływem psycłiice. Rysowała t u s z e m t w a r z e , p o r t r e t y , ale maleńkie, wielkości z n a c z k a poczto­ wego. K i l k o m a c e l n y m i k r e s k a m i wydobywała charakter postaci. P ó ź n i e j p o w y z w o l e n i u stosowała także i n n e t e c h n i k i — sangwinę, węgiel a w sześćdziesiątych latach krodkę, nawet collage ( ł ą c z y ł a n p . c i e k a w i e k a d r o w a n e f r a g m e n t y i l u s t r a c j i z g a z o t ze swymi rysunkami). Ekspresja gwałtownych i dramatycznych prac z dawnego o k r e s u ustąpiła m i e j s c a s t a t y c z n y m p o r t r e t o m l u d z i , przeważnie k o b i e t — j a k b y zasłuchanych w siebie, kontemplujących ukryte i pozornie Piprekowa niewidoczne n a zewnątrz. Twarze, sprawy którymi z a l u d n i a swój ś w i a t , n i e p o w t a r z a j ą się. K a ż d a inną osobą, choć d l a n a s — patrzących z zewnątrz — jest wyraźnie r y s u j e się p e w i e n w s p ó l n y k l i m a t t y c h p o r t r e t ó w , i c h p o d o b i e ń ­ stwo w t y p i e u r o d y do t w a i z y z obrazów Botticellego czy Rafaela. Wyobraźnia m a l a r k i u f o r m o w a n a w l a t a c h p r z e d pierwszą wojną światową, początku każe n a m pamiętać w i o k u , ale n i e jest o t a m t y m czasie, o to żadne nawiązanie malarstwie świadome. N i e p r z e c i ę t n a w r a ż l i w o ś ć i w y o b r a ź n i ę , które t a k często powo­ dują p r z o k r o c z o n i e p r o g u przystosowalności d o świata, P i p r e k o w a w t o k u d ł u g o t r w a ł e j , ś w i a d o m e j i u p a r t e j p r a c y n a d sobą uczy­ niła źródłami r o z w o j u s w e g o świata w e w n ę t r z n e g o , c z y n n i k a m i ujawniającymi i potęgującymi j e j w y b i t n e uzdolnienia plastyczne, „świat i m a g i n a c j i , pisał o pochłania, że zatraca malarce k o n t a k t ze Henryk światem Stażewski, realnym t a k ją żyjąc na i n n y m p l a n i e , n i e p r z y s t o s o w u j ą c się d o n o r m ż y c i a b i e ż ą c e g o . " 96 napisała w katalogu wystawy z 1960 r. Rogoyska: tusz honorarium. ciężkich j e j twórczości 1 3 n �„Bogactwo tajemniczego świata przeżyć Piprekowa wewnętrznych s i a n o w i j a k g d y b y , luźno związane z czasem, d r u g i e d n o r z e c z y ­ tyków wistości — w świat a , k t ó r y w j e j i n t e r p r e t a c j i p l a s t y c z n e j ż o n y został p o p r z e z wieka, poprzez wyra­ o d r o a l n i o n y i m a g i n a c y j n y w i z e r u n e k czło­ ekspresję j e g o t w a r z y , gest rąk i układ p o s t a c i . w przyjęto do Związku Polskich 1947 r. M i a ł a t r z y w y s t a w y Warszawie (1955 — klub Artystów indywidualne w SARPu; 1960 — Kordegarda M K i S ; 1969 — Zachęta). D w i e o s t a t n i e z k a t a l o g a m i . S y n i B H Z „ D e s a " z o r g a n i z o w a l i p o śmierci m a l a r k i k i l k a w y s t a w C e c ł i y t o s k ł a d a j ą się n a o b r a z t w ó r c z o ś c i j a k ż e t r u d n e j d o o c e n y l a n d i i ( m . i n . 1971 — A m o s Andorsas A r t Galler i 1972 — p o d k ą t e m u s t a l o n y c h k r y t e r i ó w f o r m a l n y c h . W y d a j e się b o w i e m , A a l t o s e n M u s e u m ) . S p o t k a ł y się t a m z w y j ą t k o w y m że zarówno zadziwiająca waniem, n i e r a z trafność r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h j a k i i c h p e w n a naiwność uzalożniona j e s t o d siły z jaką p l a s t y c z n a n a r z u c i ł a się g o r ą c e j w y o b r a ź n i II. artystki." 1 4 wizją Plas­ Polsce, czego dowodem są m . i n . l i c z n e r e c e n z j e w Fin­ Waino zaintereso­ zamieszczone w p r a s i e . P r a c e a r t y s t k i z n a j d u j ą się w z b i o r a c h M u z e u m N a r o d o ­ wego w Warszawie oraz M u s e u m o f M o d e r n A r t w N o w y m 1 2 . B r o n i s ł a w a P i p r e k w m ł o d o ś c i ; i l . 1 3 . Głowa Jorku. mężczyzny W s z y s t k i e m o j e p r a c e , cała m o j a t w ó r c z o ś ć , w y w o d z ą się z o w y c h w s t ę p n y c h i m a g i n a c j i i snów... W s z y s t k o , czego dokonałem w m o i m późniejszym życiu, t k w i w n i c h w zalążko­ wej f o r m i e e m o c j i czy obrazów. Te pierwsze imo,ginacje i s n y były n i b y bazalt; z n i c h w y k r y s t a l i z o w a ł się k a m i e ń , k t ó r y p o t e m ognistopłynny mogłem poddać obróbce. Gali Gustav M a r z e n i e senne jest z a g a d k o w y m p o s e l s t w e m naszej n o c n e j sfery Jung psyche. Carl Gustav Jung Э7 �MARIA Sny odgrywały w j e j ż y c i u ważna. r o l ę . D z i e ń kłopoty, udręki, niepokoje bliski jej romantycznej postacie, widziała malowała — n o c przenosiła w naturze. Pojawiały t w a r z e , ale zawsze jakby się z zwiastował świat w marzeń, tych innej j e n a k a r t o n a c h . W y ł a n i a l i się z m r o k u Ale jakby zwornikiem nietrafne między jej malowała byłoby „twarzami", Bronisława łączącym a tymi, Piprekowa. II. 98 strefę doszukiwanio dnia się które Przede ze Obrazy strefą malowania n i o wiązała się z chęcią uwolnienia s e n n y c h w i z j i , jeśli n a w e t s n y b y ł y s m u t n e , M a r i a je z pokorą, a nawet masochistyczną od natręctwa przyjmowała wdzięcznością. Cierpiała w życiu wiele, ale w s w y c h c i e r p i e n i a c h znajdowała podnietę do ż y c i a . M i e s z k a ł a r a z e m z siostrą, d r ę c z y ł y się n a w z a j e m jąc w t y c h c o d z i e n n y c h konfliktach jakby namiastkę znajdu­ wielkich snów. uczuć, namiętności. B y ł a d e l i k a t n a , w r a ż l i w a (o t a k i c h k o b i e t a c h powiązań m ó w i s i ę , ż e są j a k k w i a t ) s p r a g n i o n a u c z u c i a , j e d n o c z e ś n i e p o ­ pierwszym wszystkim 1 4 . M a r i a M u s z a ł , Twarze — hiszpańscy głębszych w snach epoki grandowie, d z i w n i młodzieńcy o w i e l k i c h oczach, starcy. były MUSZAŁ okresie potrzeba ze snu, olej zbawiona n a d z i o i , ż e się coś j e s z c z e p i ę k n e g o życiu. P i p r o k o w a wydarzy w była powściągliwa, mądra, kontrolująca na tekturze, w y m . 4 5 x 8 0 c m , 1957 r. jej swe �U r o d z i ł a się w W a r s z a w i e l i i l i p c a 1 9 1 5 г. w r o d z i n i e i n t e l i ­ genckiej. Ojciec, w gral na fortepianie. domu inżynier, uczył sic w młodości m u z y k i , często K o n s e r w a t o r i u m ukończyła także siostra. M a r i a p o ukończeniu g i m n a z j u m również podjęła s t u d i a muzyczne, dobrze grała na fortepianie. Interesował ją teatr, p o e z j a , l i t e r a t u r a : . Życie zwichnęła w o j n a , ciężkie l a t a o k u p a c j i , aresztowanie sposób przez gestapo, k o s z m a r n e przeżycia, które w trwały odcisnęły się na psychice wrażliwej i m w y r a z w w i e r s z a c h ( w y d a l a t o m i k Linie w 8 dramatach — bardzo ekspresyjnych, przejmujących. B y ł y nierówne — dziewczyny. Dała a zwłaszcza i barwy) dalekich od realizmu, nieudolne i zarazom odkryw­ c z e . S z k o d a , że ż a d e n t e a t r n i e m i a ł o d w a g i i c h w y s t a w i ć . G d z i e ś zginęły, t a k j a k i ślad p o Po szawą wyzwoleniu malarce. pracowała w fabryce uszczelek pod War­ (miała popuchniętc i p o r a n i o n e palee), p o t e m uczyła g r y n a f o r t e p i a n i e , d y k c j i , e u r y t m i i , malowała. Życic miała wrażliwość dużą, wyobraźnię rozpaloną. Może i ciężkie, dlatego tak ważna była d l a n i e j sfora snów. U m a r ł a 6.06.1966 r. l' U Z Y P I S Y A n t o n i K ę p i ń s k i , Schizofrenia, Warszawa 1 9 8 1 , s. 1 8 5 . 0 s y m b o l i c e snów pisze również E r i c h F r o m m , Zapomniany język, Warszawa 1951 R o m a n B r a n d s t a e t t e r , Prorok Jonasz, W a r s z a w a 1983, s. 2 6 D o r o t a L a m p a r t u r . 6.02.1906 r. w K r a k o w i e . N o t a o niej w katalogu wystawy „Inni", C B W A — „Zachęta" Warszawa 1965 1 2 3 W y w i a d y z sąsiadami przeprowadziłem w łipeu 1966 r . R o z m o w a z malarką 1976 r. Z w y w i a d u przeprowadzonego przez E w ę Fryś-Pietraszkową w 1948 r. P r a c o w n i a D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I S P A N w K r a k o w i e , n r i n w . 34829/T.452/279 J a k zanotowała E w a Fryś-Piotraszkowa „ p i e r w s z y , jeszcze n i e ł a d n y " o b r a z wziął ksiądz S w i e n d e r (?), z K ą t k . B i e l s k a . J a n B u j a k , Malarka snów — Dorota Lampart, „Przekrój", 23.02.1969 F o t o g r a f i e o b u o b r a z ó w z a m i e ś c i ł e m w a r t . : Obrazy na płótnie i papierze, „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I , 1977 n r 4 P r z e d 1939 r. powstały p r a w d o p o d o b n i e 3 wersje Nieba. Jedną kupił ksiądz z Czańca, drugą ktoś koło A n d r y c h o w a , n a Śląsku. W y p o w i e d z i m a l a r k i w f i l m i e Mirosławy Marcinkiewicz, Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry, W F O , Ł ó d ź 1 9 7 0 P o r . J o l a n d e J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, Warszawa 1 9 6 8 , s. 1 7 9 , 1 8 0 a z w ł a s z c z a a r t . J . P r o k o p i u k a , z a m i e s z c z o n y w t y m numerze „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " H e n r y k S t a ż e w s k i , Wstęp do katalogu. Wystawa prac Bronisławy Piprek (1891—1906), Z P A P , „Zachęta", Warszawa 1969 M a r i a R o g o y s k a , w s t ę p d o k a t a l o g u : Wystawa prac Bro­ nisławy Piprek, Z P A P , kordegarda gmachu Ministerstwa K u l t u r y 1 S z t u k i , W a r s z a w a 1960 4 5 15 II. 15. M a r i a Muszal, 1965 r. 6 7 8 zachowanie, ona — egzaltowana, sentymentalna. Po k o n t a k t a c h z w i ą z a n y c h z w y s t a w ą , napisała d o z nią człowieka: ...Jestem k r a b e m , który czeka t y m samym n a C i e b i e (...) niewidzialną w m o i m liście — jest najważniejsze". pisząc: pisałem, zdecydowanie zwierzątkiem, siebie różą, poszedłem, chciałem. Jeszcze od Piprekowej niewidzialne krabem, jedno różniło ale m i m o zieleni, prze­ pre­ świadomości plas­ t y c z n e j . Miała kilka, portretów świetnych, inne b y ł y raczej pro­ pozycją żółcienie i g r a n a t y , ją dużo, artystycznych dyspozycji w zawsze ..- s k a l a t a l e n t u . M a l o w a ł a zawsze w z i m n y c h t o n a c j a c h c i e m n e j , b u t e l k o w e j chodzącej małym Przeżyliśmy r a z e m taką noc a w i e s z p r z e c i e ż , żo Nazywała, pierwszych rozmawiającego była n i e m a l zupełnie p o z b a w i o n a obrazu niż j e g o realizacją. • F o l . : S . Dpptuazp.wski, 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 i l . 13, 1 4 ; S . Stępniewski, i l . 1 5 ; J . Świderski, i l . 5, 8, 11 M a r z e n i e senne, ponieważ niezależnie o d w p ł y w ó w świadomości, p r z e d s t a w i a wewnętrzną p r a w d ę i r z e c z y w i s t o ś ć t a k ą , „ j a k ą o n a j e s t , a n i e t a k ą . j a k i e j się s p o d z i e w a m , taką, jaką chciałbym a n i nie mieć." Jolande Jacobi 99 �I I . 1 6 . M a r i a M u s z a ł , Twarz ze snu, w y m . 4 7 x 1 8 c m , 1957 r. C z y w o g ó l e m o ż n a d o w i e d z i e ć się c z e g o ś o t y m , c o n i e j e s t „ ś w i a d o m e " , c z y l i n i e z n a n e świadomości ? Odpowiedź b r z m i : t a k ! Jednakże n i e bezpośrednio, ale t y l k o n a p o d s t a w i e j e j działania l u b z j a w i s k kompleksy, obrazy i symbole pośrednich d o s t r z e g a n y c h w snach, przez nas j a k o s y m p t o m y l u b f a n t a z j a c h i w i z j a c h . Jolande Marzenie senne s t a n o w i w y r a z przejścia z j e d n e j Jacobi s t r e f y d o d r u g i e j i równocześnie jest s y m b o l e m . Czego j e s t s y m b o l e m ? D l a s t r e f y niebiańskiej — s y m b o l e m t e g o , c o z i e m s k i e , dla strefy ziemskiej — symbolem t e g o , co niebiańskie. T e r a z zrozumiałe s t a j e się, że m a r z e n i e s e n n e p o j a w i a się w ó w c z a s , g d y ś w i a d o m o ś c i n a s z e j d a n e są o b a b r z e g i ż y c i a , choć w r ó ż n y m s t o p n i u wyrazistości. Z a c h o d z i t o , ogólnie rzecz biorąc, p r z y przecho­ d z e n i u z jednego b r z e g u n a d r u g i , a być może i wówczas, g d y świadomość t r w a n a g r a ­ n i c y m i ę d z y o w y m i s t r e f a m i i niezupełnie obca jest j e j percepcja podwójna, t o wówczas, g d y człowiek s n u l u b drzemiącego czuwania. Wszystkie znajduje się w stanie powierzchownego znaczy i s t o t n e z n a k i w w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w d a n e n a m są b ą d ź z a p o ­ średnictwem m a r z e n i a sennego, „ w jakimś d e l i k a t n y m śnie", bądź też w spadająoych n a nas w y r w a c h w świadomości zewnętrznej niespodziewanie rzeczywistości. Paweł Florenski �x x x SNY Jestem wyznania rzym-kat. wielkiej wiary i praktykujący. Ten pokoik szklany robiłem 6 lat, jak skończyłem ofiarowałem Panu Jezusowi, ponieważ Pan Jezus w czasie swojego żywota nie miał żadnego domu i powiedział, ptaki mają gniazda, lisy jamy, a Syn Człowieczy nie ma gdzie głowy położyć. Pomimo to, że upłynęło 1950 lat po śmierci Pana Jezusa ja ten pokój prze­ znaczyłem dla Pana Jezusa. Pan Jezus ze mną mieszka z całą Świętą Rodziną i Trójcą Przenajświętszą. Poprosiłem Pana Jezusa czy nie przyjął by mnie na ucznia swego Nr 13. Po kilku dniach otrzymałem odpowiedź. Jak to wyglądało ? Śni mi się że jestem w kościele, cały kościół oświetlony, jest noc, na środku kościoła było sześciu Biskupów i ja przy nich stałem, cały kościół napełniony ludem. Pan Jezus Eucharystyczny stoi przed ołtarzem żywy, prawdziwy, odległość 7 m, po prawej stronie ołtarza i mówi na głos: nr 13-ty niech przyjdzie do Mnie. Biskupi to słyszą i jeden z nich powiedział na głos, że on nic będzie wiedział co to znaczy. Pan Jezus odpowiedział: On dobrze wie co to znaczy. Wtedy opuściłem tych Biskupów i przyszedłem do Pana Jezusa. Pan Jezus powiedział, żebym podszedł do ołtarza Głównego i powiedział do mnie: tu jest Twoje miejsce. Umówiłem się z Panem Jezusem, że moja nauka będzie we śnie. Śni mnie się że rozmawiam z ludźmi i pierwsze moje pytanie było jako ucznia, ile waży nasza kula ziemska ? Odpowiedź była — zero kg. Wtedy się przebudziłem, rozważałem nad tym i przeszedł mnie do głowy Św. Wojciech jak go zabili Prusacy, to ciało oddali wiernym a głowę sobie zabrali. Ciało spoczywało w Gnieźnie bez głowy. Po jakimś czasie domagali się Polacy ażeby Prusacy oddali głowę Św. Wojciecha, zgodzili się, ale ile będzie ważyć głowa tyle złota trzeba dać. Zgodzili się Polacy, przyszło do wagi a głowa nic nie ważyła, ani jednego grama i oddali za darmo. Ponieważ jestem przy planecie opiszę swój lot na księżyc w I960 roku latem. Śni mi się że wzniosłem się w powietrze i coraz szybciej lecę w górę na księżyc, leciałem bardzo szybko nie do opisania, leciałem 3 minuty. Między ziemią a księżycem w połowie drogi widziałem ścieżkę popielatą, krętą, podobną do litery Z. Ta droga prowadziła na księżyc, można iść pieszo, widziałem dwóch panów w czarnych smokingach i w cylindrach na głowie jak szli do góry na księżyc. Ja leciałem bardzo szybko, blisko tych panów, w odległości 100 m, minąłem ich i wylądowałem na księżycu. Jak przyleciałem była noc. Pobyłem trochę, pomyślałem, co tu sam będę robić trzeba wracać na ziemię. I z powrotem wystartowałem z księżyca na ziemię, też leciałem 3 minuty, z bardzo wielką szybkością, jak przyleciałem też była noc i wylądowałem w Cz. na ulicy Kolejowej godzina 2 2 w nocy. Miasto było oświetlone, akurat spotkałem mego kole­ gę (...) i powiedziałem mu dlaczego nie uciekał jak lądowałem na ziemię z tak wielką szybkością, od samego wichru mojej szyb­ kości to byłby zabity. Nic na to nie odpowiedział. Następne pytanie: pytam jednego Pana ile kilometrów od mojego pokoju jest do Waszyngtonu? Pokazał mnio, zrobił 3 kroki w moim pokoju, jest już w Waszyngtonie, nawet nie było dwóch metrów. Moja matka umarła w 1953 r. w lutym. Po śmierci mojej Matki, matka mnie pouczała i tak mnie się śni: jesteśmy na ganku naszego domu, który rodzice zostawili; mówi do mnie: czy widzisz to wszystko, odpowiedziałem tak, pola, lasy, ogiody, drzewa, domy, tor kolejowy, krzewy. To wszystko co ty widzisz to są dueze, które przedstawiają, pamiętaj. Wtem się obudziłem. Mnie dużo dusz poucza. J O Następnie śni mi się, że stoję na kuli o średnicy 70 cm ale tym razem równo z gwiazdami jestem na sklepieniu niebieskim tak wysoko, z tą kulą latałem między gwiazdami. Był dzień bardzo jasny ale słońca nie widziałem, pomyślałem ażeby z góry zobaczyć jak wygląda ziemia, jak spojrzałem na dół, ziemię nie widziałem bo było jasno przy mnie, ale zląkłem się tą wysokością i na głos powiedziałem Matko Święta mnie się głowa zawróci i spadnę. Wtem się przebudziłem. Następne pytanie: jak daleko ode mnie z pokoju do Nieba ? Odpowiedź była z miejsca, jak od mojej głowy do sufitu. Wtem się przebudziłem. Niedługo czekałem, śni mnie się że jestem w swoim pokoju i stoję przy tapczanie, patrzę się w kierunku szyby i nagle zoba­ czyłem od sufitu w dół 15 cm wzdłuż ściany widzę niebiosa otwarte, idą Biskupi i Papieże w ornataoh, w ręku trzymają pastorały i kłaniają się Trójcy Przenajświętszej. Widziałem ich jak szli, około dziesięciu. Przez ten mały otwór zobaczyłem piękno Nieba i pomyślałem: jest u mnie podobnie, jasno, sre­ brzysty — złocisty kolory. Ponieważ jestem przy Niebie, napiszę: Śniło mnie się, że jestem w Niebie, przy mnie jest Anioł Stróż i mnie prowadzi w niebie, obejrzałem się i widzę wzdłuż jakby to ulica miała być, Ołtarze złote, wysokie i szerokie wchodzimy do budynku gdzie mieszkają dusze szczęśliwe, które z ziemi przyszły do Nieba. Były same niewiasty, każda miała swój pokój osobny, ale przedpokój był wspólny, były trzy ściany, urządzenie było bardzo ładne, każda miała swój tapczan, stół, krzesła, dy­ wany, każda była ubrana w długie suknie w różnych kolorach, białe, różowe, zielone, żółte, pomarańczowego tylko nie było i nic czarnego. Obejrzałem dziesięć pań, przyglądały mnie się co to za pan przyszedł je odwiedzić. Jednymi drzwiami weszliśmy a na końcu tych pokoi były drugie drzwi, wróciliśmy do tyoh drzwi, którymi przyszliśmy, ta pierwsza przy nas położyła się na tapczanie, majteczek nie miała i nie miała płci żeńskiej ani męskiej, jak lalki. Następnie: jestem w kościele w dzień, przy mnie jest około pięftiu osób, kościół był pełny, teraz mnie przypadło że muszę przejść przez Tabernakulum na wylot na drugą stronę. Byłem w kapeluszu, bez marynarki, w kożuszku, na nogach miałem stare obuwie. Nagle widzę, że Tabernakulum jest już otwarte, trzeba mnie już wchodzić i weszła moja głowa z kapeluszem ale były też kielichy, kielichy mnie nie przeszkadzały, wycisnąłem jedną ścianę złotą, tą naprzeciw która jest, widzę Raj piękny nie do opisania. Jak to zobaczyłem z powrotem głowę wyciąg­ nąłem, zdjąłem kapelusz i ściągnąłem to obuwie, dlatego że mnie w Raju to jest niepotrzebne. Z tego wywnioskowałem, że po mojej śmierci jak b ę d ę iść do Raju to przez Tabernakulum, tzn. przez bramy Pana Je­ zusa. Następnie: czy Święty wszystko wie. Jestem na wysokiej górze i na tej górze stoi szklany pokój, wielkość tego pokoju była 3 m ze szkła przeźroczystego, jak normalne szyby, w tym pokoju był tylko stół i ławka, nic więcej. Przy stole na ławie siedział święty. Był ubrany w habit biały, ja stałem przy świętym po prawej stronie, tuż przy samym ramieniu. Przez te szklane ściany było widać cale miasto i jeszcze dalej poza miastem. Miasto było w dole i z góry była ścieżka kręta, ażeby łatwo wyjść na górę, widzę z góry jak jedna kobieta zawinięta szalem tą ścieżką śpieszy do tego świętego ażeby się coś zapytać, a miała trzy 3 101 T �j ) i i n 11 in.; a z l u b a r d z o s z y b k o m i m o t a k i e j s t r o m e j g ó r y i o t w i e r a między szklane schowane trzy drzwi, wtem święty pytania, kobieta i odeszła z odpowiedział n i c n i e pytała a jej od razu odpowiodź na te otrzymała powrotom. Poprosiłem Jezusa- ażeby umie d n i a c h zobaczyłem pokazał Świętego J e s t e m w K r a k o w i e , w kościele p r z y g r o b i e m o d l i ł e m się. W Narodzenia miejsce Szczepana w lewo j a k b y na m n i e Święty Szczepan, jest t o młodzieniec p r a w i e dziecko, około 14 l a t , ładny chłopczyk, n a d głową w k o ś c i e l e aż m n i e odprowadził mógł miał j a k t o opisać r o g a l i k złoty, przystąpił d o m n i e i zaczęliśmy od grobowca używam, co i rozmawiać przez cały swoim metrów bo c h o d z ą ze s z o p k ą . M ó w i d o m n i e , ż e j e s t metry kierunku. jeżeli W wejść, j a dalej. L u d z i e k r z y c z ą , ż e j a p o s z e d ł e m , a t e n p a n co p i l n o w a ł z b l i ż y ł się O n jest Błogosławiony, jemu w o l n o . L u d zamilkł, j a idę dalej, widzę w i e l k i k r a j o b r a z z góry(...) S e n z d n i a 2 9 . V I . 1 9 7 3 r . piątek. J e s t o m w z a k r y s t i i w koś­ Św. Mikołaja w Gdańsku. W i d z ę diabła licząc l a t około 16 wielkości naszego młodzieńca chłopca. M i a ł w ręku b a t batem, zwierząt ale m n i e w C y r k u i nademną n i e udorzył. W wymachiwał t y m czasie j a k tym wymachiwał b a t e m n a d e m n ą w odległości 6 m . powiedział m n i o , T y Święty i n a d głową moją t y m b a t e m zarysował n a d głową t a k i r o g a l i k j a k świętych malują. Oprócz tego nade mną zarysował potrójnie kapliczkę. wyglądało. Wtem się spalę o d p o w i e d z i a ł m n i e : t y n i e m a s z . poproszę P a n a Jezusa, ogniem Odpowiedziałem: to ja miał aparat fotograficzny N a s t ę p n i e ś n i ą m i się na wysokości czteru dwaj metrów, i robił zdjęcia. i zauważyłem Anioła A n i o ł o w i e , są ż e w mieli maleńki s e k u n d a c h z t e g o k o t a z r o b i ł się c z a r n y pies, z n o w u p o kilku s e k u n d a c h z t e g o p s a p r z e m i e n i ł się w c z a r n ą ś w i n i ę w a g i o k . 5 0 k g i w s z e d ł p o d ł ó ż k o i n a s t ę p n i e p r z e m i e n i ł się w 16 l a t . Z g r a b n a kobietę była i ładna, podeszła m n i e i pocałowała m n i e w usta. J a przez ciekawość do obmacałem c z y miała n o r m a l n e ciało, była n o r m a l n a j a k nasz człowiek. W i e d z ą c dobrze jaką przemianę przechodziła t a osoba, o d e p c h n ą ł e m j ą z całą siłą-. W t e m Następne: przyśnił mnie przy powietrzu stoliczek, s p o ż y w a m środy, piątki i soboty. W wagę t y c h d n i a c h j a wcale n i e jadłem za w y j ą t k i e m s m a l c u do g o t o w a n i a w Napoleona p r z y s z e d ł d o m n i e , p r z e d s t a w i ł się i m ó w i : Generałem za N a p o l e o n a czasie się p r z e b u d z i ł e m . wojny pod Paryżem Bonapartego, i jestem zostałem t a m spoczywam, zabity powiedział s w o j e imię i n a z w i s k o , ż o b y m sobie zaraz zapisał t o b y m wiedział, myślałem że z a p a m i ę t a m a jednak zapomniałem, mówi dalej: j a m a m t y l k o czasu jedną minutę n a 100 l a t i w tej minucie przyszedł się do mnie ażebym j a m u pomógł. W t e m przebu­ dziłem. Sen z d n i a 9.1.1977 r . n i e d z i e l a . Ś n i ł o m n i e się ż e t o b y ł o n a K a d ł u b i e , w n a s z y m d o m u n a p o d w ó r k u , żo s t o j ę p r z y ł a w c e i widzę małego ptaszka k o l o r u popielatego. Przyglądałem do p o k o j u t r z y kobiety, po prawej mnie s t r o n i e diabła stała n o r m a l n i e wyglądała, d w i e k o b i e t y stały p o l e w e j jedna, po c h w i l i z n o w u go pogłaskałem i powiedziałem do togo p t a s z k a : t y m n i e się n i e b o i s z ? p t a s z e k o d p o w i e d z i a ł — n i e . P o m y ś l a ł e m z r o b i ł się t r o s z k ę w i ę k s z y był troszkę k o l o r o w y Zapytałem czy ptaszek n i e m a żadnej kobiety małego do papużki i już się t e g o p t a s z k a a h a ! bo t o papużka t o mówi. z a n i m się p r z e m i e n i ł w zachowujecie papużkę, czystość t z n . życie bez O d p o w i e d z i a ł : t a k s a m o . W t y m r o k u d o 1-go w r z e ś n i a w o j n y n i e b ę d z i e , w o j n a b ę d z i e z a 10 l a t . T a w o j n a t e r a z b ę d z i e T y zginiesz ( c z y l i j a zginę) jest t a k wskazane. Więcej m ó w i ć n i e m o g ł a , b o się ś p i e s z y ł a j a k b y m i a ł o r o b i ć się ciemno. W z i ą ł e m t e g o p t a s z k a d o r ę k i a t o się p r z e m i e n i ł o w papużkę. W ptak, dalszym ciągu stary, mniejszy mieszkaniu około z z tej papużki zrobił o d gołębia, przyniosłem tego p t a k a 65 l a t n i e z n a n a zrobiła się do małą większy mieszkania, się k o b i e t a , m o g ł a d l a m n i e . C h c i a ł e m się w i ę c e j liczyć wypytać a l e n i e d a ł o m n i e i p o o l i w i l i p r z e b u d z i ł e m się. Z i diabeł a t a d r u g a jeszcze większe, t a k nakręcone j a k b a r a n y . P r z e m ó w i ł d o m n i o diabeł. D l a Ciebie podobny j a k n o r m a l n i e papużka z t y m d z i o b k i e m u w a s też u p t a k ó w grzechu? s t r o n i e diabła, t a p i e r w s z a p r z y d i a b l e wstała t o miała t a k i e same r o g i j a k t e n się j e m u j a k j a d ł . P o c h w i l i z b l i ż y ł e m się d o n i e g o i g o p o g ł a s k a ł e m , w się d i a b e ł , p r z y p r o w a d z i ł mięsa i to malo. N a s t ę p n i e : ś n i ł m n i e się G e n e r a ł P o l s k i z a c z a s ó w zakręconym. I dalej pomyślałem: to m i da. P o c h w i l i p r z e m i e n i ł się w k o t a s z a r e g o , n a s t ę p n i o p o k i l k u młodą liczącą około kosą przebu­ co t o z a p t a s z e k k t ó r y m ó w i ? P o c h w i l i z t e g o p t a s z k a Odpowiedziałem diabłu żeby ode m n i e odszedł b o go ją s p e c j a l n i e i żyrandolu. Pjlskim b y ł o . T e n p a n n i c n i o powiedział że j a idę j a k do j a k to wszystko żyrandolem, bo niewolno długi grzeszna t o u b i e r a m maskę t y m czasie leżałem n a t a p c z a n i e Bonapartego, n a głos: jost P o dwóch d n i a c h miałem t a k i s a m sen powtarzający. widzę, że p i l n u j e j e d e n p a n , ażeby z togo tłumu n i k t n i e wyszedł i powiedział dusza głowę. wiedziałem t e g o n i e wiedziałem w c a l e . J a k już odszedłem 3 m o d t e g o tłumu ciele B a z y l i c e śmiercią apteczną i r o b i l i b a d a n i a m o i e l i p o k a r m ó w — i l e tłuszczu i mięsa J a k wyszedłem z t e g o tłumu t o l u d z i e zaczęli krzyczeć, że j a tłumu miała Bożego dziłem. pomyślałem się p r z e z t o t r z y wyszedłem i podnieśli ręce d o g ó r y a n i o było w o l n o do roślinami W y c i ą g n ę ł a kosę i maskę śmierci i m n i e pokazała i ubrała plac jest w i e l k i plac i jest z tego tłumu m n i e . Chwilę postałem, t u b ę d ę stać p o co i przecisnąłem sobie w tymi N a s t ę p n i e : ś n i ł m i się A n i o ł ż e j e s t u m n i e w p o k o j u , s t o i dużo l u d z i , j a toż b y ł e m w t y m tłumio, a t r z y idę za t ę m a s k ę n a g ł o w ę , b y ł a b a r d z o s t r a s z n a . J a się w c a l e n i e b a ł e m , nad N a s t ę p n i e : j e s t e m z a m i a s t e m w e (...) ażeby wyjść i przeznaczenia. ścinam k o ś c i e l n y d o b r a m y , p r z y b r a m i e p o ż e g n a l i ś m y się. bardzo przegradzały Jeżeli d u s z a jest c z y s t a t o j a maskę n i e zakładam i kosę n i c Szczepana. Świętego czasie m o d l i t w y spojrzałem Świętego ściany, t o już n i e b y ł a ściana a n a d w o r z e , i w i d z ę j a k i d z i e d o liczyć rośliny k o s y i maskę śmierci j a k o t o w czasie świąt i c h o d z i p o świecie i z b i e r a dusze n a furę i w i e z i e dużo d u s z n a Pana Szczepana, po trzech nami tego snu w i a d o m o mnie że b ę d z i e w o j n a w roku Sen z d n i a 2 7 . X I I . 1983 r . W t o r e k . Śni m n i e się, że w 1987 zginę. dużym mieszkaniu, były ławki szkolne jestem i były d w a pianina, n a ś w i e c i e , a t e t r z y k t ó r e c i p r z y p r o w a d z i ł e m są z p i e k ł a , z t y c h trzeba było z k o r y t a r z a przyciągnąć do k l a s y gdzie były ławki. trzech masz N a s z n u r k u p r z y c i ą g n ą ł e m d w a p i a n i n a . W t y m czasie już b y ł e m sobie jedną wybrać. Pomyślałem o d r a z u : ponieważ d l a m n i e n i e m a k o b i e t y n a świecie, t o i n i e p o t r z e b a . m n i e niepotrzebne, Następnie: A c o d o t y c h t r z e c h k o b i e t r ó w n i e ż są b o są z p i e k ł a . W t e m jestem w kostnicy, była się p r z e b u d z i ł e m . otwarta i wszedłem odwiedzić. W i d z ę d w i e t r u m n y z a k r y t e , o b o k siebie leżały osoby nieżyjące. Pomodliłem (...) się z a t ą p i e r w s z ą , k t ó r a dwie leżała, w p l u s z o w y m z i e l o n y m u b r a n i u . W t e m wszedł jeden p a n i m ó w i d o n a s : żadne k r a j e n a t o n i e zwTacają u w a g i t y l k o w y . Proszę się d o m y ś l i ć We śnie w i d z i a ł e m wysokości. Te światem p o w o l i i całkiem zeszło, w s t a j e do mnie i zaczyna 102 t a młoda k o b i e t a i rozmawiać. Przedstawia przystąpiła się, ż e j e s t ś m i e r c i ą , czego ten p a n lo powiedział: to cztery światy, jest jeden nad drugim i n a d d r u g i m t r z e c i i n a d t r z e c i m c z w a r t y . Odległość była co 20 m była t o k o b i e t a młoda około 20 l a t z w y g l ą d u j a k b y pochodziła się do do nas. ze w s i . J a , k s k o ń c z y ł e m się m o d l i ć w i d z ę j a k w i e k o zsuwa Wtem się p r z e b u d z i ł e m . światy co w i d z i a ł e m wszystkie piękne. J a d u c h o w y m , a t e n świat- na- k t ó r y m o b e c n i e żyję. m n i e nie interesuje i nic obchodzi. d o b r e g o i n i e m a , -się o co ubiegać, żyję wcale N.i t y m świecie nic m a nic �SEKTA HRUSZKI O Sekcie, i n f o r m u j e n o t a t k a p r a s o w a Antropologicznej którogo przez prof. L. członków dzony z posiodzonia Komisji 2 8 . 1 . 1 9 1 4 г., podczas A k a d e m i i Umiejętności Wachbołz Sekty. i zamieszkały demonstrował „Wacław n a Śląsku rysunki wykonane H r u s z k a , 45 l a t liczący, a u s t r i a c k i m przybył w uro­ jesieni 1912 r o k u d o Błędowic D o l n y c h koło G h r z c n o w a n a z a p r o s z e n i e Kaszki i Adamczykowej, a b y szerzyć z a s a d y u t w o r z o n e j siebie zebraniu nowoj obecnie sporo ważnie czeską roligii na prozelitów prywatnym. między ludnością na. Ś l ą s k u , M o r a w a c h , w przoz Hruszka. robotniczą, Czechacłi i liczy prze­ Wiedniu. N o w ą w i a r ę p o c z ą ł g ł o s i ć z n a t c h n i e n i a b o ż e g o n a p a t r z y w s z y się błędów zakonników z Jasnej braciszek. N i o uznaje głosi b e z w z g l ę d n ą w seksualną, n a w p r a w i a n i u się w s t a n t r a n s u pomocą i czystość odprawia podniosłych t y m stanie drgawek m a l o w a n i a akwarelą cych śpiewów i modłów. a nadto uzyskują z prozelitami Niektórzy zdolność zwykle n a Ma.rsie alegorycznycłi f i g u r i ornamentów. W stanem transu. ność i nieraz Przedstawione uderzające zacięcie 1 rysowania t y m stanie rosną­ oraz piszą odczytać r y s u n k i wykazują artystyczne za doznają i Jowiszu także „pismem m a r s o w y m " , którego j o d n a k nie mogą poza pole­ ich nazwa) symbolicznych kwiatów, rzekomo na innych planetach, innych (własna jako kościelnych, p r y w a t n y c h m i e s z k a n i a c h wspólne nabożeństwa, któro gają w Góry, gdzie bawił l a t k i l k a o n i jego prozelici obrazów popraw­ t a k co d o w y k o ­ religii, a prof. Waehholz Sądu K r a j o w e g o wszyscy oni byli ciężkiej histerii. obarczeni Byli n a n i a r y s u n k u j a k i jego barwności. Hrnszkę, Raszkę i Ada.m- i „pismo m a r s o w e " czykową obwiniła c.k. P r o k u r a t u r a Państwa o zbrodnię Unwiorsytetu obrazy badał i c h s t a n umysłowy z polecenia d n i a 31-go m a r c a zaś 1913 r . i przekonał się, że zwyrodnieniem płciowymi umysłu abstynentami. w formie Rysunki m i e s z c z ą się w z b i o r a c h m e d y c y n y s ą d o w e j Jagiellońskiego." 103 �II. 3. Dusza szczęślhua, akwarela/papier, wyra. 5 0 x 8 0 o m . I I . 4 . Zle F o t . : J . Świderski 104 duchy, akwarela/papier, w y m . 5 0 x 8 0 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f6c5001cb4b7e766423dec8b15ef595.pdf cf75164eb3f1beb85cd91700dcad066a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource tkanina dwuosnowowa dywany Podlasie - tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3844 Title A name given to the resource Brańskie dywany dwuosnowowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.107-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B R A N S K I E D Y W A N Y D W U O Ś ZOFIA / Dywany dwuosnowowe wystąpują na północnowschodnich obszarach Polski. Biorąc za podstawę ich w y t w ó r c ó w , można wydzielić dwie grupy tereno­ we: jedną leżącą na zachód od Bugu, obejmującą powiaty sokołowski, w ę g r o w s k i oraz wyszkowski, gdzie produkcja tych d y w a n ó w koncentrowała się wyłącznie w pracowniach o charakterze rzemieślni­ czymi, i drugą, leżącą na w s c h ó d i północ od B u ­ gu; tu warsztaty typu rzemieślniczego zdarzały się rzadziej, natomiast umiejętność wykonywania t k a ­ nin dwuosnowowych rozpowszechniona jest dość znacznie wśród kobiet wiejskich. Na terenach wschodnich jednym z najczynniejszych ośrodków tkactwa rzemieślniczego był Brańsk (pow. Bielsk Podlaski), którego produkcja w znacz­ nym stopniu nasycała dywanami dwuosnowowymi bliższą i dalszą okolicę. Dzieje tego, zamarłego już obecnie, ośrodka stanowią interesujący przyczynek do historii d y w a n ó w dwuosnowowych na Podlasiu. Z p r z e s z ł o ś c i o ś r o d k a t k a c k i e g o w B r a ń s k u . Działalność brańskiego ośrodka tkackiego łączy się ściśle z rodziną Namietkiewiczów, która w po­ łowie ubiegłego stulecia mieszkała w odległej o kilka kilometrów od Brańska wsi Rudce. Według zebranych tam informacji najstarszym z tej rodziny był Adam Namietkiewicz, który w miejscowych aktach parafialnych figuruje jako „dworianin", co wskazywałoby, że pochodził on z licznej na Podla­ siu szlachty zagrodowej. Osoba Adama Namletkiewicza słabo już rysuje się w pamięci informatorów. Wiadomo jedynie, że b y ł on tkaczem, który przy­ był do wsi „ze świata" i zamieszkiwał w budynku dworskim, co pozwala przypuszczać, że sprowadzo­ ny został do wsi przez ówczesnych właścicieli Rud­ ki, pragnących mieć na miejscu rzemieślnika na użytek dworu. Czy Adam Namietkiewicz prócz ozdobnych płócien na bieliznę stołową tkał również dywany dwuosnowowe, tego już nikt we wsi po­ wiedzieć nie umiał, Ze znajdujących się w Rudkach ksiąg parafial­ nych dowiadujemy się, że żonaty z Julianną z G ę z m ó w Adam Namietkiewicz miał czterech synów; Ignacego (ur. 2,1.1850), Leopolda (ur. 5.VII.1851), Leonarda (ur. 27.VIII.1854) i Szymona (ur. 22.1.1858). Jakie były losy Ignacego, nie udało się ustalić. B y ć może zmarł on jako dziecko, gdyż nikt w Rudce osoby jego nie pamiętał. Pozostali natomiast syno­ wie wyrośli dziedzicząc zawód po ojcu. Początkowo, jak twierdzą ich dawni sąsiedzi, bracia Namietkiewicze zajmowali się g ł ó w n i e tkaniem ozdobnych lnianych obrusów, ręczników itp. Dopiero w czasach późniejszych przystąpili do wyrobu d y w a n ó w dwu­ osnowowych. Który z braci pierwszy posiadł tę sztu­ kę, nie udało się z całą p e w n o ś c i ą ustalić. Ponie­ waż jednak Leonard b y ł człowiekiem u ł o m n y m (według jednych głuchym, w e d ł u g innych „głupim", czyli umysłowo upośledzonym), zaś Leopold zajmo­ w a ł się wyrobem płócien bieliżnianych i „czyno2 N Ó W Ó W E CIESLA-REINFUSSOWA watych" kap w czerwono-białą kratę, przypuszczać należy, że pierwszym wśród Namietkiewiczów tka­ czem dwuosnowowych d y w a n ó w b y ł Szymon, o k t ó ­ rego zdolnościach i obrotności dziś jeszcze wyrażają się w Rudce z dużym uznaniem. Gdzie zapoznał się Szymon z tą n o w ą dla siebie techniką, nie wiado­ mo. Być może posiadał on jakieś kontakty z pra­ cowniami wyrabiającymi dywany dwuosnowowe podrugiej stronie Bugu w Kosowie, Wyszkowie czy Toczyskach Podbornych . W czasie dwukrotnych badań przeprowadzonych w Rudce przez pracowni­ ków Sekcji Badania Plastyki P I S znaleziono kilka d y w a n ó w tkanych przez Szymona Namietkiewicza, z których najstarszy, dziś już mocno zniszczony i przeszywany nosił datę 1877 (Ryc. 9), wykonawca jego liczył w i ę c zaledwie lat dziewiętnaście. Około r. 1890 bracia prowadzący dotychczas wspólnie s w ó j warsztat rozstają się, gdyż Szymon prawdopodobnie w związku z małżeństwem swym (z Felicją Łazowską) przenosi się na stałe do B r a ń ­ ska, zabierając ze sobą Leonarda, który pomagał mu w pracy 1, jak twierdzą informatorzy. ,.nie wy­ chodził zza warsztatu". Trzeci z Namietkiewiczów, Leopold, pozostał jeszcze parę lat w Rudce, gdzie tkał nadal lniane obrusy i przyjmował' zamówienia na dywany dwuosnowowe dla braci przebywających w Brańsku. W r. 1897 i on porzucił Rudkę udając się do Białegostoku, gdzie przez 25 lat pracował w fabry­ ce w y r o b ó w tekstylnych, później przebywał dłuż­ szy czas w Rosji, zaś po powrocie do kraju nie zaj­ m o w a ł się już tkactwem. W dziejach brańskiego ośrodka produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w nie odegrał on żadnej roli. 8 Inaczej potoczyły się losy Szymona i Leonarda. Po osiedleniu się w Brańsku prowadzili oni pra­ cownię tkacką, w której na ręcznym warsztacie tka­ li dwuosnowowe dywany, rozchodzące się po oko­ licznych wsiach, zamawiane również dla d w o r ó w i kościołów. Około r. 1910 zawarł Szymon Namiet­ kiewicz spółkę z Dyonizym Pomianem, b y ł y m spinerem w tkalni Zyberta i Klugego w Ciechanowcu, który w tym czasie przeniósł się do BrańskaJ^Pomian wniósł do spółki półtora tysiąca rubli, które pozwoliły Namietkiewiczowi na unowocześnienie warsztatu przez kupno krosien żakardowych, co zwiększyło znacznie jego możliwości produkcyjne. Ponieważ Szymon Namietkiewicz zajęty był spra­ wami organizacyjnymi, a Leonard nie nadawał się widać do obsługi żakardu*, zatrudnili spólnicy u siebie Andrzeja Arnolda, robotnika z fabryki tkackiej Freimarka w Ciechanowcu, który wpraw­ dzie początkowo nie umiał obchodzić się z żakar­ dem, ale nauczył się tego szybko pod kierunkiem Namietkiewicza. Spółka z Pomianem została rozwiązana po I woj­ nie ś w i a t o w e j . Szymon Namietkiewicz, który widać w dalszym ciągu myślał o rozbudowie nieźle pro­ sperującego warsztatu, zaczął oglądać się za innymi spólnikami. Jednym z nich został Ignacy Płoński, który po 20 latach pobytu w Ameryce powrócił w r. 1918 do Brańska ze znaczną gotówką, drugim 197 �właściciel młyna w Brańsku, Jan Kierznowski, trzecim zaś szwagier Namietkiewicza, Antoni Ł a ­ zowski. Ten ostatni z racji swych uzdolnień pla­ stycznych i studiów (przebywał dwa lata w k r a ­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych) miał zajmować się artystyczną stroną produkcji. Działalność nowo­ powstałej spółki była dosyć wszechstronna. Naby­ to i uruchomiono drugi żakard do tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, na starym ręcznym warsztacie N a mietkiewiczów zaczęto produkcję wełnianych sa­ modziałów ubraniowych, przy młynie urządzono folusz, a przy tkalni własną gręplarnię i przę­ dzalnię. Kierownictwo całości spoczywało w rękach Płońskiego, który jako człowiek energiczny i zna­ jący się na interesach umiał zabiegać o dobro przedsiębiorstwa. Spółka trwała zaledwie lat kilka. Po śmierci Szymona Namietkiewicza w r. 1921 (zmarł na tyfus plamisty) pozostali spólnicy rozcho­ dzą się. Sprzedają folusz do Ciechanowca, pozby­ wają się przędzalni i gręplarni. Jedne krosna ża­ kardowe zabiera Płoński (wraz z zatrudnionym przy ich obsłudze Andrzejem Arnoldem), drugie zaś Antoni Łazowski, który w międzyczasie nauczył się tkać i zaczął teraz samodzielnie wyrabiać dwuosnowowe dywany przy pomocy kart otrzymanych podczas podziału majątku spółki. W miejsce jedne­ go dużego, powstały w Brańsku dwa konkurencyj­ ne warsztaty tkackie, wyrabiające na krosnach ż a ­ kardowych dywany dwuosnowowe. Większą ż y w o t ­ ność wykazała pracownia Płońskiego, który zrzu­ ciwszy pracę przy krosnach na Arnolda zajmował się organizacją obróbki i barwienia przędzy (co w y k o n y w a ł y dla niego zakłady Freimarka i Klugego czy M^iera w Ciechanowcu!. Pr^cz robót z materiału dostarczonego pr2ez klientów tkał on również dy­ wany z w ł a s n e g o surowca, które sprzedawał na­ stępnie w różnych większych miastach Polski (War­ szawa, Poznań i inne). Jednym z jego odbiorców był również domokrążny handlarz, Rumun, który w Polsce sprzedawał kilimy rumuńskie, a do R u ­ munii w y w o z i ł brańskie dywany dwuosnowowe. Pracnwnia Płońskiego czynna była do r. 1939, kiedy to urządzenia warsztatowe spłonęły wraz z domem w czasie działań wojennych; sam właściciel zginął w r. 1941. Łazowski, który przetrwał szczęśliwie zawieru­ chę wojenną, nie posiadał energii Płońskiego. War­ sztat jego pracował głównie na potrzeby wsi, prze­ rabiając materiał dostarczany przez okolicznych chłopów. Podeszły wiek i osłabiony wzrok nie po­ zwalały już Łazowskiemu na intensywną pracę. Z a m ó ­ wienia ciągnęły się miesiącami, nie wykonywane w oznaczonym terminie. W parę lat po zakończeniu I I wojny światowej przestał w ogóle pracować przy warsztacie. W r. 1955 jako 80-letni starzec przebywał jeszcze Łazowski w Brańsku, posiadając zmontowany, ale już bezczynny warsztat żakar­ dowy oraz komplet kartonów, którymi posługiwał się przez lat kilkanaście. W ten sposób zamarł czynny od r. 1890 brański ośrodek wyrobu dywa­ nów dwuosnowowych. P r o d u k c j a W pierwszej fazie swej działalności wyrabiał Szymon Namietkiewicz dywany dwuosnowowe na krosnach ręcznych. Jak świadczą o tym wszystkie wykonane przez niego dywany, posługiwał się on krosnami o długiej płosze, pozwalającej na pro­ dukcję tkaniny o szerokości dochodzącej do 150 cm. Brak informatorów, którzy potrafiliby przedstawić przabieg procesu technologicznego w pracowni N a ­ mietkiewicza, nie pozwala na szczegółowe o m ó w i e ­ nie sposobów, jakie stosował on tkając dwuosno­ wowe dywany 5. Na podstawie analizy samych wy­ robów ustalono, że ręcznie wykonywane dywany 108 Namietkiewicza tkane były przeważnie nicią pod­ wójnie sprzędzioną, w y j ą t k o w o zaś tylko przędzioną pojedynczo. Gęstość tkaniny wynosiła 5X5, względnie 6 X 6 nitek na 1 cm^. W jednym tylko wypadku zanotowano gęstość mniejszą (4X4 nitki na cm ). * 2 Ręcznie tkane dywany Namietkiewicza s ą pod względem technicznym bardzo starannie wykona­ ne. Deseń na polu środkowym dywanu jest z re­ guły precyzyjnie rozmieszczony, w bordiurach r ó w ­ nież, jedynie w narożnikach zdarzają się czasem pewns nieregularności (Ryc. 4). Poszczególne moty­ wy wykonane są bardzo czysto. Ilość w y s t ę p u j ą ­ cych na dywanach pomyłek jest minimalna i ogra­ nicza się z reguły do nieistotnych drobiazgów. Jak widać z jego prac, Namietkiewicz b y ł doskonałym tkaczem, dbającym o poziom swej pracowni. Ręczne tkanie d y w a n ó w dwuosnowowych jest zajęciem pracochłonnym. W pracowni N a m i e t k i e w i e z ó w wy­ konanie jednego dywanu trwało przy 8—10 godzin­ nym dniu pracy prawie cały tydzień, a do krosien zasiadali najczęściej obaj bracia. Nie posiadając odpowiednich urządzeń Namietkiewicze nie wy­ kańczali tkanych przez siebie d y w a n ó w , ale do wy­ kończenia i prasowania oddawali je do tkalni w Ciechanowcu. Zastosowanie do produkcji d y w a n ó w dwuosno­ wowych krosien żakardowych zmieniło zupełnie styl i tempo pracy w zakładzie. W miejsce dwóch osób pracuje przy warsztacie tylko jedna, która na przy­ gotowanych poprzednio krosnach wykonuje dzien­ nie jeden a nawet dwa dywany. Najżmudniejszą częścią pracy przy tkaniu na żakardzie było przy­ gotowanie osnowy. Zajmowała się tym osoba ob­ sługująca krosna, która jednorazowo snuła osnowę na kilka dywanów. Ignacy Płoński do wyrobu dy­ wanów dwuosnowowych przyjmował najchętniej w e ł n ę niesprzędzioną* którą oddawał do przeróbki w przędzalni mechanicznej w Ciechanowcu. Na je­ den dywan o wymiarach ok. 200X150 cm potrzeba było ok. 3,5 kg w e ł n y sprzędzionej, z czego na sam dywan wychodziło mniej więcej 3 kg, reszta zaś szła na frędzle, ścinki osnowy, odpadki przy snuciu itp. W wypadku jeśli klient oddawał do tkania w e ł n ę niesprzędzioną, w ó w c z a s musiał jej dostarczyć oko­ ło Va kg więcej na ubytki w czasie przędzenia. Dywany żakardowe tkane były z reguły z przędzy pojedynczo przędzionej. Zazwyczaj gęstość tkaniny w dywanach dwuosnowowych wyrabianych na ża­ kardzie wynosiła 5X5 nitek na cm^ względnie 4 nici osnowy na 5 w ą t k u . Gdy Płoński próbował zastosować nitkę cieniej sprzędzioną, tkane nią dy­ wany okazały się zbyt słabe. Wykańczanie i praso­ wanie d y w a n ó w odbywało się w ramach warszta­ tu. W pracowni Płońskiego zatrudniona była spec­ jalna wykańczarka, której zadaniem było wyszuki­ wanie i usuwanie drobnych b ł ę d ó w powstałych na dywanach w czasie tkania (np. wypruwanie poje­ dynczych n i e w ł a ś c i w i e biegnących nitek), wykony­ wanie frędzli itp. Dziennie wykańczała ona w ten sposób 6—7 dywanów. Zastosowanie żakardów usunęło z produkcji dy­ w a n ó w dwuosnowowych w s z e l k ą swobodę wpro­ wadzania zmian we wzorze w czasie tkania. Pod­ czas gdy pracując na krosnach ręcznych posiadał tkacz możność indywidualnego traktowania posz­ czególnych m o t y w ó w , wypełniania dodatkowymi zdobinami niespodziewanych luk (Ryc. 7) czy wkomponowywania dat i inicjałów właścicieli (Ryc. 7, 14), w dywanach żakardowych wzór powsta­ w a ł w sposób mechaniczny, uzależniony od przygo­ towanych wcześniej „kart żakardowych". Namietkiewicz kupując w Łodzi do spółki z Pomianem używany żakard otrzymał równocześnie i karty, które zadecydowały o wzorach jego pierw­ szych dywanów, tkanych na tym warsztacie. �T A U 1.1 C A II Motywy dekoracyjne występujące na du)uosnoiui.]UJHch dywanach żakardowych wyrabianychU' Brańsku n) Motsimt) występujące wyłącznie na polach środkowych: ! {»w niezapominajki^). 2 (»w liście i r ó ż e ) . 3 (»u> róże*), 4 (»białostocki«). 5 i 6 (»grodzieński«i. 7 (»w kwa­ draty). 8 (<>UJ gu)iazdu«), 9 (»lurecki«), 10 ( kllirnoiuy • l. i l (ni' orlu«l h) wyłącznie na bordiurach 12--21 (19 1 21 motywy bordiuri) opracommit) prite/ Antoniego ŁazoiLskiego do wzoru *w urły*.) hysowała Maria Czarnecka �TABLICA I Motywy dekoracyjne z ręcznie tkanych dywanów dwuosnoiuowych uj.ykonanut h przez Szymona Namietkieuiicza a) Motywy występujące uiyłącznie na polarh środkowych: 1. i, 9, i4 - 22 hi wyłącznie na bordiurach' 2, 3, 6, 10, li - 13. 24 40 c i na polarh środkowych i bordiurach: 4, 7. 5. 23 Kysouału. Maria Czarnecka �W czasach późniejszych -tkacze brańscy (Namietkiewicz, Płoński, ŁazowsKi) zamawiali karty do ż a ­ kardów u niejakiego Webera w Białymstoku, który był pracownikiem jednej z tamtejszych fabryk tek­ stylnych. Weber wybijał karty żakardowe w e d ł u g wzorów rysowanych na papierze kratkowanym, która dostarczali mu zamawiajucy (Ryc. 3). Wyko­ nanie kompletu kart do produkcji kosztowało we­ dług informacji córki Płońskiego, Ireny, około 500 zł, co przy cenie 16 zł za tkanie jednego dywa­ nu było wydatkiem bardzo znacznym. Nic w i ę c dziwnego, że tkacze brańscy rzadko zamawiali kar­ ty do swych żakardów ograniczając do minimum ilość produkowanych w z o r ó w i wykorzystując po­ siadane karty do ostateczności. Dla obniżenia kosz1/w nabycia kart żakardowych korzystali oni praw­ dopodobnie również z różnych okazyjnych możli­ wości zakupu, co mogłoby również tłumaczyć fakt, że wzory d y w a n ó w żakardowych nie nawiązują w zasadzie do starszych wzorów miejscowych, u ż y w a ­ nych w tkactwie ręcznym. Monotonię, jaka wkradła się do ornamentyki dy­ w a n ó w dwuosnowowych po wprowadzeniu żakardu, starali się tkacze zmniejszyć przez odpowiednie operowanie kartami do tkania wzorów brzeżnych (bordiur), kombinując je w różny sposób z kartami do tkania pól środkowych. W wypadku gdy klienci zamawiali dywany z datami i inicjałami, haftowano je na żakardowych dywanach ręcznie. Dywanu ta­ kiego nie udało się jednak odnaleźć w czasie ba­ dań t-renowych. Prócz d y w a n ó w używanych do nakrywania łóżek, wyrabiali też tkacze brańscy na żakardach dwuosnowowe w ą s k i e chodniki oraz „gardyny", czyli portiery. Przy ich wykonywaniu stosowano zazwy­ czaj różne kombinacje m o t y w ó w bordiurowych. Wraz z zastosowaniem techniki żakardowej wzro­ sła bardzo wydatnie ilość produkowanych w pra­ cowni dywanów, obniżyła się natomiast ich cena. Przed I wojną ś w i a t o w ą ręcznie tkany dywan dwuosnowowy „kosztował tyle co dobra krowa", przed I I wojną za żakardowy dywan płacono 60 zł. Według informacji córki Ignacego Płońskiego rocz­ na produkcja jego pracowni wynosiła około 300 sztuk dywanów. Zatrudniony w tej pracowni Andrzej Arnold uważa tę cyfrę za zbyt niską. B a r w y i w z o r y Wykonywane ręcznie dywany Szymona Namietkie­ wicza były przeważnie dwubarwne, przy czym jednym z kolorów, który powtarzał się prawie we wszyst­ kich dywanach, był czerwony, drugim zazwyczaj niebieski (szafirowy). Zamiast tego ostatniego wy­ stępował czasem czarny, rzadziej brązowy, niekiedy zielony lub szary (będący b y ć może spłowiałym zielonym lub niebieskim). Raz tylko zanotowano zestawienie kolorów czerwonego z bordowym. Obok dwubarwnych tkał też Namietkiewicz dywany t r ó j ­ kolorowe, czegD przykładem są dwa okazy pocho­ dzące z ostatniej ćwierci ub. wieku. Starszy z nieb, noszący datę 1878, posiadał pole środkowe w kolorach czerwonym i szafirowym, zaś bordiurę wzdłuż boków dłuższych w kolorach czer­ wonym i 2ielonym. Efekt ten uzyskał Namietkie­ wicz nawijając jedną warstwę osnowy w kolorze czerwonym, drugą zaś w dwu kolorach, z których niebieski stanowił szeroki pas środkowy, zaś zielo­ ny dwa pasy boczne. Wątek tkał on trzema kolora­ mi, z których czerwony przerzucał przez całą sze­ rokość tkaniny, niebieski tylko przez szerokość po­ la środkowego, a zielony wyłącznie w partiach bordiury. Wzdłuż dłuższych boków pola środkowego na krawędzi bordiury zielone i niebieskie nitki wątku zahaczały się wzajemnie, przez co unikał tkacz w tym miejscu osłabienia tkaniny. Przy bo­ kach krótszych w partii równoległej do pola środko­ wego miesza się w bordiurze nitka szafirowa osno­ wy z zieloną nicią wątku. Drugi dywan posiadający datę 1883 wykonany jest w kolorach czerwonym, szafirowym oraz po­ marańczowym. Skomponowany on jest pod w z g l ę ­ dem kolorystycznym w formie kraty, która po­ wstaje przez przenikanie się wzajemne szerokich pa­ sów trójbarwnej osnowy i w ą t k u . Jedynie bordiura wzdłuż boków dłuższych utrzymana jest w ko­ lorze czerwonym i szafirowym. Zestawienia te przeszły i na starsze dywany ż a ­ kardowe, które w swej początkowej fazis były również dwu- lub trójbarwne. Z czasem ilość ko­ lorów powiększyła się, szczególnie zaś w pracowni prowadzonej samodzielnie przez Płońskiego. Lubił on kolory stonowane, niezbyt jaskrawe. Spotykamy tu różne odcienie ugrów, cynobrów, brązów, zieleni oraz naturalny kolor szarej i czarnej w e ł n y . Nie widać w jego dywanach tak często stosowanych przez Namietkiewicza zestawień czerwieni z b ł ę k i ­ tem, czy czerwieni z zielenią. Płoński miał podobno całe godziny trawić nad kolorystyczną kompozycją swoich dywanów. Wielobarwne tkanie zwano w warsztacie P ł o ń ­ skiego , przeróbką". Polegała ona na tym, że snu­ to osnowy w kilku kolorach pasami różnej szero­ kości, a potem również zmieniano kolor wątRu. Powstawała w ten sposób krata, którą w różny sposób wkomponowywano w deseń. Przez umie­ jętne podkreślanie akcentami kolorystycznymi róż­ nych elementów wzoru osiągał Płoński ten skutek, że dwa dywany tkane przy użyciu tych samych kart żakardowych nabierały zupełnie innego w y r a ­ zu plastycznego. Antoni Łazowski, mimo że b y ł pla­ stykiem, mniej zwracał uwagi na zestawienie kolo­ rystyczne. W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza występuje stosunkowo dość znaczna ilość m o t y w ó w zdobniczych. Liczba ich sięga czterdziestu, z czego 9 przypada na g ł ó w n e wzory, wyp3łniające pola środkowe d y w a n ó w (Tabl. 1.14—22), 14 używanych jest do zdobienia najszerszego szlaku bordiury (Tabl. 1.11, 12, 23—34), resztę zaś stanowią drobne prze­ ważnie elementy o drugorzędnym znaczeniu, sto­ sowane głównie jako wąskie obrzeżenia, lub dla dekoracji i lepszego związania ze sobą obu warstw tkaniny w obrębie pola środkowego. Wszystkie wspomniane w y ż e j motywy możemy podzielić na dwie grupy, z których jedną stanowią wzory geometryczne, drugą roślinne. Z wzorów geometrycznych najliczniejsze są różnego rodzaju gwiazdy (Tabl. I I . 11, 19), do których tkacze zali­ czają również kwadratowe lub rombowate kompo­ zycje o bogato rozczłonkowanych brzegach (Tabl. I . 6—9, 14—16). Poza tym występują w grupie wzo­ rów geometrycznych elementy i motywy w postaci rombów (Tabl. I . 1), trójkątów, prostokątów itp. Do tej grupy należy zaliczyć również motyw w po­ staci litery X , z umieszczonymi w narożnikach wydłużonymi sześciobokami (Tabl. I . 17, 18). Motywy roślinne reprezentowane są przez różne­ go rodzaju zgeometryzowane formy liści, rzadziej kwiatów lub gron i w ą s ó w winorośli (Tabl. I, 23—34) oraz bardzo często w dywanach Namietkie­ wicza występujący motyw palmety. Liście posia­ dają najczęściej kształt sercowaty o brzegach gładkich (Tabl. I , 30) lub częściej z głębokimi wy­ cięciami po brzegach (Tabl. I 26, 31, 33). Obok nich zdarzają sic też drobne listki lancetowate (Tabl. I 24), względnie przypominające liście dębu (Tabl. 1 32). Prócz liści i tulipanowatych k w i a t ó w (Tabl. I 12, 13, 28) do m o t y w ó w roślinnych zjawiających się niekiedy na bordiurze lub polu środkowym należy jodelkowats drzewko, osadzone na trójkątnej podsta­ wie (Tabl. I 23; ryc. 4). 1 109 �Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy, TĘCZ riy, w koioracn czerwonym i czar nym, bordiura żóita. Wykonał Sz Namietkiewicz w 1896 roku. �Kompozycja poszczególnych wzorów jest najczęściej ośrodkowa, rzadziej jednoosiowa (Tabl. I 23, 24), względnie asymetryczna (Tabl. I 25—33). Najpospolitszym z m o t y w ó w ośrodkowych, stosowa­ nych przez Namietkiewicza do w y p e ł n i a n i a pól środ­ kowych, jest motyw składający się z rombu (Tabl. I 21, 22) lub gwiazdy (Tabl. I 20) i czterech na krzyż ułożonych palmet (Tabl. I 20—22). Oddzielne odmiany stanowią wzory, w których pomiędzy palmetami umieszczony jest rodzaj dekoracyjnie potraktowanego pączka kwiatowego (Tabl. I 21) lub zdobiny, s k ł a ­ dającej się z ł a m a n e g o łuku, w e w n ą t r z którego znaj­ duje się mała rozetka, a na zewnątrz szereg kropek (Tabl. I 22), W zależności od kształtu palmet bar­ dziej lub mniej w y d ł u ż o n y c h całość opisywanego tu wzoru zamyka się w kwadracie (Tabl, I 20, 22) lub prostokącie (Tabl. I 21). Asymetryczne motywy roślinne zdobiące bordiury (Tabl. I 25—33) mimo swej pozornej różnorodności zbudowane są w e d ł u g jednego schematu w postaci ukośnie biegnącej gałązki załamanej poziomo przy gńrnym końcu, s t a n o w i ą c e j jak gdyby przekątne pro­ stokątnego pola, równomiernie w y p e ł n i o n e g o wyrasta jącymi na boki listkami, kwiatami lub opadającymi w dół winnymi gronami. Jak to już poprzednio wspomniano, z chwilą wpro­ wadzenia krosien żakardowych ilość w z o r ó w stoso­ wanych w produkcji d y w a n ó w dwuosnowowych znacz­ nie zmalała. Zmienił się również ich zestaw. Według informacji Andrzeja Arnolda, który przez blisko trzydzieści lat pracował przy brańskich żakar­ dach, w pracowni P ł o ń s k i e g o tkanych było zaledwie 16 wzorów, z czego 7 stanowiły wzory bordiurowe. Motywy wypełniające pola środkowe d y w a n ó w po­ siadały swoje nazwy, którymi określano je w pracy warsztatowej. Nazwy te bądź wiązały się z charak­ terem wzoru: wzrr , w róże" (Tabl. I I 3), ,,w nieza­ pominajki" (Tabl. I I 1), „w liście i róże" (Tabl. I I 2), „w gwiazdy" (Tabl. I I 8), „w kwadraty" (Tabl. I I 7), „turecki" (Tabl. I I 9), „kilimowy" (Tabl. I I 10), względnie w s k a z y w a ł y na miejsce jego pochodzenia: wzór „białostocki" (Tabl. I I 4) i „grodzieński" (Tabl. I I 5 i 6). Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że tym samym w zasadzie zestawem wzorów, łącznie z bordiurami, posługiwał się zarówno Antoni Łazowski jak i Ignacy Płoński. Różnica w zasobie m o t y w ó w obydwu pracowni polegała jedynie na tym, że Ł a z o w ­ ski nie posiadał wzoriA kilimowego (Tabl. I I 9), n a ­ tomiast tkał opracowanjktprzez siebie wraz z bordiurą ' wzór „w orły" (Tabl. I r \ l , 1S). Z wyliczonych w y ż e j w z o r ó w używanych przez oby­ dwie brańskie pracownie w2ory: „w róże", .niezapo­ minajki", „liście i róże", „gwiazdy" oraz wzór „tu­ recki" należały do „starych", tzn., że b y ł y one sto­ sowane już w pierwszych latach działalności spółki Namietkiewicza z P ł o ń s k i m , Kierznowskim i Ł a z o w ­ skim, a nawet i w c z e ś n i e j , kiedy Namietkiewicz współpracował z Fomianem. Wzór , grodzieński" wprowadzić miał do wspólnego jeszcze warsztatu Łazowski, ktćry ponoć zobaczył go u jakiejś kobiety jadącej pociągiem z Grodna (stąd nazwa wzoru) i w y k o n a ł jego kopie. Wzór .kilimowy" został „odrobiony" z kilimu wypożyczonego w tym celu przez pewnego księdza, w czasie kiedy Płoński prowadził swój" warsztat samodzielnie. P o r ó w n u j ą c motywy, w y s t ę p u j ą c e w dawnych ręcz­ nie tkanych dywanach Namietkiewicza. z tymi, które znalazły zastosowanie w tkactwie żakardowym, stwier­ dzamy nie bez wrażenia p?wnego zawodu, że poza wzorem „w kwadraty" (Tabl. I 17), jednej z .gwiazd" (Tabl. I 15) oraz motywu gałązki (Tabl. I 31), która dostała się tu ze znacznym opóźnieniem za pośred­ nictwem wzoru „grodzieńskiego", nic z dawnych mo- Ryc. 2. Wzór „białostocki" u> opraeuwaniu dwubarwnym. Pracownia .1. Płońskiego lr Brańsku. (mTiTmrriTnTr Hyc. 3. Wzór dywanu dwuosnowowego, tzw. „gr<i dzieński'', opracowany prze? A. Łn:otrsJf i<>j/o do u >, 1 k<>nav.\u kiirt żdkardowt.cli. Hi �Ryc. 4. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego, w kolorach czer­ wonym i niebieski n. Wykonał Si. Namietklewicz w 1891 roku. Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Wy­ konał Szymon Na nietkiewicz w 1887 roku. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny. W kolorach pomarańczowym, niebieskim i czerwonym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1883 roku. �c. 8. Dywan dwuosnowowy, reczW kolorach czerwonym, brązo­ wi i niebieskim. Wykonał Sz. Namtetkiewicz w 1896 roku. �Ryc. 10. Dywan dwuosnowowy. Wykonał L . Namietkiewicz w 1879 roku. Ryc. 11. Dywan dwuosnowowy, ża- ] kardowy, wzór „turecki" w ko.orach żółtym i czerwonym. Wykonał A. Łazowski w 1941 roku. Ryc. 12. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego. Wykonał Sz. J Namietkiewicz w 1896 roku. �Ryc. wzór 13. Dywan dwuosnowowy, „białostocki", wielobarwny, z pracowni J. Płońskiego w Brańsku. - Uiyc. 14. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny, w kolorach czarnym i pomarań­ czowym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1894 roku. J y c . 15. Dywan dwuosnowowy, żaardowy, wzór „w gwiazdy". Wyko­ nał J. Płoński. ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ �t y w ó w nie przeniknęło do ornamentyki d y w a n ó w tkanych mechanicznie. Bordiury występujące w dy­ wanach żakardowych o pasowych układach roślin­ nych (Tabl. I I 12—17) w ogóle nie posiadają żad­ nych powiązań z wzorami znanymi z dawnych ręcz­ nych d y w a n ó w (Tabl. I ) . 1 Z punktu widzenia kompozycji zarówno dywany ręcznie tkane jak i żakardowe oparte s ą na tym sa­ mym schemacie. Posiadają one wyraźnie wyodrębnio­ ne pole środkowe oraz szeroką obrzeżającą je z czte­ rech stron bordiurę, zwaną w brańskich pracowniach „burka". W obu rodzajach d y w a n ó w układ zdobin w polu środkowym posiada charakter tzw. „ w y p e ł ­ nienia rytmicznego", względnie „raportu nieskończo­ nego", polegającego na równomiernym wypełnieniu pola powtarzającymi się motywami zdobniczymi (Ryc. 10). W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza pole środkowe wypełniają najczęściej znacznych rozmia­ rów motywy ośrodkowe (Tabl. I 15—22), bądź jed­ nakowe (najczęściej palmety, Tabl. I . 22) i w ó w c z a s są one rozmieszczone w układzie naprzemianległym (Ryc. 8), bądź dwa różne, powtarzające się" na zmianę w układzie szachownicowym (Ryc. 5, 6) lub na­ przemianległym (Ryc. 15). Rzadko stosunkowo zdarzasię, że obok m o t y w ó w głównych występują w wol­ nych partiach tła regularnie rozmieszczone drobniej­ sze motywy zdobnicze jak np. wzór jodełki (Ryc 4) czy różnego rodzaju zdobiny ośrodkowe (Ryc. 1), sto­ sowane jako elementy dekoracyjne. Do rzadkich wy­ jątków należą tkane przez Namietkiewicza dywany, w których pole środkowe wypełniają w całości drob­ ne zdobiny, np. małe gwiazdki w układzie naprzemian­ l e g ł y m (Ryc. 14) lub gwiazdy i złożone z kropek rom­ by biegnące ukośnymi pasami (Ryc. 4). W lewym dolnym rogu pola zdobniczego, przy w ę ż ­ szym boku umieszczał Namietkiewicz zwykle datę wykonania dywanu i inicjały właściciela (Ryc. 7, 14). Wyjątkowo tylko zdarzało się, że data czy napis, po­ dający nazwiska fundatorów przy dywanach oddawa­ nych do kościoła, znajdowały się na bordiurze (Ryc. 1). Bordiury obrzeżające ręcznie tkane dywany składały się z reguły z kilku (3—6) równolegle obiegających pole środkowe układów pasowych, z których jeden środkowy b y ł najszerszy i wypełniony rytmicznie powtarzającym się motywem roślinnym, nie zawsze wzdłuż wszystkich boków jednakowo usytuowanym (Ryc. 8), lub dwoma powtarzającymi się na zmianę (Ryc. 2, 4). Pozostałe szlaki wchodzące w skład bordiury były węższe, wypełnione powtarzającymi się motywami geometrycznymi, jak gwiazdki, trójkąty itp. (Ryc. 1, 8) i pełniły rolę przerywników, oddzie­ lających wzór pola środkowego od głównego szlaku bordiury, i jego zewnętrzne obramienie. Od zewnątrz zamyka bordiurę przy bokach dłuższych szlak złożony z poziomych żeberek (Tabl. I . 37), które wzdłuż boku krótszego przechodzą w szereg naprzemianległych wy­ dłużonych trapezów (Tabl. I . 36). Zakończenie krót­ szych boków stanowi jak wiemy szeroki na 5—10 cm szlak grubej pojedynczej tkaniny (Ryc. 7, 14). W dywanach żakardowych kompozycja wzoru jest uboższa, Pole środkowe rozwiązane jest najczęściej w postaci kraty, której okna wypełnia ten sam powta­ rzający się motyw np, ,,w niezapominajki" (Tabl. I I . 1), „w gwiazdy" (Tabl. I I . 8), „róże" (Tabl. I I . 3), i „kwadraty" (Tabl. I I . 7). Rzadziej zdarza się układ szachownicowy (wzór „grodzieński") (Ryc, 3), „liście i róże" (Tabl. I I . 2) a do wyjątków należy naprzemianległy reprezentowany jedynie przez wzór „tu­ recki" (Ryc. 11) i „białostocki" (Ryc. 13). Bordiurę stanowi ź reguły pojedynczy szlak o motywach ro­ ślinnych (Tabl. I I , 12—17), oddzielony czasem od po­ la w e w n ę t r z n e g o w ą s k i m prążkiem. 116 Geneza i przemiany brańskich wzorów Z dwóch okresów, na które dzieli się produkcja d y w a n ó w dwuosnowowych brańskiego ośrodka tkac­ kiego, niewątpliwie bardziej- interesujący jest okres pierwszy, kiedy tkane były one ręcznie w pracowni Szymona Namietkiewicza. Motywy, które na tych dy­ wanach występują, posiadają na terenie północnowschodniej Polski liczne analogie. Motyw winorośli, zdobiący niektóre bordiury dywa­ n ó w Namietkiewicza, spotykamy na dywanach w k o ń ­ cu ub. wieku w okolicach Siemiatycz, Milejczyc (1875), Kleszczel (1863), W a s i l k ó w k i (pow. Sokółka). Należy on do tradycyjnych w z o r ó w pracowni Składanowskich z Wyszkowa a spotykamy go również na dywanach mazurskich z I poł. ub. stulecia . Do dziś utrzymuje się on na całym obszarze północnowschodniego Podlasia i w B i a ł o s t o c c z y ż n i e , gdzie kwitnie tkactwo dwuosnowowe. Nieco węższy, ale też spory zasięg posiada ośrod­ kowy motyw złożony z czterech palmet, przy czym najbardziej rozpowszechniona jest odmiana z ł u k o w a ­ tymi zdobinami w narożnikach (Tabl. I . 22). Spotyka­ my go jako w y p e ł n i e n i e pól środkowych zarówno na niektórych dywanach na lewym pobr2eżu Bugu w po­ wiecie sokołowskim i siedleckim, jak i w okolicach Siemiatycz, Białegostoku, Sokółki czy Grajewa. R z a ­ dziej zdarza się wzór palmetowy bez dodatkowych ozdób w narożnikach (Tabl. I . 20), występujący tu i ówdzie we wschodniej części pow. sokołowskiego, a także koło Siemiatycz, Bielska Podlaskiego i So­ kółki, Najrzadziej i w największym zasięgu (powiat Bielsk Podlaski) notowano motyw palmetowy z pącz­ kami kwiatowymi w narożnikach (Tabl. I . 21). Wąski zasięg terytorialny tej zdobiny, występującej w po­ bliżu Brańska, pozwala przypuszczać, że stanowi ona lokalną odmianę, b y ć może związaną w y ł ą c z n i e z pra­ cownią Namietkiewicza. Motyw w kształcie litery X z wydłużonymi sześciobokami w narożnikach (Tabl. I , 17, 18) w y s t ę p u j e na starszym dywanie z Kleszcz"] (1891), widuje się go też w okolicach Siemiatycz. Większość drobnych zdo­ bin znanych z d y w a n ó w Namietkiewicza (Tabl. I . 2, 6—11, i in.) posiada swe analogie na innych, szczegól­ nie zaś starszych dywanach z różnych stron B i a ł o ­ stocczyzny i północnego Podlasia, a niektóre z nich (Tabl. I , 2, 11) mają swe odpowiedniki w dawnych dywanach mazurskich *. Dziś przedwczesnym byłoby jeszcze dociekać szcze­ gółowo pochodzenia każdego z m o t y w ó w zdobiących dywany Namietkiewicza i szukać dróg, którymi przenikły one do ludowego tkactwa. Na razie wystarczy stwierdzić, że na terenach północno-wschodniej Pol­ ski, gdzie wyrabiane są dwuosnowowe dywany, istnie­ je pewien zasób m o t y w ó w , których stosunkowo sze­ rokie zasięgi świadczą, że jest to zasób dosyć stary. Z niego to czerpał wzory dla swych d y w a n ó w Szymon Namietkiewicz w pierwszej fazie swej tkackiej dzia­ łalności, przypadającej na schyłek ub. wieku. Z dawnego tradycyjnego zasobu w z o r ó w tkackich, używanych w zdobnictwie d y w a n ó w dwuosnowowych, przedostały się do tkactwa żakardowego jak wiemy jedynie nikłe szczątki, reszta musiała ustąpić pod naporem wzorów nowych, najzupełniej obcych. Jaka była tego przyczyna? N i e w ą t p l i w i e nie była nią zmiana gustu wśród od­ biorców. W okolicach Bielska Podlaskiego, Siemiatycz, Ciechanowca do dnia dzisiejszego wzory ze starych d y w a n ó w Namietkiewicza cieszą sie p e ł n y m powo­ dzeniem. Tkaczki w Siemiatyczach, Żalach, Zarębach, Twarogach, Dziatkowicach do dziś odrabiają z nich dla swych klientek wzory d y w a n ó w z palmetami, w i n n ą latoroślą, w gwiazdy i in. Jeżeli wzory te przed laty czterdziestu nie prze­ dostały się na karty żakardu, przyczyna tkwiła naj6 7 8 �prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do tkania d y w a n ó w „w gwiazdy" . Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1( Fotografował: 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poztom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku. Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische.., s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla c e l ó w nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, oL rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35a3f7a9e041da8ad77a18e2dae92616.pdf b55580b9facbd286a2ffd2021f7908f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2994 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2798 Title A name given to the resource Brasławszczyzna, białoruska prowincja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.26-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Brasławszczyzna, białoruska prowincja Szkice z kultury symbolicznej Magdalena Zowczak Nasze wyprawy do Widz na Białorusi (rejon brasławski, ob­ wód witebski), organizowane w ramach laboratorium etnogra­ ficznego w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 1996-97, łączyły się z coraz bardziej skomplikowanym rytuałem papierkowych formalności i wzrastającymi problema­ mi komunikacyjnymi. W miarę przyrostu formularzy z drobia­ zgowymi pytaniami malała ilość połączeń autobusowych; pomi­ mo heroicznej postawy kierowców, którzy własnym przemysłem i z pomocą pasażerów naprawiają rozsypujące się wraki, park kurczy się w zastraszającym tempie. Brasławszczyzna po rozpa­ dzie ZSRR, odcięta granicami od pobliskiej Ignaliny na Litwie, a od Daugavpils (Dyneburga, Dźwińska) na Łotwie, stała się ob­ szarem peryferyjnym, oddalonym - biorąc pod uwagę komuni­ kację autobusowo-kolejową - o dzień drogi od centralnych urzę­ dów w Witebsku. Granice podzieliły rodziny: młodzi wyemigro­ wali do pracy w miastach, starzy pozostali na kołchozowych działkach. Legalne przekraczanie granic wymaga dolarowych opłat, które znacznie przewyższają przeciętne możliwości, zre­ sztą emerytury i pensje nie są wypłacane regularnie. Widzę, siedzibę sielsowieta, zamieszkuje około trzech tysię­ cy mieszkańców; mieści się tu szkoła rolnicza, ośrodek zdrowia, posterunek milicji, filia banku i kilka sklepów. Wybraliśmy tę miejscowość ze względu na mozaikę wiar oraz liczną grupę za­ mieszkujących ją Polaków, którzy umożliwili nam stosunkowo 1 łagodną naukę tutejszych realiów. Zróżnicowane etnicznie i wyznaniowo Widzę oraz ich okolice nie są jednak reprezentatywne dla Białorusi, gdzie - jak zwraca uwagę Marek J. Karp - wojny i polityka okresu stalinowskiego doprowadziły do etnicznej czy­ stki (Karp, 1997). Podkreślane przez tegoż autora procesy homo­ genizacji przejawiają się tu w zatarciu pamięci o przeszłości, w rozmyciu odrębności skrajnie różnych tradycji, w tym także różnic między dotkniętymi bezrobociem miasteczkami a wylu­ dnioną, wymierającą wsią. Wyrazem tych procesów jest także w pewnej mierze - swoista religijna metasymbolika wyznawców wiar z dawna na tych terenach osiadłych, przeciwstawna fanta­ stycznym wyobrażeniom o nowych wyznaniach (por. Dorota Hall, Krystyna Gieryszewska). Toteż dla chrześcijanina jednego z trzech zadomowionych na Brasławszczyźnie obrządków niepo­ równanie mniejszym problemem jest mieć za żonę muzułmankę niż świadka Jehowy. Zgrzebna codzienność białoruskiej prowincji drastycznie przeciwstawia się bogatej i barwnej przeszłości tych zawsze po­ granicznych obszarów, która dogorywa na sześciu widzkich cmentarzach. Ze wszystkich grup etnicznych najlepszą kondycję zachowali chyba staroobrzędowcy, do czego przyczyniła się z pewnością czynna nawet w czasach sowieckich molenna oraz wspólny z mediami język (por. tekst Aleksandry Subkowskiej; z żalem - ze względu na ograniczoną objętość - musieliśmy zre- Widze. Widok z cmentarza żydowskiego 26 �zygnować z artykułu Zbigniewa Olczaka, MISH, o religijności starowierów). W Widzach ogląda się w telewizji przede wszyst­ kim programy rosyjskie. Mowa codzienna mieszkających na Braslawszczyźnie Polaków oscyluje między kresową polszczy­ zną, językiem białoruskim i rosyjskim. Rusyfikacja Polaków, proporcjonalna do wykształcenia, w Widzach łączy się także z bliskimi, sąsiedzkimi relacjami ze staroobrzędowcami. Dla polskiej społeczności symboliczne, integrujące znaczenie ma ne­ ogotycki kościół Narodzenia N. Marii Panny, wystawiony ze środków parafian w 1905 roku i trzeci już raz od tamtej pory odbudowywany, oraz refundowana w 1993 mogiła Tomasza Wawrzeckiego, tutejszego obywatela i ostatniego naczelnika po­ wstania kościuszkowskiego (niektórzy jednak mniemają, że był księdzem). Na górującej nad Brasławiem Górze Zamkowej spo­ czywa zmarły w 1926 r. Stanisław Narbutt, lekarz i społecznik, któremu mieszkańcy miasteczka wystawili obelisk z latarnią. Sędziwi absolwenci przedwojennych polskich szkół przechowu­ ją z pietyzmem relikty zmiecionych z powierzchni ziemi drobnoszlacheckich zaścianków, gęsto jeszcze przed wojną rozsianych po okolicy. Kultura religijna i sztuka epistolarna tej grupy fascy­ nuje staropolskim i kresowym charakterem. (O Polakach na Braslawszczyźnie pisała Katarzyna Waszczyńska; tekst w archiwum KEiAK). Problemy związane ze świadomością narodową nie znalazły w naszych pracach szerszego omówienia, ponieważ są tematem priorytetowym ukazujących się współcześnie publikacji na temat Białorusi, między innymi zaprezentowanych niedawno w „Kon­ tekstach" materiałów etnograficznych z wypraw Anny Engelking na Grodzieńszczyznę (1996). Prowadziliśmy rozmowy we wszy­ stkich grupach etnicznych, wyznaniowych i wiekowych. Publi­ kowane obecnie, wybrane opracowania opierają się jednak w większości na materiałach uzyskanych w wyniku rozmów ze starszym pokoleniem Polaków (60-80 lat), katolików. Jeśli cyto­ wany rozmówca nie należy do tej grupy, zostało to każdorazowo odnotowane. Widzka społeczność, pomimo wieloletniej, surowszej niż na Litwie ateizacji, wydaje się pewna swej zależności od świata nadnaturalnego, toteż kilkoro autorów prezentuje sprawy inter­ wencji sfery sacrum w życie codzienne (Krzysztof Cibor, Agnieszka Kamińska, Joanna Rak, Zuzanna Grębecka-Ćwiek). Szczególnie na Białorusi atrakcyjne obcowanie żywych i zmar­ łych jest tematem artykułu Iwony Chodorowskiej, opracowano na podstawie rozmów z prawosławnymi; ukaże się on w jednym z najbliższych numerów „Kontekstów". W pejzażu kulturowym Brasławszczyzny nie dziwi przeświadczenie o rychłym końcu świata. Tutejsi mieszkańcy, uprzedzeni czarnobylską katastrofą, widzą w pobliskiej elektrowni ignalińskiej zagrożenie na miarę apokaliptyczną. Przepowiedniami o losach świata zajęła się Magdalena Żurawiecka; jej artykuł także nie zmieścił się w przedstawianym tu cyklu (dostępne) w archiwum KEiAK). Praktyki religijno-magiczne rozkwitają w warunkach biało­ ruskiego neofeudalizmu, bo trudno tu planować cokolwiek w sposób racjonalny. Z jednej strony nadal korzysta się więc z tradycyjnych instytucji: z porad szeptunów czy ochronnej mo­ cy poświęconych w kościele przedmiotów (por. Dagmara Klosse; o instytucji szeptuna traktuje artykuł Agnieszki KędzierskiejZadros z Katedry Kultury Polskiej, którego nie udało się tu włą­ czyć), z drugiej zaś - skwapliwie podchwytuje serwowane przez media i popularne wydawnictwa nowinki o medycynie alterna­ tywnej oraz cudach nauki i techniki (por. Agnieszka Kirchner, Magdalena Radkowska). Te dwie tendencje łączą się w życiu mieszkańców Brasławszczyzny w sposób niepowtarzalny, podobnie jak w autocharakterystyce prezydenta Łukaszenki, który określił się jako „ateist prawosławnogo naprawlenija". Jest to prowincja szara, straszna i głodna, jednak chwilami promieniująca kolorytem bliskim obrazom Chagalla. Obok zapu­ szczonych kołchozowych ruder przeświecają przez zdziczałe sa­ dy drewniane domki malowane w błękity i zielenie, żółcie, oranże, fiolety. W pobliżu banie i wędzarnie, wokół iglaste lasy, wśród pagórków jeziora. W obłokach zaś kłębią się duchy przod­ ków, z pewnością nieusatysfakcjonowane losem swych następ­ ców. Ci zaś, zapatrzeni raczej na wschód (chociaż chyba najbar­ dziej w Sekret tropikanki, romansowy serial południowoamery­ kański), głosują w przytłaczającej większości zgodnie z instruk­ cją prezydenta. Trudno sobie wyobrazić nasze badania bez pomocy pracow­ ników Historyczno-Krajoznawczego Muzeum w Brasławiu, a zwłaszcza Kastusia Szydłouskiego oraz miejscowych przedsta­ wicieli Związku Polaków, którym serdecznie za wszystko dzię­ kujemy. PRZYPISY 1 Po naszych badaniach studenci organizowali samodzielne wyprawy na Brasławszczyznę; jedna z nich pracowała zgodnie z własnym projektem badawczym Księgi i ikony staroobrzędowców, realizowanym z pomocą Fundacji im. Stefana Batorego (por. tekst A. Subkowskiej). 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b72ecead7a5926ec0ed37814fae7b9d.pdf 6a41dbe5d66925fec7e160025792f560 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3017 Title A name given to the resource Bratanki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.164-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh BRATANKI Szwendam się po S ł o w a c j i , naiaioj l u b bardzioj systematycznie, w i e d z i a ł w s p o s ó b wiolcc c h a r a k t e r y s t y c z n y : „ N i e b r o ń i c h , bo od dwudziestu k i l k u l a t . Z j e ź d z i ł e m ton k r a j autostopom, rowo- nie rozumiesz w c z y m rzecz. W y , Polacy, lubicie W ę g r ó w , bo ich kilo­ nio znacio. N i e z a z n a l i ś c i e ich na w ł a s n e j s k ó r z e . " Tymczasem m e t r ó w p i e c h o t ą . P a r ę r a z y w y j e ż d ż a ł e m t a m za p a ń s t w o w o pio- rem, t r o c k o na nartaoh, samocbotlami p r z y j a c i ó ł , sporo k t o ś , c h c ą c z a ł a g o d z i ć n a s t r ó j , z a i n t o n o w a ł czardasza. Ś p i e w a l i ś ­ n i ą d z o — j a k o etnograf i j a k o t ł u m a c z ich prozy. M i a ł e m t a m m y c h ó r e m , j a k to jest p r z y j ę t e w tamtejszych lokalach i z n o w u znajomych z n a j r ó ż n i e j s z y c h k r ę g ó w . W czasach, g d y w y j a z d do b y ł o dobrze. W ogóle S ł o w a c y bardzo p i ę k n i e ś p i e w a j ą . Czardasz C z e c h o s ł o w a c j i n i e s t a n o w i ł takiogo p r o b l e m u j a k obecnie, b y ł e m b y l , w przekonaniu gospodarzy, absolutnie s ł o w a c k i — alo t ę d o ś ć o s ł u c h a n y z r ó ż n y m i s ł o w a c k i m i d i a l e k t a m i , a sam m ó w i ł e m z ł o ś l i w ą u w a g ę z a c h o w a ł e m j u ż dla siebie. na tyle biegle, że b r a l i m n i o za swojaka. S t a r a ł e m się w ó w c z a s Potem s z l i ś m y n o c n ą B r a t y s ł a w ą , o d p r o w a d z a l i ś m y k o l e ż a n k i , p r o w o k o w a ć r o z m o w y na t e m a t y polskie, b y o g l ą d a ć m ó j k r a j mieszkające w domu akademickim i m . A . Suworowa; odrobinkę z b o k u , oczyma s ą s i a d ó w . Z takiej p e r s p e k t y w y w i d z i się nie­ w y p i l i ś m y , w i ę c s n u ł e m g ł o ś n e dywagacjo, j a k b y to b y ł o , g d y b y k i e d y rzeczy z d u m i e w a j ą c o , a ż człowiek n i o w i o , czy ś m i a ć s i ę , nasz warszawski a k a d e m i k p r z y u l . L u d w i k a K i c k i e g o n a Pradze ezy z ż y m a ć . TJczucio n i e p o r ó w n y w a l n e z n i c z y m . t a k ż o b y l i m i e n i a Suworowa, ale k t o ś p o w i e d z i a ł m i z u p e ł n i o G d y b y m teraz m ó g ł p o s t a w i ć na stole j a d ł a i n a p i t k i , k t ó r y m i m n i o w c i ą g u t y c h dwudziestu p a r u lat na Słowacji wj'dalbym u c z t ę , nio g o r s z ą od niejednego s ł u s z n i e , ż e b y m b y l cicłio. ugoszczono, g ó r a l s k i e g o wosola. ' l a k o t o , na swój p r y w a t n y u ż y t e k , p r z e s u n ą ł e m o kilkaset k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e g r a n i c ę terenu, gdzio b y ł e m u siebie w domu. Mój przyjaciel W ę g i e r , r ó w n i e ż humanista, z r e s z t ą c z ł o w i e k wybitnie królów węgierskich; Koszyce to koronacyjne Kassa, B a r d i ó w — B a r t fa, a cala S ł o w a c j a — t o dla niogo zwyczajnie g ó r n o W ę g r y . L e ż ą Słowaków t a m w grobach jego bliscy, s t o j ą t a m z a b y t k i — ś w i a d k o w i e jego bardzo wiele na t e m a t W ę g r ó w . Same najgorsze rzeczy. N i e zna­ n a r o d o w y c h d z i e j ó w . Istnienie narodu s ł o w a c k i e g o jest f a k t o m , W c i ą g u tego calogo czasu n a s ł u c h a ł e m się od lazł się, p r z y n a j m n i e j w m o i m t o w a r z y s t w i e , j a k i ś w s p ó ł c z e s n y k t ó r y m ó j w ę g i e r s k i p r z y j a c i e l w zasadzie p r z y j ą ł s ł o w a c k i Szwejk, k t ó r y s t w i e r d z i ł b y pojednawczo: „ n i e m o ś c i , bo cóż m i a ł r o b i ć , ale stara się tej informacji raczej nio każdy Madziar w i n i e n t e m u , że M a d z i a r " ; n a t o m i a s t i owszem, raz po złota m y ś l sapera W o d i c z k i : „krótko m ó w i ą c , M a d z i a r z y to h o ł o t a " . A jeżcłi k t ó r y ś W ę g i e r c z y m ś się w s ł a w i ł , zapewniano do wiado­ rozpowszechniać. raz, w n a j r ó ż n i e j s z y c h w a r i a n t a c h i kontokstach p r z e w i j a ł a się Po 1918, g d y z a w a l i ł y się madziarskio d ą ż e n i a mocarstwowe, a k r ó l e s t w o W ę g i e r z o s t a ł o drastycznie okrojono, t r a c ą c n i e m a l dwie trzecie swego t e r y t o r i u m na rzecz C z e c h o s ł o w a c j i , R u m u n i i , m n i e , żo z p e w n o ś c i ą nie b y ł to W ę g i e r : P e t ó f i m i a ł s ł o w a c k i c h J u g o s ł a w i i , a n a w o t Polski i A u s t r i i , dla n a r o d u r o d z i c ó w , K o s s u t h s ł o w a c k i e nazwisko ( k o ś ń t to w gwarach po- n a s t a ł y bardzo t r u d n e chwile. N a drzwiach m i e s z k a ń p o j a w i ł y się ł u d n i o w o s l o w a c k i c h k a p ł o n — cóż za pole do w s p a n i a ł y c h k o n ­ porcelanowo N i e ! N i g d y ! ) . W czasach stalinowskich wielo z nich w y t ł u e z o n o , — c h o r w a c k i i t d . I n t e r e s u j ą c o , że ludzie, k t ó r z y mnie o t y m prze­ wiele dla b e z p i e c z e ń s t w a pochowano, ale jeszcze n i e k i e d y m o ż n a konywali je z o b a c z y ć . Ł a t w o na t e n t e m a t d o w c i p k o w a ć , p a t r z ą c z b o k u ; (również historycy, etnografowio, literaci) zawszo, tabliczki nietrudno Rusinów, Rumunów, C h o r w a t ó w , S ł o w e ń c ó w , k t ó r z y z g o ł a nie p r a g n ę l i węgierskiej lepiej s ł y s z e ć . P r ó b o w a ł e m opieki i starali się spod niej u w o l n i ć , a skoro i m się to wreszcie ale Słowaków, N e m ! Soha!" ( N i e ! sili glos. Widocznie t o , co m ó w i l i , t a k i m się p o d o b a ł o , że chcieli parę razy d y s k u t o w a ć , racje „Nom! ilekroć rozmowa zeszła na W ę g r ó w , o d r o b i n k ę za bardzo podno­ nawet przedstawić z napisem węgiorskiego c e p t ó w ! ) , H u n y a d y b y ł R u m u n e m , Teleki t o r ó d serbski, Z r i n y i d a w a ł e m s p o k ó j . „ N i o rozumiesz, bo j e s t e ś P o l a k i e m " — m ó w i o n o u d a ł o , p ł a k a l i zo szczęścia. M o ż n a t a k ż e w y k a z a ć (post f a c t u m , m i w t a k i c h p r z y p a d k a c h i ton argument m n i e p r z e k o n y w a ł , bo naturalnie) n i e u c h r o n n o ś ć p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , k t ó r e dopro­ rzeczj-wiśeie nio r o z u m i a ł e m i r z e c z y w i ś c i e jestem P o l a k i e m . w a d z i ł y do u p a d k u h i s t o r y c z n y c h W ę g i o r . Na temat kultury w ę g i e r s k i e j w i e m niewiole, s t y k a ł e m się Co nie zmienia f a k t u , że w wiejskich gospodacli o d Tatr z n i ą w y r y w k o w o , j ę z y k a niestety nie z n a m , w Budaposzeio b y ł e m i p r z e ł ę c z TJżoeką po A d r i a t y k w c i ą ż jeszcze u s ł y s z e ć m o ż n a w ę ­ wszystkiego jedon raz. M i m o to na Słowacji nieustannie gierskie p r z e k l e ń s t w a , a na cmentarzach o d c z y t y w a ć w ę g i e r s k i e rzucały m i się w oczy p r z e r ó ż n e węgiorskio śkuby — w k u l t u r z o ludowej, n a g r o b k i . (Mniej więeej co trzeci W ę g i e r mieszka poza g r a n i c a m i j ę z y k u , sztuce i s t u i n n y c h dziedzinach ż y c i a . G d y b y m więeej p a ń s t w a w ę g i e r s k i e g o ) . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . na p o ł u d ­ w i e d z i a ł o W ę g r z e c h , z p e w n o ś c i ą d o s t r z e g ł b y m t y c h ś l a d ó w bez niowej S ł o w a c j i , m n i e j s z o ś ć w ę g i e r s k a s t a n o w i a b s o l u t n ą w i ę k ­ p o r ó w n a n i a w i ę c e j . Jest to rzecz lutwo w y t l u m a c z a l n a : W ę g r z y s z o ś ć , t a k ż e dzieci s ł o w a c k i o , c h c ą c b a w i ć się z r ó w i e ś n i k a m i , r z ą d z i l i S ł o w a c j ą przez m u s z ą n a u c z y ć się po w ę g i e r s k u . Podobnie jest na t y s i ą c l a t , nie r z ą d z ą dopiero od l a t s i e d e m d z i e s i ę c i u , jasne w i ę c , że na Słowacji wielo k a m i e n i i w i o l u ludzi mówi po węgiersku, choćby nieświadomie Siedmiogrodu, obocnio w granicach znacznych Rumunii. albo F a s c y n u j ą mnio zarówno odruchy Słowaków, k t ó r z y wbrew o c z y w i s t y m f a k t o m w y p i e r a j ą się w ę g i e r s k i c h w p ł y w ó w na s w o j ą t y m b a n a l n y m s p o s t r z o ż e n i c m ze S ł o w a k a m i , r ó w n i o ż (a m o ż o k u l t u r ę i s t a r a j ą się, czasom w ż a ł o s n y s p o s ó b , z a c i e r a ć po nioj przodo ś l a d y , j a k o d r u c h y W ę g r ó w , k t ó r z y w c i ą ż się d z i w i ą , żo S ł o w a c y wszystkim) z humanistami. nawot przestrzeniach i w b r e w w ł a s n y m i n t e n c j o m . O t ó ż nic daj B o ż o podzielić się G d y przed laty, siedząc, w w i n i a r n i z g r u p ą m ł o d y c h b r a t y s ł a w s k i c h e t n o g r a f ó w zwiorzy- d a j ą sobio j a k o ś boz nich r a d ę , a życie po 1918 r o k u toczy się łom się m i m o c h o d e m , żo bardzo m i brakuje z n a j o m o ś c i j ę z y k a dalej i r o d z ą się w c i ą ż nowo pokolenia. Ogromnie to ciekawe dla w ę g i o r s k i o g o , z m r o z i ł e m eało t o w a r z y s t w o . „ A na co ci węgier­ Polaka, bo m o ż e p r z y j r z e ć się k a ż d e m u s k i ? " „ B o człowiek p o w a ż n i o i n t e r e s u j ą c y się S ł o w a c j ą nie m o ż o aberracji z osobna, p o n i e w a ż u nas o b y d w a te g a t u n k i w y s t ę p u j ą nie z n a ć w ę g i o r s k i e g o . " M ó j s ą s i a d r ó w n o c z e ś n i e : j e s t e ś m y „ S ł o w a k a m i " wobec N i e m c ó w i „ W ę g r a ­ lekko p r z y b l a d ł . „Taras, rodzajowi narodowoj s o m ń r ! " (pieprzysz, oślo!) z a w o ł a ł w p a t r i o t y e z n o - a l k o h o l o w y m m i " woboc U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w . N i e trzoba się uniesieniu. A skoro z a p y t a ł e m go n a j u p r z e j m i e j , czy w i e , ile u źródeł do d z i e j ó w S ł o w a c j i pisanych jost po w ę g i e r s k u , d o w o d z i ć z ogniem w o k u , żo na Ś l ą s k u nio m a absolutnie ż a d n y c h 164 I i n t e l i g e n t n y , p a t r z y na te sprawy cokolwiek z innoj s t r o n y . B r a t y s ł a w a t o dla niego Pozsony, miasto odpo­ nas wiele n a c h o d z i ć , a b y spotkać człowieka, k t ó r y będzie �p o z o s t a ł o ś c i k u l t u r y n i e m i e c k i e j . N i o p o w i n n o się r ó w n i o ż u ż y w a ć P a w ł a z Lowoczy, na p r z y k ł a d . O wiolo j o d n a k słów t a k i c h j a k r y n o k albo szuflada, bo to g o r m a n i z m y . Ś w i o t n i o , gdy spojrzy się z b o k u , jost m y ś l e n i e k a t e g o r i a m i n a r o d o w y m i t y l k o j a k m a m to z r o b i ć , skoro od czasu do czasu m u s z ę iść na o p r z y r o d z i e : m a ł o co mnie t a k ś m i e s z y , j a k z w r o t y t y p u „ z ł o t a r y n e k albo zajrzeć do szuflady * G d y o p o w i o d z i a ł o m k i e d y ś w t z w . polska j e s i e ń " , „ p o l s k i k s i ę ż y c " , „ w l o s k i o n i e b o " , „ g e r m a ń s k i o kulturalnym d ę b 3 ' " ( m o g ą t e ż b y ć s ł o w i a ń s k i e albo litewskie), „ c z e s k i o l i p y " , t o w a r z y s t w i o a n e g d o t k ę o p r ó b i e śląskiej o r k i e s t r y zabawniejsze, g ó r n i c z e j ( K o l e d z y ! A e h t u n g ! T r u m p e t y do m u n t ó w ! Z a c z y n a m y , „ r o s y j s k i o b r z o z y " i t d . O f i a r ą tego dziwacznego przyrodniczego ajns, cwaj, d r a j : Jeszczo Polska nie zginyylaa...) u s ł y s z a ł e m , że nacjonalizmu p a d ł y m . i n . t a t r z a ń s k i e s z a r o t k i ; za c z a s ó w gali­ jest to h i s t o r y j k a co p r a w d a zabawna, ale m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n a cyjskich zrywano je masowo i przylepiano do k a r t e k z napisem przez w r o g ó w , jest w i ę c szkodliwa i nie n a l e ż y jej p o w t a r z a ć . — „ z polskich g ó r i polskich s k a ł p o l s k i g ó r a l dla nas r w a ł " , a b y Dlaczogo ? — zawolalom n a i w n i e — przecież t a anegdota w y ­ k r z o p i ł y narodowego ducha. Cóż to m u s i a ł b y ć za dochodowy chwala polski p a t r i o t y z m Ś l ą z a k ó w , a w p ł y w niemczyzny interes! na g w a r ę ś l ą s k ą to f a k t bezsporny! N i e b ę d ę o p i s y w a ć , co m i na to odpowiedziano, bo to bardzo smutno. To na zachodzie. A na wschodzie... P r z y k ł a d pierwszy z brzegu: reporterka znanego warszawskiego Po 1918 r o k u , g d y E u r o p a wschodnia z o s t a ł a poszatkowana g ę s t ą siocią granic, s t a n ą ł t r a g i k o m i c z n y p r o b l e m , k t ó r y tygodnika wybraV, się na . L i t w ę . Zawieziono j ą do wzorowego k o ł c h o z u , w k t ó r y m wszystko nęka nas do d z i s i a j : j a k r o z p a r c e l o w a ć m i ę d z y licznych a k ł ó t l i w y c h spadkobierców wspólny majątek Austro-Węgier, kulturę ? Do k t ó r e j n p . z n a r o d o w y c h l i t e r a t u r z a l i c z y ć Franza K a f k ę , praskie­ b y ł o zmechanizowane, a k r o w y o d z n a c z a ł y się r e k o r d o w ą mlecz­ go Ż y d a , p i s z ą c e g o po uiomiecku? A l b o J ó z e f a n o ś c i ą , lecz d z i e n n i k a r k ę z a i n t e r e s o w a ł o przede w s z y s t k i m t o , p r z y k ł a d zagadnienia, k t ó r e g o niepodobna r o z w i ą z a ć , g d y ż jest że absurdalnio przewodniczący nazywał się Billevicius, więc go zaczęła postawione. raczej Stawiano w ó w c z a s wielo kategorycznych Oto podobnych p r z e p y t y w a ć na o k o l i c z n o ś ć , czy nie jest a b y k r e w n y m O l e ń k i zagadnień, B i l l e w i o z ó w n y ? S p o j r z a ł t r o s z k ę spode ł b a i o d p o w i e d z i a ł na sprzecznych, a w s t r a s z l i w y m r e j w a c h u , j a k i w y b u c h n ą ł na stypie wszelki w y p a d e k , że nie. Dalsza rozmowa na t e m a t osiągnięć koł­ po nioboszczeo A u s t r i i i w c i ą ż joszczo t r w a , n i k t j a k o ś nie d o r w a ł chozu j a k o ś n i e z b y t się k l e i ł a . a Rotlia? stwierdzeń wzajemnie się do g ł o s u , b y p o w i e d z i e ć , że k u l t u r a jost niepodzielna, z a ś M y ś l ę , że g d y b y m dzisiaj w y b r a ł się rowerom od Huculszczyz- dzielenie tego co niepodzielne grozi schizofrenią. Czy Slowaoy m a j ą c o p y r i g h t na Janosika? J e ż o l i t a k , to co n y a ż do samych I n f l a n t , n o c u j ą c po s t o d o ł a c h i j e d z ą c po gospo­ (przedo p o c z ą ć z Janosikiem p o l s k i m , czy s k o n f i s k o w a ć ? Czy k r a k o w s k i w s z y s t k i m j ę z y k o w ą ) , u s ł y s z a ł b y m o P o l a k a c ł i w i ę c e j i gorzej, a r t y s t a , k t ó r y m a l o w a ł b o d i a k i na stepie, s t a ł się przez to mala­ dach i chałupach, zachowując maksymalną mimikrę niż n a s ł u c h a ł e m się na Słowacji o W ę g r a c h ; a g d y p i s n ą ł b y m rzem u k r a i ń s k i m ? A jeśli do tego m i a ł c i o t k ę na Polesiu, k t ó r a s ł ó w k i e m , żo Polacy ostatocznio coś tam- dobrego w k o ń c u uczy­ w chwilach uniesienia w o l a ł a „ s z c z o b tebo ł y c h o " ? (Nie. s ł y s z a ł e m , nili, również na tamtych teronach, spotkałbym się zapewne b y k t o ś z a s t a n a w i a ł się n a d t y m , czy Aleksander Giorymski, m a l u j ą c S e k w a n ę , sfrancuzial). z r e a k c j ą w r o d z a j u : taras, somar! M y ś l ę r ó w n i e ż , żo p a t r z y ł b y m na m i j a n ą okolicę, nie m a j ą c Żył w X I X w i e k u na M i ń s z c z y ź n i e o b y w a t e l ziemski, p a n c h w i l i o d p o c z y n k u od'swojej p o l s k o ś c i : wszystko k o j a r z y ł o b y m i W i n c e n t y Marcinkiewicz h e r b u D u n i n . P i s a ł po p o l s k u ( z r e s z t ą się z l o k t u r a m i , k t ó r y m i n a s i ą k ł e m od d z i e c i ń s t w a j a k impregna­ nienadzwyozajnio) i po miejscowomu, m . i n . p r z e t ł u m a c z y ł tem, b i a ł o r u s k i „ P a n a Tadeusza". P r z e k ł a d t e n , w y d a n y w W i l n i e , n p . z Trylogią., wydarzeniami z -opowieściami historycznymi. L i t w o ! rodzinnymi, z wielkimi Ojczyzno m o j a ! — jak na t ę p i o n y b y ł przez c a r s k ą p o l i c j ę zo s z c z e g ó l n ą z a c i e k ł o ś c i ą , po­ pisał p o l s k i p o o t a o B i a ł o r u s i . Moja r ó w n i e ż , c h o c i a ż n i g d y w ż y c i u n i e w a ż zapisany tam alfabetu używać wielkiej psychicznej ojczyzny, w k t ó r e j t a k mocno t k w i ę , że m i to Postawa narodowa u n i o m o ż l i w i a zwyczajno postrzeganie b u d z ą w i ę k s z y c l i w ą t p l i w o ś c i : p r z e s i e d z i a ł się w w i ę z i e n i u nio b y ł e m . mam intoresować Ukraina, Białoruś, osiągnięciami Litwa — regiony mojej r z e c z y w i s t o ś c i . J a k ż e się kołchozu znad rzeki skoro w i e m że Neris to W i l i j a , a W i l i j a to p r z e c i e ż Neris, „naszych Możo b y ł o b y z u p e ł n i e inaczej, m o ż e w ł a ś n i e okazja popatrzenia obecną rzeczywistość naszych dawnych kresów będą łacińskim Białorusini, i poglądy a kwestia, dopiero się którego rozstrzygała. polityczne Marcinkiewicza nie za rozprowadzanie w ś r ó d c h ł o p ó w ( w ó w c z a s na o g ó l n i e p i ś m i e n n y c h z r e s z t ą ) ulotok w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , pieanych alfabetem ła­ c i ń s k i m , a g i t u j ą c y c h za Powstaniem S t y c z n i o w y m . Marcinkiowicz s t r u m i e n i rodzica, dno m a złociste i niebieskie lica"? na by] alfabetom oczyma b y ł d u s z ą miejscowego ś r o d o w i s k a k u l t u r a l n e g o , p r z y j a ź n i ł się między i n n y m i z Syrokomla i Moniuszką i b y ł t a k i m samym Biało­ ukraińskimi, b'a'oruskimi i litewskimi pozwoliłaby m i dojrzeć rusinem j a k ci d w a j , to znaczy b y ł t a k samo B i a ł o r u s i n e m , j a k rzoezy w ich n o w y m w y m i a r z e , z a s k a k u j ą c y m dla m n i e , a oczy­ K a z i m i e r z Przorwa-Totmajor Podhalaninem, J ó z e f K o r z e n i o w s k i w i s t y m dla s ą s i a d ó w ? Z a ś zostawienie o b u t y c h w i z j i o d s ł o n i ł o b y Hucułem, Adolf Dygasiński Pińczowianinem. Gdyby ktoś zapytał nowe h o r y z o n t y poznawczo. G d y b y t a k p r z y j r z e ć się swojej pol­ pana Marcinkiewicza, k i m się bardziej czujo, B i a l o r u s o m czy skiej duszy nic t y l k o od ś r o d k a , ale r ó w n i o ż z k i l k u punktów P o ł a k i o m , biedak nie p o j ą ł b y sensu takiego p y t a n i a i r o b i ł b y m i n ę z e w n ę t r z n y c h -— cóż b y to b y ł a za niesamowita k w a d r o w i z j a ! jak Z oczywistych w z g l ę d ó w u k r a i ń s k i , b i a ł o r u s k i i l i t e w s k i p u n k t kochasz, m a m u s i ę czy tatusia ? W i n c e n t y D u n i n - M a r c i n k i e w i c z dziocko, napastowane przez g ł u p i o c i o t k i : kogo bardziej widzenia b y ł b y znacznie bardziej w z b o g a c a j ą c y niż czeski; ze zwany jost dzisiaj „ o j c e m l i t e r a t u r y bialoruskioj". Podobnie do w s c h o d n i m i s ą s i a d a m i b y l i ś m y p r z e c i e ż o wiele mocniej zrośnięci l i t e r a t u r y b i a ł o r u s k i e j zaliczany jest przez naszych wschodnich s ą s i a d ó w S y r o k o m l a ; Moniuszko u w a ż a n y jost za k o m p o z y t o r a i bardziej z a l e ź l i ś m y sobio za s k ó r ę . G d y b y t a k z e s t a w i ć stosunek S ł o w a k ó w , S ł o w e ń c ó w , R u m u ­ n ó w , C h o r w a t ó w do w ę g i e r s k i e g o w k ł a d u w ich k u l t u r ę , P o l a k ó w i C z e c h ó w — do niemieckiego w k ł a d u w ich k u l t u r ę , U k r a i ń c ó w , p o l s k o - b i a ł o r u s k i e g o , g d y ż niomalo c z e r p a ł z miejscowego folk­ loru. O t ó ż r ó ż n i c a m i ę d z y obecnym n a r o d o w y m statusem D u n i n - B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w — do polskiogo w k ł a d u w ich k u l t u r ę , -Marcinkiewicza a statusem Przerwy-Tetmajera p o w s t a ł a b y rzocz dla naszej samowiedzy bardzo p o ż y t e c z n a , a dla ich o d m i e n n y m s a m o o k r o ś l e n i u , lecz na t y m , że Podhalanie nie p r z y s z ł y c h p o k o l e ń arcyzabawna, g d y ż m y ś l e n i e o k u l t u r z e w ka­ w y o d r ę b n i l i się w n a r ó d , z a ś B i a ł o r u s i n i t a k . N i k t nie nazwio tegoriach n a r o d o w y c h , obecnie jakże często w naszym kącie nio polega Tetmajera pisarzem p o l s k o - p o d h a l a ń s k i m , natomiast E u r o p y , b ę d z i e zapewno k i e d y ś t r a k t o w a n e z t ą s a m ą ż y c z l i w ą m o ż n a nazwać kompozytorem polsko-białoruskim w y r o z u m i a ł o ś c i ą , z j a k ą m y dzisiaj odnosimy się do muzyki suporna- na Moniuszkę (jośli wpływ bialoruskioj na jego t w ó r c z o ś ć jest u d o w o d n i o n y , nio ukowogo zagadnionia d a w n y c h s t u l e c i : ilo a n i o ł ó w m i e ś c i się na znam się na t y m , ale bardzo m o ż l i w e ) , g d y ż B i a ł o r u s i n i w c i ą g u k o ń c u s z p i l k i ? D a w n a i niedawna historia r z ą d z i r ó w n i e ż naszym X I X w i o k u s t a l i się o d r ę b n y m narodem w nowoczesnym rozumie­ poczuciem h u m o r u i po prostu nio m a m y d o ś ć siły, a m o ż o o d w a g i , n i u tego s ł o w a . by z u ś m i e c h o m p o t r a k t o w a ć s p ó r w k w e s t i i p o ł s k o ś c i - n i o i u i e c kości Wita Stwosza i słowackości-węgierskości jego ucznia, D z i w n e t o widowisko, g d y k t o ś fałszywie postawi p r o b l e m , a i n n i bez c h w i l i zastanowienia p r z y j m u j ą owo b ł ę d n e z a ł o ż e n i e 165 �i s t a r a j ą się j a k n a j m ą d r z o j , j a k najrzotolnioj r o z w i ą z a ć k w e s t i ę z e s p ó l „ M a z o w s z e " ś p i e w a ł „ K u k u l o c z k ę " , a że p o c i ą g n ą ł za s o b ą z n a t u r y swojej n i e r o z w i ą z y w a l n ą i b i e d z ą się s t r a s z l i w i e Jeszcze k o l e g ó w , b y ł a z tego g r o m k a afera). Niwelacja p o d o b n y c h nastro­ dziwniejsze, gdy w i ę k s z a grupa ludzi z o c h o t ą p r z y j m u j e b ł ę d n e j ó w w znacznym s t o p n i u n a s t ą p i ł a , g ł ó w n i e z p r z y c z y n y rewo­ z a ł o ż e n i e dlatego t y l k o , żo d o t y c z y ono ich n a r o d u i odsuwa na l u c j i s p o ł e c z n e j , w y ł a n i a n i a się k o l e j n y c h p o k o l e ń bok logikę, a b y p o p r a w i ć sobie samopoczucie. P r z y g l ą d a ł o m się 0 robotniezo-chlopskim rodowodzie i t d . , alo przocież c z t e r d z i e ś c i z c i e k a w o ś c i ą , a i z l e k k i m rozbawieniem, g d y s ł o w a c c y przyjacielo l a t to z b y t m a ł o , b y k w e s t i ę t ę calkowicio z e p c h n ą ć w p r z e s z ł o ś ć . w bardzo p r y n c y p i a l n y s p o s ó b s t a w i a l i k w e s t i ę , na ile S ł o w a k i e m Dawny b y l L a s z l ó M o d n y a n s z k y , w y b i t n y malarz, p o t o m e k szlacheckiego raz po raz daje o sobie z n a ć . J e s t e ś m y u w a r u n k o w a n i h i s t o r i ą podział r-a n a r o d y „historyczne" i „niohistoryczno" r o d u w ę g i e r s k i o g o znanego od ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r y s p o r ą część 1 nie m a co tego f a k t u i g n o r o w a ć , t y l k o s p o j r z e ć na rzecz z pow- ż y c i a s p ę d z i ł n a r o d z i n n y m Spiszu, m a l u j ą c tamtejszo pojzażo r.ego dystansu — t o znaczy n i e w y p i e r a ć się swoich u c z u ć i o d ­ i t y p y ludowo. Co m n i o przede w s z y s t k i m u b a w i ł o , to zapalczy- r u c h ó w , ale d o d a ć do n i c h z d r o w y r o z s ą d e k i s z c z y p t ę poczucia w o ś ć , k t ó r a d y s k u t a n t o m m y l i ł a się z p a t r i o t y z m e m , oraz oczy­ humoru. w i s t a niekonsekwencja w p o g l ą d a c h : ci sami, k t ó r z y g o t o w i b y l i u z n a ć Mednyanszkiego za p ó ł - S l o w a k a , p o n i e w a ż m i e s z k a ł na Kwest >a „ p s y c h i c z n e j o j c z y z n y " , aczkolwiek t r u d n a do zde­ finiowania, przocież istnieje. M o j ą p s y c h i c z n ą o j c z y z n ą s ą nio Spiszu i b y ł s ł a w n y m a r t y s t ą , norwowo zaprzeczali w ę g i e r s k i m t y l k o tereny, na k t ó r y c h r o z g r y w a się Tryłogia, w p ł y w o m na k u l t u r ę swojogo n a r o d u . Jasne, żo istnienie wiolkiego i wiele i n n y c h ks.in.zek, k t ó r o wo i n n i e w r o s ł y , alo i S ł o w a c j a ; Pan Tadeusz z i o m k a , c h o c i a ż W ę g r a , p o p r a w i a ł o i m samopoczucie, л p o n i e w a ż parę b y l i z niego d u m n i , w i ę c chcieli go j a k o ś o k i e ł z n a ć , d o s t o s o w a ć p a t r z a ł e m na T a t r y z jednej s t r o n y i bardzo p r a g n ą ł e m z o b a c z y ć lat dzieciństwa spędziłem w Bukowinie Tatrzańskiej, do swoich potrzob. Jedne f a k t y z ż y c i a Mednyanszkiego n a d a w a ł y je z drugiej, alo nie b y ł o m i to w ó w c z a s dane. S ł o w a c j a się do tego celu, inne nie. W i ę c t a p r z e r a ż a j ą c a ł a t w o ś ć , z j a k ą dla natychmiast posortowano fakty na przydatno i mnie tajemniczym przedłużeniom Podhala, była romantyczną, nieprzydatne p r z e b o g a t ą k r a u i ą , i s t n i e j ą c ą g ł ó w n i e po t o , a b y nasi w s p a n i a l i i w z a l e ż n o ś c i od tego p ó ź n i e j jo t r a k t o w a n o . T a k oto dzięki Sło­ z b ó j n i c y m i o l i gdzio r a b o w a ć . W s p o m i n a m dzisiaj z u ś m i e c h o m w a k o m z o b a c z y ł e m k o m p l e k s y polskie, alo po raz pierwszy w ż y ­ to naiwno spojrzenie dziocka, ale t o m o ż o d z i ę k i n i o m u u k a z a ł o ciu z dystansu, boz w s p ó ł u c z e s t n i c t w a . się po latach k i l k a t o m ó w s ł o w a c k i e j p r o z y w m o i m p r z e k ł a d z i e . Po m i e s i ą c u w r ó c i ł e m do P o l s k i : t r a f oh ciał, że a k u r a t w sam Historiografia używa S ą d z ę , ż e m a m p r a w o n a z w a ć się przyjacielem S ł o w a k ó w i m i ­ ł o ś n i k i e m ich k u l t u r y , szczerze l u b i ę ich j ę z y k , a przocież ś m i e s z y ś r o d o k s z a l e ń s t w a kopernikowskiego. niekiedy t e r m i n ó w . „Nerudy histo­ m n i e nieustannie, c ó ż na t o p o r a d z ę , g d y bohaterowie kostiumowego, subtelni a r y s t o k r a c i z Pustelni ostrożnością Woroszycki p r z y k ł a d , m ó w i ą do siebie po s ł o w a c k u ; r o b i to na m n i o w r a ż e n i e , zagadnienia j a k g d y b y o r d y n a t M i c h o r o w s k i p r o w a d z i ł p r z y stolo k o n w e r s a c j ę i licznymi zasti z e ż o n i a m i , w swej z n a k o m i t e j k s i ą ż c e Pod berłem Henryk Habsburgów, „ N a r ó d historyczny" to taki, k t ó r y mial żywą i d e ę p a ń s t w o w ą , historyczne prawo publiczne, terytorium, na­ rodowe symbolo — s ł o w e m t a k i , k t ó r y b y ł p o d m i o t e m h i s t o r i i gwarą Parmeńskiej filmu r y c z n o " i ,,niohistorycz.no". O k r e ś l o n i a te stosuje, zo z r o z u m i a ł ą narodowościowe. na podhalańską. Obecne r ó ż n i c e m i ę d z y d a w n y m i n a r o d a m i „historycznymi" a „ n i o h i s t o r y c z n y m i " to f a s c y n u j ą c y t e m a t badawczy, n i e k i e d y p o l i t y c z n e j . N a r ó d „ n i e h i s t o r y c z n y " to n a r ó d bez t r a d y c j i p a ń ­ t r a g i k o m i c z n y , n i o k i e d y p a t e t y c z n y i groteskowy zarazem, zu­ stwowej lub z t r a d y c j ą t a k o d l e g ł ą , żo a ż l e g e n d a r n ą (np. W i e l k i e p e ł n i e n i e t k n i ę t y przez e t a t o w y c h n a u k o w c ó w , mocno d r a ż l i w y rzeczy­ i na ogół n i o c e n z u r a ł n y , c z y l i c o ś dla prawdziwego smakosza. wistej siły p o l i t y c z n e j , n a r ó d boz wykrystalizowanego poczucia D o p r a w d y t r u d n o orzoc, gdzio opracowanie takiego t o m a t u w y ­ t o ż s a m o ś c i , niezdolny do p r ó b sterowania w y d a r z e n i a m i na s w o j ą w o ł a ł o b y ż y w s z e reakcjo — czy p o ś r ó d i n t e l o k t u a l n o j e l i t y naro­ korzyść. du, k t ó r y joszczo sto p i ę ć d z i e s i ą t l a t t e m u b y ł w p o r ó w n a n i u Morawy, R u ś Kijowska), Decydując aktualnio się na znaczne nie stanowiący uproszczenie powiedzioć m o ż n a , ż e w naszej części E u r o p y w pierwszoj p o ł o w i e X I X w i o k u do s ą s i a d ó w pariasem, istniał ale proces ten nio z d ą ż y ł joszczo u c u k r o w a ć się w psychice zbio­ wyraźny podział na narody „historyczne" (Niomcy, a teraz ich „ d o ś c i g n ą ł i prześcignął", Polacy, W ę g r z y , Rosjanie) i „ n i o h i s t o r y c z n e " ( S ł o w a c y , R u s i n i , rowej, czy t e ż w narodzie, k t ó r y przed w i o k a m i s t a n o w i ł euro­ S ł o w e ń c y i i n n i ) . F o r m ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y narodem p e j s k ą p o t ę g ę , a obecnie t w o r z y niewielkie p a ń s t w o , z a ś z nio- „historycz­ n y m " a „ n i o h i s t o r y c z n y m " przoz pewion czas stanowili Czesi. M n i e j w i ę c e j od czasu W i o s n y L u d ó w , z r ó ż n y m n a t ę ż e n i e m i w r ó ż n y m tempie, n a r o d y „ n i o h i s t o r y c z n e " p r z e i s t a c z a ł y się w „historyczno". W roku 1918 w i ę k s z o ś ć s p o ś r ó d n i c h dobiła się p a ń s t w o w o ś c i . W y t y c z e n i e n r ę d z y n i m i s p r a w i e d l i w y c h , nie­ carstwowości pozostały mu tylko wspomnienia i ziomkowie z obcym obywatelstwem ? To w s p a n i a ł o , że jestem a k u r a t P o l a k i o m , g d y ż u nas kwestia ta przedstawia się n a j c i c k a w i e j ; s y n d r o m bijącego i bitego, k o m p l e k s y niższości i w y ż s z o ś c i t a k misternie s p l o t ł y się ze s o b ą , p o d w a ż a l n y c h granic, u w z g l ę d n i a j ą c y c h racje gospodarcze, histo­ że t y l k o s t a n ą ć i p o d z i w i a ć . M a m y w s p a n i a ł o t r a d y c j e o b r o n y ryczne i etnograficzne wszystkich zainteresowanych p o l s k o ś e i przed z a b o r c ą i p o c h o d z ą c e z tej samej epoki t r a d y c j e niemożliwo. Terytoria mieszące stanowiły stron b y ł o regułę, kryteria 1 historyczne n a j c z ę ś c i e j stał ." w s p r z e c z n o ś c i z e t n i c z n y m i . dziło Zro­ to liczne k o n f l i k t y , n i e w y g a s ł o w ludzkiej ś w i a d o m o ś c i po zgoła odmienne. P r z y k ł a d pierwszy z brzegu — dzioci z W r z e ś n i , bite za t o , żo uparcie m o d l i ł y się po p o l s k u ; a iluż o b y w a t e l i najjaśniejszej Rzeczypospolitej było bitych za t o , że m o d l i l i s ę n i l , po polsku? Dzieci r ó w n i e ż . . . dziś dzioii. Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j p a ń s t w a E u r o p y ś r o d k o w e j i p o ł u d ­ W X I X w i e k u Polacy stanowili n a r ó d w y z y s k u j ą c y i w y z y s k i ­ niowo-wschodniej, k t ó r y c h wzajemne stosunki jeszcze przed k i l ­ w a n y j e d n o c z e ś n i e Co w i ę c e j , oba to aspekty znakomicie w s p ó ł ­ k o m a l a t y pchli! b y ł y spraw spornych, b u d z ą c y c h silne emocjo, i s t n i a ł y w zbiorowej m o n t a l n o ś c i i n i k o g o to nio d z i w i ł o . F a k t , z o s t a ł y zintegrowano j e d n y m systemem społeczno-politycznym i gospodarczym. P o c i ą g n ę ł o t o za s o b ą k o n i e c z n o ś ć unifikacji żo p o l s k o ś ć b y ł a m i a ż d ż o n a , a nie d a ł a się z m i a ż d ż y ć , bo w jej obronie zdobywaliśmy s i ę na największe ofiary, znany jest ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j n a r o d ó w o o d m i e n n y c h , c z ę s t o sprzecz­ każdemu. n y c h t r a d y c j a c h , m a j ą c y c h wobec siebie wciąż, n i e w y g a s ł o pre­ dziedziny — m i a n o w i c i e , ż e Polacy woboe U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u ­ tensje. Zabrano się do tego z w i e l k ą e n e r g i ą , o b i e c u j ą c Pozostaje do stwiordzonia d r u g i fakt z tej samej sobie s i n ó w i L i t w i n ó w b y l i narodem w y z y s k u j ą c y m . Niepodobna w y ­ z b y t wiele w z b y t k r ó t k i m czasie. ( N p . W ę g r o m u s i ł o w a n o prze­ m i e n i ć t u t a j w s z y s t k i c h p r z y c z y n , d l a k t ó r y c h t r u d n o jest n a m b u d o w a ć ś w i a d o m o ś ć , głosząc w ś w i ą t e k i p i ą t e k , żo ich k u l t u r a p r z y j ą ć ten f a k t do w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i m i tego konsekwencja­ b y ł a b y n i c z y m boz w p ł y w ó w s ł o w i a ń s k i c h . I r r a c j o n a l n e n a c i s k i m i , ale jedno w y d a j e się p e w n o : d o p ó k i się z t ą k w e s t i ą psychicznie wywołują irracjonalne reakcje, i tak m ó j węgierski przyjaciel j a k o sztubak demonstracyjnie w y s z e d ł z k i n a , g d y na ekranio 1 inteligentów nie u p o r a m y , s ł o w a „ L i t w o ! Ojczyzno m o j a ! " , wypowiadane w obecnych w a r u n k a c h , b ę d ą b r z m i e ć o d r o b i n ę dziwnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24c9f2a7bfa1fccc00e4a785666fa0d9.pdf f915f885fdb0a636b4a51dd61508dbcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:708 Title A name given to the resource Brazylijski ruch "Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kula, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 MARCIN K U L A BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" JAKO PRZYKŁAD SYNKRETYZMU KULTUROWEGO „Setki Murzynów z żonami i dziećmi ukrywało się w dżunglach i kniejach w poszukiwaniu m i e j s c , gdzie m o g l i b y zbudować szałasy. Po d r o d z e w r z u c a l i n a s i o n a b a r b a s c o do s t r u m i e n i i r z e k , b y otrute r y b y z a k a z i ł y w o d ę m i a z m a t a mi zgnilizny. Dalej, za t y m potokiem, za tą górą z wodospadami m i a ł a się n a nowo zaczy­ n a ć A f r y k a , p o w r ó t do z a p o m n i a n e g o języka, do r y t u a ł u o b r z e z a n i a , a d o r a c j i p i e r w o t n y c h B o ­ gów, dawniejszych niż Bogowie Chrystianizmu. Z a s u w a ł a się k u r t y n a kniei za ludźmi, k t ó r z y c o f a l i b i e g H i s t o r i i , b y d o j ś ć do c z a s ó w , w k t ó ­ rych wszelkim Stworzeniem rządziła płodna We­ nus o wielkich piersiach k a r m i ą c y c h i rozłoży­ stym brzuchu, adorowana w g ł ę b o k i c h piecza­ r a c h , gdzie c z y j a ś R ę k a n i e z d a r n i e nakreśliła pierwsze w y o b r a ż e n i a ł o w ó w i festynów ku czci gwiazd". Tak pisał Alejo Carpentier o ruchu zbiegłych niewolników w Cayen­ ne i . Sądzę, iż przy okazji prowadzonych na t y m seminarium rozważań o religiach synkretycznych warto wspomnieć o owych ruchach zbiegłych niewolników. Stanowią one wszak wyjątkowy przykład synkretyzmu nie tylko religijnego, ale synkretyzmu kulturowego — w jak najszerszym sensie tego słowa. Obciążeni podwójnym bagażem kulturowym, afrykań­ skim i nabytym wskutek przebywania w społeczeństwie zorganizowanym przez Europejczyków bądź ich potomków, zbiegowie znajdują się znów na swobodzie. J a k ą kulturę reprezentują? Jak przełamują się wspomniane nurty kulturowe? Wdzięcznym przykładem do studiowania tych problemów wydaje się brazylijski ruch ,,Palmares" — quasipanstwowa organizacja zbiegłych niewolników istniejąca w X V I I w. na terenie dzisiejszych stanów Per­ nambuco i Alagoas. Wśród ruchów zbiegłych niewolników „Palmares" 1 A. C a r p e n t i e r , Eksplozja w katedrze, Warszawa 1966, s. 466. �172 MARCIN KULA wyróżniało się zarówno rozmiarami zjawiska, jak stopniem skomplikowa­ nia organizacji społeczno-gospodarczej zbiegów. Na ogół datuje się początki „Palmares" na wczesne lata trzydzieste X V I I w., choć niektórzy badacze przesuwają tę datę na koniec pierwszego dziesięciolecia . Nazwa „Palmares" pochodzi od drzew palmowych w la­ sach Alagoas. Na rozwój ruchu istotny wpływ wywarły walki Portugal­ czyków z Holendrami, którzy zresztą też nie mogli sobie z n i m dać rady . Holenderskie źródło z 1645 r. tak opisywało jedną z osad zbiegów: „Ma milę długości i dwie bramy; ulica szeroka jest na sążeń, a w środku znajdują się dwie cysterny; miejsce, gdzie znajdowało się domostwo jej króla, było teraz dużym terenem, na którym król ćwiczył swoich ludzi; bramy tego »Palmares« były otoczone dwoma rzędami palisad połączo­ nych za pomocą krat". Inna z kolei osada, w której autor cytowanego źródła zastał tylko niewielu ludzi, większość z nich bowiem była „na plantacjach" i w lasach, rozciągała się na pół m i l i wzdłuż ulicy biegną­ cej ze wschodu na zachód. Osada ta liczyła 220 casas, wśród których stał kościół (sic!), cztery kuźnie i obszerna сащ de conselho. Wśród mieszkań­ ców znajdowali się według referowanego źródła rzemieślnicy wszelkiej specjalności. Nad całą tą społecznością panował „z surową sprawiedliwoś­ cią" król, który — jak pisze źródło — nie pozwalał rządzić się czarowni­ kom, a ewentualne ucieczki swych poddanych karał śmiercią. Źródło podkreśla, że wskutek tego wśród owych poddanych, a w szczególności wśród Murzynów z Angoli, panował strach. Król miał osobną casa, od­ ległą stamtąd o blisko dwie mile, i własne bogate pola. „Pytaliśmy M u ­ rzynów, i l u ma on ludzi — pisze cytowany autor — na co odpowiedzieli nam, że ma 500 mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci" . 2 3 4 Już z powyższego opisu widać, że „Palmares" nie było tymczasowym 2 Por. R. K . K e n t , Palmares. An African State in Brazil, „Journal of African History", t. 7: 1965, 2; E . C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares, Sao Paulo 1958. Opinia, że walki portugalsko-holenderskie przyczyniły się do wzmożenia zbiegostwa Murzynów, była sformułowana już przez współczesnych. Jeden z do­ k u m e n t ó w pisał: „Uważa się, że w Palmares byli mieszkańcy już od czasu, gdy tylko w tych kapitaniach pojawili się niewolni Murzyni; w czasach gdy Holandia zajęła te tereny, wzrosła ich liczba, bowiem to, co było trudnością dla panów, stało się ułatwieniem dla n i e w o l n i k ó w " (Relacao das guerras feitas aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida, de 1675 a 1678, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares). Są to wyjątki z tzw. dziennika podróży kapitana J . Blaer do „Palmares" w 1645 r. (Diario da viagem do capitao Joáo Blaer aos Palmares em 1645, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; N. R o d r i g u e s , Os Africanos no Brasil, Sao Paulo 1945). Nazwa dziennika wprowadza zresztą w błąd, z samego bowiem tekstu wynika, że J . Blaer na początku ekspedycji zachorował i zawrócił z drogi. Przy okazji warto zaznaczyć, że istnieje kilka opisowych źródeł tego typu doty3 4 �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 173 zgrupowaniem zbiegłych niewolników, lecz tworem o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej oraz o wysokim poziomie rozwoju sił wytwórczych. Autor przytoczonego wyżej źródła relacjonował, że w po­ bliżu odwiedzanych osad jego ekspedycja przemierzała pola i plantacje, a jego ludzie zabijali głód zbieranymi tam bananami i '— co ciekawe — trzciną. W 1671 r. gubernator Femao Coutinho pisał, że Murzyni „po­ siadają kuźnie i inne warsztaty, w których mogą produkować b r o ń " . Dzisiejszy badacz zagadnienia, E. Carneiro, twierdzi, że mieszkańcy „Palmares" uprawiali fasolę, pataty, maniok, kukurydzę, trzcinę cukro­ wą, bób, drzewa migdałowe, dynie, ananasy, tytoń, bawełnę, a nawet ryż. Powszechna była według niego hodowla kur, świń i innych z w i e r z ą t . Okoliczne osiedla portugalskie utrzymywały z „Palmares" regularne sto­ sunki handlowe. Organizacja polityczna ruchu rozciągała się nie na jedną wieś, lecz na szereg ośrodkóWj co wyraźnie widać z poniższego, pochodzącego z 1677 r. źródła, będącego chyba najciekawszym tekstem dotyczącym „Palmares". Źródło to następująco omawia rozmieszczenie osiedli murzyńskich: 5 6 7 „Na północo-wschodzie znajduje się 'mocambo' Zambi ulokowane w odle­ głości 16 mil od Porto Calvo; pięć mil na północ dalej znajduje się 'mocambo' Arotirene; wzdłuż niego dwa inne zwane Taboas; na północo-wschód od nich, w odległości 14 mil, 'mocambo' Dombabanga; 8 mil na północ inne, zwane S u bupuira; jeszcze 6 m i l na północ jest królewska siedziba Macoco; na zachód od niej, w odległości 5 mil, 'mocambo' Osenga; w odległości 9 mil od naszego Serinhaem, na północo-zachód, enklawa Amaro; w odległości 25 mil od Alagoas na północo-zachód 'palomar' Andalaguituche. P o m i ę d z y tymi wszystkimi zaś, które są największe i najlepiej umocnione, są i inne, które mają mniejsze znaczenie i mniej ludzi w nich żyje". czących „Palmares". Obok cytowanej w y ż e j relacji zatytułowanej Relacdo das guerras jeitos aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida..., na którą b ę d z i e m y się jeszcze kilkakrotnie p o w o ł y w a ć , warto w y m i e n i ć także opis J . Nieuhofa z 1643 r. i dużo późniejszy opis pióra Sebastiana da Rocha Pitta (J. N i e u h o f , Gedenkweerdige Brasiliaense Zee-en Lant Reize..., Amster­ dam 1682, s. 14; S. d a R o c h a P i t t a , Historia da America Portuguesa, Lisboa 1730, s. 471 п.). E . E n n e s, As guerras nos Palmares. Subsidios para a sua historia, t. I , Sao Paulo 1938, dok. 1; por. także C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. Nb. przytoczone w y ż e j źródło Relacao das guerras feitas aos Palmares... pisze o zbiegach: „Są bardzo pracowici, uprawiają wszystkie warzywa, z których o w o c ó w robią zapasy na zimę i na okres wojny. Ich g ł ó w n y m p o ż y w i e n i e m jest kukurydza [...] bardzo pomagają sobie po­ lowaniem, bo w tych lasach jest dużo zwierzyny". Termin trudny do przetłumaczenia. Żródłosłów wywodzi s i ę od krzaków. T u : osada. 5 e 7 �174 MARCIN KULA Według tego samego źródła mieszkańcy „Palmares" „uznawali się wszyscy za posłusznych jednemu z nich, który nazywa się G a n ­ ga-Zumba, co znaczy Wielki Pan; uważany jest on za króla przez wszystkich, za­ równo przez tych, którzy się w "Palmares' urodzili, jak i przez tych, którzy przy­ byli z z e w n ą t r z ; ma on rezydencję i casas dla swojej rodziny; towarzyszą mu strażnicy i urzędnicy, którzy zgodnie ze zwyczajem mają casas królewskie. Odno­ szą się do niego z całym szacunkiem należnym monarsze i wszystkimi honorami należnymi panu. C i , którzy znajdą się w jego obecności, klękają na ziemi i w r ę ­ kach podnoszą liście palmowe na znak uznania i c h w a ł ę jego doskonałości [sic!] zwracają się do niego jak do w ł a d c y i są mu posłuszni z oddaniem. Mieszka on w swoim k r ó l e w s k i m mieście zwanym Macaco, która to nazwa narodziła się od śmierci pewnego zwierzęcia w tym miejscu. To jest stolica dla pozostałych miast i osiedli". Stolica ta liczyła według cytowanego źródła ponad 1500 casas i była w całości umocniona. W dalszym ciągu tenże autor twierdził — a jest to szczególnie ciekawe z punktu widzenia tego seminarium — że chociaż ci „barbarzyńcy" robili wszystko, by zapomnieć o wszelkim poddaństwie, to jednak nie porzucili całkowicie swego przywiązania do kościoła. Gro­ madzili się, gdy tylko czas pozwalał, w istniejącej w Macaco kaplicy i kierowali swoje modlitwy do znajdujących się tam obrazów. Autor w i ­ dział w kaplicy „bardzo doskonały" obraz Dzieciątka Jezus, obraz Matki Boskiej i św. Błażeja. Wierni wybierali proboszcza, który ich chrzcił i udzielał ślubu. Chrzty nie były jednak zgodne z formułą przepisaną przez Kościół, a jeśli chodzi o śluby, to każdy miał tyle kobiet, ile chciał. Król miał trzy żony — dwie Mulatki i Kreolkę. Pierwsza dała mu wielu synów, pozostałe żadnego. Tak wyglądał główny ośrodek „Palmares". Pozostałe ośrodki były rządzone — ciągle według tego samego źródła — przez możnych i głów­ nych wodzów. Wśród nich najważniejsza była osada Subupuira, licząca 800 qasas, rządzona przez królewskiego brata. W niej to była wyrabiana broń i tu też Murzyni ćwiczyli się w walkach. Ciekawe, że autor omawianego źródła nie żywił jednoznacznej nie­ chęci do mieszkańców „Palmares". O Zarnibi, pierwszym władcy zbiegów, mówił пр., iż był to „Murzyn o szczególnej wartości, wielkiej duszy i rzadkiej stałości" . Plantatorzy Pernambuco różnymi sposobami próbowali rozprawić się z „Palmares". Próbowali zarówno układów, czemu sprzeciwiały się ze względów zasadniczych władze w Lizbonie, jak i walki zbrojnej. Jeśli chodzi o pierwszą drogę, jedno z orzeczeń Conselho Ultramarino z 1685 r. głosiło: „Nie wypada zaakceptować pokoju z t y m i Murzynami, doświadczenie bowiem pokazało, że ta droga jest zawsze drogą zwod­ niczą, i również dlatego, że uwłacza naszej godności [...] są to przecież 8 8 Relacáo das guerras feitas aos Palmares... �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 175 czarni zbiegowie i niewolnicy, a zatem należy powiedzieć gubernato­ rowi, by prowadził przeciw nim wojnę sposobami, jakimi posługiwali się jego poprzednicy" . Łatwiej to było jednak powiedzieć, niż wykonać w praktyce. „Sposoby poprzedników" zawodziły. Po niepowodzeniu sze­ regu wypraw w 1687 r. gubernator Pernambuco zawiadomił Lizbonę, że musi odwołać się do pomocy mających doświadczenie w walkach z I n ­ dianami „bandeirantes" z Sao Paulo . Ich przybycie opóźniło się jed­ nak do 1692 ir. Dwa lata trwały walki, nim udało się ograniczyć opór „Palmares" do jednego tylko ośrodka. Po 20 dniach oblężenia Macaco władze Pernam­ buco musiały wysłać dalsze posiłki na pomoc paulistańczykom. Decydu­ jąca faza oblężenia, w trakcie której użyto artylerii, t r w a ł a 22 dni. Koń­ cowy atak nastąpił w nocy z 5 na 6 lutego 1694. Niektóre świadectwa wskazują, że ruch „Palmares" tlił się jeszcze przez pewien czas. Jeszcze w 1703 r. Murzyn o imieniu Camuango, któ­ remu udało się uniknąć masakry, zdołał stworzyć mały ośrodek buntow­ niczy, z czasem zresztą również zlikwidowany. Inne grupki zostały osta­ tecznie wykończone dopiero w 1735 r . Nie miały one już większego znaczenia. Zniszczenie Macaco według opinii gubernatora Caetano de Melo e Castro miało nie mniejsze znaczenie niż wyrzucenie Holendrów o 40 lat wcześniej . Opisując ruch „Palmares" starałem się akcentować zjawiska, które świadczą o występującym w t y m przypadku synkretyzmie kulturowym. W zakresie kultury materialnej, w sferze produkcji, rzuca się w oczy wpływ społeczeństwa kolonialnego. Symbolem może być t u produkcja trzciny cukrowej przez Murzynów;, którzy przecież właśnie od pracy przy trzcinie uciekli. Jest to zresztą swoisty paradoks historii. W zakre­ sie produkcji i wymiany zbiegli Murzyni w gruncie rzeczy nigdy, nota­ bene, nie przestali być częścią społeczeństwa kolonialnego. Do ostatniej chwili utrzymywali kontakty handlowe z portugalskimi regionami cu­ krowymi. Przedmiotem obrotów była nie tylko potrzebna t y m regionom żywność, ale nawet broń. Władze lokalne przeciwstawiały się temu han­ dlowi, nie udawało i m się jednak przerwać go. 9 10 1 1 12 9 E n n e s, op. cit, dok. 4. O walce zbrojnej przeciw „Palmares" por. С a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; K e n t , op. cit; R o d r i g u e s , op. cit. W pol­ skiej literaturze por. w tej kwestii S. Z a b o r s к i , Cukier, złoto i kawa. Dzieje Brazylii, Warszawa 1965. Por. także W. I . J e r m о I a j e w a, (red.), Oczerki istorii Brazílii, Moskwa 1962, s. 44-47. Por. E n n e s , op. cit, dok. 16. T a m ż e por. układ zawarty pomiędzy „ P a u listas" a gubernatorem Joáo da Cunha (dok. 34). Por. R. B a s t i d e , Les Religions africaines au Brésil. Vers une sociologie des inter •penetrations de civilisations, Paryż 1960. Cyt. za C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. 1 0 1 1 1 2 �176 MARCIN KULA W zakresie organizacji społecznej widzę w ruchu „Palmares" wiele elementów afrykańskich. Mam na myśli opisany ceremoniał dworski czy też fakt obsadzania przez „króla" głównych funkcji krewnymi. Brat kró­ la zajmował się zapasami broni, inny jego bliski krewny był „ministrem wojny" itd. Pozostałością tradycji afrykańskich było też zapewne istnie­ jące w „Palmares" niewolnictwo. Wolnym w „Palmares" był ten, kto się przyłączył do ruchu sam; niewolnicy zaś, których odbijano Białym w trakcie walk, pozostawali przez pewien czas niewolnikami — aż do zdobycia innego niewolnika . Sfera kultury duchowej i obyczajowości wydaje się być w najwięk­ szym stopniu mieszaniną tradycji afrykańskiej i naleciałości kolonial­ nych. Symbolem — quasikatolickie (jeśli tak można powiedzieć) śluby, przy istniejącej poligamii. Pytanie tylko, z jakich regionów A f r y k i i z jakich kultur owe tra­ dycje afrykańskie zostały przyniesione. Można by to zapewne ustalić przy pogłębionych badaniach prowadzonych przez etnografów, któ­ rym — występując tu w roli historyka — nieśmiało chciałbym to pole poszukiwań zasugerować. Na nim, na przykładzie ruchów zbiegłych nie­ wolników, widać bowiem szczególnie dobrze, iż synkretyzm religijny jest tylko fragmentem szerszego zjawiska, jakim jest synkretyzm k u l ­ turowy . 13 M 1 3 dos Palmares; A . M. C h a z a n o w , К woPalmares w Brazílii, „Nowaja i Nowiejszaja 1 4 był w druku, ukazał się artykuł: K . A. dwiżenije rabów w Brazílii XVII w. (isAmierika", 1971, nr 3. Por. C a r n e i r o , O quilombo prosu o niegritjanskom gosudarstwie Istorija", nr 2: 1958. Nb. gdy niniejszy komunikat K r a u t s , Palmares: oswoboditielnoje toczniki, trudy, problemy), „Latinskája � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7cb851ef923a61daf2a267d9a19126e.pdf 7c929bd3a0c48eac850fc50c94da589c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5408 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5026 Title A name given to the resource Brisées czyli ślady Afryki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.107-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wit-Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TOMASZ SZERSZEŃ Aujourd'hui j'oublie que je suisen Afrique 1 (Michel Leiris, rAfrique Fant6me) Brisees czyli ślady Afryki * 19 maja 1931. MichelLeiris zapełnia pierwszą stronę swego dziennika podróży. Trzy lata później Gallirnard wydaje te liczące 650 stron zapiski - owoc misji badawczej Dakar- Dżibuti2 • Konsternacja. "LAfrique Fant6me wymyka się wszelkim klasyfikacjom. Istnieje O dzienniku afrykańskim gdzieś na styku "nauki", "sztuki" i "życia". W wiele lat po powrocie z Afryki Leiris zostaje sportretowany przez swego przyjaciela Francisa Bacona. Deformacja, rozkład malowanej postaci, tak przecież charakterystyczne dla stylu angielskiego malarza, zaskakująco korespondują z osobą autora Afrique i z jego dziełem. Niezwykły dziennik afrykański jest bowiem dokumentem właśnie takiej dezintegracji: Leiris zaczyna codziennie pisać od nowa - każdego dnia konstruuje na nowo swą osobowość. Bacon doskonale oddał tę cechę, to wieczne stawanie się - przywoływa­ ny portret i "LAfrique FantOrne prezentują nam zaledwie cień osoby, jej fragment. Brisees, czyli "ślady", 3 ale również "pokruszone kawałki szkła". A idąc dalej: "fragmenty". Brisees:4 taki tytuł nadał Leiris wydanemu w 1966 roku zbiorowi krótkich tekstów, esejów i recenzji, pisanych na przestrzeni czterdziestu lat. Tytuł oddający metaforycznie nie tylko bliską mu koncepcję kultury czy osobowości, ale odnoszący się również do całości jego dzieła. Wszystkie jego teksty są bowiem jakby fragmentami większej całości - Leiris pisał przez całe życie tę samą książkę. Wszystkie jej wątki biorą swój początek wła­ śnie z "LAfrique Fant6me. Tym zaś, co pozostaje z lektury tych 650 stron, jest zaledwie fragment, aforyzm, impresja. Brisees. * Raymond Roussel,5 francuski pisarz, jeden z prekursorów surrealizmu, nigdy nie był w Afryce - czytał jedynie opisy podróży. Afrykańską przygodę swej wyobraźni przelał na papier w postaci Impressions d'Afrique. 6 Tak się złożyło, że młody Michel był na przedstawieniu7 opartym na tekście Roussela. Oniryczna Afryka, a także idea poetyckiej podróży w wyobraźni, mocno go urzekły. Gdy po latach pojawia się rzeczywista możliwość podróży na Czarny Ląd, staje się ona dla niego realizacją chłopięcego marzenia- symbolicznym powrotem do krainy dzieciństwa, tam gdzie rzeczy nie są jeszcze zmącone, nie podlegają rozpadowi (rozwinięciem tego wątku będzie Wiek męski). Podróży realnej towarzyszy więc ta poetycka, będąca nostalgicznym powrotem, poszukiwaniem ojczyzny duchowej. W takim oglądzie Afryka zyskuje wymiar figury literackiej, zostaje upersonifikowana. "Zwracam się do tej kobiety jedynie dlatego, że jest nieobecna - do kogóż by pisać, jeżeli nie do osoby nieobecnej? Ponieważ Michela Leirisa jest w oddaleniu, utożsamia się ona z moją nostalgią, wkrada się między mnie samego a moje myśli. Zapewne nie ma mowy, aby została ukochanym przedmiotem; raczej substancją melancholii, obrazem wszystkiego, czego mi brak ... ": 8 ten fragment Wieku męskiego odnieść można również do Afrique. Afryka jako coś istniejącego "między nim samym a jego myślami", rodzaj obsesji, idee fixe. Afryka jako kobieta. Jako kochanka, przedmiot pożądania sięgającego swymi korzeniami dzieciństwa. "Zawsze pociągały mnie alegorie, obrazy pouczają­ ce i zagadki do rozwiązania, będące często kobiecymi postaciami, silnymi własną pięknością i tym, co ciemne i niepokojące w symbolu"9 - napisze. Afryka była dla niego, taką właśnie alegorią. Obrazem, który "znaczy", który coś "mówi". W którym przeglądał się niczym w lustrze będącym źródłem samowiedzy: Afryka to lustro Leirisa. Ale jest tu coś jeszcze. Wyruszający na Czarny Ląd Leiris przypomina melancholika, który nagłym ruchem próbuje zerwać zasłonę, którą się otoczył, rozbić szybę, która dzieli go od świata. To konfrontacja ze światem i z samym sobą. W przedmowie napisze, że ta podróż wtajemnicza go w etnografię. Można bowiem czytać Afrique jako opowieść o wtajemniczaniu, jako wielopłaszczyznową historię inicjacji ... * "Marzyłem więc o byczym rogu. Trudno mi się było pogodzić, że jestem tylko literatem" (z przedmowy do Wieku męskiego lO) . "Czego się nauczyłem? Wszystko dzieje się tak, jak gdyby złudne fundamenty, na których opierało się moje życie, zostały podważone, nic jednak, co mogło­ by je zastąpić, nie zostało mi dane. (... ) Będąc zawsze powyżej lub poniżej konkretnych zdarzeń, jestem uwięziony w następującej alternatywie: albo świat jest przedmiotem rzeczywistym, który zagarnia mnie i pożera cierpieniem albo też zmienia się w czysty fantazmat, który rozpłynie się w rękach ... Może moim ce- �lem powinno być właśnie uniknięcie dylematu - przez odkrycie środka, dzięki któremu świat i ja - przedmiot i podmiot - stanęliby twarzą w twarz, na równych prawach, jak matador z bykiem" (zanotowane po powrocie z Afryki 11 ). Leiris wielbił tauromachię. Walki byków były dla niego ostatnim prawdziwym rytuałem Zachodu- jedynym, który zachował jeszcze wymiar sakralny. Tauromachia bowiem jest jednym z tych szczególnych momentów, gdy "przylegamy do świata", gdy stajemy wobec śmierci, gdy wykraczamy poza "ja". Leiris wracał do tego tematu parokrotnie: pierwszych wzmianek o wspaniałościach korridy doszukać się można w Afrique, w 1939 powstaje natomiast rozprawa Lustro tau- romachii - niezwykła książeczka, będąca bezpośrednią inspiracją dla Georges'a Bataille'a i jego teorii erotyzmu jako transgresji. W 1946 wydrukowany zostaje Wiek męski (dedykowany z kolei Bataille'owi - obaj autorzy przyjaźnili się), poprzedzony rozprawą Literatura jako tauromachia, w której "walki byków", "byczy róg" stają się metaforami i zostają włączone w sferę dyskursu literackiego. "Stworzyć książkę, która byłaby czynem (... ) odnoszącym się do mnie samego. (... ) Szło (... ) o literaturę, w którą starałem się całkowicie zaangażować samego siebie" 12 - napisze Leiris. Ta obsesja zaangażowania, pragnienie "byczego rogu" to dramatyczna próba zlikwidowania stałego dysonansu między nim a światem, wzrastającej próżni. Autora Afrique prześladuje bowiem poczucie nierzeczywistości, pragnienie autentyczności: "Czy zerwę kiedykolwiek ostatecznie z tymi intelektualnymi gierkami, sztuczkami mowy?" 13 - pyta. Tym co wyznacza jego doświadczenie, jest również wrażenie ślizgania się po powierzchni, 14 nie możność dotknięcia istoty rzeczy. Tymczasem Afryka, jako rzeczywistość mocna, "głębsza", jako mityczna przestrzeń przygody, wydaje się idealnym miejscem, by zlikwidować to poczucie sztuczności, by być "naprawdę". By skonfrontować się z rzeczywistością. Leiris wierzy, że obca kultura, zmiana codziennych nawyków podziałają jak "byczy róg": spowodują to ukłucie wewnątrz, które sprawi, że to poszukiwane "przylgnięcie do świata", "roztopienie się w nim" (nieosiągalne od czasów dzieciństwa) stanie się znowu możliwe. Roztopienie "ja" w mentaliu! primitive. To naiwne marzenie okazuje się niemożliwe do zrealizowania: autor Afrique rozpoczyna więc pisanie Wieku męskiego- chce stworzyć dzieło wykraczające poza fikcję literacką, dzieło-czyn. Polem walki pozostaje literatura. "Maski: sekretny język społeczeństwa." (I.:Afrique Fan[()me16) Maska jako główny temat Leirisa, jego wielka fascynacja. W 1931 roku zamieszcza w "Documents" artykuł, w którym porusza temat masek erotycznych opisywanych w powieściach Williama Seabrooka.17 Pisze tam o przebieraniu się -jako o jednej z bardziej znaczą­ cych czynności ludzkich. "Ja" jako "inny": idea wcielania się w kolejne role towarzyszyła autorowi Afrique przez całe życie Oames Clifford nazywa tę skłonność Leirisa do przebieranek "teatralną koncepcją ja") . Poczucie bycia "aktorem" nie opuszcza Leirisa również w Afryce: "odczuwam przygnębienie z powodu odgrywania swej roli (etnografa - przyp. aut.)" wyznaje. Opisana w dzienniku podróż, to w gruncie rzeczy proces nieustannego (równoległego) odgrywania kolejnych ról. Mamy więc do czynienia z etnografem, podróżni­ kiem, "dzielnym kapitanem" (bohaterem powieści przygodowej), przedstawicielem francuskiej nauki, rozczarowanym pisarzem, poetą podążającym tropami Rimbauda i Roussela, surrealistą owładniętym poczuciem dziwności świata, melancholikiem, pacjentem poddają­ cym się kuracji psychoanalitycznej. Żadnym z nich nie jest w pełni - stałoby to w sprzeczności z jego koncepcją życia: jako demaskowania kolejnych przebrań. I to jest właśnie "reguła gry", w którą gra Leiris (La regle du jeu- tytuł cyklu autobiograficznego, który autor Afrique pisał przez znaczną część swego życia). Cóż jednak pozostanie, gdy kolejne maski opadną? Leiris odwleka ten moment, nie odkrywa się do koń­ ca. Być może odczuwa lęk przed "nagą twarzą", przed "prawdziwym ja". W I.:oei! de l'etnographeiB wykłada swój pogląd: osobowość ludzka przemija pod wpływem kontaktu z "innymi". Czyżby więc ta obłąkańcza gra masek była walką z pustką, skrywaniem nicości? Każdy kolejny dzień Afrique rozpoczyna się od przebudzenia: "pióro zaczyna pisać każdego dnia na nowo".19 Każdy dzień jest bowiem fragmentem, "odpryskiem", brisees rozbitej osobowości - Leiris każdego dnia od nowa konstruuje swą tożsamość, nakłada maskę, by ją następnie zedrzeć. Gdzieś pod koniec L:Afrique Fantorne czytamy: "rzeczy, które zdawały się być jasne, zmieszały się na nowo". Gra z czytelnikiem czy poczucie klęski? Podróż do Afryki jako nieudana próba zmiany tożsamości, jako (nie)odnalezienie siebie? * "Jestem specjalistą, maniakiem od spowiedzi ... " (Wiek męski20) sześć lat po powrocie z Afryki Leiris odsłania aspekt "bycia tam": ,;wydostawszy się z tych otchłani i poradziwszy lekarza, pomyślałem, że nie od rzeczy byłoby zakosztować trochę twardszego i surowszego życia, którego mi najwyraźniej brakowało. Skorzystałem więc ze sposobności, aby odbyć długą po- W Chciałbym ważny * najpierw zagrać rolę Rolli, potem Hamleta, dzisiaj- Gerarda de Nerval. Jaką jutro? Co dzień wdziewam maski. .. (fragment dziennika z 1924 15) 108 �Tomasz Szerszeń • BRISEES CZYLI ŚLADY AFRYKI dróż: wyjechałem na dwa lata do Afryki jako uczestnik misji etnograficznej" .Z! Doświadczenie lektury dzienników Malinowskiego sprawia, że takie wyznania już nie dziwią. Dziennik w ścisłym tego słowa znaczeniu jest zapisem mozolnej pracy nad sobą i procesu samopoznania (mającego również swe ciemne strony). Intuicje Malinowskiego opisujące psychikę ludzką, choć momentami bardzo nowoczesne, nie są jednak jeszcze silnie zakorzenione w myśli Freuda. Z kolei dziennik Leirisa powstaje w momencie, gdy psychoanaliza święci triumfy. Podróż do Afryki i podjęcie pracy etnografa są kluczowym momentem kuracji, którą podjął późniejszy autor Wieku męskiego. Pamięć o tym nie opuszcza Leirisa: do jego lektur należy Notes and Queries on anthropologyZZ (zawierająca komentarze do teorii Junga), zaś w samej Afrique sporo jest fragmentów poświęconych naturze erotyzmu, marzeniom seksualnym, prób objaśniania snów. Jest też moment buntu przeciw "ja", przeciw represyjności kultury: "Przeklinam całe moje dzieciństwo, całą edukację którą otrzymałem, kretyńskie konwencje ... ". 23 Dziennik afrykański wymyka się jednak kluczowi psychoanalitycznemu. Według Junga funkcją snu jest rozjaśnianie, ujawnianie problemów śniącego. Tymczasem lektura Afrique nie zaświadcza o postępie: problemy Leirisa pozostają nierozwiązane, kuracja nie postępuje. Każdy dzień zaczyna się przebudzeniem, każdy dzień to budowanie od nowa swej osobowości, to autonomiczna całość. Leiris świadomie kreuje w I.:,Afrique Fantorne i w Wieku męskim obraz samego siebie jako bardzo wieloznaczny i uniezwyklony. Niezgoda na bycie zaszufladkowanym, niezgoda na banalność czło­ wieka zdemaskowanego przez psychoanalizę, "ja" sprowadzonego do kilku podstawowych popędów. Obraz Michela Leirisa wymyka się nam, tak jak wymyka się lektura Afrique. "Au diable la psychoanalyse!"24 "Ile kilometrów trzeba było przebyć, by poczuć, że jest się wreszcie u progu egzotyzmu".Z8 Przytoczone fragmenty dziennika zdają się być zapisem doświadczenia "rzeczywistej obecności", poszukiwanym przebły­ skiem. Iluzja trwa krótko: jesteśmy świadkami kolejnej demaskacji. Leiris zdaje sobie sprawę, że Afryka, jakiej poszukuje -Afryka egzotyczna- jest widmem. Tworem europejskiej wyobraźni. Leiris zachwycał się Jądrem ciemności Josepha Conrada i podróżniczymi reportażami Williama Seabrooka. Konstruują one obraz Afryki jako przestrzeń przygody lub wtajemniczenia: jako "rzeczywistość mocną". Czarny Ląd to miejsce ucieczki Rimbauda, miejsce przemiany bohaterów powieści Kurtza i Madowa, przestrzeń podróży Livingstone'a i orgii kanibali. Natężenie wszelkiej niezwykłości. Afrykański dziennik Leirisa jest dokumentem ambiwalentnym: jego autor raz ulega tej tworzonej przez pisarzy kliszy, raz z nią walczy. Taką dwoistą funkcję pełni dołączona do dziennika pod datą 19 czerwca 1932 roku lista Imagerie africaine29 (a więc: ,,Aida Verdiego skomponowana na otwarcie Kanału Sueskiego; Ojciec Jan; śmierć Livingstone'a; Fachoda; Rimbaud; bitwa pod Piramidami; konferencja w Algesiras; Impressions d'Afrique ... "). Leiris ujawnia mechanizm rządzący europejską wyobraźnią. "Nasza" wizja Afryki okazuje się zaskakująco spójna: zasadą, która łączy elementy składające się na jej obraz, jest "niezwykłość". Tymczasem epoka Livingstone'a minęła bezpowrotnie. Afryka ukazana w dzienniku Leirisa, rozkłada się, wymyka narzuconej wizji. Ukazuje swój widmowy, niejasny charakter. Rimbaud i Marlow wrócili z Afryki wyniszczeni. Wrócili ze świadomością, że tego, co przeżyli, nie da się opowiedzieć: Rimbaud nie pisze już więcej, Marlow przywozi ze sobą symboliczne "jedno mocne słowo". Leiris wraca z 650 stronami Afrique. * * "Prawdziwa chandra: chandra kolonialna" "Tropiki dokładnie takie, jak je sobie wyobrażamy." (I.:Afrique FanromelO) (I.:Afrique FantómeZ5) Leiris bardzo chce ujrzeć niezafałszowany obraz Afryki- chce ją zobaczyć "naprawdę". Słabość europejskiego oka polega jednak na tym, że stylizuje ono rzeczywistość, przemienia w serię klisz, pamiątek z Czarnego Lądu. Fotograficzna metaforyka przypomina o nieoczywistości "bycia tam": "Zdawać by się mogło, że oglądam zdjęcia, które powinny zostać wywoła­ ne, bym mógł sobie uświadomić, że jestem w czymś co przypomina Afrykę". 26 Wrażenie nieautentyczności, poczucie obcowania zaledwie z widmem Afryki, zmieniają podróż Leirisa w poszukiwanie jądra pierwotności. Autor Wieku męskiego co pewien czas odnajduje "prawdziwy" nastrój Czarnego Lądu, by chwilę później go utracić: "Trzeba odnaleźć miejsca naprawdę niezwykłe, by mieć choć trochę wrażenie egzotyzmu", 27 I.:,Afrique FantOrne to być może pierwszy tak stanowczy głos przeciw etnografii. Leiris - wrzucony w rolę etnografa, sekretarza misji - nie potrafi zbliżyć się do świata, który bada, zostaje skazany na "nieludzką pozycję obserwatora"3L. Niemożność empatii, zrozumienia "naprawdę", prowokuje go do dramatycznego wyznania: "Moja depresja wzmaga się. (... ) potrzebuję wniknąć w ich problemy (... ) NIGDY NIE SPAŁEM Z CZARNĄ KOBIETĄ".JZ Prawdziwa Afryka jest wła­ ściwie niedostępna - to co nam pozostaje, to zaledwie jej cień: "egzotyzm" (jako coś stworzonego przez i dla Europejczyków). Leiris jest pesymistą: badanie zwyczajów nie daje pełnego wglądu w obcą kulturę. Etnografia pozostaje poznawaniem zaledwie tego, co zewnętrzne. Esprit Afryki - prawdziwe wniknięcie w czarną kobietę (niepowiązane z relacją władzy) -jest nieuchwytne. �Michel Leiris, zapewne jako pierwszy, zwraca uwana kolonialne uwikłania etnografii. Demaskuje jej teatralny charakter: etnografia na terenach znajdują­ cych się pod panowaniem kolonialnym niewiele ma wspólnego z rzeczywistą, obiektywną próbą zrozumienia badanych społeczeństw, więcej z procesem utwierdzania władzy (osiąganym m.in. poprzez aranżowanie sytuacji, zbieranie artefaktów). W takiej sytuacji ankieta etnograficzna niewiele się różni od protokołu policyjnego. Dla Leirisa przemierzanie terytoriów należących do Francji ma w sobie wiele z wyprawy turystycznej. To nie prawdziwa Afryka, to zaledwie jej fantc3rne : Afryka - scena teatralna dla europejskich podróżników. Afrique rozpoczyna drogę Leirisa ku odkryciu powiązań etnografii i kolonializmu. Jego stanowisko stopniowo krystalizuje się: w 1950 roku publikuje artykuł I.:etnographe devant Ie colonialisme, 33 będący podsumowaniem jego rozważań na ten temat. Społeczeństw nie da się więc badać z zewnątrz - przynajmniej w sytuacji kolonialnej. By opisać Czarny Ląd, potrzeba kogoś niezaangażowanego w relację władzy, kogoś zdolnego do empatii. Jak więc być w Afryce "naprawdę", czy Europejczyk ma na to w ogóle szansę? Czy może wystarczy zrzucić maskę etnografa, odłożyć zeszyt i pióro? Leiris zostaje postawiony w takiej sytuacji: w Etiopii (poza zasięgiem władzy kolonialnej) zbliża się do czarnej poetki Emawayish- "kobiety w turbanie, kobiety o zniszczonych piersiach" - która zadaje mu pytanie: "Czy miłość istnieje we Francji? Czy poezja istnieje we Francji".J4 Staje bezradny wobec tajemnicy. Mniej istotny jest dowolny charakter tego wyliczenia zalążkiem ogromnego cyklu autobiograficznego, który przybierając różne formy (dziennika, powieści, traktatu, eseju), służy jednemu celowi: zbadaniu i opisaniu "ja". Nuda Afryki, nuda badań terenowych sprawia, że Leiris zaczyna uprawiać "antropologię samego siebie" (w kilkadziesiąt lat później Georges Perec wpada na pomysł pokrewny: uprawiania "socjologii samego siebie". Warto zaznaczyć, że MichelLeiris należał do ulubionych pisarzy Pereca ... ). 650 stron Afrique ujawnia bowiem niemożność uchwycenia "innego": tak naprawdę, możemy badać tylko nas samych. gę * Leiris jako pierwszy demaskuje nudę badań terenowych. W serii notek manifestuje swe całkowite zniechęcenie, rozczarowanie: "Nie ma na świecie miejsca które by nie gniło". I dalej : "Złe nastawienie do Francji, obojętność dla Afryki ... ".J5 Niechęć do tropików przeradza się w niechęć do etnografii, do pisania, w kryzys pisarski: "Przekleństwo pisania. Przekleństwo tego dziennika ...".3 6 "Bycie tam" staje się dla niego, w pewnym momencie, wręcz występkiem: "Dlaczego tu jesteśmy, skoro w Europie dzieją się tak ważne rzeczy?"37 650 stron Afrique nie da się przeczytać. Pomimo wielu dobrych momentów, jest po prostu nie do czytania - zbyt wiele w niej nużących opisów codzienności. Afrique jest nudna, ponieważ "tam" nic się nie dzieje: wyprawa w tropiki także może być monotonna. Odpowiedzią Leirisa, ucieczką przed nudą, jest skupienie się na własnej osobie. Jego marzeniem jest surrealistyczne z natury dążenie do uniezwyklenia codzienności, do zrównania jej z rzeczywistością mityczną. Leiris uniezwykla więc "ja": podnosi swą wędrówkę po Afryce do rzędu takich figur mitologicznych jak "zejście do piekieł, włóczęga Edypa, (... ) krucjaty, podróże średnio­ wiecznych alchemików, wielkie rajdy sportowe".38 - I.:Afrique FantOrne jest * W Afrique nie ma wielu momentów informujących nas o strategii pisarskiej Leirisa. Pierwszy z nich zawarty jest w Przedmowie i zawiera w sobie postulat, któremu autor Wieku męskiego pozostanie wierny już całe życie: "Gdy piszę od siebie, wzrasta wartość mojego zeznania"; "To poprzez sięgający paroksyzmu subiektywizm, mamy szansę dotknąć prawdy"39. Skrajny sceptycyzm wobec świata i wobec etnografii, wpływa na jego technikę opisu: "tylko konkret jest prawdziwy"40 napisze. Tylko konkret, szczegółowy opis codzienności, traktujący na równi sny, marzenia, lektury i "to co naprawdę", ma szansę ocalić coś z ulegającego nieustannej destrukcji "ja". Afrique to pochwała fragmentu. * Otwieram I.:Afrique FantOrne i czytam: ,,Wielkie kwiaty kiełkowały. Odmiany białych i czerwonych lilii wzrastające grupami na tej samej łodydze i przypominające świeczniki w stylu moderne. Pytam sam siebie: czy kwiaty nami zawładnęły... ".41 Czy to jeszcze etnografia? Ten fragment odsyła do fundamentalnego pytania, przed jakim stawia nas lektura dziennika Michela Leirisa: czy branie udziału w ekspedycji naukowej i deklarowanie się jako etnograf sankcjonuje takie pisanie? Czy można zestawiać "sztukę" (poezję?) z "nauką", nie wskazując gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie? Dziennik Leirisa zostaje właściwie odczytany i w pełni doceniony dopiero po latach.4 2 Afrique to bowiem najbardziej spektakularna clekonstrukcja autorytetu etnograficznego. Po 300 stronach mniej lub bardziej udanego budowania swego "autorytetu", ukazywania siebie jako etnografa Leiris jednym zdaniem przekreśla sens swych badań, demonstruje totalną niewiarę w naukę, w sens samej podróży. Pisze tak: "Skoń­ czyłem czytać < <Pickwicka>> . Dziwna rana otwarta przez tę książkę ... Realne przygody, w środek których rzucamy się, w rzeczywistości nie są tak ekscytujące jak te które powstają w naszej głowie ... ".43 Inspiracji Rousselowskiej nie da się przecenić- dla autora Afrique fikcja pozostaje równie ważną materią (materiałem etnograficznym) jak to, co nazywamy "rzeczywistością". 110 �Tomasz Szerszeń • BRISEES CZYLI ŚLADY AFRYKI "Słowem, szło * o zaprzeczenie powieści ... " (przedmowa do Wieku męskiego-H) W gruncie rzeczy Afrique to parodia. Pod koniec pierwszej części dziennika wydaje się, że stajemy u wrót przygody: "Oto wreszcie Afryka, ziemia 50 stopni w cieniu, ziemia niewolniczych konwojów, festynów kanibali ... ".45 Nic się jednak nie wydarza- misja zostaje zatrzymana na granicy abisyńskiej, kolejny dzień zaczyna się od przebudzenia i nudnego opisu codzienności. Mamy do czynienia z parodią powieści podróżniczej: "Epoka Livingstone'a minęła" i przygody, jakie mogą nas spotkać, są na miarę tych nowych, "gorszych" czasów. Leiris zresztą otwarcie przyznaje, że najwyżej sobie ceni przygody wyobraźni - te, które przeżywamy dzięki lekturze. Afrique nie broni się również jako traktat etnograficzny. Obraz rzetelnie notującego Malinowskiego mógłby być przeciwwagą dla obrazu robiącego notatki terenowe Leirisa. Co zapisuje w dzienniku: uwagi o maskach Dogonów czy swoje fantazje seksualne? W istocie obraz ciągle piszącego autora (650 stron!) do niczego nie odsyła - jedyna prawda, jaka kryje się rzeczywiście za tym potokiem słów, neguje sens etnografii: nie da się opisać obcej kultury. Wielość i przemieszanie gatunków w dzienniku Leirisa: przychodzi na myśl Smutek tropików (Levi-Strauss znał Afrique. Wielki temat do napisania: o ich wewnętrznym pokrewieństwie). Dziennik intymny, dziennik z podróży, powieść przygodowa, powieść inicjacyjna, traktat etnograficzny, traktat o kolonializmie, sennik ... Każdy z występujących tu gatunków zawiera w sobie pęknięcie. Żadna z rozpoczętych inicjacji (w Afrykę, w etnografię, w przygodę, w poznawanie samego siebie ...) nie zostaje doprowadzona do końca, żaden wątek nie zostaje zakończony (przerwana kuracja, niezrealizowane marzenia erotyczne ... ). Nie mamy żadnego rozstrzygnięcia - brakuje puenty. Czy na pewno? Na ostatniej stronie czytamy: "Nie pozostaje mi już nic innego do roboty, z wyjątkiem zamknięcia tych notatek, zgaszenia światła, przeciągnię­ cia się- i oddania snom ... ".46 Leiris zwodzi po raz kolejny: kwestionuje te 650 stron, nadając im charakter snu, halucynacji, marzenia. Żartu. ,,Wróciłem * w 1933, zabiwszy mit podróży jako ucieczki." (W~ek męski41) ,,W Afryce (... ) dzenie". znalazłem wiele, ale nie oswobo- (przedmowa do LAfrique Fantóme4B) Powieść Georges'a Pereca Życie. Instrukcja obsługi. z kilkudziesięciu luźno ze sobą powiązanych składa się opowieści. Jedną z nich jest historia Marcela Appenzzella - antropologa-idealisty, który postanawia wtopić się całkowicie w życie badanego plemienia. Fikcja ta zostaje subtelnie wplątana w łańcuch rzeczywistych odniesień (pojawiają się m.in. postacie Marcela Maussa i Malinowskiego, z którym Appenzzell prowadzi korespondencję), zaświadczających o wszechstronnym oczytaniu i wyrafinowanym poczuciu humoru autora. Opowieść o ("prawdziwej") inicjacji w etnografię i w obcą kulturę kończy się groteskowo: etnograf nie jest w stanie zbliżyć się do wybranego plemienia "dzikusów doskonałych" - każda próba kończy się ich ucieczką. Załamany Appenzzell ostatecznie znika, nakreślając przedtem, w liście, który wysyła do matki, obraz swej klęski: "Przy całej goryczy zawodu, którego spodziewać się musi każdy, kto duszą i ciałem poświęcił się profesji etnografa, zapragnąwszy zgłębić rzeczywisty obraz natury Człowieka (czyli, innymi słowy, poznać minimum uspołecznienia, które - nie bacząc na wszelkie różnice rozmaitych kultur - określa ludzkie bytowanie) - przy całej świadomości, iż da się wydobyć z mroków jedynie względne prawdy (nadzieja bowiem na zgłębienie prawdy ostatecznej jest iluzją) - najgorsze z przeciwieństw, z jakimi przyszło mi się zmierzyć, było całkiem odmiennego rodzaju: marzyłem, aby dotrzeć do samego jądra pierwotności; czyż nie wypełniało mnie bez reszty uczucie szczęścia, kiedy dane mi było przebywać wśród ujmujących Tubylców, których nikt przede mną nie napotkał i których, być może, nikt już więcej nie zobaczy? Gdy wreszcie - u kresu emocjonującej wę­ drówki - udało mi się ich odnaleźć, pragnąłem jedynie stać się jednym z nich, dzielić z nimi życie, troski i obrzędy! Niestety- oni mnie nie chcieli; nie byli gotowi wtajemniczyć mnie we własne zwyczaje, objaśnić swe wierzenia! Nie potrzebowali podarunków, które kła­ dłem przed nimi, nie potrzebowali pomocy, jakiej, w moim mniemaniu, mogłem im udzielić! To właśnie z mojej przyczyny opuszczali wioski - po to tylko, aby mnie zniechęcić, przekonać, iż nadaremnie ich ścigam; zaszywali się w coraz to bardziej wrogie okolice, naraża­ jąc się na coraz potworniejsze warunki życia w tym jedynie celu, bym w końcu zrozumiał, że wolą wulkany, bagna, trujące opary, słonie i śmiercionośne pająki aniżeli ludzi! Myślę, że nieobce są mi cierpienia ciała. Po stokroć jednak gorzej jest czuć, jak umiera dusza ... ".49 Książka Pereca pełna jest intertekstualnych odwołań: przywołany fragment (nieznacznie przetworzony) autor Życia ... bierze z tekstu Michela Leirisa A travers Tristes Tropiques,5° pierwotnie pochodzi jednak ze Smutku tropików. Leiris zaledwie go cytuje. Niezwykły splot: Perec, Leiris, Levi-Strauss. Każdy z nich, wykorzystując te same słowa, opowiada historię o klęsce etnografii, o rozczarowaniu. O końcu pewnej osobistej iluzji związanej z wyprawą w tropiki. "Żegnaj Afryko. Zimno. Smutek. Niechęć do Morza Śródziemnego"5 1 - czytamy na jednej z ostatnich �IO 11 IZ u 14 15 16 17 18 19 zo 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Przypisy ukazało się w Paryżu w 1910. Książka Roussela sprawia podobne problemy jak LAfrique Fant6me: nie wiadomo, jak ją sklasyfikować. Leiris M., Ubrage, Gallirnard 1992 s. 27. Przedstawienie to grane było w latach 1911-1912, najpierw w Theatre Femina, a następnie w Theatre Antoine. Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972 s. 130, tł. T J. Błońscy Leiris M., op. cit., s. 44 Leiris M., op. cit., s. 10 Leiris M., op. cit., s. 169-170 Leiris M., op. cit., s. 11 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 260 Leiris M., op. cit., s. 445 Leiris M., Wiek męski, s. 129 Leiris M., rAfrique Fant6me, s. 129 Leiris M., Ubrage, s. 35-41 (Le • caput mortuum • ou La femme de l'alchemiste} . W. B. Seabrook, amerykański podróżnik i pisarz, był bohaterem kilku tekstów Leirisa. W 1929 roku w "Documents" pojawia się artykuł autora LAfrique Fant6me o riie magique: powieści-reportażu Seabrooka, opisującego kult wudu na Haiti. Leiris M., Ubrage, s. 33-34 Clifford J., Kłopoty z kulturą, Warszawa 2000, s. 188 Leiris M., Wiek męski s. 131 Leiris M., op. cit., s. 168 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 307-309. Clifford podaje (Klapoty z kulturą, s. 186}, że autorem Notes ... był W. H. R. Rivers. Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 621 Leiris M., op. cit., s. 157 Leiris M., op. cit., s. 174 Leiris M., op. cit., s. 213 Leiris M., op. cit., s. 202 Leiris M., op. cit., s. 281 Leiris M., rAfrique Fant6me, s. 365 Leiris M., o p. cit., s. 61 S Leiris M., op. cit., s. 433 Leiris M., op. cit., s. 260 Leiris M., Brisees s. 141-164 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 444 Leiris M., op. cit., s. 157 Leiris M., op. cit., s. 622 Leiris M., op. cit., s. 259 Leiris M., op. cit., s. 389 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 263 Leiris M., op. cit., s. 265 Leiris M., op. cit., s. 350 Gdy na gruncie antropologii amerykańskiej pojawi się nowe podejście do etnografii- jako do aktywności pisarskiej. Leiris M., op. cit., s. 302 Leiris M., Wiek męski, s. 12 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 279 Leiris M., op. cit., s. 648 Leiris M., Wiek męski, s. 169 Leiris M., LAfrique Fant6me, (Preambule) s. 7 Georges Perec, Życie. Instrukcja obsługi., Warszawa 200 l s. 146147. Leiris M., Brisees, s. 223-235 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 645 Bronisław Malinowski, Dziennik w ścisłym tego słowa znaczeniu, Kraków 2001 s. 656-657 Impressions d'Afrique stron dziennika rAfrique Fant6me. Rozczarowaniu "byciem tam" towarzyszy równie silna niechęć do wła­ snej kultury. Powroty. Na niedługo przed opuszczeniem Trobriandów, Malinowskiego prześladuje myśl o śmierci (pod datą 18.07.1918, na ostatniej już stronie Zeszytu trobriandzkiego, czytamy: "Znowuż myśli straszne: śmierć (... ) Własna śmierć staje mi się czymś nieskoń­ czenie realniejszym. Silne poczucie: spotkać się z Matką, złączyć się z Matką w nicości. (... ) Chwilami czuję, że to jest tylko śmierć "czegoś" we mnie ... "52). Zadziwiająca zbieżność: Appenzzell nie wraca już nigdy do Europy; znika na zawsze. Również w nim umarło "to coś" wewnątrz. Końcowe strony Smutku tropików zawierają pomysł na dramat o roboczym tytule Apoteoza Augusta. Również Leiris u końca swej podroży zwraca się ku sztuce - planuje napisanie powieści (kolejne podobieństwo Afrique i Smutku), której bohater będzie nosił nazwisko znane z Conradowskiego Zwycięstwa: Heyst. Powrót z tropików to symboliczny moment przejścia - przekraczania granic, bycia poza kulturami. Moment, w którym najlepiej widać niezwykły splot "etnografii" ze "sztuką" i z "życiem". Związek ten w Smutku tropików i w dzienniku Malinowskiego zaledwie dyskretnie zarysowany, ujawnia się w pełni w rAfrique Fantorne - tym dziele-monstrum, dziele-żarcie, które jest przedziwnym splotem nudy i olśnienia. "Dzisiaj zapomnialem (zapominam - uwaga aut.) że jestem w Afryce" (wszystkie cytaty z LAfrique Fant6me w tłumaczeniu autora}; Leiris M., LAfrique Fant6me, Gallirnard 1934, 2001, s. 230. 32 Szefem misji był Marcel Griaule. Wyprawa została zorganizowana przez Instytut Etnologii i Muzeum Historii Naturalnej oraz dotowana przez rząd francuski. Jednym z jej celów było uzupeł­ nienie zbiorów Musee du Trocadero. Wyprawa przebyła wszerz całą Afrykę: od Senegalu do Somalii. Wielki słownik francusko-polski (Wiedza Powszechna, 2003) wskazuje na całą grupę znaczeń związanych z czasownikiem briser: "stłuc, potłuc, pokruszyć, rozbić, połamać; zniszczyć, zburzyć, skruszyć". Briser odnosi się również do rozpryskujących się fal ("rozpryskiwać się, rozbijać się"); oznacza również "pękanie, załamywanie się promieni światła". Pokrewne wyrazy to brise(e) ("przerwany, złamany"), brisement, czyli "rozpryskiwanie się fal (o brzeg)", ale również "burzenie, kruszenie, tłuczenie"; briseur d'images to "ikonoklasta, obrazoburca"; suiwe !es brisees de quelqu'en, czyli "podążać czyimś śladem". Natomiast samo brisees występuje jako "ślady zwierzyny". Wydaje się, że Leiris wykorzystuje wieloznaczność tej grupy słów: tytuł wskazywać ma na fragmenta ryczność, wieloznaczność, trudność zdefiniowania 36 51 dzieła. 52 33 34 35 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 Leiris M., Brisees, Gallirnard 1966, 1992 Raymond Roussel (1877-1933)- francuski pisarz, autor Impressions d'Afrique i Nouvelles impressions d'Afrique, uznany za jednego z prekursorów surrealizmu. Jego oryginalna twórczość została w pełni doceniona dopiero po latach. Leiris pisał o nim kilkakrotnie - teksty te ukazały się w zbiorze Roussel l'ingenu (1987). 112 �Tomasz Szerszeń • BRISEES CZYLI ŚLADY AFRYKI MichelLeiris (1901-90) Michel Leiris Zebrage Etnograf, pisarz, poeta, eseista francuski. Uczestnik ruchu surrealistycznego (od 1924 do 1929 roku). W latach 1931-33 brał udział w etnograficznej misji badawczej Dakar - Dżibuti. Wyprawa do Afryki rozpoczęła jego przygodę z etnografią- do roku 1971 pracował jako etnolog w Musee de l'Homme w Paryżu. Jego działalność pisarska była bardzo urozmaicona. Niemal przez całe życie prowadził dziennik (1922-89), którego szczególną częścią jest tAfrique Fantorne (1934); pisał powieści (Aurora) i poezję (surrealistyczne, wydane w 1925 roku, Simulacre; inne tomiki poetyckie, które wydał, to m.in. Haut ma!, Mots sans memoire). Jako jeden z pierwszych etnologów zwrócił uwagę na powiązania etnografii i kolonializmu (esej Etnographe devant la colonialisme z 1950 roku). Ważną częścią jego twórczości była refleksja o sztuce: badał art negre, napisał książkę o sztuce afrykańskiej (Afrique noire; wraz z Jacqueline Delange), o Picassie (zbiór zatytułowany MICHEL LEIRIS L'Afrique fantorne fel galiimord Un genie sans był również piedestał et autres textes sur autorem wstępu do katalogu z wystawy Picassa), o Francisie Baconie (Bacon. Face et profil), Giacomettim, Arpie, Duchampie. Leiris zasły­ nął monumentalnym cyklem autobiograficznym, pisanym niezależnie od dziennika. W 1939 roku powstaje Wiek męski, zaś między 1948 a 1976 wychodzą kolejne części La regle du jeu (Biffures, 1948; Fourbis, 1955; Fibrilles, 1966; Frele bruit, 1976). Cykl dopełniają: Le ruban au cou d'Olympia (1981), Langage Tangage (1985) i A cor et acri (1988). Systematyczne badanie i opisywanie samego siebie, to element szerszego zamysłu projektu antropologii życia codziennego. Ideę tę propagowali w latach 30. ci badacze społeczni, którzy wywodzili się z kręgu skupionego wokół surrealistycznego pisma "Documents" i w College de Sociologie: oprócz Leirisa m.in. Georges Bataille i Roger Caillois. Michel Leiris to jeden z najlepszych świadków tego, co w humanistyce i sztuce nazwać możemy "francuskim wiekiem dwudziestym". Do jego przyjaciół i znajomych należeli m.in.: Georges Bataille, Roger Caillois, Claude Levi-Strauss, Marcel Griaule, Alfred Metraux, Antonin Artaud, Luis Aragon, Paul Eluard, Aime Cesaire, Andre Masson, Pablo Picasso, Francis Bacon, Max Jacob, Alberto Giacometti, Pierre Reverdy, Jean-Paul Sartre, Raymond Queneau, Pascal Quinard. Był propagatorem twórczości Raymonda Roussela. Dotychczas na język polski przetłumaczone zostały Wiek męski (tłum. Teresa i Jan Błońscy, Warszawa 1972) i Lustro tauromachii (Maryna Ochab, Gdańsk 1999). Picasso; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9ef71624efba20fbed90fc7c926d1d8.jpg 53ae05e44bd1c06c0ff590d2ab4efc5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Bróg do przechowywania siana / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; tymczasowe przechowywanie plonów ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment zagrody wiejskiej - bróg; w głębi widać stodołę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.XV_B.1.1.6_01 budownictwo drewniane budynek gospodarczy Kręgi Stare okolice Wyszkowa rolnictwo tymczasowe przechowywanie plonów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e8be37b15a13ec3af80014abe85dc5.pdf fa76cd04599aecb13df66c4b59d96a18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:508 Title A name given to the resource Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.103-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Z Y S Z T O F KWAŚNIEWSKI BROGI JAKO ELEMENT na podstawie Z A G R O D Y CHŁOPSKIEJ W POLSCE badań etnograficznych w_ 1955 roku Spiczaste dachy, zawieszane między czterema słupami, stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y element k r a j o b r a z u wiejskiego w i e l u okolic P o l s k i . T o p r y m i t y w n e , t r a d y c y j n e urządzenie, służące przede w s z y s t k i m do p r z e c h o w y w a n i a zboża, słomy, siana, jest t a k tanie i p r a k t y c z n e , że n i e t y l k o nie zanika, ale u t r z y m u j e się i rozpowszechnia do dziś — zwłaszcza w pierwszych stadiach zagospodarowywania się, n p . na Z i e ­ m i a c h Zachodnich, l u b w małych, półrolniczych gospodarstwach. Jeżeli chodzi o 'przechowywanie niewymłóconego zboża, Polska sta­ n o w i w Europie obszar przejściowy. Wyróżniają się t u strefy o d p o w i a ­ dające różnicom k l i m a t y c z n y m : północna, w której zebrane z pola zbo­ że w y m a g a dodatkowego dosuszania w ogrzewanej s t o d o l e , środkowa, obejmująca w zasadzie całą Polskę, gdzie głównym b u d y n k i e m do prze­ c h o w y w a n i a zboża jest stodoła nieogrzewana, a wreszcie strefa połu­ dniowa, w której specjalne b u d y n k i do p r z e c h o w y w a n i a niewymłócone­ go zboża p r a w i e że n i e występują. Jest jednak rzeczą interesującą, że УТ strefie południowej nie m a brogów, które ze względu n a słabsze za­ bezpieczenie o d w p ł y w ó w atmosferycznych (brak ścian) mogłyby zajmować właśnie zasięg bardziej południowy niż stodoły. T e r e n e m występowania 'brogów w Europie jest obecnie Rosja, Białoruś, U k r a i n a i Polska; poza t y m i k r a j a m i spotyka się j e jeszcze w północnej R u m u n i i (okręg Baiamare, zwłaszcza r e j o n Viseu de Sus) oraz bardzo sporadycz­ nie na terenach n i e m i e c k i c h aż po Holandię ; na północy b r o g i z n a r ^ 1 2 P o r . E . L a i d, Ü b e r 1 t. 17—18: P o r . K . R h a m m , Etnographische 2 tumskunde, n í k o v á , ska w d e n Ursprung t . 2, B r a u n s c h w e i g Národopisná Etnografie", 1958 r. dowy, der nordośteuropiiischen Riege, „Polk-liv", 1 9 5 3 — 1 9 5 4 , 's. 1 7 — 3 3 . w nr 2: Baenerdal nieruchomy. musea w 1959, s . pod Beitrdge zur germanisch-slavischen 1 9 0 5 — 1 9 1 0 , c z . 1, s . 3 5 4 , u w . přírodě v Holandsku 203, r y c i n a Amersfoortem a v Belgii, przedstawiająca w Holandii; Alter- 1; p o r . t e ż bróg foróg ma O. S k a l ­ „Českosloven­ wybudowany dach dwuspa­ �KRZYSZTOF 104 KWAŚNIEWSKI są również na L i t w i e , Łotwie i w Estonii, a na południu występują czasami w Słowacji, Słowenii i zachodniej C h o r w a c j i (jako zjawisko nowe) oraz w północnych W ę g r z e c h . W t y m stanie rzeczy etnograficzny opis i typologia brogów w P o l ­ sce mogą rzucić pewne światło na genezę niektórych elementów zagro­ d y chłopskiej w Polsce. To właśnie jest celem tego opracowania. 3 Rys. 1. B r ó g zaopatrzony o dachu w czterospadowym, platformę napalową. piramidalnym, Łęki ruchomym, Strzyżewskie, pow. Krosno F o t . K . Kwaśniewski 3 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1929, s. 2 3 2 . �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 105 K . Moszyński uważa b r o g i za element pochodzenia zachodniego, który przeniknął na wschód d w o m a szlakami, poprzez Litwą i Łotwę w k i e r u n k u L e n i n g r a d u i poprzez Małopolskę na zachodnią Ukrainę . Tezą tę p r z y j m u j e także B . Schier, uważając przejęcie brogów za pierwszy k r o k w k i e r u n k u przejęcia zachodnio germańskiej „Scheunenw i r t s c h a f t " , a za urządzenie rodzime dla Słowian uważając t y l k o otwartą przestrzeń do młócenia — gumno . A r g u m e n t a m i tego t w i e r ­ dzenia są przeważnie w n i o s k i z e t y m o l o g i i nazwy bróg, które zostaną jeszcze omówione poniżej w związku z p r z e d s t a w i e n i e m polskich z n a ­ czeń t e j nazwy i pochodnych. Jeżeli chodzi o dawność urządzenia, t o n a j d a w n i e j s z y m p r z e k a z e m źródłowym jest w z m i a n k a z Lex bajuvariorum z 1 połowy V I I I w . przytoczona przez B . Schiera . Archeologia p r z y j m u j e występowanie brogów już w k u l t u r z e p r a p o l s k i e j , a p o ­ twierdzenie występowania brogów z n a j d u j e m y w r y c i n i e Biblii Welislawa z X I I I w . , w występowaniu h e r b u Bróg już na pieczęci z 1343 г., a p o t e m w zapiskach sądowych o d 1401 r . p o d nazwą Bróg albo L e szczyc , wreszcie zaś w e w z m i a n k a c h u w i e l u autorów X V I — X V I I I w . w Polsce . Dokładniejszej analizy stosunków brogów do i n n y c h urzą­ dzeń zagrody chłopskiej nie przeprowadzono na większych obszarach. T y l k o d l a terenów Podola J . Gajek zwrócił uwagę na typologiczne p o ­ wiązanie b r o g u , zwanego t a m oborih, z ogrodzeniem dla bydła p o d gołym niebem, z w a n y m obora , oraz na f a k t słabego rozpowszechnie­ nia brogów w południowej części Podola, na terenie rozpowszechnienia kosznic . Opracowanie to oparte zostało wyłącznie na w y n i k a c h badań t e r e ­ n o w y c h , przeprowadzonych w 1955 r . w 336 wsiach do celów Polskiego atlasu etnograficznego, na podstawie jednolitego k w e s t i o n a r i u s z a . Konsekwencje oparcia się n a t a k i m zasobie źródeł są następujące: 1) dane o występowaniu l u b o t r a d y c j a c h występowania omawianego zjawiska stanowią przybliżenie reprezentacyjne; 2) uwzględnione zo4 c e 7 8 9 10 n 12 13 14 4 M o s z y ń s k i , 5 B. europa, riusz l. c. Hauslandschaften S c h i e r , Reichenberg 6 S с h i e r, op. 7 S c h i e r , op. 8 J . K o s t r z e w s k i , 9 L. N i e d e r l e , 1 0 Z. G l o g e r , 1 1 S. B. 1 2 J . G a j e k , und im ostlichen Mittel- c i t . , s. 387. cit., s. 386. Kultura Život L i n d e , Słownik Zarys 1 3 G a j e k , 1 4 A. N a s z , nr 3, W r o c ł a w prapolska, starych Encyklopedia op. Kulturbewegungen 1932, s. 385. Poznań Slovanu, staropolska, języka etnograficzny 1949. t . 1, P r a h a t. polskiego, zachodniej 1, t. 1911, s. 806. Warszawa 1, W a r s z a w a części Podola, 1958, s. 208. 1951, s. 172. L u - b L i n 1947, s. 13. cit., s. 62. Sterty, stogi. 1955, s. Brogi, 31—35. [w:] Polski atlas etnograficzny. Kwestiona­ �KRZYSZTOF 106 KWAŚNIEWSKI stały t y l k o dane dotyczące g o s p o d a r s t w c h ł o p s k i c h , a więc .mapy n i e dają o b r a z u występowania brogów s p o t y k a n y c h często p r z y •domkach kolejarzy, dróżników, leśników i i n . , którzy n i e prowadzą samodzielnych gospodarstw r o l n y c h i najczęściej nie posiadają wła­ snych zabudowań, a którzy — j a k w y n i k a z obserwacji — częściej i n a większych obszarach używają brogów niż chłopi; 3) m a p y przedsta­ wiają t y l k o stan z 1955 г., a więc nie uwzględniają d a n y c h o występo­ w a n i u brogów z opisów w źródłach pisanych i l i t e r a t u r z e , pozwalają- 1 — ale we wsiach budowano stwierdzono skich; 3 — we badanych tarn brogi, wsiach wsie, w nie stwierdzono a nawet badanych których po w razie występowania potrzeby występowanie stwierdzono 1945 r. p r z e z brogów buduje brogów w się chwili gospodarstwach występowanie .brogów osadników w je obecnie; badań, 2 — chłop­ wybudowanych �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 107 cych na t w i e r d z e n i e , że 'brogi były znane niegdyś w całej Polsce. Dane 0 d a w n y m stanie rzeczy pochodzą t y l k o ze s t w i e r d z o n y c h w terenie tradycji ustnych. A u t o r zdaje sobie sprawę, że p r z y t a k i m p o t r a k t o w a n i u opracowania szereg r e l i k t o w y c h l u b efemerycznych faktów i t r a d y c j i uszło u w a g i , zwłaszcza wobec dość dużego r o z r z u t u 'przebadanych w s i . D o w y m i e ­ n i o n y c h powyżej trudności w pełnym ujęciu t e m a t u metodą k a r t o g r a ficzno-porównawczą dodać trzeba także i to, że w niektórych wsiach brogi. n i e są urządzeniami stałymi. Łatwość, a zarazem nietrwałość 'eh k o n s t r u k c j i powoduje, że nieraz bywają one budowane t y l k o w związ­ k u z większym 'urodzajem zbóż l u b t r a w , a po p a r u latach niszczeją l u b są rozbierane. W zależności o d potrzeb zmieniają się też czasem f u n k c j e urządzenia i niektóre elementy jego f o r m y . Jednakże w P o l ­ sce, na t l e powszechnego urządzenia do p r z e c h o w y w a n i a zboża, siana 1 słomy, j a k i m jest stodoła, oraz w zestawieniu z niektórymi d a n y m i o i n n y c h p r y m i t y w n y c h sposobach p r z e c h o w y w a n i a t y c h zbiorów, j a k s t e r t y i stogi — wyznaczone, zgeneralizowane zasięgi mogą stanowić Ryc. 2. patrzony Bróg w o dachu pomost z dwuspadowym, desek. nieruchomym, Dzierzążnia, pow. zao­ Tomaszów Lubelski R y s . K . Kwaśniewski �KRZYSZTOF 108 KWAŚNIEWSKI przesłanki do u c h w y c e n i a niektórych kierunków i tendencji r o z w o j o ­ w y c h w o m a w i a n y m zakresie. Przez bróg r o z u m i e się najczęściej dach zawieszony między czterema słupami t a k , że można go przesunąć w górę i w dół zależnie o d p o t r z e ­ b y pomieszczenia w n i m większej l u b mniejszej ilości z b i o r ó w . Jest to jednak — j a k w y n i k a z zestawionych poniżej d a n y c h — t y l k o z a ­ s a d n i c z a forma i funkcja brogu. Od b r o g u należy odróżnić nie .przykryte dachem, ułożone na czas dłuższy, okrągłe l u b prostokątne k u p y zboża albo słomy, zwane p r z e ­ ważnie s t e r t a m i , oraz okrągłe, często wysmukłe k u p y siana, zwane sto­ gami (terminologia ta nie jest w gwarach p o l s k i c h jedyna, ale p r z e ­ ważająca, p r z y czym o nazwie decyduje n i e kształt, ale zawartość s t e r t l u b stogów). Z w a r t y Obszar występowania brogów albo t r a d y c j i o i c h występo­ w a n i u w gospodarstwach chłopskich — to Polska wschodnia i środko­ w a , z wyjątkiem zachodniej części Podkarpacia (mapa li). Na żywot­ ność urządzenia wskazują dość liczne jego przeniesienia w r a z z falą osadniczą po 1945 r . n a Ziemie Zachodnie (na 336 w s i przebadanych występowanie l u b t r a d y c j e o występowaniu brogów stwierdzono w 163 wsiach, w t y m w 10 wsiach zwyczaj i c h b u d o w a n i a przynieśli osadnicy na Ziemie Zachodnie). Nazwa bróg i p o k r e w n e występują głównie u Słowian Zachodnich (czeskie brah, łużyckie brožnja, które oznacza zresztą stodołę pod wspólnym dachem z domem, podczas g d y dach n i e r u c h o m y na słupach to kolnja ) . Nawiązując do tego f a k t u wywodzono nazwę bróg od n i e ­ mieckiego Berg , a następnie od gockiego bairgan i staro-górno-niemieckiego bergan . Na poparcie przytaczano wielkoruską nazwę selom, co wydaje się zapożyczeniem o d germańskiego helm, staronordyckiego hjelm, gockiego hilms i staropruskiego Umis . Pogląd o niemieokiej pożyczce nazwy bróg przyjmował K . Moszyński . Polska etymologia stoi na s t a n o w i s k u prapokrewieństwa gockiego bairgan i pochodnych z prasłowiańskim *bergti, stąd *borg . Stąd też i ukraińska nazwa 15 1 6 17 18 19 20 21 1 5 P o r . też " A. 1 7 S с h i e r, I e S с h i e r , op. cit. 1 9 A. borgs 1927 s. opis C e r n y , op. W.,Ba d u r a , łużycka, c i t . , s. Vedeskaps 385 och Husów, „Wisła", (wg t. 3 : „Lud", t. 8 : 1902, s. 275. 1889, s. 3 3 8 — 3 6 9 . Bernekera). Germanisch-slavische hehnwortkunde, Vitterhets-Samhalles Handlinger", „GoteS. IV, t. 3 1 : 4, s . 2 7 3 . 2 0 M o s z y 2 1 F. S ł a w s k a , 44. pracy S t e n d e r - P e t eг s e n , kuningiije nr w Zagroda ń s к i , op. ctt., s. 232. Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1, K r a k ó w 1952. �1 — bróg, którym z brodło, BROGI JAKO obróg, oboroh oznaczają słomę, siano, przechowuje nieruchomym się dachem, żerdzi wbitej w ze ściankami 4 — ze zbożem l u b słomą; środek ELEMENT znana stogu ZAGRODY reuhorny zboże; lub bez; 2 — lub sterty; 5 — dach we 109 n a czteerch słupach, bróg, 3 — jest tylko n a z w a określanie n a z w ą b r ó g CHŁOPSKIEJ bróg, brożyna pod brodło oznaczają szopę brodło oznaczają stertę n a -określenie wsiach badanych pionowej stwierdzono kopca n a ziemniaki oborih, nie mająca oczywiście etymologicznie nic wspólnego z oborą . Na korzyść tej interpretacji przemawia występowanie szeregu innych desygnatów nazwy bróg . 22 23 2 2 Wbrew twierdzeniom gii n a z w y obora z hodowlą w 2 3 Np. Polsce bróg Gajka (por. p r z y p . por. K . K w a ś n i e w s k i , jako w końcu XIX zbiorowisko i w kilku XX 12); z e s t a w i e n i e Elementy w., kłosów „Lud", zagrody danych chłopskiej o etymolo­ związane t. 4 7 : 1 9 6 2 , s . 4 4 6 , p r z y p . 2 2 . (O. K o l b e r g . L u d . Mazowsze, t. 3. �по KRZYSZTOF Rys. 3. Sterta między o -czterema nią KWAŚNIEWSKI palikami drążkami. 1 sterta Małroiwiista, wzmocniona pow. kilkoma opartymi, Augustó.w R y s . K . Kwaśniewski N a z w y bróg, brodło, oboroh określają — j a k stwierdzono — n a przeważającej części obszaru r u c h o m y daszek na słupach (por. m a p a 2 i r y c . 1). W r o z r z u c o n y m zasięgu spotyka się jednak określanie t y m i n a z w a m i daszków ( n i e r u c h o m y c h , a więc r o d z a j u szop bez ścian (ryc. 2). W z w a r t y m śląskim i częściowo małopolskim zasięgu s t w i e r d z o ­ no określenie nazwą bróg s t e r t y zboża l u b słomy (to samo zjawisko stwierdzono i w dwóch wsiach na Podlasiu). Jest rzeczą interesującą, że na Śląsku zanikło urządzenie, a utrzymała się (na określenie innego desygnatu) nazwa; n i e jest jednak wykluczone, że podobnie j a k w w i e l u i n n y c h archaizmach g w a r y śląskiej nazwa ta zachowała t a m p i e r w o t n e , ogólniejsze znaczenie p r z e c h o w y w a n i a zgromadzonych zbiorów, zwła­ szcza że określa ona t a m również i kopiec n a z i e m n i a k i . O d m i e n n a jest sytuacja na P o m o r z u , gdzie spotyka się jeszcze t r a d y c j e o brogach, ale n i e stwierdzono (występowania n a z w y bróg w m i e j s c o w y c h g w a r a c h . 2 4 Kraków brodło 2 4 1 8 8 7 , ,s. 8 9 ) , j a k o ( S ł a w s k i , Por. K. op. N i t s c h , dół n a cit, Mały z i e m n i a k i (por. niżej). P o r . też znaczenie s. 43). atlas gwar polskich, Wrocław—Kraków 1959. nazwy �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 111 Może to świadczyć o t y m , że w Polsce północno-zachodniej z m i a n y za­ chodziły w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e w s i raczej w o l n o ' i od dawna, g d y tymczasem w Polsce południowo-zachodniej przyczyną z a n i k u brogów mógł być s z y b k i rozwój gospodarczy l u b zarządzenia a d m i n i s t r a c y j n e . W t y m miejscu n i e o d rzeczy będzie zwrócić uwagę na pewne f o r m y być może pośrednie, występujące w zasięgach p e r y f e r y c z n y c h w sto­ s u n k u do zwartego zasięgu występowania brogów. Są t o : 1) s t e r t y ze zbożem ustawione między czterema p a l a m i , ale n i e n a k r y t e dachem — głównie n a Śląsku i na Kaszubach; 2) s t e r t y zboża l u b słomy zabezpie­ czane przez oparcie o nie k i l k u drągów, występujące szczególnie w p a ­ śmie o d K r a k o w s k i e g o , wzdłuż górnej W a r t y i k u T o r u n i o w i (ryc. 3i). 1 — stwierdzono w stwierdzono badanych wsiach przechowywanie w przechowywanie brogach siana w niewymiócanego brogach; zboża 2 — �KRZYSZTOF 112 KWAŚNIEWSKI Z a r y s o w u j e się też związek między brogami a niektórymi k o n s t r u k ­ c j a m i p a l o w y m i , wzmacniającymi s t e r t y : w n i e w i e l k i m zasięgu w i e l ­ k o p o l s k i m stwierdzono, że ipal w b i j a n y dla umocnienia w środek s t e r t y ze zbożem (ryc. 4) określany jest nazwą brożyna, a więc nazwą o k r e ­ ślającą najczęściej słup b r o g u \ W t y m m i e j s c u trzeba zaznaczyć, że p o w i n o w a c t w o t a k i c h urzą­ dzeń, j a k brogi, s t e r t y i stogi, wyraża się nie t y l k o w f u n k c j i , a czasem {jak wyżej zaznaczono) i n a z w i e g w a r o w e j , ale również w w i e l u d r o b ­ n y c h szczegółach f o r m y . A b y nie rozbudowywać zbytnio s t r o n y k a r t o g r a ­ ficznej, nie przedstawiono t u osobnych mapek z tego zakresu, ale n a j ­ ważniejsze z wyznaczonych zasięgów różnych f o r m stert i stogów zo­ staną poniżej wyszczególnione w tekście, w zestawieniu z o d p o w i e d n i m i z j a w i s k a m i dotyczącymi brogów. Zasadnicze f u n k c j e brogów w gospodarstwach chłopskich przedsta­ w i a mapa 3. W y n i k a z n i e j , że większa koncentracja zwyczaju prze­ c h o w y w a n i a z b o ż a w brogach zarysowuje się w zachodniej części zasięgu, g d y tymczasem w e wschodniej Polsce (z wyjątkiem Rzeszowskiegoi) w brogach przechowuje się głównie siano. Podobne, może jeszcze 2 Rys. 4. Stóg przykryty isiana kilkoma umacniany związanymi, dzony. 2 5 N i t s c h , op. cit. Łączyn, wbitym w zwisającymi pow. środek palikiem, drążkami; Ostrołęka Rys. K. ogro­ Kwaśniewski �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 113 wyraźniejsze zasięgi posiada zwyczaj wzmacniania s t e r t zboża l u b słomy w b i t y m i w środek p a l a m i : występuje o n w większych z g r u p o ­ waniach w pasie o d K a r p a t Zachodnich, poprzez Śląsk i zachodnią Wielkopolskę k u p o g r a n i c z u mazowiecko-pomorskiemu. Na obszarze położonym dalej na zachód umacnianie stert i stogów p i o n o w y m i p a l a m i jest z j a w i s k i e m r z a d k i m , a na wschód — występuje z w a r t y obszar, na 1 — stwierdzano powanie w występowanie badanych wsiach piwniczek brogów pomieszczenie d l a zwierząt l u b szopa; 3 — zboże 4 — lub siano stwierdzono, leżącym układa na się układa że się ziemi (jeżeli je ściółce na na zboże l u b w ze Etnografia P o l s k a , t. I X platformie, brogu brogami; na 5 — pewnej jest zboże, brogów wystę­ wykorzystane wysokości stwierdzono ogrodzeń w o k ó ł stwierdzono że p r z e c h o w y w a n e się n a pomoście z przechowywane słomy); 2 — ścianki, stwierdzano, siano układa budowania 8 - pod posiadających desek to w jako brogu nad ziemią; lub drągów, prawie występowanie zawsze izwyozaju �KRZYSZTOF 114 KWAŚNIEWSKI Brogi Pod brogami występują ogradzane płotem 10 13 pomosty — 23 platformy napalowe — 7 24 — 2 3 13 45 5 1 2 3 8 piwnice — — — 4 2 3 8 szopy — — — — 2 5 9 chlewy — — — — — 9 28 wisko dzono zja­ wsi, w rych stwier­ ilość któ­ Łączna chlewy szopy występują piwnice napalowe brogami platformy pomosty Pod płotem Brogi ogradzane którym p a l e m w b i t y m w środek stogu umacnia się najczęściej t y l k o stogi z s i a n e m (ryc. 4). Bardzo zróżnicowany obraz k a r t o g r a f i c z n y przedstawiają sposoby zabezpieczenia dolnej części b r o g u (mapa 4). F o r m y t e rzucają n i e k i e d y światło i na dodatkowe f u n k c j e tego urządzenia. N a północnym w s c h o ­ dzie Polaki w dość z w a r t y m zasięgu występuje zwyczaj zaopatrywania niektórych brogów ściankami. Powstałe w t e n sposób pomieszczenie b y w a w y k o r z y s t y w a n e przeważnie jako stajenka d l a zwierząt, czasem też j a k o szopa na narzędzia i drobne sprzęty (ryc. 5). W południowej części Kieleckiego, pomiędzy Wisłą a Pilicą, występuje n i e w i e l k i e zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj b u d o w a n i a p i w n i c pod b r o g a m i . P r a w i e cały zasięg występowania brogów o b e j m u j e też rozrzucony zasięg zwyczaju k o n s t r u o w a n i a podłóg l u b podkładów z żerdzi i desek p o d b r o g i (ryc. 2i). Jest rzeczą interesującą, że j e d y n e większe zgrupowanie t a k i c h podłóg k o n s t r u o w a n y c h p o d s t e r t a m i występuje w zasięgu śląsko-krakowsikim oraz między Przemyślem a źródłami Wieprza, a więc t a m , gdzie b r o g i obecnie w gospodarstwach chłopskich nie występują l u b już zanikają. Podobnie rozrzucone są t r a ­ dycje i . r e l i k t y p l a t f o r m n a p a l o w y c h ( r y c . 1), n a których składa się w brogach zboże l u b siano. (Pod s t e r t a m i p l a t f o r m y takie stwierdzono t y l k o w dwóch wsiach n a Śląsku). Nasilenie współwystępowania z j a ­ w i s k pokazanych na mapie 4 przedstawia następująca tablica: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 115 (Ostatnia r u b r y k a n i e jest sumą poprzednich, lecz przynosi t y l k o stwierdzenie, w i l u wsiach spośród 336 w s i stałej sieci Polskiego atlasu etnograficznego stwierdzono dane zjawisko. Tablica 'uwzględnia t y l k o współwystępowanie dwóch cech, a więc te wsie, w których stwierdzono więcej niż d w i e w y m i e n i o n e cechy, musiały występować w zestawieniu k i l k a razy i dlatego suma c y f r w p i s a n y c h w r u b r y k a c h jest czasem większa o d ogólnej ilości w s i , w których dane zjawisko występuje). Z m a p y 4 w y n i k a także, że zasięg, zwyczaju ogradzania brogów pło- Ryc. część a 5. Bróg brogu całość o dachu stanowi jest czterospadowym, rodzaj ogrodzona. ruchomym; szopy zaopatrzonej Wola Solecka, pow. Fot. K. dolna ściankami, Lipsko Kwaśniewski �KRZYSZTOF 116 KWAŚNIEWSKI t a m i (ryc. 2) jest dość rozrzucony . O w i e l e k o n s e k w e n t n i e j r y s u j e się zasięg zwyczaju ogradzania stert; t w o r z y o n z w a r t e z g r u p o w a n i e na pograniczu zasięgu występowania brogów, zajmując pasmo o d źródeł W a r t y , poprzez obszar między Pilicą a Bzurą, aż p o okolice Płocka i t e ­ r e n y między Wkrą i Narwią. Opisy z badań t e r e n o w y c h i wiadomości zebrane ze wspomnień informatorów o kształcie 'dachów brogów zestawia mapa 5. Zarówno t r a d y c j a ustna, j a k i wyznaczone .zasięgi wydają się wskazywać, że formą najstarszą były dachy okrągłe, stożkowe (ryc. 6), zaś dopiero z t e j f o r m y wykształciły się daszki czterospadowe p i r a m i d a l n e , a ostat­ nio także daszki dwuspadowe . T a k a p r z y n a j m n i e j chronologia względ­ na o m a w i a n y c h f o r m została stwierdzona na obszarach występowania wiadomości o dachach okrągłych w brogach. Najczęściej spotykaną formą jest obecnie w Polsce bróg z daszkiem czterospadowym p i r a m i ­ d a l n y m , a najnowszą — bróg z daszkiem d w u s p a d o w y m . Ta ostatnia f o r m a występuje głównie na terenach dużej żywotności zwyczaju sta­ w i a n i a brogów w gospodarstwach chłopskich; jest Ona też często jedyną formą spotykaną na 'krańcach zasięgu występowania brogów. Także i w związku z tą mapą w a r t o przytoczyć porównawczo wiadomość, że cały wschód P o l s k i o d N a r w i po Przemyśl o b e j m u j e duże zgrupowanie w s i , w których stwierdzono występowanie z w y c z a j u n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi w szczycie, zwisającymi drągami. 26 27 Na podstawie wyróżnionych cech brogów i s t e r t zarysowuje się w Polsce regionalizacja przedstawiona na mapie 6. Obszary zaznaczone n a m a p i e c y f r a m i 1, 2 i 3 wykazują duże p o ­ dobieństwo w t y m zakresie. I c h rozgraniczenie jest właściwie spowodo­ w a n e t y l k o t y m , że obszar 2 w y k a z u j e o wiele mniejsze nasycenie t y m i cechami, a n a w e t i c h zanik. Obszary 1, 2 i 3 to obszary charakteryzujące się częstym występo­ w a n i e m brogów, n a z w y bróg n a i c h określenie, p r z e w a g i używania brogów do p r z e c h o w y w a n i a niewymłóconego zboża, przewagi wystę­ powania zwyczaju zabezpieczania spodu brogów p r z y n a j m n i e j p o m o ­ s t e m z desek i żerdzi, a często n a w e t platformą napalową oraz przewagą obecnego l u b dawnego występowania w s z y s t k i c h f o r m dachów w b r o ­ gach (a więc okrągłych, czterospadowych i dwuspadowych). Jest to równocześnie obszar, n a którym stwierdzono, że drągiem w b i t y m w środek umacnia się p r a w i e wyłącznie stogi z sianem (a nie s t e r t y 2 6 Por. też R. F. К a i n d i , Pasterstwo i wierzenia u Hucułów, „Lud", t. 2: 1896, s. 209. 2 7 ski. Podobnie widzi ewolucję Lwów—Warszawa—Kraków formy dachu 1 9 2 6 , <s. 25). w brogach A. F i s c h e r (Lud pol­ �BROGI 1 — nych; stwierdzono 2 — stwierdzono JAKO ELEMENT występowanie stwierdzono brogów występowanie występowanie lub ZAGRODY o okrągłych, dachach brogów tradycje CHŁOPSKIEJ o o 117 czterospadowych, dachach występowaniu piramidal­ dwuspadowych; brogów o 3 — dachach stożkowatych ze zbożem l u b słomą) oraz obszar występowania zwyczaju n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi, luźno zwisającymi drągami. Obszar 1 wyróżnia się poza t y m zasięgiem występowania chlewów p o d b r o g a m i . Jest o n też obszarem, na którym stwierdzono dość częste występowanie (podobnie j a k n a obszarze 3) t r a d y c j i ogrągłych dachów w brogach i (podobnie j a k na obszarze 4) z w y c z a j u ogradzania brogów. Dość wyraźnie odcina się n a t y m t l e obszar 4, charakteryzujący się przede w s z y s t k i m z w a r t y m zasięgiem nazw bróg, brodło jako określę- �KRZYSZTOF 118 Ryc. 6. B r ó g o dachu mie). KWAŚNIEWSKI stożkowatym Sujkowa, pow. (na kwadratowej ra­ Nisko Rys. K. KwaśniewsKt nia oznaczającego stertę ze zbożem l u b słomą (a nie bróg). Występują t a m również j a k b y szczątkowe zasięgi: nazwy bróg, jako określenie kopca na z i e m n i a k i , zwyczaju budowania p i w n i c pOd brogami, a także zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj stawiania stert n i e n a k r y t y c h , ale między czterema p a l a m i . Obszar 5 s t a n o w i teren, gdzie b r a k w s z e l k i c h starych t r a d y c j i o występowaniu brogów, natomiast w c h w i l i obecnej występują t a m w dość dużym n a s i l e n i u brogi wprowadzone przez osadników p r z y b y ­ łych na tę ziemię po I I w o j n i e światowej. Obszar 6 to teren, n a którym występują jeszcze różne stare tradycje związane z brogami, ale są one już słabe i rozproszone. Na podstawie powyższych stwierdzeń da się wysunąć k i l k a tez o genezie, r o l i i e w o l u c j i brogów w p o l s k i c h gospodarstwach chłopskich: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 119 1. Stare, rozproszone t r a d y c j e o brogach i i c h d a w n y c h odmianach w północno-zachodniej Polsce świadczą, że niegdyś urządzenie t o było t a m powszechnie znane, a być może wprowadzone jeszcze, z a n i m dotarło ono dalej n a wschód P o l s k i . 2. Wschodnia Polska, choć nasycona w i e l o m a t r a d y c y j n y m i elemen­ t a m i k u l t u r o w y m i związanymi z b r o g a m i i stanowiąca t e r e n powszech­ nego u t r z y m y w a n i a się i c h w gospodarstwach chłopskich, może być uważana za t e r e n stosunkowo późnego w p r o w a d z e n i a brogów. P r z e m a ­ w i a za t y m t r a d y c j a budowania brogów o dachach okrągłych, a więc zbliżonych do p o k r y c i a starannie ułożonych stert, a także funkcja b r o ­ gu, ograniczona raczej do przechowywania zboża, n a w e t w połączeniu z pomieszczeniami d l a bydła, g d y tymczasem siano jest t a m składane �KRZYSZTOF 120 KWAŚNIEWSKI w stogi, które układa się staranniej i t r w a l e j niż w i n n y c h dzielnicach Polski. 3. K r a k o w s k i e i Śląsk stanowią obszar tradycji najstarszych. Stwierdzone t a m zasięgi starych znaczeń nazwy bróg wydają się p o d ­ budowywać j e j słowiańską etymologię od gromadzenia, przechowy­ w a n i a czegoś w ogóle. Podobne w n i o s k i może nasuwać występujący t a m m i e j s c a m i zwyczaj łączenia b r o g u z piwnicą. Jeżeli więc nawet przyjąć przytoczoną powyżej tezę K . Moszyńskie­ go o zachodnim pochodzeniu brogów, to wiele danych wskazuje na to, że w Polsce uległy one p r z y s w o j e n i u i m o d y f i k a c j i w nawiązaniu do r o d z i m e j nazwy oraz do f o r m jakichś d a w n y c h , okrągłych częściowo z i e m i a n k o w y c h zasobników n a p l o n y , do których nawiązują być może i stodoły poligonalne. Szybkie i powszechne przyjęcie nieogrzewanej, ale starannie, n a wzór d o m u mieszkalnego budowanej, szerokofrontowej stodoły stanowiło w y r a z dużej t r o s k i o p l o n y . W y r a z e m t e j t r o s k i było zapewne również upowszechnienie się brogów, ale nie jako urządzenia podstawowego, lecz jako k o n s t r u k c j i pomocniczej, używanej z koniecz­ ności zamiast stawianych z tradycyjną pieczołowitością stert. Najnowszą tendencją jest szybki w ogóle zanik w s z e l k i c h f o r m przechowywania niewymłóconego zboża, zwłaszcza w większych go­ spodarstwach — a to wobec mechanizacji prac omłotowych. Coraz też rzadziej można spotkać b r o g i u samodzielnych gospodarczo chłopów. Krzysztof Kwaśniewski F E I M E auf A L S Grund E L E M E N T D E S ethnographischer B A U E R N H O F E S Untersuchungen IN im P O L E N Jahre 1955 Z u s a m m e n f a s s u n g Der Ariikel stützt Untersuchungen, die Ethnographischen durchgefiihrt in Europa umrissen. auf Landkarten Tradition ihres Designate Kartę ob 3 sie Grund Formen, der Ergebnisse In Formats Auftretens zeigt mundartlichen Plattformen, gleichfalls die Polens ethnographischer des Einleitung wird Quellen und und dargestellt. Kartę 1. Das Auf Bezeichnungen Schutz des Schuppen, Anfertigung das Auftreten Feime Auftreten Kartę bróg, Getreides unteren Stelle) Polnischen nach A. von ethnographischen der Funktionen einer Zwecke Fragebogens der Funktionen wichtigsten Keller, ansehnlicher fiitr des ungedraschenen zum zur Ergebnisse Verwendung geschichtlicher kleineren Formen die der Bezeichnungen Aufbewahrung verschiedenen Geriiste, unter sind. veranschaulicht zur auf Gesamtgebiet Atlasses worden auf sich im 2 in brodło der stellt wurden und die wichtigsten zusammengestellt. — Heues Feimenteiles statistischen die Feime oder Literatur Polen der Feime sind Nasz Feimen Kartę vor allem, dienen. Die (Einfriedigungen, 4 dar, Zusammenstellung dereń der �BROGI Anzahl v o n Dórfern mitauftreten. Gebiete, denen mengestellten der zu der der auf nach Feime Grund Zweiten des alten Abarten im nordwestlichen einst kann, in dem Krakauer Land auftreten, die „bróg" wir uns zu eigen die sowie die an und namentlich (Sammeln, These von die ware unterlag Formen vielleicht K. iauch und 2) der mit Feime dennoch zu einer irgendwelcher, die auf zeugen, ütber daraiuf in wo die Gebiet 4 ist Gebiet 6 um es die runder, erdener mehreren erfolgte; áltesten der diese das wenn Feime These Bezeichnung Erntespeicher ankniipfen. 3) Bezeichnung Selbsit, Herkunft dass werden Traditionen der heimische ihre Einrichtung von stehen, westliche werden: und angesehen Etymologie an teils eine Merk­ Ausbreitung diese spat htozuweisen, Scheunen zeigen von Feime obwohl Anknüpfung polygonalen 3 festgestellt dass Verbindung die Karte durch im die als ein Gebiet slawischen und eine sich kann bezug Gebiet, 2 einer aus ist. Ostpolen, Aufbewahiren) Moszyński es einigen Probe das Das stellt verhaltnismassig ein der 5 gering war, mit Anzahl unterscheiden. in dass bilden 1, zusam- Gewohnheiten die Gebiete geringaran davon befriedigt Schlesien machen, Modifikationen an Einführung bergti von war; Gebiete Die hauptsáchlich Materials Polens uns wie Gebiet sehr der geben, dar, wahrend, Traditionen bekannt diesem die das schon Telle zu sich einander Welkriege verstreuten allgemein auf von Anzahl gestatten oder zusammengetragenen die Traditionen girosseren oder traditionellen Gebiet die auftreten Bezeichnung Gegenüberstellung angedeuteten durchdrungen, dass dort Karte 'unter veranschaulicht. nach Heuschober Merkmale, deren ihrer erorterten Erscheinung dem handelt, in 5 121 Merkmale Feime Karte Bauern oděr einer Traditionen der auf Feime dem CHŁOPSKIEJ die betreffenden sind dieser Auftreten gegebenen Feime Auf 1) im altesten alte auf gemeinsamer Intensivitát malen der Stroh- Polens ist. D i e Reihe von in denen ZAGRODY Dachformen polnischen Getreide-, ersehen ELEMENT auftreten, von Regionalisieruing eine sie Merkmale Merkmalen 6 dienten, Verschiedene in enrichteten JAKO wurde. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f1e1a3c26031890fa1cef86ce9780ed.pdf 3846d7cae1ddc1b820a4f3b537fcb1b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource biografie Malinowski, Bronisław (1884-1942) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1693 Title A name given to the resource Bronisław Malinowski - szkic biograficzny / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.61-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica - Klyszcz, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ BRONISŁAW MALINOWSKI - Lud, t. &0, 1982 S~IC BIOGRAFICZNY RoZJpO'C'zęcie prz'ez PWN edycji Dzieł Bronisława Ma1linOlWskiego spo~woduj,e zapewrne wz·rootzainteresowania jego 1wórcz,ością. Z inic'jatyiWą w tej drz:iedZJi'l1ie !Wyszło krakowsk:ie środowisko socjologie'zrne 0lPracO\Wując lmiążlkę pit. Antropologia społeczna B7'onisława Malinowskiego pod. redakcją A. K. P.alucha i M. Flis. W 1I9i81r. wydano monogra[ię o Malinowskim na'Pisaną przez ,A. K. Palucha dla serii "Myl§li i Ludzie" wydanej \przez Wiedzę Powszechną. Wymienione QlPTacolwamiaomaw~ają głóvm1e tlwórcYlJośćnaukową M.alinowskiego, mniej mieljlsca 'POOwięcając jemu samemu. JaJk dotychczas, brak oIoS'zeI'Ill'iejszeji zadaIWałającej mografli Malinowskiego, choć probleunaty\ką tą za,jmolWało się już S1pocobadaczy 1. Nilniejszy szkic stanQwi !podsumowanie ddtychc,zasowe'j wiedzy Malinowski Browisław Kasper, w: Polski Slownik BioW;I1ocłaJw 1'974, s. 332 - 330; E. HOIl1aw1Ska,Lata polski'ej młodości Bronisława Malinowskiego, praca magisterska 1971, Uniwersytet Jagielloński; Commemoration of Professor Malinowski, "Bulletin of the Polish Instit'ute of Arts and Scien-c·e5 'of Amer:i-ca" 1942 - 3, t. 1, s. 18'7- 2.12; R. F.i:rlth, Bronislaw M.alinowski, w: S. S'ilvermam (ed.), Totems and Teacherr.~. Perspectives on the History of Anthropology, New Y·aI1k: 1981, s. WO - 137; tenŻie, Professor BronisLaw Malinowski, "Man" 1942, t. XVII, s. 661 - 662; tenże (ed.), Man and Culture. An Eval.uation of the Work of Bro,nislaw Malinowski, LOII1.dOirl W5·7; F. GrOls.s, Bronisław Malinowski, "Lud" 1'948, t. XXXVIII, s.. ',.,'77~ 288; P. Ka.berry, Bronislaw Malinowski a Citizen of the Worrld, "Social HmLwnls" 1943, s. 91; A. K'ar:diner, E. PirebIe, They Studied Man, Cle'V'el.a:nid 1961, 5. 160 - 1,86; C. Klu~kho'hn, Bronislaw Malinowski, 1884 - 1942, "Jol\.l'I~na,lof American F'O~ądore" 1943, t. LVI, s. 208 - 219; E. KoitalT:ska, Joyce antropologii, "K()D{ty;nenity" 1~}i73,nr 1;1, Ś. 26; A. Kuper, Anthropologist and Anthropology. The British School 1922 - 1972; L(){J1dan 19'7,3; C. M. Law:rEll1!ce, Wspomnienie o Bronistawie Malinowskim, "Wiadomości" 1951, '!1ll'13, s. 2; E. R. LeaJch, Int'Toduction, w: B. Mwlioo!WlSlki., Coml Gardens and Their Magic, t. 1, B1oominghton "1965, wy.d. II, s. VII - XVII; M. F. A. Mon1a.gu, Bronislaw Malinowski (1884 - 1942), "II5is" 1942, t. XXXIV, s. 145 - 150; G. P. MUJrIdacik,Bronislaw Malinowski, "Amer.i!can A.nthr:o!pal.OIgisit"1'943, t .. XLV, s. 441- 451; A. K. Paluch, Malinowski, War,szawa 1981; tenże., Wstęp, w: B. Malinowski, Dzieta, t_ l, Wall1SizalWia 1980; L. PaJSi7Jkows,J<ll, Malinowski i Witkacy w Australii, "Wiadomości" 1972, r. XXVII, nr 41, s. 2 i nr 43/44, s.5; Piotr, książę Grecji i Danii, Wspomnienie o Bronislawie Malinowskim, "Wiadomości" 1953, r. VIII, nr 25, s. 1; Professor Bronislaw Malinowski. An Account of the Memorial Meeting Held at the RoyaL Institution in London on JuJy 13th 1942, London 1943; A. RLchalf'ds, Bronislaw Kasper Malinowski: Born 1884 Died 1942, "Ma:n" 1'943, t. XLIII, s. 1 - 4; K. Syunm'0'IlIs-SYl!TI'onoI,ew.1cz, Bronislaw Malinowski: Formative 1 Por. np.: W. Armon, graficzny, t. XIX, �62 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ o życiu i osobowo'sci Bronisława Malinowskiego, wykorzystuje także no_ woodikryfte materiały archi!walne. Z tego ipdWodu SI1;OSlUiIlkOlwo więcej mi'ejsca poświęcono poilskiej młodości Mahn:owskiego oraz jego kootaktom z poilSkoimiucwnymi po QPuszcze'Iliukraju. S'ZJ~icniiIliejszy ma 'na celu IprzY1b:Hżenie polslkiemu czyte1nikowi postaci BronilsłalWaMalil11,owsbegoi 'POIdlkreśl:enie,że warta jest uwagi nie tylko jego twórczość, lecz również ks~talłtująca ją i wywierająca lwieLki wpływ na QI1;oczelni'e osobowość tego /Uczonego. PrOf.esOlr anljn-opooogjjspołeczJnej Uniwersytetu Londyńskiego i Uniwensytetu Yale IW New Hav'en, twórca kierunIku funlkrcjonalneg:o JW antropologii, wyJbitmy badacz społ'elCzeństw piel'lwotnych - Bronisław Malinowski, urodził się w Krakowie 7 IV 1884 w rodzirri1e językoznawcy, profesQira U~).'iJwersytetuJa.giellońskiego - Lucjana Malinowskiego i Józ,efy z Łąckich.Wychowywał się w atmasferze młodolp()llskiegoKrakowa i Zakopanego w kręgu Stanisława Ignacego Witbewicza, Leona Chwis1:ika,Józefa Litwi!nis'zyna, młodość spędził z Jerzym i ZJ"gmuntem Zuławs.kilmi, Janem Kasprowiczem, Tadeuszem Boyem Zeleńskim, Tadewszem Szymberskim, Tadeuszem Nalepiń:skim i innymi. W biografii Chwisltka, pióra Karola EoSJtreichera,znajdujemy taki oto ohraz Malinowskiego i jego stoSJun'kÓtwz kolegami - Chwils1kiem i Witikacym: "Bronisław Malinowski, wątle,go zdrOlwia, ,był synem młodo zmarłego Lucjallla Mahnow:~kiego (... ). Bronisla:w był pilnym, nie dbdarwnym fantazją ch1Olpcem, uczącym się dobrze, ale z trudnością o'bjaJwiającym swe 'zamiary. (... ) Malinowski nie mówił CoO myś:h, był Qstrożny, by później postąJpić siaJnowczo, zrzucając z siebie od!pCJlwieJdz,ialność. Dochodziło do częstych kiOOlfhMów.(... ) Wszyscy trzej czytah sobie .nawzajem dramaty, wiersze lub pisali wyimaginowane traktaty naukOlwe. Tak opowiadał to ChJWliJst'ek .w trzydzieści łat później. 1.. .1 Literacka imaginacja chł-otpców była pobudzona, ;podniecona zmieszana z eroty~mem o typie młodopolskim, będącym wtedy 'li szczytu triumfu. Sny IQ !pOiWonzeniu,potędze, sławie łąc:zyły się ~zma~enia'ffii o miłoś'ci, do'ść naiwnie pojmo-, wanej, jako.o 'ZmY'slOlwym :szaler1l<>t!wie" 2. and Thęoretical Evolution "The Polish Review" 1959, t. IV, nr 4, s. 17 - 45; tenże, Bronislaw Mal·inowski: Individuality as a Theo.nest, .,The Po. !ish Review" 1960, .t. V, nr 1, s. 53 - 65; tenże, Bronislaw Malinowski: An Intelectual Profile, "The Polish Review" 1958, t. III, DIr 4, s. 53 - 76; tClnrie, Bronislaw Malinowski in the Light of His Diary, "The Polish Review" 1967, t. XII, nr 3, s. 67 - 71; A. Waligórski, Poslowie do przekładu polskiego, w: B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, w: Dziela, t. 3, WarS'zruwa 19;81, s. 605 - 645; M. L. Wax, Tenting with Malinowski, "Ameri.caJn SOiciolog;icaJ Review" 1972, t. XXXVII, s. 1 - 13; C. Znamierowski, Etnograf i socjolog, "Marchołt" 1936, r. III, t. 3, s. 539- 543,. 2 K. Estreicher, Leon Chwistek biog.rafia artysty, Kraików 1971, s. 7 - 8. Influences �Bronisław Malinowski ~ szkic biograficzny 63 Naybhższa przyjaźń łączyła Malinowskiego z Witkacym, który przebywając rw Kraik{)lwi'eczęsto mieszkał u MaHnowskich, co Illie'~byt podoba'ło się Stanisławowi Witkiewiczorwi :re w.zglęidów "hiJgienicmlych", choć i on ten dom {)Idwiedzał3. Wakacje spędzali przyjaciele najczęściej razem w Zakopanem. Ich wzaJemne stosunki były dla nich czymś bardzo ważnym, s.prruwądo kJtórej przytwią'z)'lwali duże znaczenie. DOiwIOdem tego może być list Stanisława Witkiewicza do syna: "W jednym ,z listów piJsałeś ż,ebym Ci coś pOIwiedział w kwestii Bronia. Ściśle biorąc, ja go znam bardzo p{)lwi€!rzchownie.~nam zewnętI'lZną fOO'TI1ę jego inteHigencji,. oriootUją'cą się łaibwo w bar!d:zJoróżnych s:pra:wach i pol5ługującej się ba,rdzo S'pra,wną dialelktyką. Rohi on wrażenie człowi,~ka, który zachowuje zupełną niezależmość myśli i wymowy' i od wpływówzewnęrt:r:znych, i od wplywó,w samego siebie, swoich uczuć, tego ja, które s'ię nalrzuca i ta,k często pods1;a'wiasię pod słowa i (... ) myśli, bez ~wiadounOiŚCi tego który mówi. Oto są zelwnętrzne wrażenia. Po.za tym znam parę cynicznych IistÓIW z Afryki. Ten cY'ni~m u C'złowielkataibego, jak się Bronio wydaje pOlwi er wholwnie, może być również czystą diałelk.'tyką,k1tóra jemu nie zawadzi w życiu pojętym jako pewna suma dohrobytu. (... ) Ja, wi'esz, jak poiważnie szanuję Twoje przywią'zania i jak dbam o to, żeby ich nie naruszyć, więc i na Twoją sympatię do Bronia patrzę z szacunkiem. 'l.. ,) Jeżeli Wasza harmonia i bliskość ,poJe:gana Z<godnoś:ci wyższych potrzeb .duszy, ll1awspólności dążeń umyslo.wych,ria podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym ,lepiej i niech ta harmonia trwa ... " 4. O taki właśnie model przyjaźni im zap€lwnecihodzilo. Witlkacy problem ten podjął w SIWejmłodzieńczej, autobiograficznej pOIWa:eści 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, pisanej w laltach 19D9 - B. Jest to w warstwie fabularnej zaJpj,swielikJiejnamiętności do "demonic~ej" pani Akne - Ireny Solsk1ej, a także dokument e!P'OIki -'- życia klrakow3lkiej b0hemy i aS'pirującej ku niej młodzieży. Wśród gł6wny!dh bohaterów p()lwieści odnajdujemy: satmelgo Witkac(O'go (Bungo), Chfwistika (baron Brummel) i Malinowskiego (Książę Nevermore), a {)Itofragment opi:sujący tego ostat:nieg.o: "Nevermore .zapaliwszy cY'ga~orozglądał się po pokoju. Głowę miał ostrzy.żoną krótko maszyil1iką; twierdził, że z tą fry3 S, Witkiewicz, Listy do syna, opracowały B. Danek-Wojnowska i A. Micińska, WarslZa,'W,u1'969, s, 83 'i 87. DezarproJbatę Stalt1isŁa.W1aWiltkiewiJClZa dla mie~ szkallria lVlahnolWlsIkJichilu!s/trują na'stępujące f'rwgm€lnty li:g~ólWdo sylt1a: "Bafldw mnJie niepokoii to, ż,eś zamie5lzka'ł u BI'on'ia. Boję się telgo domu" BalI1dzo, bairdizo Cię PI'O!5'zę.uwa;L,.aj iI1U siebie, a za na'jlżej'Szym ś}adem niezd;rolWia ulc.iekaj do Zakopahego" (list z Zakopanego z 30 I /1903), "U Bronia byłem, Orgia smrodu i bunza brodu" (li3itz Kr:allrow.a z 29 V 1903). Te Q/sibreSJformuł'owam!ia mo'gły być r~zej wynikiem tY!PClwej dla Slcho'I"owamych ludzi "higienicznej matrui'i" niż opisem rzeczywistego stanu rzeczy. • Ibid., s. 280 - 282, list z 17 VI 1905. �64 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ najWiększe robił WTai.enie na kobiety, szczególnie w kLra1jachpołudniowych. Jego zielone, zimne j'aik u gada oczy, p:r7;eszytwające szikła siedemnasboidri.opitl'iowych binokli staiIlJowiły nie\Pd~ojący kontrast z dzieciJl'lnym uśmiechem ogromnych, czerwonych, pmeiŚlicznie zarysolWanych waug. (... ) Brummell patrZ)"ł wylupionymi ocza!Ini, stara;jąc się na prÓŻno znaleźć zasadniCiL)' ton swoioh po1lworni!e zaJWiqyc!huczuć i zapanQwać nad komp1ilkującą się sytuacją (... ). S:postr:z.egł, że Bunrgo ~ócz !tego, że miał monopol na wY1prowadmnie ~ięcia z równOlWagi przy pomocy naJPrędce ~nsceni.Wwan~h przeżyć artys.ty,C7lIlych, znalazł wreszcie sposób istoUnegiDzachiwiania tym :pr:z.edzi1wnymmechani'ZInem do wyilJWar.zanm siły żyrciolWej,jalkim był poiJerany przez siedettn chronire.:z.nychchorób Nevermore" 5. W iiIIDyrehmi'ejsctWh 1lIlajidujemy również następującą ciharaJkJte,rystyk.ę: "Nev.emIDore \Wypięty jaik struna, booo (lIlog.i. miał jaik u gredkich JPOSągów),w kakowych spodniach i SZJty1llpach, stąpa'ł pewmym, miamwym Ikrdkirem i patTZył w dal, pdkonU!jąc astyg'matyZlIIl lekkim ptr:ZIegięciemgł,owy, a bwalI"zjego, pełlna stifaSlZ1iiwewoli, 1j wyrażała tęsknotę za nasyc€1Illiean W'szys1JkilChajpetyrtów życiowyicli, CIZIe'ffiU sprz.eciJWiało się jeg{) nadiw,!!1J1oneod 'trzydzi1e'Sl;.usześciu iPOOt!oleńzdirawie" (s. 7.5). "Książę miał chrolIliczną chorobę ocZ/u, jedno ·Z najpotwK>'1'niejszych widm, z ktÓlI"ymi walczył" (s. 78). "Książę si,edzia! na łmnapie, TIOiZlWtl'lOIIlY z tą nieuchwytną nO'nsm1.ancją, :ktÓlI"ąbez skutku staralii. się lIlaśladować preedstalwiciele wy:z:sz,egotowarzystwa. NaJWet,w tej pO'zie nie trr-acił 0IIljednak wy;g.~ądu pewrnej S1iebi,esiły i rdbił wmżenie odipolCzywa'jącego tygrysa" (s. !ilJ7). "Sceptycmly~ią'żę nauczył się nawet Ułpadać swiadomie. Zboczenia jego z raz powziętej drogi były jedyrnie świadomym OIt!wierani·eIffi weIIltylru bezpi'ooze'ńSltWla,kiedy lIlieistotna żądza żyreia pOd Zibyt wySOlkim znajdo!Wała się oiśnieniem" (s. 88). Witkacy scharaikterylzowa'ł talkże łąazące ich wzajem uczucia: "Przy'jaźń ich, umooniona wallJką, wyma'gała trwalszych, baro z:iej iidealnylC.n pieczęci. NevarmOTe !poza tytrn, że był przyjaciełem Bunrga, Móry dopełniał jego natuiię, tak jak kolor czer;wony dOipełrniaodipolWi'edniziel>OIly,wywte:rał dotąd zasadniczy wpływ lIla jego życi;OIW€poglądy i Bunrgo, mim'O ciągłych kłótni z Edgarem, był z nim au fond coraz lelplie'j.Umiał bra'ć z nie:go to, 00 by'lo w nim na'jlepszego, ponieważ kochał go naprat~dę. Kl5iążę był dla niego najisrt:otniejszy;m 'd~pingiem' w chwilach życiowej depresji i symlboliziO!Wałw tej wake wewnę1;rzmej BUIIl!gaelement dążenia do jednolirtlości w życiu." (s. 76), 71Ull'ą 5 (Z k,ry:tycznoliterackiego punktu w1dzenia nie można tej powieści traktować jako dokumentu, jednakże wszystko wydaje się świadczyć o tym, iż była ona sfabularyzowanym pamiętnikiem a zawarte w niej opisy bohaterów odpowiadały OlpilnJiW:1'tkaJcego.na temat jego przyj'<łlciół) S, L WlitkLe'W'ilC'Z, 622 upadki Bunga czyH demoniczna koiJieta, opr,acOlwa1a A. Micińska, W:aIl1SIZalWa 197:8, s.. 6<1. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 65 "BUJrlgowierzył be'llW:aglę!dniew spryt życiowy i niew71l':uszonądiaJektyikę księcia." (s. 67). W pQWie&:iznajdujemy także orpi1shomoseksualnego aktu Bunga ,z Nervermorem 6, który poflJOĆmiał mdejsce w rzeczywistO'ści i który wedbug autoriki wstępu - Alllny Micińlskiej - był nie "wyzwani'em arJtyLsrty,lecz jednorazowym eksperymentem psychologicznym" i. Porwieść Witkacego w wa:rsfwie pozmfaibularnej jest glóiwlI1ie obrazem młodzieńczych r:o:zterek bohaterów, p:vezentorwaniemróżnych postaw w kwes1Ji,isensu życia, samookreślenia się, szulkania swej tożsamości. Jalka była postawa Malinowskiego wohec tylch prQblemó1w? Stał on na stanowisku, że mOŻlnai należy świadomie !kształtować 3wiat mocą włal'lnej woli i eneTlgii "tworząc niejako życie z siebd'e samego, w sobie samym odkryrwrając źródło potęgi i mocy, a w ni!ch o!dnajdując wartości nadrzędne, ceil i środelk zarazem - osiąga w re21u1tacJie(... ) upragnioną 'jedność w wielości': cel niedosięimy dla inm.ych" 8. Stan ten nie był kJwestią wI'QIdwnyoh pmdyspozyICji Malinowskiego, lecz efektem wytęŻOinejIpracy nad sobą, lO czym świadczą np. W!spomnienia Ka:zJimiery Żułarwskiej o zalkopiańskiej młodoślci MalinOIWsldelgo', spisane przez póżniejszego jego uc:zmia- prof. Walilgórskiego: "cechą wąHego Mali<nOlWsikiego był~ wyrabianie ,w soibie siły i spralW!lliośd,siły woli p["zede wszystkim, naw)'Ików niemal jogistycznych, co osiągnął wspinając się sam na niebezpi'eczne skaił:ki czy kominy. Toteż (... ), gdy Mahnow,ski miał wyznaczony czas na pracę, nie było ta!kiej siły, która by go ~ 1'gła oderwać. Te narwyki, w)'iroib~'Orne podczas młodości .zakopiańskiej, oddały nielWą,tpliwie nie'jedną us1ugę etnografowi podczas jego wypraw Kula, na które udawał się 'WII'azz kraj-awcami."9 Również Wi'iJkacy .w swej IPowi'eści w rozmowie BUinga z księci'em -zwracał uwaigę na :listnienie "tej siły twórczej, którą tytiworzysz przy pomocy pr:zJeZlWy:cięŻJalnia siebie i ciągłej drobiazg:orwejpracy nad sobą ( )" (s. 79) omz w słowach Tym!beu~ sza (Tadeusza Szymberskiego): ,,( ) jest to człowieik piękny. Nie jest figurą dramatu, jest napra1wdę TYM, który móghby tworzyć życie. Tworzyć z Niczego (... )" (s. 65). Młodzieńcza powieść Witikacego t.o także próba zajęcia sta'll{)rwcłs!ka w istotnych k:westiach filozoficznych ogniskujących się wokół problemu jednmst1kiludzJkiej. Polemikę m~ędzy Malinowskim i Wittlkacym w tej kiwe!stii można naj'ogólniej przedstarwić jako polemiikę uC7Jcmego i art)'lsty - pierwszy wid:zJialzalws:zejednostkę w jej kontekście spoleClznym, drugi nat'Omiast skłaniał się kuindylwidua1i:zJIDowi. Iillnym spolmylIDproiblemem była rola i znaczenie sz:tukli w życiu :; 8 Pat,~z iib'1d., s. 149 - 152. 7 8 A. Midńska, Ibid., s. 32. 9 A. WalLgór"ki, op. cit., s. 675. .,Lud" - tom 66 Wstęp, w: ibid., s. 37. �66 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ cZ!łowieka, dla Witkacego ibyła ona czymś zupełnie od życia ddeTlWanym, dla Malinowskiego była "środkiem do Z!dobyciasiły -życiowej" (s. Wił). Nie wEW'omniialIlo dio tej POTYo .za'interesowaniach naulkolWychprzysz~ łego UCZOOle<gO. Proces ich :ksztalł1taWlalIlia nie był prosty i na sylwetkę naukową Malinowskiego złożyło się wiele czynn~ków_ Głównym były niewątpliwie studia w Uni:wersyteci'e Jagiellońskim, które podjął po ukończeniu gimtnazj:u:mim. Sobieskiego i elkS'term.i&tyciZłnym zdaniu matury z wyróżne:niem w W02 roiku (do szkoły nie mógł UCzęsDczaćnormalni'e ze w.zglęidJuna stan zdrowia, przez .pewielIl okres czasu nie mógł nalWet nic czytać, ,wtedy mart;ka służyła mu pomocą jako lektor'ka). Ma1inow~i ipOCijąłstudia na Wydzia1leFil1ozofi'Cznymwybierrają:c jako przedmiot główny nauiki ścisłe, a z bi·egi'em lat posw.ięcał coraz więcej czasu naukom humaIllistyczmym. Na Uniwersytecie Wy1kładali w owym czasie uczeni wie1Jki,'egoformatu, tacy jak: K. Żorawski i S. Zaremba - matematycy; A. Witkowski i W. Na,talTISon- fizycy; S. Heirurich - psycho'~org;L. Kuczyński - pedagog; S. Tarnowski i S. WindakJi€lwiczhistorycy ht'erartrulryoraz M. Stra,szewski i S. PalW1ic!ki- filowforwie. Na kształtowanie się postawy naUlkolwej Ma1lilI1Owskieg o szczególny Wipływ miał ks. Stefan Pawlicki (:pozytywilStai teolog), prowadzący wykłady i seminaria z historii fi1ozo:fiii,w ,których uczestniczyli Malinołwski i ChWli.stek.Ot:rzymaili oni tam nie tylko sDeroką wiedzę his-toryc7illą, lecz taikże u\WTażlJ..iwiienie na 'szukanie :prawdy. O zainteresowaniach filozoficznych Ma'1ino'\\7'Ski'ego moliiemy .się dowiedJzieć z jego listów do milst'rza - ks. Pawlicikiego: "Ja prz,erabirum obeonie piłnie historię fi10'Zofii.O Arystotelesie czytam z książki Piata, którą mi Oj'ciec polecił i pożyc,zył. Przeglądam też ZeHera. Czekam jelclmalkna Ojca, pragnąc rozjaśnić sobie parę punktów wątpliwych, których nigdzie nie znajduję wyraźnie sfOlrffiuł01wanych.Poza tym czytam Schopenhauera w oryginale, co sprawia mi 'Wieliką przyjemność i z ·trudnością pT'Zeciskam się poprzez Grundriss Uelberwe:go. Uczony Niemiec potrafi z ka:7Jdejrzeczy ~robić coś talk nudnego, jałowego, niestrawnego!" 10, "Z wiel1ką niecierpliJwością oczekuję chlWili, kiedy Ojciec na stałe już do na'S !powróci .i kiedy będę mógł moje fi1ozoficZill'ewą1Jp1Jiw.ości i niepokoje u żródła zaspokoić. Na razie oddaję się pr:zy:czynowości, c.zyitając Kausalproblcm 10 List z 1 IX 1'906 (i następne Hs:ty do PawliiCIki,e,go)Bilbho-ie'ka .Jagielloń;.o;,k,a. sygn. R:kp 8698, t. 3 (Cytowane niżej Hslty, pI"Zy których nie podano miejSlca opublikowania, pomieszczone są w zebranej i opracowanej przeze mnie korespondencji Malinowskiego w aneksie do Antropologi społecznej Bronisława Malinowskiego, pod red. M. Flis i A. K. Palucha (w druku)). Malinowski pisał w tym l,iśde o na5-tęputiący;ch pOIZy;cjach: C. Piat, Les grands philosophes, Paris 19{)3; E. Zeller, Die Phi1osophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung, Til,bingen 1856 - 1-1162; F. UebeI'weg, Grundriss der Geschichte der Philosophie, [3eTl~n 1-876 - 1880. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 67 Langa omz ostatnie dzieŁo Macha, z którego praglnę Ojcu zdać dQkładnie spraiWę. DowiadylWalem się nadto, !kto będzie brał udział w tegmocZil1ym seminarium. Kilku kolegów l'o,z,ebrało między siebie parę pierwszych il"ozdziałówHume'a (... ), talk, że pieT!wS'zeposie:dz,enia będziemy mieli zapełnione." 11 Zaint'eresowania fi'loz'ofi.czne MalinowSkiego oscylowały ,woikółIlJtu,tuziWa.negiO empil'i'OIkrytycyzrnem,o czym świadcrzy .jego praca doktorska pit. O zasadzie ekonomii myślenia 12, stan-awiąca krytyikę poglądów Avenari.usa i Macha. . Malinow!ski :plozostalWałtakże pod znacznym wpływem ,przyjaciół ojca, ppof'esorów: L. Darguna, S. Estreichera (praWlIliJk6w)i K. Potkańskiego (historyrka). Ich wspólną cechą było zainter,ooowanie etnologią i socjologią, iktórymi starali się wzbogacić badania pra!Wllicz,e:i histOTyczne. Wśród mistrzów Malinowskiego naJeży wymienić również W. Matlakowskri.ego (lekarza i etnografa), M. ZdzieoholWskietgo (slawistę) oraz K. Ni,tscha i J. M. RexlIwadowskiego(języko'znarwców).Gdy czyta się biografie tych wiełkich uczonych, .nieodparcie na,rzuca się sikojarzenie, że Malinowski nie tylko pozosta'wa:ł pod ich wpływem intelektualnym, lecz że jako człc)lwieiki jako uczony mał się do nich bardzo podobny, ślwiadczy o tym zalrólWnogłęboka wiedza, jak i wysdka kultura osobista, któru ich cechowała. O wpłYJwie tym pisał .po latach sam Malinowski: "W pamięci staje mi Slzer,eguczony,ch, p~sarzy, artystólW. Wspomnę tu tyłkJo tych, z kJtórrymida!nYJillmi było zetkinąć S'ię osdb~cie i zaczerpnąć tych pralWrdziw!iewielkich wartości kulturalnych, jakie reprezen.tolWali: talkie Po;91;acie,jak prof. WitkowsIki, Karol Potkański, Marian Zdziechowski, St. Witlkiewicz, Ks. Pawlicki, Matlaikow.ski. DZJiś,patrząc z pelWnej perspektyrwy, widzę, jak wielką i jak napralWdę dobrą była ta poilska kultura, sklulP'iającasię na tym lIliewielkim odain(lm życia narodo'we'go." 13 Momentem przełom'OiwYJm w za'irnteresowaniach naukoJ\.vych Malinolwskiego było przeczytanie Złotej gałęzi Frarzera w latach 11904 - 1B05, co wspominał w 1:925 roku w przeanówieniu wygłoswnym ku czci sir Jamesa F.razera na Uni:weTSYJteciew Liver.poolu: "Gdybym posiadał moc wskrzeszam.iaipTzeszlości,chcia'~bym przenieść Pana o jalkieś dwadzieścia lat wstecz, do starego słowiańskiego. miasta unrnwersyteckieg.o - mam tutaj na myśli Kraików, dawillą stolicę Polski oraz sied~iibę najsta'rs.zego 11 List z 1 XI 1906. W tym liście Malinowski pisał o następujących książkach: A. Lang, Das Kausalproblem, Koln 1904 i prawdopodobnie o: E. Mach, Erkenntnis und Irrtum, Skiźzen zur Psychologie der Forschung, Leipz.ig 1905. l! Po ra:z pieTiwszy wydana zo/:iJtała drukiem dopiero w obecnej edy,cji Dziel w tom.ie 1, WaJrsJZawa'1'980,s. 359 - 39,h 13 B. M:J!lilnoiw:slki,Przedmowa do wydania polskiego, w: Zycie seksualne dzikich, w: DZiela, t. 2, Wmszawa 109'80,s. 109 - HO. Tekst t,en pochodzi z 1937 roku. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 68 uniwersyltetu w Europie \WSchodniej. Mógłbym wórwczas wskazać Panu pewnego studenta opuszerza'jącego jeden Ze średniOlWiecznych budynków kolegium. Młody człowiek, 2lllaijid'Ująicysię w stanie w!iJdocz.negoprzygnębienia, ni'estie pod lP'alCihą lklsią'2ikębędącą jego jedyną pociechą w strapiem.iu - trzy 'Z'ie1Jone .tomy z talkznanyrn złotym nadrukiem i pięknym rysUlI1kiremjemioły - symbolem The Golden Bough. Wówczas bowiem z powoidu mego stanu zdrowia kazano mi pr~e1"Waćna jakiś czas studia w zakresie fizy1ki i chemii. POOlWdlonomi j'ednaik kontynuować moje uiLuibionestu:dlium uiboczne, toteż postanowiłem dokonać pielriWszejpróby prz.eczyrt;allliawaryginale angieUskiego ancydzieła z tej dziedziny. (... ) Mbowiem &kiOTO tylko T'OZJpocząłemczytać to wi€liki'e dzi'eło porwało mnie i zniewolilo .bez reszty. ZrOlzumiał'em wÓWIC'Zas, że antropologia. tak jak ją pTlZedstawia Sir James Frazer, jest wielką nauką, go'dną takiego samego oddatnia, jak któreikolwi,etk ze :,iarszychi bardziej od niej ści:słychSltud.iów pokrewnych. Talk to wstąJ,pilem na służbę frazeT'Olwskiej an1:rqpo:log.ii."14. Analizując ,przyczyny zmiany zainiteresowań narUikiowych Ma'hnorwskiego na'leży wziąć pod uwagę rÓW1nieżosohisty wrpływ jego nauczyrcieli i znajomych profesorów, wśród których tego typu problematyka była barid2lOpopularna, oraz sytuację społeczną, w jalkiej wzras.tał. Sytuację tę stlwoT!zyły:z jednej skony bra!k nieza'leżności państwowej narodu 15, a z driU;giej- pozycja społeczna samego Malinows'kiego, umożliwiająca mu oh6€llwowani·e różnych klas i waTSItwspołecznych: od ziemiaństwa i arySl1iolkracji,poprzez inteligencję i bohemę artystyczną, !pO egzotyczną góralszczyznę. Wszystkie te Iczynniki razem wzięte mogły zrodzić potI'1Z€bęs'ocjologicznej i antropo,logicznej ,refle'kJs'ji,któr:ej teoretyczny wyraz znalazł Malinowski w dziele Fraz·erra. Wracając do biografii: pracę doktorską ulmńc1zył MalilllOlwislkiJUż w Hl06 roiku, zaraz po ukończeniu studiów. Promotorem w przewodzie doktorskim był Stefan Paw,:hcki.Opiniowali: Pawlicki i Shaszewstki, uznając ją za znakom!i,tą. Podobnie {lC·enionotakże rJ71gorJ71za z filozofii ścisłej i fizyki, odbyte 5i 10 X 1906. ObT'OOlępra:cydolkto'l'Sikiejmusiał jednak Malinowski odł.o'żyćaż do 1908 roku ze wZlględuna stan zdrowia. W międzyczasie prwbywał z matką na Wyspach KanaryjSkich, skąd donosi! ks. Pawlickiemu: "Oddaję się teraz mianowicie zupełnie kuracyjnemu trybowi życia, przede wszystkim więc dużo jem i śpię, 'poza tym biorę kąpiele morskie i słoneczne, cały dzieil siedzę nad brzegiem morza, jed14 ;"Iit F.ra.gme-nit tego w psychologii wykladu ludów jako pierwotnych, dedykacja zam~'e6zczorny Z (}"tJ.l w książce (wyd. pol.) w: B. Malinowski, Szkice z te- WaTsza:w:a 1958, s. 469. Co znalazło wy,raJz np. w spo:s.obie podejśC"ia do problematyki nar.octu i oddzielanie jej od pojęcia pal1stwa, patrz B. Malmows.ki, Freedom and Civilization, New York 1944, s. 252 - 263. orii kultury, 15 �Bronisław Malinowski - 69 szkic biograficzny nym słowem jesi'eIillspOkojny, szczęśliwy i próżnujący. Mieszkam z mamą w małej wini, ładnie nad .br:zeg,ielillmorza, za miastem połioiżonej.WarunJki z.naleźliśmy tu idealne: klimat doskOl11ały,nieporówna.ni'e ;równiejszy i c.i€iplle'jtszy n'iJżna wyłJlr,z,eżalCh Morza Śród~i:elIDnego;wieillki spokój, 00 CUdZOZ1ecrncÓW, p'olza nami, na całej wyrspie absollutnie nie ma, ludność zaś m~ejscowa, talk, jak jest cofnięta jakie 100 la'\; pod względem kulitury, tak z ,drugiej strony odznacza się oralkiem z,wpeiłnym temperamentu i życia, nie jest więc deneI"lwującym środoiwiskiem." 16 Po powrocie MalinQwskiego do KraikpJWa,odbyła się jego uroczysta promocja na srtorpieńddkto:ra filO71ofiisub aUiSpic!iisIm:pff'a,toris (7.xU908) - co stanowiło wielkie lwyróżnienie dla dokt'oTanta 17. Z tej oikaz.ji świeżo upiecwny dolkitnr wydał bal dJla prnyjadół, opiSalllY pr~ez WJirtJkacego w 622 uplLdkach Bunga 18. PraJWdo!podJoibrrie nie udał się on zbytnio, o czym świadozy opis stanu ducha Malinowskiego po jego zakończ,eniu: "Stalowy ks'iążę był ,w sialllie talkiego raztrzęSliernia, że Bu.ngo poznać go prawie nie mógł, Neverm,ore wynagradzał sorbi'e wszystJkie sku!pienia i aske,zy w sposób spotęgowany." (s. 146). Jedną z przy'~Y1n tego stanu były s/kom!plilkiowallle ,,1ove affairs". Na ich ślad napoltyikamy w :pamiętniku :pall1J1yHeleny Czerwijowski'ej, której Malinowsiki w tym czasie pomagał w nauce: "Po palI"lUwizytach młodego fi'lozo.fa 'zauwa,żyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięk:ne:jżorri'e muzytka, Mórą u mnie widuje. (... ) Na szczęście talk ,się zl{)1żyło,Ż€ pięikna dama muSliała wyjechać do Warszalwy, a fHo,zofna daliS1Ze studia do Lipska." 19. Ową damą była prawdopodobIllie żona pianisty i dyrygenta Karola Szustera - Felicja Ciszewsika. Po kilku lata'oh w il.iśiciedo panny Hedeny uspra,wiedliwiał się ze swego ,pO!stępowania: "Ja obecnie j-estem znacznie przY1Woitrszyduchowo niż wrtenez,as, kiedy mnie Pani znała. Były to smutne czasy wewmękzne:gollipadJku." 20. MalindWSki zaltem, chcąc uciec bid swych probdemÓ!W,poszedł w ślady co :zkldlniej\Szychaibsoliwen:tów krakowskiej wszechnicy i udał się na da'lsze sltJUdiaza'gralllicę. Decyzja ta nie spotkała się jedlllak z a,pTtobatąks. Pawlickiego, na co w~azuje list Malinowskiego z LiJpska: "KO'chany OJcze, radzi mi Ojciec abym zdał egzamin profesorSki i zaczął uczyć w g,imnazjum. Niewą:tphwie mam zacrnialTtalk zrobić i zrobię talk w przyszłośd, aile otwRr'Cie się przyznaję, że wolałbym, aby to byŁo tylko począ,tkiem mojej kariery, a to ponie- ° 11 17 LLsrt z 4 I 1907. p.allrz A. H'i's, Krakowski doktorat Bronislawa Malinowskiego, w: Antro- polo,gia .... 18 S. I. Witkiewicz, op. cit., s. 141 - 145. l' F~agmet1lty w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwi;owskie;, OIpIiaJc.OfWała B. Dane:k-WQljm)lwska, "TwóJX'ZOŚć" 1971, nr 9, &. 46. ze Lis.i z 12 VIII 191'1 w: j,bri'd., s. 46 - 47. �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 70 waż 'zajęcie to jest .bardzo męczące, a ja mam bardzo slaby 'głos i ciężko ani durżomówić. Waiżnym jest ta~że do tego, aby móc mieć dobry iWipływ na mł'Odzież,aby samemu być wykształconym i UIffi'iećwi~€'j lIliżdotychczas urnie iPrzeciętny nauczyciel galicyjski. Chciał,e'ill też konieC!Zlniechoć na rok pojechać do Anglii, gdyż tam o ile mi się zdaje kultura jednak najwyżej stoL" 21. Co też zresztą w!krótce uczylIlił po spędzeniu trzech semestrów w Lipsiku, gdzie słuchał wykładów W. WundJta (fiIl'Ozofai psychologa) i K. Biichera (€Ikonomisty) i pozostając w kon:ta'!ct;achz Feliksem Kri.1gecr-em(ucz:niem Wund:ta, p.r:zeds.taJWicielem tz:w. psychologii postaci) zajmował się głównie psychOllogią, nie Z3Ipiominająco naukach ścisłych. W cytowalIlym wyżej liście prosił talkż,eMalino'wsikiiks. Palwlicikiego o poparcie w uzyskaniu stypendium habilitacyjnego, krt;óre, po początkowych nieptorolzumieniach, otrzymał i pobierał je w latach 19'10- 109,14 wniewieJ:kiej kwocie 600 koron rocznie 22. List z LipSIka z 5 I 1910. Dokumenty dotyczące pobierania przez Malinowskiego stypendiów znaJdują się w zbiolra<ch Anch~wum UJ syg·n. WF II - 94 i 96. MalimolWski raz;polCzął \ch pobieranie będąc na II roku studiów w 1905 roku, było to stypendium szla che ckLe z fuondacji Poitockiego w kwocie 315 kotr.en Te,cznie, w n.as:tQpnY'm f(~ku zamieniono je na stypendium szlacheckie z fundacji Barczewskiego z 600 koronami roczn:ie. któne pobierał t'a:kż·e w 1907. p.o pOlwroóe z Wysp Kan:aryjskkh starał się o nie ponoWInie w 1909roku, jednak Wydzial Kr.ajo'wy (wykonawczy organ galicyjskiego Sejmu Krajowego), który był dysponentem tego stypendium, nie przyznał mu go 1U'zaJ5alc!'niając, że Malinowski ".nie jest już obc."Cn:ieuczniem (. .. ) Uniwersytetu, uk'ończył bowiem '(... ) przepisany okres 4 letnich studiów filOiZOfic.znyoh w raku szkolnym 1'90617, jako ilaś dalWlniejszy sitYlpClnidy.st.a z tej fundacji utl'ac.ił prawo pobiel'ania stypendiiUm z pow·oelu zani,edbania zglo:.izenia się z początkiem roku szkolnego 1907/8 o pozostawienie mu tego stypendium na czas habilitacji. (... ) nie mógł uzyskać w myśl ogólnych przepisów żadnego ze stypendiów obec:nie przez Wydział Ka-ajowy p_ad:awamY'ch" (piSImo z 31 III 1909). .Mimo takiej decyzji Grono. PTofesorów Wydziału Filozoficznego na posiedzeniu 3 XII 190B ponoiWnie wY'typowało Broni's'lal\'I7.aMa,Linolwslkic'Wo,"który już n'i,egdyś posiadał stypendium szlacheckie z funelacji śp. Barczewskiego i tylko z powodu przerwy wywołanej chorobą je utracił. Dziś wedlc załączonego świadectwa lekarskiego jest już zdrów i odznacza się wybitnymi zdolnościami (o czym świad.czy promocja sub auspiciis)". Wydział KrajOl\vy przychylil siG. do de<2y:zj'i Wydziału (pismo z 10 I 1910). lntel'Wencja ks. PawHc,kicgo o:kaza-ła siG n:i'epo:tnebna. Malinowski pobierał to stypendium aż do roku 1914. W 1910 wystąpił a podwyższenie jego kwoty, lecz Wydział Krajowy nie mógł tej prośby zrealiz(}wać "dla bra,kuodpowiedniego f.unduszu" (piJsmo z 18 II Hlll). Op.rócz sILtu·,ni.a s'iq o stypendium Barczewslkiego, MalinQJW,s.ki wystąpił w 1909 ro:ku o pI'zyzrunic mu stypendium "z fundacji jubileuszowej im. Cesarza Franciszka Józefa II (w Archiwum UJ zachowało się podanie Malinowskiego w tej sprawie). Było to bardzo wysokie (2 tys. koron), roczne stypendium dla absolwentów uczelni galicyjskich na studia za,graniczne. Rocznie przyznawano tylko dwa, ó>tąd b'l.rdzo s.iln:l kon.kurencja, .w wyniku której kandydaturę MalinowsIkiego odrzucono. 21 22 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 71 Jeszcze w 1910 rOlktu,po krótJkicrnpobycie w kraju, MalinOiw~i wyjechał do Londynu i tam rOZlpocząłsię nowy okres w jego żyeilU współpraca z London School of Economics and PIoli:ticaI Science (częśclią Un~wersyrt;'et:uLondyńskiego). NajpteTW WY1stępowałjako "pos1:-~adJualte student" (do 19112), !pracując pod kierunkiem E. A. Welstermarcka (socjologa, f.iloz'Oifa i a1n11I'OIpo'loga, wykładowcy L.S.E. i Uniiwensytetu w He':Lsinkach), a w latach 1'913 - 14 był łektiorem przeclmi,01ów specjalnych, wykładał za,gardini1enia socjologii rełigii i psy,cholagii społecznej. Malinowski nie od razu pr:zy7.1wycza.ił się do Aing1i'ii jej mie.srzikańcÓ'W, ezęsbo cwł się sam'otny i opuszczony, po:zostawał mu wtedy ty~o korespondemcyjny k'OI1tak,tz przyjaciółmi, pisy.wał t,eż naJWeil:do niezbyt bliskich mu lud z'i, aby dać upust swej melanchoJiJi. Ef€lktem tego był liJsit do Heleny Czepwij'owskiej, której udzielał kiedyś ikoreqYetycji: "Ja dziś właśnie cielI'pię na atalk silnej ,nas1alg.i,i,kitóra dawniej calikiem mi nie znana, tera'z eOTazezęś:eiej zaczyna się pojawiać. (... ) Niech Pini mi wybae;zy, że piszę talk dużo i talk bez;wSitydnie o sobie. Ale c,zasElillnajbardziej skryty i dyskretny C'złowielk(a tym ja nie jestem!) cZiuje po<tlI'z€lbę wynurzenia się przed kimś. Ja wówczas Iprzypominam s'obie jalkieg:ośdalelkiego przyjaciela - naprawdę pr:zyjacielai naprawdę da1eikiegto;w tym wy,padku można być szClzerym nie nara'żając się ani na pewne :ziwichnięcie s<tosunków,kt6ry sprowadza nagły wybuch poufałości zezłOIwiekiem, którego się wildzrico dzień, ani na 'śmiesznlQśći Iwewnęibr'ZiTIe zawstydzenie, które się odczuwa dając siebie zbyt laitwa. Na koniec uci'eklerrn z Londymu i 'od paru Idni jestem już nad mcu-z'emi iwypoczy(wam. (... ) Cale wybrzeże IwprlOs:tusiane kąpielowcami, kitórzy, gdy słońce zaświeci, ;wyłażą jalk kraby, alby się wygrzefWać. Ja j·es<temtIU IZJulPełnii€ sam i zwłaszcza wobec wielkiej sZity,wności Anglilków CZiUjęsię dosyć 0!Samotniony, a raczej właśnie opuszczony nie mając dosltatecz,nej samotności. (... ) Na jesieni będę mo:Ż€ w kraju. Tęsknię do tego, aby być w górach oWZakopanem. Jest to jedyne miejsce, oWktórym czuję się naprawdę dobrze" 23. W dalszym ciągu utrzymywał bhskie kontakty z Witkacy:m i w 19,'1!l zapraszał go do Londynu: "Przyj'eżdżaj więc albo natychmiast mi 'Odpisz, kiedy przyjedziesz. Obecnie jestem trochę wolniejszy i nauka minie stoi w ,dir1odze,co zaś do '!kohi,ety' to by to nie było zawadą, z,r,esztą nie ma niestety nic! PrzyjecŻdżaj za tydzień lub dwa (.. } Będę się starał dać Ci najwięcej czasu ile mogę" 24. Witlkacy 'Skorzystał 'z tego zaproszenia, odwiedził przyjadela w Londynie w połowie lipca i SlpędZiiłtam dwa tY1godnie.W tym samym czasie był tam 2~ N Cyt. list w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza ... , s. 47. List z 16 VI 1911, Muzeum TGitT'z:ańskre,sygn. AR/No W-l!. �72 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ rówm.ież ich wspólny kolega - poeta Tadeusz Na'1€1pińskioraz matlka MaJ.inO!Wski'ego 25. W lutym 19!1i2roku Malinows!ki Iprzyjechał do kraju i przebywał tu cały rok - dio ma:rca 1913. Podczas tego potby1Juspędzał wi,ele czasu z Wi1Jkacym w Zakopanem. Tych hraters1kJichstosunków nie była w stanie Z!buTtzyćnalwet iklohieta, ktma pojawiła się w życiu oibu przyjaciół. Była nią wZIIl1ianilmwanajuż He!lena CzertwijQlws1ru,urt:r!zymującado tej pory hliJsk,ieslbosunlki'z Wi:ttkacytm.Po przy'jeź,clJzieMalinowskiego przerZilUciłanań swe uczucia 26.W li:ście doWi1Jkacego, mspralWiedhiwiającsię, pisała: "Za Panem 'był BI'onio"27,co mogłoby świadczyć o lWieHtim wpływie, jaki na niegto wywierał Malinowski, a co stalWało się lWidoczne, gdy bliżej poznawa'ło się ich obu. Ta skomplikowana syituacja nie trwała zbyt dł1wgo, gdyż zainteresowanie "B["onia" było tylko przel'otne. ZnoM7uIWróc'iłymiędzy nim a' "Stasiem" dalwne stosUIll'ki,które jednak przechod:zJiły lTóżne koleje losu, ponieważ WirtJkacy w· stlo'SunKu do swycih iplI'!Zyjaciółbył zmienny 'w uczuciach. P.odobini,e jak !parę lat wcześniej Stanisław Witllkiewicz rad:z;ił syn'Owi 'wspraM7ach osobistych: "Poza Twoją twórcz.ością obchodzi mnie bail'"dJZiO T,wój stosunek do ludzi. Na przyikład to, co mówisz ,o Broniu. Czy moiletszsformułolwać, na czym opiera się T,woje przeświadezenie,ile to jedymyTwój istotny przyjaciel, i jak teraz Ci się przedstawia iSltota ~ud:zjkaBronia. On był na pochyłości do zupełnego utonięcia w zupełlny:m egoiZJIl1ie.Jego antyspołeczne teorie były i ciasne jako 'pojrmlowalnieży1Cia, iWYlTażały ciasnotę własnych jego !Uczuć. Co lSię z niego ostate'cznie wyrobiło? Jaką jest jego umysłowość? ,(... ) Bronio inteI'esuje mnie jako zagaidnienie życiowe, ale głównie dlatego, że Ty maszgto za IPTzyjaciela" 28, Tę niezbyt p~zychylną opinię można chyba wytłumaozyć intrOlwertye~nym naSltalWieniemMalinowskiego, ja[m neurotJllcznym 'zajmowaniem się własną osobą i własym ,wnętrzem, co przesłaniało mu resztę Śiw,iata'i moigło rodzić opinie jak powyższa. Również Witkacy 'dostrzegał w Maliinowskitm celchy, które go raziły, mimo iż dalej miał do nielgo wiei]ki sza'Cunek i przyjaźń. Ambiwalencję tę dobrze ilusItrują :llls.tydo H. Czerwijolwsikiej ('już po oktresie nief.ortlUnnego trójkąta): "BrOlnio jeden ma 'W s·obie wJllższe wartości i nie ma tegozyciiowego rchałujlst:Wa,którym ordznaczają się robi iruni 25 S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 507 - 510. List z 15 VII 1911 to pierwszy list adresowany do Londynu, ostatni pochodzi z 24 VII 1911. 20 Ni,e był to w życiu pIiZyjaiCliół pier'WslZy 't.rójkąt tego md~ajru. Podobna sytU'aicja miała mie'jlslce w 1'906 !l1oku i dOltyrC'zyłaZod'ii Dem:JJbowyskiej.P:atr:z fr3!gmenity l1stów DembolW'sk:iej do MalimiO'W1S'kiego w: E. C. Ma:rrtJinek, Wstęp, w: S. L WWkiewicz, Listy do BTonis~awa MaUnowskiego, Wa,nszatw.a 19'81, s. 13 - 16. 27 Cyt. za: Listy Stanislawa Ignacego Wit'kiewicza ... , li:slt z 5 V 191,2, s. 25. 28 S. WitkievTicz, Listy do Syna, list z 10 XII 11'912,s. 571 - 572. �BronisŁaw MaLinowski - szkic biograficzny 73 'przyjaciele'" 29, "Bronia jest nadZJwyazajny" ,(s. 3(0), "Btrooio, w istotnych rz.€Czacih głęboki, cza-sem C'OŚ talk oibrzyclliwego zrobi (a małeg,o) i talkie coś pdkaże, że wstręt :mnie 'W\Str:ząsa" {s. 32), "Jest 'tu Bronia i 'WzdYJChateraz lIla \kanapie da1jąt mi dozrozmmienIa, ż,e mu spać nie daję. Są 'W nim dr'obne rzeczy, które mnie peszą, a poniewatŻ, stosując się do jego żądania, :stCJISuję do ni,ego j'ego ,włalSną metodę, więc mnie Va trochę w stosunIku do niego zatruwa" (s. 3i3). Było to zapewne efektem, charaktery3tyoznego dla nich obu, 'POIdwyższania sobie i i1nnyIDpoprzeczki - rówmież w pTacy nad sobą. MaliJnowski w tym ceil'llstoso'wał metodę wn1'khwej anaili:zy własne<go 'Postępowania li jego mOity'wów, aby wynajdy,wać swe słabe strony i wa1C'zyć z nimi, co cza:salITlirobiło wraż'enie cynizmu ,posuniętegG do najdalszych ,granic - 'własnej 19iod:noŚiCi. J,edJnak zar6wno dla artyst6w, jak i dlauczonY'Ch, ,kltórzy za przeldmiot swoich badań mają czł'owielka, tego t)'lpu "wiwilsekcja" jest ni'8Zibędna jalko Inarzędzie poznania. Właśnie metodę infu'o!srpeikcyjnąwyk!or,zysltał Malinowski w Wierzeniach pierwotnych, allla!li:zującge1nezę rel<irg'ii. W okresie pobytu 'w Anglii Ma'lino,wski uitrzymywał talkż,e kontakty z Akademią Umiejęj;no'ści w Kralkowi'e, na której 'PO'sie!dzeIll'iacih, w c'zasie odwiedzin 'W ikrajiu, 'wygłosił dwa referaty: Plemienne związki mężczyzn w Australii (18 III 1912) ,i Stosunek wierzeń pierwotnych do form organizacji społecznej. Teoria totemizmu (12 X 1(913) 30. W HlrH roiku rozpD<:zął puhh!lrowalllie w "Ludzi~/' swej pierwszej TO'z;pTa:wyTotem.izm i egzogamia, będącej krytycznym stTes'Z!czeniem dm,eła FTezera \POd tym samym tytułem 31. W cza'sie jej o.praco'Wy:wa.niapisał do ;redalktora "Ludu" Adama Fischera: "PrzY'PusZiczam, że ido tego czasu II część mojego artykuŁu jest już wydrukowallla. Jeżeli tak, to będę W\dzię'clZnyje'Ż<81li mi ją Pan zechce przysłać. Obecnie iDrpracoiwujęIII część i mam ją już prawie cabkJiem goVOIwą.Aile 'W trakcie ,roQbOlty odjęitość jej \tak się zwięk!s~yła, że przypuszczam trzeba ją ibędzie druk<owa<:wv 2 luib 3 porcjach, chyba żeiby Sz. Pan zechciał poświęcić jej !Znaczną część Z!eszyrtlu'ptr"ZylSzłego. PrzY1Puszczam, że będzie ,około 1:20 stron dTu!ku, moiŻe nawelttmchę więcej. C:zęść ta pOl'>iadajednaJk niepoT6w.nanie ,wię\ksze znaczenie teoretyczne, niż to co dotąd druikowanebyło. Jest to próba posrtawienia i TOZ,wiązania rpIiOiblemutotemiiZimu nazUipełnie innej drodze .niż to dotychczas robiQlllo, (... ) czy mógŁbym mieć nardZlieję w)'ldJ:'lukowania tego w to przeciągu 6 miesięcy. Gdyby Sz. Pan nie 'Chciał mi tego giwarallltOlWać, u Listy StanisŁawa Ignacego Witkiewicza ... , Ja Stre&'?Jczenia tych odczy:tów ukJazaly S'ię w Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie" 1913, t. XVIII, nr B, s. B- IB. 11 "Lud" 1911, t. XVII, z. 2, s. 3'1 - 5,6; 1'912, t. s. 163 - 17'1. s. 31, list z pa:£dzier:nika 10912. "S~a\Wo'l;daJl1I~adh z CiZY;nT1lOści 1912, t. XVU, nr 13, s. 5 - 13; XVIII, s. 14 - 5q; HH3, t. XIX, �74 GRAŻYNA KUBICA-KLYSZCZ 3 c,zęść slkrócę (;zamieszczę krytykę Fcr.-a'Z€Ta i og. zarys mojej teorii) A !resztę ogqoszę gdzie indziej. Wolałbym jednak pozostać wiernym ,Ludowi'. Gdyby S. Pan wolał możnaby tę 3część drukować w ,Ludzie' osobno pod nowym !tytułem" 112. Ostateczme tTz.ecia C'l.ęść mieściła ty1lko k!ry;tyikę FTaz.era, a !w pa"zy;pisi'eMalitnowski wspominał, że jego punkt widJzenia :zmajdzie C'zyte'lrriik.w pracy o "wier:zieniach pierwortnych i różnirc:zkowaniu ;pierwotnym". o zamiarze habili,tacji na jej piodsrtalwiepisał do swego dawnego lkiar€lpetytora, przyjaciela ojca, pI'ofelSOra Kazimierza N:itLscha:"Moja Mama miałaby ochotę, abym jaik :najprędzej habilitował się wv Krakowie. Otóż mam już :gotl0WYrpol:skimanus.kTyJpi !pt. Pierwotna religia i zróżniczkowanie społeczne. Studium o wierzeniach i organizacji totemicznej. Tyrt:uł ten przetłumaczyłem 'z angi'eils1kiego Primitive religion and social differentiation. A study of totemic beliefs and its social organization. {. .. ) Jast to rzecz, która wy:nikla ·.Z TO:zJSzerzanianieOigranicwnego 3:. crzęści arlytkułu do "Ludu". A:ż na koniec 7)dec~clJOiwałem się :przec,iąć w peiWU1ytrn miejscu Illi,ć łączącą ,te dwa niesklooTJdynowva.ne hliź..niacze płody mojoeg,oducha, !ku ,zobopólrrej ilch !korzyści. Sam jestem, do pewnego stlorpnia, ;zadowolony z tej rzeczy :i 'Uważam ją 'Za fit fm pubhcation i chcę rprzet'1umaczyć na alllgie:I!.c:;ki 'piol1Rm" 33. Nie'St'ety do hahilitac ji Mal:jJnow~kie:gow Uniwersytecie Jag:i,eH1ońs.lktim lIligldy ni'e doszłQ, !nie rprzertłJu:maczył,t'eż ~wej ksiąŻ!ki na angielSlki. Po rpolisiku!Ukazała się ona wv roiku 1/91t5nakładeim A:lka:demiiUmiejętności i nasiła tytlJuł Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego 34. Pra'cę redakcyjną l korektę przerprowadzH prof. Stanisłam E'st.re'i'CIher.W liście doń z czerWiCa 11911(4 ł10ku Malinowski pisał: "Wyjeżdżam {JibeClDlie na Nową Gwineę celem ba·dańetnografilClzny:ch na przeciąg mrnie'j 'więcej dwóch lat. PratglIląłbym '!bardzo, ażeby pra'Ca moja pollJs.ika,tkltÓ'rąPan Pr'OfeSOT zna z referatu w :Akademii Uimiejętn'ości, została wy1dr'lllkowa1nateraz zaraz, gdyż za rpowrcx1emnie będę mógł zapeWU1'ezająć się jej druikliem, mając :materiały do {)Ipra'oowania. Druk 'odwle1ka'~bysię nieotg'raniczenie i IffiIO,ż,e ZlUipełnielIlie doszłoby do Sk,'u:1!ku" 115. Deibiut lksią~ko,wy MahnCiwskiiego nastą!pił jesZicze Iwcześniej - w T'O-ku 191.3, był lIlim The Family among Australian Aborigines, monografia uikQńC'zanajuż IW1:gn.:1 ;r,ok'll,Qpa.nta 'wyłąQZlni'ena źródłach zastanych ('raporty, 'Oipilsy),w której autor Iwystąlpił przec-iiwko tezi,e o hraiku in32 Li,sil; z 29 V 1913, AirchiW1Um Pols:kiego T{)'W.aJ1zy.siltw.a Ludoznaiw~"zc,go we WrC'cł.:llwiu,nr irnw. 578, 33 List z 30 VI 1913 (i następne do K. Nitscha) Oddział Archiwum PAN w Krakowie, sygn. K III - 51, jedno 197. 34 Praca ta została przedrukowana w pierwszym tomie Dziel. 35 F,ragmemt liJ9tu z 7 VI 1:.114 z.najdującegu s,ię w an:hiwum l'od;zinnym prof. K. EJ31ureiche:ra,podaję za: W,alilgó.rslki,op. cit., s. 678 - 679. �Bronislaw Malinowski - 75 szkic b.iograficzny styttu:jonalne'j To!d~iny wśród !pierwotnychplemion Austrałii. K!sią'ż,ka ,ta spotkała się z wiewkim umalTIiem ze strony autoryteaJt6w naukowych, o czym pisał sam Malino'wlski do p~of. Jana Rozwadowśkiego: "Załączam revie!W:mojej ikJsią~ki,Ikltóry lukazał się w najibaiI"dziejmia:ro!da'jnym piśmie angielis!k'im'Atheneum'. Pisamy j'elst pJ'lzez Frofesora MaTetbta'z OxfO!r'du(zastępca na ka,tedrze antropologii socja'lne:j Edwarda B. Ty'lora). Revie!W jest balT!dzodobry, taik że myśla'ł'em że facet nie miał w ręku książki. Ale !Wczoraj byłem w OxfOTdzie i ,pokazywał mi ikisiąŻlkęcałą poznaczoną - widać czytał! poza tym miałem parę reviews w 'prasie dzienne j, lpodolbno,bardzo dobre ale s.am ich nie wid!ziałem" 36. Do pracy naid tą książ,ką nawiązywał Ma'linowSki IWiele lat ,późmoiejw ,przedmo!Wie do mOITIografui s,wego uczn-ia - Feliiklsa Grossa : "Ja równie'ż !bylem :ZJwiąizany ni'egdyś z na'szym sta,rym Uniwersytetem JargieHoń'S1kim.Ja również jak dr Gross Ibyłem !W mej 'pracy lns,pir'owany naukami i osobistymi wskazówlkarni prof. Stanisława Estre~chera. Ja ró!Wnież rozip'o'cząłem swe studia nad prymitylwnymi :społeC'zeńS'1Jwami ,w h~blJi.i()Itęlce i dOlPi,eropóźnj'ej wYT'U'Szyłem iW teren" 37. Było to ko11>kI"etniew 1914 roku. Wyjazd. do Auskałii iPOprz·edziły prace przygotowa'~ze, w których wydatnie 'pomógł Ma'linO!WlSlkiemu prof'esor ertmologii Uniwersytetu Londyńskiego C. G. Sehgman. Wyprawę zdecydował się z.f'inans:ować przemysłowiec Roib€rt Momd, praJwdopodobnie pod wpłylwem Se<bgmana I(który już wC1Ze:Ś'niej hewwocnie starał się znaleźć fundusze na iWY'pra:węMalinowskiego :do Sudanu). Samą podróż uła1:wHo mu British Association ·for the Advancement of Science, które w 191M ,roiku miało swój :kongres 'w Melibourne 38. Mahino'WsKl został członlkiemtego towarzystwa dzięki lpopaa-ciu Marii Czap~ickiej, która wykładała wówczas etnografię w Oxfordzie, a ja'ko SJe'kretarzowi kieTownilka sekcji antropologj'cznej - R. R. Matretta, przysługUwał mu wolny prz'eja:dd .na koozt rządu Austra1hi 39. W ,pOIdrÓżytowariy!SZył mu Stanisła!W Ignacy Witkiewicz,kJtóry taJkż·e został c'złonkiem TOłWarzY'stwa, Bezpośrednią oprzyczy,ną.wyjaZJdu Witikaceg'o była samobójcza śmierć j'ego narzeczonej, Jadwigi Janczewskiej. Fakt ten tak nim W 8itI1ząsnął, że prz2z lki'l:kamiesięcy nie OIpusz.czałag.o chęć pozbwwieniasię życia. Chcąc przyjść 'z pomocą (przyjacielowi, Ma'linowski pod~unął projekt wspólnej wyprawy do Au:stra:lii (być może ,za nalffi'Ołwą ma,tIkiiWit!ka,cego). I mu 36 List z 18 VII 1913 (i następne do J. Rozwadowskiego) Biblioteka PAN w Krakowie, sygn. 2571, t. L 87 B. Malinowski, WS,tęp, w: F. Grass, Koczownictwo, \Varszawa 1936, s. X. 38 Pabrz R. Firth, Introduction, w: B. Mahnowski, A Diary in the Strict Sence of the Term, LOIrud,on1967, s. XIII. 89 R. R. Marett, w: Professor Bronislaw Malinowski ...• S. 'l. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 76 Cały ten okres naj::Lepiejilustrują liisty W1t1kacegodo Ma1ih~sIk.iego pochodzące z 19'114 TIO!ku:"Kochany Broniu: Spotkało mnie na:jsiraszmiejsize nieszczęście, jakie być może. Nies:zJczęlslIla panna Jadwiga popełJniła samobójstwo.Wie[e było IW tym, co zasZJl0od początku tego roku, mojej winy. Czułem się ib. zle, ona brała tlo '<iosiebie i wy:niJkłystąd rzeczy, krtólre [przy fatalnym zbiegu dkoliezn:ości doprowadziły ją do tego. Gdyby nie MartJkajuż bym dawno nie żył. (... ) Widzenie się z Tobą byłolby dla mni'e iSzczęsc1emw ItymokrOlpnym apUlSzeZJeniu" 40. "Jestem bardz.o głęboko !W:zlruszonyTwoimi hstami. Ta myś'l, że jesteś~e !lnną, i to w talki sposób, jest dla mnie ,czymś InieZiffiiernieważnym" (s. 5(7), "Stan mój z dniem karżdym eorarz okrOlpniejs'zy. Nie mogę się opanować wobec Matlki, !dila!której niby 'żyję, a k:tórejżycie zatruwam i niszczę 2Jdrorwie.(... ) J,edy11iiemyślI o 'Podróży z Toibą IW jalkiś :kraj dziki coś przedstawia. Jakaś 21miana tak rady:karlna, Żelby wszy:stko w)'lwrócić do góry nogami" {:s. 57), "Napisz, i'le trzeba t'eraz, a :potem ile mniej więcej miesięcznie. Czy nie mógłbym ,pełnić funk1cj:ifotografa i rysownika? Rysuję szybk,o i podoibnie" (s. 7 0), "Co do ja'zdy trzecią !klasą to niemożliwe. Muszę :się tą podróżą odrestaurować, abY'm do czegoś był ZJdolnyna miejscu. (. .. ) Chciałbym jechać razem 'z Tobą. Nie narzucałbym Ci się już z moimi stalIla!mi psychi:c2mymi, ale mOigliJbyśmymówić po angielsku, 'czytał!bylm'coś takiego, co mogłoby mnie wykształcić w kierunku pomocy dla Ciebie. Nieodirzelkam się od tej pomocy i wszystko, co będzie w mojej mocy, zrohił!bym, aby Ci tam być pożytecznym" 1 (s. 7(2). Przyjac.iele wyjechali w SIWą,wielką podróż w czerwcu HU4 roiku z Londynu. Writ'kacy pełnił funikJcję fotogiI'afa i 'Tysowniikaekspedycji. Po drodze zatrzymali się ,na Cejloini'e. O tym, że Witkacemu podróż ta nie na wiele się zdała, świadczy list do władz Cejlonu, w którym uspra_ wiedlilwia się z decyzji odebrania sobieżyCli:a (na szczęście list nie mUJsiał zostać dCX5ltarc.zony ofdresaltom): "Ja jednak widzę, że poidróżolWaniezamiast poprawiać mój stan spra'W1iami {)kropn~ cierpie:nrie. (... ). Piszę ta z pełną odpowi,ed:zialnośdą, :Żelbymój najdr'o'żsizy \przyjacid dr Malinowski nlie :miał :żadnych iJ.doportĆffl IW Z!wią!2'!ku 'z moją śmriercią (... )" H. Do Austiralii dJotarli 21 1iJpca l~M Iroku i wysiedh ze srtatiku "Orontes" w porcie Frema.nt[e wra,z z kiillkunast'<jmainnymi uczesrtnri!kamikongresu. PI~zyjaciele SpędZl1liraze:m tYlko kilka tygodni hiorąlc udział w kongresie: Ulcq;es,tnic'ząc w ofilcjalny:ch banlkietach, słucharjąc wykładów, po· dróżując li. ~wieidzając tereny zamie'szkalłe przez pierwoli;nych twby[ców u. 40 41 41 S. L Wi:tkJietWiJcz,Listy do Bronisława Ib~d., s,. 77'Paltrtz Pasrz1k{)wski, op. cit. MaLinowskiego, s. 52. �Bronislaw MaUnowski - szkicbzografi,czny 77 Oficjailmie7.ja·:zrlzakończył się 19 sierpnia. 25 tego miesiąca Małi:n<JIWski wygłosił odcz)'lt na Uniwer:sy;1Jeci'e ·w Sydney pt. Fundamental Problem of Religious Soc.iology 43. 1 lWcr"iZ€śnri.a drogi przyjalCiół się rozeszły, pawOO€lffibył wyibuch WOJny";~iatowej. Witkacy piootanowił .wracać, 'O c:zym d!OlIlmsił rodzicom: "Dziś otrzymaliśmy wAlbarny fata'1ne wiad'OU11ości co do wojny. Jeśll to 'O!ka~ się \pll"alWaą, to ,wracam zaraz z Frerrna'l1'Uerpie!f!\VlSlZY1mpaTffiVcern. Jeszcze jedyna foo-ma, w jakiej mogę być uiyrt;eeznym i coś 'zrobić" 44. Decyzję o rpolwroci'emogło .przyspieszyć ochłodzenite się iPTzyjaciet1sich si1;osuIlIkówz MahnOlWskim (("Bronio jest cora,z ibairldziej obcy dla mnie" (s. 7190; "Rady Bronia, pozornie dobre, ,wychodzą zawS'Z€ na źle" (s. gil)) oraz niespełnienie pokładanych w wyprawie nadziei ({"Zmusiłem się gwałit·errndo tej podróży, a j·echałem eią:gl€ z myślą o śmierci" (s. 83)). W końcu doszło do osta;teczmej sprzoo~i i zerwania stoounków. Be:zJp'ośrediniąprzyczyną mogla być nalstęJPująca sytuacja: Mahnawski, jako poddany a'llJStriacki,czyli oIbywa1telwrogiego ,państwa, miał :poc'zątkowa kłopoty, ,w których p;rawdopod.obnie chciał mu porrn<'>cWit!kacy. sugerując przyjęcie obywate1sbwa brytyjskiego .i wszC'zynając IW tym 'kierUJlllku pewne staramia u znanego fizyka sir OlivieTa Lodrge'a. Mallinowski ll1iec!hciał !przystać na tę prop'oozycję i uznał ją .za afront. Jest to tylko hiporteza. Równie dobrze powodem Elprzeczki mogło być coś innego (np. pieniądz'e) 4;;. W kaildym razie dr'agi przyjaciół lSIięrozeszły. chociaż o:baj tego ża'łowa1i. Witkacy ro~ał !Się :z. Mahnowskim 1 września, a piątego wsiadł na \State!k"Morea". Już 2 IX pisał: "OkJwestii ,naszego stosunJku .nie piszę, bo (dodać nic nie mogę) na razie nie mam me do pOłWied:oenia.W Papui będziesz miał :Wlie'1'eczasu na Tomnyśla.nia i moi'e wiele :r:zeczy zrozumiesz, jak cię na nie z dalerka ri z samO'tności popatrzysz. Jeśli nie będzie ,zapó7mo i jeśli mnie będziesz lubił rnapra,wdę (czego 1eTa'zdQpatrzyć się nie mogłem), może kiedyś na OIczy będziemy i'naczej o tyrrn mówić. Chciałbym bardzo, abyś sięmnienil, zanim Cię źy'oie nauczy różnych rizeczy w .sposób hardziejokrultny '!liż dotąid. Za 'Pewne rzeczy mam :dla Ciebie głębo!ką wd~ię:czność. Jeśli nie byłó skutku, to dla tego, że jestem człowiekiem koOil11'P'letnie 'załamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może." 46, a w dwa tygodnie później "Chcia1byrmabyś się zastanowił mad SWONn charakterem. Nie dla mnie. 43 Streszczenie tego odczytu ukazało się w; "Reports of the British Association for the Advancement of Science" 1914, t. XXXIV, s. 534 - 535. « S. 1. Wilt'bewicz, Listy do Bro'Tllis/,awa Malinowskiego, s. 79. u hllterpreitalcje talk'ie pnOlP()ln'l.ljePaszkO'WIski, op. cit . •e S. 1. WitkiewiJcz, Listy do Bronisława Malinowskiego, s. 95. Olcza to obecnie dzielnica Zakopanego. Matka Malinowskiego posiadała tam lub wynajmowała dVlIn, w kJtórym spt;:dzali wa'kacje. �GRAŻYNA KUBlCA-KL YSZCZ 78 tylko dua sLeiOO'e samego. Może Ci ,być Ikiedyś baTidzo przyikro. Można popełniać błędy i staiI"aćsię je o:dpokutQwać. A'le lIlie ffi'o'ż'nana samego siebie patTz,eć z cynizmem. Droga do pra'Wldy Je:sl1W1tedyzamknięta. Muszę się prizyznać, !Żena ra:zie nie iWieTzęw Ciebie" (s. 9'7). "M~mo IWszystko mam lW)'lTzu:ty:sum~,enia,że tam sam zostaleś. Ale postępowanie T:wo'Jeze mną nie (byłozac'hęcające. Piszę do 'Dwoj.ego dawnego ducha. Malinowski lIlie istnieje dla mnie zUlpełnie i muszę pr'zyznać,że allli raw ·za nim lIlie tęsknił'e:m. Tęslmilffin będąc .z TClibąza Broniem i teraz myślę o naszych dawny,ch dobrych czasach, kiedy dIalektyka pustki i hełkotanie 'i&totnych 'kłamstw 'zakrywa'łonędzę ,czynu. (. .. ) Jaikże Ty st<raIszniekłami'el'>zmówią'c,że ja Ciebie nauczyłem cynizmu. To Ty mnie nauczyłeś patrzenia na wszystkb i na lsieibie z cynizmem. P.omyśl .nad tym chwilę. StalIlowiSko wygodne zupe}nego hrailm 'wia'1'y 'W jakJj'ekolwiek szlacheitne \porywy i Twój zimny uśmieszeik, i to >przekona'nie, że na dnie Jest zaIW13zepodłość. Jeśli się chce talk widzieć życie, to jest bardzo łatwo. Na błocie rosną 'kJwia:ty.Moż,na :paikzeć na nie a nie !Wtykać no'S 'W .błato. {. .. ) Wybacz 10, 00 piszę. Nie myśl,że Cię ni'enalWidzę. Ty]Jk,oMalilIlo~.i nie istniej<e 'dla minie zupełnie. Piszę do Bronia o Mahnowskiim :i o tym, !który przestał być 8rtalsiem, a nie stał się niczymi.nnym" (s. 1:02 - 104). Nat'omia1'3tMahnowslti 'W pierwszej notatce swelgo australijskiego dziennika zapisał: "Pierws'zy września 'zapoczątkował :nolWąepolkę ,w IDDim życiu, ca~kOlwiciesamodzielną wypra1wę w tropiki. We wtorelk 1..09.14 d::>tarlem (Z Bry1;yj'skim Towarzystwem aż dD ToolWo'Om:ba. Poznałem sir Oliviera i lady Lodge. Pogadałem z nimi, a on zaofiarował pomoc. Fałszywość mojego położenie i próba ze strony Stasia, by 'to wyjaśnić', mOj'eroz,stanie z Desire Dickinson, moja złość na Stasia, która się \przerodziła w głęboką urazę, niewygalSłą !po dziś dzień - Wls.zysvk,o to należy do mi:nionej epoki (... t 47. "Dręczy mnie problem stasia. Jego zachowanie w stolSunku do mni'e było dopra"vVdynie dopuszczalne. W OibercnościLodge'a nie powi'e'dzialem 'ni'Ctaikiego; nie ;po,winien mnie poprawiać. J'ego zarrzuty są bezpo<istalwne, a sposób wyrażania !Wyklucza 'WISze'1ką możliwość ,~gody. Finis am'icitiiae. Zakopane bez Stasia. Niet~sc:he zrywający w Wagnerem. Szanuję ,1 podz:iwiam je-go inteligencję, CZc.zęi!11łdyw~dualnO'ść, ale cha,ra'kberu "niieść nie mogę" 48. "Li!st Stasia stra&znie mine ziry.1:o'Wał.Jednocześnie robiłem sobie wy~ rzuty, ż.e nie zachowałem się całkiem nie nagannie, a jego zachowanie w st'Olsunikudo mnie budziło głębdką n.iechęć i urazę. Swoim lis.tem niemal do szczętu zniszczył me uczucie. Nie widzę 'pralwie żaidnej moż1iwo~ci pogodzenia. Wiem te~, że n1-eJZa'leżnie od 'li'czby POipełnionych przeze mnie 47 48 Ma1ilrLo,wlSiki, A Diary ...• s. 3, iIlJo,tallJka Ibrd., s. 34, notatka z 2 XI 1914. Z 20 IX 1914. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 79 błę<iów .postępował !Z<emną bardzo bezwzględnie; sta!l'e .pr.zyibiera g'esty i ,pozy prześ.ladowanej wielkości moralizuje sławami przepojonymi głęboką, dojrzałą moralnością. Odnosił się do mnie bez cienia życzliJwości. Nie, obiektYIwnie <rzecz biorąc, !Szala dobra i 'zła przechyliła się na jego st'ronę... Jestern okropnie zide:prymowa:ny i pITzyibitybankr:uctwem najlniezbędniejsz,ej dla mnie przyjaźni. Górę bierze pierwszy odruch winienia siebie za wszystko i C'zuję capitis diminutio -człowiek :pusty :o ;pomniejszonej wartości. Przyjaciel nie jest jedynie wielkością dodaną, jest czynnikiem, pomnaża naszą wartość jednostkową. Stra:szna s~oda - winę za zerwant.ie pono:si 'w :pieT!wszymr:zędzie jego lnieustępliwa duma, jego bez:pzględn'O:ść,niezdo1ność do wybaczenia czegokolwiek innym, chociaż sobie bardzo dużo potrafi wybaczyć" 49. Nawet po zacytowaniu tych obszernych fragmentów listów i zapisków trudno orzec, co właŚ!C'twieostatecznie zadecydował.o o zeTlwaniu. Pew,ną możliJwość i'n:ter.pretacyjną nasuwa porównani'e z Nietzschem i Wagnerem. Wszakże mogło to ibyćcoś więcej <niżtyLko powierzchowna metafora obrazująca zerwanie dwóch widbch przyjaciół. Warto może się zastanowić, czy lnie ma tu głębszych analogii .. Nietmchezarzucał Wagnerowi m. in. nacjonalizm, ahsolutyzację wartości jedn€lgo narodu oraz dekadencję w sztuce i w życiu, postalwę pozbaiwi,ooąstałych miernilków i trwalszych kry:teriów walTt.ośc i, co rodzi ta'kie przesadne pr;zy;pisywanie znaczenia pewnym Slpra'wom50. Witkacy w swyrrn stanie ducha popadł na pewno ,w euforię palt:ri'otYiCZOą i chęć udziału w vlojnie przesłoniła mu inne :spra'wy, któl'e akurat d.la 'pcr-zyjacielabyły Tównie ważne lub 'nawet waŻlI1u.ejsze. Trzeba wziąć pod Jl\iwagętakże nastęopujące okohczności: Malinowski planował swą wyprawę na okdło diwa lata, a w mQll1lencie'wybuchu wojny jeszc:ze :nawet nie rozpoczął badań - w tej sytuacji lPolWróts1a'nawilby ka:ta:strofędla jego przedsięwzięcia; poza tym był poddalnym aU3tria'ckim, czyli obywatelem wrolgiego kraju i dlatego nie mógł wyjechać z .Ńu:strahi - UlWażał·za,pewn'eza OIporotuni'Zllzmia!Tlęobywatelstwa 'w takiej sytuacji; trzecia okoli,czność to zdrowie - a raczej jego bmk, które Uiniemo:żJl~W'iało MahnowSikiem'Usensowny udział rw woJni,e. Czynniiki te na pewno głę;boilw różmiły przyjaciół: Witkacy nie był be:z;pośrednioi pro£esjona'lnie związany z ekspedycją Malinowskiego - miał mu tylko pomagać; 'był poddanym rosyjskim - kraju sojusznicZiego Wie'Ekiej Brytanii; zdl'owie ,po'Zwala<łomu Ina Cizynną wallkę. Uczepił się tej ewentua'lnoŚ!Ci 'Z determilnacją czł'owi'eka pnzibawionego poczucia SH11Iso'VJlIlości swego istnienia. "Przyszedł czas, że O'£OIbisterzeczy ,trzeba by odłożyć, wyrzec :się myśli samobójezyoh, które są głup49 Ibid., 50 Po'r. Z. KuderQwi'C'z, s. 219- :30, notUJtka z 29 X 19]4. Nietzsche, WaJr.szawa 197H, s. 24 - 25. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 80 s.twem wo.bec teg,o co się Idzieje, i Mobić nareszcie coś ze swego życia, rz. resztiki sił, ,które Z{)IStaly" 51 pisał ido I'ddziców. SfonnułolWania takie jak "Og;ląd.a:niemśhneik. aUlstrallijski'ch,kiedy tam wy:padJkiitak straszme,ż.aidJnegosensu nie ma" (s. 19 - 80) - musia'ły ,ranić MałiJnawslkiego, dla którego mo~e nie oglądanie ro:śliJnek, ale praca naukowa w ogóle miała wielkie :nnamenie. Różriice te spotęgowaJy rodzący się między nimi dystalIlS. Dawno mi:nęły ezalSy,!kiedy ich osobowośc'i dopebniały się wzajemnie, Z czasem stawali się wielkimi indywidualnościami: artysty i uczonego, zby!\:może wIelkimi, aby się nawzajem znieść. Rozstanie nastąpilOlby,wcześnJ.ejczy późmiej. Mimo nieforrtullllI1egoepilogu wspólnej wyprawy mia'la ona dla obu wie1kile zmaozenlie.Wspomnienia z tej podróży opublilk.Qlwał Witkacy w "Echu ZaIkQIriańSki:m"w 19;19 rdku 52 a jej ślady moima także znaa.eżć: w trz'ech jego ISztuka,ch:Mister Price czyli Bzik Tropikalny, 1920; Bezimienne dzieło - cztery akty dość przykrego koszmaru poświęcone Bronislawowi Malinowskiemu, 19.21; Metafizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach, 119121. W tym o.:rtatnim utwo:rzeZlna'jidu'jemy taką oto kwestię doty!czącą Malinow:skiego hezpośredinio, IWYlPowiaidaną przez !króla klanu ApaiI"Ura:"Mój przyjaciel umiera. W'ci go na swoje łono, Iwiclka złocista żabo Kapa-iKa1pa.To nic, że zbaldał na.s Malinowski, ten 'PI'zeiklęty anglez'owany, niepoSkromiony marrz:ycieJ.Totemy są prawdą. Wszystko jedno, eo piszą o nich uczenli" 53. Fragment ten ulkazuj-estoounek Witkacego do poglądórw Ma!linowsiki.egona temat religiJi. Polemika mi~dzy nimi dotyczyła głównie problemu genezy religii. Witkacy zna'ł poglądy MaliJnowskiegow tej kwestii zawarte w Wierzeniach pierwotnych (w 'Przedmowie Malinowski dziękuje mu za korektę rę.kopisui uwagi krytyczne). Au:tor WierZe1L ... utrzymywał, ż,e ,,-elementarne akty wiary" tkwią w .postawie emocjonalnej wywoła.nej ;waflUJIlikamiżycia,nat'omiastWitikacy twierdził, że pierwotne uc,zucia religijne pojawiły siię wraz z r·ef;leiksją fi1o'Z'Oficznąpnez uświaidOiillien~esobie przez jednostkę własnej odrębności w świecie 54. M.imo ł'ozluzni'enia się kont'aiktów między przyjaciółmi Witkacy talk pisał po la'tach o wpływie, jaki nań mieh Ohwistek i Malinowski: "Ale co s:zJkoidzi mnie np. (... ) przyZ'llać wyżs:wść intelektualną nad sobą takiemu np. LeOlI1owiChwistkowi, którego estetyki li teorii wieloścl .1 S. L Wiltkiewi!cz, Listy PJ'IZe!druk w: Bez w~ 1976, s. 48:5 - 493. 52 do BronisŁawa kO'tnpromisu, ~3 S. L Wii:kioawic'z, Dramaty, pisma Malirwwskiego, krytyczne 5l 81. i publicystyczne, War.sza- t. l, Wa['sJLalWa 1972, wyd. II, s. 553. S.. L Wiiliew!i'Cz, O stosunku religii do filozofii, przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 68 - 73. SZeI"Ziej na temat tej po1em'iJkJi w mojej rocen:z.j'i z Listów do BronisŁawa Malinowskiego, S. L Witkiewicza, "Kultura i Spolc'C'Zeństwo" 1982, nr 1. 54 Piatrz �Bronislaw MaHnowski - szkic biograficzny 81 rzecrzyrwistości nie UJzmajęi z którą, mimo całego pddzi:wu dla tego wspaniałego mózgu, !Walczy~bym (... ) do 'Uipadłeg? - albo 'U'Zmaćwy7i5zość takiego Broni\5łalWaMalino:W'skiiego (obecnie j~ docentem londyńSkiego UIIliwersytetu), Ilctórego teorię :powstawania uczuć re'li<g.i'jnychziWalozałbym bezmiłosiernie, gdY'bym mógł się z 'nim zmierzyć. Mimo, że są to wrogowie, szczęśliwy jest'em, że z nimi to spędz.iłem ,pierwszą mł·odość, i wiem, ile tym pierwlSz·Oldaoowym łbom 'za!Wldzi~zam, wi'em, w ilu ciem!nych lzakamaI1ka'Chmyśli błądziłbym jeszcze, gdylby nie <mi" 55. WipłylWMahno:wskiego .na !przyjaciela opisywał również J. M. Rytard: ,,(... ) walkacje HlJ1'4roku spędził Wi:tikacy w tak zwanych przez siehie 'l1Jropikach' (... ). Poldróż ;tę ,odbywał w towarzystwie swego przyjaciela profesora Bronisława MahnOlWskiego. Był 'on już wówczas jednym z asow (... ) angie1:skiego śWJiata nau!kQW'eg'o.MallinOlWlskiperegrynując po najdzikszych ostępach 'izaikamarikach globu ·zbi'e.rał materiały do badań nad ipierwOltnymi kultami religijnymi, 'pasjonując się w wygrZiebywan.iu IPraan:haicznych pojęć i f.orm,zacholwa:nych jesZiCz'edo dzisiejszego dlrria wśród szczepów, stojących na najni:ższym stopnriJu rozwoju cy.wilizacyjno..Jkulturalnego. Sądząc z teg,o, co mi ni'ejednokrotnie wspominał o nim Witlkacy, :przyjaźń ta odegrała dużą rolę IW fo:rTIl'OlWa:niu się jego inteiektu, wpłytwa'jąc niezawodnie lIla rozległość i wrrelolSttl'OIIlIIlOŚĆ artystycznych, naUJlkowych i ś:wiatopogl~dowych zailllteI"es-owań.Gdy poznałem Małilnowsbego iW jakiś ezas .późni,ej po -opisywalIlych tu wydarzeniach, roUlSZęrzeozywiście tprzy:zmać, że c2'Jlowiek ten mógł 'iJStatnie 'Wy:wierać w:płytw na!Wet na taik wyibitną i'n:dy'Widua1Jność,jaką był W,iitlkiew~C'z" 56. Powróómy jednak do hi,ografii io\bu aus.tra'1ijski:ch peregrynatorów: 'Witkacy iPrzedosta'wlSzysię do Petersburga, wstąpił do woska rosyj'skiego, o c.zymzalWia!damiał Malinowskiego: "Od dwóch dni Jestem w 'Petrogradzie' i roibię starania o przy!j~i'e mnie do wQljSlka(... ). Był'em sam w moich my'Ś'ladh lORosji li :k'o:niecznościwalc::z.e.niaz nią pl"ze.ci1W Niemoom (... ). Teraz ruah sbrzelecki iW Galicji iklalpnął 'zupe'łnie i Ilm~dy Polaik moż·e z czystym sumieniem iść prl"z'ecilW tna1SZe\IIl'U jeidy;neIlliuisto1:nerou wrogowi, przeciw Niemc0In" 57. NatomiaSIt Ma1inow.ski pozostał w tTO'pilkachi kontynuował swe studia i PQldróże. 1i2 wr.wśnia !Wylądował na Nowej GAAninei 'W Port Moresby. Na:stępny miesią1c spędził na :nawiązywaniu ikonta~tólW ,z hia'łymi 55 O poLemice i wrogach, M J. M. Ryt:amd, Witkacy przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 333. po drugiej strQ<Tl,ie rozpaczy, w: Sta- czyLi o życiu nislaw Ignacy Witkiewicz, człowiek i twórca, WaI''i'JZarwa 1957, So 2179- 28{). Malin<JIW5kin~e był Wltedy jesZlcze prmesorem, iW L. S. E. pelnił fł\ltIlikJc!je wykładowcy Hecturer), przes.aJdą jeSlt talk71e stlwieI1di:z.enie,że był jednym z asó!w - tym stlał się dopiero po pOlwrOlc'iez Anlty!podów.' 57 S. L Witktiewi'cz, Listy do Bronisława Mali1Wwskiego, s. 101. Decyzja ta spOltkała się z de=pmba:tą StarrfułaJWa W:'iltlkiewic~' 41 "Lud" - tom 66 �GRAZYNA KUBICA-KLY'SZCZ 82 i czarnoskórymi mieszkańcami osady oraz na nauce jęzYka tubylców Motu, 116 października dopłynął do wytS'py Mailu, gdzie Slpędził .ponad trzy mielSiące, bardzo duto w tym czasie podróżował, zwiedzając wyspę i jej okolice. 24 styc~nia odpłynąło:d :Portu Moresby, a stamtąd 27 lut~go do AustraLii, IWmiędzyczasie prz-eprowaldził jeszc~e badania wśród krajowców w górach Rigo orazZJwi,edzał wytbrzeże NO:we'jGwilllei58. Tak zakończyła się p1erwsza wyprawa Malinowskiego, pierwsze dłużS'zewtknięóe się ;z ludami, Iktóre stanowiły przedmiot jego badań. O tym, ja:k trudne były te po/c!ząrtJki, pisał Ipó.Ź'niejIWArgonautach Zachodniego Pacyfiku: "Wyobraź sobie czyte.1ni'ku, że ~nala,złeś się nagle z całym ekwipUlIlkiem, sam na ,tropika:l.nej pla'Zy w pobliżu wioSki tubylczej, podczas gdy statek czy łódź, która cię tu przywiozła, o!dpłYiwaiznilka na widnokręgu. Boni€!Wa!żzapewne zamies~asz w domu jakiegoś białego cztowielka, kupca ozy misjonarza, nie pozostaje ci 'nic innego, jak przystąpić od razu do swoje'j et:nografic:nnej Ipracy. Wyobraź sobie ponadto, że jesteś badaczem tpiocząitikująicym,nie masz żadnych uprzednich doświadczeń aniniclZego, co m'Qglaby ci służyć jako prz·ewadnik, am ntkogo, kto mógłby ci pomóc, biały człowiek jest ,chiwlilowo:nieobecny, lub też ni,e może, czynie ,chce, poświęcić ci ani dlwi'li czasu. Talk właśnie wyglądały początki mojej pracy terenowej. Doskonale parrniętam <owedł\fg[e wi.zyty, w !pOIszcizegó1nych wi'OISkaehpodczals pierwszych tygodni, to U'c~ucj,ebeZiIladziejności i rozpaczy po wielu uporczywych usiłowaniach, które wcale nde dOiPI'O'wadziłydo nawiązania rzeczyJWistego kontaktu z tubylcami, ani też niie dostarczyły rrni żadnego materia'łu. Miałem okresy zniechęceIllia, !kiedy to pngrążałeun się w czyrtaniu :powieści ja1k czi'Owiek, który zaczyna ,pić w napadzie tropikalnej depresji i apatii. Wyobraź sobie dalej, że wkraczasz po raz pierwszy do wioski, sam lub w tawar:zySt1wie tiwojego białego przewodnika. Niektórzy tubylcy tłoczą się wokół cliebie, zwłaszcza jeżeli tp'oezują tytoń. Inni, bardziej dosto'jni i starsi Ipozosta'ją na swoich miejscach. T,wój biały towaJI"zysz ma już swój T'utym{iWanysposób trakt'awania tUibylców i nie rozumie ani .też 2'Jbytnionie int'er'e:suje go sposób, w jarki ty, jako etnograf, będu,esz do nich lPoddholdzil. Ta pierwsza 'wizyta pO'zostawia ci pdne ,nadziei uczucie, ż·e kiedy wrócisz tu sam, wszystko pójdZJie ła:tlwiej. Taką prilynajmniej nadzieję miałem ja. PowiTócilem ,zgodnie z planem, i 'wlkrótce zebrała się wokół mnie grupa ikra;jOlwców.Kilka .1wmpł'emell1Jtów w pidgin-E1nglish z obu stiI'o!n,trochę tytoIl!i.uwymienianego z rąk do rąk s'tworzyło atmosferę wzajemlll~j ZycZJ1iwości" 59. POZJwolilaona Mahnawsbemu na we'j-śic.iew baldane śroidowi:s1ko,jegooibser'wację, co dostarcza'ło P:aiŁr:zPaszkow:ski, op. cit. B. ,MalinoQlWski, Ar~wnauci wa 19811.s. 31 - 312. 6S 50 Olraz Ma1i11JolWs,'ki,A Diary .... Pacyfiku. w: DzieŁa, t. 3, Warsza- Zachodnie{)o �Bronislaw MaUnowski - szkic biograficzny 83 coraz bogatszego mater,iału i coraiZ ,bardziej wartościowego. Na tej podsta'wie pOlWS1;ała monografia The Natives of Mailu 60, ibędąca pier.wszym studium krajowców Mailu. Następną wyJ)rawę podjął w czer,wcu 1'915 r<Jku. Jej celem ,były Wyspy TrobriaIllda, a bazą - wieś OmaTatka:nawpół'l1'ocnej części najwi~szej wyspy arch~pe1agJu- K'iriwiny. Przebywał tam niemal rok - do maja 19,16 r. Z :początkiem czerw.ca po:wróci'ł do MelhoUI'!le i powstał tam ,cały roik następny, oprac:Qwując materiały praoując iW Bitbli'Otece PwbhcZlnej i MUlzeum. W Melbou:me pOlzna'łswą przyBzlą ŻIOnę- Elsie Masson, pielęgn,iaI"lkę, cór.kę profesora chemii :tamtejszego uniwersytetu DaiWida OTme Ma'ssona. Za,p:r~yjaźnił się ró'wnież z aiUs'bria'Ckimmałżeństwem - Paulem i Hedwigą Khunerami. We wstępie do ,Argonautów pisał, że wiele skorzystał z krytycznych uwag SlWelgo"przyjaciela, pana Khurnera z Wiednia, będącego zarówno Slpecjalistą w k'westiach praktycznych nOiWoczesnegoprzemysłu, jak też wysO'ce kompeten.tnego myśliciela w zakre'sie teoretycz,nyoh problemów ekolIlomii" 61. 27 październjlka 19116 roiku został powołany przed ikomisję do ~raiW hamldIu na poluidniOlw)'lmPacyfiiku, gdzie opisy\wał zachowanie, zwyczaje i pracę kra~ joW'cówna ,plantacjach 62. 19 września }9,1'7 wytruszył w swoją trzecią eik:s;pedycję,2 grudnia wylądował znowu na Trobria'11:dalCh, gdzie przebY'wał do marca .19118 w tym czasie węUrował od wioski do 'Wioski, f.otografował i obserwował tubylców, uikładał sł{),wn~k1l1arzec,za.1.3 .marca odipłynął do arch~pelagiU Amphle:tt, gdzie przez trzy tygodni'e intensywnie prowadził sweobserwacje. W kw.i.'e.t!lJiu P'Cllwrr-óciłnaWyspy Tr()lbria'l1ldai przebywał tam następne pięć miesięcy do września 119118.Październiik 5pędzi'ł w Samari na N'ow'ej Gwinei. W hs:topadzie powTócił do Melbourne ;i pozostał tam przez 16 mies,ięcy. 6 marca 1~U:9 oiJenił się z Elsie, Mórej rodzice prawdopodobnie nie byli tym zachwyceni 63. Ki1kanaśnie miesięcy w Melbourne Sipędził MaililIli()iw~ki na opracowywa'Il~u· wyników 'elkispe:dycji, przyg'otowywaniu do drulm ma:teriiałów Ora'Z ikoIlliPleitowa.niuekspozycji dla National Museum of Vict'orr"'ia.Pracę tę ukończył 20 lutego 1920 roku. Ko'le/keja liczy 97 przedmiotów i 33 fotografie, część tych pTz~dmiotów jest wySita'Wiamado dJzrilsiaj.Z dyreiktolI"'eilllmuzeum Jamesem 60 B. Malinowski, The Natives of Mai/u. Preliminary ResuLt of the Robert Mond "Transactions and Proceedings of the Royal 80iciety of SoUJth Aifriica" 1915, t. XXXIX, SI 494-706, 11 Malinawski, Argonauci ... , s. 24. 12 Relacja ta uJk3lzała s'ię dru!ltiem w "Brit1sh a;nd Aus<tr.aliJalll Trade in the Sou:th RacJfiJc", Ra,port 11'0. 66, 1918. 13 P.attr.z Pas.zlmwsi1D, o,p. cit. Ze 2'JWiązku teg.o miał Mall.m'O!WSik:i trzy córki: Józefę, Wandę i Helenę. Research S· Work in British New Guinea, �84 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ Kershaw bliżej się zazna1jomil, o czym świadczą li:sty wysyłane Juz :po wyjeździe Malinowskiego z Australii, który nastąlpi1ł28 iliut'ego192064• Lata f'ą)ęidzoneiW AUiStraJ.i'ii Nowej Gw~nei miały dla iMalli.rl!Owsikiego znaczeruie zasaldni'OZe.Nie tyJ!ko zresztą dla niego samego. Chociaż :przesadą jest sąd (głÓwnie inspirowany przez samego Mal~nowskiego), że antrotpologia społeczma nal'odJziła się na Trobrian!dach, to jednak !tam właśnie miał począrt,eiklIl'owy tJ'1Pprowadzenia badań terenowych, który iW istocie zrewolucjouiwwał ant!r,~ologię, socjologlię i et1nograiię. Uczeń Mailinowski€lgo, Edmund. R. Leach (którego jednak nie mOlŻnaposądzać o stronniczość w stosUi11iku do mtsbrza) tak poTÓWIIlywałjego wpły'w na dortychczasOIwą'llaufkę: "Badania MahnCiW,s'kiegona Wyspach Trabrianda zmieniły to wszystiko. Najoor:dziejzasad'll'rczą innowacją było to, że on naprawdę ustawił swój namiot w śriodIkuwioski, naruazył s.ię języka krajowców w jego forunie potocznej i zaczął obserwować bezpośrednio, jak jeigO sąsied:z,i tr'Oibriandcy zachowują się w ciągu dwudziestu cZlterech godzin codziennego życia i pracy. Zaden Europejcz)'lk nigdy przedtem nic talkiego nie JZrofbiłi etnografia, iktóra z tego \powstała, była czymś zUlpełnie nowym. S1;a,łasię ona antropologią Slpołeczmą,tj. socjologią systemów /'W0łecznych o małej skali" ?5. Z drugiej strony niezmiernie ważna była prawrdziwie humanistyczna ,peropek1tywa z jakie1j MahnowSlki podejmował baldan'ia nad "dz!i:kim", a co najlepiej 'wyraża następujący fragment pamiętnika badacza: "Co jest najgłę:bszą istotą moich badań? O<::1kryćjaikie są jego 'główne pasje, motywy jego zachowania, jego cele ... Jego istotny, 'lla'jgłębszy spdsó:b myślenia. W tym punikcie konkontujemy się z naszymi, własnymi 'Pl'Olblemami:Co jest isltoltnegow nas samych?" 66. Pamiętnilk talkże mówi o tym, jak trudny był to dla niego okres, jest on z:alPi's'emżycia Iwewnętrznego badacza oidcięteg.o'od swego otoezenia, żY'jąc'egow tTludnych waruIljka~h, CJlbira.caljącego się w "ma'leńkim światku niezb)'lt ciie'kawych białych i bal'~O prymitywnych siemnoskórych mieszJkańców wysp" 67 jak p'isa.ł Lech Paszlkowsiki. ZwrócH on talkże uwagę na inny fakt: "Bronisław Malinowski miał wietkie dane by stać się wybitn)'IID profesorem, ale jed}'lll~edzięlki :przypadkowi 'internowania' go na zaigubionych wyspach Pa.cyfilku :za1wdzięczaswoją wyjątkową po'zycję w antr~ologicznej literaturze świata. Czy w normalnych warunkach, ze swoją !kapryśną i dmżliwą naturą, wytrzymałby trzy lata między dzikusami - jest mocno Wątpliiwe" 68. Być może rzeczywiście dzięlki \PI'Zypadkowizrodził się 'zupełnie TI'owysposób upraIbidem. es E. R. Leach, ap, .cit., s. IX. M MaHnolWski, A Diary ... , s. 119. e7 P.aJSlzk'()(wSlki, op. cit. es Lbidem. M �Bronislaw MaUnowski -szkic biogra!icznll S5 wiam:ia a'IlitTQPO'logii. Ma'Hnowsiki począ1Jkowo zamierzał spęJdzić na antypodach tylko około dwóch lat i nic nie wskazuje na to, że wyjechał z Anglii z postanowieniem zrew'ołucjiQiIli::mwaniaantrOtpoUogi'ii pokrewnych dysc)'lpdin. Wydaje się ra'ozej, że miała to .być talka sarna wYlPmwa jalk inne, coraz częściej wówc'zalS podjecrnQlWane{\powodem było często stanowisiko rządów państw za,interesowanych coraz szernzyrrn sprawowaniem kontrolli naid podległymi koloniami) . .DQlpiero na mie'jscu Malinowski st'wierdził, że zdobywanie materiału źródłQlWegotradycyjną metodą nie spełnia wymogów dobrego warsztat!u naulkowego (do te1jostrości sądów przyczym.ilo się zapewne jego' pozy:tYIWiStycznenastawienie wyniesione z ikraikowskiej wszeohni<:y). iPrzErlbuiJanie się pobytu dało możliwość gT1IDtowniejszego poznania badanych społec:lID'Ości,wstępnego opracowania zebranego mate:riału i 'Uzwpelni.enia . luk. Tej m1ożliwości pozbaiW,ieni bylli badacze, kltórzy opracowytWali materiał z dala od badanych społecxnoślci :bez szansy spraiwdzenia czy dopracowania zebranych źródeł. Talk więc faiktycznie mozna mówJć o przypa:dlku, lecz nie ZI1l1IIliejsza to j€ld!nalkznaczenia .uzyskanych pI'zez MalinOWl'5lkiegowyników i dalsze'j jego 'e'W'olucjitwórczej. W końcu jeid..naik nadszedł koniec wypra'wy. BT'onisłaiW Mai],iJnowski wraz z żoną 28 lutego 11920 l'oIku lila statku "Borda" opuścili Melibourme i AJmrtraJię na zawsze 69. Z palIniętników i koresponidencji wynilka, że MalinOIWSiki chJcia'ł wrócić do 'krra:ju. W liście .z Melbourne do swej cilOitki Józefy Łąc'kiej pisał: "Ja oczywiście pragnę jak na'jtprędzef wTócić do kraju i p!rawfdopOdo:bniebędę mógł tam zaWitać w lecie (eurapej3kim) roiku !przyszlego. Ale obecnie trudności !paszportowe, koszt podróży morskiej i koszt ~ia w Europie są talk odstraszające, 'ż,ewyidaj'e mi się IOZsądinie'j ,trochę poczekać. Z moich wiadomości mam cioiC'ido doniesienia, że ożeniłem się pT'zed paru miesią:cami z Miss Elsie Masson - której ojciec jest .pl'orfesorem chemi'i w tutejiSzym Uniwersytecie. Mamy zamiar osta:tecZIDieosiąść ,w Polsce. Poza tym wiodło mi się :w mej pracy i ,w spraiWach pi'eniężnych 'nieźle, gdy.ż moglem odbyć trzy wyIPrawy lI1auikowedo Nowej Gwinei z rloolronałym rezultatem naukowym (mówiąc .bez fałszyiwej skTomnośc'i), a .był'em i jestem finans'owany .z Anglii - quite comforlta,bly" 70. Równi,eż w i'P'amiętrr~kuznajdujemy de~larację ,powrotu do kraju {"W:rócę przecież do Polski i moj,e dzieci będą Polakami"; "W Polsce miolgę7JTealiizowaćmoje ambicje lepiej lIliż gdziekolwieik i,oozi'ej"). Potwierdzeniem tyoh słów był,o rozpoczęcie wstępnych pertraktacji z Uniwersytetem Jagiellońskim. Jednak ,gdy Ma~inorwskiemu m'proponowano ikatedrę etnologii i etnografii, odmówił. Powody tej deIt Ibidem. 7' Liist z 6 III 1919, cyt. za: ibidem. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 86 cyZJji'PrzeiClstawilł w liście dod.zieikana Wydziału Filozoficznego UJ: "Przed paru tygodniami dowiedziałem się, że Wydział Filowficzny ,był tak dobry i przedstawił mnie Ministerstwu Oświaty jako kandydata na nadzwyczajnego profesora etnologii. Przede wszystkim pragnę wyrazić, jak głęboiko wdzięcznym i wzruszony'm jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo sze'ZUJPłejjeszcze, pra'cy naukowej. Z prawdziwymżale'm tedy mu:szę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nauczycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, ,kJtóremuszę bez .ZJwłokiopracować. {... ) Z drugiej strony (. .. ) pngnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę (... ). Wobec teg.o żadnych nowych obowi~ków lnie mogę IPnyjąć, poza skromną pozycją a raczej syneikurą, :którą posiadam w Lemdynie jalko 'lecturer in Social Anthropology' (... ). Pozycja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam ty1Jkoprzez 9 tygodni roczni'e, a dochód z :niej wy&taI1Czami na skromne całoroc:me utTzymanie :się za 'granicą. (... ) Na zaikończenie chcia'~bym wszalkże zaznaczyć, że odmowa moja nie jest powodowa'na niechęcią powrotu z krainy funtem i P€'ill3eIll 'płynącej do ,bądź co bąidź rozcieńczonych st'Osunków materialnych w Kraju. Na dowód tego lW)lImienię,że w kwietniu bieżącego roiku ofiarowano mi - i to nalwetni'e bez pressji - stałą poz)lIcję w LondynLie z pełną płacą i całoroczmym zajęciem, i że oferty tej nie przyjął'em 'z wymienionych tu powodów" 71. Jednak po pewnym czasie, jak donosił w liści'e do Kazimierza Nitsc:ha: "Z LondY\l1uofiarowano mi jesienią Readerschip (odpowiada katedrze nadzwyczajnej) postawił-em ten sam lWaTuneikco w Kraikowie, tzn. że dO\Pieroza dwa la-. ta zacznę wykłady - a także inne warUnJki (finansowe i co do liczby wykładów i urlopów). Przyjęli więc i ja przyjąłem" 7~. Trudno obecnie orzekać o tym, jakie były rzeczywiste przyczyny wybrania przez Mahnowskiego "angielskiej", a nie "polSkiej" drogi życia. Jedną z haJ"dz:iejistotnych była na pewno śmierć jego matki w 1918 !roku. Ma:tka była bowiem dotąd nabliŻ5zą oso:bą, 'kttóra łączyła go z !krajem. Gd)'lby żyła w momen.cie jego powrotu z antypotdów, prawdopodobnie zdecydowałby się ostatecznie na osiedleni,e IW' Polsce. I.nną pTZyczyną mógł być wpływ' jego angielskich przyjaciół i współpracowników. Hipotezę tę~daje się potwierdzać fragment 'listu Mailinowskiego do Ja:na RozwadowSkiego: "Gdy wysłałem ostatni list do Pana równocześnie napisałem dó mego przyjaciela, helfra i impresaria po'ur a,insi dire Seligmana. Żyd angie1Jslkii., pJ'ofesor etno'logii w Londynie i na-j'przYZlwoit'Szy facet pod słońcem, dla mnie zaś przez cały czas naszej znajomości był jak starszy .brat. Seligman tll'ochę się speszył moim polskim planem 71 72 List z 12 IX 1922, Archiwum List z 18 VII 1923. UJ, sygn. WF II - 133. �Bronisław Malinowski - 87 szkic( biograficzny i :prosił mnie nic nie postanowić przed jego powrotem do Londynu w maju tego raku, kiedy się z nim zobaozę i rOl:lJffiówię" 73. Wydaje się całJkiem ,prawdopodobne, że S~liigman pnelktoo1ał Malinowskieg,o i ten ooecydowal się pozostać w London Scho:oI of Economics. Skądinąd wia,dorrno,że Seligman usi1nie () to za1biegał u rektora tej ucz.elni o,Harawując nawet część swych poborów w celu u1Jworzenia stałego miejsca dJla Mahnowskiego 74. Inną przyczyną mOigłabyć również ,obawa przed ogromem pracy ,w organizowaniu katedry i w:pływie t'egoiŻna własne badaInia. Mal'i'nows:ki pisał o tym w cytowanym wyżej liście do RozwadowSkiego: "W spralWie 'kateciTy, serdecznie dz.ięk!uję za zajęcie się tą sprawą. Jeżeli jeszcze 'kiwestia nie roztTzy.gnięta na Wytdzia~e, chciałJbYlffi iPanu 'Przypomnieć szczegóły, w moim poprzednim liście wymieni,one: ,ja obecnie wciąż jeszcze pracuję nad obmbieniem mego materiału i dopÓlk,inie skończę Magnum Opus, nie mógłbym podjąć się pracy, która by wymagała prawie wszystkioh mych sil, gdyż niewątpliwie trzeba by zOI'lgani1zowaćkurs studiów pT()lpeid€lutyc:mw-ibumall1istycznych. 'Zor~ gan:i'rować' - eufernistycZJne wyrażenie, które thy trzeba po prostu sformułować: ja sam. Będę musiał obkuć się porządni'e, gdyż jakik'o1wie:k praca etnologiozna sama w sobie trochę mi we łbie rozjaśni!ła; jak!kolwiek pracowałem nad teorią (... ) - niemniej trzeba by to W'szystlkoodpucować, bo tu i ówdzie bardzo zardzewiałe" 74. \Vreszoie ostatnia hiJpoIl:eil:yc;;ma dkohcZJlloŚĆ- mOŻe odwiedziwszy Poilskę w, lecie 1922 roku, r07.C'zarowalsię ,do swej wolnej i :lJupełnie innej Ojczyzny niż ta, kiórą OIpusz'Czałw 19Ji4 roku. Może jeszcze ten .pogląd wzmocniony zostal (ZłymsamQPocZJUci:em w tym czasie, bo jak pisał do N:i,tscha: "Ca'ła moja ipO'Ckóż do Polski i Iwlzyta w Kraju popsuta była brakiem zdrowia. Czułem się fatalnie i dQpiero teraz trochę zaczynam się popraiwiać" 76. Na decyzję związania się z Anglią QddziałaJy zalPewne po trochu wszystkie wymiendone tutaj okoliczności. Trudno ocenić, czy w o:.9tatec'ZiIlym rozrachunku zadecydowały motywy działania dla dobra nau'ki, czy partylkular.ne dążenie do ,ka'Tiery, jedll1ó'jest raczej pewne - motywy te były ZlWiąza'ne'z nauką. W owym czasie, wyjąwszy pobyt w kraju jesienią 1922 roku i krótkl€ wyjazdy do Londynu na wy1kłady, Malrnowski oddaje się bez reszty opracowywaniu materiałów z wyprawy: najpierw na Wyspach Kana73 Lis,t z 7 I 1922. a Patrz wspomnienie SłcL.". Malinowski.,., s. o Malim:aw:s:kim sir W. Beveridge'a w: Professor Broni5. Posadę dla l'v1alinOlWskioego,utworzono bez k,on1ecz- nose] ofiary ze S:Lrony Seligmana, w)'Ieh d ota,cj i. 7~ Cyt. list z 7 I 1922. 76 Li.;t z 10 XI 1922. gdyż L. S. E, po wojnie OltnymaŁa sporo no- �GRAZYNA 88 KUBICA-KL YSZCZ ryjskich, późnie!j w południowej Francji, a od końca 1922 roku w półnoonych Włoszech, ~dzie kupił dotmeik,w którym ,spędzał wszystkie waikacje. W 19t21 r. ulkończył swe pierwsze d:nieło, któr,e ulkazało się drukiem w l"oku następnym - Argonauts of the Western Pacific ze wstępem samego F,razera. Później na:stępowały dalsze: Crime and Custom ih :';avage Society, 19126; Sex and Repression in, Savage Society, 19Q7; Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia, 19~9; Coral Gardens and Their Magie, 193'5. Po ukończeniu Argonautów tak piiSał do ROZlwadowskiiego: ,,(... ) mam zamiaer na przyszły roik p'O'święcićcały czas pracy lIlad mat'eruałelm, Móra to praca, jak ':nwykle przedłuża się bezlkreśnie. Miałem nadzie1ję, że skończę dzieło pod koniec 1,922ale teraz myślę, że może i 11923 nie WY'staTczy!Biszę niezmiernie szybko dylkbując ilonie, Móra także mój styl poprawia - nie tyle kiepską a:ng,iellSzczyznę,gdyż jęzYlkioemtJ'lffi władam obecnie dość dobrze - iJ.ezawi!kłany sposób myślenia i wysławianlia się, który także chaTalMeryz.owa'łmój styl kiedy pisałem po poiJ.sk,u"77. W dkreśleniu terminu ukończ·enia Siwego dzieła pomylił się o 10 lat, gdJ'IŻostaitnią, i jego zdaniem najIepszą, monOigra:fiię- Coral Gardens - ukończył dopiero w 1'93,4roku. Chociaż w i]JÓźniej:szymokresie Malin'owski nie był z Pi()1sikązwiązany be~erliniio, jednak kontakty między nim a i,nnyrrniuczonymi polSkimi oraz Polską Akademią Urmiejętości nie wYlgasły. Prowadził korespondencję m. in. z Kazimierzem Nitschem, Janem RO'zwadowskim, SitefalIlemEtTeichereIIl, Stalll'iisłaiwemKutTZ€lbą,Adamem Fischerem. W roku Hl126 nawo utwoTlZDIIla KomiSja Etno.grafie'zna ,pAU mianowa,ła Malinowskiego swoim !WSlpółtpracownikiem,w 1931 r. został członkiem koreS1poI1JdentemPAU, w 1938 - członkiem czynnym. KillkalkTotm.iereprezentował Alkademię na kongl'esach ,zagranicznych, a plI'Opozycjew tym zakresie prz'eważnie wychodziły od niego. W liście do Rozwadowskiego pisał: "W przJ'lSzłyan roiku jest jubileusz uni'wersyrteJtiuw NeapoJu. Ja chciałbym tam :pojeohać - OCZYiWiście na mój własny kosz,t. Bez trudności także mógłbym zostać wyznaczony przedstaw,icielem Uniw. Londyńskiego. Ale wolalbym pojechać jako Polak" 78. Oprócz konta1któw naukowych Mahuawskiego warta podkreślenia jest również jego troska a przyjaciół i xnajO'ffiych w kra'ju, także pod względem matelf'ialnym 711. Jak wSlpomilnał Felikis GToss: "Mimo pozorów Malinowski siln~e był związany z Polską. (... ) Kraju ani tej przyjaciół nie zapomniał i rni.e 77 78 Cyt. lislt z 7 I 1922. List z 7 VII ,1'923. W tym przypadku nie ~kolrzysiano z oferty 1\1a1i:n;lIW- ••kiego. 71 Jak wynika z listów do Nitlsicha i ROlzwadOlwsikiego,Malinowski pomagał p. BrooislaJWlOIwej Św1der.skbej, lecz rue udało się nieStte!ty ustalić kim byłajla MalinQWslJd'ego ta "stara kQbiety w nędzy". �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 89 porzucił w u:ezuciach swoiah. W domu jego w lJondynle •.na Oppi.daJn.s Road 6, jeden jedyny obrazek zdoibił ściany - 'Tani€C Zbójnicki' Stryjeńskiej. Przypominał mu on starego Tebmaijera z Brcmowic, starego Witkiewicza, a przede wszystkim Tatry i Zakapane. (... ) Rozmowy też łondyń.sk.iezaczynały się od spraw dotyczących lkiraju i przyjMiół, a wię<: d-opytywał się o Stanisława Estreichera, o Zygmunta Żuławskiego (... ) i ,tu zaczynał 'Wspomnienia, na przemian - ra'z krakowskie, to znów zakopiańskie, wspomnienie minionych czasów, dyskusji i ludzi. Brześć i Berezę odczuł dotkliwie. Nie mógł pogodzić tej rzeczywistości ze wsporni·eniami świetnego 'środoWiska polskiego, k;tóre znał przed .pierwszą wojlną światową" 80. Mahm)wsiki odwiedził Polskę jeszcze 'W 1913iO roku. Obywatelstwo brytyjL5kie przyjął dopiero w 1913'581. W .rakm 1<938 PQlska Akademia Umiejętności, a konkretnie Iprof. Kukzeba, }ej sekretarz Generalny, pomogła MatliuowSkiemuw ba:Ddzo przykrej sytuacji. Otóż w tymże roiku we włoskim 'piś'mie "Gmr!iera delIa Sera" ukazał się artykuł prof. L. Ciprianiego Z-aitytułowany n problema semitico, w którym znalazł się następujący passus: "DZilwnezjawisiko, że problemy życia seksualnego są aktualnie badane prawie wyłącznie JPTZ'€'Z Żydów: Fl1"eud, Adler, MalinoWSki (... )". Na monity samego Mahnoiwi.s\lciego redaJkcja nie od!po,wiadała,wohec czego prof. Kutrz€lba, po konsultacji z profesOTem antropologii fizycznej K. Stołyhwo, wystosował liSt do Akadem~i Włoskiej, w któ'Tym prosił Q wpłynięcie na redaikiCję"Corriel1"e della Sera", aby opuhliikowała ~prOiStowa·'llie. Akademia Wło~ka prue.słała Est do MinisteT'stwa Kultury i dopiero wobec takiego nacisku redaktor tego pisma opu:blikował notę wyjaśniającą w numen,e z 27. X. 19:38 82. W tym samym l'oku MaEnowski zwracał się do seikr-eta["zageneralnego prof. Kutr~eby i prezesa PAU .prof. Wróblewts'kiego także w i.nJnejs:pra,wie, już nie dotyczącej go osobiście, lecz związanej z przyjacielem z lat mł'odości Tadeusz'em SzymbeTs:killm, poetą, który pracował GrOlSls,Bronislaw Malinowski, s. 2:&.,) - 286. Z liniorma'cji u zy.skanej od pr-of. F. Gross-a wy:nika, że bezpośred:nią pl'ZYozy:ną zmiany obyw.aJte}stw:a było h:'k,ceważąc'e i bliurok:ra,tyczne portrek'tuwan~e Malinowskiego w ambasadzie polskiej w Rzymie. Fakt ten tak go zirytował, że natychmiast udał się do ambasady brytyjskiej, gdzie złożył podanie a nadanie mu ·oby,watełstw,a a,ngielskiego. 82 Patr:z na ten temat kO'I'espondell1JCjiz PAU, Odidz:ial Archi,wum PAN w Krakowie, sy~. tymcz. PAU I 167. StOSlllTlek MaliJnOlW1Slkiego do falS:zyrmnu był jednoznaczny .. ,Jako liberał i humail1lista (. .. ) był niepiI"Zejedn.alrlym w.f1Ogiem narodowego socjalizmu, czemu dawał wyraz w wielu swych publikacjach czy wystąpi€Jniach. Jego książk!i znajdowały się na GoebbelsolWlS'kim indeks'ie, a pocliCz:aiS Kongresu Arut.ropologicznego w Kope;nh<l>dzew 1938 r. - ja:k z raidoś<cią opow:iadał - uczeni niemieccy unikali go jak trędowatego." - pisał prof. Waligórski, op. elL, s. 652. 80 81 �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 90 Old Hl31 roku jako bilbh>otekarzw Bibliotece Po~skiej w Paryż,u, będącej placówką PAU. Fasadę tę pmwdopodOlbnie otrzymał za wstawiennictwem Mahnow'sikiego, z k!tórym w tym oikl'esie był na powrót w bardzo blislkJimkonta~cie. Mallinowski dedykował mu polski przekład Zycia seksualnego dzikich, 'Móre ukazało się w Po:Lsoew 19316 roiku, a we w,stępie pisał: "Pamiętam Go jalko świetnego mówcę, który swym darem słowa, bystrą .i 'subtelną inteHgencją, talentem literackim, szczerością przeikoInań omz umiejętnością wczucia się w psychikę ludzką wybija'ł się w naszej młodzieńczej społeozmości akademickiej. Jego dwa dzieła poeityoki'e: Atessa i Sądy - ostatnie wydane zaledwie parę miesięcy temu, ni'e doczeka'ły się jeszcze takiego uznania, jakim nie1wąr1:pliwieobdarzą je nalStępne pokolenia. Wytrącony wojną z normalnego tmu pracy twórczej, dziś zmuszony jest zarabiać w warunkach bardzo utrudniających Mu tę działalność a,rtystyczną. Niech ta dedytkacja będzie słabym wyrazem uznania i pooziękowan'ia za to, co ja o:sobiślilie,grono Jego najbliższych przyjaciół OiTalZ całe społeczeństwo Mu zawdzięeza" 83. Twórczość Szymbolr'skiiegorównież u następnych poko'leń nie znalazła zrozumienia. NiewykluczcJIlle, że Ma'l,inowski napisał tę dedylkację, chcąc podtrrzymać na duchu sfrustrowanego brakiem powodzenia przyjaciela. Stan ten na pewno pogłębiło ,zwolni,enie go z posady w Bibliotece PoJskie:j, gidy z początkiem 19,318 roku ze wZJględulila coraz bardziej naiptlętą sytuację mięązynaToidową odwołano całą obsadę Biblioteki. Właśnie w tej sprawie Mailin()(Wskiinte!I'fWelniowałw PAU, chcąc spowodować ponowne przyjęcie Szymbeirskiego. W odtpowiei<lziseKretarz genera:Lny zapewniał, ż,e jeżeli stosunki międzynarodowe ulegną pOilepszeniu, ZJewszystkimi 'Pracownikami Biblioteki zostaną podpisane nOlwe kontrakty 84, do czego oczywiście nie dOBZło.Nie wiadolffioO, co Szymberski robił w czasie wojny, zmad w 11943 \foku. Lecz wróćmy do kariery naukowej Malinowskiego w Londynie. Jeszcze w czasie jego pobytu w A:ustralii, w 19i16 roku, Uniwersytet Londyński przyznał mu stopień doktora (D. Sc.) na podsItawie plI'acy o rodzinie australijskiej i The Natives of NIailu. W 1923 r., co już wzmiankowano, został Realderem w tejże uczeLni. W 1'9';27 ot!I'zymał tytuł profesora i specjalnie dla niego ut'WOT'wuąkatedrę antro!p<Ylogiispołecznej (katedrę etnologii zajmował jego przyjaciel prof. Seligman). O okolicznościach erygowania tej katedry pisał :sir BeveT~dge:,,(... ) kiedy w 1926 Ma;hnoiwsiki, Dzieła, t. 2, s. 110. Doikumen,ty dOltyczące tej spralwy w Oddziale Archiwum PAN w Krakowie, sygn. tymclZ,. PAU 1 - 167. W kwestii kont.aJk:tów Malino'wsk'iego z PAU pa:trz mój artykuł pt. Malinowski i Akademia Umiejętności, "Przegląd Humanisty'czny" (zgłoszone do druku). 8~ 84 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 91 Fundacja Rockefellera ofiarowała Szkole wspaniałą dotację, jednym z pierwszych użytków zrobionyoh z tej dotacji, .było st'wo!l"zenieKat€id.ry Antropologii SpołelCzneji mialIlawanie na nią Mali:nows'kiego" 85. W 19'26 r. po raz .pierwszy wyjechał do Stanów Zjednocwnych na :zaipl'osze:nieFundacji Rockef.ellera, wykładał wteldy na Uniwersytec~e Kahf.orni'jSkiJffioraz odwiedził Indian Hopi. W roku a'kademidkim 1.9131/32 spędził raczmy urlqp od zajęć dydalktycznych (tzw. sahbaJtical year) w TamaIris w południ'Clwej Francji. W Hl33 wyjechał ponownie do Stanów Zjednoczonych z cyklem odczytów, które wygłos,ił w Cornell University w Ithaca. W 1934 T. przebywał w Afryce południowej i wschodniej, .gdzie odwiedził swych uczniów i proiwadził własne badania wśród plemiOiJlSwazi, Bem!ba, Dżaga, Massajów, Kikujów i MarangaUi. W 1936 reprezentował PAU na uroczyst'ościacn setnej roc'Znicy Uniwersytetu Londyńskiego, w tym samym roku został zaproszony na obchody 3'OO-leciaUniwersytetu Harva'rida, na których wy:srtępował jako delegat Uniwersy<tetu Londyńskiego i PA U, otrzymał wtedy doktorat honorowy Uniwersytetu harvardzkiego. W 1,93,3 wygłosił odczyty na II Kongresie Na'wk AntrOlpolog'icznych i Einologicznyeh w Kopenhadze oraz w Rzymie na VII Kongresie "Volta" poSwięconym sprawO'm afTykJcłlllistyczmym. Lata trzydzieste stanowią trzeci etap w rO'~oju naUtkowym Malinowskiego. Pierwszy - do roku 1!U4 - mo:źma by nazwać ,,przygotowawczym" (studia, rooibywanie wiedzy, pierwsze własne koncepcje). DrugI etap - "empiryczny" (zbi'eranie materiałów i ich opracowywanie) to lata spędwne w Austrii i Nowej Gwi:nei oraz kilka la,t po powrocie do Euwpy. Następny 'Cl'kres,który moima W)'ITó:źmić w rozwoju nauikoWych zainteresowań Malinowskiego, to o.kres "teoretyc:zny". "Prace Malinowskiego ostatnich lalt :mają chara!k.ter syntetyczdy, poświęcone są problemom teoretyC'znym w zwiąlzku z wypraco.waną przez niego teor'ią kultury, której U'siluje on nadać szersze, fi~ozoficzne znaczenie. Jest to ,problem nauikowejhumanistyki, ~zawierają:cejsię w pytaniu, czy mo'ŻQiwajest taka prawdz,iwie naukowa humanisty1ka - pytanie, jakie stawiało i nadal staWla niemal kaŻJdepokolenie badaczy. Ale ,podczas gdy poprzednie polkolema szukały na ,nie odpowiedzi w historii pojętej jatko historia magistra, Malilnow~k,iszuka jej w szer'oko pojętej humanilstycznej Nauce 00 Człowieku, rozbudowanej wokół kluczowego pojęcia 'kultury'" 86. O teorii kultury MaJ.inowsikipisał m. in. w: Culture as a Determinant of Behaviour 87 oraz opracowanym przez siebie haśle Culture w Encyklopedii NaBeveridge, c,p, dt., s, 5, Wahgórs,ki, a,p. cit., s. 656 - 657. 87 Artykuł w: E. D. Adriam i in. (ed.), Factors Determining Human BehavUYI.r, Cambridge, Ma~s., 1-937,Humaczenie polskie: Kultura jako wyznacznik zach(;:vani,a się, "Ruch Prawniczy, Ekonamic.zny i Socjologiczny" 1936. ~5 M �92 GRAZYNA KUBLCA-KL YSZCZ uk Społecznych 88. NajopełniejSiZYwykład swej teorii zaJprezento.wał w A Scientific Theory of Culture 811. Opróc'z pracy naUJkowej MalinOlW\Slki poświęca'ł się głównie dydaktyce, wYkształcił wielu uczniów i stworzył szkołę. Jego studentka i w~półpmcownica, Marg'ery C. LawI1ence, ,tak wspominała ten oikT'e'S: "W ciągu lat swej profesury w London School of Economics Malinowski I"'za1dlko wykładał. (... ) Thacę profesorską prowadził w swoim seminarium, które odbywało się diwa ralzy tyg'Oldniowo.(... ) Ta'lent towarzyski Mahnowskiego był jednym z jego wie1lk,ichdarów i on niewątpliwie pomógł' mu łączyć w jedną grupę tę róż'11orodnąmieszaninę stuidEmCiką, która uczęszczała na j,ego semina:rium. Na naczelnym miejscu przy długl;m stole zasiadał MalinowSiki, otoczony ścisłym gronem swych wSlpóbprac'owniików,zło\żonym głównie z przymłych .badaczy w terenie i asystentów. Wzdłuż ściall1stały pI"'zygotowane rzędy krze:seł dla inylch słuchaczy. 'C ... ) Byli to ad:ministratOlI'Zykolonialni, misjoMlfze, socjologowie itp, Wi'ele narodów i ras miało tu swoich przeds1:awibeli. (... ) Im więcej narodowości było relPrezentowanych, tym bardziej był profesor zadowoLony, gdyż wiedział najlepiej, iż jego przedmiot badall1ia jest talk rozległy jak ludzkość i czuł, iż z tego bogactwa indywidlualności może zawsze wydobyć w dyskusji coś waTtościowego.' {... ) Cały zespół żywo reagowal na niezwytk1le:bystry i ootry zmysł humoru Malinowskiego" 90. Seminarium Malinowskiego opisywał również inny jego uczestnik książę Grecji i DaJI1ii- Pi-ok: "Zasiadłszy u góry diłitligiegostorłu, łustrowa-ł nalS oc:zyma kro1Jkowidza, by po chwili obrzucać swych słuchaczy stekiem obraźliwych uwag w rodzaju: Moje wykłady przeznaczone są tylko dla rozwiniętych i dojrzałych umysłów, jestem pew,ien, iż niektórzy z was nie mają warunków, aby się tu znajdować. A potem znac'ząco rozglądał się dodkoła, wymownie zatrzymując wzrolk na jakiejś nieiszczęśhwej ofierze. (... ) Zazwyczaj .ktoś -odczytywał jalkieś klfótlkie opracowanie, po czym przez dwie godziny rozwijaŁa się nad nim swobodna dyskusja. MalinowSki tu i ówdzie wtrącił jakąś uwagę, ale prze'Cle'Ws-zystkimkierował dyskusją, wzywając tego lub tamtego, aby coć do niej donucił, posumo1wując jej wyniki na zakończenie. Roz.koszował się atakowaniem tych z nas, którzy studiowali dawniej u iII1nych profesorów należących do szkoły ewol'Ucjon~stycz;nejczy dyfuzjonistycznej (historycznej). (... ) Pospolity kij do kOlPania był jego wuPiJony1ffioikaOZ€m etnograficzny1ffi; opisywał nam, jak zmiell1iała się jego isi-01:a,zaielŻnie od czy,nn-ościktóre spełniał. N:i:bymagik przemieniał Encyclopaedia of the SociaL Sciences, N~ Yo:.rk 1931, t. IV, s. 621 - 646 P:.raica wyidalI1!a pośmiertnie w: A Scientific Theory of CuLture and Other Essays, Chapell HiJI 1,944, pallski,e tłum·alczemie w: Szkice z teorii kuLtury, Wa~·;.za88 Sf WIa 1958. " Lawrence, op. cit. �Bronislaw Malinowski - 93 szkic biograficzny go przed naszymi zd.umionymi oczami z narzędzia db kapania w laskę do pOdpaTCia, żerdź do wiosłowania, ca<rO'dziejską.różdżkę dootojeI1stwa, broń, spnęt ceremlonialny, lub WI'eszoi,ezwykły eksipOl11art w muzIeum" Dl. "Styl pracy seminarium wynikał ocz)'lwiście ze szcrególnej konstytucji psyohofi'zycznej Malinowsikiego, uOZJonego dbdamonego niestpotykaną sprawnością umysłową, szybkością oralnego refleksu i parnię,ci słuchowej. (... )"92. "Seminarium miało chara!kter terenowy, a więc wYIPmc'Owywano tu podstalwy meiodologic'zue techniki badań w społeczeństwach prostszych, metJody analizowania, klasyfi'kacji oraz budowania konstrukcji opisu naukowego na podstawie ma,terria'łu teren'wego. Czyniono to zawsze pod Ikątem i:stniejąoej t'eor,i,iantropologicznej, którą materiały te alibo potw iel"'d m ły, albo uZJUJpełniałyna pewn)'lCh odcinkach" 93 - pisał prof. Wahgórski. Materia/łu empirycznego dostarc'zał na początJku sam Ma1in.owski ze swych dośiwiadczeń trobriandJ1Jkich, a z biegiem czasu cora'z wlięiksza gru:pa uczniów mających za sobą doś'wia!dczenia terenowe (,których MalinOlWS!ki nazywał "ma.ndalTynami"), a także inni etnologowie i afryłkaniśCii uczestniczący w seminarium, atdminilStratorzy, Mry'kanie i Aimery1kanie. Ta różnorodność doślwiadcZJeńba'dawczych pochodzących z I'OZJffiaitychkultUr umożliwiała szerolkie porównywanie oma wil:łnegioma1eriału. Z kolei uchodżcy z Niemiec, którzy mieli doskonałe p1iZylgotowanie fi'lozof.iczne i soc'jooog,iczne, w:zJbtogacaliserninari'um pod względem teoretycznym. "Nowa antrOlpologia zało:żonapr~e:z Polaka w nieikonwencjona'lne1j London School of Econlomics iPrzyeiąignęła niezwyikły zbiór studentów. Domi'nowali obcoJkrajowcy, którzy byli w większości ekspertami w innych dziedzinach i już byli uznanymi, dojrzałymi uczonymi" 94. Z .9em~narium Malinowrskiego wyszli m. in.: R Firth, M. Fortes, S. F. Nadel,. L Schapera, A. I. RichaI"1dJs, L. Mair, M. Willson, R. P~d:dington, E. R. Leach, J. Kenyatta, prZJez'Pe'Wtienczas brali w nim również udział: E. E. Evan:s-Pr,1tcharo, T. Parsons, C. K. Ogiden, Weste:rmamn, Lahour€it, KOppers. W seminarium du:ż,eznaczenie odgrywali Po'lacy, zaTówno uczniowie Malinowskiego: F,eliks GrOo""'S, Józef Obrębski (\któremu wY'je1dnałstypendium RockefeHera na !pobyt w Anglii) i A.nidrzej Wa1iJgómki, jak ,i i,nn.i rpO'1s'Cy uczeni: Kazimierz DohrowolSki, Miłria i Stanisław Ossowtsey, J. Kmyłowicz. ,,(... ) Polacy, ucz~sZJczający na jego wylkłady i seminaria, należe1i zawsze dio tych .niewielu, którzy cieszyli się przywilejem zaprooZJeń do Primorse Hill na prywatne, swobodne ro'zmowy" 95. Tych ,niewielu, Ol Pioltr, olp, <:11;, D2 Wali'gÓlI1ski, oa Ibiid" S, Op. ciit., &. 667. 666. OIl). cit., :s. 90. alP. cit., na Pdmome Ma'lLTlIolw:s:lclego,. 04 Ku.per, 05 Piotr, Hilll pnz.y ulicy Oppiidal!1ls iI1Ir6 mieśdl się dom �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 94 stanowiących najbliższy krąg uczniów i wspóbpTaicownikówMailiniowskie.• go, łączyły z nim bardzo bhsikie stolsuniki, które następująco scharakteryzował j'ego ch~ńfs'kistudent: "Mailinowski jest jalk orientalny nauczyciel - jest ojcem dla swych uczniów. Ma nas w swym domu, używa nas do PJ"izesyłania wiadomości, czasami nawet gotujemy dla niego. I my lubimy towszyst:ko dla niego robić" 96. Jego uczni'O'wie spędzali z nim nawet wa:kaicje.Gdy Malinowski bawił w swym tyroLskim domku, oni pracowali w g'QIsp10dzie, a wieczorem brali udział w nieformalnych seminariach. Co do tego skłaniało tych ludzi? "Sekrete'In charyzmy Malinowskiego było to, że myślałeś, iż dano ci zupełnie nową rewelację, o której wiedzą ty]ko nieliczni uprzywilejowani i która rozwiąże wszystJ:kie,p,mbilemy - możesz poprawiać ekspertów w każdej dziedzinie" 97. Jaki był więc :profesor Malinowski? Określenie sylwetki na uko1wej Malinowskiego i wskazanie głównych cech jego osohowo\Ści jest zadaniem niezwykle trudnym. Był bowiem indywidualnością wielce kontrowe:rsyjną i wzhudzającą często sprzeczne opinie: od uznania do niechęci, od zachwytu po pogardę. W każdym razie każJdy, kto się z nim zetknął, !'lie mógł pozostać wobec nielgo obojętnym, był pod jego urokiem lub z nim walczył. Wielu spośród jego uczniów i znajomych orpublikowalo przy różnych olkazjaich wspomnienia o Malinowskim. Spróbujmy więc odtiworzyć z nich jego wizerunek. Na początek Udajmy się z iPierwszą wizytą na OiPpidans Road z cytowanym już wyżej księciem. Po krótikim oczekiwaniu gości w salonie "wszedł profesor. Byl śr'edniego wzrostu, gladlko wygolony, o del,ika1mych rysach - pamiętam, uderzyła mnie filigranowość jego nosa. Nosil dkulary o grubych szkłach, zdradzające krótkowtdza, i byl lysy - łysy w calym słowa znaczeniu. - Niech panowie usiądą - powiedział bez ślaldu akcentu w wymowie - i napiją się heTlbaty. Proszę wybaczyć Że nie będę wam towarzyszyl, ale ja wolę mójSlpecjalny rodzaj pożywienia. I - podczas gdy my angie,1skim zwyczajem piliśimy hmbatę - on zabrał się do wyc'iągu z jarzyn, który jadl IYŻJkąWlp["ostze sł:oiika, i wyc.iągu z wątroby, który pil z but ełki , nie używając szklan'ki. Było to eks'centryczne, ale mial on w sobie pewien 'styl', który pozwalał mu zrobić podobne rzeczy, ibez narażania się na śmłeszność. Po helI'bacie zaczęliśmy mówić o wykładach i organizacji studiów w {)Igóle.BOPrQ'silem o program, chcąc się d!owielcizi,ećczego będę się uczyl w pi'erwl'5zymsemestrze. Kiu memu zdumłenjju, Malinowski wyda,l się obrn,żony - Program - Izawoła'l - Nie mamy tu nic taikiego! Będziemy razem prneowa1i i razem będziemy się uczylli jeden od drugiego. Niech Pan nie myśl,i że cała na!Ukabędzie pochodzila ode mnie. Dam 98 za: R. Firtth, Malinowski as a Scientist and as Man, s.9. Wypowiedź Lucy Mair, cyt. za: Kuper, op. cit., s. 36. Cyit. and Culture, !11 w: Firth, Man �Bronisław MaLinowski - szkic 95 biograficzny Panu wSlkazówki zgodnie z tym co wiem, rzec'zą Parm będzie iść za niml l uczyć mnie tego czego jeszcze nie wieo:n w pewnydi dziedzinach. Jakże mogę z góry wiedzieć, do jakich studiów się Pan nadaje? Dowiem się tego, pracując z Panem, a jeśli ,nie U's1JoSlunllmje się Pan pozytywnie do mego kierownictwa, tym gorzej dla Pana. - Bylem naprawdę pod wrażeniem. Zu:pełnie :rue w ten sposób pracowano na wydziale prawa w Paryżu" 98. Czyli cechy MalJ;nO'w,skiego,które narzucały się 00 razu, to ekscenltyczność i niepoddawanie się schematom. Lecz z drugiej strr-ony: "Ma1inows bemu brakowało tej surowej dyscYIP1i:ny,którą odznaczał się Boas '" Był on naprawdę często nieodpawie:dzialny w swych pismach i często talkże .w sposób j'eszcze bardziej denerwują!cy na zebraniach naukowych. Mógł wyJmzywać przec:wł'enie, być kłó>Vli\vy,błyszczeć i;IlJteligericją lub pOZi09tawaćw sprzecznośCi ze samym sobą. Był on czasami zbyt szczodry w ,pochwałach dla prac swoich sbudentów i przyjaciół, ZJb:yt zawzięty w dysputach, zbyt zdolny w p:mktyko'waniu aklI'obaltyki logicznej. W sumie brakowało mu niezaehwianej równowagi uC"ZJuciowej" 99 - pisał Clyde Kluckhohn. Mamy ,więc następne cechy jego OIsobov{'Ości: niezrÓow;noważeniei brak obiektywizmu w wypO'Wia:danychsądach. Z tą oceną koresponduje wYiPowie.dźgłównego antagonisty Malinowskiego A. R. Radcliffe-Bro'wna: "Profesor Malinowski pozwala sobie niekiedy na zabawę budowania chochoła, aby mieć przyjemnO'ść 'wyśmiania go i zniszczenia. Ozasem nazywa tego chochoła 'Elrriile Durkheim'. Tym razem :'taLwal go 'RadcliffE:-Brown'. Podobieiu~two tego chochoła do jego :lruE:m,ika Jest mniej więcej tak bliskie, jak pomiędzy kukłą paloną w dniu ;) listopada, a historycznym Guy Fowksem" 100. Manierę tę tłumaczy prof Symor..olewic'Z-Symmon.s pewnymi cechami stylu polemicznego IV!alin-o',v:;klcgo8, zasaodzaj'icymi się 100 potrzebie uWYlpuklenia omawianych poglądów, co często ro1dz:iloprzerysowania 101. N a inny aspekt tej sprawy zwracał uwagę E. R. Leach "Fun!kcjonahzm w ręku Malinowskiego stał się czymś w rodzaju kultu religijnego. (... ) MalinOiWski miał wiele c-ech proroka, był on liderem oharyzmatycznym, ~aś ta.cy ludzie zaWSLewyrażają swą wiarę w sloganach (... ). Uważał się za twórcę nowej zu,pełnie dyscypliny naukowej. Całe pokolenie jego zV/lolennikÓ'w było wychowanie na wierze, że antTopQllogiaspolłecmla zac1zę-łasię na Wyspach Trobrianda w r. 1914" 102. Z t0g0 opisu lwylania się postać Ma111 98 99 100 tOt PioJUr,op. cJrt. K1uckhohm., op. ci:t., s. 21'1. A. R. Radcliffe-Brown, Primitive Law, "Man" 1935, t. XXXV, K. Symmons-Symvno!ewicz, Osobistość twórcza Bronisława go, w: AntropoLogia s. 47. MaLinowskie- ... t02 E. R. Lealch, The EpistemoLogicaL w: F.i:rih, Man and CuLture, .s. 124. Background of Malinowski's Empiricism. �96 GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ nowskiego nie uczonego, lecz ideologa z całym dobrodziejstwem inwen,tarza. A oto wYlp.owledżkrańcowo odmienna Czesława Znamierowskie'glO: "Dopiero od lalt mn.tej więcej pięódziesięciu badania terenowe prowaidrzą ludzie przygotowani nauk.owo. Wśród nich Malinowskri zajął przodujące stanoW\is1<.oz pa,::u różnych racji. Po pierwsze przygotoi\vanie matematyczne i filozoficzne dało mu wysUibtelnioną precyzję myśli i jaooą ŚWliadomość metod01lQlgiJclzmych zamlierzeń. Tę ku!lturę filoZioficzną widZ'i:my na każdym kroikJu w jego !pismach; ujawnia się ona między innymi w wie'1kim powŚiCią,gui ostrożności, z jaką wchorlm w sferę uogólnień syntetycznych. Po drugie - wa,żnym regulatO'I',em w reflelkisji Malinowskiego jest jego 7Jd:rowyrozsądeik, nie dający się wo:dz,ićna mano~e. Nauka, według jego wyraźnej wypowiedzi, jest tworem zx:łrowegorozsąidku, wysubtelni<:mego i doprowadwnego do na'joo!ej idącej jasności ipojęciowe'j. Po ff1zecie - kult 'zdrowego rOZlSądlk,u wiąże się u MalinowSk..i,ego,a może WlI"ęczwyn~k:a, z jego artysty,azmej .postawy wobec badanej rzeczy_ w:istości. Jest to wie'lka pochwa'ła dla uczonego, je'żeli mama o nim powiedzieć, ż,e wirdzi rzeczywistość nie popI'zez schematy parpiemwej konstrukcji, lecz w plastycznym aglą<izie, w jakim poznaje je artysta" 103. Mamy tutaj z kolei Ma1i'now'Skiego jako pozytywistycznego nalUk<YWca z artystYCZlIlą duszą. Niektórzy wracali UJWa,gęna inny nieco rys jego osobowości i poczymań ha'U!kowych, np. uczeń ~ kontynuator Malinowski'€go - RayrrncmdFmth pisa,ł, iż "nie był on systematykiem", miał "niewielkie zali'I1Jtereso'wani,e dla dr{)l1)iazgowychbadań iPorownawczych", niecierpliwił się "scMurd'nymi defirrtcjami słoWlnymi" i wolał "znaJeźć pię!kno swoich naulrowych tez w nieregularności, gdyby regularność mia'ła O'znaczać wtłaczanie jego wiedzy !rub intuicji w jakieś sZJtuczne formy" 104. W'iąlŻesię to z przY'2JnalWall1ym mu powszechnie talentem lite.rackiun, który uanailiwia'ł mu op:i:sywanie najbaTtdziej te'chmc:zmy,ch prac w sposób interresująlcy i nadający im posmak ,przygody. Poido!bnie całe badania w jego relacji U'zytSkiJwałySWIOlistą dramaturgię. Talent ten birał się z geniusza posialdalllego zaz'Wyc.zaj przez ludzi sZ'tu1kioraz umiejętnmki "dojlI"'zewania i UitOŻlSamieniapowszechnośc~ w zjaw'iskach jednostkowych" 105 piisał Robert Redfield. Często zwracaTIiOuwagę na jego pol1lskiepacho/drenie jalko iLSt~ny element jego osolbowości: "Urodzony w Krakowie, za rządów alU1Sftriarckieh, pewnie głęibolkocierpiał z powodu t€igo stanu rzeczy. Ujawnialo się ,to wyraźnie 'W je-g,oskłonności do traktowania wSlzystkich plemiQln s~CZiepowychjaklo uci'śniooych mnieJszości i oikazyiwaiIliaim sympatii pcmaid mvykłą mialI"ę.Kto wie? Może to właloa ZlllJalmrerOlWlsk.i, QP. dt., S. 54l. 104 Firth, Professor Bronislaw Malinowski, s. 66l. R. Redifllie'l'd, Intr·oductiton, w: B. Malrnows.ki, and Other Essays, Bos.ton 1,948, $. VII. 105 Ma,gic, Science and Religion �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 97 SIlle był<l :istotnym początkiem jego antropo1ogiCZllelgo powołania. Choe p:rrzyjął oJby.wait1elSit'wo brytyjlSkie, w głębi serca powstał Polalkiem. Nawet sposÓlbbycia, mający w sdbie coś z 'grand seilgneura', :zm.atdmł jego narodowość" 106. "Byk> coś specyfiCznie p<>lSkiegow jego geniuszu, powściągniętym iście angielską lronlkretmością ujmowania spraw i rzeczy. Intelektualmie był on dOSkona-łą mi€lSmni'l1ą diwóch kul-tur. (... ) CzuŁo się nieral'L, jak swe gorące uC7JUlCia ob}eka'ł w k\s~tałt zamnej, berzosobowej teorii" 107. Ozyli obrazu diQpebnia:pewna dwoistość mająca swe źródło w oddziaływaniu na osobowość Malinowskiego dwóch, 'zupełnie różnych kultur. Natomiast inny jego uczeń, G. P. Murdock, upatrywał tych źródeł w warstwie psychologicznej: "Klucza do zrozumienia osobowości Malinowskiego jak również jego twórczości naukowej szukać należy w jego wysoce wrażliwej naturze. Zasadniczo skl-omny, Ipdd :powierzchnią próżności szukał cxnciepła i u:zmania i mW'S'zebył gotów QdipO'Wieidz~eć na nie tym samym. Było mu trudno jednak ści€'llPieć niepr:zyja,:zmą .krytykę. Cecha ta wplątywała go czasami w zajadłe dy~puty" 108. Jednak najbardziej chyba trafnie ocemł sylwetkę MalinO!Wskiego, jalko czloM'elka i naukowca, książę Pi,otr, który zriOzumiał go bodaj najlepiej (czyżby odegu-ało tu rolę szlacheckie pochodzenie Malino~i'ego, czy raczej psychoanalityc:zmy talent księcia?): "Kiedy wsp.omlin:am mego miStrza (... ) nie mogę niJgdy oprzeć się uc~uciu, że w granicach swojej specjalności lZaJW{)Iaowej ujawnił on błysk genius:lJU. Był to neurastenik i dziwak, mający swoje koniiki i man~e, depresje i nagłe wyibwohy sza leńlstiwa, któ:re ni,eraz każą się dziwić, jak mógł z tak'im (powodzeniem stworzyć sobie imię w wJ'lbra<ll€'jprzez sieme dz'ied:z;inie.Aile wiidać talkJiwłaśne jest grunt, na którym geniusz rozkiwita. Człowiek 'nor:rna1!ny' nigdy nie doszedłby tak daileko i mo'że właśnie ta ekscentryczność natury 9tala się przyczymą jego or)'lgi!na,lne:gomY'ślenia i twórc'Zośc,i, urrnie1jętnoiŚ:Ci współczucia i rozumienia, jego O'dwagi'i UJporuIW szerzeniu własnych idei wbrew sil!nej opozycji kół bardziej konserwatywnych i ortodoksyjnych" 109. W ocenie Malli nowskiego należy również wziąć pdd. uwagę, ~e cale życie walczył z roz1ic:zmymichOTOibam i, a od 1:927 roiku z nieuiJecza'1ną chor<lbą żony, zakończoną jej śmiercią w 1'9315 rokJu. Dodajmy do tego lic:zmewypra(Wy (Afryka, Ameryika PółnO'cna i Ś!rodkowa, a wcze1ŚiniejA'Ust'rarlia), illb.ał w kolnferencjach i kongr~ach, oddanie Slię pracy dydaktycznej ora~ imponujący dorobek naukowy, 'a będziemy mie'1i pelny obraz tej postaci. Trudno uwierzyć, że ten schorowany człowiek miał tyle energii, l 1.. Piotr, 117 liS I" , alp. ci,t. Law:renc e, op. dL ,MurdClick, O!p. cit., P.iotlr, op. cit. ,,l>ud" - tom •• ;j. 442. �GRAŻYNA 98 KUBICA-KL YSZCZ aby przeciwS<ta'Wiiać się lasowi, który - jak pisał Firth - "dając mu kielith powodzenia, wypełnił go jednocześnie goryczą" 110. Czyż nie widać tutaj jego młodzieńezej pasji, waH i siły w kształtowan.iu siebie, a zarazem stwarzania świata? Pr,zeżyW15zyw;ięikszość życia w :E1wapi-e,dok'ończyć mu je przyszło w Ameryce, dokąid wyjecłill.ł w llł38 rok'll. Miał tam Stpędzićroczny ur'lap od zajęć dydak'tycznych, lec'z wytbuch wojny przedłu'Żył jego pobyt ,w Stanach Zjedlll'oooOlI1ych. W 1[940 r. oż-enił się po 1'3'Z wtóry - z małaTkę Violelttą B\l'ante (pseudonim alrtystyczny Swann). Pmcował w Yale Universifty, najp~eTWjako Vilsiti'll!g-Professor,później ja!ko BiSkop Museum Vlisiting Profesor, normalny etat profeosonsikimiał otrzymać w jesieni 1942 roku. Ten Amery1kańsiki okres w żylCiu Malinowskiego opisywał Feliks Gross: "Ze Stanów wbił częste wypady do Meksyku, tam t€'Ż,prowaidził badania nad górskimi szczepami indiańskimi. Zdrowie jego nie było wówClzas najtęisze. Kiedyś. w rOZlffiowiedotlknąłem tej sprawy, na!ppmlkmą'łem,że góry w Meksyku znacznie wy'ŻSzeniż Tatry, bo przecież swlica - Meksyk jest bodaj na wysokości Gietwo'll!tu,że może nie jetst wskazane by na wakacje do owego meksytkańskiego ZakOipalI1€1go wY'j'e~dżałi drapał się po przepaś'Ci>sty.chmelksykańskiJChperciach. Chw1lę wówczas Malinowski podumał - uśmiechnął się: 'IJubię Mekisylk - powiedział - b~ mi tę starą Galkję pTlzypomina. Talk ,właśnie Galicję. Inidiani'e jak chłopi - miasteczJka ma1e, star'e jak nasze. No i wreszcie bk>to, pralwdziwe błoto, a nie te cholerskie, nudne asfalty" 111. Od moment'll wybuchu wojny Mahnowsk i wiele cza'su i energii poświęcał ojczyźnie, nastąpiło w nim ja'kby odrodzenie pa'tr'i'otyzmu. Pisał o tym Firth: "Zachow:ując za'Wiszeuczuciowe sentymenty dla Polski j życzliwe Slpo'j:r'Zlenie na sprawy polskie, Mal1inowski nigdy nie wydawał się być szczególnie świadomy swej polskości w sensie po'htycZJnym i narodowym. Brutalne wy.dar:zenia II wojny śWia.towej jakby obudziły w nim nowe zainteresowania w)"wolane według wszelkiego prawdopodobieństwa przez wyraźną identyczność interesów PQl}slkichz intere:sami ca,łe-gowolnego świata. Jego żona WSlpominała,że napaść na PoJskę dotknę1a go bardzo ho'leŚIlie oraz 7ida!Wałasię w~budzać w nim na nawo poczucie całkawitej soHldarności z narodem polskim. By'ł on bardw czynny we wstępnych ,pracach Polskiego Instytutu w USA i okazywał wiele pomocy znajdującym się na Wyignaniu ,polskim uC1zonylffi. Był to jeden ze sposobów w jaki mógł i chciał on ,popierać t'O co odczuwał, że było naj1stotn~e,j!sząsprawą wolności i cywilizacji wszystkich narodów" \12. 110 111 112 R. :F1irth, w: Professor Bronislaw Malinowski Gross, Bronislaw Malinowski, s. 286. Finth. Introduction ... , s. 14. ... , s. 21. �Bronislaw M ahnowski - 99 szkic, biograficzny Podobnie wspornihał Gross: "Na Si~awy ,pol!Sk:iepatrzył Malinowski zalWSzepoprzez sprawy świata. Polska była dla ni'ego częścią cał'ości, nigdy zaś krajem zamikniętym, proble.rnem samym dla siehie. SpralWy p<llskiierro'~trytwał w świetle ,piI"{)I1Jlemów SwiartJowych,nie w;idział tej mO'Ż1iw<Jści zapewnienia kiraj<Jw'ibeiz;pieczeństwa bez radykalnego uporządkowania stosun!ków międzynarodowych. Malinowski był ;przede wszystik'im wielkim humanistą, gralIlii<:ejednego kraju za ciasne były dla jego szerokiego poglądu. Rozumiał człowieka, i to równie dobrze polskiego góraJa, jak Me'lanezyj'czy!ka i Murzyna Bantu z połuldniowej Afryki, Amerykanina czy Indianina Meksyku. (... ) Na dnie duszy tklwiło przy tym zawsze głęiholkoprzywiązanie i selThtymentdo kTaju rodz'ilIluego i rodzinnych miejlsc" 113. Sam MahnowSki swój stosunek do kraju przedstawił na5!tępując<J:"Pracować mi pr'zyszl0 w obcym środowlis'ku i nauce !polskiej służyć tylkio pośrednilo. Czyż jednak przeistałem jej służyć rzucając swą twórczość nauikową na te['en międzynarodowy i pracując w warunkach pozwalających 'mi <Jsiągnąć pomyślniejsze r€'zul~aty? Nie sądzę. Służyłem polskiej nauce zawsze, nie mniej niż inni, tylko inacz'ej. I ta'kich usług na obczyznie wymagała ona. Po'łakieun zaś nigdy czuć się nie przestałem i zawsze, jeśli zaszła tego potrzeba, p<JtITaf'iłemto podkreślić" 114. ) Malinowski zmarł nagle 115, w dzień po pieTlW'szymzebraniu Po~kiego Insttytutu NauJk i Sztuk i wybralItiu go pieTWmym je:go prezelS'eirn16 maja 1942 ro}w w New Haven w Stanach Zje:dnoczcmych, przeżywszy 58 lat. Do ostatniej chwili intensywni'e pra:Cdwał. Pozostawił wi·e:le rękopiJSów,które .po jego Ślm~erciwstały wydane wpOOtalCi następujących ks.iążek: A Scientific Theory of Culture, 1'944; Freedom and Civilization, 1944; The Dynamic of Culture Change, 1\9'45 oraz pisana razem z J. de la Fuente, La Economica de nu Sistemade Mercados en Mexico, 196!7. Dla uc,zcze'Iliajego pamięci od 19;5'9 roku w LOI!ldonSchool ,of Ec<Jnomks odbywają się coroczne wykłady pt. "Malinowski Meunoria'1Lecture". 113 114 115 ~a. 7" GrOISs, Bronislaw Malinowski, s. 2&7 - 288. Malinowski, Przedmowa do wydania polskiego, s. 109,. I3io,grafo,wie podają dwie różne przyczyny zgonu: udaif mózgu atak ser- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6873193e859b3ad78e9468d58db38632.pdf 6567cd48c324d6f0f025c53e70ed6001 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2300 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2134 Title A name given to the resource Bronisław Surowiak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i BRONISŁAW S U R O W I A K Urodził się 2 0 października 1936 roku w Gdyni. Był czwartym Pracuje od wielu już lat jako technik przy reprodukowaniu dzieckiem w rodzinie. Ojciec pracował jako robotnik, pił, a matka planów architektonicznych w jednym z warszawskich przed­ nie zawsze mogła zarobić na najpilniejsze potrzeby. Leżał więc siębiorstw budowlanych. Lubi swoją pracę, kolegów, s a m też jest całymi dniami w łóżku, słaby, „nieudany". Bawił się palcami, przez nich lubiany, zaakceptowali go, ujęła ich jego życzliwość przybierał je papierkami i gałgankami. J e d e n palec przedstawiał i uczynność, brak wszelkiej zawiści, lojalność w o b e c każdego, Matkę Boską, inne aniołów. Układał modlitwy ze słów, które nie poczucie sprawiedliwości i umiejętność wybaczania. istniały. Szybko je zapominał. Dzieci się z nim nie bawiły, samotny Ważną rolę w życiu Surowiaka odgrywa pełna kwiatów dział­ chodził po ulicach. Zbierał pudełka zapałek, budował z nich ka, na której postawił domek, suto zdobiony rzeźbami i ornamen­ miasta. Marzył o nieznanym świecie, o niebie, gdzie jest sprawie­ tami. „Każdy pragnie mieć swój mały świat - napisał - ja go dliwość. „Kiedy chciałem być sobą, mówił, uciekałem od ludzi, odnalazłem na działce. Światło dało roślinom życie, ja im daję budowałem w polnym rowie ołtarz z gałązek, kamieni i przy nim wolność, one mnie piękno i o w o c e . " się modliłem. Modlitwa była wołaniem do otaczającego mnie M o ż e i pod w p ł y w e m uroku swojej działki Surowiak odchodzi krajobrazu." Szkołę podstawową ukończył z trudem, nie umiał się w koncentrować, każdy postrzeżony fakt uruchamiał jego wyobraź­ symboliczne sceny - jak zawsze - z dużą sprawnością. S a m nię, już wtedy - malarską. „ W klasie czytano Odprawę postów wypracował i doprowadził do mistrzostwa właściwe sobie środki a ja traciłem g ł o w ę , bo wciąż chodziły po niej myśli c o wypowiedzi. Szczególnie interesujące są rysunki tuszem. W osta­ greckich ostatnich latach od „czarnej" tematyki. Rysuje i maluje rysować. Nie tylko język polski dawał mi tematy, ale i chemia, tnim okresie powstały widoki matematyka, nie mówiąc już o historii." Kiedy miał 12 lat ulubioną czytelnym nawiązaniem do architektury Grobu Nieznanego Żoł­ jego zabawą było kreślenie planów wyimaginowanych miast na nierza, kościoła św. Anny czy Zamku, w y c z u w a się odwołanie do czystej stronie zerwanych z murów plakatów. „ M o j e życie było historii, do emocjonalnego klimatu, które mają te miejsca dla Warszawy, ale w nich poza trudne, przyjaciół nie miałem. Rozmawiałem z niebem, słońcem Polaków. „Każde pokolenie - pisze w komentarzu do jednego i roślinami, one były dla mnie człowiekiem. A kiedy bliżej z obrazów - poznałem człowieka i jego charakter, to w tej czułości odnalazłem zostawi człowiek naszego pokolenia?" pozostawia po sobie ślad s w e g o istnienia. C o siebie, wtedy powstała potrzeba rysowania życia. Rysowałem miasto pełne rajskich ogrodów. Ale człowiek w nim był smutny i nieszczęśliwy." Marzył o tym, żeby zostać architektem, ale oddano go do piekarza. Za pierwsze zarobione pieniądze kupił blok rysunkowy, ołówki, kredki. Chciał zapisać się na kurs kreślarski. Ale ojciec nie chciał się zgodzić, zniszczył mu skrypty, połamał ołówki. Konflikt narastał, chłopiec miał swoje marzenia, ambicje, których w domu nie mógł zrealizować. Wyjechał do Warszawy, wrażliwy, bezbronny, bez grosza, tylko z książkami Orzeszkowej i swoimi planami miast. Unikał ludzi, bał się ich, sypiał na ławkach w parku, za sprzedane puste butelki kupował chleb i kawę mleczną. Wszedł w środowisko włóczęgów, tam przyjęto go pierwszy raz w życiu serdecznie. Ale raził go brud, szybko więc odszedł i pracował przy czym się dało. Miał szczęście, spotkał znacznie od siebie starszego człowieka, kalekę, który go przygarnął, znalazł zajęcie na budowie. Po pracy Surowiak pomagał mu w domu, uprawiał działkę s w e g o dob­ roczyńcy - i rysował do późnej nocy. Na wielkich arkuszach wymalował kredkami s w o j e „muzeum wyobraźni", amfiladę sal obwieszonych obrazami. Podobne obrazy rzeczywiście później namalował. Przedstawiały ludzi starych, brzydkich, ułomnych. Ta tematyka fascynowała go, a przy tym wyrażała przepełniające go myśli o życiu. Wstrząsem była dla niego w o j n a , agresywność ludzi, okrucień­ stwo, niesprawiedliwość, której zdążył sam doświadczyć. „ W i ­ działem jak człowiek staje się ofiarą innych ludzi i sam jako ofiara szukałem prawdy życia (...) Moje malarstwo pełne jest smutku, krzyku ludzi skrzywdzonych, wyczerpanych życiem i wojnami (...) Nienawidzę niesprawiedliwości, poniżenia innych, boli mnie ciało na widok kalectwa ludzkiego (...) Jestem odmienny od wszystkich (...) nie potrafię żyć jak inni ludzie, przywykłem już do życia cierpiącego i pełnego refleksji. Muszę jednak powiedzieć prawdę, że nie potrafiłbym żyć w dobrobycie, w szczęściu i spokoju. Nienawidzę s w o i c h cierpień, mojego bólu a jednocześ­ nie kocham je." Zdaje sobie sprawę ze s w e g o skazania na samotność, ale nie widzi wyboru. Myślał o ożenku, ale szybko zdał sobie sprawę, że nie miałby wtedy czasu na rysowanie, malowanie, kucie w kamie­ niu i wyplatanie grubych, kudłatych gobelinów. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d05702b76e19f00584f36f2600ae97.pdf 2e7b5ee3760fbf44ec2bba34801a560c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Pilsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1886 Title A name given to the resource Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.143-175 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 ANTONI KUCZYŃSKI Uniwersytet Wrocławski BRONISŁA WA PIŁSUDSKIEGO DROGA DO ETNOGRAFII •. Zbliżająca się rocznica 100-lecia (1995) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest sprzyjającą okazją do zaprezentowania pewnych postaci związanych z rozwojem etnografii polskiej i naszego wkładu w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich. Przeszłość z tego zakresu egzystuje bardzo mizernie w potocznej świadomości społecznej, a historia polskich badań nad kulturami i ludami świata wciąż czeka na swego dziejopisa. Pamiętać też trzeba, że wiedza potoczna sprowadza się na ogół do stereotypów, a przez to bywa zniekształcana. Tak więc artykuł stawia sobie za cel pogłębienie owej wiedzy o Bronisławie Piłsudskim zwanym powszechnie "badaczem ludów Syberii", postaci związanej w pewien sposób z historią Towarzystwa Ludoznawczego i jego organu wydawniczego "Lud", na którego łamach publikował swe pierwsze prace po polsku poświęcone kulturze ludów Dalekiego Wschodu 1. Można zastanawiać się dlaczego badacz z tak dużym dorobkiem pozostawał długo gdzieś na dalekich peryferiach historii polskiej etnografii i dopiero w ostatnim czasie recepcja jego twórczości znajduje pełniejsze odbicie w światowej antropologii kulturowej. Mówiąc najogólniej zjawiskiem tym kierował dziw• Autor Artykułu od lat gromadzi materiały do monografii biograficznej poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu, a ponadto zapowiada opublikowanie dwutomowego wyboru prac tego badacza poświęconych kulturze Ajnów, Niwchów, Oroków oraz muzealnictwu etnograficZl!lemu. Wybór ten poprzedzony będzie obszernym szkicem biograficznym oraz bibliografią prac B. Piłsudskiego i prac odnoszllcych się do jego postaci. Całość uzupełnią liczne fotografie o szerokim zakresie tematycznym. Zainteresowanych nabyciem tej publikacji oraz jej sponsorowaniem prosimy o kontakt z Biurem Wydawniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ul. Szewska 36/16, 50-139 Wrocław, tel. 44-38-32. 1 W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespoodencja B. Piłsudskiego z redaktorem naczelnym "Ludu" Adamem Fiszerem. Na łamach tego rocznika ukazały się następujące prace B. Piłsudskiego: Szamanizm li Wbylców na Sachalinie, "Lud", t. 15: 1909 i t. 16: 1910; Poezja Gilaków, "Lud", t. 17: 1911; Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; Dzia! etnografii na XII Zjeździe "'osyjskich przyrodników i lekarzy w Moskwie (grudzień 1909-styczeń 1910), "Lud", t. 17: 1911; W sprawie zjazdu etnografów polskich, "Lud", t. 17: 1911; Prace Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego nad mapą. et nograficzną państwa rosyjskiego, "Lud", t. 18: 1912, ponadto opublikował on w "Ludzie" cztery recenzje. �144 ny zbieg okoliczności, jakim było z jednej strony życie w cieniu Wielkiego Brata-Naczelnika Państwa Polskiego, z drugiej zaś swoista a~latema, która za przyczyną Marszałka rozciągała się w dziejach naszej powojennej historii także i na Bronisława, zesłailca syberyjskiego i badacza kultury ludów Dalekiego Wschodu oraz i-.:hprzyjaciela. Wszystko to sprawiło, że jego dorobek badawczy ulegał zapomnieniu i rozproszony został po świecie. Owo rozproszenie wynikało także i stąd, że Bronisław Piłsud"ki wiódł życie wiecznego tułacza, borykał się z trudnościami materialnymi i brakiem stałego zajęcia. Nawet swe sachalińskie badania nad kulturą Ajnów i Niwchów prowadził w warunkach nie sprzyjających maksymalnej koncentracji, początkowo bez jakiegokolwiek wsparcia iinansow2go, póżniej zaś na zlecenie różnych instytucji rosyjskich sponsorujących skromnie te badania. Zawsze jednak gdy inni dawali mu malo on sam oddawał się bez reszty różnym przedsięwzięciom badawczym i organizacyjnym np. na polu muzealnictwa etnograficznego. Myśl opracowania materiałów pozostałych po Bronisławie Piłsudsl:;im rzuciła przed laty Kazimiera Zawistowicz w artykule pt. Bronisław Piłsudski (21 X 1866-17 V 1918) opublikowanym na łamach pisma "Wiedza i Życie", l: 1930, przedrukowanym po latach przez pismo "Sybirak", organ Związku Sybiraków l: 1937. Do napisania tego artykułu pobudziły autorkę bogate zbiory B. Piłsudskiego, znajdujące się wówczas w Instytucie 'Wschodnim w Warszawie, a ofiarowane przez żonę Marszałka .Tózefa Piłsudskiego w 1927 roku. Na przełomie lat 1927/28 K. Zawistowicz, podówczas asystentka Zakładu Etnologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, uporządkowała i zinwentaryzowała te zbiory, a znając ich bezcenną wartość postulowała we wspomnianym artykule, iż "Cenne zbiory Bronisława Piłsudskiego domagają się opracowania. Należałoby skompletować wszystkie materiały naukowe, znajdujące się w różnych rękach, należałoby odszukać wszystkie prace drukowane, rozrzucone w licznych czasopismach krajowych i zagranicznych, należałoby wreszcie z rąk prywatnych wycofać, wzgędnie wypożyczyć, korespondencję osobistą i naukową oraz wśród krewnych i przyjaciół zebrać pamiątki i wspomnienia. Dopiero wówczas możnaby przystąpić do opracowania życia i czynów jednego z nielicznych orientalistów polskich. "Króla Ajnów", jak go nazwał prof. Wincenty Lutosławski, "apostoła miłości", jakie miano otrzymał w Rapperswilu" 2. Myśl rzucona przez K. Zawistowicz nie zainteresowała w owym czasie naukowych gremiów w Polsce, a pismo "Sybirak" przedrukowując jej artykuł w 1937 roku, w nocie od redakcji postulowało, że: s K. Zawistowicz, s. 49. Bronisław Piłsudski. 11.X.1866-17.V.1918., "Sybirak", 1: 1937, �145 ."Rzuconą przez dr Kazimierę Zawistowicz myśl zebrania, naukowego opracowania i wydania wszystkich zbiorów pism Bronisława Piłsudskiego - redakcja "Sybiraka" popiera najgoręcej. Jest to sprawa bardzo pilna, o wielkiej naukowej i kulturalnej doniosłości. Zbiory Bronisława Piłsudskiego niszczeją i grozi im zagłada, pisma Jego coraz bardziej stają się "białymi krukami". Nie możemy pozwolić na zmarnowanie oryginalnego i niezmiernie cennego dorobku brata Wielkiego Marszałka" 3. Owa zagłada, jakkolwiek nie taką jej formę mieli na myśli redaktorzy "Sybiraka", przyszła niebawem. Oto bowiem w p~erwszych dniach września 1939 roku nieprzyjacielskie bomby zburzyły gmach Instytutu Wschodniego w Warszawie i w wojennej pożodze zginęły na zawsze eksponaty etnograficzne i zbiory rękopiśmienne B. Piłsudskiego. A był to zbiór nader obfity, o którego zawartości zachował się jedyny do dzisiaj przekaz autorstwa K. Zawistowicz. "Są tam - pisała ona - liczne notatki naukowe w rękopisach, dotyczące Sachalinu, Kamczatki, Chin, Japonii, teksty gilackie, ajnoskie, orockie, materiały do słowników "inorodców"; są pracowite, liczne notatki z przeczytanych dzieł, jest poważna kolekcja klisz i fotografii (około tysiąca), są obiekty muzealne (399 przedmiotów) i wreszcie materiał bezcenny do biografii - obszerna korespondencja, obejmująca tak listy otrzymane, jak i niedokończone, niewysłane, względnie bruliony listów Bronisława Piłsudskiego; są nadto liczne notatki drobne na różne tematy społeczne, polityczne, naukowe i osobiste - ubożuchne, zniszczone kartki, dorywczo notowane, a zawierające prawdziwe skarby myśli ludzkiej; są kartki z rozkładem pracowitego dnia i wreszcie "pamiątki", zebrane z pokoju zmarłego w Paryżu przez pieczołowite ręce jego przyjaciół, a więc znad łóżka zdjęty obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, wiszący obok małego czarnego krzyżyka i obok pocztówki, wyobrażającej herb Polski i Litwy, a ze ścian fotografie wileńskiej katedry i widoków Wilna, krajobrazy wiejskie litewskie i wnętrze chaty wieśniaczej litewskiej - świadectwa najgłębsze, najserdeczniejszej tęsknoty ..." 4. Wojenna pożoga zabrała wszystko z tych materiałów. Jedynie w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie znajduje się gliniane naczynie pochodzące jakoby z kolekcji etnograficznej B. Piłsudskiego, wydobyte ze spopielałych szczątków Instytutu Wschodniego. Tak więc w Polsce nie zachowało się nic z etnograficznej kolekcji przywiezionej przez niego gdy powrócił do kraju w 1906 roku. Natomiast wyraźniej jawi się jego kolekcjonerski trud poprzez eksponaty dotyczące Ajnów, Niwchów i Oroków zgromadzone w Muzeum Etnograficznym Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie oraz w Muzeum Krajoznawczym w Jużno-Sachalińsku 5. Tam też - a także w innych miastach ZSRR to jest we Właa K. Zawistowicz, op. cit., s. 50. K. Zawistowicz, op. cit., s. 49. 6 Zob. artykuł M. Wysokowa pomieszczony 4 10 Lud t. LXXIV w bieżącym numerze "Ludu". �146 dywostoku, Chabarowsku, Tomsku znajdują się rozne materiały rr:kopiśmienne dotyczące jego życia i działalności badawczej. W Polsce natomiast naj bogatsze zbiory tyczące jego osoby posiada Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Muzeum Tatrza1'lskie w Zakopanem, zaś pan:: listów pisanych przez niego do Adama Fischera, wieloletniego redaktora naczelnego "Ludu", zarazem sekretarza generalnego Towarzystwa Ludoznawczego, znajduje się w Archiwum Naukowym Polskiego Tovv"a,zystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Zupełnie unikatowy charakter posiadają wałki fonograficzne z folklorem Ajnów, które szczęśliwie przetrwały zawieruchę wojenną i zdeponowane są w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Śmiało więc rzec można, że rozproszenie dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego po całym świecie - znajduje się on bowiem także we Francji, Japonii, Niemczech, Rosji, Szwajcarii, Stanach Zjednoczonych jest w pewnym stopniu odbiciem jego t·Jłaczego życia. W każdym z tych krajów szukał oparcia dla swych studiów etnograficznych i realizacji idei naukowych. Na krancach imperium carskiego posiadł ogromną wiedzę o kulturach ludów DaleJ<iego Wschodu Ajnów, Niwchów i Oroków - w Polsce natomiast (a ściślej na terenie Galicji) opracował większość swych terenowych studiów nadając im charakter publikacji. Warunki materialne, które towarzyszyły jego pobytowi wśród bliskich na terenie zaboru austriackiego nie były najlepsze. Borykał się z trudnościami finansowymi. Najczęściej doświadczał niepowodzen, a znając koleje jego losu można śmiało stwierdzić, iż nigdy nie zaznał pełnej samorealizacji, zarówno w życiu osobistym jak też w pracy badawczej. Nic więc dziwnego, że wspomniana już K. Zawistowicz zabiegała o pełną inwentaryzację dokumentów i materiałów osobistych B. Piłsudskiego, na których podstawie można by napisać biografię uwzględniającą możliwie pełny obraz jego życia. Do tej pory monografia taka nie została napisana, jakkolwiek tu i ówdzie poja\viają się pełniejsze szkice dotyczące różnych etapów jego życia, Powstał nawet Międzynarodowy Komitet do Ocalenia Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego (1931) koordynowany przez Narodowe Muzeum Etnologii w Osace we współpracy z Instytutem Językoznawstwa Uniwersytetu im. A.\1.ickiewicza w Poznaniu, który przygotowuje krytyczne wydanie Dzieł Zbiorowych B. Piłsudskiego, poprzedzone jego biografią. W przedsięwzięciu tym uczestniczą uczeni z Polski, Japonii i Rosji (j, a redaktorem C'lłości jest językoznawca Alfred lVIajewicz z UAM w Po;~naniu. Tak \','I\'C 6 Obszerny konspekt planu Dzieł opublikowany zastal w: J. BallCI.f.'rowsk!. A, Majewicz. Toward a Restoration of Bronisław Pi!slldski's Scholary Beql!Gth(ll. ""yd. ,.Adam MicJdewicz Universit.y - Institute of Linguistic~'''. J 4: 1984. �147 po wielu latach myśl rzucona przez K. Zawistowicz nabrała realnych kształtów edytorskich, szkoda jednakże, iż wiele bezcennych materiałów z tego zakresu uległo zniszczeniu podczas ostatniej wojny. Obszerna kwerenda powzięta w ramach powyższego przedsięwzięcia ujawniła istnienie bezcennych rękopisów B. Piłsudskiego znajdujących się w archiwach rosyjskich. Sporo także odkryto interesujących zespołów nI"Chiwalnych w Polsce i Niemczech. Już na tym etapie można wi(~c obszerniej - aniżeli czyniono to do tej pory - przedstawić biografię B. Pilsudskiego i jego zasługi w dziedzinie badań etnograficznych na Sachalinie oraz innych obszarach Dalekiego Wschodu. Tak więc zanim postać tego badacza usytuuje się pełniej w dziejach naszej etnografii, zanim jego różnorah dorobek naukowy poddany zostanie rozlicznym oce~om, wspomnijmy tLl jedynie mimochodem, iż w dziejach naszej litera kry, sam Stefan Żerolr,ski złożył mu hołd, kiedy pokazał go pod postacićl Gustawa Bezmiana w powieści Uroda Życia, gdy wyznał \vs?ółpasażerom, którzy podobnie jak on powracali z Ameryki: "Na Sachalinie żyłem ja na ziemi jako osi('dleni<-~c.Chate; miałem, rolę, a nawet znaczenie jakie tal.;:ie. - Nawet znaczenie'? - A tak. Począ1E.m ja tum z nudów ajnoski język poznawać. Ajnosy tam mieszkają - ludek wymierający. No, czasu było dość, okoliczności sprzyjały, to i zbadałem do gruntu. Jeden tylko anglikański clergyman tak zna ten jc;zyk jak ja. Wyuczyłem się lepiej jak tej łaciny. Począłem z nimi żyć, polować, ryby łowić! Na wyprawy chodzić. Polubili mię uciśnieni ludkowie. - A czy są uciśnieni? - pytał Wolski. -- O, j bardzo. Zacznc; ja ich uczyć, co sam umiem. Lecz{~- che, che! - Smiech. Narzędzia ich ulepszam albo sprawdzam - rybackie, rolnicze, łowieckie. Od ucisku i zdziershva urzędników zasłaniam. Choć ja i katorżnik, a muszą sic: ze mną liczyć potcntaty. Prośby Ajnom piszę do sądu, zażalenia do różnych gubernatorów, artykuły do gazet. [...] - Takem się rozpędził, żem zacząi tym Ajnosom szkoły zakładać. Z początku sam nauczam paru chłopaków. Zdrowe to, pojętne, wesołe. Oczy czarlle, głowy foremne, rozum tylko czekał nauki. Co sobie dobrego ucznia wyrobię posyłam w głąb strony. - Idź, ucz dalej! Dzie\vięć szkółek, w ten sposób założyłem. A ja nad nimi jako koratoI" albo minister 0~3wiecenia"7. Dla potrzeb powieściowej fabuły S. Żeromski wybrał z życia swego bohatera elementy informujące o jego zajęciach na katorżniczej wyspie, wplótł w nie szacunek Bezmiana dla poniżanych i pokrzywdzonych tubylców, jego działalność na rzecz ich obrony i pogardę dla krzywdzicieli. Jest to portret obiektywny, który dowodzi głębokiego rozumienia ))0- �148 trzeby włączenia się zesłańca do pomocy tubylcom. Są w książce inne e;:izody z życia naszego bohateria przyobleczone w kształt potoczystej narracji, nieraz nieco zniekształcone faktograficznie, zawsze jednak w konwencji ukazującej pozytywne przymioty charakteryzowanej postaci, jej rozterki i życiowe porażki. Mniejsza o dalsze szczegóły i literacką analizę Urody życia, warto natomiast podkreślić fakt, iż S. Żeron-:ski znał osobiście B. Piłsudskiego, cenił jego osiągnięcia \V zakresie badań etnograficznych na Dalekim Wschodzie, rozumiał rozterki i niepokoje jakie przeżywał on na terenie Galicji po powrocie z zesłania, był świadkiem jego usiłowań na rzecz tworzenia muzeum w Zakopanem i wielorakich porażek najprzeróżniejszej natury. Pisarz, który po wielekroć w swojej twórczości sięgał po motywy walki narodowo-wyzwoleóczej, nie stronił w niej także od bohaterów, którzy przeszli przez syberyjskie zesłanie. Wszystkie te cechy znajdujemy w postaci Bezmianu rysującego się wyraźnie w roli wygnańca, pielgrzyma, mqczennika zagnanego z woli cara na odległy Sachalin, gdzie starał się on niweczyć przemoc człowieka nad człowiekiem, domagał się szczęścia dla innych i, poprzez swe badania etnograficzne, starał się zwrócić uwagę oświeconego świata na tubylcze ludy żyjące w nędzy, poniżeniu i społecznej degradacji. Ta uniwersalność jednostkowego włączenia się w życie tublyczej społeczności była dla autora Urody życia dowodem wielkiej wrażliwości Bezmiana na niesienie pomocy innym. Myślę, że w miejscu tym przywołać też należy pewną bardzo osobistą relację S. Żeromskiego ze spotkania z B. Piłsudskim. Otóż zdarzyło się to w roku 1910 w Londynie podczas angielsko-japońskiej wystawy, na którą przybyły 4 ajnoskie rodziny, rzec można żywe eksponaty z doliny rzeki Saru na południu Hokkaido. S. Żeromski przybył tam wraz z żoną i synem Adamem i zatrzymał się w hotelu przy placu Sherpherds Bush Green, gdzie już przebywał B. Piłsudski. Wspólnie zwiedzali miasto nad Tamizą, a także ową wystawę· "Bronisław Piłsudski, niegdyś "Król Ajnosów" - wspominał po latach S. Żeromski - a opiekun wszystkich uciśnionych plemion, był oczywiście ojcem, dobrodziejem i sędzią Ajnosów w Londynie, mówił bowiem ich językiem równie płynnie, jak po japol1sku, po angielsku, po francusku, po rosyjsku i po polsku. Wśród brodatych Ajnosów i Ajnosek z zawiesistymi wąsami, wytatuowanymi na górnej wardze, na policzkach, aż do uszu, było również kilkoro dzieci, a jeden chłopczyk w wieku Adasia. Z tym Ajnoskiem pan Bronisław zapoznał paryskiego licealistę i dwaj młodzi chodzili ze sobą, "rozmawiali", doręczali sobie nawzajem różne podarunki, bawili się, ścigali, grali w namiocie w jakąś ajnoską grę, podobną do szachów. Anglicy i Angielki, które pod wpływem agitacji Bronisława Piłsudskiego, popadły już w zachwyt dla Ajnosów i zawiązały towarzystwo specjalne dla badania tego plemienia i opieki nad nim, zwiedzając obozowisko i zaglądając do namiotu, gdzie malcy grali zawzięcie, jęli pokazywać ich sobie, jako chłopców a lnoskich, �grających w grę, narodową· Był nawet fotograf,który tę scenę sachalińską gotów był uwiecznić. Wówczas Ajnos mniej zupełny uciekł na drugi koniec wystawy" 8. Było to ostatnie spotkanie B. Piłsudskiego z Ajnami, które wy)zorzystał on również do powiększenia swych zbiorów materiałowych dotyczących kultury ajnoskiej. Zanotował wówczas nieco utworów folk 10rystycznych - baśni, legend, opowiadań - pełniących w kulturze te~!o ludu ważną funkcję nośnika tradycji historycznej. W takich i podobnych sytuacjach był B. Piłsudski żywo zainteresowany pogłębieniem SWyc;l studiów nad kulturą tego ludu. Ustawicznie pracował nad opracowaniem zbiorów, które przywiózł do kraju w 1906 roku po wieloletnim pobycie na Sachalinie w roli katorżnika. Dziś, kiedy jego dorobek dostaje się na warsztat antropologów kultury, etnografów, językoznawców, historyków nauki i innych specjalistów, kiedy organizowane są międzynarodowe konferencje omawiające wkład B. Piłsudskiego do badań nDd autochtonicznymi mieszkańcami Sachalinu, kiedy przygotowuje się krytyczne wydanie jego dorobku, każde nowe przedsięwzięcie związane z tą postacią budzi olbrzymie zainteresowanie, przyczyniając się do roZ\viqzania niezwykłych dziejów jej życia i naukowej spuścizny. Urodził się Bronisław Piłsudski w roku 1366 w Zułowie na Litwie, w znanej powszechnie rodzinie, która wydała także późniejszego naczelnika państwa polskiego, Marszałka Józefa Piłsudskiego. W miejscowości tej gdzie znajdowała się rodzinna posiadłość Piłsudskich spędził dzieciństwo, w którym beztroska przeplatała się z emocjonalnymi doświadczeniami patriotycznymi wyniesionymi z rodzinnych dysput o powstaniu styczniowym i przyczynach jego klęski. W bliskim kręgu rodziny Piłsudskich wiele było bowiem osób związanych z powstaniem, a motyw zesłań syberyjskich głęboko rezonował w panującej tam atmosferze. Bezwzględne represje carskie, po przegranej powstania styczniowego, okaleczyły bowiem wiele polskich rodzin na Litwie i śmiało rzec można, iż w rozległych horyzontach myślowych kanon Sybiru był tam wszechobecny. Trudne to były lata. Władze carskie czując zagrożenie dla wprowadzonego porządku prawnego stosowały terror wobec ludności, nasiliły rusyfikację i nieustannie, przez pierwsze lata po upadku powstania, gnały na Sybir niezliczone rzesze polskich patriotów. Sprawa ta nadal skupia na sobie uwagę historyków. Wciąż przybywają nowe fakty. pOb~ldzające zainteresowanie badaczy dążących do wyjaśnienia nierozwikłanych tajemnic związanych z losami ludzi zegnanych wówczas na Syhir. Jest to więc nadal olbrzymie pole badawcze, symbol polskich dążeń wolnościowych. Za szczególną cechę tamtych czasów uznać należy zro8 S. Zeromski, O Adamie Żeromskim. Wspomnienie, Kraków 1925, s. 56-57. �150 Fot. 1. Bronisław Piłsudski. dzenie się wielkiego uczucia solidarności i odpowiedzialno~;ci narodu za losy rozdartego zaborami kraju, za rozwój umyslowy społeczeństwa znajdujące swój wyraz w licznych zainteresowaniach ważnych dla podtrzymania ducha narodowego. W tym okresie, pełnym ogłllpiajć1cego rusyfikatorstwa, kształtowała się osoboyvość obu braci - Bronisława i Józefa - a także innych dzieci Pi.łsudskich. l\1ieszkali oni wówczas w Wilnie gdzie atn:osfera szykan i prześladowari by"la szczególnie uciążliwa. Gimnazjum, do którego uczęszczali, było rzecz naturalna rosyjskie. Język polski był w nim zakazany n;e tylko w procesie dydaktycznym lecz �151 także w codziennych rozmówkach uczniów między sobą. Obraz tej UCląZliwości i rusyfikatorskiej atmosfery zawarł Bronisław Piłsudski w swym młodzieńczym dzienniku, Józef zaś w artykule zatytułowanym Jak stałem się socjalistq, w którym pisał: "Dla mnie epoka gimnazjalna była swego rodzaju katorgą. Wołowej skóry by nie starczyło na opisanie bezustannych, poniżających zaczepek ze strony nauczycieli, hańbienia wszystkiego, com się przyzwyczaił szanować i kochać. W takich warunkach nienawiść moja do carskich urządzeil, do ucisku moskiewskiego wzrastała z każdym rokiem" 9. Tak było istotnie. Młodzież gimnazjalna poddana surowym rygorom rusyfikacyjnym broniła się na SVIÓjsposób. Skala tych środków samoobrony była szeroka. W końcu młodzież założyła kółko samokształceniowe pod nazwą ,.Spójnia", w którym Bronisław Piłsudski, jako inicjator jego powstania, był animatorem różnych form samokształcenia. Edukacji z zakresu literatury polskiej - zwłaszcza romantycznej - towarzyszyło ideowe wzbogacanie osobowości uczniów. Lektura polityczna, społeczna i filozoficzna radykalizowała poglądy i patriotyczne nastroje. Władze carskie zakazały działalności "Spójni", a Bronisław Piłsudski, otoczony baczną uwagą ochrany, przeniósł się do Petersburga (1885), gdzie po zdamu matury zapisał się na studia prawnicze w tamtejszym uniwersytecie. Studiov,;ał zaledwie parę miesięcy, bowiem zamieszany został w przygotowania do zamachu na życie cara Aleksandra III. Przygotowywała go frakcja terrorystyczna "Narodnej Woli". Na czele sprzysiężonych stał Aleksander Uljanow, rodzony brat późniejszego wodza Rewolucji Październikowej Włodzimierza Lenina. Gdy spisek został wykryty, w areszcie znalazł się także Bronisław Piłsudski oraz jego brat Józef. Bronisława skazano pierwotnie na karę śrnierci, zamienioną potem na 15 lat katorgi, Józefa natomiast w trybie administracyjnym zesłano na 5 lat osiedlenia na terenie Syberii Wschodniej. Inne wyroki śmierci wówczas orzeczone zostały pośpiesznie wykonane. Podczas miesięcy letnich 1887 roku Bronisław odbył podróż na katorźniczą wyspę Sachalin. Odprawiono go więziennym statkiem wśród kryminalistów i, jakkolwiek nie zachowała się jego relacja z tej podróży, to z innych opisów podobnych rejsów wiadomo, że przebiegały one w okropnych warunkach. Na Sachalin przybył on w sierpniu 1887 roku i w tymże samym miesiącu stroskany ojciec, któremu zabrano naraz dwóch synów skazując ich na syberyjskie zesłanie, pisał do Wojskowego Gubernatora Wyspy Sachalin prośbę by umożliwił on Bronisławowi znoś• J. Piłsudski, zbtorowe prac Jak stałem dotychczas się socjalistą, drukiem \v: Pisma-Mowy-Rozkazy. Wydanie t. 2, Warszawa 1930, s. 6. ogłoszonych, �152' Fot. 2. Syn Bronisława Piłsudskiego. ne odbywanie kary. Ten list pełen ojcowskiej troski odnaleziony został w jednym z syberyjskich archiwów zupełnie n;.edawno i ze względu na wagę tego dokumentu przytaczamy tutaj jego fr<.lgment: "Syn mój, były student St. Petersburskiego Uniwersytetu, zbiegiem nieszczęśliwych okoliczności 10s11zamieszany został w polityczną sprawę i wysłany na Sachalin na "Niżnym Nowogrodzie" ósmego czerwca bieżącegoroku. Dla Waszej Ekscelencji to tylko koiejny numer wśród szarej masy wypełniającej wyspę, zaś dla mnie jako ojca, to nieszczęśliwe, drogie mi dziecię, które zbłądziło ale nle jest przesiąpcel. Już ze sposobu, w jaki został wy5łany, Wasza Ekscelencja będzie być może - łaskawie zauważyć, że i wyższe \vładze \v Petersburgu uznały za możliwe okazanie mu niejakich względów. Jednakże nie a złagodzenie ciężkich warunków, w jakich przyszło mu żyć, czynię ja starania, gdyż na to musi on u Waszej Ekscelencji sam zasłużyć i na pewno zasłuży, ale przerażeniempje budzi myśl, że niepełnoletni młodzieniec o nieukształtowanych poglądach i przekonaniach, rzucony przez los w tak zupełnie zepsute środowisko - jeżeli nawet nie zepsuje się ostatecznie, �153 to mo~e upaść na duchu i utracić szlachetność uczuć i charakteru, ż którymi wyjechał. Dlatego błagam Waszą Ekscelencję o zezwolenie mu na możliwie najczęstsze kontakty ze mną i danie mu tym samym możliwości spełnienia mego rodzicielskiego obowiązku, którym jest podtrzymywanie, ukierunkowywanie i rozwijanie jego duchowych sił, pomimo tak wielkiego oddalenia. Proszę nie odmówić prośbie nieszczęśliwego ojca, a Bóg wynagrodzi tę łaskę stokrotnie [...]" 10. Obawy ojca o degradację moralną syna okazały się płonne. Jego bogata osobowość i codzienna chęć służenia innym sprawiły, że nawet w katorżniczej kolonii, wśród której było wielu kryminalistów, potrafił zjednać sobie ich szacunek. Tak jak i innym katorżnikom było mu ciężko a kolejne lata niewoli odmierzały kubiki ściętego drewna. Z tego okresu katorgi zachowała się relacja rosyjskiego zesłańca L P. Juwaczewa, który przez pewien czas mieszkał razem z Bronisławem Piłsudskim i potem napisał, iż "od początku wyróżniał się on spośród katorżników nie tylko wykształceniem, lecz również tym, że był przyjazny wobec innych, miał miękkie serce, był bardziej sentymentalny i wśród więźniów cieszył się największą sympatią" 11. Te przymioty charakteru, a także wykształcenie zwróciły uwagę władz więziennych na osobę B. Piłsudskiego. Otrzymał więc pracę w kancelarii więziennej oraz w biurze administracji okręgu tymowskiego. W autobiograficznej notatce wykorzystanej przez W. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym o nim czytamy: "Po kilku latach więziennego życia, przymusowej pracy fizycznej, uzyskałem nieco swobody; spełniałem obowiązkowo różne czynności biurowe, prowadziłem spostrzeżenia meteorologiczne, gromadziłem zbiory przyrodnicze dla miejscowego muzeum, urządzałem bibliotekę dla okręgu, w którym mnie osiedlono, dawałem lekcje, wreszcie władze POz.woliły się uczyć w szkole ludowej" 12. 10 List ten odnaleziony został przez Pana W. Łatyszewa z Muzeum Krajoznawczego w .Jużno-Sachalińsku w jednym z archiwów na terenie Syberii. Pragnę w tym miejscu podziękować mu za udostępnienie tego niezwykle cennego dokumentu oraz za zgodę na jego opublikowanie w czasopiśmie "Lud". 11 1. P. Mirolubow, Wosiem let na Sachalinie, Petersburg 1907, s. 39. Polskie wydanie tej książki ukazało się w Poznaniu 1903 roku pod tytułem Osiem lat na Sachalinie. Oba wydania ukazały się pod pseudonimem, bowiem właściwe nazwisko autora brzmiało 1. P. Juwaczew. 12 W. Sieroszewski, BronisŁaw Piłsudski, "Rocznik Podhalański", 1914-1921. s XIV. �154 Już z tej krótkiej relacji rysuje się wyrazme wielość pełnionych ról przez B. Piłsudskiego. Tak istotnie było po "kilku latach" jego więziennego życia, potem natomiast zajęcia te uległy znacznemu poszerzeniu, przede wszystkim w zakresie badań etnograficznych. Wróćmy jednak do wspomnianych w notatce "spostrzeżeń meteorologicznych", one to bowiem były jednymi z ważniejszych zajęć katorżnika B. Piłsudskiego mających szerszy aniżeli lokalny charakter. Gdy w roku 1881 lekarz rządowy na Sachalinie wybudował małe obserwatorium meteorologiczne w osadzie Korsakowka, tym samym rozpoczęto na wyspie prowadzenie systematycznych obserwacji pogody. Jego staraniem powstała też w 1886 roku druga stacja obserwacyjna we wsi Rykowskoje, w której obserwatorami byli między innymi wspomniany już L P. Juwaczew oraz B. Piłsudski, pracujący pod nadzorem felczera M. Krzyżewskiego. Zagospodarowanie rozległych obszarów rosyjskiego Dalekiego Wschodu oraz Syberii wymagało poznania warunków klimatycznych, stąd też rozpoczęto - na zlecenie Głównego Obserwatorium Fizycznego w Petersburgu - prowadzenie systematycznych obserwacji meteorologicznych. Objęto więc nimi również i Sachalin, najdalej wysuniętą na wschód połać ziemi rosyjskiego imperium. Obserwacje te, oprócz charakteru czysto gospodarczego, miały również ważne znaczenie strategiczne, nic wit~c dziwnego, że w krótkim czasie powstało na Sachalinie wiele obiektów przystosowanych do prowadzenia tego typu pomiarów. Założenie dwu z nich łączy się bezpośrednio z osobą B. Piłsudskiego. Były to stacje na posterunku Korsakowskim gdzie stacjonowała flota rosyjska oraz w osadzie Gałkino-Wresskoje. Rozumiejąc naukową wagę zleconego zadania wykonał on je z dużą starannością o czym świadczy dokumentacja obu obiektów znajdująca się w Centralnym Archiwum Państwowym Dalekiego Wschodu ZSRR w Tomsku. Opracowując instrukcję obsługi posłużył się wytycznymi Głównego Obserwatorium Fizycznego i w jasny sposób sformułował zasady prowadzenia dzienników, wymogi formalne sprawozdań miesięcznych i rocznych oraz inne niezbędne dane dokumentacyjne. Zajmujący się tą formą działalności badawczej B. Piłsudskiego Władysław Łatyszew i Zbigniew Wójcik 13 wyrazili przypuszczenie, iż co najmniej do wiosny 1897 roku był on kimś w rodzaju kierownika służby meteorologicznej przy gubernatorstwie Sachalin u, o szerokim zakresie uprawnień. Wypada jeszcze zaznaczyć, iż wyniki obserwacji meteorologicznych opublikował B. Piłsudski w dwu kolejnych W. Łatyszew, Z. Wójcik, Bronislaw Piłsudski i jego badania meteorologiczne maszynopis artykułu w posiadaniu autora, który otrzymał go do prof. dr hab. Z. Wójcika wraz ze zgodą na posługiwanie się tekstem w dokumentacji biograficznej. 13 na Sachalinie, �155 rocznikach (1896 i 1897) "Sachalińskiego Kalendarza" ("Sachalinskij kalendar"), jako Obzor pogody w sielenii Rykowskom na ostrowie Sachalin w 1895 g. (po nowomu stilu) oraz Obzor pogody w sielenii Rykowskom Tymowskogo okruga w 1896 godu (po nowomu stilu). Były to pierwsze publikacje badacza, który już wówczas zdobył sobie uznanie administracyjnych i wojskowych władz Sachalinu. Wspomnieć bowiem należy, że oprócz zajęć z dziedziny meteorologii uczestniczył on także w gromadzeniu eksponatów do mającego powstać muzeum. W 1894 roku, z inicjatywy lekarzy sachalińskich, oraz nielicznej inteligencji zatrudnionej przede wszystkim w administracji, przystąpiono do gromadzenia eksponatów muzealnych. Było to przedsięwzięcie na szeroką skalę. W rozumieniu organizatorów muzeum miało dać obraz "ogólnego życia wyspy", ze zwróceniem szczególnej uwagi na kulturę jej tubylczych ludów. Wówczas już wiedziano, że B. Piłsudski często przebywał wśród aborygenów i interesuje się ich kulturą. Zwrócono się więc do niego by włączył się do pracy kolekcjonerskiej na rzecz powstającej w Aleksandrowsku placówki muzealnej. Uczynił to z zadowoleniem i w rezultacie wraz z L. Szternbergiem - również zesłańcem o zainteresowaniach etnograficznych - wyposażyli tę placówkę, której otwarcie nastąpiło w lB96 roku. Z czasem, gdy ugruntowały się etnograficzne zainteresowarna B. Piłsudskiego, gromadził on eksponaty muzealne dla placówek w Petersburgu i Władywostoku. Przygotował też unikatowy zbiór na Światową Wystawę w Paryżu, który uzyskał wysoką ocenę i budził powszechny podziw zwiedzających. Sporo przywiózł ich także do Polski, a wspomniana już K. Zawistowicz charakteryzując jego zbiory naukowe znajdujące się w Instytucie Wschodnim w Warszawie, pisała także o "obiektach muzealnych" w liczbie 399. Wspomnieć bowiem trzeba, iż zorganizowane formy przybrała ta jednostkowa pierwotnie akcja gromadzenia zbiorów dla muzeum w Aleksandrowsku, a kolekcjonerstwo etnograficzne stało się z czasem stałym zajęciem B. Piłsudskiego. Nie miało ono zresztą nic z przypadkowego zbieractwa gdyż od początku jego celem było pokazanie kultury tubylczej w formie kolekcji etnograficznej, która po dzień dzisiejszy zdumiewa muzeologów. Gromadzenie eksponatów o tym charakterze podporządkowane było surowym rygorom wynikającym z przeogromnej wiedzy B. Piłsudskiego o inwentarzu kulturowym autochtonicznych mieszkańców Sachalinu. Przyjazne kontakty z nimi i wielki szacunek, którym otaczały go te ludy, pozwoliły mu na pozyskanie eksponatów o szczególnej wartości, nieraz nawet o jednostkowym charakterze. Tworzenie kolekcji etnograficznych stanowiło zaledwie jedną warstwę działalności muzealnej B. Piłsudskiego. Drugą bowiem była praca nad systematyką tych zbiorów. Najpełniejszy jej charakter wyraził się �156 podczas przebywania badacza we Władywostoku w latach 1899-1902, gdzie wskutek starań podjętych przez Towarzystwo Badań Kraju Amurskiego objął on stanowisko konserwatora zbiorów muzealnych. Wreszcie trzeci etap jego muzealnej działalności przypada na okres pobytu w Krakowie i Zakopanem, po roku 1906, kiedy to przejawiał duże zainteresowanie problematyką muzealnictwa etnograficznego. Oprócz typowego kolekcjonowania zbiorów, także na Podhalu, w obrębie jego zainteresowań leżały teoretyczne problemy z tego zakresu. Wyraziły się one w publikacji Muzeum Tatrzańskie imienia dra T. Chałubińskiego tV Zakopanem. Zadania i sposoby prowadzenia działu etnograficznego (1915), a także w tym, iż nowy gmach tego muzeum zaprojektowany został z uwzględnieniem wielorakich potrzeb takiej placówki, o których wiedzę czerpał B. Piłsudski z objazdu licznych muzeów zagranicznych - w Londynie, Paryżu, Brukseli, Lozannie, Wiedniu. Wspomniana publikacja jest ważnym dokumentem pozwalającym na wprowadzenie tego badacza do grupy prekursorów polskiego muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że na przestrzeni wieku XIX przeważał typ muzeów o uniwersalnym charakterze zbiorów. B. Piłsudski natomiast już z początkiem XX stulecia dostrzegał ważność wydzielenia się muzealnictwa etnograficznego łącznie ze skansenowskimi obiektami. We wspomnianej publikacji - o ważnym wówczas znaczeniu dla muzealnictwa etnograficznego - pisał B. Piłsudski, że: "W ciągu trzech lat byłem niegdyś kustoszem dużego muzeum we Władywostoku, zwiedziłem po kilka muzeów w rozmaitych krajach Japonii, Ameryce, Anglii, Francji, Niemczech, Austrii, a w tym roku, mając już na widoku nasze Muzeum Tatrzańskie, uważniej starałem się poznać muzea w Pradze, Szwajcarii i Belgii; przeczytałem też pewną ilość specjalistycznych książek, artykułów i sprawozdań muzealnictwu poświęconych. I dlatego poczuwam się do obowiązku wypowiedzenia swojego zdania" 14. W dziejach budowy nowego gmachu Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem znane są jego zabiegi o optymalny, w sensie lokalowym i naukowym, kształt tej placówki. Będąc członkiem muzealnej komisji budowlanej czynił starania by nowy obiekt nawiązywał pod każdym względem do standardów światowych w tym zakresie. Podkreślał wyraźnie, że ówczesne muzealnictwo etnograficzne na świecie wychodzi z "wieku dziecinnego" i zakreśla sobie szersze zadania natury porównawczej. Podawał przykłady konkretnych rozwiązań - na przykład w dziedzinie konserB. Piłsudski, Muzeum Tatrzańskie im'ienia dra T. Chałubińskiego w ZakoZadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego, Kraków 1914, s. 148 (nakładem autora). 14 panem. �157 wacji - powołując się na autorytet dyrektora muzeum etnograficznego w Berlinie, profesora F. Luschana. Akcentował zarazem, że "Muzea etnograficzne oraz muzea etnografii porównawczej tj. etnologii (po niemiecku Volkerkunde) dążą do zebrania materiałów i tak odpowiedniego ich wystawienia, by klasyfikując okazy według zasady geograficznej lub porównawczo-rozwojowej, dać możność poznania człowieka i ludów całego świata" 15, W prezentacji określonych zjawisk kultury, mających charakter wystaw muzealnych, dostrzegał B. Piłsudski ważną rolę dokumentacji fotogi"aficznej wzbogacającej percepcję widza. Zdawał sobie sprawę aż nadto wyraźnie, że określonej faktografii kulturowej nie można pokazać inaczej jak poprzez zarejestrowanie konkretnego obrazu na kliszy fotograficznej. Stąd też w jego badaniach terenowych na Sachalinie uwidoczniła się wyraźnie tendencja do fotograficznej dokumentacji wzbogacającej opisywane przez niego zjawiska kulturowe, jak na przykład święto niedźwiedzia, szamanizm, połowy ryb, wnętrza chat, transport i komunikacja, życie codzienne i inne. Wykonał on setki zdjęć o tej tematyce i śmiało można powiedzieć, iż obok Leona Barszczewskiego 16, który pozostawił bogatą kolekcję zdjęć etnograficznych z terenu Azji Środkowej oraz Jana Stróżeckiego 17, dokumentującego życie zesłańców w Jakucji oraz tamtejszych plemion, właśnie Bronisław Piłsudski, wiedziony instynktem badacza, uczynił z fotografii etnograficznej ważny rodzaj żródła historycznego wpisując się w jej dzieje jako twórczy prekursor. Podobnie było też z używaniem przez niego w badaniach nad tubylczą kulturą specjalnego fonografu. Co do fotografii wykonanych przez niego to ich liczba nie jest dzi·siaj znana. Z całą pewnością wykonał ich wiele setek. Część przywiózł do kraju, inne rozeszły się po świecie. I tak wiadomo, że znajdują się obecnie w różnych placówkach na terenie Polski, Niemiec, Rosji, a zapewne i w innych krajach, w których przebywał B. Piłsudski szukając dla siebie dogodnego miejsca do życia i pracy naukowej. Fotografie te znakomicie dopełniają omawianie przez niego zagadnień kulturowych. Niektóre z nich obiegły cały świat, ukazując się w różnych czasopismach, budząc zrozumiałe zainteresowanie. Wspomnijmy tu tylko, że na wystaB. Piłsudski, op. cit., s. 152. M. Bero, Obraz kultury ludów Azji Środkowej w materiałach Leona Barszczewskiego, w: Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych. Praca zbiorowa pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1983, s. 23-43. Fotografie te były także eksponowane w 1987 r. w Galerii Fotografii "Hybrydy" w Warszawie na wystawie pod nazwą: Leon Barszczewski. Fotograf 15 16 Azji środkowej 17 XIX w. L. Dubacki, Jan Stróżewski (1869-1918), "Fotografia", 3: 1986. �158 wie poświęconej kulturze ajnoskiej, zorganizowanej w 1987 roku przez Muzeum w Kolonii 18 znalazły się również zdjęcia jego autorstwa. Dotychczas nie publikowane fotografie z jego zbiorów znajdują się w Archiwum Naukowym Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR we Władywostoku, a aktualnie prowadzona pełniejsza kwerenda, przy okazji przygotowania wspomnianych już Dziel Zbiorowych B. Piłsudskiego. ujawnia nowe zespoły. a wiele łaskawiej, aniżeli z fotografiami obrazującymi kultun~ ludów Sachalinu wykonanymi przez B. Piłsudskiego oraz innymi jego materiałami naukowymi znajdującymi się w Instytucie Wschodnim w IN arszawie, obszedł się los z wałkami fonograficznymi, które przywiózł on do kraju w 1906 roku. Ich dzieje przedstawił przed laty J. Ba!'lczerowski 19 i A. Kuczyński 20, aktualnie natomiast czas dopisał no\ve fak ty. Oto bowiem przy wydatnej pomocy organizacyjnej japońskiego etnologA Koichi Inoue i wspomnianego już J. Bańczerowskiego oraz A. Majewicza udało się sprawą przegrania i odczytania zapisów, utrwalonych przed ponad 80 laty na tych wałkach, zainteresować jap0l1skie środowiska naukowe. Tak więc w 1984 roku specjaliści japońscy z Instytutu Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, przy zastosowaniu techniki laserowej, przekopiowali utrwalone na woskowych walkach nagrania f1jnoskiego folkloru, umożliwiając prawie pełne ich odczytanie, a co za tym idzie i dalsze naukowe opracowanie. Material ten wejdzie tai,że w skład wspomnianej już edycji naukowej spuścizny B. Piłsudskiego. W swym podstawowym trzonie edycja ta obejmie, rzecz to naturalna, wszystkie opublikowane dotychczas rozprawy naukowe oraz opracowania popularne autorstwa B. Piłsudskiego, w tym również jego korespondencję i inne materiały bio-bibliograficzne. Wspomniano już poprzednio jak dziwne zrządzenia losu zawiodły go na odległy Sachalin, przybLżaj;\C" 18 J. Kreiner, Norden. Ein H. D. Olschlegler, Bestandskatalog der Ainu . .lager, Stammlung Fischer unci Sammlcr in Jupan < des Rautenstrauch-.loc:;t-Mllseum, Korn 1987. 10 J. Bańczerowski, Zapisy fonograficzne Ajnów. "Biuletyn Fonograficzny". f.: 1964. 20 A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Hl72 to jedna z pełniejszych polskich publikacji na temat Polaków na Syberii, która ukazała się W' Polsce po roku 1945. Ryzyko jej opublikowania podjęło ówczesne kierownictwo Wydawnictwa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu gdy po "przewrocie grudniowym" w 1970 roku rozluźniły się trochę ograniczenia tematyczne J1adzoro'vane przez cenzurę. W ksiąźce tej jest duży fragment poświęcony B. Piłsudskiemu, n:ltomiast pełniejsze informacje o losach wałków fonograficznych znajdują się \V :,~tykule: A. Kuczyński, Wkład nauki polskiej w badania Ajnów i ich kl!lLiry. "Studia z Dziejów Geografii i Kartografii" seria "Monografie z Dziejów N:lUki i Techniki", t. 87: 1973. �159 zarazem niektóre fragmenty jego życiorysu. Tak się złożyło, iż jego osobowość ukierunkowana była zawsze na potrzeby innego człowieka. Nic przeto dziwnego, że w uciążliwych warunkach katorgi potrafił znaleźć takie obszary aktywności, które umożliwiały mu pracę na rzecz innych. Początkowo były to zajęcia w kancelarii więziennej, potem skromna działalność pedagogiczna, która z czasem nabrała większego wymiaru poprzez organizowanie szkół elementarnych dla krajowców wreszcie, początko\vo amatorska, działalność na polu etnografii, która z czasem przerodziła się w zajęcie profesjonalne. Kształtowanie się zainteresowań etnograficznych, pozbawione w początkowym okresie jakiegokolwiek programu badawczego, przebija wyraźnie z różnych publikacji B. Piłsudskiego. Oto w jednej z nich poświęconej poezji Niwchów, pisze on, iż "Wspólna, ciężka niedola, tylko rozmaicie odczuwana, jednakowa, szczera i gorąca miłość do Ojczyzny, kolebki naszego życia, zbliżyła nas i pokochaliśmy się. Spoza mego szarego chałatu z żółtym tuzem na plecach. który was odstraszał, bo widzieliście w nim okropnych zbójców, czyhających na wasze życie, mienie i cześć waszych niewiast, spoza innych ciężkich symbolów aresztanckiego położenia mego, odczuliście, wy moi starzy przyjaciele, swym pierwotnym dziecięcym instynktem, że mogę wam szczerze współczuć i was pogardzonych, niezrozumianych, uważanych za "psów smrodliwych" pokochać. I garnęliście się do zamyślonego wciąż, bladego, a tak dziwnego dla was młodziana, szliście do niego długim nieprzerwanym szeregiem przez lat niemal 12, by usłyszeć słowo dobre, by otrzymać przyjacielską, zdrową radę, by się poskarżyć na ciężkie krzywdy brutalnych sąsiadów białolicych, by odpocząć wśród wypraw myśliwskich, posilić się i wyspać u tego przyjaciela, któremu daliście drogie i zaszczytne dla niego miano "starszego brata", "AKAN". Biegły lata nieskończenie jednostajne, jak krople rzęsistego deszczu, j smutne, jak płomyk zasypanego popiołem i wdeptanego w ziemię a płonącego przedtem drzewa. Związek serdeczny nas łączący krzepł i rozszerzał się na coraz dalsze okolice. Jużeśmy razem się cieszyli powodzeniem waszem w sezonach połowu ryb i myślistwa, odczuwaliśmy radość, gdy zdrowe latorośle uszczęśliwiały rodziny i powiększały liczbę członków gasnącego waszego szczepu: smuciliśmy się razem, gdy śmierć unosiła do pięknego ale nieznanego "Mlywo" tych, których zaliczaliśmy do naszych wspólnych przyjaciół; żebraliśmy razem u naszych "Panów", by wykołatać pomoc w klęskach, grożących wam głodem, obmyślaliśmy środki, by zapobiegać szerzącym się epidemiom. a dzięki Wam, bracia moi żółtolicy, dzięki za zaufanie i przyjaźll, które z żywego trupa, pożądającego śmierci, zrobiły na powrót człowieka hołdującego przede wszystkim czynnej miłości dla ludzi. Dziękuję za otwarcie mi dusz waszych, za odsłonięcie mi tajników waszej trudnej, odmiennej, nieharmonijnej dla nas, ale wam drogiej ojczystej mowy, za powierzeniE:' niejednej tajemnicy, za chętne objaśnianie waszych myśl: �160 i zapatrywań, za dzielenie się ze mną najdroższym skarbem, który wam pozostał i osładzać wam będzie ciężkie kajdany niewoli - waszymi pieśniami".21. Przyjaźń B. Piłsudskiego łącząca go z Niwchami przyobleczona była w różne formy. Starał się osłaniać ich przed carskimi czynownikami, był orędownikiem ich spraw wobec władz, uczył ich dzieci zasad higieny i elementarnej wiedzy. Odjeżdżając do Władywostoku (1899) zabrał z sobą młodego Niwcha z zamiarem wykształcenia go by ten, po powrocie na wyspę, mógł się zająć nauczaniem swoich współplemieńców. Niestety chłopiec ten, którym B. Piłsudski serdecznie opiekował się we Władywostoku, zmarł tam na gruźlicę. Wielość społecznych ról pełnionych przez niego na rzecz tej grupy etnicznej wyraziła się także w obszernym opracowaniu zatytułowanym Nużdy i pot'riebnosti sachalinskich gilakow, opublikowanym w tomie 4, cz. 4 czasopisma "Zapiski Priamurskogo otdieła Impieratorskogo russkogo, Gieograficzeskogo obszczestwa". Niwcham poświęcił także kolejne swe prace jak Poezja Gilaków, "Lud", t.17: 1912, z. 2 oraz Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912, a ponadto w innych artykułach odnoszących się do tubylców Sachalinu są także pewne partie traktujące o tej grupie etnicznej. Jednym z przejawów troski B. Piłsudskiego o tubylców Sachalinu było dążenie do zakładania szkół, o ograniczonym wprawdzie zakresie nauczania, ale i tak pozwalającym uczniom na zdobycie pewnego zakresu praktycznej wiedzy. Początki tej działalności rozpoczęły się we wsi Rykowskoje gdzie w miejscowej szkole zorganizował zajęcia dla dzieci z niwchijskich rodzin. Później praca na tym odcinku przybrała charakter bardziej programowy, zwłaszcza w latach 1903-1905, w których zorganizował on szkoły dla dzieci ajnoskich, między innymi we wsiach Najero, Tarajka, Sijancy, Naibuczi, Mauka, Otosan. Bez nieodzownego dla tego zajęcia entuzjazmu, umiejętności współżycia z tubylcami i miejscową administracją rosyjską, całe przedsięwzięcie pedagogiczne nie powiodłoby się gdyby nie Jego dobra znajomość języka ajnoskiego. Oprócz realizacji założonego programu trzeba było pokonywać także określone uprzedzenia Ajnów do nauki, zwłaszcza, iż niejednokrotnie krążyły plotki, iż ci którzy nauczą się czytać i pisać będą odsyłani df) "specjalnych drużyn bojowych nad Amur". Z takimi i innymi trudnościami radził sobie B. Piłsudski, a w pewnym okresie udało mu się nawet wyjtć poza wcześniej planowane rozwiązania formalne i powiększył liczbę "punktów szkolnych" mając do pomocy ajnoskiego nauczyciela, a także przyzwolenie i finansową pomoc miejscowej administracji. Wspomniano już poprzednio, że w 1899 roku skutkiem starań ze21 B. Piłsudski, Poezja GiLaków, "Lud", t. 17: 1912, s. 4-5. �161 Fot. 3, Orokowie, Zdjęcie wykonane przez B, Piłsudskiego. wnętrznych, inspirowanych po cZl~ściprzez L. Szternberga, byłego zesłańca, którego poznał B. Pilsudski na Sachalinie, pozwolono mu na wyjazd do Władyvlostoku. Pozostawał tam do lipca 1902 roku pełniąc funkcję sekretarza Amurskiego Oddziału Imperatorskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, w którym również był bibliotekarzem i konserwatorem zbiorów etnograficznych. W tym czasie współpracował także z redakcją statystycznego dwutygodnika Dalekiego Wschodu oraz był członkiem zespolu redakcyjnego miejscowej gazety. Podczas rozruchów w Chinach pełnił także obowiązki felczera w miejscowym szpitalu dla imigrantów. Władywostok 0p\lŚcił on 8 lipca 1902 roku po przyjęciu 11 Lud t. LXXIV �162 propozycji Imperatorskiej Akademii Nauk by ponownie udał się na Sachalin dla zgromadzenia kolekcji etnograficznej dotyczącej kultury Ajn6w, Niwchów i Oroków. Niemałą rolę w tym przedsięwzięciu badawczym odegrał także wspomniany już poprzednio L. Szternberg, który zadbał o to by pomocy finansowej na ten wyjazd udzielił Rosyjski Komitet do Badań nad Azją Środkową i Wschodnią. Gdy mówimy o wkładzie B. Piłsudskiego w badania nad kulturą Ajnów to właśnie ten okres jego pobytu na Sachalinie spięty klamrami dat: lipiec 1902 - czerwiec 1905, okazał się najbardziej twórczy i wypełniony bez reszty studiami terenowymi. W tym czasie, na krótko tyll<.o, dwa razy opuścił Sachalin. Raz między 13 lipca a 30 sierpnia kiedy to z Mauki odpłynął do Hakodate na Hokkaido. Drugi raz odprawił się na Hokkaido 20 czerwca 1903 roku by wziąć udział w wyprawie W. Sieroszewskiego mającej na celu zbadanie problemu akulturacji Ajnów. Pobyt ten zakłóciły przygotowania do wojny rosyjsko-japońskiej i już 24 września tegoż roku obaj badacze opuścili Hokkaido. Piłsudski powrócił wówczas do Korsakowska, W. Sieroszewski zaś poprzez Koreę i Chi- Fot. 4. Ajn z Sachalinu. Zdjęcie wykonane przez B. Piłsudskiego. �ny popłynął do Ettropy. V.fyprawa ta nie przyniosła zaplanowanych rezultatów naukowych, a W. Sieroszewski opisał ją w niewielkiej ksi::\żeczce zatytułowanej Wśród kOSl11atych ludzi mającej parę wydań. Z kalendarium pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 19021905, zestawionego przez Tom.asza Wicherkiewicza 22, aż nadto wyraźnie widać jego aktywność badawczą przejawiającą się w tym, że stale przebywał w rozjazdach terenowych uczestnicząc w różnych ajnoskich ś\viętach i obrzędach, jak np. święto niedźwiedzia i polowania na foki, które obserwował w osadach Otosan i Sierakoko, święto zabicia lisa czy święto stawiania inau. Byłaby to długa lista nazw osad i problemów badawczych. Na pewno warto wspomnieć, iż w dwa miesiące po przybyciu na Sachalin, to jest 10 września 1902 roku spotkał się B. Piłsudski w Korsakowsku z gubernatorem wyspy, generałem Łapunowem, który zlecił mu opraco\vanie raportu dotyczącego położenia społeczno-ekonomicznego Ajnów i projektu nowych przepisów dotyczących tubylców. Zadanie to wykonał on wzorowo korzystając ze szczególnych pełnomocnictw jakie otrzymał wówczas od zleceniodawcy, który po powrocie do swej stałej rezydencji w Aleksandrowsku pisał do niego: "Łaskawy Panie Bronisławie Osipowiczu! Zgodnie z naszą rozmową na posterunku Korsakowskim, przesyłam w załączeniu wykaz wymaganych danych o tubylcach, najuniżeniej prosząc Pana - łaskawy Panie - w związku z wyrażeniem przez Pana zgody - o zebranie i przekazanie mi szczegółowych danych i informacji zgodnie z załączonym programem o Ajnach okręgu korsakowskiego oraz o opracowanie projektu zasad administrowania różnoplemieńcami i ich statusu, które powinny zastąpić ustawy działające obecnie w tym względzie. Zechce Pan przyjąć wyrazy serdecznego szacunku i oddania" 23. Podczas opracowywania tych problemów może Pan korzystać z "Ustawy o różnoplemieJ':cach", która jest w posiadaniu Korsakowskiego Okręgowego Zarządu Policji, ponieważ innych rozporządzell nie wydano. Jednocześnie gubernator wydał stosowne zalecenia dla władz, by te udzieliły B. Piłsudskiemu wszelkiej potrzebnej pomocy, łącznie z możliwością korzystania z rządowej lokomocji konnej i zapewnieniem mu pełnego bezpieczeJ'lstwa. Podejmując się wykonania tej pracy spodziewał ft T. Wicherkiewicz, Krat kij i Kamfuto Ainu-no i6tai chalinie tekstów z ustaleniem ich genezy oczerk ekonomicz2skogo by ta ajnow na o. Sa- Bronislawa Pilsudskiego. Komparatywna analiza i chronologii, praca magisterska napisana pod kierunkiem profesora dr. Alfreda Majewicza w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1991. Ił M. W. Łatyszew, M. M. Prokofiew, Katalog etnograficzeskich koUekcyj B. O. Pilsudsko[Jo w Sachaiinskom obl.astnom krajewiedczeskom. rrmz·ieje. Jużno-Sachalinsk, 1988, s. 19. �164 się zapewne B. Piłsudski, iż przyczyni się do polepszenia sytuacji tubylców. Niestety wybuch wojny rosyjsko-japoilskiej i zajęcie Sachalinu przez Japończyków uniemożliwiły wdrożenie tego projektu do praktyki administracyjnej 24. Jego rękopis, po złożeniu w kancelarii generał-gubernatora, nie został też opublikowany i wraz z innymi r~ateriałami spoczął w archiwum. Obecnie znajduje: si(~ on w Centralny~n Archiwum P3~\st\'lOwyrn Rosyj:skiej Federacyjnej Republiki Radzieckiego Dalekiego \Vschodu w Tomsku, w zespołach akt kancelarii gubernatora obwodu sachAJii\skiego, nr 2032, a odnaleziony przez W. Latysz2wa uclost<~pniony został druIdem. Wcześniej natomiast ukazał Sil: ,icl1<oby b?kst uzupełniający ten ptojekt. Oto bowiem w japoJ1skim czasopiśmie "Sekai" czyli "Świat", z 1906 roku ukazał się jego artykuł zatytułowany KJlrafuto Ainu-no iotai (Sytuacja Ajnów na Sachalinie), o którego genezie dowiadujemy się między innymi z noty autobiograficznej pomieszczonej przez 'V. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym a s\\ioim przyjacielu, tj. autorze tego artykułu. Czytamy \V nim między innymi, iż "Proszono mnie o wypowiedzenie się w kwestji urządzenia Ajnów na Sachalinie, dokąd się miała posunąć japoi1ska fala emigracyjna. 1'v1emor'iał mój na ten temat opracowany, przyjęty został przychylnie przez komisję kolonizacyjną i wydrukowany w kilku zeszytach miesięcznika "Sekai" wydawanego przez markiza Yamagate ... " 25. Dodajmy, iż inspiracją do napisania tego artykułu było konkretne zamówienie złożone B. Piłsudskiemu ze strony Japończyków, którzy na mocy układu w Portsmouth zawartego 5 września 1905 rolm, kOJ'lcząt::ego wojnę japońsko-rosyjską trwającą w latach 1904-1905, otrzymali część zi(:m Sachalinu leżących na południe od 50. równoleżnika, które z czasem określano japońską nazwą Karafuto. W zamierzonym procesie kolonizacyjnym tych obszarów nie bez znaczenia było dla nich umocnienie tubylczego osadnictwa i pełniejsze powiązanie go z własną polityką na tym terytorium. Szczegółowe motywy i okoliczności powstania tego artykułu a także jego rosyjskiego odpowiednika zatytułowanego Kratkij oczerk ckonomiczeskogo by ta ajnow na o. Sachalin i opublikowanego na łamach czasopisma "Zapiski Obszczestwa izuczenija Amurskogo kraja" z 1907 roku omawia wspomniany już T. Wicherkiewicz 26. Dopowiedzieć tutaj jednak trzeba, iż oba te opracowania ul,azały się już po opuszczeniu Sachalin u oraz Rosji przez ich autora. Jego sprawozdanie 24 Zobacz artykuł publikowany w tym tomie "Ludu" zawierający ów dokur ment autorstwa B. Piłsudskiego oraz komentarz do niego opracowany przez W. Łatyszcwa. "Projekt" publikowany jest po raz pierwszy w literaturze polskiej. 25 W. Sieroszewski, op. cit., s. XVIII. 2~ T. Wicherkiewicz, op. cit. �165 Fot. 5. Muzeum w Jużno-Sachalińsku, w którym znajdują dotyczące B. Piłsudskiego. się różne materiały z trzyletnich badań na wyspie ukazało się natomiast w 7 numerze czasopisma "Izwiestija Russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i et·· nograficzeskom otnoszenijach", ukazującego się w Petersburgu i zatytułowane było Otczot B. O. Piłsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. Sachalina w 1903-1905 gg. Jego treść przybliża nam w pewnym zakresie trud badawczy autora, który w tym czasie gromadził eksponaty etnograficzne i odprawiał je do Petersburga statkami floty handlowej, robił dokumentację fotograficzną i z pomocą fonografu zapisywał bogaty folklor tubylczy, zajmował się różnymi zagadnieniami z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej gromadząc unikatową wręcz faktografię z tej dziedziny. Z tego okresu pochodzi jego praca zatytułowana Z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku, bezcenne wręcz studium kulturowe dotyczące tej nielicznej już wówczas grupy etnicznej. We wspomnianym sprawozdaniu z wyprawy znajduje się między innymi i taki zapis: "Wywieziony przeze mnie materiał przedstawia się następująco: zebrano etnograficznych zapisów o Ajnach - 1880, Gilakach - 320, 01'0kach - 180, nad Amurem 400 stron; tekstów ajnoskich 870 s. (część z nich nie została przełożona); tekstów gilackich 285 s.; orockich 13 s.; �166 wyrazów ajnoskich ponad 10.000; gilackich nieco mniej; orockich i 01czów mangunskich około 2000. Zdjęć fotograficznych około 300. Wałków fonograficznych z pieśniami i baśniami Ajnów zapisano ~)O sztuk" 27, Dodajmy zaraz, iż w ciągu tej ekspedycji badacz przebył piechotą przejechał na wozie, saniach, konno, psim i renifel'ow~im zaprzęgiem a także przepłynął łodzią ponad 5 tysięcy kilometrów. Dotarł wówczas do najodleglejszych zakątków wyspy, by dokładniej zbadać kulturę i życie Ajnów, Niwchów i Oroków. Zebrany wówczas materiał stanowi podstawę całej następnej działalności naukowej B. Piłsudskiego. Większa część publikacji ogłoszonych przez niego po roku 1905 opiera się właśnie na tych materiałach, z których część uległa zniszczeniu w pożodze wojennej i rozproszona została w rezultacie mało stabilnej sytuacji materialnej ich właściciela zmieniającego często miejsce pobytu w nadziei na znalezienie optymalnych warunków do pracy naukowej. Zanim jednak rozwinięty zostanie ten wątek biograficzny - odnoszący się przede wszystkim do krakowsko-zakopiańskiego okresu w życiu badacza - wypada choćby na chwilę wrócić do pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 1902-1905, dopełniając informacje o naukowych rezultatach tej ekspedycji, ważnymi szczegółami dotyczącymi jego życia. Otóż na okres ten przypada jego związek z ajnoską dziewczyną i przyjście na świat dzieci, syna Sukezo (1903) i córki Kiy (1905). Była ona siostrzenicą bogatego Ajna, który w miejscowości Ai (często w różnych publikacjach miejscowość ta nazywana jest Ai-kotan, co wprawdzie nie jest błędem ale budzić może pewne niejasności) w południowych rejonach wyspy miał dostatnie gospodarstwo i obszerny dom wybudowany w stylu rosyjskim. Przybył tu B. Piłsudski po raz pierwszy w dniu 14 grudnia 1902 roku, a że dom był przestronny więc uczynił zeń swoją bazę wypadową do okolicznych wsi. Z czasem nowa sytuacja rodzinna spowodowała, iż kwaterował tu częściej. Gdy w 1905roku opuszczał Sachalin chciał zabrać ze sobą rodzinę. Ostatecznie wyjechał sam rozstając się na zawsze z dziećmi i żoną. Potomkowie syna B. Piłsudskiego mieszakją do dzisiaj w Japonii, świadomi swych odległych związków z dawnym "królem Ajnów". I jakkolwiek wątek to ciekawy pozostawiamy go na uboczu naszych zasadniczych rozważań. Po ostatecznym opuszczeniu Sachalinu, przez osiem miesięcy B. Piłsudski przebywał w Japonii. Z jednej strony wykorzystał ten czas na pogłębienie swej wiedzy ajnologicznej, z drugiej natomiast pochłonęły l B. O. Pilsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. SachaZina russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i etnograficzeskom otnoszenijach, 1907, nr 7, s. 49. 27 Otczot w 1903-1905 gg., "Izwiestija �167 go kontakty z japoJ1skimi, chińskimi i rosyjskimi działaczami społecznopolitycznymi. O szczegółach tego pobytu pisał dość dokładnie K. Sawada 28, podając iż 5 sierpnia 1906 roku, na parowcu "Dakota" odpłynął B. Piłsudski z Jokohamy do Ameryki skąd obrał kierunek na Europę. Brak oficjalnej zgody na opuszczenie Rosji był przeszkodą w jego powrocie na Litwę. Swych stron rodzinnych nie zobaczył do końca życia. Osiadł w Galicji, mieszkając po trosze we Lwowie, Krakowie i Zakopanem. Często wyjeżdżał za granicę interesując się problematyką etnograficzną, przedsięwziął nawet zamiar ukończenia studiów etnograficznych, których dyplom miał umożliwić mu objęcie katedry etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Bywało, że nie posiadał przez długie lata sta~ego zatrudnienia. Zył skromnie ale z godnością. Z uwagą śledził usiłowania brata Józefa na rzecz odzyskania niepodległości. Był głęboko przejęty jego planami, jakkolwiek przyznać trzeba, że nie zawsze identyfikował się z nimi. W Krakowie, gdzie mieszkał najdłużej, układał swoje plany badawcze, stąd wyruszał w podróże naukowe po Europie. Tam wreszcie powracał by kontynuować pracę nad publikacjami, mając silne oparcie w księgozbiorze miejscowej biblioteki uniwersyteckiej, a także w osobie profesora Jana Rozwadowskiego, pod którego kierunkiem przygotował swą monumentalną pracę pt. Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, wydaną w Krakowie w 1912 roku. Łączyła go też przyjaźń z profesorem Józefem Morozewiczem, badaczem Wysp Komandorskich i śmiało rzec można, iż ówczesne środowisko naukowe Krakowa wspierało go w pracy naukowej i dopełniało jego samorealizacji poprzez wieloraką pomoc. Przez pewien czas był B. Piłsudski sekretarzem Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności, zawsze czynnym, pełnym pomysłów i organizatorskiej inwencji. Mimo, iż doskwierał mu dotkliwy brak pieniędzy nie zaniedbywał swych zajęć naukowych. Opracowywał przywiezione zbiory i wiele publikował zarówno w wydawnictwach krajowych, jak i zagranicznych 29. Bywało, iż żalił się jednak na swój los, a w jednym z listów do antropologa Juliana Talko-Hryncewicza pisał, że w kraju "formułki są ważniejsze od istoty rzeczy. Dla uczącego jestem za stary, dla uczonego brak mi stopni naukowych. A jednak jestem jednym i drugim obecnie. Czuję się Polakiem, za granicą nawet jestem rzadkim i po~ K. Sawada, B. Piłsudski in Japan, w: Proceedings of the International on B. Pilsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture, Edited by executive Committee of the International Symposium Hokkaido University, Sapporo 1985. zu A. Majewicz, Bibliography of Works by Bronislaw Piłsudski. For the Edition of the Collected Workes of Bronislaw Pilsudski, Poznań 1990. Symposium �168 dziwianym Polakiem, a dla swoich jestem zupełnie niepotrzebną najwyżej żebrakiem, który kąsek chleba może wyprosić" 30. rzeczą, Uzupełnijmy zarazem to bardzo osobiste wyznanie nową zupełnie wiadomością źródłową podaną przez W. ł.atyszewa z Jużno-Sachalińska, iż B. Piłsudski nosił się z zamiarem powrotu do Rosji, gdzie dzięki L. Szternbergowi oferowano mu etat w Muzeum Etnograficznym Carskiej Akademii Nauk. Hie wiadomo jak dalej potoczyłyby się jego losy gdyby nie zagubienie paszportu uniemożliwiającego mu rychły v:yjazd. Wszczął on nawet pewne starania w tym względzie i napisał do 1'O\,,1arzystwa Badall Kraju Arr..urskiego, :~e "Dla mnie bardzo ważnym jest otrzymanie paszportu jak r.ajszybciej, ponieważ zaproponowana mi intratna posada może zostać zajqta [...] a ja nie mogę wyjechać bez zagranicznego paszportu". W tym samym czasie Gubernator Okręgu Przymorskiego informował Towarzystwo, "że zagraniczny paszport Bronisławowi Osipowiczowi PiłsJdskiemu, członkowi Towarzystwa, nie może być wystawiony bowil'm nieodzownie jest dla załatwienia tej sprawy przedłożenie przez niego odpowiedniego świadectwa wystawionego przez rosyjskiego konsula, o tym, że istotnie stary paszport został zagubiony" 31. Tak więc jedynie machina biurokratyczna zatrzymała B. Piłsudskiemu na polskiej ziemi! Tymczasem nadal nie wiodło mu się najlepiej w Galicji. Zdecydował się na zmianę miejsca zamieszkania. W 1911 roku osiadł w Zakopanem, gdzie bywał wielokrotnie wcześniej, począwszy od 1908 roku, kiedy to po raz pierwszy przybył na Podhale. Stosunkowo dobrze znamy zakopiański okres B. Piłsudskiego, który cechuje się rozlicznymi działaniami na rzecz budowy muzeum, przedsięwzięciami o charakterze edytorskim, związanymi z założeniem "Rocznika Podhalańskiego" oraz organizatorskimi w łonie Sekcji Etnograficznej Towarzystwa Tatrzańskiego, a także eksploracjami terenowymi w różnych rejonach Podhala, na Spiszu, O1'awie i na Słowacji. Pisał o tym zajmująco Juliusz Zborowski 32, który osobiście znał B. Piłsudskiego. Są też inne opracowania i relacje 3:1, K. Zawistowicz, op. cit., s. 45. W. M. Łatyszew, l'd. M. Prokofiew, op. cit., s. 29. 8! J. Zborowski, Z dziejów ludoznawsttca i mnzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 6: 1976. 53 A. Kuczyński, Dobrze jest wierzyć szamanom relacja Bronis/awa Pi/sud..! skiego, w: Ludy dalekie a bliskie. Antologia polskich re/acjji a ludach Syberii, Wybór i komentarz A. Kuczyil$ki, Wrocław 1989; tenże, Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29-30: 1991; tenże, Brc~islaw Piłsudski wieczny tu/acz, "Semper Fidelis", nr 2-3: 1991; A. Majewicz, Klc pełnej ocenie dorobku naukowego Bronisława P"ilsudskiego, "Przegląd Ori:-ntalL.yczny", 2: 1987; A. Piechowski. Polski badacz 30 31 �169 wśród nich na szczególne wyrozmenie zasługuje Uziembły daleki od uczonej formuły ale taki, odtworzyć postać B. Piłsudskiego, rzec można więc ów autor, że w Zakopanem z początku XX tekst autorstwa Adama z którego można sobie szkic do portretu. Pisze stulecia, "w tym centrze swoistej kultury, którą interesowała się cała Polska, może najdotkliwiej chrornała etnografia. Gadano o stylu zakopiaflskim, opowiadano o zdobnictwie zakopiańskim, przebierano się w stroje góralskie ... I cóż stąd? Polska nie miała ani środków - ani ludzi. Po amatorsku zaprzątali sobie tym głowę malarze, trochę poeci i na tym koniec. Oczywiście, że byli l'..ldzie, którzy na ten temat przemyśliwali. Były i artykuły, były i książeczki. Ale przecie ... Proszę sobie wspomniet:, ::::e Polska przed pierwszą wojną miała tylko dwa słabo obsadzone univJersytety. Dialektologią zajmować się począł dopiero Nitsch - jeden. Katedry etnografii w ogóle nie było. Na własną rękę zaś prowadzić studia -niełatwo. A jednak prowadzono. W Zakopanem zajmował się tymi sprawami przede wszystkim człowiek niewyczerpanej inicjatywy, a również energii - Tadeusz Korniłowicz. Ale teoretyczne przygotowanie jego na tym terenie było słabe i wszystkie pomysły organizacyjne kończyły się na dość chaotycznym powiększaniu ubogich zbiorów Muzeum im. Chałubińskiego. Aż wreszcie zjawił się człowiek nowy, człowiek istotnie o wykształceniu etnograficznym, z wyrobionym już nazwiskiem, nazwiskiem głośnym skądinąd. Był nim Bronisław Piłsudski, król Ajnosów. "Król" niemal autentyczny. Uczony z prawdziwego zdarzenia. [...] Wśród plemienia Ajnosów nad Oceanem Spokojnym zyskał ogromny autorytet. Umiał być ich obrońcą prawnym, umiał ulepszyć organizację ich życia. Umiał kierować tym życiem. [...] Zdaje się przybył do Zakopanego jako gość doktorstwa Dłuskich, którzy nie opodal Zakopanego, na stokach Gubałówki, prowadzili największe sanatorium dla "piersiowo chorych". Jednak chyba niedługo pozostawał na uboczu. Czynna jego natura nie pozwalała na spoczynek, a należał do ludzi, którzy nieodpartym czarem niewolą każdego już przy pierwszym spotkaniu. Czy miał zamiar dłużej zabawić w Zakopanem i w ogóle na Podhalu - nie wiem. Ale od razu wszedł w jego życie. W tym siwiejącym nieco panu, starannie ubranym, o niedużej przystrzyżonej bródce było coś niezmiernie pociągającego. Wszędzie gdzie tylko się ukazał, był jakby u siebie w domu, przy swoich .Po raz pierwszy spotkany człowiek - był mu już bliski. Nie było w nim ani śladu jakowejś sentymentalnej rozlewności. Nie, pan Bronisław nie gadał wiele o sobie, nie zwierzał się, nie narzucał swojej osoby. Ale jakoś się tak zdarzało, że po paru minutach rozmowy już wiedział, z kim ma do czynienia. Już wienr 9: 1985; tenże,' Zapomniana postać z dziejów Zakopa"Podhalanka" nr 2: 1985; H. Swienko, Antropologia spo12czna Bronisława. Piłs.udskiego, "Prace Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Warszawskiej. Filozofia", t. 4: 1973; tenże, Wkład Bronisława Piłsudskiego do etnografii religioznawczej, "Studia Religioznawcze. Teoria i Metodologia Religioznawstwa, t. 14: 1979. Ajnów, nego: "Poznaj Bronislaw Świat", Piłsudski, �170 dział, co ten nowy znajomy umie, co go pociąga. I już po chwili zwracał się o jakieś wyjaśnienia, a może o radę, jak urządzić to lub owo, jak można pomóc komuś w jego pracy. Jak dostać się tam, a tam. Niebawem rozmowa schodziła na sprzączki, pasy kute, łyżniki, malowidła na szkle i świątki przydrożne; na garnki i odrzwia. I jakoś z tych rozmów samo wychodziło, że sprawa zabytków jest bardzo pilna, że trzeba je zbierać najstaranniej. No ale skąd pieniądze. Przecież trzeba płacić. A więc Pan Bronisław mówił, że oczywiście o zyskaniu większych subsydiów nie ma mowy. Ale - kto wie, czy to nie ma również stron dobrych. Bo gdyby począć płacić za takie rzeczy - rozpocząć się może fałszowanie. Nakupiłoby się wszelkiego rodzaju śmiecia, bo przecież o specjalistów w tej sprawie jest trudno. I mówił Pan Bronisław, jakby całe życie spędził w Zakopanem, że obecnie coraz mniej ludzi zajmuje się wyrabianiem ozdób. Coraz trudniej będzie o sprzączki kute, bo dostarczy je fabryka norymberska. Wyjaśniał, jak zmienia się życie. Pewien tryb zarobkowania, otoczenie, przyzwyczajenie ograniczają potrzeby dnia dzisiejszego. Ziemia co daje to daje. Niewiele. A tylko raz na rok można ją uprawiać i tylko raz na rok zbierać. Co się dostało musi starczyć. Ale zostaje dużo wolnego czasu, kiedy ani w polu nie ma co robić, nie ma też jagód ni grzybów. Siada wtedy człowiek na przyzbie, bierze kozik do ręki i poczyna wyrzynać. Kto inny tłoczy albo maluje na szkle. Ot, przygotowuje sobie sosręb. I miesiące całe rzeźbi coś na nim, by to jakoś przecie wyglądało. Jeden coś chce wyrazić, opowiedzieć tą swoją sztuką. Drugi myśli, jak ozdobić rzecz codziennego użytku, by cieszyć się jej widokiem. [...] Pan Bronisław gadał tak w kawiarni i na ulicy, i na zebraniach. I jakoś się wyłoniła sekcja Towarzystwa Tatrzańskiego - sekcja etnograficzna. I nagle różni ludzie poczęli znosić najróżnorodniejsze rzeczy. Jedni przez snobizm, inni przez wzgląd na poważną postać pana Bronisława. Bo ten naprawdę chwytał wszystkich za serce" 34. Istotnie takie były przymioty osobowe "Pana Bronisława". Oprócz tego, że swoją działalność edukacyjną na rzecz gromadzenia zbiorów prowadził w samej stolicy Podhala, to często bywał także na halach i turniach Tatr, w szałasach pasterskich i wiejskich chatach. Znali go dobrze zarówno ludzie z intelektualnej elity Zakopanego, jak również prosty góralski lud. Podczas wycieczek etnograficznych przejawiał chęć poznania obyczajów ludowych, zbierania pieśni, legend, przysłów i materiału słownikowego, a także danych o genealogii rodzin góralskich, zwyczajach pasterskich itp. Obserwacje o pasterstwie halnym w Tatrach opublikował w Szwajcarii w artykule Almen-Viehzucht im Tatra-Gebirge, na łamach "Archives Suisses des Traditions Populaires - Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Oprócz tego, że położył duże zasługi na polu muzealnictwa w Zakopanem i związanej z nim działalności wy14 A. Uziembło, Ludzie i Tatry, Kraków 1987, s. 209-211. �171 dawniczej był także B. Piłsudski animatorem innych przedsięwzięć o szerszym charakterze. Oto bowiem prowadził agitację na rzecz utworzenia w Galicji stowarzyszenia mającego integrować inteligencję polską rozrzuconą po świecie. Sam bowiem aż nadto dobrze odczuwał osamotnienie przez lata pobytu na Sachalinie by nie zwrócić na to uwagi, iż inni rodacy żyjący z dala od stron rodzinnych oczekiwali pełniejszych kontaktów z krajem. W sprawie tej zredagował nawet specjalną odezwę, którą podpisały takie osobistości jak Franciszek Bujak, Jan Gwalbert Pawlikowski, Eugeniusz Romer i inni, w tym również on sam sygnując ją podpisem: "Bronisław Piłsudski, bl. tułacz po Wschodniej Azji, etnolog". W rzeczywistości był on wiecznym tułaczem. Zły los kierował jego szlakami po świecie, począwszy od 1881 roku. Wybuch wojny światowej zmusił go do opuszczenia Galicji. Przez pewien czas mieszkał w Wiedniu by stamtąd przenieść się do Szwajcarii. Odcięty od podstawowego zespołu materiałowego dotyczącego ajnoskiej kultury, który pozostawił w kraju, napisał w Szwajcarii niewielki artykuł pt. Krzyże litewskie 35, w którym aż nadto wyraźnie przebija tęsknota za ziemią rodzinną. Czas wojny oddalał go coraz bardziej od kraju. Sterany syberyjską katorgą, nie najlepszego zdrowia nie mógł służyć krajowi jako żołnierz. Zajmował się więc działalnością charytatywną na rzecz ofiar wojny, natomiast po przeniesieniu się ze Szwajcarii do Paryża pracował w Komitecie Narodowym Polskim. W mieście tym dnia 17 maja 1918 roku utonął w wodach Sekwany, a dochodzenie przeprowadzone przez miejscową policję uznało tę śmierć za samobójczą. Pochowany został na cmentarzu Montmorency. Tam spoczywa do dzisiaj . • W dziejach wkładu Polaków w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich postać B. Piłsudskiego należy do wyróżniających się. Tak się niestety złożyło, że dorobek ten jest mało znany w krajowej etnografii i jak dotychczas nie poddano go kompleksowym zabiegom wartościującym, chociaż w ostatnich latach pojawiło się parę prac np. J. Bańczerowskiego, A. Kuczyńskiego, A. Majewicza, H. Swienki i innych omawiających różne aspekty tyczące życia i naukowej działalności tego niepospolitego wręcz Człowieka. W szerszej panoramie dorobek ten prezentowany był podczas dwu międzynarodowych konferencji w Sapporo ss B. Piłsudski, Les croix Lithuaniennes, "Archives Suisses des Traditions Populaires-Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Polskie tłumaczenie zatytułowane Krzyże litewskie, życiorysem autora poprzedził Dr Julian Talko-Hryncewiez, ukazało się w Krakowie w 1922 roku. �172 (1985) i Jużno-Sachalińsku (1991). Już na tym etapie zainteresowań jego osobą udało się ustalić wiele nowych szczegółów biograficznych, wzbogaciła się o nowe tytuły bibliografia jego prac, odnalezione zostały nowe zespoły archiwalne rękopiśmienne i fotograficzne i z całą pewnością lata następne ujawnią kolejne fakty z jego życia i naukowej działalności. W specjalistycznej literaturze podejmującej problematykę kultury ajnoskiej, oraz innych ludów rosyjskiego Dalekiego Wschodu, wzrasta z każdym rokiem ilość cytowań powołujących się na prace B. Pils~ld,;kiego. Określając w tym szkicu pełniej, aniżeli to zrobiono dotychczas '.v n::lszej literaturze, miejsce tej postaci w dziejach etnografii polskiej chciałoby się zainteresować szersze grono krajowych uczonych - historykó\v nauki, folklorystów, religioznawców, orientalistów, językoznawców, etnografów czy antropologów kulturowych - podjęciem kompleksowej oceny wkładu B. Piłsudskiego do badań nad ludami Dalebego Wschodu. Na obecnym etapie znajomości jego aoroblcu niełatwo jest jeszcze wsl·:azać jednoznacznie miejsce jakie zajmuje on w światowej ajnologii. Bez. wątpienia jednak podkreślić trzeba, że należy do badaczy o dużym prestiżu. Jego droga ku etnografii wiodła poprzez lata katorżniczej pracy, w dosłownym tego słowa znaczeniu, a badania terenowe, które prowadził pozostaną na długie lata wzorem pasji i poświęcenia się określonej spra·· wie. Należy oczekiwać, że przedsięwzięty trud wydania jego DzieŁ Zbiorowych przyniesie zamierzone efekty, a także, że monografia biograficz-. na tej postaci przyczyni się do pełniejszego jej spopularyzowania. Antoni Kuczyński BRONISŁAW PIŁSUDSKI'S WAY TO ETHNOGRAPHY (Summary) Among prominent researchers of Siberia who descend from Polish deportees, was Bronisław Piłsudski (1866-1918), who concentrated his ethnographer's interests on the cultures of the natives of Sakhalin, i.e. Ainu, Nivkhs, and Oroks. His stay on that island was due to his being an accomplice in the assault on Tsar Alexander III (1887). The original death sentence had been changed into 15 years of exile with hard labour. The very place of transportation was Sakhalin, where he arrived in August 1887. Initially he was hewing forests, later on he became useful for different prison jobs. He was employed in the prison office and assigned other casual administrative tasks, and with time even didactic ones. Namely, members of the local authorities entrusted him with the tutorship of their children. Having relative freedom of movements within the surroundings, B. Piłsudski focused his attention on the native people Niwch, being interested in their customs and conventions, language and religion. He became their moral protector against Russian colonial exploitation. Later· he met on Sakhalin a J1us- �173 sian deporte or exile L. Szternberg, who was also interested in the culture of the natives. When L. Szternberg was released from, he came back to St. Petersburg, where, having been employed in Russian Academy, he drew attention of his superiors in B. Piłsudski, who was still on Sakhalin. It was at the end of the XIX'h century, when Russia was greatly eager to be cognizant of the geographical and cultural problems of the Far East. Thus B. Piłsudski, still remaining on Sakhalin, participated more and more often in various research ventures. Initially, he Vias a meteorological observer, later, charged by the local authorities, he organized CI museum and a couple of obsero.rational posts. He did not neglect ethnogra~)hical occ:upations. He often cispatched to Petersburg the artifacts characteri~ing the culture of the peoples of Sakhalin. Thanks to help coming just from that city, he was allowed lo move to Vladivostok, where he worked in the field of muscology, was a libr~rian at the Geographical Society and the editor of the local :;tatistic magazine. After three years of stay in Vladivostok (1899-1902), he went hack on Sakhalin, as the research of Ain culture had been assigned to him. He conducted it for three years (1902-1905), delivering many ethnographical sets to the museums in Petersburg and in Vladivostok. where they are still remain. Apart from that, he gathered lexical materials, wrote down fables and legends, b€liefs and customs. He was interested in the worship of the bear and generally in the culture of the inhabitants of Sakhalin, and their needs in the changing economical situation, i.e. Russia's growing control over the island. He made very ke~n ohservations on that. B. Piłsudski took didactic actions among the Ains, initi<lted elementary educational programme schools. He built more meteorological stations, submitted reports to the authorities on the situation of the Sakhalin nativcs. Howe"'cr, he primarily dedicated himself to ethnography. From that period corne his first publications of ethnographical charader and systematic research of Ain culture. While conducting them, he used a photo camera and phonograph for documentation purposes. Therefore, B. Pilsudski can be called a forerunner of th~ methodics of ethnographical terrain research, in which he also applied questionnaires, allowing for the systematics of terrain materials. Amo'lg the conspic:ous results of ethnographical research of Ains, conducted by E. Piłsudski, a related and extremely important matter ought to be mentioned heri? All works discussing the reception of his scientific output in the field of ethnography, particularly emphasize his close contacts with the Ains, which made it possible for him to obtain unique artifacts, as well as cultural and religious information. Not quite irrelevant for those contacts was the marriage of B. Piłsudski with an Ainu woman, with whom he had two children a son and daughter. That relationship verified B. Piłsudski in the eyes of the natives. The descendants of that family live uptil now in Japan. B. .Piłsudski had with his wife, Cuhsamma Kimura, who died in 1938, a son named Sukezo-Kimura (190319(1), who married Harue N. and had a son Kazuyasu, who married 1'0moko N.; and a daughter Kiyo (1905-198?), who married Kumakichi Otani and had two daugters: Namiko (born in 1936, married Kiyokazu Takahashi, they have four children) and Hitami (born in 1936, married Takeo Sato). Certain members of the family visited two international conferences on the input of B. Pilsudski to the ethnographical research in the Far East, held in Sapporo (1985) and in Yuzhno-Sakh:1linsk (1991). B. Piłsudski parted with Sakhalin in autumn 1905 and, after eight months stay in Japan and in the United States, he arrived to Europe. He settled in Cracow and Zakopane, often going abroad with lectures on the ethnography of the native �174 peoples of Sakhalin Island. He was interested in ethnographical muscology Jn Podhale (region at foothill of the Tatras) he started research of thc culture of the highlanders. Though he was continously in difficult financial position - he did not have a permanent employment he published lots of ethnographlcal articles on the Ainu and Nivkhs. He died in Paris in 1918. At present, the works on the proper qualification of hisscientific output in culture anthropology llre in progress, as well as the preparations to the publication of The Collected Works of that researcher - transportee of great merit. Translated by Tomasz Cioska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d04670ffd48d19149fd2b3146760a0c4.pdf ed58c93ec6c619340cbecc56a79a10d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2717 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2528 Title A name given to the resource Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze A n n a E. K u b i a k Strata jest magiczną ochroną Ewa Hoffman Przechadzając się po Covent Garden w Londynie w po­ godny, wiosenny weekend, wyląduję zawsze na pchlim tar­ gu. Uwielbiam też Camden Lock, gdzie znajdują swoje przy­ tulisko klimaty New Age (Kubiak 1997): można zamówić swój horoskop, umówić się na spotkanie z uzdrawiaczem. Poetyka tych miejsc przypomina odpusty, gdzie s'wiete obrazki dewocyjne, medaliki i figurki Matki Boskiej sąsia­ dują z gumowymi pająkami, kolorowymi wiatrakami i pi­ szczącymi gadżetami. Szperając w starych metalowych dro­ biazgach, zegarkach, łańcuszkach, maskotkach, podziwiając piękne miniaturowe przedmioty dla kolekcjonerów, cudow­ ne cynowe garnki, odkrywam stoisko ze starymi, brudnymi misiami. Brudne misie są z przeszłości, czego dowodzi ich wygląd: wyleniałe, naprawdę brudne, niektórym brakuje ucha, innym oka. Są indywiduami ze swoją historią i jedyny­ mi egzemplarzami. Ich bracia i siostry dawno zginęły na śmietnikach, strychach, w ogniskach i pożarach. Patrzę na nie z nostalgią, przypominając sobie swoje dzieciństwo. Mo­ je próby kupienia w Warszawie prawdziwego misia z trocin, który ruszałby łapkami i nóżkami, nie byłby australijskim misiem koala ani misiem pandą, ani chińską kopią misia z Disneylandu, tylko miniaturą polskiego niedźwiedzia, spa­ liły na panewce. Pytam więc o cenę tych misiów i okazuje się, że kosztują kilkadziesiąt funtów. Cena tylko dla boga­ tych kolekcjonerów. Dziś prawdziwych misiów już nie ma myślę sobie - i dlatego te, jak się okazuje pochodzące z Ro­ sji, Polski i Anglii są tak cennymi, bo ostatnimi egzempla­ rzami. Brudne misie zawsze znajduję na pchlim targu, który po angielsku jest targiem muszym (fleamarket), albo sprze­ dażą w garażu w USA (garage sale) albo sprzedażą z samo­ chodów w Anglii (car sale). Nie wiem, od jak dawna kwitną starzyzną targi w Nowym Jorku, Kopenhadze i Londynie, ale w Warszawie były chyba zawsze, tylko teraz jest ich więcej. Obok tak sławnych targów jak na Kole, są i małe targi, jak grzyby po deszczu rozwijające się z wiosną obok handlo­ wych hal. W maju pod Halą Mirowską, niedaleko Wall Stre­ et Warszawy, ustawiają się staruszkowie ze swoimi małymi kramikami rodzinnych resztek z serwisu, młynków do mie­ lenia kawy, świeczników. Sprzedają też stare ubrania, kon­ kurując ze sklepami zwanymi: „ciuszek", „odzież zacho­ dnia", „odzież używana", „second hand", „grzebalnia", w których grzebią bynajmniej nie tylko jakieś skromnie ubrane starowinki, ale i modnie odziane nastolatki i zamoż­ nie wyglądające czterdziestolatki. Pchli targ jest opozycją supermarketu, gdzie rzeczy są se­ ryjnie anonimowe, kupowane w dużych ilościach. Metafora supermarketu odsyła do wyobrażenia kultury jako systemu sprawnie zorganizowanego, o jasnych przejrzystych regu­ łach, kontrolowanego przez „górę", systemu dystrybucji i wymiany dóbr. Na pchlim targu - przeciwnie - można, a na­ wet trzeba się potargować, a w niektórych miejscach świata na przykład w Hongkongu, jak miałam okazję niedawno się przekonać - nawet zaproponować połowę ceny. Jest to rów­ nież miejsce pogawędek i nostalgicznego przypominania so­ bie o istnieniu - dziś już niepotrzebnych, czy też „inaczej po­ trzebnych" - starych rzeczy. Pchli targ jest również opozycją wobec muzeów, które w przeciwieństwie do tego pomieszanego świata dostojeń­ stwa i kiczu - prezentowane są jako świat uporządkowany, usystematyzowany, skatalogowany. Tak pisze o tym Renato Rosaldo: „Na konferencji w 1980 roku na temat kryzysu w antropologii, Cora Du Bois, emerytowana profesor Harvardu, mówiła o dystansie, jaki czuła wobec «złożoności i zamętu tego, co kiedyś znałam jako zrozumiałą i wymaga­ jącą dyscyplinę... To jest jak przejście od znakomitego mu­ zeum sztuki klasycznego okresu do teraźniejszej sprzedaży w garażu». Wyobrażenie muzeum dla okresu klasycznego i sprzedaży w garażu dla teraźniejszości uderza mnie trafno­ ścią, ale ja oceniam je trochę inaczej niż Du Bois. Ona czu­ je nostalgię za znamienitym muzeum sztuki ze wszystkim na swoim miejscu, ja zaś widzę to jako relikt kolonialnej prze­ szłości. Ona nie znosi chaosu garażowej sprzedaży, a ja wi­ dzę, że dostarcza on dokładnego obrazu dla sytuacji postkolonialnej, gdzie kulturowe artefakty krążą między różnymi miejscami i nic nie pozostaje święte, stałe lub opieczętowa­ ne" (Rosaldo 1993, 44). Wracając jednak uparcie do misiów, to w Anglii i Danii odkryłam renesans (który zaczął się już i w Polsce): „misia z przeszłości". Ów Teddy Bear from the past - jak głosi do­ łączona karteczka „w starym stylu" - jest już „produkowa­ ny" tak, jakby przeszedł niejedną dziecięcą zabawę. Sierść ma nierówną i łapki nieco wykręcone. Są w Anglii czaro­ dziejskie sklepiki z misiami ręcznie robionymi, z których każdy ma niepowtarzalną osobowość. Zastanawiające jest też ponadkulturowe ponowne odczytywanie przygód Kubu­ sia Puchatka. Ich „taoistyczna" wersja jest kultową książką New Age. Łatwo ulec przekonaniu, że misie musiały być za­ wsze.' A więc jest nostalgia w kulturze. W nurcie „niuejdżowym" półki sklepów dekorowane są w nastrojowe anielskie świece, świeczniki, serwety, a sojowe kotlety (z proszku o zgrozo!) nazywane są „kotletami babuni". „Niuejdżowe" powroty nie są jednak reprodukcją tego, co było, ale produ­ kują świat odwołujący się do znaków odczytywanych okiem turysty (Culler 1981, za: Steward 1988, 233). Tak jak całują­ ca się para na ulicy Paryża jest znakiem wiecznego „roman­ tycznego Paryża", tak produkty wymienione wyżej tworzą 167 �atmosferę czarodziejską, którą rządzą: magia, ezoteryczne inicjacje i tajne stowarzyszenia - dziś oddane turyście, a więc każdemu, kto tylko może sobie na to finansowo po­ zwolić. Nostalgiczny paradygmat jest jednym z nurtów współczesnej kultury. Na ulicach Londynu, Kopenhagi, War­ szawy, Krakowa odnajdujemy piekarnie z „tradycyjnym pie­ czywem", sklepy z „domowym jedzeniem", uliczne sprze­ dawczynie lnianych serwet i firanek, renesans ołówka - i po fali automatycznych - ołówka, który trzeba temperować (w dobie komputerowej!). A powrót komody, toaletki (eta­ żerki) i starych okuć i skrzyń? Przypominam też sobie, jak czarowały mnie również ręcznie robione lalki ubrane w suk­ nie z dawnych wieków w sklepiku w Quebec City. Tę listę można by powiększać bez końca. Wojciech Burszta (1994, 54) przypomina etymologię po­ jęcia „nostalgia": „Grecki termin nóstos (=powrót) w połą­ czeniu z algos, co oznacza „cier­ pienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia nostalgii jako gorą­ cego pragnienia ujrzenia ojczy­ zny czy nawet choroby powstają­ cej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym. Uczucie nostalgii od­ nosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale cze­ go zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili dostępne". Dodaj­ my, że niedostępność owych atry­ butów może wynikać z dystansu przestrzennego, jak i czasowego. Ten pierwszy rodzaj nostalgii pięknie opisuje Ewa Hoffman: „Dom, ogród, kraj. które straciłaś, pozostają na zawsze takie, jakimi je pamiętasz. Nostalgia - to naj­ bardziej liryczne uczucie - kry­ stalizuje się wokół tych wyobra­ żeń jak bursztyn. Zatrzymane we­ wnątrz nich: dom. przeszłość, są jasne, żywe, uczynione piękniej­ szymi przez medium, które je trzyma i poprzez jego bezruch" (Hoffman 1990, 115). Ten drugi rodzaj nostalgii to melancholijne Fot. Anna zapatrzenia w przeszłość. Ulegają jej również antropologowie. W dyskusji nad tradycjami w New Age pojawiło się stanowisko reprezentowane na przy­ kład przez Marion Bowman. Wyraża ona obawę, że „ludzie widząc, jak to, co uważają za swoje tradycje, zostaje pocięte i pozlepiane (w kulturze New Age - AK) mogą nie być za­ chwyceni końcowym produktem" (Bowman 1995, 146). Na podobne zastrzeżenia można odpowiedzieć, że jest świadec­ twem nostalgii za autentycznymi, czystymi kulturami, orga­ nicznymi całościami, kultywującymi ich unikalne tradycje. Nostalgia ta jest sama w sobie zjawiskiem kulturowym i sta­ nowi jedną z mityzacji kultury. Pojawiają się również propo­ zycje odróżniania autentycznych tradycji od niuejdżowych. Są antropolodzy, którzy twierdzą, że mają kryteria rozróżnie­ nia między rdzennymi, autentycznymi tradycjami szamani­ zmu i nowymi formami szamanizmu.' Wydaje się jednak, że w konkretnym przypadku nie jest to takie proste. Donald Joralemon wyciąga inne wnioski: „obsesja 'tradycją' zaciemnia właściwą dynamiczną jakość kultury (...) idea. że badacz mo2 168 że orzekać o autentyczności zmieniających się tradycji (...) jest paternalistyczna" (Joralemon 1990, 117). Rzeczy same w sobie nie są towarami bądź prawdziwą tradycją, to raczej kontekst kulturowy, w jakim istnieją, o tym decyduje. Jest wiele przykładów współczesnego sięgania do obcych trady­ cji, mieszania ich, a jednocześnie tworzenia czegoś nowego i niezamykania w twierdzy czy to 'ezoteryki', czy 'Orientu'. Są na przykład grupy muzyków, takie jak „Atman", „Trebu­ nię Tutki", „Deep Forest". „Atman" korzysta z instrumentów z wielu kultur: m.in. cymbałów, gitary 12-strunowej, fletu, australijskiego didgereedoo, metalowych trąb z pogranicza nepalsko-tybetańskiego, czegoś w rodzaju indonezyjskich grzechotek, tabli, bębnów: nala, damaru z Nepalu, bębnów ramowych z Ameryki Północnej, bajanu, własnej produkcji instrumentów, пр.: nazwanego 'obój X' - połączenia paster­ skiej ligawy z indyjskim obojem shahnai i trąbką, naszyjnika z muszelek, grzechotek (Atman 1995). Tatrzańska kapela „Trebu­ nię Tutki" eksperymentuje nagry­ wając koncerty wspólnie z пр.: rastafariańską grupą reggae „Twinkle Brothers". Uczestnicy grupy „Atman" w ten sposób mówią o swoich działaniach kon­ certowo-teatralno-warsztato­ wych: Gadająca Łąka to poszuki­ wanie prawdziwych więzi i na­ szej tożsamości (...) Chodziło nam o twórczość rozumianą jako część życia, a nie coś specjalnie celebrowanego. Nie interesował nas pałac kultury, lecz normalny dom na skraju wsi lub w środku miasta, w którym się je, pracuje, rodzi dzieci, a gdy przychodzi na to czas, to słucha się muzyki, tworzy się uczestnicząc w jakiejś tradycji. I absolutnie nie chodziło nam o jakąś ludowość lub coś podobnego. Interesowała nas sztuka u samych źródeł, szczera i prosta, a nie 'konceptualna' czy podporządkowana jakiejś idei. Uderzenie w gong musi być kon­ E. Kubiak sekwencją jakiegoś narastania, naturalnym rozbłyskiem nagromadzonej energii, a nie wydu­ manym misterium ogłuszania publiczności" (Atman 1995, 38-39). Ten cytat pokazuje, że sztuka korzystająca z tradycji nie musi wznosić murów tożsamości, tworząc własną odręb­ ność powstającą poprzez mieszanie nie tylko gatunków (jak zauważał Geertz), ale i tradycji. Wojciech Burszta zwraca uwagę na jeszcze jedną formę nostalgii, jaką jest indywidualne, bolesne pamiętanie. Tutaj współczesne zjawiska, również te z kultury popularnej, stają się w indywidualnej pamięci nostalgicznym wspomnieniem. Pamiętanie nie ma bowiem charakteru ani masowego, ani popularnego, ani zuniformizowaego. Podobnie Bielik-Robson (1997. 10) pisze o nostalgii za ocenzurowanym Klossem. Nostalgia może równie stać się częścią postmodernistycznej kultury, np. w zjawisku nostagia films (Burszta 1994, Jame­ son 1983). Bryan S. Turner wyjaśnia, dlaczego głos krytyków kultu­ ry popularnej jest z konieczności nostalgiczny. Krytycy mu- �szą oglądać się na przeszłość w poszukiwaniu kultury wyso­ kiej (w opozycji do kultury niskiej), w poszukiwaniu abso­ lutnych wartości, podzielanych przez społeczność w sytua­ cji, gdy społeczna rzeczywistość będąca odniesieniem war­ tości została rozproszona, a podziały kultury straciły sens. „Nostalgia jest patrząc historycznie główną chorobą melan­ cholijnych uczonych" - zauważa Turner (1994, 117). Za przykład głosu polskich melancholijnych intelektualistów, spoglądających na kulturę popularną z elitystycznego punk­ tu widzenia, mogą służyć wypowiedzi Stefana Morawskiego (por. пр.: 1996). Detradycjonalizacja wyrażająca się w zaniku centrum odniesienia do wielkiej narracji, będącej fundamentem danej kultury - jest niezależnie od utyskiwań tradycjonalistów pewnym stanem kultury. „Jeśli autentyczne tradycje, czyste produkty, wszędzie poddają się bezładowi (mieszaniu) i bez­ celowości, wybór nostalgii utracił powab. Nie ma dokąd po­ wracać, nie ma żadnej esencji do uratowania" - twierdzi Clif­ ford (1988, 4). Tak mówi o tym Paul Ricouer: „Kiedy odkry­ wamy, że jest kilka kultur zamiast po prostu jednej i konse­ kwentnie w czasie, gdy uświadamiamy sobie koniec pewne­ go typu kulturowego monopolu, czy to iluzorycznego czy rzeczywistego, jesteśmy uderzeni zagładą naszego własnego odkrycia. Nagle staje się możliwe, że są tylko obcy, że my sa­ 4 5 mi jesteśmy 'obcymi' pośród obcych. Kiedy znika całe zna­ czenie i celowość, staje się możliwe przechadzanie się po­ przez cywilizacje jak po szczątkach i ruinach. Cała ludzkość przemienia się w muzeum wyobraźni: dokąd pójdziemy w ten weekend - odwiedzić ruiny Angkor czy na spacer do Tivoli w Kopenhadze?" (Ricoeur 1965). Kathleen Stewart (1988) pokazuje, jak nostalgiczne pragnienie tworzenia „czy­ stych produktów" prowadzi do powstawania muzeów, disneylandów, skansenów, sztucznych światów, w których nie mo­ żemy być już dłużej uczestnikami, lecz tylko konsumentami, turystami (por. też Bauman 1994, Urry 1990). Dlaczego my, dorośli, nadal, albo ponownie, lubimy mi­ sie? Przypominają oczywiście dzieciństwo lub jego rajski ar­ chetyp, ale wyrażają też klimat intymności, ciepła, czułości, ufności. Dlatego w walentynki pojawiają się misie z sercami i napisami: / love you. Misie znajdują swoje miejsce na pół­ kach, przy toaletkach i na kuferkach i zostają tam (nieco przykurzone i wyleniałe), nawet gdy kochankowie się rozsta­ ną. Są symbolem przeszłości, przypominają o „czystych rela­ cjach". Anthony Giddens nazywa tak dzisiejsze, późnonowoczesne związki, które trwają tylko dopóty, dopóki istnieje w nich intymność (Giddens 1992, 62). Potem zostają tylko misie, melancholijne, zasuszone bukiety róż i nostalgiczne rozpamiętywanie. PRZYPISY 1 Z tym mitem rozprawia się Stomma 1992 Jest ona bardzo obecna w polskiej etnografii. Por. Robotycki, Wę­ glarz 1983, Burszta 1994 Np.: Johnson 1995, Geertz 1993. Zdaniem Armina Geertza część „winy" spada na popularyzatora szamanizmu: Mircea Eliade. Sztanda­ rowymi przykładami niuejdżowego szamanizmu stały się prace: Carlo2 3 sa Castanedy, Michaela Harnera (np. The Way of Shaman), Lynn Ander­ son. Turner również zauważa, że nostalgia jest charakterystycznym mo­ tywem Szkoły Frankfurckiej, szczególnie w wydaniu Theodora Adorno. Por. szerzej na ten temat pracę: Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 4 s BIBLIOGRAFIA Atman 1995 - w rozmowie z Anną Nacher, „Pracownia" Promocja Kultury Ekologicznej, Nowy Sącz. Bauman Zygmunt 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Instytut Kultury, War­ szawa. Bielik-Robson Agata 1997 Straceni inaczej, „Nowa Res Publica", 11 (110), 6-13 Bowman Marion 1995 77ie Noble Savage and the Global Village: Cultural Evolution in New Age and Neo-Pagan Thought, „Journal of Contemporary Religion", vol. 10, no 2, 139-149 Burszta Wojciech 1994 Yes. Nostalgiczne strefy pamięci, „Konteksty", 1994 1-2, 54-56 Clifford James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press. Culler Jonathan 1981 Semiotics of Tourism, „American Journal of Semiotics", 1, 127-140 Geertz Armin 1993 Archaic Ontology and White Shamanism, ..Religion", 23, nr 4, 369-372 Giddens Anthony 1992 The Transformation of Intimacy, Love and Eroticism in Modern Societes, Polity Press, Cambidge UK. Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 Detraditionalisation. Critical Reflections on Authority and Iden­ tity, Oxford, Blackwell. Hoffman Eva 1990 Lost in Translation. A Life in a New Language, Penguin Books. Jameson Fredric 1983 Postmodernism and Consumer Society, w: H. Foster (ed.) The An­ ti-Aesthetic Essays on Postmodern Culture, Washington, 11-125 Joralemon Donald 1990 The Selling of the Shanmn and the Problem of Informant Legiti­ macy, „Journal of Anthropological Research", vol. 46, no 2 Johnson Paul C. 1995 Shamanism from Equador to Chicago: a Case Study in New Age Rimal Appropriation, „Religion", 25, 163-178 Kubiak Anna E. 1997 Klimaty New Age, „Przegląd Religioznawczy", 4/186 Morawski Stefan 1996 Mitologiczne aspekty postmodernizmu, „Konteksty", 1/2 Ricoeur Paul 1965 Civilisations and National Cultures, in: History and Truth, Evanston, III., Northwestern University Press. Robotycki Czesław, Węglarz Stanisław Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", 1-2, 3-8 Rosaldo Renato 1993 Culture & Truth, Routledge, London. Steward Kathleen 1988 Nostalgia - A Polemic, ..Cultural Anthropology", vol. 3, no 3, 227-241 Stomma Ludwik 1992 Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek, „Konteksty", 3/4, 123-124 Turner S. Bryan 1994 Orientalism, Postmodernism and Globalisation, Routledge, Lon­ don and New York. Uny John 1990 The Tourist Gaze. Sage. 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41b01aa68060d7d1cc51623384a434f6.jpg 244998b543dc392ed3ae9a385771d87b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37ac6d7360d3d00ff154e928b480e57e.jpg e579a3947a9f267a3a7c8cecf2a64e72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budka dla juhasów pilnujących owiec / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają budkę dla juhasów pilnujących owiec w nocy (Polana Chochołowska). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.4.3.4_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.4.3.3_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Chochołowska szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ebf5b2dc24193ec3412da03fcd84943.pdf 7ed61eaa678fc921e564ab3a9e552ca0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5388 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5008 Title A name given to the resource Budlewo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.209-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER JACKOWSKI Budlewo Myślę ze smutkiem o sztuce ludowej, wykreowali­ śmy taki piękny mit jej doskonałości, więzi z rodzimy­ mi tradycjami, że serce się kraje, kiedy obserwujemy jak ginie w rodzimym środowisku, pozostawiając po sobie pamiątki w najlepszym rodzaju, cepeliowskie. A le proces przemian w kulturze wsi jest nieuchronny i zrozumiały. Zrozumiałe są też wysiłki, by ten proces osłabić, zachować co się da z um iejętności przekazy­ wanych w tradycji lokalnej z pokolenia na pokolenie, zachować pamięć zwyczajów, obrzędów. Żywe są one jeszcze tam, gdzie istnieją sprzyjające bodźce społecz­ ne i religijne, ambicja środowiska. Nie przypadkiem strój, obyczaj, folklor najsilniej są zachowane na Pod­ halu, w którym od czasów Chałubińskiego i W itkiew i­ cza szczególnie m ocna jest świadomość odrębności i wartości swej kultury. Kiedy mnie ktoś zapyta - kim jesteś? - nie wpadnie mi na myśl powiedzieć Mazowszaninem, czy nawet warszawiakiem. A le góral bez wa­ hania odpowie, i to z dumą, iż jest góralem. Ponieważ to go wyróżnia. Zrozumiałe jest więc przywiązanie gó­ rali do swej gwary, stroju, nawet wtedy gdy jest on n o­ szony tylko w święta lub w szczególnych okoliczno­ ściach. Strój wciąż jeszcze wyróżnia, określa. Kiedy w czasie swej wizyty w kraju papież miał przyjechać na Podhale górale chcieli go powitać w całej gali. N a wie­ le miesięcy wcześniej sprowadzono z Czechosłowacji białe sukno, krawcy i hafciarki pracowali bez wy­ tchnienia zdobiąc portki parzenicami, a także gorsety i serdaki. M otywacja patriotyczna wiązała się z religij­ ną. Istniały więc powody by podtrzymać tradycję. Ważne. Powód taki, związany z ambicjami parafialnej społeczności, istnieje też w Spicymierzu. Strój regio­ nalny zanikł, ale pozostał zwyczaj sypania kwiatowych kobierców, po których kroczy procesja. Kobierców, w których każda rodzina stara się ułożyć najładniejszy motyw. A m bicja parafii wiąże się z rywalizacją rodzin­ ną. Motyw rywalizacji wsi występuje w procesji z koro­ wodem w ieńców dożynkowych w Krasnobrodzie, musztrach Straży Grobowych w Gródku czy Radomy­ ślu. Zwyczaje te wyróżniają, stanowią przedmiot dumy, satysfakcji, podtrzymywanej przyjazdem gości, ogląda­ jących i filmujących imprezy, reportażami w koloro­ wych magazynach. Rola księdza proboszcza jest w tych sytuacjach nie do przecenienia, ale jego intencje tylko wtedy są po­ dejmowane przez wiernych, kiedy wiążą się z am bicja­ mi, rywalizacją, dumą lokalną. Tam jednak, gdzie nie 238 ma takich bodźców, a dominuje kultura seriali, telewi­ zyjnej tandety, nawet najbardziej szlachetne inicjaty­ wy kończą się fiaskiem. Po wojnie ksiądz Mieszko w Kadzidle nie mógł powstrzymać zaniku stroju kur­ piowskiego, choć żądał by pary nowożeńców były tak odziane, jak dawniej zwyczaj nakazywał. Pół wieku później minister kultury Zdzisław Podkański ufundo­ wał z własnej kiesy, kostiumy regionalne dla młodej pary biorącej ślub. Bardzo się martwił, że jego inicjaty­ wy nie podjęto Nieraz mnie pytają, co robić by nie znikła sztuka ludowa, jak ją podtrzymywać. Jest, czy jej nie ma? Co robić? W łaśnie na to pytanie chciałbym odpowiedzieć relacjonując wydarzenie, które miało miejsce w Budlewie, wsi podlaskiej leżącej między Łapami a Brań­ skiem, w pobliżu Białej Podlaskiej. Tam właśnie znaj­ duje się dom państwa Formanowiczów. Prawdziwy ich dom, taki z którym się identyfikują. Ukochany, w pięknej przestrzeni, nieopodal siedziby m atki pani Anny. To jest jej rodzinne miejsce, ale znalazł w niej też swą “małą ojczyznę” także pan M aciej, urodzony we wsi wielkopolskiej. Tu w Budlewie, państwo Formanowiczowie, odpoczywają po całej pracy w O stro­ wie Mazowieckim. Dom, który tam mają, jest by tak rzec, roboczy. Pan M aciej bowiem tutaj pracuje, z Ostrowa włada swoimi fabrykami mebli (“Forte”) w kraju, a także na Ukrainie i w Rosji. Tu leczy ludzi i kieruje swoją kliniką osteoporozy pani A nna, tu ist­ nieje założona przez nich fundacja AMF, świadcząca pom oc miejscowej młodzieży. Dzięki fundacji dzieci z Ostrowa wyjeżdżają na wakacje, grupa potrzebującej młodzieży dostaje stypendia, ułatwiające naukę (waru­ nek - dobre oceny). Fundacja zaprasza na spotkania interesujące osoby, np. poetę Ks. Jana Twardowskiego. Fundacja zamierza stworzyć w Budlewie D om Spokoj­ nej Starości, dla twórców ludowych. W łaśnie ta przy­ czyna stała się zaczątkiem naszej znajomości. Na po­ czątku byłem nieufny, cóż ja mogę mieć wspólnego z kapitalistami? A le szybko zmieniłem zdanie, zaczą­ łem państwa Formanowiczów cenić jako ludzi mą­ drych, wrażliwych, autentycznych. Są bowiem sobą, nie ukrywają, że urodzili się na wsi, że to jest miejsce, które szanują i kochają. Bliska jest im sztuka, daje rze­ czywistą satysfakcję. M ają piękne obrazy (Boznańska, Ruszczyc), które są im bliskie. Sztukę współczesną re­ prezentuje obraz Zdzisława Beksińskiego. Chodzą do opery, na koncerty (ulubiony B eethoven). Ale to, co ujęło mnie szczególnie, kiedy poznałem ich dom, to brak ludowego chłamu, miernych rzeźb, cepeliow­ skich wyrobów. M ają jednak bardzo przez nich cenio­ nego Rom ana Śledzia. Kilkanaście rzeźb dobrych, kil­ ka znakomitych. To mnie do nich bardzo zbliżyło. Rzeźby Śledzia stały, gdy przyjechałem do Budlewa na parapetach okien, na kominku. Budlewo zachwyciło mnie. Z okien domu - jak z latarni morskiej - roztaczał się widok na łąki, pola, las majaczący z dala. Trudno nie poddać się urokowi �Jacek Olędzki ♦ CICHO I GŁOŚNO tego miejsca, urodzie każdego szczegółu, pięknu drzew, krzewów, kwietnych rabatów. Jesienią 2003 roku otrzymałem zaproszenie: “ Szanowni Państwo! O d wielu lat moja żona A n ­ na i ja staramy się stworzyć w Budlewie miejsce, które będzie przypominać pradziadków, dziadków i rodziców pracujących na roli. M iejsce, które pozwoli nam wró­ cić pamięcią do czasów dzieciństwa, i jeżeli nie czasów dzieciństwa, to przynajmniej spędzonych tu wakacji, a naszym dzieciom, wnukom pozwoli poznać często już zapomniany klimat i charakter domu ich przodków, pozwoli na chwilę refleksji. Dziś mamy nadzieję, że przyszła pora przedstawić efekty tej pracy. Chcemy pokazać zabudowania stare­ go gospodarstwa, w którym cały szereg elementów po­ chodzi z naszych rodzinnych zagród, w tym również starą kuźnię, w której kowal będzie kuł podkówki na szczęście. Centralnym punktem będzie otwarcie wy­ stawy pt. Len w naturze i sztuce. Przygotowaliśmy również drugą wystawę o tematyce blisko związanej z podlaską wsią. (...) Bardzo się będziemy cieszyć, jeże­ li przyjedziecie Państwo w stroju ludowym, charakte­ rystycznym dla bliskiemu Waszemu sercu, regionu. To oczywiście pewna trudność, więc może choć elem ent tego stroju? Cała impreza odbywać się będzie na wolnym po­ wietrzu i pod namiotami. Prosimy, pam iętajcie pań­ stwo o zabraniu cieplejszego okrycia i parasola. A nia i M aciej Formanowiczowie” Uwaga była słuszna, dzień od świtu był okropny, deszcz, wiatr, co i raz wzmagający się. Zerwał dekora­ cje ze sceny, szarpał płachtą wielkiego namiotu, tak że siedząc w nim czuliśmy się jak na żaglówce miotanej wiatrem. O dziwo, mimo tak złej pogody goście przy­ jechali. Blisko 35 0 osób. Z Ostrowa, Białej Podlaskiej, Warszawy, a nawet z Poznania. Byli też miejscowi, wszyscy ubrani, jak na ślub, w czarnych garniturach. Poważni, ale bez żon. N atom iast goście z miasta wyglą­ dali jakby ich przywieziono z planu filmowego. Koloro­ wi, wielu z nich w strojach wypożyczonych z muzeów, teatrów, zespołów pieśni i tańca a może i własnych, za­ chowanych na pamiątkę. Elita środowiska medyczne­ go stolicy wyglądała zachwycająco. Panie z gracją no­ siły gorsety, wyglądały piękniej niż w miejskich kre­ acjach. Przynajmniej setka przybyłych wystąpiła w lu­ dowych kostiumach, inni nosili kolorowe szarfy, wrę­ czane przy wejściu. Gospodarz, solidnej postury, wy­ glądał fantastycznie w stroju szamotulskim. Nosił go zawadiacko, przechylając czerwoną “krakuskę” na gło­ wie. Pani A nn a miała oczywiście strój podlaski, ale jej matka, poważna, wzruszona kobieta, ani myślała się przebierać. Stroje, których się bardzo obawiałem (ludomania!) wyglądały znakomicie. Widziałem w nich wyraz serdecznej pamięci, zabawy, a może i sentym en­ tu. To było święto gospodarzy, ich pokłon przeszłości, tradycji, a przede wszystkim rodzinie. Było pięknie, serdecznie, tak, że nawet nie przeszkadzała pogoda, 239 ani występy artystów. Grała na “mazowszański” sposób ludowa kapela. Kulminacją stało się otwarcie skanse­ nu, wystaw. Zebrano się przed wielką stodołą. W niej znajdowała się najważniejsza wystawa, przedstawiają­ ca proces produkcji lnu. Dźwierze były zamknięte, lniana szarfa czekała na przecięcie. Nadbiegł ksiądz, wielkim kropidłem pom achał nad naszymi głowami i stanął gotów do dalszych działań. Zbliżali się powoli matka pani Anny w otoczeniu równie jak ona wieko­ wych kobiet. Podszedł ojciec Gospodarza, który przy­ jech ał z rodziną na tę uroczystość - oni, rodzice byli bohaterami. Wszystko było im dedykowane. To było wzruszające, łzy, nie tylko mnie pociekły po policz­ kach, gdy matka pani A n i przecięła nożycami wstęgę. Len był kiedyś rozpowszechniony w Budlewie. A m bicją pani doktor jest przywrócić jego produkcję, ale to nie takie proste... zaczęła od pokazania procesu wyrobu tkanin lnianych. W drugiej stodole czy oborze wystawiono wełniane i lniane tkaniny dwuosnowowe, pożyczone ze zbiorów muzealnych. Z satysfakcją za­ uważyłem prace młodych tkaczek z Wasilkówki, które otrzymały kilka tygodni wcześniej nagrody na konkur­ sie sztuki ludowej w Częstochowie. W kuźni kuto podkówki, w wybudowanym domu oglądaliśmy izby z tra­ dycyjnym wyposażeniem, charakterystyczny ogródek. Na środku placu, przed gankiem znajdowała się stud­ nia z żurawiem, wspartym o konary żywego drzewa. Ale dla mnie szczególnie atrakcyjny był świrunek, m a­ ły budynek, w którym urządzono wystawę rzeźb R o ­ mana Śledzia. Ale jak urządzono! Znakomicie oświe­ tlona, profesjonalnie, jak w najlepszych kolekcjach sztuki, czterdzieści rzeźb ustawionych na brązowych słupkach takiej wysokości, by każda rzeźba miała swój właściwy horyzont. Nigdy nie widziałem tak dobrze eksponowanych rzeźb, w żadnym muzeum. Napatrzyć się nie mogłem. Śledź, który przyjechał na tę uroczy­ stość był zachwycony. Powiedział mi, że po raz pierw­ szy zobaczył swoje rzeźby właściwie pokazane. O nim samym nie chcę wiele mówić, dodam tylko, że wciąż porusza mnie ładunek em ocjonalny jego rzeźb. Pyta­ nia: ludowy? nieludowy? wydają się bezzasadne. To po prostu znakomity rzeźbiarz., w swoim rodzaju i abso­ lutnie profesjonalny Opisuję imprezę, ponieważ znajduję w niej to, co wydaje mi się najważniejsze w stosunku do sztuki lu­ dowej, do ludowej kultury, do tradycji. Jak to w skró­ cie wyrazić? Bardzo prosto: szacunek i pamięć. Szacu­ nek dla przeszłości, dla kultury, z której wyrosła więk­ szość naszego społeczeństwa. Szacunek dla rodziców. Szacunek dla prac jeszcze dziś powstających, warto­ ściowych, autentycznych. Pamięć tego, czym była dawna kultura chłopska, obszar jej duchowości, uroda obrzędów, zwyczajów, świąt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8fa47403c8d8da0b1957d31ab2b19f5.jpg 78fe0db62da2282194db66e37924d266 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budowa łodzi rybackiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Glinojeck (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką (w budowie), przy której widać kobietę i mężczyznę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.19.V_B.4.4.5_01 Glinojeck łódź okolice Ciechanowa rybołówstwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68bfe43639f79f7e844d41be2bf26ffe.jpg 4ae4a3f6f31567ee71769299ac96fe21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budowa plebanii (2) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo ; budynek użyteczności publicznej ; plebania ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę budującego plebanię stojącego na rusztowaniu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.4.5_01 budownictwo budynek użyteczności publicznej Burzyn okolice Łomży plebania ściana z cegły wznoszenie budynku https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b205ef087e28a06e59d8ae5615d3696c.jpg c2f9955a313ccde7b56886d6ef509193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budowa plebanii / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo ; budynek użyteczności publicznej ; plebania ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają mężczyzn budujących plebanię stojących na rusztowaniu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.4.4_01 budownictwo budynek użyteczności publicznej Burzyn okolice Łomży plebania ściana z cegły wznoszenie budynku https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dfd40262ba01d6779a5c0150c1d4c4f.pdf 51fc69430bb17f57d27632c6e51b3225 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:404 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:365 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.260-267 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIAN POKROPEK BUDOWNICTWO LUDOWE NA OBSZARZE KURPIOWSKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ od połowy X I X w i e k u do c h w i l i obecnej W dotychczasowej l i t e r a t u r z e utrwalił się t e r m i n „budownictwo k u r ­ p i o w s k i e " . T e r m i n t e n sugeruje n a m , że na obszarze kurpiowszczyzny występuje jeden charakterystyczny t y p b u d o w n i c t w a , przejawiający się w rozplanowaniu, k o n s t r u k c j i , w materiale, zdobnictwie i t p . , i że t y p ten różni się w zasadniczym zrębie od b u d o w n i c t w a sąsiednich regionów. Przy t a k i m u j m o w a n i u zagadnienia popełniamy d w a błędy: 1) na bada­ n y m terenie r o z p a t r u j e m y t y l k o f o r m y b u d o w n i c t w a uznane za t y p o w e , pomijając cały zespół f o r m o d m i e n n y c h ; 2) w y b r a n y charakterystyczny j e d e n t y p budynków r o z p a t r u j e m y na z góry wyznaczonym terenie bez zwrócenia u w a g i na fakt, że taka sama f o r m a może występować również w dużym nasileniu poza n i m . W celu uniknięcia podobnych sformułowań w t y t u l e pracy celowo rozgraniczam d w a pcfjęcia, j a k i m i są b u d o w n i c t w o ludowe oraz obszar Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . W pracy tej n i e rozpatruję „budownictwa k u r p i o w s k i e g o " , lecz b u d o w n i c t w o ltSdowe z t e ­ r e n u Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . Chcąc przedstawić możliwie wszechstronnie d r o g i r o z w o j u ludowego b u d o w n i c t w a na t y m terenie, przyjmuję j a k o dolną granicę czasową koniec pierwszego półwiecza X I X w. Górna cezura czasowa p o k r y w a się z okresem współczesnym. To ograniczenie czasowe podyktowane zostało c h a r a k t e r e m zebranych przeze mnie źródeł. Są t o : a) źródła rękopiśmien­ ne oraz zawarte w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , b) zachowane w terenie za­ b y t k i architektoniczne, c) wiadomości źródłowe uzyskane w oparciu o zachowaną w terenie tradycję ustną. Przegląd l i t e r a t u r y poświęconej l u d o w e m u b u d o w n i c t w u t y c h terenów należy rozpocząć od scharaktery- ' zowania X V I I - w i e c z n e j w z m i a n k i ks. Ł. Kościeszy-Załuskiego \ b y n a ­ stępnie przejść do omówienia prac późniejszych, z X I X i X X w . 1 I. B a r a n o w s k i , 1911, s. 278—279. iii Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej, „Ziemia", R. 2: �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE ^61 Materiał pisany i ikonograficzny do b u d o w n i c t w a ludowego zebrany w X I X w i e k u jest mało różnorodny zarówno pod względem tematów, j a k i sposobu opracowania. Przede w s z y s t k i m opisywano chatę. Opisy są często identyczne, ponieważ każdy następny badacz bezkrytycznie w y ­ korzystywał wiadomości swych poprzedników. Na pewno na sposobie opisu u niektórych badaczy zaciążyła jedna z pierwszych prac porusza­ jąca temat b u d o w n i c t w a , praca Gawareckiego . Podobne wiadomości po­ daje później W ó j c i c k i i C z a j e w s k i . I n n i badacze, tego okresu, j a k m . i n . Połujański', Grochowski«, P o l , K o l b e r g , Brykczyński», M a l i n o w s k i , w swych pracach o K u r p i a c h również wzmiankują o chatach k u r p i o w ­ skich. Duże znaczenie na ukształtowanie się wyobrażenia i wiedzy o b u ­ d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m wywarł niewątpliwie r y s u n e k z n a t u r y chaty k u r p i o w s k i e j , w y k o n a n y przez Wojciecha G e r s o n a . Bardziej dokładnie i z większą samodzielnością o b u d o w n i c t w i e pisze A d a m Z a k r z e w s k i , który j a k o pierwszy uważa, pod wpływem pracy o chacie polskiej Jana Karłowicza , że chata k u r p i o w s k a odpowiada w s z y s t k i m cechem chaty polskiej. Tę samą myśl k o n t y n u u j e A d a m Chętnik.' W licznych pracach, a szczególnie w pracy Chata kurpiowska, daje opis wyglądu p i e r w o t n y c h siedzib k u r p i o w s k i c h , d a w n y c h i dzisiejszych chat, budulca i sposobu budowy, zdobnictwa i t p . Pod względem ilości zebranych materiałów Chętnik przewyższa wszystkich swych poprzedników, daje dużą ilość rysunków, fotografii, w opisie zestawia wiele n o w y c h szczegółów. Celem pracy jest m . i n . stwierdzenie, że chata k u r p i o w s k a jest formą rodzimą, 2 3 4 7 8 , H 11 12 l:J W. H . G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość o Puszczy Myszynieckiej i jej mieszkańcach „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76. s K . W. W ó j c i c k i , K u r p i e Gocie, [w:] Zarysy 4 W. Kurpie, Bibliograficzno-Archeologiczny",' Czajewski, „Przegląd domowe, t. 3, W a r s z a w a 1842. t. 1: 1881, s. 561—567. • A. P o ł u j a ń s k i , byte, Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym od­ W a r s z a w a 1859. 0 W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", S e r . 2, t. 6: 1870, s. 40—42. 7 W. P o l , Puszczaki Mazowsza, [w:] Obrazy z życia i natury, S e r . 2, K r a k ó w 1869, s. 237—273. s O. Kolberg, Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 4: M a z o w s z e Stare, Kra­ ków 1888. "A. Brykczyński ks., Wycieczka na Kurpie, „Biesiada L i t e r a c k a " , t. 33: 1892 n r 6, s. 75; n r 7, s. 103; n r 8, s. 116—117. "» M. s Malinowski, Z Puszczy Myszynieckiej, „Zorza", R. 37: 1902 n r 3, 50—53. 11 R y s u n e k ten zamieszczony jest w „Tygodniku 1881, s. 176, w związku z artykułem 12 A. Zakrzewski, Z puszczy Ilustrowanym", S e r . 2, t. 12: Czajewskiego. Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła", t. 1: 1887; s. 80—111, 143—158; t. 2: 18'88, s. 589—603. 13 J. Karłowicz, Chata polska, „Pamiętnik Fizjograficzny", t. 4: 1884. �2g2 MARIAN P O K R O P E K tzn. powstałą na t y c h terenach, dawną, jedyną i nieskażoną, posiadającą cechy, które nie znane są gdzie indziej . I n n y charakter ma praca F r a n ­ ciszka Piaścika . Zagadnienia, które autor porusza w swej pracy, wiążą się z rozplanowaniem w s i w nawiązaniu do sprawy ustrojów g r u n t o w y c h , co bezpośrednio wpłynęło na układ zagród oraz na rozplanowanie domu mieszkalnego i zabudowań gospodarskich wewnątrz nich. Praca posiada bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . Szerokie podsumowanie dziewiętnasto­ wiecznego stanu badań dał również Z y g m u n t Gloger . Opracowując zagadnienie ludowego b u d o w n i c t w a starałem się zgro­ madzić większą ilość materiałów, niż u c z y n i l i to dotychczasowi badacze. Dążyłem do uzupełnienia dotychczasowego stanu wiedzy poprzez gro­ madzenie n o w y c h faktów, w y k r y w a n i e n o w y c h problemów i i c h uzasa­ dnienie. N o w e materiały etnograficzne gromadziłem przede w s z y s t k i m na drodze badań terenowych, które przeprowadziłem w pow. ostrołęckim, przasnyskim i kolneńskim , ogółem w 36 wsiach, w okresie około 30 d n i w latach 1955 i 1956 Celem badań było zdobycie materiałów do trzech podstawowych zagadnień z dziedziny b u d o w n i c t w a ludowego: 14 1S w 11 1. P l a n y zagród i wzajemny i c h układ we w s i , a więc pośrednio plany całej w s i z próbą uchwycenia zachodzących w czasie przemian oraz czynników wpływających na te przemiany; 2. Przebadanie poszczególnych zabudowań w zagrodzie, zarówno d o m u mieszkalnego, j a k i zabudowań gospodarskich, z p u n k t u widzenia i c h układu przestrzennego i f u n k c j i gospodarczej oraz zachodzących w t y m zakresie zmian w czasie i zróżnicowań w obrębie w s i związanych z j e j strukturą klasową i zawodową; 3. Przebadanie t e c h n i k i b u d o w y oraz związanej z nią organizacji pracy i rzemiosła. Te t r z y podstawowe zagadnienia zakreśliły r a m y tematyczne szcze­ gółowego kwestionariusza, opracowanego w celu ułatwienia i meto" pie, A . C h ę t n i k , Chata Województwo [w:] Kraków Zielonej Puszczy, zabytki, Kurpiowska, na pograniczu 1915; t e n ż e , Chata Warszawa przeszłość, 1924; t e n ż e , Puszcza gospodarczo-kulturalne Z kurpiowska, białostockie, Białystok Warszawa kurpiowska, 1929; t e n ż e , 1913; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, Kur­ Warunki Łomża 1927; t e n ż e , „Ziemia", R. 5: 1914—1919, s. 3—11 i i n . 15 F . P i a ś c i k, Osadnictwo 16 Z. G l o g e r , w Puszczy Budownictwo drzewne Kurpiowskiej, i wyroby Warszawa z drzewa w 1939. dawnej Polsce, W a r s z a w a 1907. 17 P o w . P r z a s n y s z : W y s z e l , Budnę Sowięta, B a r a n o w o , łęka: O l s z e w k a , G l e b a , D u r l a s y , D y l e w o , Swidwiborek, I Łączki. Kąt, Białusny L a s e k , Z d u n e k , W a c h , Kadzidło, S z k w a , Płoszyce, D ą b r ó w k a , Jazgarka, Wolkowe, K r y s i a k i . Charubin, Oborczyska. Pow. O s t r o ­ Kierzek, Zawady, Czarnia, Brzozowy Pupkowizna, P o w . K o l n o : Dębniki, Zbójna, T a r t a k , L i p n i k i , Łyse, Cieloszka, Turośl, Leman, Popiołki, Dudy Puszczańskie, �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE 263 dycznego przeprowadzenia badań terenowych. Podczas prowadzenia ba­ dań terenowych stosowałem obserwację bezpośrednią, w y w i a d i n d y ­ w i d u a l n y i zbiorowy. Zgromadziłem bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . W y ­ zyskuję również materiały terenowe zebrane w czasie Międzyuczelnia­ n y c h Obozów Etnograficznych w Ostrołęce . Na badanym terenie występuje k i l k a różnych typów zagród. Starałem się określić ich przypuszczalny czas powstania, c z y n n i k i , które na to wpłynęły, powszechność występowania, terenowe rozprzestrzenienie oraz związek z ogólnym planem w s i . Przy wyodrębnianiu typów zagród nie ograniczyłem się do analizy formalnej polegającej na k l a s y f i k a c j i p l a ­ nów pod względem kształtu geometrycznego, ale uwzględniłem również m o m e n t y społeczno-gospodarcze i osadnicze. Wyodrębniłem t r z y zasadni­ cze najczęstsze t y p y siedlisk. Do pierwszego t y p u zaliczyłem siedliska o n i e r e g u l a r n y m układzie zabudowań, wynikającym z ogólnego nieregu­ larnego układu w s i (wieś Turośl, Oborczyska i in.). Wszystkie zagrody o kształcie wydłużonego prostokąta, skupione blisko siebie i tworzące zwartą regularną wieś, zaliczyłem do drugiego t y p u zagród. Ze względu na pewne różnice wynikające z odmiennych warunków historycznoosadniczych w ramach tego t y p u wydzieliłem t r z y mniejsze g r u p y od18 18 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kurpiowszczyźnie 1952—1954, uniwersyteckiego „Kwartalnik Międzyuczelniane Studium Historii Obozy Kultury Historii Kultury Materialnej", Etnograficzne Materialnej w na latach t. 3: 1955 z. 1, s. 224—236. �264 MARIAN P O K R O P E K R y c . 2. L e m a n , pow. K o l n o . S i e d l i s k o Antoniego Kulisa Fot. M. Pokropek powiadające t r z e m różnym rodzajom w s i . Do pierwszej zaliczyłem wsie o zwartej zabudowie z zachowanym szachownicowym układem pól (wieś Dębniki). D o d r u g i e j włączyłem wsie o obustronnej zabudowie i o r e ­ g u l a r n y m układzie pól (wieś Wolkowe). Trzecią grupę stanowią wsie powstałe w końcu X I X w. w w y n i k u przeprowadzonych komasacji na zasadzie t z w . włók pasowych (wieś Dąbrówka, Szkwa). Trzeci t y p zagród reprezentują wszystkie zagrody pojedyncze, , samotnicze, powstałe na przestrzeni od końca X I X i w początkach X X w. w w y n i k u przeprowa­ dzonych komasacji gruntów na zasadzie tzw. włók krzyżowych (wsie Wach, Popiołki, P u p k o w i z n a i in.). Niezależnie od omówionych po­ przednio trzech typów zagród występują jeszcze, m n i e j już częste, s i e d l i ­ ska z j e d n y m d o m e m m i e s z k a l n y m i d w o m a zespołami budynków gospo­ darczych, t j . zagrody d w u r o d z i n n e (wieś Oborczyska, Brzozowy Kąt, Leman). Również rozplanowanie wewnętrzne d o m u mieszkalnego, zwanego izbą, chałupą, domem, na terenie b a d a n y m jest w obecnej c h w i l i dość zróżnicowane. Do najstarszych f o r m zaliczam d o m o r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym na sień, dużą jedną izbę z zapieckiem i d w i e m a małymi k o ­ m o r a m i (dom z r. 1805 w Baranowie, t a k i sam w Białusnym L a s k u , z r. 1864). Również do starszych f o r m , dziś już całkowicie zanikających, należą d o m y t z w . dwójki oraz d o m y jednoizbowe z w y d z i e l o n y m i izdeb­ k a m i (wieś Brzozowy Kąt). Najbardziej rozpowszechniona, a zarazem bardzo zróżnicowana jest f o r m a d o m u o podziale czwórdzielnym, uznawana w dotychczasowej l i t e ­ raturze j a k o f o r m a t y p o w o k u r p i o w s k a . Wydzielić t u należy d o m y : a) o podziale wewnętrznym na sień, komorę, izbę i alkierz (forma t y p o w a dla X I X w., dziś już całkowicie zanikająca); b) o podziale wewnętrznym na sień, alkierz, dużą izbę i małą izbę; c) d o m y posiadające sień, komorę, 1 �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZY2NIE 265 dużą i małą izbę (kuchnię). D w i e ostatnie f o r m y domów są obecnie n a j ­ bardziej rozpowszechnione na terenie Puszczy K u r p i o w s k i e j . Po p i e r w ­ szej w o j n i e światowej rozpowszechniał się t y p d o m u o trójdzielnym po­ dziale. F o r m a ta jest w y n i k i e m połączenia k o m o r y l u b małej izby z a l ­ kierzem, dzięki czemu powstaje długa izba. W ostatnich latach szczegól­ nie staje się powszechny t y p domu małomiasteczkowego z podziałem na t r z y pokoje, kuchnię i sień. W y n i k i badań t e r e n o w y c h wraz z porównaniem i c h z literaturą prócz t y p o l o g i i i czasu występowania poszczególnych f o r m dały przybliżone zestawienia ilościowe występujących typów oraz i c h rozprzestrzenienie w terenie. Badania terenowe dały także wyjaśnienie p r z y c z y n występo­ wania różnych typów. Uchwycono m . i n . rolę czynnika ekonomicznok u l t u r a l n e g o , odbicie s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Zaobserwowałem ścisłe powiązanie rozplanowania domów z systemem ogrzewania oraz f o r m y użytkowania poszczególnych pomieszczeń. Z chwilą w p r o w a d z e ­ nia pod koniec ubiegłego w i e k u t z w . k u c h n i angielskich zmienił się sy­ stem ogrzewania, a także i rozplanowania domów. Z k o m o r y znikają w i e l k i e k o m i n y , a na i c h miejsce budują d r u g i e palenisko, przeznacza­ jąc pomieszczenie na małą izbę. Przeobrażenia w r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym d o m u wpłynęły na zmienność k o n s t r u k c j i niektórych ele­ mentów w b u d o w n i c t w i e . N p . całkowicie zanikają t z w . tramy, t j . b e l k i podtrzymujące sufit w dużej izbie. W porównaniu z p l a n a m i domów mieszkalnych wszystkie inne pozo­ stałe zabudowania w siedlisku charakteryzują się bardzo p r o s t y m ukła­ d e m p o z i o m y m i wykazują dużą między sobą zgodność. Wszystkie zabu­ dowania gospodarskie podzieliłem na d w i e zasadnicze g r u p y : w p i e r w ­ szej omówiłem pomieszczenia dla zwierząt: stajnie, c h l e w y i t p . , do d r u ­ giej g r u p y budynków gospodarskich zaliczyłem pomieszczenia do przecho­ w y w a n i a narzędzi i płodów r o l n y c h , j a k stodoły, spichlerze, szopy i t p . Jeśli chodzi o zabudowania gospodarskie, l i t e r a t u r a nie daje dokład­ n y c h i wyczerpujących opracowań, ponieważ p u n k t e m zainteresowań wszystkich poprzednich badaczy była prawie wyłącznie chata. Z a k r z e w ­ ski opisuje t y l k o plan stodoły, zaś Chętnik w y m i e n i a ogólnie zabudowa­ nia gospodarskie występujące w siedlisku. Na uwagę zasługuje nie p u ­ b l i k o w a n a praca M . Piłatówny, dotycząca b u d o w n i c t w a gospodarczego w s i Łyse, w y k o n a n a w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. w 1955 r. Badania t e ­ renowe miały przynieść nowe i pełne opisy d l a z i l u s t r o w a n i a tego p r o ­ b l e m u . W y n i k i e m badań jest zaobserwowanie występowania współza­ leżności między ilością i jakością budynków w zagrodzie z w a r u n k a m i ekonomiczno-społecznymi oraz zaobserwowanie zmienności f o r m k o n ­ s t r u k c j i i rozplanowania, a nawet zmienności f u n k c j i poszczególnych budynków gospodarczych. Np. występowanie spichrzy, tzw. świronkóio, �2(j(J MARIAN POKROPEK jest w y r a z e m zamożności gospodarstwa. Na obszarze K u r p i o w s k i e j P u ­ szczy Zielonej, charakteryzującym się złym g a t u n k i e m ziemi i słabą kulturą rolną, świronki nie stały się powszechnym i przez wszystkich używanym b u d y n k i e m w gospodarstwie. Obecnie spichlerze spotyka się we wsiach D y l e w o , Wolkowe, L i p n i k i , c z y l i w t y c h wsiach, które od dawna były bardziej zamożne. W gospodarstwach mniej zamożnych za spichrz służyła komora, sień l u b poddasze. Okres wzmożonej h o d o w l i (koniec u b . w i e k u ) miał swoje odbicie w większej ilości t z w . chliwów, pomieszczeń dla inwentarza. W zabudowaniach gospodarskich najbar­ dziej t y p o w y m przykładem zmienności i przystosowania do nowych* potrzeb są stodoły. Na b a d a n y m terenie występują równolegle d w a t y p y stodół: zrębowe, określane przez informatorów j a k o stare, będące w za­ n i k u , i łątkowe, stawiane powszechnie dopiero po pierwszej wojnie świa­ t o w e j . W y p i e r a n i e stodół zrębowych przez stodoły łątkowe tłumaczy się koniecznością zwiększenia objętości stodoły, b r a k i e m odpowiedniej ilości i jakości drzewa, oszczędnością tego surowca, zwiększeniem u p r a ­ w y zbóż; spowodowane jest także zmianą systemu u p r a w y i wprowadze­ n i e m n o w y c h narzędzi. P o d s t a w o w y m materiałem b u d o w l a n y m na t y m terenie do okresu międzywojennego p r a w i e wyłącznie było drzewo. Możność łatwego zdo­ bycia drzewa i jego powszechne zastosowanie, dochodzące do r o z r z u t n o ­ ści, było jedną z cech. na którą powoływali się dotychczasowi badacze piszący o b u d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Badania terenowe wykazały, że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu l a t w b u d o w n i c t w i e k u r p i o w ­ s k i m zaznacza się oszczędność budulca wywołana zniszczeniami w o j e n ­ n y m i , w y t r z e b i e n i e m lasów i b r a k i e m odpowiedniego budulca oraz ogra­ niczeniem eksploatacji lasów przez państwo. D o w o d e m tego jest m . i n . wprowadzenie k o n s t r u k c j i łątkowej zamiast zrębowej w stodołach i w do­ mach mieszkalnych i zastępowanie drzewa n o w y m materiałem b u d o w l a ­ n y m , j a k i m jest cegła. 11 fi " Proces urbanizacji wsi k u r p i o w s k i e j , szczególnie niektórych w s i pa­ r a f i a l n y c h — a więc w s i dużych, bogatszych, leżących przy drogach łą­ czących większe miasta - - zaznaczył się wyraźnie po drugiej w o j n i e światowej. C z y n n i k a m i sprzyjającymi zachodzącym zmianom jest. zarów­ no postępujący proces kapitalizacji, związany z rozwijającą się gospo­ darką rolną i przemysłem, j a k i możność w y k o r z y s t a n i a miejscowego m a ­ teriału. W w i e l u wsiach znajdują się duże pokłady g l i n y . Już w . X V I I I i X I X w. w y k o r z y s t y w a n o ją do w y r o b u cegieł przy budowie miejsco­ w y c h kościołów. Nieliczne cegielnie we wsiach Dębniki, L i p n i k i , Dą­ b r o w a i i n n y c h także w okresie międzywojennym i w pierwszych l a ­ tach po d r u g i e j w o j n i e światowej produkowały cegłę na miejscowe po­ trzeby. I n n y m źródłem zdobycia nowego materiału budowlanego bezpo- �BUDOWNICTWO LUDOWE NA K U R P I O W S Z C Z YŻNIE 267 średnio po d r u g i e j w o j n i e stały się M a z u r y . Wraz z w p r o w a d z e n i e m cegły do b u d o w y domów i budynków gospodarskich rozpowszechnia się pokrycie dachu dachówką, przede w s z y s t k i m cementową, produkowaną na m i e j s c u . Przeważającym jednak materiałem do pokrycia dachów jest w dalszym ciągu słoma. W t r a d y c j i zachowały się w z m i a n k i o uży­ w a n i u w b u d o w n i c t w i e r u d y żelaznej (darniowej) i cegły suszonej na słońcu, t z w . kotów, w y k o n a n y c h z g l i n y i słomy. Za cechę charakterystyczną tego obszaru (podobnie j a k duża ilość d r e w n a i jego łatwość zdobycia) uważa się również częste występowanie zawodów rzemieślniczych, związanych z obróbką d r z e w a . . Powszechne były zawody d r w a l a , tracza, cieśli i stolarza. Badania terenowe p o t w i e r ­ dziły, uaktualniły i niejednokrotnie uzupełniły bogate pod t y m wzglę­ dem dane A. Chętnika, a jednocześnie zwróciły uwagę na rzemieślników wędrownych (strycharze, tracze pruscy) i osiedlających się t u p r z y b y ­ szów z i n n y c h terenów (stolarze żydowscy) oraz na i c h rolę w powstawa­ n i u i kształtowaniu się n o w y c h elementów w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m . Zaobserwowano również oddziaływanie rzemieślników k u r p i o w s k i c h na tereny sąsiednie, o bardziej rozwiniętej k u l t u r z e r o l n e j , m . i n . na teren tzw. szlachty zagrodowej. 1 9 Zebrane materiały terenowe zawierają ponadto sporo n o w y c h d a ­ n y c h dotyczących technicznej strony budowy, p r z y g o t o w y w a n i a budulca, postępu w zakresie używanych narzędzi pracy, j a k również różnych r o ­ dzajów k o n s t r u k c j i poszczególnych części b u d y n k u , użytych elementów zdobniczych, wreszcie także zwyczajów związanych z budową. I w t y m zakresie starano się uchwycić różnice zachodzące w czasie, gospodarcze podłoże zmian oraz społeczny aspekt t y c h zagadnień. I{| t \ i 19 N o t a t k a o Spółce B u d o w l a n e j z a m i e s z c z o n a w gazecie K ' czański", R . 1: 1919 nr 1—2, s. 15—16. \ \ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/192a3e95f94afa301bc2517151f92428.pdf 5696faa04794ffb9c8f9e378e8cf7e01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Małopolska- budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4343 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe z okolic Częstochowy w połowie XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.103-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H B U D O W N I C T W O I W U M WIEJSKIE Badania prowadzone W O K O L I C Y (ilość i wiek) obiektów wiadomo — nie wszędzie ilościach umożliwiających b l e m u . Przyjmując we w od stanu terenie, przetrwały właściwą tym te — m a małe możliwości j a k a nastąpiła w feudalnym budownictwie a jak ludo­ zgłębienia pomiędzy zniesieniem pro­ zajmujących się ewo­ późnym pańszczyzny. S T czych. O R ale Jest Y W C Z N POŁOWIE E G XVIII opisach zagród do t e g o z a g a d n i e n i a Inwentarz bydła dwudniowych wrócę przy brzeziński i sprzężaju, nie jaka nych gospodarstw. i w wyraźne trzydniowych, omawianiu precyzuje była O WIEKU O t y m , że t a k i s t o t n i e b y ł o , p r z e k o n u j ą różnice w odpowiednich za p u n k t wyjścia b u d o w n i c t w o zagadnieniem okresem zacho­ interpretację z 2. poł. X I X w . , większość b a d a c z y lucji, a w I C Z Ę S T O C H O W Y n a d t r a d y c y j n ą architekturą l u ­ dową uzależnione są p r z e d e w s z y s t k i m wania H zagród. niestety posiadaniu ilości poszczegól­ P r z y k a ż d y m z n a j d u j e się t y l k o n o t a , że chłop p o s i a d a w ł a s n e b y d ł o l u b w ł a s n y zaprząż i b y d ­ ło. N i e mając tych z innych wsi. W wójtostwa danych posłużymy Siedlcu w posiadali się przykładami 1778 r . p o d d a n i należący d o po 2 własne woły l u b konie; tyle oczywiste, że z m i a n y w s z ę d z i e musiały zajść i n i e w j e d ­ s a m o m i a ł w 1746 r . S t a c h J a k u b c z a k w Ż u r a w i u , n a t o ­ nakowym nasileniu. Siedzenie miast Mateusz nalnych obiektów jest j e d n a k łem wcześniej . Najbardziej jest wyszukiwanie 1 materiałów XVIII-wiecznych opisach i c h na podstawie t r u d n e , n a co orygi­ wskazywa­ do u c h w y c e n i a zawartych 2 woły, w terenie i jeszcze w wej są p r z e w a ż n i e f r a g m e n t a r y c z n e . się jednak dokumentację Przykładem na inwentarze, porówny­ etnograficzną artykułu w podajemy chwili obec­ Przystajń! w parze wołów bliżu Brzezin których znajdu­ pewnych Brzezin ze czasu wsi . 2 Wielkich względu n a swą n a końcu niniejszego całości, z p o m i n i ę c i e m p i e r w s z e j części p o ­ dania niejednakowe który twa umożliwia dość chłopskiego w dobre Oprócz t e g o d y s p o n u j e m y fragmentarycznymi wsi w okolicy poznanie Brzezinach w Stanu połowie jeszcze m n i e j ilości c h l e w ó w w Częstochowy (Żuraw, Kiedrzyń, k a , P r z y s t a j ń ) , k t ó r e zostaną p o t r a k t o w a n e l u b j a k o uzupełnienie do d a n y c h p r z e k a z a n y c h w t a r z u brzezińskim. N i e k t ó r e z n i c h , z a w i e r a j ą c e niejsze opisy extenso po Wyżej składa zabudowań inwentarzu chłopskich, dokład­ przytoczymy z in brzezińskim. Dane zawarte d w u części: w omawianym pierwszej, będącej stanie głównie po j e d n e j , zachodniej w stronie z południa ogólnym k i e r u n k u że i w o d l e g l e j s z y c h czasach wieś była p o d o b n i e u s y t u o ­ W X V I I I w . regułą dynkowych. było s t a w i a n i e Wprawdzie w czterech zagród wskazują, że p o d d a c h d o m u w p r o w a d z o n o wy przybudowując sada je wiem w skład zagród n i e zastawała wchodziło Brzezin żej opisem łup, wspomnianych a w szeregu pomieszczeń dalszych wykonany, czyli 2 stycznia podarstw, w że w t y m jedno 1827 x. w którym on 1766 г., w e w s i b y ł o 27 gos­ bez zabudowań. Jeśli 34 g o s p o d a r s t w a na został w zważymy, Brzezinach było zagrody n i e była kilka gospodarczych ograniczała z komorą, w no, z t y m , że mieszkający 5 w dużym połowie prawdopodobieństwem XVIII w . wieś Część z n i c h m o g l i oni wykazani, można zamieszkiwało przyjąć, iż o k . 215 osób. stanowić k o m o r n i c y , a l e n i e z o s t a l i prawdopodobnie z braku własnych b u ­ dynków. gospodarstwa w owym czasie były typu W praw­ Na trzymać podstawie w sieni. opisów można p r z y j ą ć , że w dwudniowe były słabiej obowiązywała pańszczyzna znaczenie, gdyż dwudniowa. ilość o d r a b i a n y c h Ma ilość bydła będącego a w konsekwencji na gdyż oprócz d o m u stały t a m c h l e w y z b o i s k i e m , s z o p a i budynków. Najczęściej d n i rzutowała bezpo­ b u d y n k ó w , a z d a r z a ł y się i t a k i e , w Których b y ł o 9—10 gospodarstw, n a ilość i jakość b u d y n k ó w chłopskim, gospodar­ obiektów. W skład wchodziły: d o m , k i l k a się Gospodarstwa istotne utrzymaniu znajdowało (cho­ to średnio n a w i e l k o ś ć areału poszczególnych na pięciu zasadzie rozbudowane, ciaż n i e z a w s z e ) b r o g i w ilości 1—2 s z t u k . z związku bydło, t r z y d n i o w e z r e g u ł y posiadały w i ę k s z ą l i c z b ę a jedynie całość mieszkalnego a jeden również „zaprząż" czyli woły, m u s i e l i j e dopodobnie tych domach oszczędno­ z nich rych 3 d n i pańszczyzny, wy­ cha­ poszczególnych zagrodniczego, p r z y c z y m większość stanowiły te, z k t ó ­ odrabiano do posiadali zagrody Wszystkie w jednej d r u g i e j zaś b y ł jeszcze bróg. w innych łączenie ze sobą się t y l k o do b u d y n k u 277 m i e s z k a ń c ó w , a w i ę c p r z e c i ę t n i e p o 8 osób n a j e d ­ z W za­ albo­ dostawiania przypadków jednakowa. chle­ jednak naruszona, jeszcze W s p o m n i a ł e m , że ilość b u d y n k ó w zagrodach opisy jeszcze do s i e n i l u b k o m o r y , wielobudynkowości wielobu- wypadkach ści materiału d r z e w n e g o . dniu, więcej wana. nym W drogi przypuszczać, w s z y s t k i c h zabudowań d w o r s k i c h oraz d r u g i e j , p o d ogól­ „poddani". za­ n a pół­ terenu i mniej d o d r o g i p ł y n ą c y p o t o k można i n n y c h o b i e k t ó w i n w e n t a r s k i c h , było k w e s t i ą hasłem posia­ wskazywałyby i n w e n t a r z u nie mówią b u d y n k ó w . M o ż n a sądzić, że p r z y c z y n ą n a d m i e n i ł e m , że d o k u m e n t dotyczący się inwen­ po­ więc też n i c n a t e m a t c h a r a k t e r u w s i . D o n i e d a w n a b y ł a o n a Błeszno, porównawczo w zinwentaryzowanych noc. Z e w z g l ę d u n a konfigurację Dźbów, Siedlec) i Kłobucka (Dibidza, Przybyłów, Kuźnicz- po Po­ utrzymy­ samym n a co zaś mieli wsiach Tym gospodarzy, równolegle dokładnymi l u b we jednakowy. XVIII materiałami z tego o k r e s u z szeregu zagrodnicy chłopów budownic­ w. trzymał 1 krowie, g r o d a c h ( o d 0 d o 5). przebiegającej inwentarza, po m o g ł y być duże różnice w pojedynczych zabudowana l tego nie był i w Brzezinach Sam do również 1753 r . n i e k t ó r z y poszczególnych święconej o p i s o w i b u d y n k ó w d w o r s k i c h i f o l w a r c z n y c h . artykuł s t a n o w i k o m e n t a r z nich w y ż s z e p r z y k ł a d y dowodzą, że i n w e n t a r z ż y w y O d czasu do z dworskich i konia, inni tylko woły'. przez inwentarz 3 moż­ w a jedenastu wany w z 1766 r . , k t ó r y w architektury ludo­ budownictwa tego może być p o d Częstochową wartość dotyczące całego dworskiego; źródłowych Informacje natrafia prawdopodob­ w L i b i c z y w 1756 r . k a ż d y chłop (oprócz k o w a l a ) nej. jemy Kiedrzyniu, rozwiązaniem inwentarzowych źródłowe w właściwym w a n i e i c h ze s t a n e m b u d o w n i c t w a X I X - w i e c z n e g o liwego Młynarczyk n i e kmieć, t r z y m a ł w 1780 r . 4 s z t u k i b y d ł a tak t a m 6—7 o s o b n o silnie rozbudowanych stojących zagród c h l e w ó w i s t a j n i a , stodoła, szopa, k i l k a b r o g ó w , a w sześciu w y p a d k a c h r ó w n i e ż sołek c z y - 103 �l i spichlerzyk. Ponadto do z a g r o d y należy również wli­ czyć s z e r e g r a z y w y m i e n i o n y s a d ( p r a w d o p o d o b n i e łu chałupy) i osobno „pszczelnik". wentarz, dwukrotnie wykazany Interesujące, zwracali że uwagę c i , którzy na takie była zagroda, otoczona której środek sporządzali i n ­ j a k zawie­ pszczelniku zajmowało płotem, przeważnie płoty b y ł y c z ę ś c i o w o p l e c i o n e , z „akszteli dartych" . W budynków Na okresie skomentuję w sieki dom. do pierwotnie domów. i 2 boiska. W w Nieliczne zują, że chlewy i boisko W ośmiu i 2 boiska, środku, 3 są- druga stodoła składała chłopów posiadała chlewa. W jednosąsie- było XIX wyłącznie w . przyjęła w B r z e z i n a c h pośrednia f o r m a , w której z j e d n e j boiska XVIII był chlew czy obora, z stawiano z drugiej drzewa i niemal przy płotów, w nieznana. budynkach Tylko b o i s k u sąsiek ze zaś sąsiek. W na stosowano p r z y w y ­ gospodarczych 1 zagrodnik ścianami była dwudniowy plecionymi z miał chrustu. P r z y i n n e j zaś chałupie b y ł a z t a k i e g o s a m e g o m a t e r i a ł u szopka na wóz dostawiona do s i e n i d o m u Poza n i e l i c z n y m i wyjątkami 1 parę w r ó t zamiast były bieguny Jeśli c h o d z i o konstrukcję w kilku stodoły (il. 1j). wypadkach miały podano, tylko których l u b obłąki . dachów stodół, t o W konstrukcję jedynie one krokwie. Po­ źródle wska­ do chałup krytą z desek żelaznych rzad­ (wyszcze­ powszechnie stosowano zdecydowanej więk­ dzo ozęsto r ó w n i e ż i podłogę r o b i o n o z podobnego m a ­ d l a bydła, ozy też świń. D o d a j m y , chlewów wszystkie i stajni jednak był przeznaczony że w e w n ę t r z n e stanowiły pomieszczenia żłoby były i w t e n sprzęt zaopatrzone. Szopy-wozownie wymieniono w siedmiu gospodarstwach. 'inwentarzu tylko N i e świadczy t o j e d n a k wca­ l e o t y m , że i n n i n i e p o s i a d a l i Charakterystyczny rys w wozów. obrazu wsi stanowiły Brze­ z i n a c h do c h w i l i o b e c n e j , ilości. Z materiałów aczkolwiek archiwalnych w mniejszej dotyczących innych że n i e m a l w k a ż d y m g o s p o d a r s t w i e sie znajdowała w omawianym się stodoła, p o w s t a j e pytanie, gólnych z a g r o d a c h . okre­ do czego poszcze­ Sądzę, że współczesne u ż y w a n i e b r o - gów przede wszystkim do m a g a z y n o w a n i a siana, a w d a l ­ też i słomy, m o ż n a odnieść również w dolnej części b r o g u urządzano c h l e w i k . Tego rodzaju okolicy wiowa ( i l . 2). inwentarzu z brzezińskim „sąsiekami". a z materiałów stochowy czenia Podobnie w chodzie od zawsze było w Siedlcu w y n i k a , że w że z terenem obszary lub z w i e r z ę t a , z w a n e są w z i n a c h często n a z w y Żurawiu, d a c h t r z y d n i o w y c h . Sołek b y ł z b u d o w a n y Czę­ „zapole" ozna­ (Błeszno, oddzie­ 9 trzymano i n w e n t a r z u najczęściej chlewami, j e d n a k u ż y w a się w B r z e ­ z terminem „ c h l e w " n a o z n a c z e n i e b u d y n k u d l a bydła, zaś d l a k o n i . Z określeniem obory się jako spotykamy z Bystrzanowic z 1762 r . W y s t ę p u j e wszechnie opisach „stajnia" osobnego b u d y n k u również w X V I I I w . sołek. Z a r e j e s t r o w a n o po­ a co c i e k a w s z e , czenia słowa budynku w mieszkańcy „sołek". zaprzestano Brzezin Wynika używać z i do c h w i l i obecnej zboże d o s t a w i o n e j w postaci do obory. często się spotykało, g d y ż powszechnie współcześnie Skiego 12 brzezińskiej w niektórych 104 upowszechniło się w okresie póź­ na trzymano „sołek" występuje powiatu wieluń- * . Wspomniany wyżej sołek z XVIII w. w żadnym w y p a d k u n i e daje się p o r ó w n y w a ć z „sułkiem" s c h a r a k ­ obora . zboże jed­ niezbyt d o chałupy wsiach zna­ rodzaju najpóźniej ^przystawce" w a l i t y l k o t e r m i n u c h l e w i s t a j n i a , zaś określenie 10 tego A l e i ten element na s t r y c h a c h domów. P r z y b u d o w a n y odpowiadający że tzw. „przystawki" jej mówiący niejszym miał sołków, solka przetrwały t e r y z o w a n y m przez Marię Trawińską na ten sam desygnat z drzewa, konstruować 2. poł. X I X w . R e m i n i s c e n c j e uży­ folwarcznych. 6 zagro­ n i e rozumieją tego, Stąd budynków spełniał go t y l k o w w i ę c sądzę, że w X V I I I w . chłopi brzezińscy s t a l e przy wi­ obecnej c h e m . O b e c n i e n a w e t s t a r z y l u d z i e n i e pamiętają inwentarzu ono n a t o m i a s t chwili dobrą p o d ł o g ę o r a z p o w a ł ę i n a k r y t y b y ł słomianym d a ­ nak wschodzie . gospodarczego do 1 1 i okolicy „obora" równoznacznej i w których r z a d z i e j zaś s t a j n i a m i . O b e c n i e Brzezinach stodołach pogranicznym w w o u ż y w a n i a słowa „ s ą s i e k " n a z a ­ pomieszczenia, się Oprócz stodoły i b r o g u f u n k c j e m a g a z y n o w e w Jest t o j e d n a k zupełnie n a t u r a l n e , g d y ż t e r m i n u „zapole" n a Budynki uwagę, mowa a mianowicie t u do czynienia lającym z w a r t e zwrócić t y m czasie r ó w n i e ż i n n e g o desygnatu, Bystrzanowice). mamy jest źródłowych używano tego stodół. do okresów d a w n i e j s z y c h . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że n i e k i e d y duje jeszcze wsi w i e m y , że b r o g i b y ł y t e ż w Błesznie. W z w i ą z k u z t y m , s o c h y ) m o ż n a sądzić, że i d a w n i e j p a n o w a ł a t y l k o k r o k ­ trzeba w X V I I I w . b r o g i , k t ó r y c h b y ł o 40. U ż y w a się i c h w o różnym przeznaczeniu marginesie wy­ drabiny. połączenia d w u b u d y n k ó w k o n s t r u k c j a dachów da­ obrzeżoną n i e w a ż w t r a d y c j i n i e z a c h o w a ł a się i n n a f o r m a ( n p . n a Na dla drobiazg". zrębową na zawiasach się j a k „chlewy z dolną k r a w ę d z i ą W w., miewały t o pojawiające l u b przybudowane drewniane. roz­ XVIII zwierząt omawianym ich miejsce l u b obłąki szej kolejności 8 że mają zawieszano każdym służyły b r o g i , i t o często w ilości 3—4 s z t u k w posiadały (z desek, t a r c i c l u b d y l i k ó w ) , p r z y zawiasów połowie teriału, b e z w z g l ę d u n a t o , czy c h l e w się strony prawdopodobnie w ę g i e ł . P l e c i o n k a , którą p o w s z e c h n i e konywaniu w określenia w w szości c h l e w ó w powała w y k o n a n a była z „ ż e r d z i " , a b a r ­ s t u l e c i u z a r ó w n o stodoły j a k i pozostałe b u d y n k i gospodarcze stajnie gólnione 5 r a z y ) . d w u gospodarstwach do stojące wy­ siedmiu zagrodach dostawione osobno b u d y n k i niemieszkalne posiadała stodołę. c i , którzy stajni d l a ś w i n i " czy też „na ko kiedy Nie W i Potwierdzają dane zawarte cha­ bieguny 1778 r . większość tylko chle­ związku strony o znacznym Brzezinach chem słomianym, n i e k i e d y cu stodoły. w inwentarzu takie posażenie w chlewów zaś o t y m , iż r ó ż n e r o d z a j e się t y l k o z j e d n e g o sąsieka z b o i s k i e m . R ó w n i e ż w S i e d l ­ kowe ilość z drugiej omówienia miała 2 sąsieki ją d e s k a m i . D r z w i do chlewów w y k o n y w a n e dokładniejszego pokrótce mieli hodowli bydła", „chlew zwykle że winięciu możemy (2. p o l . X I X i pocz. X X w . ) p o ­ gospodarstw jedna ogół nie danych z n i c h b y ł y stodoły d w u s ą s i e k o w e z b o i s k i e m w ponadto sądzić, części s i e n i . W świadczy z j e d n e j i n w e n t a r z u zasadniczo inwentarzu. Większość na gospodarstwie często drogi ustawiano s i e d l i s k u b u d o w a n o więcej mienione Duża by po­ pewnych rzadko, konie. o d siebie rządek t e n został już zakłócony i n a j e d n y m przejdę t y m można utrzymywali zaś zależności w podstawie przypuszczać, że najbliżej Zanim z osobne p o m i e s z c z e n i a . szczególnych W późniejszym w e m , albo też jest w y d z i e l o n a w częściowo i wzajemnej znajdujemy. łupy, kilku 7 układu W X V I I I w . w Brzezinach stajnia występuje a l b o w f o r m i e o s o b n e g o b u d y n k u , w połączeniu z były u l e . „podwórze", plecionym. wypadkach Opisu ogrodzony szczegóły szenie d r z w i , a n i e p o d a l i , czy w Każda z ty­ wia wyciągnięcie Chałupa grodzie, 1S . Zresztą s a m o p i s o „urządzeniu", a n i e b u d y n k u , uniemożli­ wniosków. stanowi najistotniejszy z a p e w n e też d l a t e g o element inwentaryzatorzy w za­ opisywali �ją b a r d z i e j szczegółowo niż i n n e b u d y n k i . nas j e s t , iż z t y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a rzyć plany Wszystkich kontrowersyjnym czym zajmę chałup, mogą Trawińska podaje jedynym być d r z w i się jeszcze częstochowskim a Ważne dla dokładnie wejściowe w swoim występują w z w Brzezin W tylko jednej d r u g i e j zaś i z b a w była rece­ n a m dowodów chałup wyłącznie złożona sień i i k o m o r a (bez s i e n i ) , p r z y z dwoiru. W ubóstwem Druga i w z z d o m u , maleńkiego samej szopki stosunku do wymienionych komorę stała oraz na gruncie к na 1 .J К b с J CH CH s sr g izba, czym do pierwszym к s J к с jego chlewika w jednego J h złym brogu I razi trzydniowych. posiadająca zagrodnika к 5 s " J dwudniowego gospodarstw chałup CH całkowicie c z y l i bez w ą t p i e n i a uboższego r o l n i k a . Zresztą cała i takiej CH ST rozpla­ 1 4 p r z y p a d k u chałupa należała do z a g r o d n i k a zagroda CH a etnograficznej . dwóch i z b y w c h o d z i ł o się bezpośrednio stanie 5 rejonie wprawdzie dostarcza t y m czasie prymitywnych. J do s i e n i , a r t y k u l e , że w obecnie, n o w a n i a wnętrz, znane w l i t e r a t u r z e Inwentarz К szerzej. syjnej f o r m i e , n i e m a l w s z y s t k i e zasadnicze f o r m y istnienie CH odtwo­ szczegółem tylko К izbę . . s J CH 1 trzydniowego. _ J _ W z w i ą z k u z t y m m o ż e m y się domyślać, że z a m i e s z k i w a ł ją p r a w d o p o d o b n i e W komornik. S i e d l c u n a 13 o p i s a n y c h w jedna miała wyłącznie sień 1746 r . k o m o r n i c a M a g d a sterniku pańskim — Stach ".W nastowieczne Brzezinach jednej należało dominował (aneks, chałupki w której z w jednej będę c h l e w i k l u b stajenkę ( i l . 1 b ) , m i m o iż w z a g r o d z i e było jeszcze k i l k a i n n y c h w o l n o X I X w . stajenka w stojących s i e n i przekształcała n i e r a z w małą izdebkę z o k n e m z a j m o w a n ą 1 W wszechnym wentarze się, XX stulecia. w z Siedlec, B y s t r z a n o w i c że w i Błeszna, a t e n s a m sposób s t a w i a n o rzadka spotykało się w budynki bogatsze 1B Z po­ o k o l i c y Częstochowy, c o p o t w i e r d z a j ą i n ­ ne , chociaż t e z r e g u ł y m i a ł y w budowano X V I I I w . chałupa c e n t r a l n a była z j a w i s k i e m owym o k o l i c y Częstochowy bardziej centralnej. jedną" , chałupie zaś w 1 6 „o 2 izbach Krakowskiem budynków, by w G r u s z o w n i n a f o l w a r k u była w „chałupa, w k t ó r e j i z b 2 i k o m o r a , d e s z c z k a m i sienią 1756 r . izby po­ takich samych 17 łup z 2. poł. X I X w . s p o t y k a się np. w cha­ do d z i ś " . Na Z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h n i e d a j e się w n i o s k o w a ć , u w a g ę zasługują których I I . 1. a — j : s c h e m a t y c z n e plany domów w Brzezinach W i e l k i c h w 1766 г., k : p l a n chałupy z B y s t r z a n o w i c w 1762 г., 1 — ł : p l a n y chałup z końca X I X w . w B r z e z i n a c h W i e l k i c h . L e g e n d a : S — sień, J — i z b a , К — k o m o r a , S T — s t a j n i a , C H — c h l e w , S Z — szopa, W o z — w o ­ z o w n i a , O — o b o r a , S D — stodoła. g r o d y mają p r o g r a m r ó w n i e b o g a t y j a k i i n n e , zaś i c h r o z p o w s z e c h n i e n i e w K r a k o w s k i e m i częstotliwość w y s t ę ­ p o w a n i a p r z e z cały w i e k X I X i 1. poł. X X s t u l e c i a w s k a z u j ą n a akceptację t a k i e g o r o z p l a n o w a n i a w n i e k t ó ­ r y c h regionach j a k o najdogodniejszego w p e w n y m o k r e ­ sie czasu. 1778 r . k o m o r n i c a z komorami, b i t e , a k u m o r a słomą" . Przykłady 1 chłopów m ó w , być m o ż e zresztą r o z w i n i ę t e z chałupy w 1 _ rozplanowanie. plany do­ mieszkała J J s 1 zdarzało czasie u K i e d r z y n i u (na Podwalu?) w s i к о - folwarcz­ rozbudowane Np. w 1 К О 5D się przez r o d z i ­ c ó w g o s p o d a r z y . T e g o r o d z a j u d o m y z izdebką jeszcze ma początku ^ s n r 5). ją n a z y w a ć w skrócie chałupą centralną). N i e k i e d y z c z ę ­ chlewów. W j sieni, s t r o n y i z b y b y ł a sień, z d r u g i e j zaś k o m o r a ( d a l e j ści s i e n i w y d z i e l a n o к j J osiem­ dwuwnętrzne, t y p chałupy, К izbie bez na stosunki d o rzadkości wspomniane sz półrolnik chałupie co n a w e t w okienko tymże s a m y m Żurawiu i komory, Pomijając o i k u m i n k i e m białym; starej tylko Żurawiu chałupkę n a p a - p o d deszczkami, J a k u b c z a k mieszkał w złożonej z i z b y zaś w posiadała z sionką małą, z p i e c e m małe dobre 1778 r . chałup i izbę, również część mieszkalną 4 opisy połączono p o d wspólnym w da­ r e j o n i e Częstochowy budynkowe (gdzie występowały chałupa zagrody centralna jest jednc- połączona c h e m z c h l e w a m i mającymi wejście o d podwórza. W j e d ­ z k l e p i s k i e m i sąsiekiem), które nym w i ń s k a — t r z e b a uznać za n a j s t a r s z y t y p b u d o w n i c t w a wypadku chlew dostawiono do s z c z y t o w e j ściany — j a k sugeruje Tra­ 2 0 . k o m o r y ( i l . 1 f ) , w t r z e c h i n n y c h d o ściany s i e n i ( i l . 1 g, i ) . M o i m z d a n i e m tego r o d z a j u z a g r o d a Fakt przybudowywania w y n i k i e m pauperyzacji wsi okresu kapitalizmu, powodu­ chlewów do ściany s i e n i w ł o w i e X V I I I w . j e s t d l a nas w a ż n y , g d y ż p o t w i e r d z a , chałupy t e g o r o d z a j u , p o w s z e c h n e w n i e k t ó r y c h (np. Krakowskie ), 1 9 rozwinęły się z typu po­ że rejonach centralnego i ż e stało się t o w X V I I I w . , jeśli n i e w c z e ś n i e j . Z mogły g ó r y n a l e ż y założyć, że p r z y c z y n y iść w parze z ubóstwem, gdyż mych niejednokrotnie za- regres społecznych. W i d a ć Brzezinach, gdzie dziewiętnastowiecznych tego z r o s t u n i e wspomniane jącego warstw na t y m terenie kulturowy t o zresztą zachowało jest biedniejszych wyraźnie się k i l k a domów j e d n o i z b o w y c h w sa­ starszych, ze stajnią i stodółką po d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( i l . 1 1 , 3). B u d y n k i n i e mają odpowiednika w materiale z X V I I I te w. 105 �Wracając d o chałup o p i s a n y c h w i n w e n t a r z u b r z e z i ń ­ s k i m inadmieńmy, ż e p r z y k a ż d e j z n i c h p o d a n e ilości d r z w i w poszczególnych kąd do one prowadzą. sieni, które przeszkodę, ściowych właściwe decyduje wąskofrontowy. riału i nych i chałup natrafiamy sięgnąć ale wej­ szeroko- mate­ zamieszkałych Na tych podstawach (może c e n t r a l n y c h , n i e posiadających w s z c z y c i e s i e n i , była żad­ wąskofrontowa. Z n a m i e n n e , że o b e c n i e s t a r z y l u d z i e w B r z e z i n a c h do d r o g i i pozbawioną d r z w i , podczas się w dłuższej okreś­ zwróconą g d y otwór ścianie wej­ skierowanej na południe. że w bez b o c z n y c h XVIII w. dobudówek w ścianie dłuższej, t y m b a r d z i e j tej okolicy wejścia domy mające do s i e n i : j e d n o w część mogła domów mieć cen­ wejście że są p o ś w i a d c z o n e d l a omawianym z podwórza, okresie drugie od dwa szczytu ( a n e k s n r 3). domy centralne chlewami zarejestrowane w oraz z dobudowanymi Brzezinach w 1766 r. m i a ł y w e j ś c i e z s i e n i d o i z b y o r a z z i z b y do k o m o r y . Większość nich powszechnie konstruowano powałę z „dyli" czyli okrągłych, w s p i e r a j ą c ją n a j e d n e j l u b t r z e c h tj. tragarzach. W z t a r c i c , zaś w że w rejonie jednym z mieszaniu na d w u belkach .w Brzezinach domów była izbie drzew „belkach", już powała „ l e ś n e g o " pułap w s p i e r a ł ułożonych n a k r z y ż . T r a w i ń s k a częstochowskim pułapu n a d sienią i k o m o r a m i twierdzenie do 2 1 dziś zdarza się podaje, się brak . W o d n i e s i e n i u do k o m ó r jej nie znajduje uzasadnienia nawet dla w i e k u XVIII. Szczegółem a r c h i t e k t o n i c z n y m najczęściej n y m w i n w e n t a r z u są d r z w i . W y k o n y w a n o wymienial­ je z tarcic l u b „deszczek". T e d r u g i e były p r a w d o p o d o b n i e deskami t y m i . Skrzydła d r z w i z a w i e s z o n o n a z a w i a s a c h dar­ żelaznych, b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h l u b n a obłękach. O s t a t n i e stoso­ w a n o najczęściej p r z y d r z w i a c h do s i e n i (12 r a z y ) i p r z y drzwiach wyjściowych z komory n a zewnątrz (9 razy), niejednokrotnie również p r z y drzwiach z izby do k o m o r y Na biegunach, miała również drugie drzwi z komory na podobnie j a k n a obłękach, d r z w i do s i e n i (13 r a z y ) , r z a d z i e j czeniach. Natomiast zawiasów mocowano zaś w i n n y c h p o m i e s z ­ używano przede wszyst­ k i m p r z y w e j ś c i u d o i z b y (19 r a z y ) i do k o m o r y (13 r a z y ) , a sporadycznie zaś p r z y Z Wszystkie z nie było 12 chałupach (5 r a z y ) , a w y j ą t k o w o t y l k o p r z y wejściu d o i z b y (1 r a z ) . Niewykluczone, tralnych o p o w a ł ę , to w Jeśli c h o d z i j e j w s i e n i , w n i e k t ó r y c h zaś była t y l k o p o ł o w a . W może­ w . duża część lają j a k o „ f r o n t " chałupy j e j ścianę szczytową ściowy z n a j d u j e czy choćby do w s p ó ł c z e s n e g o XVIII nie drzwi rozwiązać, respondentów że w wejściowe n a poważną d o m był ten problem Brzezinach. dobudówek drzwi wymieniali, umiejscowienie relacji wniosek, większość) stanowią t y m , czy musimy terenowego wysnuć o Chcąc urodzonych w my Wyjątek tym wypadku gdyż hipotetycznie, o b i e k t a c h o r a z skąd i d o ­ inwentaryzatorzy zlokalizowali. W zostały z komory drzwiach wszystkich na podwórze (3 r a z y ) , nigdy najbardziej inte­ do s i e n i . rodzajów zawieszeń resujące j e s t n a obłękach, g d y ż szczegół t e n n i e b y ł d o ­ tychczas znany jeszcze, że w w literaturze etnograficznej. Brzezinach w XVIII Nadmieńmy w . a n i razu nie zo- ze­ wnątrz; j e d y n i e w 6 b u d y n k a c h było i c h b r a k . Zewnętrz­ ne d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y b ą d ź t o n a p o d w ó r z e , bądź też do s a d u . S z c z e g ó ł t e n j e s t o t y l e i s t o t n y , że pozwala z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m przypuszczać, iż chałupy z drzwiami m. komory prowadzącymi in. usytuowane równolegle na do podwórze drogi, a były w Brzeziny W i e l k i e : I I . 2. B r ó g w d o l n e j części tym w y p a d k u w e j ś c i e d o s i e n i m o g ł o być z a r ó w n o w s z c z y c i e j a k i w ścianie dłuższej. Jednocześnie n a s u w a się m y ś l , iż t e g o r o d z a j u k o m o r a mogła, a n a w e t musiała, spełniać funkcję komunikacyjną ułatwiającą przejście z izby na p o d w ó r z e , a w i ę c do c h l e w ó w , stodoły l t d . P r z y k ł a d t a ­ kiego w domu rfjudowanego Brzezinach jeszcze w Natomiast w 1911 r . chwili można zobaczy- obecnej. osiemnastowieczne chałupy, w których d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y d o s a d u , musiały stać sączyłem do d r o g i . W t y m w y p a d k u f u n k c j a k o m o r y znaczna, malną w rolę gospodarczą tym tkwi klucz w t y m samym mającą żyć XX ( i l . 4, 5). niemal spotykało do rozwiązania wszędzie, się o b o k bardzo zagadki gdzie w siebie, rzadko Brzezinach a ponadto spełniały swą i 1. poł. zewnętrzne właściwą wiadomo, zrębowe drzwi funkcję, że w X V I I I w . („sręby"), n a n a narożach zwane „dylami" systemu obłapowego. W izbach na tzw. inwentarzu po­ d a n y , m o ż e m y się go domyślać n a p o d s t a w i e dziewiętnastowiecznego, w cha­ przycie- węgłowane obłap. M i m o , że t e n szczegół n i e j e s t w okrąglaki nie zauwa­ na podwórze. były siach, p r a w d o p o d o b n i e wyłącznie się 2. poł. X I X że istnienia chałupa c e n t r a l n a , i ż o b a w a r i a n t y Z szeregu w z m i a n e k downictwa mini­ czasie d o m ó w c e n t r a l n y c h z k o m o r ą gdy n i e były skierowane łupy w jedno­ Niewykluczone, d r z w i z e w n ę t r z n y c h ( i l . 1 c, d ) . D a j e w . występowała komory była zaś w y j ś c i e z n i e j n a z e w n ą t r z spełniało analizy b u ­ którym łączone nie było w stosowano węgłami ogóle podłóg d r e w n i a n y c h , n a t o m i a s t w s i e n i została o n a w y m i e n i o n a w pięciu b u d y n k a c h , zaś w k o m o r z e p o m n i j m y , że w w i s k i e m częstym. 106 chlewach podłoga w dziewięciu. P r z y ­ d r e w n i a n a była zja­ i obudowany �stała p o t w i e r d z o n a n a z w a „kołowroty" n a o z n a c z e n i e b i e ­ taikich mogły być również g u n ó w , kitórą z n a j d u j e m y w t y m okresie w Bystrzano- nia. Trawińska w w urządzenia źródłowego wkadh. ność Opisane do drzwi zamykania. zaopatrywano Z reguły zawsze były to wrzeeiądze kominów kominy murowane ogóle n e g u j e sztagowychco nie w y t r z y m u j e kamie­ z na t y m terenie w pierwot- świetle krytyki. materiału D l a przykładu po­ i 1 lub d a m , że i n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego z 1774 r . w y ­ 2 s k o b l e żelazne, a w w y j ą t k o w y c h razach haczyk, klam­ mienia k a żelazna i r y g i e l . N i e s t o s o w a n o zaś żadnych zamków i zapór d r e w n i a n y c h . Jedynie 2 2 w były w tej samej ścianie dwa nach przeciwległych. To drugie raz inwentaryzatorzy okienko było p o d a l i , iż ścia­ zwykle jest ono „na zachód słońca", c z y l i — j a k w y n i k a z dalszego o p i s u — z w i d o k i e m na sad. materiałów Z wspomnianych skie w miały dotyczących i n n y c h w s i w y n i k a , że w s z ę d z i e Brzezinach dworskie, folwarczne Wobec takiego budowali kominy w swoich a najwyżej okna były wyżej chałupy d w a okna. konstruowane, O chłop­ tym, jak i l e miały szyb, nie m a k o n k r e t n y c h d a n y c h . M o g ł y t o być zarówno o k n a o sześciu, j a k i o dziewięciu s z y b a c h . dziewięcioszybowe były Wtedy Niewątpliwie już s t o s o w a n e , domach. W s p o m n i a n y piec z k o m i n k i e m w izbie jest w piecem p i e k a r s k i m z trzonem m o j e d n a k , którędy do g o t o w a n i a . przy istocie Nie wiado­ d y m m ó g ł uchodzić do k o m i n a jącego w s i e n i . G d y b y była t u w y m i e n i o n a sto­ również k a ­ p a , s p r a w a b y ł a b y o c z y w i s t a . J e d y n ą w z m i a n k ę z 1756 r . na (aneks z Błesz- n r 4), p o z a t y m z a r ó w n o z i n w e n t a r z a brze­ zińskiego j a k i i n n y c h w s i w i e m y t y l k o , że piece w bach l u b lepione były Jedynie budowane w Błesznie z Jednym z kamienia wymienione k a m i e n n e , w połowie okna skoro stanu sposób chłopi o „kominie k a p i a s t y m z o g n i s k i e m " p o s i a d a m y źródłowych jedno, budynki r z e c z y można przypuszczać, że w p o d o b n y okna, trzech i n n y c h również 2 okna, ale po j e d n y m w mniejsze; wsiach 2 8 skierowane często — m o ż n a się d o m y ś l a ć — n a p o d w ó r z e . d w u domach 10 sztagowe nad dach w y w i e d z i o n e . Większość chałup posiadała t y l k o 1 o k n o w w i k a r c z m y , w których wszędzie były k o m i n y p l e c i o n e l u b z są 2 p i e c e w iz­ gliny. połowie kaflowe. ciekawszych punktów inwentarza brze­ zińskiego j e s t t o , iż w y m i e n i a o n r ó w n i e ż sprzęty znaj­ o p i s i e j e d n e g o z n i c h p o d a n o , że 6 s z y b b r a k u j e . W d r u ­ dujące się w każdej z o p i s y w a n y c h i z b . P r z y ścianie p o d g i m zaś w y p a d k u p o w i e d z i a n o , oknem że „ o k n o 1 d o b r e , drugie m a l e ń k i e o c z t e r e c h s z y b a c h " . O k n a o dziewięciu poświadcza również z Kuźniczki 23 opis chałupy Ignacego . Z inwentarza z Bystrzanowic dowiadujemy się, że s z y b y Niewątpliwie zarówno w były w l i c y inaczej szyb nie oprawiano w (aneks n r 3) „drzewo Brzezinach oprawne". jak i całej rzadko w budynkach tylko, były na temat że był zapewne poświadcza konstrukcji t o układ w inwentarzu dachów czterospadowe; domów. tę f o r m ę tradycja. dachów W było dachy poszywane w całości słomą. Siedlcu Sporo których dolny brzeg dachu Podobnie otaczano „ s z a r e m " , c z y l i r z ę d e m desek. T o s a m o jednym występowało słomą, drugą zaś część w całości w Żurawiu, G r u s z o w n i i L i b i d z y kowo pobijano najrzadziej deskami, deskami, co Zostało używano 2 4 się, że s t o s u n ­ do k r y c i a dachów. Pojedyncze egzemplarze takich domów zanotowano w e n t a r z u w s i Siedlec i B y s t r z a n o w i c e (aneksy K i e d r z y n i u podano, „Mateusz chałupę Młynarczyk szorami tów, reszta Dalsze ma nową ze informacje, poszyta..." jakie 2 5 w in­ że chłop wszystkim, g o n t ó w pobitą o d dołu, k a l e n i c a snopkami z gon­ czerpiemy z inwentarza Składały na nie k o m i n w sieni, a piec z k o m i n k i e m w izbie. że w e jednego, k o m i n y były wszystkich domach, z wyprowadzone posiadały kominy, stąd Więc się Cha­ wyjątkiem ponad logicznie w szeregu i n n y c h w s i , o których chałupy dach. Ana­ wspominałem, nie można się dziwić, iż o b e c n i e mieszkańcy t y c h o k o l i c n i e pamiętają kurnych wano domów . I n w e n t a r z n i e podaje, 2 e kominy w Brzezinach oprzeć n a m a t e r i a l e Wieach opisany dziony deszczkami w w XVIII z czego w. 1780 r . w chłopskiej z dyla. Prawdopo­ podano, informacja jest o tyle że zrobiony stolarską jest z robotą". interesująca, że tarcic, Ostatnia określa czas p r z y j m o w a n i a p r z e z wieś nowocześniejszych m e b l i . Z d r u ­ był jeszcze w użyciu sprzęt poprzedzający stół, a m i a n o w i c i e giej osobna strony — jak wynika z inwentarza — j e g o f u n k c j e . Została o n a zanotowana czterokrotnie, w t y m tylko raz w chałupie należącej zagrody jeszcze, że dwudniowej. z Błeszna podaje w Dodajmy chałupie „stół do inwentarz prosty bez w k t ó r y m m o ż e m y się domyślać stołu w s p a r t e g o nóg", n a pień­ k u d r e w n i a n y m . N a t o m i a s t w B y s t r z a n o w i c a c h został z a ­ notowany w t y m samym czasie „stół d u ż y n a strągach", c z y l i n a kozłach. Oprócz wymienionych w Brzezinach do mebli w większości chałup b y ł y ł a w y około p i e c a , k t ó r e m o g ł y spania. T r a d y c j a t a k a jest d o dziś ż y w a w służyć okolicy C z ę s t o c h o w y . W 17 chałupach i n w e n t a r z w y k a z u j e 29 f ę l u b szafkę, p r z e w a ż n i e o t r z e c h półkach, zaś o dwóch l u b c z t e r e c h , a w sza­ sporadycznie Błesznie n a w e t o pięciu półkach. B y ł y t o z a p e w n e p r o s t e , o t w a r t e o d f r o n t u s z a f ­ ki n a naczynia, mieszkaniach jakie i obecnie widuje się w starych wiejskich. Sporadycznie zdarzało się, że w i z b a c h lub w sieni b y ł o „ z a p i e r z e n i e " zasłaniające w e j ś c i e n a s t r y c h . Z w y k ­ l e z n a j d o w a ł o się o n o j e d n a k w k o m o r z e . Z l a k o n i c z n y c h wzmianek n i e można w wywie­ Kuźniczce chałupie i w K i e d r z y n i u n a w a r k u był „komin w stagi u l e p i o n y " . Oczywiście W niestety fol­ oprócz powyższym wszystkie które ustalić, j a k w y g l ą d a ł o . komentarzu zagadnienia można było dotyczące poruszyć z B r z e z i n z 1766 r . oraz a pochodzących podstawie na zostały podstawie ludowej, inwentarza d a n y c h dotyczących i n n y c h w s i , z l a t 1746—1780. W uzyskaliśmy, w i d o c z n e kontrasty obrazie, są jaki znaczne niekiedy obrębie t y c h s a m y c h g r u p społecznych, j a k i e t w o r z y l i zagrodnicy trzy- i pomiędzy na tej różnice, a wówczas nawet wyczerpane architektury w gospodarstwami dwudniowi. W y j a ś n i e n i e t y c h różnic p o z o s t a j e z a p e w n e w się Bystrzano- został w 1762 r . „ k o m i n w g ó r ę o b i t y " , zaś budo­ Musimy p o r ó w n a w c z y m . Otóż w wewnątrz ława . brzezińskiego, dotyczą urządzeń o g n i o w y c h . rakterystyczne, dwukrotnie „stół z szufladą n r 2, 3), zaś w o p i s i e b u d y n k ó w w trzema albo zarejestrowane . Zdaje gontów też połowę się z a w s z e a raz jako j e d n a k było d o ­ w P r z y s t a j n i , Kuźniczce i Przybyłowie. N i e k i e d y dachu p o k r y w a n o do zróżnicowane. b y ł o też w w dachy najstarszą Przeważały mów, Wiemy przeciwieństwie domów i Przystajń!. brze­ a jako prosty; ł a w k a spełniająca krokwiowo^platwiowy, miejscowa kształtu, p o k r y c i e spotykało poddanych. Niewiele informacji znajdujemy zińskim oko­ chłopskich chałupach, g d y ż s t o s o w a n y w X V I I I w . do t e g o c e l u o ł ó w się n i e z w y k l e szybach Bochniaka znajdowała d o b n i e o b o k n i e j stał s t o l i k określany w i n w e n t a r z u j a k o k u z osobą fundującego b u d y n e k . W X V I I I w . nie zabudowania chłopskie Z tego względu właściciel był stawiać siłami chłopom opłaconych stanowiły własność d w o r u najczęściej budynki fachowców. mieszkalne i związ­ powszech­ dworu. obowiązany gospodarcze Potwierdzenie tego dla 107 �o k o l i c Częstochowy z n a j d u j e m y w spisie w y d a t k ó w w 1780 r . w K i e d r z y n i u . T a k i s t a n r z e c z y d o p r o w a d z a ł do u j e d n o l i c a n i a w y g l ą d u z a g r ó d w poszczególnych g r u p a c h społecznych. 3 0 Z inwentarza właściciel starczał dworu im brzezińskiego n i e stawiał jedynie wynika jednak, poddanym materiału że t a m budynków, budulcowego . do­ Chłopi 3 1 m i e l i w t e n sposób większą m o ż l i w o ś ć r e g u l o w a n i a gramu zagród przez nich zamieszkiwanych, ale pro­ należą­ Najprawdopodobniej również część najńiezbędniej- s z y c h sprzętów w i z b i e n i e była bezpośrednią chłopa i d l a t e g o własnością s p i s a n a została w i n w e n t a r z u . P o z o s t a ł e w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a w p o s t a c i łóżek (jeśli w o g ó l e b y ł y ) , s k r z y n i , naczyń k u c h e n n y c h i t p . musiało stanowić osobi­ stą własność chłopską. U w i d a c z n i a się t o zresztą w sunku do bydła, sprzężaju i zasiewów, które sto­ tylko w z g l ę d u n a znaczną wartość pieniężną zostały u ze wszyst­ k i c h p o d d a n y c h w y p u n k t o w a n e j a k o własne, c z y l i chłop­ skie. c y c h do d w o r u . ANEKS 1 izbie A P K r . , Castr. Crac. rei., t. Brzeziny 199, 1766 r . Inwentarz dóbr w s i B r z e z i n , b u d y n k ó w daństwa i i c h p o w i n n o ś c i p r z e z W z Rogowskich Łowczego spisanej śjp. W imci inowłodzkiego odebraniu w Wielkie p o w . Częstochowa swoją p. w Brzezinach Tomasza pozostałą posesję dworskich, pod­ Jejmość p. Barbarę Otfinowskiego Robi 3 dni w min wywiedziony rzenie żelaznemi. przyciesi ponagnione W tej trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz- wrzeciądz dwiema żłób, p o w a ł a dobre. Z z dwiema dobra, tej sieni i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h żelaznych, u których zgniła. Z t e j drewnianych. W t y m budynku ko­ 1 złe, przepie­ n a górę z d y l i k ó w , d r z w i z deszczek n a biegunie drewnianym. U na dach, dobry. O k n o tych d r z w i wrzeciądz i s k o b l i 2 żelaz­ dylików na biegunach małych. W tych drewnianych. chlewach Chlewów podłogi dobre, 2 na żłoby, d r a b i n y . T e c h l e w y p o d j e d n y m p r z y k r y c i e m bez p o w a ł y . sieni [ s ] , ściany na tej komorze na biegunach p o s z y c i e . Stodoła o 1 sąsieku n o w a , d o b r a . W r o t a do n i e j czek na b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem i skoblami drzwi komory drzwi z na zagrodzie tydzień. W c h o d z ą c izby skoblami. Powała Do t y c h chlewów siedzi tej n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o k r y t y , w p ó ł przegniłe Poddani Kuśnierz pogniłe. Z dwiema bydło Błażej przyciesi po wdowę d n i a 2.1.1766. ss. 2145—2157 dobre, kondescensyi małżonkę i zakończony ściany do k o m o r y n a b i e g u n a c h , u których w r z e c i ą d z z i belce. że­ Pod­ drzwi dwoje Brogów plecione, miejscem z deszczek n a b i e g u n a c h 2 starych. Płoty około z żerdzi, złe. S z o p k a podwórza na wóz z stu upleciona przystawiona do sieni. Zasiewy chru­ jego własne i bydło. do czopach skoblami l a z n e m i . P o w a ł a n a d izbą z d y l ó w , o j e d n e j drewnianych. Wawrzyn Drozd siedzi n a zagrodzie R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c czek n a b i e g u n a c h łogi n i e m a s z , trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz­ drewnianych z jednym skoblem, ściany z s t a r e g o drzewa. pod­ N a d sienią p o ­ łogi n i e masz. Ł a w a p o d o k n e m , stół prostą robotą, szafa wały n i e masz, t y l k o k i l k a dylików. K o m i n wywiedziony o 3 półkach, p i e c nad z tarcic prosty dobry, kominek dobry. W Brzeziny 108 Wielkie: tejże dach, dobry. Wchodząc I I . 3. Chałupa z końca X I X w . z p o m i e s z c z e n i a m i j e d n y m dachem do i z b y gospodarskimi drzwi pod na �zawiasach i czopach żelaznemi. W żelaznych izbie szafa z haczykiem prostą robotą, ława p o d o k n e m z dyla, s t o l i k p r o s t y ławka około z dylów pieca, piec dobra, belek ł o w ę złe. Z t e j i z b y sach i czopach dwiema 3, o k n o do k o m o r y żelaznych, z żelaznemi. W k o m o r z e dobra. Z tej k o m o r y gunach zły, skoblami 3 półkach mały, ł a w e c z k a 1, kominek jedną dobry, połową powała dobre, d r z w i z tarcic n a wrzeciądzem i po­ zawia­ skoblami podłogi n i e m a s z , p o w a ł a czek. T e n b u d y n e k słomą j e d n y m szarem. n a g ó r ę złe z pokryty, o d dołu desz­ deszczkami Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła, p r z y c i e s i ugniłe, d r z e w o z d r o w e w ścianach. W r o t a z d y l i k ó w złe, słupy n a c h y l o n e , Poszewka podłoga na w stodole u wrót s k o b l i 2 i stara. Chlewy żerdzi; d r z w i małych 3. P o s z e w k a szarem deszczkami na tych opasana. dwoje wrzeciądz. 2 małe, pół przegniła, ściany z s t a r e g o wała z d o b r y c h D r u g i c h l e w ze s t a r z y z n y , kich w nich drzewa, po­ z deszczek, ż ł o b ó w chlewach dobra, Płoty plecione żerdzi, podłoga płatew i przykrycia. cione n a około, Zasiewy jego własne 3 dni w tydzień. W c h o d z ą c Robi 3 dni w tydzień. Wchodząc do na dach wywiedziony, czek W na biegunach izbie szafa z prosta chlew. W chlewie jedną masz. T e n b u d y n e k dobry. Z W sieni wchodząc do izby, drzwi drewnianych z haczykiem z deszczek n a i dwiema skoblami. izibie s z a f a o 3 półkach, p o w a ł a z d y l ó w o ława p o d o k n e m dobra, stolik prosty Drzwi z tej komory powała duży n a p r z e c i w k o na t y m c h l e w i e z aksztełi dartych. w pół przegniła, p r z y c i e s i Brzeziny Wielkie: dylików skoblami. W wchodząc, komorze Z komory n i e masz, Stodoła U tych z drzwiczkami drzwi o 1 sąsieku wrót 2 dobrych. Powały i 1, d r u g i m a ł y . Sołek nie szarem dobra; wrzeciądz sieni także wrota skobli na tych w a c h d o b r e , d r z w i d w o j e z deszczek n a b i e g u n a c h n i a n y c h , żłób duży po­ na podwórze przy 2. chle­ drew­ chlewach chlewami i Płoty i czo­ deszcz­ sieni do­ jedną Poszewka poprzegniały. sołkiem słomą p o s z y t e . B r o g ó w 2 dobrych. z wrzena około p l e c i o n e l i c h e . Z a s i e w y i b y d ł o w ł a s n e j e g o . dobra. biegunach b r y ; d r z w i na biegunach. Podłoga w t y m chlewie częścią. Ż ł o b ó w 2, p o w a ł a oknem ciądzami i s k o b l a m i żelaznemi 2. T a stodoła z d r e w n i a n y c h . T e n b u d y n e k cały p o k r y t y , p o ł o w ą k a m i , p o ł o w ą słomą. C h l e w skoblami. pod z podłogą i powałą. D r z w i do n i e g o n a b i e g u n i e o 2 belkach do s a d k u z deszczek n a ława czterech d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych. W k o m o r z e dwiema 1 belce, 1, o k n o , s z y b b r a k u j e , o k i e n k o 1 n a zachód słońca, p i e c [ i ] k o m i n dobry. Do komory dobre, cały słomą p o k r y t y , o d dołu Chlewów p r z y stodole biegunach sieni i wrzeciądzem. W e d l e podłogi n y d o b r e , p r z y c i e s i pogniłe. K o m i n w y w i e d z i o n y n a dach, w n a górę p r z e p i e r z e n i e z skobla opasany. wrzeciądzem i 2 półkach, wała d o b r a , b e l k i p o p o d p i e r a n e . dobre. z Ściany haczykiem o z dwiema deszczkami drewnianych dobry. b r y , powała z dylów dobra. Z izby do k o m o r y z deszczek n a b i e g u n a c h Robi z deszczek z d y l a , o k i e n 2 d o b r y c h , s t o l i k p r o s t y 1, piec, k o m i n d o ­ i s k o b l a m i d w i e m a . W s i e n i p o w a ł a d o b r a , b e l k a 1, ścia­ z ple­ ogrodzony. próg zgniły z przyciesią. W c h o d z ą c do i z b y d r z w i z desz­ oko­ drzwi tyczkami na biegunach d r e w n i a n y c h . Powała w sieni dobra, k o m i n złe n a sieni skobla­ dobra. Płoty do s i e n i , d r z w i d r z w i na biegunie trzechdnio- bez 3 sąsiekach i bydło. dołu na zagrodzie o J a k u b D r o z d siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d r z w i na biegunie, wej. dobra, poszewka złe. P s z c z e l n i c z e k na biegunie siedzi poszewka j e d n a ; w r o t a z deszczek z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a aksztelowego. Zasiewy Wiewiórczyk deszczek, 3. Stodoła od jego własne i bydło. zgniły, p o w a ł a z całz drzwi Brogów m i , powała z dylów ło. B r ó g 1 d o b r y . C h l e w i k n a ś w i n i e zły. Płotu 3 przęsła Antoni przyciesi zła, m i e j s c a m i n o w a , m i e j s c a m i s t a r a . Sręby 2 n a c h l e w y d r z w i do s a d k u z deszczek n a b i e ­ drewnianych, przepierzenie opasany, i o Piotr w Drozd tydzień drewnianym. Sień połowy. K o m i n do i z b y , siedzi n a zagrodzie d n i 2. W c h o d z ą c drzwi do s i e n i dobra. Powały na dach w wywiedziony na biegunie dwudniowej. drzwi na tej sieni dobry. drewnianym z Robi biegunie nie masz Wchodząc wrzeciądzem i jedną s k o b l a . W i z b i e szafa mała 1, ł a w a 1 p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1, dwóch s z y b b r a k u j e , s t o l i k p r o s t y I I . 4. Chałupa c e n t r a l n a z X I X w . z w r ó c o n a szczytem sieni do 1, ła- drogi 109 �z deszczek n a biegunie z wrzeciądzem w e c z k a mała 1, ł a w k i około p i e c a . P i e c z k a m i e n i i k o ­ drzwi min s k o b l a m i żelaznemi. Płoty plecione dobry, powała z d y l ó w wchodząc i drzwi wrzeciądzem dobra, belka na biegunie dwiema 1. D o drewnianym żelaznemi. W ze komory skoblami komorze Zasiewy powała z d y l ó w s t a r a . D r z w i n a p o d w ó r z e z k o m o r y z deszczek Robi na gunie, biegunie miejscami drewnianym. dobra, Poszewka miejscami zła. na t y m Chlewów 2 budynku miernych, i bydło własne Jędrzej na ściany drzwi i dwiema kiem i s k o b l a m i żelaznemi. W c h l e w a c h drzwi dwoje na biegunach. podłogi i p o ­ Na tych w a c h p o s z y c i e d o b r e . B r o g ó w 2. P ł o t y n a około s t a r e , złe. Z a s i e w y Maciej Robi i b y d ł o własne Woźniak siedzi chle­ plecione jego. czterech trzechdniowej. sienią drewnianych. W sieni karmniczek słupach. W tej sieni podłoga dobra, k o m i n w y w i e d z i o n y zła. P o w a ł a n a d a c h , zły, dwiema na 1 z pieca, dyla, piec stół z tarcic z kamieni zły, nad potrze­ o 3 półkach, drzwi na biegunie, Z drzwi do s a d u komory ława prosty mały, ławki kominek dobry, okno 1 z ł e , powała z d y l ó w d o b r a , b e l k a 1. Z i z b y wchodząc, powała z na biegunie zły. Z i czopach skoblami dobry, sieni i klamką. W Z komory do komory dylów dobra. drewnianym, na skoblami n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o s z y t y , w około o p a s a n y , stodole gunie jedną dobra. W r o t a jedne, z nemi. Chlewów złą, żłób dobre, i skoblami jedna. Na jednym miejscami pogniły. P r z y chałupie s t a j e n k a łogą i p o w a ł ą dobrą. W tej stajence dobra z pod­ żłób, d r a b i n a , d r z w i drzwi słomą dwoje o 2 sąsiekach dobra, z d w i e m a boiskami. d o t e j stodoły z t a r c i c n a obłękach drewnianych z wrzeciądzem i s k o b l a m i żelaznemi; do drugiego w r o t a z dylików z wrzeciądzem laznemi. Ta stodoła nowo i skoblami poszyta. Chlewów 3 pod j e d n y m przykryciem, gami troje i powałami, drewnianych. drzwi Sołek Wrót boiska dwiema Brogów 3 że­ starych. dobrych, z podło­ z deszczek n a z szopą, d o którego drzwi biegunach na bie­ g u n a c h . W t y m sołku podłoga d o b r a , p o w a ł a t a k ż e d o b r a , Brzeziny 110 Wielkie: I I . 5. Chałupa ścianach, p o ­ częścią d a r t y c h , niezgorsze. żelaznemi. Z a s i e w y skob­ i b y d ł o własne j e g o . A n t o n i U j m a siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. dziony N a d sienią i dwiema oknem do sieni, d r z w i powała dobra, na i czapach komin żelaznych z wywie­ s k o b l a m i . W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d z dyla, okno belce. Z na jednej komorze centralna z X I X w . z w i docznym sadu drzwi haczykiem 1 dobre, s t o l i k mały prosty, około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w W Robi biegunie n a dach, d o b r y . Z s i e n i wchodząc do izby, z tarcic na zawiasach ple­ Zapierzenie n a górę, w k t ó r y m d r z w i z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami n a b i e g u n i e z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. Stodoła podłogą drewnianych. Te chlewy s t a r a , zła. P ł o t y częścią z a k s z t e l i bie­ żelaz­ chlewie cione, o d dołu stara. na tej 2 n a bydło, t r z e c i n a świnie z z deszczek n a b i e g u n a c h na niej zła, dwiema N a t y m . b u d y n k u p o s z e w k a zła, zgniła i d e s z c z k i lecz żelaz­ do t e j stodoły z deszczek n a wrzeciądzem 1, p o w a ł a dobra. poszewka n a około dobre, żelazne­ u dołu d e s z c z k a - o trzech tym budynku dobra, i czopach stroną p o s z e w k a o 2 sąsiekach, d r z e w o oknc biegunie podłoga z d y l ó w , p o w a ł a z d y l ó w szewka w szafa 1, ł a w y wchodząc, d r z w i n a d r z w i do s a d k u n a z a w i a s a c h do haczy­ tej izbie p o s z y t e . S z o p a n a w ó z bez w r ó t Ściany z półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , p r z y c i e s i n a [ o j k o ł o p o g n i ł y , aż d r z e w o w z i e m i ę poszło. górę przepierzenie. komin wchodząc żelaznych d r e w n i a n y m z wrzeciądzem i d w i e m a m i . W komorze Stodoła oknem złe, p o k ł a d bardzo b e l k a 1. Z i z b y d o k o m o r y mi około trzechdniowej. 1; 3 s z y b y w y b i t e , s t o l i k z t a r c i c y p r o s t y , m a ł y b u j e r e p e r a c j i . Z s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i n a b i e ­ pod płatwy na zawiasach prosta o czterech gunie, skobel 1 żelazny, szafa p r o s t a są. na zagrodzie około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w na zagrodzie w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i z desz­ czek n a b i e g u n a c h dobre, dach w y w i e d z i o n y izby, dobre, jego siedzi dwiema d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a b i e ­ p r z y k t ó r y c h b o i s k o ; w r o t a złe z deszczek z w r z e c i ą d z e m wały Banasik i n a [ o j k o ł o s t a r e , złe. powała wyjściem izby do k o m o r y dobra. Z k o m o r y z komory do drzwi na ławy dobra biegunie. n a ogródek drzwi �B r z e z i n y W i e l k i e : I I . 6. Chałupa z 2. poł. X I X w . , p i e r w o t n i e na biegunie. pogniły. Pod Ten tym budynkiem budynek słomą przyciesi poszyty, na [ojkoło ale poszewka ze z dyla, okno 1 d o b r e , s t o l i k z szufladą lów na jednej wrota drzwi dzem i skoblami dwiema drewnianych 2, c h l e w ó w wrzecią­ żelaznemi. N a t e j s t o d o l e k w i e złe i stodoła p o c h y l o n a . P r z y c i e s i Brogów z 3, c z w a r t y p o d nią mały. kro­ pogniły. Drzwi do nich stolarską robotą, ł a w y około p i e c a , p i e c d o b r y , k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y ­ w s z y s t k i m zła. Stodoła o j e d n y m sąsieku. D o t e j stodoły z dylików n a biegunach karczma belce dobra. Z izby na zawiasach i czopach do k o m a r y żelaznych z wchodząc, wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o m o r z e p o d ł o g a d o b r a , powała na z dylów biegunie dobra. Drzwi drewnianym. z komory Wedle na komory podwórze chlewów c z w o r o n a b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z w r z e c i ą d z y 2, s k o b ­ z podłogami i powałami. D r z w i do t y c h chlewów li na biegunach 4. P r z y chlewach przybudowana p o d ł o g i złe, p o w a ł y z żerdzi. T e szopka. chlewy W p r z y c i e s i złe pogniłe, ściany s t a r e . C h l e w i k d r z w i do niego n a b i e g u n i e chlewach słomą poszyte, n a ś w i n i e 1, d r e w n i a n y m , podłoga w a ł a d o b r a . T e n c h l e w i k słomą p o s z y t y . i po­ Izdebka mała z komorą bez s i e n i i p i e c a i k o m i n a ; p o w a ł a j e s t , drzwi mały d r e w n i a n y c h . Przy* t y c h c h l e w a c h z powałą. Te które b u d y n k i w wierzchu budynki pod jednym poszyte. Stodoła o do n i e j w r o t a j e d n e na biegunach ciądzem dwiema i skoblami chlewik przykryciem, około o p a s a n e d e s z c z k a m i słomą o d dołu, o d 2 sąsiekach dobra, drewnianych z żelaznemi. 2 dwoje wrze­ Brogów 3 do­ złe. T a i z d e b k a s t a r a słomą p o s z y t a . P ł o t y w s z ę d z i e s t a r e . b r y c h . Szopa n a w o z y ; Zasiewy p o s z y t a . W e d l e s z o p y c h l e w d o b r y . D r z w i do n i e g o z t a r ­ i b y d ł o j e g o własne. J a k u b Ślęzak s i e d z i n a z a g r o d z i e d w ó c h d n i o w e j . R o b i dni 2 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. W wywiedziony sieni powały zły. W c h o d z ą c drewnianym z haczykiem W tej izbie do s i e n i , d r z w i n a ława n i e masz, do i z b y , k o m i n na drzwi na i skoblami dwiema pod oknem z dylika, okno 1 dobre, n i e masz. p o g n i ł e . P o s z e w k a n a t e j chałupie zła. C h l e w i k m a l e ń k i zły. B r ó g 1. S z o p k a plecione dach biegunie żelaznemi. s t o l i k m a ł y 1, p i e c [ i ] k o m i n e k d o b r y . K o m o r y Przyciesi biegunie stare, Kazimierz mała 1, zła, bez w r ó t . P ł o t y złe. Z a s i e w e k Masztalerz i bydło jego cic na zawiasach i dwiema i powała od g ó r y słomą p o s z y t y . plecione, siedzi na zagrodzie trzechdnio­ żelaznych W Górski tydzień podłoga jego pobity, żłób 1 i z akszteli własne. trzechdniowej. do s i e n i , d r z w i złe n a b i e g u n i e d r e w n i a n y m . P o d ł o g a w s i e n i zła. P r z e d nowe, d r z w i na biegunie. Powała dobra. Z sieni wchodząc do i z b y , drabi­ d a r t y c h , częścią n a zagrodzie d n i 3. W c h o d z ą c wrzeciądzem deszczkami t y m chlewie i bydło siedzi z t y m chlewie o d dołu n a około częścią stare. Z a s i e w y Andrzej zapierzenie własne. czopach żelaznemi. W dobra. Ten chlew n a 1. P ł o t y Robi w i skoblami do n i e j w r o t a z deszczek, słomą piecem n a d sienią d r z w i z tarcic n a za­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z W i n a w i a s a c h , c z o p a c h żelaznych z s k o b l a m i żelaznemi. W i z b i e biegunie szafa p r o s t a o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m drewnianym. W sieni powały s i e n i c h l e w i k mały. K o m i n w y w i e d z i o n y Z i n i e masz. n a dach, s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z t a r c i c n a czopach żelaznych z d w i e m a s k o b l a m i , z klamką. Szafka wrzeciądzami W tej dobry. zawiasach i czterema o 2 półkach, ł a w a p o d o k n e m n a południe 1 złe, stół p r o s t y dobry, k o m i n dobry, powała 1, ł a w y dobra. Z wchodząc, d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h nych z wrzeciądzem i dwiema z dyla, około p i e c a , izby do W piec komory i czopach skoblami. okno żelaz­ komorze 111 �powała z i podłoga tarcic dobra. Z na zawiasach i komory czopach na podwórze żelaznych. c h l e w i k ó w 2, j e d e n z powałą, d r u g i bez p o w a ł y . w jednym niezła. D r z w i nach. T e n budynek góry słomą poszyty, żelaznych. chlew od dołu poszyty. z lecz słoma Drzwi Powała na chlewa. deszczek. U Podłoga na biegu­ pobity, od ny podłogi opasany, świnie n i e masz. od góry mały, przystawiony o 2 sąsiekach; wrzeciądz Ten snopkami z wrót dwiema skoblami dołą z podłogą drzwi dobrą; dobre na zaporami. Ten sołek sto­ słomą dwie­ łem i z a s i e w a m i j e g o własne. zły. Z Drozd siedzi stołu, p i e c obłęku Z trzechdniowej. d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a b i e ­ Robi gunach d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem żelaznemi. W s i e n i podłogi i skoblami i powały n i e masz. wchodząc do izby, d r z w i n a zawiasach nych z haczykiem okno 1 dobre, na trzech z wrzeciądzem Płoty [i] k o m i n dobry. Z izby obłęku. W k o m o r z e do k o m o r y z dylów, złe. Zaprząż rze d r z w i n a obłęku. B r o g ó w Do tego c h l e w i k a drzwi piec 3, c z w a r t y na podwó­ z chlewikiem. n a obłęku. P o d ł o g a z dylików i p o w a ł a . P ł o t y n a około z chrustów. Z a p i e r z e n i e n a górę d o b r e i d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami. Zasiewy Wojciech skob­ i zaprzęże i bydło j e g o własne. Ciura siedzi na zagrodzie drzwi trzechdniowej. zamiast drzwi na komorze n a obłęku; powała. okno i bydło z z a s i [ e ] w e m na dwiema 1 złe. własne jego. Biróg 1. M i k o ł a j W o ź n i a k chałupy n i e m a , t y l k o c h l e w i k p o d brogiem. Antoniowa Cacanina trzechdniowej. Robi na na wdowa, siedzi na Powały w sieni nie masz; n a dach, d o b r y . Wchodząc z zagrodzie d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , obłękach. zawiasach czopami żelaznemi, komin do i z b y , klamką drzwi i ryglem. W i z b i e szafa o t r z e c h półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , złe, ł a w k a do k o m o r y wała zamiast stołu, ł a w k i około d r z w i na biegunach. Chlew z żerdzi, drzwi na biegunie. pieca, piec belce. Z izby 1; podłoga i p o ­ Brogów 3. P ł o t y na o k o ł o złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y j e g o . wchodząc, d r z w i n a powała dobra. Z k o m o r y i skoblami. W na podwórze [i] k o m i n dobry, powała z d y l i n a j e d n e j żelaz­ drzwi i do k o m o r y okno i czopach belkach powała do i z b y , Z i s k o b l a m i . W i z b i e ława p o d o k n e m , drzwi wywiedzio­ żelaznych z w r z e c i ą d z e m dwiema sieni trzechdnio­ do s i e n i , komin wchodząc na własne. n a zagrodzie Wchodząc [i] k o m i n dobry. Z izby komory drzwi n a zagrodzie sieni i czopach wywiedziony Walenty tydzień. plecione jego s k o b l a m i . W i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a mała poszyty. B r ó g 1. P ł o t y n a około p l e c i o n e s t a r e , złe. Z a p r z ą ż z b y d ­ Wiewiórczyk siedzi dni 3 w na dach, zawia­ s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i i do dwoje i k r o k i e w . Płoty n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e masz, zawiasach d o b r a . Sołek p r z e d żelaznemi Robi Chlew żelaznemi. P o s z e w k a n a s t o d o l e ma Mikołaj wej. i czo­ Stodoła i powałą n i e p r z y k r y t y bez p o w a ł y około złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y s t a r a , przegniła. dobra, jednych sieni do n i e g o n a z a w i a s a c h deszozkami Chlewik wielkiego chlewików cały o d dołu deszczikami stary naprzeciwko. pach do t y c h drzwi Przy Walenty wej. Robi Kubaczka siedzi na zagrodzie dwóchdnio- w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c d o s i e n i d r z w i n a biegunie. W sieni powały n i e masz, n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i wchodząc komin wywiedziony do i z b y d r z w i na za­ w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z h a c z y k i e m i d w i e m a s k u b l a m i . W t e j izbie ława p o d o k n e m , o k n o 1 dobre, okienko małe jedno, piec komory d r z w i na zawiasach dobry. Z z wrzeciądzem do i skoblami. W komorze k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W s i e n i D r z w i d o t e g o c h l e w i k a n a obłęku, p o s z e w k a zła n a c h a ­ łupie i i i podłoga. N a d sienią p o w a ł a , k o m i n wywie­ d z i o n y n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , na zawiasach i czopach żelaznych z h a c z y k i e m drzwi i skobla­ m i żelaznemi. W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m z dyla, około 1 bez okno pieca, piec, sześci komin szyb, stolik niezły, prosty powała z 1, ciądzem i dwiema skoblami. W komorze na Stajenka i zaprząż Grzegorz Woźniak siedzi n a zagrodzie przykryta, masz. Z t e j s i e n i w c h o d z ą c d o i z b y , d r z w i n a zła, z d e z e l o w a n a . K o m i n a zamiast stołu, p o w a ł a dobra i czopach i ale p o g n i ł e . Z n i e masz. 1. Stodoła o j e d ­ n y m sąsieku; w r o t a z deszczek złe, p r z y c i e s i zła. P r z y komorze w skobli 2 i zgniłe, po­ wrzeciądz. Przy srąbek n i e n a k r y t y , bez d r z w i i p o w a ł y . Płoty około p l e c i o n e wrotach Po­ s t a r e , złe. O b s i e w y z zaprzężą i byd­ ł e m j e g o własne. Mikołaj powała, siedzi na zagrodzie trzechdniowej. s t a r a , zła. Z obłęku. P r z y c i e s i , zawiasach na trzech tej izby belkach, do k o m o r y żelaznych. W komory tej komorze drzwi z komin, drzwi deszczek n a 2. Chlewów 2, w jednym i powała, w d r u g i m n i c nie masz. T e c h l e w y podłoga słomą p o ­ k r y t e . Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły w r o t a wrzeciądzami i skoblami. i bydło z z a s i e w a m i R o b i w tydzień 3 d n i . W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ Marcin Woźniak Płoty stare, złe. dobre Zaprząż jego własne. siedzi na zagrodzie trzechdniowej. k u . W s i e n i p o d ł o g a zła, p o w a ł y n i e m a s z , k o m i n n a d a c h Robi wywiedziony, obłęku złe. W s i e n i p o w a ł y p o ł o w a , k o m i n n a d a c h dobry; zapierzenie n a górę z drzwiczkami n a obłęku. W c h o d z ą c do i z b y , d r z w i n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych lami dwiema z klamką, r y g l e m , w r z e c i ą d z e m żelaznemi, z h a c z y k i e m i z b i e szafa o t r z e c h p r z e g r o d a c h , okna 2 dobre, komin stół p r o s t y d o b r y , powała z skoblami. W około na jednej d o k o m o r y wchodząc, d r z w i n a z a w i a s a c h laznemi, z wrzeciądzem i d w i e m a powała dobra. D r z w i z podłogą i powałą, bez wrót. Strzechy, 112 na podwórze stajenka skob­ tej ława p o d o k n e m z d y l a , 1, ł a w y z dylów i czo­ i przy pieca, piec [i] belce. Z izby z czopami że­ skoblami. W komorze n a obłęku. C h l e w chlewie. k r o k w i e złe. B r o g ó w Szopka 2. Srąb 1 zła nowy w tydzień wiedziony do i z b y Ława zły. drzwi d n i 3. W c h o d z ą c Ściany d r z w i dobre pod oknem d o b r a , ściany w w do sieni, i czopach z d y l a , stół, k o m i n , p i e c izbie na zawiasach komory pogniły. i czopach na podwórze Z tej izby żelaznych d r z w i złe. Srąb o 2 sąsiekach, 1 p r z y k r y t y , d r u g i raźniejszej p o s e s j i p o s t a w i o n y , na który tej na wy­ sieni żelaznych. zły, powała do komory z wrzeciądzem bez p r z y k r y c i a , c h l e w ó w 3 złych, p o s z e w k i Stodoła drzwi s i e n i z g n i ł e , złe. Z n a zawiasach i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k a m o r z e Z na podłoga płatwy zgniłe, k r o k w i e złe, p r z y k r y c i e zgniłe, o k i e n złych z Drozd wywiedzionego nie i c z o p a c h żelaznych. W t e j i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a zawiasach szewka trzechdniowej. przez mały; n a c h l e w a c h zła, pogniła. B r ó g własne. wrze­ n a g ó r ę z d y l i k ó w , d r z w i c z k i z desz­ boisko 2. P ł o t y R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , sień p u s t a , n i e piec, szafa szewka jego z na drzwiami chrustu, z deszczułek. B r o g ó w czek. T e n b u d y n e k s n o p k a m i p o k r y t y . C h l e w ó w 2, t r z e c i d r z w i troje na biegunach, powały i podłogą. z pokładem o 1 sąsieku z [ s ] . Stodółka s t a r e złe. Z a s i e w y mała z powałą podłoga połowę, powała dobra. D r z w i n a podwórze z k o m o r y obłęku. Z a p i e r z e n i e chlewie. obłogu p r z y t y m sąsieku. W r o t a ławy dylów 3 b e l k a c h . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a z a w i a s a c h na dobra. C h l e w i k drugie izby R o b i d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ chlewiczek powała [i] k o m i n powała dobra. stary zgniły, na nich nowy dwór dał złe. za t e ­ drze­ w a , k r o k i e w i łat. W r ó t d o t e j stodoły d w ó j e s t a r y c h n a �obłękach. Płoty z bydłem jego w około p l e c i o n e stare, złe. Zaprząż d r z w i n a obłęku. P o w a ł a w s i e n i zła, k o m i n ny własne. J a n B a n a s i k siedzi n a zagrodzie trzechdniowej. R o b i n a d a c h , zły. W kiem i skoblami. N a d sienią p o w a ł a z d y l ó w , k o m i n w y w i e d z i o n y 1 dobry. W t e j s i e n i s t a j e n k a z podłogą i powałą. Drzwi żłób i d r a b i n a . Z s i e n i d r z w i d o i z b y z pogniłe. W tej izbie ława d o b r e , ł a w k i koło p i e c a , p i e c s t a r a zła z d y l ó w n a j e d n e j haczy­ pod oknem, zły, k o m i n belce. z zły, Z tej izby okno powała d r z w i do tej k o m o r y n a zawiasach i czopach z wrzeciądzem i s k o b l a ­ tarcic m i . W k o m o r z e p o w a ł y m a ł o co, a l e zgniła. Z t e j k o m o r y do s t a j e n k i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . W stajence wywiedzio­ złe, p r z y c i e s i Z s i e n i d r z w i do i z b y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a obłękach. na dach, s i e n i ściany na zawiasach i czopach żelaznych. W izbie szafa o 3 pół­ n a p o d w ó r z e d r z w i ma obłęku. P r z y c i e s i k a c h , ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1 dobre, d r u g i e małe m o r ą [ i ] sienią ze w s z y s t k i m zgniłe. W ścianach drzewo złe, stół m a ł y z t a r c i c , ł a w y około p i e c a , p i e c poprócbniałe. powały [i] k o m i n d o b r y , powała n a 3 b e l k a c h , z t a r c i c , dobra. Z t e j do k o m o r y d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h i czopach izby żelaz­ Chlewów 2 z p o d izbą i k o ­ podłogami złemi, z żerdek. T e c h l e w y słomą p o s z y t e , l e c z p o s z e w k a zła. Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła; wrota z stara, deszczek n y c h z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o ­ n a obłękach. B r o g ó w 2. P ł o t y n a o k o ł o z ł e . S o l e k m o r z e p o w a ł a i podłoga d o b r a . Z k o m o r y z powałą, d r z w i a m i n a zawiasach dwórze z tarcic n a zawiasach i czapach drzwi na po­ żelaznych. T e n b u d y n e k przez połowę poszyty, przez połowę deszczkami p o b i t y . C h l e w ó w 3 d o b r y c h z p o w a ł a m i , żłobami, nami. W d w u c h l e w a c h podłogi, w masz. P r z y t y c h c h l e w a c h c h l e w i k mały n a świnie. S t o ­ doła o 2 sąsiekach; w r o t a z t a r c i c n a b i e g u n a c h drew­ n i a n y c h z wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i . Solek z p o d ­ łogą i p o w a ł ą ; d r z w i n a zawiasach i czopach żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . P ł o t y w około Stawiączki koło o b o r y d o b r e . P s z c z e l n i k dobre. tyczkami opar- c h a n i o n y >[s] w około d a b r z e . Z a s i e w y i o b s i e w y i zaprząż j e g o własne. B r o g ó w 2 za stodołą. z mały wrzecią­ d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . T e n s o l e k słomą p o s z y t y . Z a ­ siewy drabi­ t r z e c i m podłogi n i e i czapach i zaprząż z b y d ł e m Bartłomiej Ochocki jej własne. siedzi n a zagrodzie trzechdnio­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i podłoga, p o w a ł a n a d sienią, k o m i n wiedziony ma d a c h d r z w i n a zawiasach i dobry. Z sieni i czopach s k o b l a m i żelaznemi. W do izby żelaznych z tej izbie ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o wy­ wchodząc, wrzeciądzem szafa o 3 półkach, 1 d o b r e , stół m a ł y pro­ s t y 1, p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , ł a w y o k o ł o p i e c a , p o w a ł a d o ­ b r a n a 1 belce, z a p i e r z e n i e n a górę. W t y m zapierzeniu d r z w i n a obłęjku. Z t e j i z b y d r z w i d o k o m o r y n a z a w i a ­ A n t o n i Woźniak n a zagrodzie siedzi d w u d n i o w e j . R o ­ s a c h i c z o p a c h żelaznych. W t e j k o m o r z e powała dobra. b i w t y d z i e ń d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. Z t e j k o m o r y d r z w i n a p o d w ó r z e n a obłęku, z deszczek. W sieni komin wywiedziony Pakrycie n a d a c h , zły. P o w a ł y i p o d ­ łogi w s i e n i n i e m a s z . Z t e j s i e n i d o i z b y w c h o d z ą c , d r z w i stare n a zawiasach i skoblami mały a czapach dwiema. 1, p i e c Ławka [i] k o m i n żelaznych z pod oknem wrzeciądzem z dyla, stolik l i c h y , powała d o b r a . D r z w i do na t y m budynku słomą poszyte. Chlewów 2 bez p o d ł ó g ; p o w a ł y z żerdek, d r z w i n a obłękach, ż ł o b y 2, d r a b i n 2. T e c h l e w y słomą p o k r y t e . S z o p a n a w ó z komorze. Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły n a obłękach z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . S o l e k z przy wrota podłogą k o m o r y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i p o w a ł ą dobrą. D r z w i do t e g o sołku n a obłęku z i s k o b l a m i d w i e m a . W k o m o r z e podłoga i połówką stara, ciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. B r o g ó w 2; p l e w - powała dobra. Z k o m o r y d r z w i n a oborę n a obłękach. N a t y m b u d y n k u p r z y k r y c i e s n o p k a m i i deszczkami, lecz n i a k p o d j e d n y m b r o g i e m . Płoty w około stare. złe. Z a s i e w y i zaprząż z b y d ł e m w ł a s n e jego. Zasiewy i zaprząż z b y d ł e m własne j e g o . t o p r z y k r y c i e złe, s t a r e . C h l e w 1 z p o w a ł ą z żerdzi. P r z y c h l e w i e b o i s k o m a ł e , słomą o b o j e p o s z y t e . P ł o t y n a o k o ł o wrze­ Józef O c i e p i a k s i e d z i n a z a g r o d z i e d w u d n i o w e j . R o b i w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e m a s z , a n i podłogi. T a sień n i e p r z y ­ Kasper Masztalerz siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . kryta. Z [tej s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , drzwi na obłęku R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ z wrzeciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W t e j izbie k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi. W s i e n i p o d ł o g a ława p o d o k n e m , o k n o i powała p i e c , k o m i n , p o w a ł a d o b r a . Z t e j i z b y do k o m o r y W t e j s i e n i s t a j e n k a , w której podłoga i powała dobra. n a obłęku. W do na zamiast stolika, dobry. izby wywiedziony 1 dobre, ławka dach, Drzwi (dobra, k o m i n t e j s t a j e n k i ma b i e g u n a c h . Z n a zawiasach i czopach żelaznych i s k o b l a m i d w i e m a . W t e j izbie szafa sieni z drzwi do wrzeciądzem o 3 półkach, ł a w a pod o k n e m z dyla, okno 1 dobre, drugie maleńkie o czte­ rech szybach, piec [1] k o m i n dobry, ławy koło Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku. N a g ó r ę W i t y m zapierzeniu drzwi skoblami dwiema. Ten Chlewów ma obłęku b u d y n e k cały z chlewy pogoirzałych z b u d o w a n y . P o s z e w k a n a t y m b u d y n k u n o ­ wa. szej kach z wrzeciądzem słomą z szopą Wizja słomą na tych l . n po­ 1, d r u g i n a chałupę, t o j e s t sień, i p o b i c i a ; d r z w i żadnych n i e m a s z , k t ó r y srąb z a t e r a ź ­ posesji postawiony po kondescensyi. Płoty o k o ł o s t a r e , s t a w i ą c z k i d o b r e . Słupina s t a w i a n a łupana, d o b r a . W r ó t n a p o d w ó r z e tych n a obłękach. Z a s i e w y dwoje i zaprząż z dębowa, z aksztełi bydłem na własne U z n a l i niżej rocznich bydło lasu M u r o w a n a podpisami nazwanego IchM przy Woźnym auten­ pniaków w t y m lesie wyciętych, drzewka m i e r n e g o , s z t u k 23. 2°. Tegorocznich p n i a k ó w n a różną p o t r z e b ę d l a p o d d a ­ n y c h brzezińskich n a k r o k w i e , b r o g i , płatwy, mier­ n e g o d r z e w k a , s z t u k 28. 3°. D l a t y c h ż e p o d d a n y c h n a ł a t y i ż e r d z i e 4°. Za asygnacją Imci pana Aleksandra kop 3. Otfinowskiego w y w i ó z ł z t e g o l a s u p o d d a n y j e g o n a Suboczynę dar­ jego. Józefowa i t y c z n y m J a n i e T w a r d y m , j a k o z n a j d u j e się p r z e s z ł o - i z b a , k o m o r a z p ł a t w a m i , b e l k a m i bez p o w a ł y , k r o k i e w niejszej i brogu nie ma. Zasiewy p o s e s j i p ł o t ó w , p r z y c i e s i , k r o k w i e , łat. poszyty. i s k o b l a m i dwiema. Bróg Srąb n o w y stodoły zapierzenie. s z y t e . Stodoła o 2 sąsiekach s t a r a ; w r o t a s t a r e n a obłę­ n o w y bez p o s z y c i a . Chlewy, jego własne. D o tego b u d y n k u dodał dwór za teraźniej­ wrzeciądzem 2 z podłogami złemi, t r z e c i mały, c z w a r t y n a wóz. Te drzwi drzewek pieca. d r o b i a z g , z p o w a ł a m i , d r z w i a m i n a obłękach. P r z y c h l e w a c h szopa k o m o r z e powała. T e n b u d y n e k z na ł a t y s z t u k 30. 5°. Na potrzebę Imci pana Aleksandra Otfinowskiego w y w i e z i o n o z t e g o l a s u n a łaty s z t u k 24. Wiewiórowa wdowa, siedzi na zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . R o b i w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , 6°. N a potrzebę Imci pana Pawła wieziono z tego lasu, miernego Otfinowskiego wy­ d r z e w a , s z t u k 16. 113 �Leśnego Wchodząc W do sieni powały wywiedziony sieni drzwi a n i podłogi dobry. Z drewnianym pomieszkanie na ulepione. Do obłęku n i e masz. sieni drzwi z Komin na do i z b y z wrzeciądzem i d w i e m a deszczek. na dach biegunie s k o b l a m i żelazne­ m i . W t e j izbie ławka p r z y o k n i e , o k n o 1 dobre, powała z 'dylików ' d o b r a , b e l e k n a k r z y ż d w i e . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i dwiema l a z n e m i . W komorze powała na jednej nek częścią poszyty słomą, częścią częścią m a k o w i n a m i p o s z y t y . s k o b l a m i że­ belce. T e n b u d y ­ deszczkami Bróg pobity, 1. P o d t y m b r o g i e m chlewik. t e j chałupy 111. J a k u b C y g a n m a żonę, s n o p k a m i poszytą, w k t ó r e j A P K r . , Castr. Crac. t. 208, 1778 r . bardzo zem z ojcem chałupę i Proban m a żonę jednej chałupie w starą, złą, słomą wójtostwa Poddani 1. W o j c i e c h mora. To wszystko t e j jest we wsi do w ó j t o s t w a Walkowicz z okno Siedlec komora. W izbie 2. M a c i e j której tartego, 1 dobre. Włodarz okno koło karczmy dwoje, swoich za dzień tylko za n i e m a . Chałupę izbie o k i e n złą, w 2, p i e c i ma żonę, s n o p k a m i poszytą, złą. W n i e j dzieci czworo, chałupę j e s t sień i i z b a , o k n o 1. poszytą, starą. D o miej i z b a i sień. W izbie okno o drzwi 1, p i e c 1 sąsieku M a wołów parę d w o r s k i c h • 6. A u g u s t y n S i e r a d z k i złe, 1, chałupę dwoje. i kumin starą, złą W tej jest z gliny ule­ i chlew zły. żonę m a , d z i e c i c z w o r o , piec Sieradzki ma żonę, cha­ n i e j j e s t sień, i z b a i kumin gliniane. dzieci łupę s n o p k a m i poszytą n o w ą z d r z e w a •. s i e n i , dwóch m a dzieci czworo, izbach i dwóch komorach n o w o postawioną, s n o p k a m i poszyta. ona mieszka, jednej połowie a w drugiej Józef k o w a l . W t y c h i z b a c h j e s t p o j e d n y m o k n i e . W k a ż ­ dej piec i k u m i n dobre. T a K a l a c i n a m a k o n i parę swo­ . 9. Józef k o w a l m a żonę, d z i e c i dwoje, siedzi w łupie w y ż e j o p i s a n e j . M a stodołę o 1 sąsieku wójt m a żonę, d z i e c i ę p r z e s z ł y m r o k u ożenionego, w kającego. Ma chałupę 1 i syna cha­ •. starszego jednej chałupie miesz­ i komorze, starą, o sieni, izbie s n o p k a m i poszytą. W i z b i e o k n o 1, p i e c 114 wchodząc do tradowanej izdebki wyrażonej jest sień z zaporami drewnianemi; wrzeciądz i s k o b e l wywiedziony dachem przy żelazne. W deszczkami deszczki jednych wewnątrz poodpadały. i skoblem a 4 szyby obity, Z masz. Te szyby gach, piec ławka. P o w a ł a do 1 w drzewo komory i podłoga na wrzeciądzem górę którego t e j s i e n i są drzwi drewnianych, żelaznemi. W tej oprawne. nie okna dostaje, deszczkami kawałka nie Stół duży którego dobre, izdebce d r u g i m 2 szyby k a m i e n n y , około w koło od d r z w i kawałka szyby poprzetrącane, w podwórza tej sieni k u m i n i z d e b k i n a kołowrotach są 2; w p i e r w s z y m n a strą­ ławki, p o d o k n a m i d o b r a . Z t e j i z d e b k i są ' d r z w i kołowrotach żelaznemi, drewnianych n a d którą i sienią d a c h d o b r y , m i e j s c a m i z skoblem izdebką, komorą t y l k o gonty powybijane, a o s o b l i w i e n a d o k n a m i . S t a j n i a , obora, p i w n i c a wspólna, dlatego się. i nawozu Stodoła na g r u n t trądowy p o m i e r n i e d l a złożenia zboża z naznacza zapolnicami i boiskiem mniejsza i o d d w o r u idąc p i e r w s z a wej drzwi dwoje ręce, d o k t ó r e j nych, poszewka n a obłąkach dwiema po pra­ drewnia­ s t a r a , zła. 4 A P K r . , Castr. C r a c , t . 189, 1756 r . rei., Błeszno p o w . Częstochowa i kumin z gliny villa Błeszno ss. 573—575: Chałupa p u s t a n a w s i Błesznie w Szymona Chrościńskiego między mająca p o d w ó r c e , d o k t ó r e j chałupa 10. Józef Bystrzanowice p o w . Częstochowa chałupę p r z e z teraźniejszego p o s e s o r a W rei., O b i . actus t r a d i t i o n i s sortis m e d i e t e t t b o n o r u m Kalacina wdowa dobrą o j e d n e j Crac. cha­ [przez] teraźniej­ m o r a . O k n o 1. M a stodołę o 1 sąsieku, c h l e w y t r z y , w o ­ 8. Z o f i a poszyta, . czworo, szego p o s e s o r a p o s t a w i o n a , w której j e s t sień, i z b a i k u ­ łów parę swoich M a r c a k u przez Stodołę o 2 sąsiekach i c h l e w . M a k o n i parę s w o i c h 7. I g n a c y snop­ . łupę s n o p k a m i poszytą starą, złą. W 1 kumora. Okno sto­ . S a t a n m a żonę, dziecię M a stodołę ule­ p o k r o k w i o n a , połaoona i małemi zabite, t r z y przetrącone, w c z w a r t e j . Piec i k u m i n z g l i n y ulepione. Do t e j chałupy jest doła o 1 sąsieku, zła gliny 2, j e d e n . n i e z do t e j ż e chałupą Satan z Ma sień drewnianych z haczykiem jest k u c h n i a d e s k a m i p o b i t a 5. M i c h a ł Najprzód nad m e j chałupie, co i W ł o d a r z m i e s z k a — — . Z a tą w i kumin —. izba, 0 d w o j g u d r z w i a c h d o b r y c h na kołowrotach której t e j sa­ 4. M a r c i n Castr. kumin komornica w ich której ss. 1685-41686: chałupy wołów pobitą, starą, 3. F r a n c i s z k a J a n k o w a w d o w a pione. 1, p i e c w O p i s a n i e i z d e b k i , k o m o r y i stodoły niej z g l i n y ulepione —. kami mieszkającego 13 cha­ na do t e j ma nic nie robi, gontami m a p a r ę •—. I n w e n t a r z części dóbr w s i B y s t r z a n o w i c poszycie Stodoła Walkowicz j e s t i z b a , sień i k o m o r a . W tej skończony — . j e s t sień, i z b a i k o ­ zapłatą posługę c z y n i . M a żonę, d z i e c i tyle Ciołków t . 195, 1762 r . parę —. w i komora. W p i o n e . M a stodołę o 2 sąsiekach, c h l e w ó w należący m a żonę, d z i e c i drzewa 1 sąsieku, s t a r a . T e n . starą i syna Franciszka r a ­ poszytą, Siedlec p o w . Częstochowa łupę n a p a s t e r n i k u starą, w ma 1, chałupę sień, i z b a złą, z c h r u s t u postawioną. 12. T o m a s z APKr., ss. 349—352: stara, do której stodoła o 2 sąsiekach p o s t a w i o n a n a l e ż y ; p u s t a . rei., Inwentarz w dziecię [ 1 3 ] . J e s t t a k ż e chałupa p o G r z e g o r z u 2 0 o 2 sąsiekach, o k n o 1, p i e c i I k u m i n z g l i n y u l e p i o n e , d a l e j m a stodołę teraźniejszego posesora złe; stodoła c h l e w ó w 2 i szopa n a w o z y . M a w o ł ó w p a r ę s w o i c h - : ma wywiedziony kumin ściankę części i m c i drugiemi w c h o d z ą c są d r z w i złe. T a z przyjścia. W tej dobry. D o izby wchodząc kapiasty z pana chałupami ogniskiem, piec ścianie kumin drzwi nie prosty, pół masz, większe k a m i e n n y , a mniejsza połowa k a c h l o w y ; stare, złe k a c h le, a 1 w y b i t y , Z tej izby a n i podłogi, a n i o k n a szewka słomiana [.] dobra, do k o m o r y I powały ale bez drzwi nie i ściany kalenice. masz dobre, po­ Przy tej zaś �chałupie jest chliwik. Na tymże póirolku jest druga gim zapolem złe. W tych zapolach są podłogi. Ściany chałupa s t a r a , d o k t ó r e j w c h o d z ą c są d r z w i n a b i e g u n a c h s t a r e . O g r o d z e n i e t e j chałupy częścią tyniną, częścią z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi, z k l a m k ą drewnia­ d z i a m i , częścią n i e dostaje. ną. W t e j s i e n i j e s t k u m i n wylepio- win ny, powała stara dobrze wywiedziony, przegniła gliną i sztuki powały nie śliwowych drzewkach d o s t a j e . D o i z d e b k i w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a w i a ­ jeszcze s a c h , h a k a c h żelaznych. P r z y nym tych drzwiach k a p i a s t y z o g n i s k i e m prostą robotą, p i e c ny, w stara Z pół k a c h l o w y jeszcze tej izby stary, dobra, okna podłogi jest kumin w pół k a m i e n ­ n i e masz, bez s z y b , tylko powała ramy w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a ­ hakaCh wrzeciądzem i Podłogi n i e masz. z Ściany i jednym t e j chałupy stare, ław w tej izbie dwie. Poszycie n a d sienią i k o m o r ą p o części p o w y d z i e r a n e , szycia nowego trzeba. zła. O b o k t e j chałupy ze drzwiami U dwóch i powały na trzy szego k o n t r a k t u poszewka chlewach na tych t. 1 7 5 , 1 7 4 6 r. dobre. W ciwko od izby t y c h chlewów gunach n a d tymże strzechą, dobra chlewie podłogi p o zła. Naprze­ n a bydło, d r z w i na bie­ d r e w n i a n y c h z s k o b l a m i i wrzeciądzem żelazne­ m i . Ten chlew stajenka chlewem stara skoblami. jednym j e s t żłób z drabiną, w e d w ó c h zaś c h l e w a c h gniłe. R y n n a chałupie chlewach z g r u n t u zły, s t a r y , oprócz j e d n e g o żłobu, który jest d o b r y . P r z y t y m c h l e w i e jest stajenka, w któ­ rym ściany, p o s z y w k a chałupy ogrodzenia i wszystko żadnego s t a r e , z l e . Około n i e masz. Do tej Na l e w e j s t r o n i e t e j stodółki j e s t przykrycie s z a r iguntów b a r d z o z ł y i w y d a r t y . P r z y k r y c i e tej chałupy j e s t stodółka o 1 b o i s k u . W r o t a s t a r e , złe, d w o j e z łąkami t r z e m a oddaje się, p r z y trojgu stara, ale z posieczo- którym pół- 5 Oblata 193—194: w którym zapola. dobre, ale Naprzód piec oddaje się — n i e mieszka budynek nikt, i k u m i n e k biały prostą budynek na Żuraw p o w . Częstochowa actus t r a d i t i o n s sortis b o n o r ss. jednak po­ i po . A P K r . , Castr. Crac. r e i . , p o d jedną drewnianych bróg poszywka t a m jejmość p a n i B o r z ę c k a bez n a j m n i e j ­ skoblem. bez nóg, stępa chlewy biegunach chlewów na tych Stół p r o s t y d o b r a . T ę chałupę reperacji na tej stodółką ogrodzony, sianem, pastwiskami r o l k u mieszka będą p o t r z e b o w a ć . Szafa p r o s t a w i z b i e o pięciu półkach dobra, Przed spodu żer­ drze­ gołe. do k o m o r y wiasach kilka. od O k o ł o t e j chałupy j e s t imię dobry Stacha to pusty jest przy pod drodze, deszczkami, robotą, o k n a 2 d o b r e . T e n ze w s z y s t k i m , Jakubczaka, Ż u r a w —• — także który chłopa półrolnika m a wołów pańskich młodych p a r ę jedną i i n n e r e k w i z y t a należące do g o s p o ­ darstwa . Chałupa j e g o już s t a r a o jednej izbie i k o m o r z e ; p i e c i k u m i n e k d o b r y biały, o k i e n k o 1 , d r z w i dwoje na biegunach drewnianych. Chlewik t e j chałupie, stodółka o 2 s o m s i e c z k a c h w poszyciu nowej potrzebuje mornicę n a imię M a g d a na p a s t e r n i k u pańskim izbie z sionką małą, okienko małe dobre nad dru­ reperacji oddaje się mały — — . Także k o ­ . Chałupkę m a p o d deszczkami z piecem i przy mała. T a chałupa kuminkiem o jednej białym; . Jerzy Czajkowski PRZYPISY J . C z a j k o w s k i , Budownictwo Włocławek) w 1787 roku, „Pol. 1 1 9 7 0 , n r 2 , s. wsi Kolomia S z t . L u d . " , R. (pow. XXIV, 109—119. P o r . i b i d e m o r a z J . B u r s z t a , Budownictwo wiejskie w kluczu runowskim w I połowie XVII wieku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. I I , 1 9 5 4 , n r 1 — 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początku XIX w., „Łódzkie studia etnograficzne", R. V I I I , 1 9 6 0 , t . 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Inwentarz dóbr heźnica Mała w Łączyckiem z 1811 roku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. V I I I , 1 9 6 0 , n r 4 ; T . L a l i k , Zagroda na Mazowszu w XV wieku, „ K w a r t a l n i k H . К. M . " , R. V , 1957, n r 3 — 4 . ' A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 9 , ss. 2 1 3 7 — 2 1 5 7 . 2 Ibidem, 4 ss. 2137—2144. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich, W a r s z a w a 1 8 8 0 , t . I , s. 4 1 6 . A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , s. 3 0 7 4 : O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e ; i b i d . , t . 1 8 8 , s. 1 6 8 6 : I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a ; i b i d . , t . 1 8 5 , ss. 1 5 8 4 — 1 5 8 9 : I n w e n t a r z dóbr w s i P r z y s t a j ń oraz a n e k s . Z a k s z t e l i w y k o n y w a n e b y ł y też p o w a ł y . T e r m i n ten nie jest j e d n a k znany obecnie a n i w Brzezinach, a n i też n i e f i g u r u j e w ż a d n y m słowniku. W r o t a n a obłękach b y ł y r ó w n i e ż w s t o d o l e w B y s t r z a n o w i o a c h w 1 7 6 2 r . N i e w y k l u c z o n e , że i w i n n y c h w s i a c h obłęki s t o s o w a n o , t y l k o b r a k o t y m w i a d o m o ś c i . P o r . J . B a s a r a , Terminologia budownictwa wiej­ skiego w dialektach polskich, „Prace Językoznawcze" n r 4 3 , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1 9 6 5 , cz. 2 , s. 2 0 oraz m a p a 7. P o r . M . T r a w i ń s k a , Z badań nad budownictwem wiejskim w rejonie częstochowskim, „Rocznik m u z e u m w C z ę s t o c h o w i e " , t . 2 , 1 9 6 6 , s. 1 0 4 i p r z y p . 2 6 . I b i d e m , s. 101. s 6 7 8 9 1 0 1 1 Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załęczu Wiel­ kim, „ P r a c e i m a t e r i a ł y m u z e u m a r c h e o l o g i c z n e g o i e t n o ­ graficznego w Łodzi. Seria etnograficzna", n r 5, Łódź 1 9 6 1 , s. 7 9 , r y c . 5 a, c; p o r . też p r z y p . 3 n a s. 7 8 . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 1 0 2 . I b i d e m , s. 9 0 . W i n w e n t a r z u części w s i Błeszno z n a j d u j e m y t a k i opis z 1 7 5 7 г.: F o l w a r k p o d g o n t a m i o j e d n e j s i e n i , i z b i e i k o m o r z e , d r z w i d w o j e do i z b y i k o m o r y n a z a w i a ­ s a c h — . O k i e n w i z b i e 3 , d w a o d w s c h o d u , t r z e c i e od z a c h o d u słońca, p o d ł o g i w i z b i e a n i w k o m o r z e n i e m a s z , k o m i n i p i e c z g l i n y r o b i o n y , n a d d a c h e m tegoż f o l w a r ­ k u k o m i n n i e p o b i t y , c h l e w bez d r z w i j e d e n — . ( A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 0 , s. 2 2 1 9 ) . A P K r . C a s t r . O r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1 7 8 0 г.: O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e , s. 3 0 7 5 . A P K r . . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 8 8 , 1 7 5 6 г.: I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a , s. 1 6 8 6 . J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik m u z e u m e t n o g r a ­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 2 , 1 9 6 7 , s. 8 5 o r a z r y c . 2 3 / 1 0 , 1 1 . Ibidem. го M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 8 5 . I b i d e m , s. 9 4 . W Chałupie A n d r z e j a G ó r s k i e g o o k n o b y ł o n a p o ­ łudnie, zaś d r z w i z k o m o r y n a p o d w ó r z e . T e szczegóły p o z w a l a j ą dość ściśle określić, że chałupa stała b o k i e m do d r o g i . I g n a c y B o c h n i a k — •— m a chałupę n o w ą z s t a r e j stodoły zbudowaną, z n o w e g o d r z e w a dołożona, d a c h o d dołu d e s k a m i o b i t y , r e s z t a s n o p k a m i p o s z y t a , o k n a 2 w t a f e l e k 1 8 , p i e c i k o m i n prostą robotą, zaś d a c h o w y k o m i n w s t a g i u l e p i o n y . Stodołę n o w ą m a p o s t a w i o n ą z starego d r z e w a ( A P K r . , Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1 7 8 0 r. 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 1 2 2 2 3 s. 3 0 7 9 ) . 115 �-> A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , 188, 1756 г., s. 1686: I n ­ w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a : Z a temiż stodołami ( d w o r s k i ­ m i ) jest owczarnia , n a b o k u tejże — j e s t chałupa dla owczarza deszczkami pobita , Folwark Gruszown i a r z e c z o n y . N a t y m f o l w a r k u j e s t — chałupa w k t ó r e j izb d w i e i k o m o r a , deszczkami izby pobite, a k o m o r a słomą . 2 25 APKr., 2 6 M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 97. 2 7 I b i d e m , s. 98. Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1780 г.: s. 3074. Fot. J a c e k Kubiena. 2 9 3 0 3 1 A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 205, 1774 г.: I n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego. C h o d z i t u o następujące m i e j ­ 2 8 scowości: P o c z e s n a , N i e r a d a , M ł y n e k , Własna, B o r o w y , C i e c i e r z y n , Kusięta, J a c h y m ó w , Z a r ę b i c e i P r z y r ó w . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 95. A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1780 г.: R e g e s t r i n t r a t y dóbr w s i ó w Kuźnica, p o ł o w y K i e d r z y n a i części K a m i e n i a —. „ Z a d e s z o z k i n a p o p r a w ę chałup 9 zł., o d p o s t a w i e n i a chałupy K l u s k o w i i za t a r c i c 3 n a d r z w i 29 zł. 10 gr., o d s t a w i a n i a chałupy w K i e d r z y n i e z cegłą 30 zł. 11 g r . " (s. 1171). P o r . W . U r b a n , Poddani szlacheccy w wojewódz­ twie krakowskim w drugiej poołwie XVIII wieku i ich opór antyfeudalny, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1953, s. 35. R y s . opr. autor, wyk. Krzysztof Kelm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e639f9e23ee52c6041235a53c4ac495.pdf 1d7aaab5d577ec346306b06973ff6381 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4404 Title A name given to the resource Budownictwo wsi Kołomia (pow.Włoclawek) w 1787 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.109-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O II. 1. Prawdopodobny obraz wsi Kołomii w 1787 r. Legenda: figura czarna — dom, fig. pusta — stodoła, fig. z krzyżem prostym — szopa, z krzyżem chlew, z przekątną — obora, z kreskami skośnymi — wozownia, kółko czarne — studnia, kreski przeryw. BUDOWNICTWO WSI KOŁOMIA Zabudowania chłopskie liczące sobie około sto lat u w a ż a m y zwykle za bardzo stare. B u d y n k ó w takich nie ma już zbyt w i e l u w Polsce, a szczególnie w jej zachod­ niej części. Badaczom architektury ludowej nie zawsze jednak okazy stuletnie w y s t a r c z a j ą do w ł a ś c i w e g o for­ m u ł o w a n i a w n i o s k ó w . Nie m a j ą c zaś oryginalnego star­ szego m a t e r i a ł u dowodowego zmuszeni są ograniczać swe wypowiedzi. J e d n ą z dróg p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy w t y m za­ kresie są badania archiwalne. Jak w i d a ć na p r z y k ł a d a c h prac n i e k t ó r y c h e t n o g r a f ó w , przynoszą one znaczne efekty . Poszukując w Archiwum P a ń s t w o w y m na Wawelu m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do budownictwa ludowego na­ t k n ą ł e m się na inwentarz kujawskiej wsi K o ł o m i i le­ żącej na p o ł u d n i o w y c h k r a ń c a c h powiatu w ł o c ł a w s k i e g o . Dokument ten został sporządzony w k o ń c u 1787 r. Jego w a r t o ś ć n a u k o w ą podnosi fakt, iż zawiera on nie tylko opisy z a b u d o w a ń dworskich, folwarcznych, ale r ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n i e omawia stan budownictwa c h ł o p s k i e ­ go. Gdyby inwentarz ten był znany M a r i i Fryczowej, zapewne n i e k t ó r e w y s u n i ę t e przez n i ą w n i o s k i , doty­ czące dawnego budownictwa wiejskiego na Kujawach, mogłyby ulec korektom, a m o ż e nawet zmianom. 1 2 3 Omawiany inwentarz s k ł a d a się z trzech części. Pierwsza i trzecia p o ś w i ę c o n a jest opisowi dworu, g r u n ­ t ó w i o b i e k t ó w gospodarczych do niego n a l e ż ą c y c h (la­ mus, studnia, stajnie, wozownia, browar, ozd czyli su­ szarnia, stodoły, spichlerze, chlewy, obora, owczarnia, k u r n i k i ) . W drugiej zaś — najobszerniejszej — w y m i e ­ niono wszystkie b u d y n k i chłopskie w kolejności ich usy­ tuowania, od p o c z ą t k u do k o ń c a wsi. Podane tam liczne szczegóły, np. rozplanowanie c h a ł u p , sytuacja w stosun­ ku do drogi lub b u d y n k ó w sąsiednich, m a t e r i a ł itp. pozwalają na przeprowadzenie p r ó b y odtworzenia p e ł ­ nego obrazu zabudowy wsi w k o ń c u X V I I I w i e k u . W t y m czasie w i e ś z a m i e s z k i w a ł o 30 rodzin s k ł a d a ­ jących się z 1 do 10 osób. Ł ą c z n i e było 114 m i e s z k a ń ­ ców, wliczając w to r ó w n i e ż służbę w liczbie 15 osób zatrudnionych u bogatszych gospodarzy. U s c h y ł k u okresu feudalnego Kołomia b y ł a wsią bar­ dzo mocno z r ó ż n i c o w a n ą pod w z g l ę d e m socjalnym. Pod­ s t a w o w ą j e d n o s t k ą były gospodarstwa półrolnicze, k t ó ­ re w inwentarzu są wymienione 13 razy. Z tych obo­ w i ą z y w a ł a p a ń s z c z y z n a w formie 7 dni pracy r ę c z n e j w k a ż d y m tygodniu lub trzy dni pracy b y d ł e m . Gospo­ darstw zagrodniczych było trzy. Odrabiano z nich p a ń ­ szczyznę w postaci r ę c z n e j przez trzy do czterech dni w tygodniu. J a k ą ilość pracy w i n n i b y l i dworowi ko­ mornicy, k t ó r y c h było sześciu, tego inwentarz nie p r e ­ cyzuje. (PO W. WŁOCŁAWEK) W 1787 skośnym — ogród. ROKU Oprócz wyżej wymienionych był we w s i kowal, szewc, karczmarz, w ł o d a r z i ekonom. Wszyscy oni ze w z g l ę d u na 'swe funkcje (ekonom, włodarz) lub rze­ mieślnicze zawody (kowal, szewc, do pewnego stopnia karczmarz) nie odrabiali z w y k ł e j pańszczyzny. Jak w y n i k a z opisów w inwentarzu, w i e ś m i a ł a u k ł a d n i w o w y regularny. Chłopi posiadali swe role w „ t r z e c h polach" czyli niwach, a ponadto do k a ż d e g o domu na­ leżał ogród. Jak wielka była powierzchnia c h ł o p s k i c h pól i ogrodów, tego inwentaryzatorzy nie podali. Ogrody były zwykle z tyłu b u d y n k u mieszkalnego, chociaż w y ­ korzystywano w t y m celu r ó w n i e ż niewielkie przestrze­ nie p o m i ę d z y r ó ż n y m i obiektami, a t a k ż e przy drodze. Wydaje się, że w ogólności ogrody w c h o d z i ł y w skład dodatkowej n i w y domowej ciągnącej się po obu stronach drogi. Z a r ó w n o to ostatnie, j a k i podana w inwentarzu l o ­ kalizacja wszystkich b u d y n k ó w , pozwala na stwierdze­ nie ulicowego k s z t a ł t u wsi o o g ó l n y m k i e r u n k u p o ł u d ­ nie — północ (ił. 1). P o r ó w n u j ą c opis w s i i okolicy ze zdjęciem topograficznym z 1930 r. w i d a ć , że w m i ę ­ dzyczasie uległy zmianom drogi; tam, gdzie były daw­ niej ł ą k i i błonia p o z a k ł a d a n o osady (Błonie, Narty); p e w n y m korektom uległy lokalizacje w s i , zapewne w w y n i k u p r o c e s ó w regulacyjnych. Stąd w ł a ś n i e obraz K o ł o m i i i okolicy, j a k i uzyskujemy w czasie studiowa­ nia inwentarza, p o k r y w a się t y l k o częściowo ze stanem w s p ó ł c z e s n y m ( i l . 2). W X V I I I w i e k u poszczególne zagrody następowały jedna po drugiej, przy czym wszystkie obiekty mieszkal­ ne stały po lewej stronie drogi. Jedynie na samym po­ czątku wsi (idąc od dworu) były po prawej stronie ulicy dwa budynki mieszkalne i karczma. M o ż n a przypusz­ czać, że stały one jeszcze na gruncie dworskim, gdyż b y ł a to c h a ł u p a kowalska, n a s t ę p n i e komornicza, m a j ą c a charakter czworaka oraz trzecia w kolejności karczma z w j a z d o w ą sienią. Za w y r a ż o n y m przypuszczeniem zdaje się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż kolejna numeracja w inwenta­ rzu wszystkich c h a ł u p chłopskich, oprócz trzech wspom­ nianych b u d y n k ó w . W k o ń c u X V I I I w., a zapewne też i w c z e ś n i e j , zagro­ dy w K o ł o m i i były t y p u wielobudynkowego (ryc. 3). Miały one jednak dwojaki charakter. W j e d n y m w y p a d ­ k u całość zagrody była po jednej (lewej) stronie drogi (takich zagród było B), a w ó w c z a s dom stał w głębi p o d w ó r z a , zaś stodoła przy drodze. W d r u g i m w y p a d k u dom był sytuowany po lewej stronie drogi, prawdopo­ dobnie blisko niej, natomiast zabudowania gospodarcze naprzeciwko, za drogą. Takich zagród było we wsi 7. Gospodarstwa wielobudynkowe były półrolnicze, na- 109 �I/MIELNO II. 2. Szkic sytuacyjny okolicy wsi Kołomii w 1930 r. II. 3. Przykłady zagród w Kołomii w 1787 r. II. 4. Plany budynków mieszkalnych w Kołomii w 1787 r. tomiast zagrodnicy m i e l i tylko c h a ł u p ę i przystawiony do niej chlewik. Do tego zagadnienia w r ó c ę jeszcze niżej. W skład zagrody wielobudynkowej wchodziła cha­ łupa, stodoła, chlewy, obora, czasem szopa, a w dwu wypadkach studnia z ż u r a w i e m (w gospodarstwach po­ łożonych p o ś r o d k u wsi). Można się domyślać, że wszyscy m i e s z k a ń c y czerpali s t ą d w o d ę . Jak m o ż n a sądzić z opisów, ustawienie c h a ł u p y i sto­ doły w y z n a c z a ł o obszar p o d w ó r z a , na k t ó r y m stały inne 110 obiekty gospodarcze. Ilość tych ostatnich .w poszczegól­ nych zagrodach nie była jednakowa. N i e k t ó r y m wystar­ czała jedna obora i chlewik na pomieszczenie zwierząt, i n n i m i e w a l i po dwie obory. W y t ł u m a c z e n i a tego faktu w inwentarzu nie znajdujemy. M o ż n a się jednak d o m y ś ­ lać, że w y n i k a ł o to zapewne z różnic w ilości hodo­ wanych zwierząt. Każdy rolnik rozporządzał dworską „załogą" złożoną z d w ó c h l u b czterech w o ł ó w i krowy, niekiedy też świni. Dla nich więc m u s i a ł mieć p r z y n a j ­ mniej j e d n ą oborę i chlewik. Jeśli zaś hodowano jeszcze w ł a s n e bydło i nierogaciznę, wtedy z konieczności z w i ę k ­ szano ilość b u d y n k ó w gospodarczych. Jak p o w i e d z i a ł e m w y ż e j , b u d y n k i mieszkalne l o k a l i ­ zowano zawsze r ó w n o l e g l e do drogi. Rozplanowanie ich było w większości jednolite. Na łączną s u m ę d z i e w i ę t ­ nastu d o m ó w , w dwunastu b y ł a t y l k o jedna, centralnie usytuowana izba, m a j ą c a po bokach sień i k o m o r ę (ryc. 4/3—5). Wejście do sieni było prawdopodobnie w dłuższej ścianie budynku. P o m i ę d z y izbą i k o m o r ą było przejście w e w n ę t r z n e , a ponadto komora m i a ł a d r z w i na ogród, w sporadycznych zaś wypadkach na p o d w ó r z e , ewentualnie na ogród i p o d w ó r z e . Dość często do jed­ nego z węższych b o k ó w c h a ł u p y był przystawiony chle­ w i k . P o w y ż s z e c h a ł u p y n a l e ż a ł y do p ó ł r o l n i k ó w . W ta­ kiej mieszkał r ó w n i e ż d w o r s k i ekonom i niejaki „ p a n " Kotliński, k t ó r y nie o d r a b i a ł pańszczyzny. Z pięciu po­ zostałych d o m ó w jeden był t a k i sam j a k opisano, z t y m że po przeciwnej stronie sieni z n a j d o w a ł a się druga izba; w t y m domu z a m i e s z k i w a ł y dwie rodziny zagrodnicze. Natomiast cztery inne b u n d y k i mieszkalne b y ł y „ p o d w ó j n e " , czyli z a w i e r a ł y po dwie sienie, komory i izby. W j e d n y m z nich była tylko jedna sień ( i l . 4—6, 7). M i m o iż w inwentarzu nie jest powiedziane, jaka jest kolejność pomieszczeń, jednak analiza u k ł a d u w e j ś ć pozwala na stwierdzenie, że domy p o d w ó j n e posiadały sienie w ś r o d k o w e j części budynku. To zaś z kolei po­ zwala w n i o s k o w a ć , że domy pojedyncze złożone z izby, komory i sieni p o s i a d a ł y wejście do sieni od strony w z d ł u ż n e j , a nie od szczytu. �We wszystkich domach p o d w ó j n y c h w jednej polo­ wie z a m i e s z k i w a ł p ó ł r o l m k , do k t ó r e g o należały pozo­ stałe w zagrodzie b u d y n k i gospodarcze, w drugiej zaś połowie zagrodnik, komornicy, szewc lub w ł o d a r z . I n ­ wentarz nie podaje niestety przyczyn budowy d o m ó w p o d w ó j n y c h . Być może, iż właścicielowi wsi, k t ó r y sta­ wiał chłopom domy, chodziło o p e w n ą oszczędność drew­ na z u ż y w a n e g o na b u d o w ę . B r a k nazwisk m i e s z k a ń c ó w nie pozwala też na stwierdzenie, czy przypadkiem w do­ mach tych nie z a m i e s z k i w a ł y rodziny spokrewnione. Wprawdzie w trzeciej części inwentarza, przy okazji opisu dworskich pól, znajdujemy k i l k a nazwisk c h ł o p ­ skich, ale we wszystkich wypadkach dotyczą one tylko gospodarzy zagród półrolniczych. Odmiennie od opisanych w y g l ą d a ł a stojąca na brzegu wsi c h a ł u p a komornicza na cztery rodziny, z k t ó r y c h k a ż d a z a j m o w a ł a j e d n ą izbę. Cała c h a ł u p a m i a ł a plan d w u t r a k t o w y z sienią w ś r o d k u ( i l . 4—1). Przed frontem budynku było podcienie zwane „ w y s t a w ą " , którego nie znajdujemy w ż a d n e j innej chałupie. W jednym miejscu pod podcieniem był przystawiony m a ł y chlewik. Dokonana p o w y ż e j analiza prowadzi do w n i o s k u , że w k o ń c u X V I I I w. w Kołomii zasadniczy program poje­ dynczej c h a ł u p y był taki, j a k i posiadali półrolnicy, tzn. izba p o m i ę d z y sienią i k o m o r ą . Analogiczny plan — jako powszechny na Kujawach — r e j e s t r o w a ł Oskar K o l ­ berg , z t y m że podawane przez niego p r z y k ł a d y są w ą s k o f r o n t o w e i nie m a j ą wyjścia z komory na ze­ w n ą t r z . Rozbieżności te w y n i k a j ą zapewne stąd, iż ma­ teriał, na k t ó r y m oparł się Oskar Kolberg, pochodzi z innego obszaru Kujaw. Natomiast Maria Fryczowa, autorka pracy o budownictwie l u d o w y m K u j a w , nie podaje nawet, czy w badaniach swoich nad t y m zagad­ nieniem n a t k n ę ł a się na t r a d y c j ę c h a ł u p z centralnie u s y t u o w a n ą izbą. Jest w ą t p l i w e , by zaginęła ona c a ł k o ­ wicie, skoro zaledwie sto lat dzieli nas od czasu, gdy Oskar Kolberg p r o w a d z i ł tam swe badania. O ile plany c h a ł u p zostały w inwentarzu podane jasno, o tyle opisy dotyczące konstrukcji ścian budyn­ 4 5 1 _. \ r w 7 / S n J ^ K \ 6 / WYSTAWA / k ó w mieszkalnych są dość trudne do zrozumienia. Pew­ ne jest, że wszystkie domy stały na przyciesiach. K i l k a z wymienionych w inwentarzu c h a ł u p m i a ł o zapewne k o n s t r u k c j ę s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , na co zdaje się wskazy­ w a ć zwrot „ c h a ł u p a w dyle i słupy na przyciesiach", przy czym pod s ł o w e m „ d y l e " należy r o z u m i e ć , iż ma­ teriał użyty do budowy nie podlegał o b r ó b c e ciesielskiej. P r z e w a ż a j ą c a większość b u d y n k ó w , szczególnie gospo­ darczych, była stawiana w ł a ś n i e z dyli. Jedna z c h a ł u p , określona jako stara, m i a ł a k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą ; informuje o t y m jej opis, m ó w i ą c y , iż jest ona „z drzewa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stronie z drzewa ł u p a n e g o w zamek stawiana, przyciesi innych potrzebuje". Natomiast zdecydowana większość została w inwentarzu opisana jako c h a ł u p a „na szachulec w za­ mek", lub „z szachulcu w zamek" stawiana. A n a l i z u j ą c wszystkie tego rodzaju opisy, k t ó r e w c a ł y m inwentarzu w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż często w gospodarczych budynkach dworskich, m o ż n a w y w n i o s k o w a ć , że chodzi t u o kon­ s t r u k c j ę szkieletową, przy czym pod s ł o w e m „ z a m e k " należałoby rozumieć sposób w i ą z a n i a ze sobą d w u prze­ ciwstawnie b i e g n ą c y c h beleczek na zasadzie zacinania, a nie wpuszczania na czop. Puste płaszczyzny szkieletu były zapewne w y p e ł n i a n e gliną m i e s z a n ą ze słomą, lub d r ą ż k a m i oplecionymi słomą i obrzuconymi g l i n ą ; tech­ n i k i te do dziś w y s t ę p u j ą na K u j a w a c h . Ten rodzaj budowy ścian p r a k t y k o w a n y był w X V I I I . dość czę­ sto na terenie Polski zachodniej. W r ó ż n y c h regionach bywały, podobnie jak w Kołomii, wsie, w k t ó r y c h wszystkie b u d y n k i mieszkalne stawiano „w szachulec". Wspomniane w y ż e j „ d y l e " były u ż y w a n e powszechnie r ó w n i e ż do konstrukcji p o w a ł y („posowy") nad izbą i ko­ m o r ą . P r z e w a ż n i e stosowano dyle „ d a r t e " lub „ ł u p a n e " , a zatem półbale. W jednym tylko w y p a d k u zostało w inwentarzu powiedziane, że p o w a ł a jest z „blochów rzniętych". Dotyczy to tej samej c h a ł u p y , w k t ó r e j ściany m i a ł y k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą . P o w a ł ę nad sienią wykonywano z r e g u ł y byle jak; b ą d ź to z rzad­ ko kładzonych dyli, bądź też z żerdzi lub p a t y k ó w . T st Sz | s K - J 1 / K L 1 /K S) K u _ m �Niekiedy tylko część sieni — tak jak to b y w a i dzisiaj w starych domach — m i e w a ł a p o w a ł ę . W z w i ą z k u z t y m , że w inwentarzu ani razu nie jest wymieniona podłoga z desek w budynkach chłopskich, m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , iż w owym czasie jeszcze jej nie stosowano. Omawiany Inwentarz dostarcza nam dalszych szcze­ gółów dotyczących w y g l ą d u c h a ł u p wiejskich. Podobnie j a k nie było w nich drewnianej podłogi, tak samo nie u ż y w a n o w ogóle z a w i a s ó w żelaznych. Wszystkie drzwi, z a r ó w n o w o b r ę b i e domu, jak i o b i e k t ó w gospodarczych, o b r a c a ł y się na biegunach. M a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o w y ­ konywano drzwi, były p r z e w a ż n i e tarcice, deski ł u p a ­ ne l u b ciosane, a niekiedy r ó w n i e ż dyle. Te ostatnie z d a r z a ł y się z a r ó w n o przy wejściu' do izby, j a k i do obory. W celu z a m k n i ę c i a drzwi zaopatrywano je w skob­ le, w r z e c i ą d z e i haczyki (te ostatnie rzadko), zaś przy drzwiach sieni (czasem też izb, k o m ó r i obór) zamiast nich stosowano k l a m k i drewniane i zapory. Izby b y ł y opatrywane j e d n y m l u b dwoma oknami, przy czym szyby oprawiano tylko w drewno, co r ó w ­ nież m i a ł o miejsce w b u d y n k u dworskim. Inwentarz dostarcza nam r ó w n i e ż k i l k u szczegółów dotyczących u r z ą d z e ń ogniowych. S k ł a d a ł y się na nie; k o m i n w i e l k i , kominek l u b k o m i n m a ł y oraz piec. O p i ­ sy tych e l e m e n t ó w są niezwykle lakoniczne. Np. co się tyczy k o m i n a wielkiego, k t ó r y w inwentarzu został za­ notowany w pięciu c h a ł u p a c h i karczmie, m o ż e m y do­ m y ś l a ć się, że chodzi t u o k o m i n tzw. sztagowy do od­ prowadzania dymu ponad dach c h a ł u p y . Należałoby tak sądzić na podstawie opisu dworskiego browaru, gdzie iw sieni stał „komin w i e l k i na słupach". W p o z o s t a ł y c h c h a ł u p a c h wiejskich brak było tego komina, co s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , że były one co najmniej p ó ł d y m n e . Natomiast w k a ż d e j izbie stał duży piec piekarski (wprawdzie nie ma takiego o k r e ś l e n i a w inwentarzu) z trzonem do gotowania zwanym „ k o m i n k i e m " przed czeluściami pieca. Budowano je p r z e w a ż n i e z gliny, cza­ sem z gliny i kamienia, a sporadycznie z cegły. W k a r ­ czmie oraz c h a ł u p i e kowalskiej stały piece kaflowe, k t ó ­ re ponadto różniły się od innych t y m , że były o „ d w ó c h skrzyniach". Najpewniej były to dwa p r o s t o k ą t n e blo­ k i , jeden w i ę k s z y (dolny), drugi mniejszy (górny), na­ łożone na siebie. W j e d n y m z pokoi dworskich piec m i a ł nawet trzy „ s k r z y n i e " z kafli białych malowanych iw niebieskie k w i a t k i . 8 Elementem, na k t ó r y inwentaryzatorzy prawie nie zwracali uwagi był dach; brak jest jakichkolwiek da­ nych o jego k o n s t r u k c j i i kształcie, a o pokryciu jest mowa tylko k i l k a razy. K u ź n i a oraz czworak zamiesz­ kały przez k o m o r n i k ó w były pokryte dranicami, k t ó r y c h w obrębie f o l w a r k u użyto na dachu w o ł o w n i i gorzelni. Sam dwór był pobity gontami, zaś inne b u d y n k i dwor­ skie, a najprawdopodobniej i wszystkie chłopskie, po­ szywano słomą. Jeśli idzie o b u d y n k i gospodarcze, inwentarz zawiera p a w n ą ilość danych o stodołach, oborach, chlewikach czy szopach, co pozwala na ogólne zorientowanie się w sposobie ich budowy. Stodoły m i e l i wyłącznie p ó ł r o l n i c y ; w y n i k a ł o to za­ pewne z faktu, iż t y l k o oni posiadali d o s t a t e c z n ą ilość ziemi, dającą w i ę k s z e zbiory zbóż. Wszystkie stodoły były stawiane na planie prosto­ k ą t a i — jak w y n i k a p o ś r e d n i o z opisów — p o s i a d a ł y one jedno klepisko z dwoma s ą s i e k a m i po bokach. N a ­ tomiast z czterech dworskich stodół dwie m i a ł y po trzy sąsieki i ' dwa klepiska. Z a r ó w n o dworskie, jak i c h ł o p ­ skie, m i a ł y j e d n o l i t ą b u d o w ę ścian „z d y l i ,w słupy w 112 ziemię wkopywane", bez przyciesi. Podobnie konstruo­ wano też chlewiki, obory i szopy, ale często z drewna w gorszym gatunku. W sporadycznych wypadkach chle­ w i k i czy obory m i a ł y ściany wyplatane z chrustu; n i g ­ dy jednak nie zdarzało się to w gospodarstwach półrolniczych. * W sprawie k s z t a ł t u d a c h ó w na budynkach gospodar , czych k r y t y c h z r e g u ł y słomą nie mamy ż a d n y c h da­ nych. W n i e k t ó r y c h jednak wypadkach m o ż n a się do-, m y ś l a ć na podstawie pewnych e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j ­ nych, że były one dwuspadowe. T y m i elementami są często wymienione w inwentarzu liczby soch w stodo­ ł a c h i oborach, a w y j ą t k o w o r ó w n i e ż w szopach. Oka­ zuje się, że w Kołomii w k o ń c u X V I I I w . stodoły b u ­ dowano z r e g u ł y z sochami. Z m a t e r i a ł ó w w y n i k a , że chłopskie b u d y n k i tego rodzaju p o s i a d a ł y dwie, trzy, cztery, a niekiedy sześć soch. W stodołach dworskich praktykowano ustawianie czterech, ośmiu, a nawet dziewięciu soch. Jest pewne, że w d w u ostatnich w y p a i k a c h m u s i a ł y być dachy dwuspadowe. To samo od­ nosi się do c h ł o p s k e j stodoły z sześcioma sochami. Niezbyt z r o z u m i a ł e są opisy stodół, w k t ó r y c h w y ­ mieniono t y l k o trzy sochy. N i e p a r z y s t o ś ć w s k a z y w a ł a b y może na to, iż jeden z sąsieków b y ł dłuższy i w n i m stały dwie sochy, podczas gdy po przeciwnej stronie, zapewne mniejszej, b y ł a tylko jedna socha. -iegułą było r ó w n i e ż stosowanie konstrukcji socłjowej przy budowaniu obór. Dworska obora posiadała pięć soch, natomiast chłopskie od d w u do czterech. Dokonana analiza tekstu inwentarza pozwala na stwierdzenie, że budownictwo wiejskie w Kołomii w końcu X V I I I w. nosiło wszelkie cechy architektury tradycyjnej, w k t ó r e j konstrukcja b y ł a oparta w y ł ą c z ­ nie na materiale drewnianym. M i m o iż dokument ten nie we wszystkich szczegó­ ł a c h jest całkowicie jasny, że w opisach są — w na­ szym obecnym pojmowaniu — spore l u k i , to jednak ze w z g l ę d u na s w ą n a u k o w ą w a r t o ś ć wymaga opublikowa­ nia go w całości. Konieczność łatwiejszego i szybszego zrozumienia tekstu s p o w o d o w a ł a zastosowanie w s p ó ł ­ czesnej pisowni, zgodnie zresztą z o g ó l n y m i zasadami instrukcji wydawniczej . Załączone do tekstu komentarza szkice s t a n o w i ą r y ­ s u n k o w ą p r ó b ę zrekonstruowania osiemnastowiecznego w y g l ą d u wsi, zagród i rozplanowania poszczególnych bu­ d y n k ó w . I n n y c h p r ó b rekonstrukcji pewnych szczegółów nie p r z e p r o w a d z a ł e m , gdyż p r z e k r a c z a ł o b y to możliwości w y n i k a j ą c e z tekstu inwentarza. 7 9 Stan dóbr wsi K o ł o m i a zwanej w województwie Brzeskim K u j a w s k i m a powiecie K o w a l s k i m leżącej, w ciągu kondescensyi na gruncie rzeczonych dóbr dnia 24-go miesiąca stycznia, Roku P a ń s k i e g o 1788-go na twierdzy w y r o k u Najjaśniejszego T r y b u n a ł u Koronnego Piotrkowskiego, w p o n i e d z i a ł e k po święcie Narodzenia N a j ś w i ę t s z e j M a r i i Panny najbliższy, czyli dnia 10-go, m i e s i ą c a września, r o k u dopiero zeszłego 1787-go zapad­ łego rozpoczęwszy przez s ą d pisarstwa ziemskiego gnieź­ nieńskiego k u ustanowieniu szacunku tychże dóbr spi­ sany i r ę k ą tegoż s ą d u podpisany. [Zabudowania dworskie] N a j p r z ó d idąc do d w o r u jest p o d w ó r z e częścią p ł o ­ tem, częścią ż e r d z i a m i grodzone, na k t ó r e wchodząc są w r o t a dobre z ł a t ó w r z n i ę t y c h wyrabiane, przy k t ó r y c h wrotach słupy cztery stoją; p r z y c h o d z ą c zaś do dworu, wedle k t ó r e g o bindarz w słupy w ziemię wkopywane p r ę t a m i wprost stojącemi w w i e l u miejscach w y j ę t e m i przeplatany znajduje się; w c h o d z ą c do sieni są drzwi, �jest zamek francuski stary bez antaby, w sieni podłoga' i posowa z tarcic starych. Z tej sieni w c h o d z ą c do po­ k o j u po prawej stronie d r z w i s t o l a r s k ą r o b o t ą na za­ wiasach z haczykiem i skublem żelaznem, t a k ż e z g a ł k ą żelazną m o s i ą d z e m o b w i e d z i o n ą , w k t ó r y m pokoju jest okien 2 w drzewo oprawnych i szkło okienne z tarcic z szrubami ż e l a z n e m i i zawiasami. Z tego pokoju p i e r w ­ szego do drugiego idąc, drzwi na zawiasach i skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m t a k ż e s t o l a r s k ą r o b o t ą ; w tych d w ó c h pokojach osobne są k o m i n k i . Piec zaś jeden w kafle białe o 3-ech skrzyniach w niebieskie k w i a t k i już mocno nadrujnowany, podłogi i posowy z tarcic z belka­ m i trzema; z tego więc pokoju idąc na l e w ą r ę k ę , gdzie przed t y m była sionka jest pokoik ciemny, do k t ó r e g o drzwi na zawiasach [ze] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. Z tego znowu pokoiku ciemnego są d r z w i do ko­ mory, w tyle tego d w o r k u w słupy i dyle ł u p a n e na przyciesiach przystawionej. W tej więc komorze tak podłoga jako i posowa r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , d r z w i dwoje, jedne stare p o d w ó j n e z zawiasami żelaznemi, przy k t ó r y c h lubo jest zamek, ale zły i te drzwi na ten to zamek nie z a m y k a j ą się t y l k o na zaporę d r e w n i a n ą . Drugie także stare na zawiasach żelaznych, u k t ó r y c h w r z e c i ą d z z dwiema skublami. W r a c a j ą c się przez po­ koje i sień, po prawej stronie jest kuchnia, do k t ó r e j drzwi złe na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. W kuchni jest k o m i n w i e l k i z pruska stawiany, wierzchem nadmurowany, dobry. Wychodząc zaś z kuchni, na p r a w ą r ę k ę izba czeladna, do k t ó r e j drzwi na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, okna' dwa proste, w k t ó r y c h siedm szyb złych. W tej izbie podłoga zła, posowa z tarcic, piec z cegły, kominek z gliny 1 kamieni p r o s t ą r o b o t ą stawiany, z k t ó r e j iz­ by komora, d r z w i do niej na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m i . W tej komorze nie masz pod­ łogi i okna tylko posowa z tarcic. Ten cały dworek po­ bity guntami mocno nadrujnowany, g d y ż pod n i m dla starości przyciesi pognieły, a słupy w n i e k t ó r y c h m i e j ­ scach osobliwie przy drzwiach pokojowych p o w y p r z a ł y się. Pod t y m dworem jest sklep murowany i w dwóch przedziałach cegłą r ó w n i e ż sklepiony, w k t ó r y m powia­ dają, że bywa woda. Naprzeciw dworku tegoż jest lamus na przyciesiach w blochy r z n i ę t e na szachulec stawia­ ny z dwiema schowaniami, drzwi do niego dwoje na zawiasach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami żelaznemi. U jed­ nych drzwi zamek z kluczem. Posowa w tych schowaniąch z tarcic. Podłogi z d y l i . Lamus ten dawniej gon­ tami pobity, a teraz na tych gontach snopkami poszy­ ty. Blisko tego lamusu jest studnia cembrowana, nad którą daszek zupełnie zrujnowany. W t y m ż e p o d w ó r z u po lewej stronie o b r a c a j ą c się jest stajnia pojedyncza z wozownią, już nadrujnowana, w przyciesiach i blochach reparacyi mocnej p o t r z e b u j ą c a . U drzwi m n i e j ­ szych do stajni jest skobel z w r z e c i ą d z e m na biegunach. Do wozowni drzwi popsute także na biegunach. Dach snopkami poszyty, ale i ten zły, jeden sczyt t a r ­ cicami zabity, lecz w n i m k i l k u tarcic brakuje, a drugr snopkami zaszyty. Ta cała stajnia z w o z o w n i ą stawiana w blochy na szachulec. Dalej idąc jest browar, do k t ó r e ­ go wchodząc są drzwi na biegunie, w k t ó r y c h w r z e c i ą dzy [i] skobel są, t a k ż e drugie d r z w i na tył na biegunie bez skubła i w r z e c i ą d z a , tylko na zaporę d r e w n i a n ą za­ mykają się. Z sieni do izby w c h o d z ą c d r z w i na zawia­ sach z skoblem i w r z e c i ą d z e m , k l a m k ą i haczykiem że­ laznem^ w k t ó r e j izbie piec w zielone kafle o dwóch skrzyniach, zły, kominek prosty z gliny lepiony, okien 3 w drzewo oprawne, złe, w k t ó r y c h szyb w i e l u b r a k u ­ je. W tej izbie, sieni i komorze jest posowa z tarcic, sta­ ra. D r z w i do komory na zawiasach z skoblem i wrze-, ciądzem żelaznemi, drugie d r z w i z komory na p o d w ó r z e na biegunach [z] z a p o r ą d r e w n i a n ą . W izbie pod belka­ m i pięciu jest p o d c i ą g , w sieni zaś k o m i n w i e l k i na słu­ pach stojący. Ten cały budynek, na k t ó r y m dach s ł o ­ miany, lubo w blochy na szachulec stawiany, z g r u n t u zły i koniecznie nowego (ponieważ przyciesi z s ł u p a m i w ziemię wklęsły) potrzeba, w k t ó r y m browarze takowe znajdują się statki: kocieł p ó ł t o r y beczki w sobie t r z y ­ mający znacznie ł a t a n y , k a d ź jedna z g r u n t u zła, pół-, kadek jeden t a k ż e zły, drybasy dwa dobre, m i a r k a do mierzenie piwa, beczek p i w n y c h d w a n a ś c i e i sadek je­ den. Blisko tego browaru jest sadzawka, a dalej idąc za wspomniany browar jest ozd w zamek ze starego drze­ wa stawiany, dach na n i m dobry, z tarcic. Drzwi u tego ozdu na biegunach {z] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznym. Piec suszarni z cegły stawiany dobry. Od tego ozdu idąc w p r a w ą r ę k ę jest budynek z szachulca w zamek na gorzelnię stawiany, dranicami pobity, o d w ó c h izbach i o d w ó c h komorach z sienią, bez komina, bez pieców i k o m i n k ó w , okien, podłóg i po­ sowy, wcale nie zamieszkalny, do k t ó r e g o wejścia sześ­ cioro r a c h u j ą c i w e w n ą t r z . Ten budynek lubo przez ś w i ę ­ tej p a m i ę c i Imei pana Franciszka Głębockiego j a k I m ć pan Chorąży Rudnicki przytomny p o w i a d a ł stawiany i jednak dobry, drzewo zdrowe i wcale ozdobny, u k t ó ­ rego budynku obydwa sczyty tarcicami zabite. Za t y m także budynkiem jest sadzawka, a dalej znowu i d ą c jest inny budynek z dwoma przegrodami w blochy r ó w n i e ż rznięte, w szachulec, na w o ł o w n i ę stawiany, dranicami pobity. Ten budynek r ó w n i e ż jak powyższy bez p o d ł o ­ gi, posowy, p r ó ż n o stoi i lubo tak doskonale jako i pierwszy postawiony, j e d n a k o w o ż już w j e d n y m k o ń ­ cu poprzycznia p r z y c i e ś zgniła. Blisko tych b u d y n k ó w jest ogród w a r z y w n y i od chmiel [s] n i e w i e l k i , przy k t ó r y m ogrodzie jest stodoła o czterech sochach, o jednym klepisku, w słupy w zie­ m i ę wkopywane, w p ł a t y i w dyle stawiana stare; po prawej ręce tak w s ł u p a c h jako i w poszyciu mocnej potrzebuje [poprawy]. U w r ó t wchodnich na biegunach b ę d ą c y c h żelazny w r z e c i ą d z , u wychodnich na pole drewniana zapora. Oboje w r o t a z dylów ciesanych tak­ że niedobre. Około tej stodoły jest ogród w i ę k s z y nad pierwszy, na k t ó r y m znajduje się k i l k a drew ś l i w k o ­ wych. Przy t y m ogrodzie jest spichlirz o 3 sypaniach, w zamek w szachulec stawiany, lecz bardzo stary i dla­ tego nie tylko mocno pochylony, lecz i w ziemię z przyciesiami w k l ę s ł y . D r z w i do niego dwoje, jedne na dole, drugie na górze, do k t ó r y c h po schodach złych iść po­ trzeba. Te oboje drzwi są z tarcic na zawiasach, z skob­ lami i w r z e c i ą d z a m i żelaznemi. W t y m spieklerzu [s] są podłogi i posowy z tarcic, stare, w k t ó r y c h są dziu­ ry, a pod po[d]ciągiem i balkami podpory. Na t y m ca­ ł y m spiechrzu [s] jest dach snopkami poszyty, zaraz zaś przy ścianie tego spichrza jest przystawiona stajenka na ośm koni, z dylów ł u p a n y c h w ziemię słupy w k o p y ­ wane. D r z w i do niej z skoblem i w r z e c i ą d z e m , p o d ł o g a w tej stajence r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , posowy w niej niemasz tylko drągi na balkach położone, snopkami po­ szyta. Niedaleko tego spichrza starego jest wybudowany chlew r ó w n i e ż w dyle ł u p a n e i słupy w ziemię wko­ pywane, w trzech przegrodach, nie w i e l k i ; w jednej przegrodzie świnie, a w drugiej i trzeciej ź r e b c e stawają, u k t ó r e g o drzwi wszystkie na biegunach, u jednych tylko skubel i w r z e c i ą d z żelazne; w j e d n y m chlewiku podłoga z dyli położona. Ten zaś cały chlew snopkami poszyty. 113 �Za temi chlewami jest obora niezła. Słupy w ziemię wkopywane i w dyle obrabiane, na sochach pięciu po­ stawiona, snopkami poszyta, drzwi jedne na biegunach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. Za o b o r ą w gumnie jest stodół 3. Wszystkie w słu­ py w ziemię wkopywane i w dyle stawiane, jedna o 4-ch sochach o j e d n y m klepisku. Wrót do niej dwoje, u wchodnich w r ó t skobel z w r z e c i ą d z e m żelaznemi, u tylnych zaś zapory drewniane. Ta pierwsza stodoła je­ szcze niezła, druga o d w ó c h klepiskach, w k t ó r e j sochów 9. Na tej stodole poszycie dobre i lubo 4-ma b a l k a m i do sochów w e w n t ą r z z w i ą z a n a , j e d n a k o w o ż słupy mocno się pochyliły, przeto koniecznej reparacyi potrzebuje. Trzecia r ó w n i e ż o dwóch klepiskach lecz jeszcze dosko­ nalszej aniżeli dopiero wspomniana potrzebuje repara­ cyi, gdyż lubo jest o ś m w niej sochów, te j e d n a k o w o ż zupełnie p o u g n i e w a ł y i koniecznym upadkiem w w i ę k ­ szej połowie grozi. Przy tych stodołach jest duży spichrz nowo w zamek na szachulec z drzewa tartego o dwóch kondygnacjach wspaniale i gruntownie posta­ wiony, dach snopkami poszyty, dobry, u k t ó r e g o spich­ rza drzwi na zawiasach, skobel, w r z e c i ą d z e żelazne, k ł ó d k a do zamykania; podłoga, posowa z tarcic, dobre; na pierwszej kondygnacyi jest p r z e g r ó d do sypania zboża cztery, na górze schody z tarcic robione, dobre, na k t ó r e j r ó w n i e ż p r z e g r ó d jest cztery. Niedaleko tegoż spichrza jest owczarnia dobra na przyciesiach w s ł u p y i szachulec stawiana, długa na przęseł sześć, drzwi z tarcic dwoje wielkich, trzecie w owczarni, komora sypialna dla owczarka", u d r z w i w i e l ­ kich i u jednych m a ł y c h skoble i w r z e c i ą d z e żelazne; poszycie z s n o p k ó w potrzebuje poprawy. Te całe gumna płotkami ciesanymi wygrodzone, z k t ó r y c h w y c h o d z ą c między opłotki k u wsi c i ą g n ą c e się były wrota z p ł a t ó w t a k ż e ciesanych zrobione, lecz te­ raz zagrodzone, za k t ó r y m i idąc drogą na wieś, k t ó r a idzie od Lubnia, jest ogród dworski za dworem, na k t ó ­ r y m znajduje się kilkadziesiąt drzew, częścią ś l i w k o ­ wych, częścią gruszkowych, częścią j a b ł o n k o w y c h . Przy t y m ogrodzie niedaleko dworu jest k a r m n i k na 4-ch s ł u p a c h w dyle ł u p a n e stawiane, lecz reparacyi p o t r z e b u j ą c y , przy k t ó r y m t a k ż e stoją k u r n i k i dla dro­ b i a z g ó w ; w pięciu przegrodach w tych jest d r z w i pięć na biegunach, u dwojga drzwi są skoble i w r z e c i ą d z e że­ lazne, poszycie [z] s n o p k ó w dobre. B u d y n k i wiejskie [1] A n a j p r z ó d idąc drogą do Lubnia na wieś, po prawej ręce jest c h a ł u p a w szachulec stawiana niezła, oprócz przyciesi, k t ó r e już n a d p r ó c h n i a ł e , dach na niej poprawy w poszyciu potrzebuje, drzwi w tej c h a ł u p i e czworo, wszystkie z tarcic na biegunach, u trojga są skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. U pierwszych wchodnich klamka drewniana, kominek prosty z gliny i piec r ó w ­ nież, okien w izbie dwa w drewno oprawne, posowa nad k o m o r ą i i z b ą z dylów obrabianych, nad sienią także z d y l i ale niecała. K o m i n w i e l k i dobry, w t y m domu m i e s z k a j ą A u g u s t y n i Katarzyna m a ł ż o n k o w i e , kowale. Dzieci m a j ą dwoje: M a g d a l e n ę i M a r i a n n ę ; poddani kołomyjscy. Do tej c h a ł u p y jest ogród przyzwoity. [2] Dalej i d ą c na tejże samej ręce jest c h a ł u p a o czterech izbach z w y s t a w ą , z szachulcu w zamek sta­ wiana. W c h o d z ą c do sieni drzwi pierwsze z desek cie­ sanych na biegunach bez żelastwa, idąc dalej izdebek cztery, u k t ó r y c h drzwi z tarcic z skoblami i w r z e c i ą dzami. W tych izdebkach k o m i n k ó w 4, pieców 2. K o ­ m i n w i e l k i na g ó r ę wywiedziony, dobry, posowa w s z ę ­ 114 dzie z dyli, nad w y s t a w ą zaś niemasz posowy, a w sie­ ni zła posowa. Dach z dranic jeszcze niezły, sczyty s ł o ­ m ą zasfzjywane, poprawy w poszyciu p o t r z e b u j ą . W tych izdebkach n a s t ę p u j ą c y ludzie m i e s z k a j ą : w jednej sworz i m i e n i e m Tomasz, l u ź n y ; w drugiej skotarz Ja­ centy, żona jego Felicianna, m a j ą dzieci troje: syna i dwie córki, z k t ó r y c h synowi imię Szymon, a c ó r k o m , jednej Zuzanna, a drugiej Józefa, poddani z Kołomii. W trzeciej izdebce Wojciech bednarz, żona jego Ewa, poddani z Kołomii, m a j ą j e d n ą c ó r k ę i m i e n i e m Teresa. Sama bednarka robi komorne. W czwartej izdebce mie­ szka Marianna Józefowa, poddana, dzieci niema, r o b i k o ­ morne, m ą ż jej na preczce [?] jest. T a k ż e pod samą w y s t a w ą chlew dla świni, z bloszków postawiony, lecz na n i m kozłów niemasz tylko b a r ł o g i e m przykryty.~Przy t y m budynku jest szopa w słupy i dyle stawiana, dach ze słomy potrzebuje poprawy, drzwi na biegunach z ciesanych desek. Ludzie w tej c h a ł u p i e p o c z w ó r n e j mieszkający m a j ą swoje ogrody. [3] I d ą c dalej t ą drogą, r ó w n i e ż po prawej r ę c e jest gościniec z stajnią wjez[d]ną. Wchodząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach, z tej sieni jest kuchnia p ł a t a m i lecz już niezdrowemi obita, u niej drzwi z tarcic do izby wielkiej na biegunach z skoblem, wrzeciądzem i haczykiem żelaznemi. Wszedłszy do izby po lewej stro­ nie k o m i n z gliny ulepiony, przy k t ó r y m piec z kafli prostych o skrzyniach d w ó c h gliną z wierzchu oble­ piony, zły, okien w izbie dwa w drewno oprawne, jedno 0 d w ó c h kwaterach, drugie o jednej, w k t ó r e j szyb bra­ kuje. Posowa zła, stara, z tarcic. Ściana ryszpami u j ę ­ ta. Wspod [s] izby pod belkami podciąg. Wychodząc z izby do komory drzwi z tarcic na zawiasach, z komo­ r y zaś inne drzwi na p o d w ó r z e na biegunach z wrze­ ciądzem i skrobiami żelaznymi. Posowa na tej komorze z dyli ł u p a n y c h , lecz w i e l u dyli brakuje. Jest także w t y m gościeńcu izdebka, do k t ó r e j d r z w i na biegunach z skoblami, haczykiem żelaznemi. W tej izdebce piec 1 kominek prosty z gliny, okno jedno m a ł e . Na izdebce posowa z tarcic. W izbie wielkiej szynkownej siedzi Ż y d trunek szynkujący, a w izdebce mieszka N o w i c k i k u ­ charz W I m ć Pana Rudnickiego. Ten cały gościeniec mieszkalny jest postawiony z rzniętego drzewa w za­ mek na szachulec, słomą pokryty, lecz reparacyi w przyciesiach potrzebuje. Wychodząc zaś z tej izdebki, gdzie kucharz N o w i c k i mieszka są d r z w i do stajni wjez[d]nej m a ł e na biegunach. W tej stajni jest dwoje wrót na przestrzał, lecz zupełnie złe, dach na stajni z dranic, lecz r ó w n i e ż zupełnie zły, w szczyty jeden sło­ m ą poszyty, drugi tarcicami zabity, lecz i te koniecznej reparacyi p o t r z e b u j ą . Zgoła ta cała stajnia w drzewo r z n i ę t e na szachulec z ryszpami p o d w ó j n e m i po m a j strowsku stawiana, jeżeli nie będzie przyciesiami i da­ chem opatrzona, chociaż w ś c i a n a c h drzewo jeszcze zu­ p e ł n i e dobre, upadnie. Za k o m o r ą tego gościeńca jest ogródek m a ł y , ogrodzony, do kucharza należący. Jest także inny ogród większy do karczmarza należący, blis­ ko dworu leżący. {4] I d ą c dalej tąż drogą do L u b n i a na w i e ś jest po lewej ręce k u ź n i a o s ł u p a c h 4-ch, z w y s t a w ą na dwóch s ł u p a c h stojącą, z k o m i n e m w niej do roboty kowalskiej potrzebnym. Dach ze szczytem dranicami pobity potrze­ buje z g r u n t u poprawy. D r z w i do niej jedne z tarcic z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. 'Ta k u ź n i a z szachulca. Po prawej stronie wspomnianej po wyż[ej] dro­ gi są chlewy pod j e d n y m dachem s ł o m i a n y m w dwóch przegrodach, kowalskie. Przy tych chlewach jest stodo­ ła nowa w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a ­ ne postawiona przez tegoż kowala. �[5] Dalej tąż drogą do L u b n i a p o s t ę p u j ą c na lewej r ę c e jest c h a ł u p a o jednej izbie ze wszystkim z a m k n i ę ­ ciem dobra, z sienią i k o m o r ą , z kominem, k o m i n k i e m p r o s t ą r o b o t ą w glinę, t a k ż e z piecem w cegłę stawia­ nym, po jednej tylko stronie blochy w ś c i a n a c h są t r o ­ chę w y p r ę ż o n e . Do tej w i ę c w c h o d z ą c drzwi z tarcic na biegunach o d r e w n i a n y m z a m k n i ę c i u z e w n ą t r z , wew­ n ą t r z zaś są skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W c h o d z ą c do izby drzwi z tarcic, drugie d r z w i u komory z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, wszystkie na biegunach. Posowa z d y l i dartych, g ó r a zamykana, drzwi u niej z dy­ l i dartych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami że­ laznemi. Ta c h a ł u p a ma poszycie dobre. Okno w izbie jedno w drzewo oprawne. Przy tej c h a ł u p i e , z komory w y c h o d z ą c drzwiami ku drodze do K ą t ó w idącej jest ogród do tej c h a ł u p y należący. W tej mieszka pan M o ­ rawski, ekonom. Przy tejże samej c h a ł u p i e jest w tyle chlew z chrustu przystawiony, r ó w n i e ż do tej c h a ł u p y należący. Naprzeciwko stojąca stodoła cała stara, w słupy i darte dyle o d w ó c h sochach, dach i sczyty sta­ re p o t r z e b u j ą koniecznej poprawy w poszyciu. W r ó t do tej stodoły dwoje, u jednych jest żelastwo, u drugich z a m k n i ę c i e drewniane. Na prawej r ę c e tej stodoły jest także obora niezła, o d w ó c h sochach, do niej drzwi na biegunach bez ż e l a s t w a . Przy niej ż a d n e j szopy nie masz. [6] Po tejże samej ręce jest druga c h a ł u p a , do k t ó r e j wchodząc drzwi z tarcic na 'biegunach z k l a m k ą drew­ n i a n ą , bez ż e l a s t w a . Z sieni idąc do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i . U k o ­ mory d r z w i ze wszystkim jako u izby, posowa na izbie i kumorze z d y l i dartych, już starych, cała, na sieni zaś brakuje w trzeciej części posowy. Przyciesi po[d] t ą ż c h a ł u p ą są nadgniłe. Stawiana z drzewa rzniętego w słupy. W izbie okno jedno w drzewo oprawne, a w d r u ­ gim tylko trzy szyby, reszta zaś okna d e s k ą zabita. K o ­ min w i e l k i i m a ł y z gliny, dobre, piec z k a f l i proste 0 d w ó c h skrzyniach. W y c h o d z ą c z komory są drzwi z tarcic na biegunach na ogród kowalski. U tej c h a ł u p y dach w poszyciu potrzebuje poprawy. Mieszkają w niej pracowici Jan z J a d w i g ą m a ł ż o n k ą . Mają s y n ó w dwóch: Tomasza w jedenastym, Norberta w p i ą t y m roku, córek dwie: K a t a r z y n ę w trzynastym, M a r i a n n ę , cl w dwuna­ stym roku [s]; poddani kołomyjscy, załogę t a k o w ą m a j ą p a ń s k ą : w o ł ó w 4, ś w i n i ę 1, k o s ę t r a w n ą , p ł u g , radio 1 wóz, k r o w y zaś p a ń s k i e j nie masz, sierpa, r y d l a i sie­ kiery nie ma. Zaciąg r o b i ą takowy, w k a ż d y tydzień siedm dni r ę c z n ą lub dni trzy b y d ł e m , a jeden dzień ręczną. Role m a j ą w trzy pola i ogród do tej c h a ł u p y przyzwoity. Jest t a k ż e do tej c h a ł u p y stodoła niezła z dylów w słupy w ziemię wkopywane o jednym k l e ­ pisku, naprzeciwko tej, to jest po prawej r ę c e drogi z Lubnia idącej stojąca. W niej w r ó t dwoje z desek ł u ­ panych na biegunach, u jednych w r z e c i ą d z i skobli ż e ­ lazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Są t a k ż e do tej chałupy dwa c h l e w i k i w okólni, przy k t ó r y c h jest szopa i trzeci chlewik na boku postawiony. Te chlewki szopa są stawiane w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a n e , wszystkie dobre. D r z w i u tych c h l e w ó w z ł u p a n y c h desek na biegunach, bez ż e l a s t w a . C i gospo­ darstwo m a j ą poddanego k o ł o m y j s k i e g o imieniem F r a n ­ ciszka. 1 17] Niedaleko znowu tej c h a ł u p y , po tej samej lewej .ce jest c h a ł u p a trzecia niezła, na przyciesiach w słupy stawiana. W c h o d z ą c do sieni jest izdebka m a ł a po le­ wej ręce, u k t ó r e j są drzwi z dyli na biegunach z wrze3dzem, haczykiem i skoblami żelaznemi. W tej izdeblest piec i kominek z gliny postawiony. Posowa z dy­ re C1 c e l i ł u p a n y c h , bez podłogi, okno jedno złe. Mieszka w nie} Jan Mularczyk zagrodnik i Barbara m a ł ż o n k o w i e , pod­ dani kołomyjscy. M a j ą dwoje dzieci, syna i córkę. Sy­ nowi i m i ę Kazimierz, ten r o k u jeszcze nie ma, c ó r a K a ­ tarzyna, k t ó r a ma rok trzeci. M a ten zagrodnik k r o w ę i n w e n t a r s k ą , k t ó r ą jako sam w y z n a ł dał m u I m ć pan Rudnicki. Z sieni idąc do izby d r z w i na biegunach i do komory d r z w i p o d o b n i e ż . W izbie jest jedno okno, piec i kominek z gliny i kamieni, dobry. Posowa na izbie i komorze z d y l i . Obok tej c h a ł u p y ogród, n a l e ż y do i z ­ debki zagrodnika. W tej izbie mieszka Józef Chajduk z żoną, poddany W I m ć pana Rudnickiego. Ż o n a jego robi komorne. Przy tej c h a ł u p i e jest chlewik mały z chrustu grodzony przystawiony, niezły, a drugi obok niego t a k ż e z chrustu, lecz zły i bez z a m k n i ę c i a . Za tą zaś c h a ł u p ą ogród z n a j d u j ą c y się do Chajduka żony na­ leży. [8] Po tejże samej ręce czwarta c h a ł u p a stara, z drzawa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stro­ nie z drzewa ł u p a n e g o , w zamek stawiana, przyciesi i n ­ szych potrzebuje. Dach i sczyty stare, ale dobre. Wcho­ dząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach bez ż e l a s t w a . W izbie okien dwa w drewno oprawne, lecz szybów w nich brakuje, kominek i piec dobry z gliny i cegły stawiany p r o s t ą robotą. Z izby do komory idąc drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m , z komory t a k ż e na ogród drzwi na biegunach z tarcic z z a p o r ą drewnia­ ną. Na izbie i komorze posowa z blochów r z n i ę t y c h , na sieni zaś z żerdzi. Na górze jest schowanie osobne, do k t ó r e g o po drabce z sieni się wchodzi. Ogród do tej c h a ł u p y za t ą ż c h a ł u p ą z n a j d u j ą c y się należy. Miesz­ k a j ą w tej c h a ł u p i e pracowity Szymon po z m a r ł y m o j ­ cu z m a t k ą M a r i a n n ą i siostrą T e r e s ą gospodarujący, półrolnik, poddani k o ł o m y j s c y . Jest do tej c h a ł u p y na­ przeciwko za drogą stodoła o j e d n y m klepisku o sześ­ ciu sochach, niezła. Wrót u niej dwoje na biegunach z ciesanych desek, jedne z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a , a drugie z drewnianym z a m k n i ę c i e m . Przy stodole jest ogródek mniejszy, a za c h a ł u p ą w i ę k s z y . Przy tejże stodole ma s t u d n i ę z ż ó r a w i e m . W y c h o d z ą c zaś ze sto­ doły po lewej ręce ma szopę w dyle i s ł u p y s t a w i a n ą 0 trzech sochach, z dachem z u p e ł n i e dobryfm]. D r z w i do niej na biegunach z desek dartych bez żelastwa. W y c h o d z ą c z tej szopy k u c h a ł u p i e , po lewej r ę c e jest wozownia, przy k t ó r e j przybudowane są obora i chlewy. U tych, drzwi z desek na biegunach bez ż e l a s t w a . Na tych budynkach dach dobry. Z a k ł a d ma takowy p a ń s k i : wołów cztery, k r o w ę j e d n ą , ś w i n i ę j e d n ą , k o s ę t r a w n ą , p ł u g , wóz, r a d ł o , sierp, rydel, s i e k i e r ę . Rolę r ó w n i e ż tak jak i pierwszy i tęż s a m ą p a ń s z c z y z n ę robi. Parob­ ka ma brata rodzonego imieniem Macieja i Jana c h ł o p ­ ca do poganiania, poddanych k o ł o m y j s k i c h , dziewczynę zaś imieniem T e r e s ę , luźną. [9] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a p i ą t a , tak jak pierwsza stawiana. Przyciesi nowych potrzebuje i po­ p r a w y dachu. Przy tej c h a ł u p i e chlewik m a ł y z żerdzi 1 d y l i k ó w stawiany, na n i m dach dobry, drzwiczki z de­ sek ł u p a n y c h , z a m k n i ę c i e drewniane. I d ą c do sieni drzwi z tarcic na biegunach z zaporą i k l a m k ą d r e w n i a n ą , bez żelastwa. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i dylików. K o m i n dobry. W sieni drabka na górę. I d ą c do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i z k l a m k ą d r e w n i a n ą . W tej izbie okno jedno, kominek jeden z gliny, piec z cegły prosto stawiany. Z izby do komory drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m . Na izbie i komorze posowa z dyli starych. Ogród zaraz za c h a ł u p ą do tej c h a ł u p y należy. W niej m i e s z k a j ą pra­ cowici A n t o n i z F r a n c i s z k ą , m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, 115 �poddani kołomyjscy. M a j ą 2 synów, z nich jednemu imię Tomas[z], ten ma 3-ci rok, drugiemu i m i ę Franciszek, ten się urodził na p o c z ą t k u t e r a ź n i e j s z e j kondescensyi. Do tej c h a ł u p y naprzeciwko należy stodoła w dyle i słupy w ziemię wkopywane stawiana, na d w ó c h so­ chach, o j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t z desek ł u p a ­ nych dwie, przy k t ó r y c h jest żelastwo. W y c h o d z ą c ze stodoły, po prawej ręce stoi obora dobra, drzwi do niej z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . Przeciwko tej obo­ rze, na drugiej stronie jest znowu obora dobra w dyle i slupy, bez sochów, drzwi w niej z desek na biegu­ nach, bez ż e l a s t w a . Przy stodole ma o g r ó d e k m a ł y do sadzenia, a drugi większy za c h a ł u p ą . Ma t a k ą załogę p a ń s k ą jako i Szymon i tenże sam zaciąg r o b i co i pier­ wsi, ale powiada, że tyle r o l i nie ma co inni. Utrzymuje t a k o w ą czeladź: Wojciecha brata siwego, ojca swego i F r a n c i s z k ę dziewkę, wszystkich poddanych k o ł o m y j skich. [10] Do tej c h a ł u p y idąc jest niedaleko szósta cha­ ł u p a z szachulca w zamek stawiana. Dach i sczyty do­ bre. Przy niej chlewik, k t ó r y w poszyciu naprawy po­ trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi na biegunach z tarcic z k l a m k ą i z a p o r ą drewnianemi, nad k t ó r ą nie masz posowy tylko z d r ą g ó w . K o m i n w i e l k i dobry. Idąc do izby po prawej stronie jest drabka, po k t ó r e j na g ó r ę wcho­ dzą. D r z w i z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . W izbie tej okien dwa, piec i komin prosty. Posowa na izbie i komorze z d y l i ł u p a n y c h . Do komory w c h o d z ą c są drzwi z tarcic na biegunach, przy k t ó r y c h w r z e c i ą d z z skoblami ż e l a z n y m i , z komory na ogród są drzwi, przy tych t a k ż e są skubie z w r z e c i ą d z e m żelazne, ogród zaś zaraz za c h a ł u p ą . W tej c h a ł u p i e m i e s z k a j ą pracowity Jan z K a t a r z y n ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy. Mają s y n ó w p i ę c i u ; Jana, Andrzeja, Wojciecha — dorosłych, Jana drugiego ś r e d n i a k a , Józefa w pierwszym roku. Andrzej we wsi służy u Macieja gospodarza; córek cztery: Elż­ bietę, A g n i e s z k ę , T e k l ę , M a r i a n n ę . Z tych Elżbieta ś r e d n i a c z k a , inne zaś trzy mniejsze. Do tej c h a ł u p y ma stodołę naprzeciwko w dyle i słupy o 3 sochach posta­ wiona. Dach na niej dobry, w r ó t dwoje, przy jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drewniane. W y c h o d z ą c z stodoły po prawej stronie, gdzie przed t y m szopa b y ­ ła, do teraz tylko z r ą b stoi nowo postawiony na chlew bez sochów. Ci gospodarze poddani kołomyjscy m a j ą r ó w n ą ż załogę jako i Szymon, po i n n y m gospodarzu dawno o d e b r a n ą , rolę r ó w n i e ż jako i i n n i półrolnicy w trzy pola i jednakowy zaciąg robią. [11] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a siódma z drzewa tartego w s ł u p y na przyciesiach stawiana, przyciesi i n ­ nych p o t r z e b u j ą c a . Dach na niej niezły. Wchodząc do sieni są drzwi na biegunach z tarcic z w r z e c i ą d z e m [i] skoblem żelaznemi. Wszedłszy do sieni, po lewej stro­ nie k o m i n w i e l k i dobry, po prawej stronie drabka na górę. Na podsieniu i nasieniu [s] posowa z d r ą g ó w i dy­ l i . Idąc do izby d r z w i na biegunach z skoblem i wrze­ ciądzem żelaznemi. Wszedłszy do izby, po lewej stronie kominek prosty z gliny lepiony, piec z cegły dobry, okno jedno w drzewo oprawne. Do komory d r z w i z tarcic na biegunach z w r z e c i ą d z e m żelaznym, bez skobla. Poso­ wa na izbie i komorze z dyli ł u p a n y c h . Z komory drzwi na ogród do tej c h a ł u p y należący, bez ż e l a s t w a z zapo­ rą tylko d r e w n i a n ą . Naprzeciwko tej c h a ł u p y , za dro­ gą, po prawej ręce jest stodółka w dyle darte i w słu­ py w ziemię wkopywane, o trzech sochach postawiona, o jednym klepisku. Wrota do niej z desek ciesanych, przy jednych jest żelazne zamknięcie, przy drugich drewniane. Ta stodoła tak w drzewie jako też w poszy­ ciu mocnego potrzebuje zaratowania. Idąc z tej stodoły, 116 po lewej ręce obora o czterech s ł u p a c h z p ł a t ó w i d y l i przeplatana, u k t ó r y c h drzwi z dyli ł u p a n y . h na biegu­ nach, z a m k n i ę c i e drwniane. Ta obora stoi na sochach dwóch, w k t ó r e j ściana od pola z dyli r ó w n i e ż ł u p a ­ nych. Obok tej obory jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i stawiany dobry; z tej w y c h o d z ą c jest ogród naprze­ ciwko przy stodole, d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Ten plac posiada pracowity Tomasz i Agnieszka m a ł ż o n k o ­ wie, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą troje: d w ó c h sy­ n ó w , Andrzeja, k t ó r y już jest dorosły parobek i Janak t ó r y ma lat j e d e n a ś c i e , c ó r k ę j e d n ą M a r i a n n ę d z i e w k ę dorosłą. T ę s a m ą załogę m a j ą i role w trzy pola jako i pierwsi i tyleż pańszczyzny o d b y w a j ą . [12] T ą s a m ą s t r o n ą idąc, po lewej ręce jest c h a ł u p a ó s m a stara, z dyli na przyciesiach w słupy stawiana. Dach na niej poprawiony, lecz ta cala c h a ł u p a , ponie­ waż s ł u p y i przyciesi pogniły, nowego pobudowania po­ trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z n e m i . Idąc zaś z sieni do izby, po prawej stronie drabka na górę. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i p i a t ó w . Są drzwi do izby na biegunach, r ó w n i e ż z desek ł u p a n y c h , z klamką d r e w n i a n ą , haczykiem i skoblem żelaznemi. W tej izbie jest kominek z piecem z gliny, okno jedno. I d ą c z izby do komory, drzwi z ł u p a n y c h desek, słomą oplecione, na biegunach, z w r z e c i ą d z e m i skoblami żelaznemi. Po­ sowa na izbie i komorze z p ł a t ó w dartych. Z komory zaś drzwi z desek ciesanych na biegunach, z skoblami i w r z e c i ą d z a m i ż e l a z n e m i . Za tą zaraz c h a ł u p ą jest og­ ród do placu przyzwoity, naprzeciwko zaś do rzeczone­ go placu jest stodoła o trzech sochach w dyle i s ł u p y , 0 j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami. I d ą c ze stodo­ ły, po lewej ręce jest szopa, drzwi do niej z desek ł u ­ panych z w r z e c i ą d z e m i skoblem żelaznemi. Przy tej szopie obora dostatnia o czterech sochach w dyle i słu­ py stawiana, z dachem dobrym. D r z w i dwoje na bie­ gunach z desek bez ż e l a s t w a , przy k t ó r e j oborze ogró­ dek d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Na t y m zaś ogro­ dzie studnia z ż u r a w i e m . Jest t a k ż e przy tej chałupie chlew z drzwiami dwiema na biegunach o czterech słu­ pach w d y l i k i stawiany, dobry. P o s i a d a j ą ten plac pra­ cowici Bazyli i Franciszka m a ł ż o n k o w i e , poddani ko­ łomyjscy. Mają dzieci dwoje m a ł y c h , jednego syna imie­ niem Jana, k t ó r e m u rok trzeci, c ó r k ę B a r b a r ę , która dopiero dziesiąty tydzień m i n ą ł jak się urodziła. Ma ten gospodarz parobka luźnego, ś r e d n i a k a , brata swego ro­ dzonego imieniem S t a n i s ł a w a . Z a k ł a d taki ma jaki 1 pierwsi i rolę takież w trzy pola i r ó w n ą odbywają. pańszczyznę [13] Po tej samej lewej ręce jest c h a ł u p a dziewiąta z drzewa dartego z szachulcu stawiana, przyciesi nowych koniecznie potrzebuje, poszycie poprawy wymaga. D r z w i do sieni z tarcic na biegunach, z z a p o r ą (i) k l a m k ą d r e w n i a n ą . I d ą c do izby, na prawej ręce drabka na gó­ rę. Nad sienią posowa z d y l i rzadko kładziona. K o m i n w i e l k i dobry. Do izby drzwi z tarcic na biegunach z k l a m k a m i drewnianemi, z haczykiem i skoblami ż e ­ laznemi, przy k t ó r y c h na lewej ręce kominek i piec z gliny i kamieni, okno jedno. D r z w i do komory z tar­ cic także na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. Poscwa na izbie i komorze z d y l i . Z tej komory, na ogród do tej c h a ł u p y należący, drzwi na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m . Naprzeciwko dopiero w y p i ­ sanej c h a ł u p y stodoła o j e d n y m klepisku w słupy w zie­ mię wkopywane i dyle, dobra, u k t ó r e j w r ó t dwoje z de­ sek ł u p a n y c h na biegunach. U jednych w r ó t skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W y c h o d z ą c ze stodoły, po lewej �stronie o b ó r k a o sochach trzech, w slupy i dyle, dobra. D r z w i dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach, bez ż e ­ lastwa, przy k t ó r e j ogród m a ł y ż e r d z i a m i i chrustem grodzony. Jest t a k ż e przy tej chałupie dla świni chle­ w i k m a ł y przystawiony. P o s i a d a j ą to zabudowanie pra­ cowici P a w e ł kołodziej lecz rolę półrolniczą obsiewający z Małgorzatą małżonkowie, oboje poddani kołomyjscy. Nie m a j ą nic dzieci. Chowa p a r o b k ó w dwóch ten gospo­ darz, jednego imieniem Ł u k a s z a , a drugiego Mateusza, o b y d w ó c h poddanych k o ł o m y j s k i c h . Załogę m a j ą p a ń s k ą tak jak i pierwsi, p r ó c z r y d l a i siekiery. Role r ó w n i e tak jak pierwsi w trzy pola i takiż zaciąg robią. [14] T ą s a m ą idąc połacią jest c h a ł u p a dziesiąta 0 dwóch sieniach, o d w ó c h izbach i dwóch komorach, dobra. Okien w o b y d w ó c h izbach dwa, nawe. W poszy­ ciu jednak poprawy potrzebuje. W tej c h a ł u p i e jest drzwi ośm na biegunach, z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a . W jednej połowie mieszka pracowity Jan półrolnik 1 Agnieszka m a ł ż o n k o w i e , poddani kołomyjscy. Mają dzieci czworo: dwóch s y n ó w i dwie córki. Jednemu sy­ nowi i m i ę Wincenty, k t ó r y ma piąty rok, drugiemu J ó ­ zef, k t ó r y kończy rok drugi, c ó r k o m zaś jednej imię M a ­ rianna, k t ó r a ma lat dziewięć, drugiej M a ł g o r z a t a , k t ó r a ma lat ośm. C h o w a j ą parobka luźnego, d z i e w k ę Elżbietę p o d d a n ą . Do tej c h a ł u p y m a j ą z a k ł a d p a ń s k i takowy: cztery woły, k r o w ę j e d n ą , wóz, p ł u g , r a d ł o , kosę, świń nie m a j ą , siekiery i sierpa nie masz. Naprzeciwko za drogą jest stodoła o d w ó c h sochach, w dyle i słupy w ziemię wkopywane, o j e d n y m klepisku, dobra; w dachu tylko potrzebuje poprawy; z dwojgiem w r ó t , przy k t ó ­ rych u jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drew­ niane. Wychodząc ze stodoły, po lewej stronie jest obo­ ra o sochach trzech, w dyle i słupy w ziemię w k o p y w a ­ ne stawiana, o drzwiach jednych na biegunach, niezła. Ogródek m a ł y przy stodole na sadzenie i warzywo, og­ rodzony z p o d w ó r k i e m d r ą g a m i . Ten gospodarz ma w trzy pola role tak jako insi i robi jednakowy zaciąg. W drugiej zaś połowie tej c h a ł u p y siedzi B a r t ł o m i e j za­ grodnik z żoną J u l i a n n ą . Mają dzieci pięcioro, trzech synów, dwie córki. Z s y n ó w jednemu i m i ę Jan, ten ma lat trzy, drugiemu Sylwester, trzeciemu Tomasz; ci obaj bliźniaki, mają niedziel cztery. C ó r k o m zaś pierwszej Marianna, ta ma lat ośm, drugiej Apolonia, ta ma lat pięć. Robi ten zagrodnik ręczną od Św. Michała do św. Jakuba dni trzy, a od ś w . Jakuba do Św. M i c h a ł a dni cztery; ci ludzie są poddani kołomyjscy. [15] Po tejże samej stronie jest c h a ł u p a p o d w ó j n a jedenasta, nowa, w drzewo r z n i ę t e , na przyciesiach, w słupy, o dwóch sieniach, o c w ó c h izbach i dwóch komo­ rach, o ośmiu drzwiach i dwóch kominkach, o dwóch piecach z gliny robionych, stawiana, dobra. W jednej polowie mieszka pracowity Jan. k t ó r y przed Gody za parobka służył i Lileja [s] m a ł ż o n k o w i e niedawno oże­ nieni, poddani kołomyjscy. Ci dotychczas żadnego zacią­ gu nie robią. W t y m więc ich pomieszkaniu u jednych tylko drzwi izdebnych jest wrzeciądz, haczyk i skobleżelazne, inne zaś drzwi z k l a m k a m i tylko drewnianemi na biegunach. W t y m zaś c a ł y m domu, tak na sieni j a ­ ko też i na izbach i komorach posowa z dylów ł u p a ­ nych położona. W tej samej także połowie wraz z po­ wyższym p r a c o w i t y m Janem mieszka w ł o d a r z imieniem Andrzej z M a r i a n n ą żoną, oboje poddani kołomyjscy. W drugiej zaś połowie mieszka pracowity Michał z K a ­ tarzyną m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą dwoje, c ó r k ę J a d w i g ę w r o k u dziesiątym i syna P a w ł a w roku d z i e w i ą t y m . Chowają parobka S t a n i s ł a w a , poddanego kołomyjskiego. W tej połowie są trojga drzwi żelazne z a m k n i ę c i a , to jest u drzwi iz­ u debnych haczyk z skoblami, u drzwi zaś izby do koma? ry i z komory na ogród w r z e c i ą d z e i skoble. Za tąż za­ raz c h a ł u p ą jest ogród do tego półrolniczego placu. Prze­ ciwko zaś tego domu stodoła o d w ó c h sochach, o jed­ nym klepisku w dyle i slupy, nowa. U niej w r ó t dwo­ je z desek ciesanych na biegunach, u jednych wrze­ ciądz z skoblami żelaznymi, u drugich z a m k n i ę c i e drew­ niane. I d ą c ze stodoły, po lewej ręce o b ó r k a na sochach dwóch w dyle i słupy stawiana, dobra. D r z w i jedne na biegunach z z a m k n i ę c i e m drewnianym, za k t ó r ą o b ó r k ą jest ogródek do tejże c h a ł u p y należący z p o d w ó r k i e m ż e r d z i a m i ogrodzony. Jest t a k ż e dla ś w i n i przystawiony chlewik przy oborze w d y l i k i . Z a k ł a d zaś p a ń s k i ten gospodarz ma takowy: k r o w ę j e d n ą , w o ł ó w p a r ę p a ń ­ skich, p ł u g , r a d ł o , wóz, siekierę, kosę t r a w n ą ; ś w i n i nie ma, rydla nie ma, sierpa nie ma, r o l ę zaś w trzy pola, takież same ma jak i drudzy i ten sam zaciąg robi. [16] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a w dyle i słu­ py na przyciesiach stawiana, dwunasta, stara, mocnej reparacyi w przyciesiach i s ł u p a c h potrzebuje. W c h o d z ą c do sieni, d r z w i na biegunach z desek ciesanych z za­ porą i k l a m k ą d r e w n i a n ą ; w sieni drabka na górę. Z tej sieni drzwi do izby tak j a k i pierwsze z desek bez ha­ czyka z skoblami tylko żelaznemi. W izbie okien dwa, piec i kominek z gliny, dobry. Do komory d r z w i z desek ciesanych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z ­ nemi. Posowa nad sienią i k o m o r ą z d y l i starych. Z k o ­ mory drzwi na biegunie z desek z w r z e c i ą d z e m i skob­ lami na ogród do tej c h a ł u p y należący, ż e r d z i a m i ogro­ dzony, także i na p o d w ó r z e c , w k t ó r y m jest o b ó r k a o sochach dwóch w dyle i słupy stawiana. D r z w i u niej jedne na biegunie z desek ciesanych, złe. I c h l e w i k i przy chałupie dwa, jeden bez poszycia, drugi lepszy. Naprze­ ciwko stodoła w dyle i s ł u p y stawiana o sochach czte­ rech, zła, wiele naprawy potrzebuje, o j e d n y m klepisku. W r ó t do niej dwoje z desek ciesanych na biegunach, u obojga skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. I d ą c ze stodoły, po prawej stronie jest obora w dyle i s ł u p y ; ta niezła. D r z w i u niej jedne na biegunach, z desek. P o s i a d a j ą ten plac pracowici Maciej z M a r i a n n ą , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Mają j e d n ą c ó r k ę F r a n c i s z k ę dorosłą dziew­ kę przy sobie, a druga Magdalena poszła za m ą ż do Kamiennej. C h o w a j ą parobka J ę d r z e j a , poddanego ko­ łomyjskiego. Z a k ł a d m a j ą doskonały, tak jak p i e r w s i i role w trzy pola, robią takiż zaciąg j a k i i n n i . [17] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a trzynasta, pod­ wójna, nowa, o ośmiu drzwiach, o jednej sieni, o d w ó c h izbach, o dwóch komorach, o d w ó c h oknach, o d w ó c h piecach i kominkach z gliny. Z drzewa r z n i ę t e g o częś­ cią w szachulec, częścią w słupy na przyciesiach sta­ wiana. W jednej połowie mieszka pracowity B a r t ł o ­ miej półrolnik z Katarzyną małżonkowie, poddani kołomyjscy. Mają córkę jedną imieniem M a r i a n n ę w drugim r o k u ; chowa parobka i m i e n i e m Macieja i dziewkę M a ł g o r z a t ę , r ó w n i e ż poddanych k o ł o m y j s k i c h . W tej połowie jest u drzwi izdebnych w r z e c i ą d z , haczyk z skoblami żelaznemi i u d r z w i tak z izby do k o m o r y jako też z komory na p o d w ó r e k , u k a ż d y c h w r z e c i ą d z z skoblami. Za tą c h a ł u p ą jest ogród od domu ż e r d z i a ­ m i , a od łąki chrustem ogrodzony, do tego placu nale­ żący. Naprzeciwko, za d r o g ą jest stodoła nowa o jed­ nym klepisku, na trzech sochach w dyle i s ł u p y stawia­ na. W tej jest w r ó t dwoje z desek, u jednych żelazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . I d ą c ze stodoły, po le­ wej stronie obora w dyle i słupy, o sochach czterech. D r z w i z desek dwoje, bez ż e l a s t w a na biegunach. Dach na tej oborze dobry, lecz w s ł u p a c h ten budynek po­ p r a w y potrzebuje. Jest t a k ż e przy tej oborze ogródek 117 �ż e r d z i a m i ogrodzony, a przy samej c h a ł u p i e jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i przystawiony; ten poprawy potrzebu­ je. W drugiej połowie tej c h a ł u p y mieszka szewc imie­ niem Jan z żoną K a t a r z y n ą , poddani kołomyjscy. Mają dwie córki, jednej i m i ę Marianna, ta ma lat 4, drugiej imię Apolonia, ta jest w drugim roku. W tej więc p o ł o ­ wie drugiej, u jednych d r z w i u izby jest w r z e c i ą d z , ha­ czyk i skoble żelazne, u innych zaś drzwi tylko k l a m k i drewniane. Na t y m c a ł y m domostwie posowa z starych d y l ó w położona. Do tej drugiej połowy należy chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i i słupy postawiony dobry. Namieniony gospodarz B a r t ł o m i e j ma d w o r s k ą załogę w inwen­ tarzu t a k i m jak i pierwsi, role także w trzy pola i ten sam zaciąg r o b i . [18] R ó w n i e ż po tej samej ręce jest c h a ł u p a czterna­ sta w słupy na przyciesiach stawiana, zupełnie zła z da­ chem, nowego pobudowania potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach z desek ciesanych. W sieni drabka na górę, k o m i n w i e l k i ma opatrzenie gliną, dobrą. W iz­ bie kominek i piec z cegły dobry, okna dwa złe. I d ą c z izby do komory drzwi bez s k u b i ą z w r z e c i ą d z e m . Z komory drzwi na p o d w ó r e k , u k t ó r y c h jest w r z e c i ą d z i skobel. Na t y m p o d w ó r k u obora o sochach d w ó c h w dyle i słupy dobra. D r z w i u niej jedne na biegunach bez ż e l a s t w a . Za tą oborą i c h a ł u p ą jest ogród do tego placu, przyzwoity, d r ą g a m i ogrodzony. Naprzeciwko tej c h a ł u p y jest stodoła o trzech sochach, jednym klepisku, w słupy i dyle stawiana, dobra. U niej w r ó t dwoje z desek ciesanych, przy jednych żelazne, przy drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Przy stodole o g r ó d e k d r ą g a m i wygrodzony. Jest t a k ż e przy tej c h a ł u p i e chlewik ś w i ń ­ ski w d y l i k i przystawiony, poprawy potrzebuje. Ten plac p o s i a d a j ą pracowici Walenty i Petronela m a ł ż o n ­ kowie, poddani k o ł o m y j s c y . M a j ą syna jednego A n t o ­ niego, parobka dorosłego i d z i e w k ę ś r e d n i a c z k ę , luźną. M a j ą z a k ł a d p a ń s k i doskonały i rolę w trzy pola, tak jak i pierwsi, ten sam zaciąg r o b i ą co pierwsi. [19] Po tej samej t a k ż e połaci jest c h a ł u p a p i ę t n a s t a , p o d w ó j n a z dwiema sieniami, izbami, komorami, nowa, z drzewa r z n i ę t e g o na szachulec w zamek stawiana. D r z w i u niej ośm na biegunach, okien w d w ó c h izbach dwa. K o m i n w i e l k i jeden, k o m i n k i m a ł e z gliny i piece z kamieni i gliny dwa, lepione. Posowa na t y m całym dorrki z dyli ł u p a n y c h . W jednej połowie m i e s z k a j ą pra­ cowici Mikołaj z Ł u c j ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, podda­ ni kołomyjscy. S y n ó w m a j ą trzech: W a w r z y ń c a w roku jedenastym, Wojciecha w p i ą t y m , Mateusza w trzecim i c ó r k ę j e d n ą imieniem T e k l ę w drugim roku. C h o w a j ą parobka Marcina, poddanego kołomyjskiego. Ogród ma­ j ą przy c h a ł u p i e chrustem i ż e r d z i a m i ogrodzony. Na­ przeciwko za drogą tyle razy w s p o m n i a n ą z Lubnia i d ą c ą jest do tej c h a ł u p y stodoła o trzech sochach, 0 j e d n y m klepisku w dyle i słupy stawiana, nowa. W r ó t u niej dwoje z desek ciesanych na biegunach; u jednych w r ó t z a m k n i ę c i e żelazne, u drugich drewniane. I d ą c ze stodoły, obora nowa o sochach trzech, d r z w i dwoje na biegunach; ogródek przy niej ogrodzony żerdziami 1 chrustem. Z a k ł a d ma dworski takowy: p a r ę wołów, wolcu trzeciego za k r o w ę , p ł u ż n e żelaza, r a d l i c ę , siekie­ rę, kosę t r a w n ą i role w trzy pola tak jak i i n n i i ten sam zaciąg r o b i jako i pierwsi. Ma t a k ż e ten gospodarz chlewik dla świni w dyle i słupy postawiony, dobry, t a k ż e d r u g ą stodołę na trzech sochach w dyle i s ł u p y p o s t a w i o n ą , lecz mocnej reparacyi, p o n i e w a ż się słupy w niej pochyliły, p o t r z e b u j ą c a . W drugiej połowie sie­ dzi pracowity Piotr, ż e b r a k stary, poddany k o ł o m y j s k i , ten nic nie robi. T a k ż e w tej połowie samej siedzi p r a ­ cowita Marianna komornica, W I m ć pana Rudnickiego 118 poddana, od k t ó r e j m ą ż odszedł; ta komornica ma ogród na k o ń c u wsd k u Imięlinu. [20] Dalej po tejże samej lewej ręce jest c h a ł u p a sze snasta ostatnia, z szachulcu w zamek stawiana, dobra, w poszyciu tylko poprawy potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach. Okna dwa, jedno w i ę k s z e dobre, drugie m a ł e złe. Kominek i piec dobre. W tej chałupie mieszka Józef wdowiec w i e k u podeszłego, poddany koło­ myjski i pan J ę d r z e j K o t l i ń s k i z żoną za pozwoleniem W I m ć pana Rudnickiego. Ten Józef ż a d n e g o zaciągu nie robi, ż e b r a n i n ą się bawi, ani też p a ń s t w o K o t l i ń s c y z tego domu nic nie płacą. Do tego placu jest stodoła w dyle i słupy na sochach dwóch, z g r u n t u zła. Obora zaś na trzech sochach w p ł a t y , dobra. Ogrody do tego placu na­ leżące o b s i e w a j ą : Jan szewc, Wojciech przekrzta, Ma­ rianna komornica i Antoniowa komornica, t a k ż e Jacenty pasterz. Wszyscy zaś zwyż w y ż e j w y r a ż e n i półrolnicy, prócz wypisanej p a ń s z c z y z n y , o d p r a w u j ą takie p o w i n n o ś ­ ci: daje z nich k a ż d y na święto św. Marcina po dwa ka­ płony, a zaś na ś w i ę t a wielkanocne po dwa m ę d l e jaj, oprządzają prócz tego k a ż d y z nich po pół sztuki p r z ę ­ dzy, chodzą do obierania warzywa, do sadzenia kapusty, do jej wycinania, szatkowania i siekania, t a k ż e p l e ć po­ w i n n i proso i len. Obrachunek i rozmiar pola ozimego k u Kątom Zacząwszy od wsi ł ą k i Olszowiec zwanej najprzód k a w a l c ó w p o d ł u ż n y c h przy przypadku Mikołaja J ę d r z e j ­ czaka wszerz p ó ł t o r a k ó w [ p ó ł t o r a k ó w — dalej: p - k ó w , J. C ] U , a w z d ł u ż p r ę t ó w [ p r ę t ó w — dalej: pr., J. C ] 9, zaś od granicy imielskiej i strugi w pierwszym staju wszerz aż do płosy M i c h a ł o w e j p - k ó w 30 i 72- W drugim staju p o d o b n i e ż wszerz p - k ó w 133, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 31. W czwartym staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 131, a w z d ł u ż pr. 19 i 'A- W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą ­ cej pr. 24. W drugim miejscu zacząwszy od tejże samej granicy i strugi, a płosy B a r t ł o m i e j a Marciniaka wszerz aż do płosy Jana Kusego w pierwszym staju od tejże granicy p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 68, a w z d ł u ż pr. 26. W trzecim staju wszerz p - k ó w 68, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 32. W czwar­ t y m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż aż do drogi z Kołomii do K ą t idącej pr. 21 i W trzecim miejscu k u K ą t o m od tejże samej granicy zacząwszy od płosy Tomasza Musialika aż do płosy Jana Gajewskiego w pierwszym staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim staju p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W trzecim staju, k t ó r e teraz nie siane p - k ó w 61, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 29 i / 2- W czwartym staju za tąż drogą G ó r n ą wszerz n a j p r z ó d nie sianego p - k ó w 29, a zaś zasianego p - k ó w 32, a w z d ł u ż pr. 24. W p i ą t y m staju wszerz t a k ż e nie sianych p - k ó w 51, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą c e j pr. 28 i / . Jest za t y m p o d ł u g wyższego obrachunku w t y m polu ozimym zasianych p - k ó w 1161, k a w a l c ó w także zasianych 11, nie zasianych zaś p - k ó w 141. i l l 2 Pole na j a r z y n ę zostawione Zacząwszy od granicy W o l i P i ó r o w e j i drożyska w K o ł o m i i do Kamiennej idącego n a j p r z ó d zaoranego w p r z e s z ł y m r o k u wszerz p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 23. Dalej ponad t y m ż e d r o ż y s k i e m k u wsi K o ł o m i i za otłoczonego [s] wszerz pr. 20, a w z d ł u ż pr. do krzewiny 21. W drugim staju tegoż o t ł o k u [s] wszerz pr. 12, a w z d ł u ż pr. 29 i V2- W trzecim staju r ó w n e g o ż otłogu wszerz pr. �14, a w z d ł u ż aż do r o w u i granicy W o l i P i ó r o w e j pr. 26. W d r u g i m miejscu zacząwszy od r o w u czyli granicy Woli P i ó r o w e j i k r z e w i n y w pierwszym staju wszerz p - k ó w aż do miedzy 172, a w z d ł u ż pr. 33. W d r u g i m staju 202, a w z d ł u ż pr. 24. W trzecim staju p - k ó w 202, a w z d ł u ż aż do samych p ł o t ó w pod wsią K o ł o m i ą b ę d ą c y c h pr. 30 i V2- K a w a l c ó w iw t y m ż e samym staju p - k ó w 14, a w z d ł u ż pr. 6. W drugim miejscu k a w a l c ó w przy sa­ mych p ł o t a c h i drodze z K o ł o m i i do W o l i Piórowej p - k ó w 19. W trzecim miejscu zacząwszy od wsi K o ł o m i i za s t o d o ł a m i c h ł o p s k i e m i i miedzy t e ż f o l w a r k i rozdzie­ lającej wszerz aż do płosy Tomasza Musialika p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 46, a w z d ł u ż pr. 35. W trzecim staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W czwartym staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 25. W p i ą t y m staju p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 25. W szóstym staju p - k ó w 18, a w z d ł u ż aż do r o w u ciągnącego się od stawku W o l i P i ó r o w e j przez role k o ł o m y j s k i e pr. 23. W s i ó d m y m sta­ j u za ~tymże rowem wszerz p - k ó w 19, a w z d ł u ż pr. 25. W ó s m y m staju p - k ó w 36, a w z d ł u ż pr. aż do drogi z Woli P i ó r o w e j do Imielna idącej 23. W d z i e w i ą t y m staju za tąż drogą p - k ó w 22 i s k ł a d ó w 12, a w z d ł u ż pr. 32. W dziesiątym staju p - k ó w 50, a wzdłuż pr. 39. W jedenastym staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż pr. 35 i Va. W dwunastym staju p - k ó w 37, a w z d ł u ż aż do drogi •e W o l i P i ó r o w e j do K u t n a i d ą c e j pr. 37. W trzynastym staju za tąż drogą p - k ó w otłogiem leżących 23, a w z d ł u ż aż do ł ą k i pr. 37. W czwartym miejscu zacząwszy od borku i płosy Mikołaja J ę d r z e j c z a k a otłogu wszerz p - k ó w 22, a w z d ł u ż pr. 20. W drugim staju tegoż otłogu aż do drożyska, k t ó r e idzie z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego p - k ó w 61, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju tegoż otłogu p - k ó w 93, a w z d ł u ż aż do drogi z Imielna do W o l i P i ó ­ rowej idącej pr. 33. W czwartym staju za tąż drogą p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W p i ą t y m staju p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 37. W szóstym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 27 i 72- W s i ó d m y m staju p - k ó w 73, a w z d ł u ż pr. aż do ł ą k i Narty zwanej 33. W ó s m y m staju za tąż ł ą k ą p - k ó w 35, a w z d ł u ż pr. 22. W dzie­ w i ą t y m staju p - k ó w 104, a wzdłuż pod same stodoły chłopskie pr. 33. W p i ą t y m miejscu nad ł ą k ą N a r t a m i i płosą Mikołaja J ę d r z e j c z a k a p ł o s k a dwojgi staj [ss], każde staje po cztery s k ł a d y w sobie m a j ą c e , pierwszego staja od f o l w a r k u p a ń s k i e g o w z d ł u ż pr. 24. Drugiego także w z d ł u ż pr. 25. T ę p ł o s k ę obsiewał przedtem pan Latecki, a teraz d w ó r ją obsiewa. W szóstym miejscu zacząwszy od drogi z K o ł o m i i do Imielna idącej i dro­ żyska t a k ż e z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego idącego aż do łąki Narty zwanej p - k ó w 101, a w z d ł u ż pr. 28. A w drugim staju p - k ó w 94, a w z d ł u ż aż do granicy i łąki imielskiej pr. 17 i " . W t y m więc polu jest g r u n ­ i 2 i 2 tu ornego i na j a r z y n ę u ż y w a n e g o 2030, k a w a l c ó w także u ż y w a n y c h 33, a otłogu na szerz r a c h u j ą c pr. 46 j e d n y m stajem. Pole na ugór zostawione Zacząwszy od krzewiny i do drogi z K ą t do K o ł o m i i idącej wszerz aż do płosy Jana Gajewskiego w p i e r w ­ szym staju od tej drogi p - k ó w 116, a w z d ł u ż pr. 31 i 'A. W drugim staju p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 32. W trzecim staju p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim miejscu pod tąż s a m ą drogą z K ą t do K o ł o m i i idącą zacząwszy od płosy Jana P ł ó c i e n n i c z k a k u wsi aż do łąki Olszowiec .zwanej, w pierwszym staju od tejże drogi wszerz p - k ó w 134, w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 127, a w z d ł u ż pr. 29. W trzecim staju p - k ó w 90, a w z d ł u ż pr. 28 i Przy t y m staju poprzecznych k a w a l c ó w p - k ó w 31, a w z d ł u ż pr. 6. W czwartym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 26. W p i ą t y m staju p - k ó w 70, a w z d ł u ż pr. 24 i f . W szós­ t y m staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż aż do smugu czyli ł ą k i Olszowiec zwanej pr. 26 i Va. W trzecim miejscu polko Ż u ł a w e j [s] zwane zacząwszy od krzewiny aż do r o l i kowalskiej, w pierwszym staju wszerz p - k ó w 23, a wzdłuż pr. 30. W d r u g i m staju wszerz p - k ó w 34, a w z d ł u ż aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 22 i W czwartym miejscu zacząwszy od ł ą k i Olszowiec zwa­ nej polko k u błoniom między p ł o s a m i z prawej r ę k i Walentego D o m a g a ł y z lewej Szymona Kmieciaka wszerz p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 18 i */2- W d r u g i m staju aż do lasu ku błoniom wszerz p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 27 W p i ą t y m miejscu zacząwszy od smugu Olszowiec zwa­ nego i płosy Jana Kaczmarka wszerz k u wsi K o ł o m i i aż do granicy W o l f P i ó r o w e j p - k ó w 130, a w z d ł u ż aż do drogi z Lubnia do K o ł o m i i i d ą c e j pr. 20. W d r u g i m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 100, a w z d ł u ż pr. 28 i Va. W trzecim staju aż do krzewiny k u b ł o n i o m i d ą c e j wszerz p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 30. W szóstym miejscu zacząwszy od gorzelni n a j p r z ó d k a w a l c ó w wszerz 14, a w z d ł u ż pr. t a k ż e 14. I d ą c dalej w t y m ż e samym staju wszerz aż do drogi z L u b n i a do K o ł o m i i i d ą c e j czyli granicy W o l i P i ó r o w e j p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 23 i V2W drugim staju wszerz p - k ó w B I , a w z d ł u ż pr. 34. W trzecim staju wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż aż do opłot­ ków i drogi z Kołomii do L u b n i a idącej pr. 25 i 'AW s i ó d m y m miejscu zacząwszy od p o d w ó r z a p a ń s k i e g o i drogi z p o d w ó r z a na w i e ś idącej aż do ogroda p a ń ­ skiego na wsi przy c h a ł u p i e pierwszej za k u ź n i ą , w k t ó ­ rej Morawski ekonom mieszka p - k ó w 61, a w z d ł u ż za­ cząwszy od drogi za wsią k u d w o r o w i idącej aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 33. W t y m przeto polu jest p - k ó w całnich 1534, k a w a l c ó w 46. l 2 Jerzy 2 Czajkowski PRZYPISY 1 J. Burszta, Dawne budownictwo „na sochy" w Wielkopolsce, „ K w a r t a l n i k Historii K u l t u r y Material­ nej", 1957, nr 3/4. 2 A P K r . , Castr. Crac. rei., t. 219: 17B8 r., s. 1103— 1138. 3 M . Fryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe Kujaw, T o r u ń 1961. 4 O. Kolberg, Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mo­ wa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieś­ ni, muzyka i tańce. Ser. III i IV, Kujawy, Warszawa Rys. 5 M . Fryczowa, op. cit., rozdz. I I I . 6 Ibidem, s. 45. 7 Por. np.: Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, W r o c ł a w 1956, t. I I , s. 291—293. 8 Por. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym, Wrocław—Warszawa—Kraków 1963, s. 57, mapa 4. 9 Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od połowy XVI do połowy XIX wieku, Red, K. Lepszy, W r o c ł a w 1953. autor. 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6602378f63e5f698448dba74f9a294fa.jpg c2e97855c644fea83a6d4b35665a72fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek drewniany o zrębowej konstrukcji ścian / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gostkowo (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny o konstrukcji zrębowej ścian z częścią gospodarczą krytą słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.19.X_B.4.4.3_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Gostkowo okolice Pułtuska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/714f5b8055885f95e5bb27f61cf2f293.jpg bb72bed34da6430e8d8b89f2e8c8d7ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek godpodarczy (chlew) ze słomianym dachem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (chlew) pokryty słomianym dachem, częściowo zapadniętym i fragment obejścia z ptactwem domowym (gęsi) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.8.3_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy chlew dach dwuspadowy kryty słomą Krojanty okolice Chojnic https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/807af0cf8377b8f8ea01f575cdaba6f4.jpg 31405a836a4c5d487cd8ee3f7037d6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek gospodarczy kryty gontem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Śląskie Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany budynek gospodarczy kryty gontem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.13.5_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy gont Korbielów okolice Żywca https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca2d178b869dbc28e65aaac3ff84109c.jpg f6775e2de77d3e73ac32d77862698bb1 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f45468959d9959f534e76b4a9a4e18b3.jpg 7b6d44bf6625b0abc8b6f96b5c0bfdf3 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b4349c2d1aebb47cef7f2e60289d549.jpg bc3f2b9ea1c9daed8873e6205c7730c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek gospodarczy o konstrukcji węgłowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia budynku gospodarczego (stodołę) o konstrukcji węgłowej ścian, z widokiem na drewutnię (2,3). Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.17.4_01 PAE_FNK_19.29.XII_C.3.17.2_01 PAE_FNK_19.29.XII_C.3.17.3_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Radłowa ściana z drewna Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58657b5b484ddcdb0ff5eaea675b6fa6.jpg 6669699b3a3b7c9b4d77044e59bbb42c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/678f17e899c00869000507d1fa883c88.jpg a043217c7b60537c8d473c25730516b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek gospodarczy o konstrukcji zrębowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kościelisko (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają drzwi wejściowe w ścianie zrębowej oraz fragment zamocowania wrót w ścianie zrębowej budynku gospodarczego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource ok.1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIV_B.5.7.4_01 PAE_FNK_24.38.XIV_B.5.7.5_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy drzwi Kościelisko okolice Zakopanego https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/042ae49dd7df39feecaa775fc7b74e63.jpg 45174f396fcee89576265d2ccaef3c70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek gospodarczy o konstrukcji zrębowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy o konstrukcji zrębowej ścian. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.16.4_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Radłowa ściana z drewna Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a231619dc02a9a9c5c2f2f1f2c8c0c7.jpg 8f165a74f8ec3487fabd8e1380c8ad72 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/693719d421fc4e72fcbf38d7f66d4b78.jpg 325866eb15f7f5c6729608b090216e50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek gospodarczy z dachem dwuspadowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Tuszkowy (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; dekarstwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografie przedstawiają drewniany budynek gospodarczy (szopę) z dachem dwuspadowy kryty słomą - zwieńczony koźlinami, pazdurem i śparogami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.12.IV_G.4.11.4_01 PAE_FNK_17.12.IV_G.4.11.5_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dach dwuspadowy dekarstwo Kaszuby koźliny okolice Kościerzyny pazdur słoma śparóg śparogi szopa Tuszkowy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91f70dd3d5b81f6d56553e447270f465.jpg 8a9eea8154862ac0ade15419c987a566 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek gospodarczy z kamiennym podpiwniczeniem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (szopa) z podpiwniczeniem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.10.5_01 Bartne budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy okolice Gorlic szopa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b24dd0995292009f085c41521e37311.jpg 159af61a3492e4028a9a49ca5ac5835a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek gospodarczy z przysłupową konstrukcją ścian / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment budynku gospodarczego o przysłupowej konstrukcji ścian, na pierwszym planie widać mężczyznę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.1.17.6_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Kalwaria Pacławska konstrukcja przysłupowa konstrukcja ścian ściana z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0c053a70cc7fea7d79830888c8a2105.jpg a8d54d0384938b57c3235dda2f26988f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalno-gospodarczy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalno-gospodarczy ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny o zrębowej konstrukcji ścian kryty słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.14.6_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy budynek mieszkalno-gospodarczy budynek mieszkalny dach Komańcza konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Sanoka pokrycie dachu ściana z drewna słoma stajnia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4acdc73cf575977af5c774cb5940f673.jpg 05cf4e6544434013c4d888fa7de57530 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalno-gospodarczy kryty słomą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalno-gospodarczy ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kryty słomą budynek mieszkalny połączony z budynkiem gospodarczym; widać także kierat. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.17.2_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy budynek mieszkalno-gospodarczy budynek mieszkalny dach dwuspadowy kryty słomą kierat okolice Zamościa Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a7587b079d8408ac5dcf491c3ea58d1.jpg 317d493f63208fa58bd5e214a1be20de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bużyska (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; etnograficzne badania terenowe ; Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny Uwaga: - fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny organizowany przez etnologię warszawską pod kierunkiem Anny Kutrzeby-Pojnarowej) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.21.IX_M.5.13.5_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Bużyska etnograficzne badania terenowe Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny okolice Siemiatycz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0425884d273b823c931a6962858124e6.jpg ad7e5fecad4af0deb0590e795762b82f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bużyska (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; etnograficzne badania terenowe ; Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny. Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (międzyuczelniany obóz etnograficzny oraganizowany przez etnologię warszawską pod kierunkiem Anny Kutrzeby-Pojnarowej) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.21.IX_M.5.16.1_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Bużyska etnograficzne badania terenowe Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny okolice Siemiatycz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a58b91e1f62d488642f1401643eb5cc.jpg 1098d274f9ef5a3352fbbffb5d003eb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo regionalne ; budynek mieszkalny ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia podpiwniczony budynek mieszkalny o zrębowej konstrukcji Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.14.4_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalny chyża Komańcza konstrukcja zrębowa okolice Sanoka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c381df027f19bf8a40908378a548a53.jpg b69364abb472d303b4cf31a6bbb91308 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia nowy budynek mieszkalny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.8.6_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Krojanty okolice Chojnic https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a66090adc0e81a63aa2ad055e065d0e.jpg 4389e9f16c49e4447bb82889c866eed2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalny kryty strzechą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lubochnia (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo ; budynek mieszkalny ; dekarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny kryty słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.20.XIV_K.3.13.3_01 budownictwo budynek mieszkalny dach dekarstwo Lubochnia okolice Gniezna pokrycie dachu słoma Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52706a3327b2f14a98221fedbe825dd1.jpg 303004ef1b25e4db45993663b4a0a7f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalny kryty strzechą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wabcz (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.16.VI_K.5.13.2_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Chełmna Wabcz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d68c4b9ae3c19752de81f5cf4300b04f.jpg e30544b9f4aff6fe5cbcc26e4a4dd69b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Budynek mieszkalny o konstrukcji ryglowej kryty strzechą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia dom mieszkalny o konstrukcji ryglowej ścian (mur pruski) kryty słomą, Na pierwszym planie widoczna studnia i mały chłopiec Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.9.6_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dach konstrukcja ryglowa konstrukcja ścian Krojanty mur pruski okolice Chojnic pokrycie dachu ściana z drewna słoma