59 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b62eb0b8f69146d267b471e26a7ec8a.pdf d4e69e5602d357e57379742b11d60c7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource kult świętych Św.Michal Archanioł Chajec, Władysław - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4125 Title A name given to the resource Rozważania w obliczu Św.Michała Archanioła, wyrzeźbionego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy Górnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.225-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimmerer, Ludwig Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text udwig Zimmerer ROZWAŻANIA W OBLICZU ŚWIĘTEGO MICHAŁA ARCHANIOŁA, WYRZEŹBIONEGO W 1971 ROKU PRZEZ WŁADYSŁAWA CHAJCA Z KAMIENICY GÓRNEJ Jak z samego tytułu wynika, praca ta ma być luźnym zbio­ rem dociekań, przypuszczeń i impresji, a nie rozprawą naukową. Chciałbym to podkreślić nie dla uzyskania taryfy ulgowej, ale aby zwrócić uwftgę na to, że amator, który nio jest przypadkiem również uczonym speojalistą w dziedzinie swego zamiłowania, musi sobie wypracować własny sposób, ażeby pomalutku pojąć to, co mu jest drogie. Istnieją w języku niemieckim trudno przetłumaczalne zwro­ ty związane z niewinnym słówkiem „dahinter". Powiedzenie „Da steckt etwas dahinter" oznacza po prostu, że za samym feno­ menem kryje się jeszcze ooś, bez poznania czego nie można zro­ zumieć istoty zjawiska, coś, co trzeba wyśledzić, do czego trzeba dojść, krótko mówiąc, „dahinterkommen". Próbując wyśledzić, co tkwi w takiej figurze jak Śiv. Michał Chajoa, usiłując wytropić świat wyobrażeń i wierzeń, którego Wyrazem jest ta rzeźba, wiem dobrzo, iż ta moja próba pozostaje kompletnie dyletancka, iż ta moja podróż w górę rzoki, ku źród­ łom, jest przedsięwzięciem z dość przypadkowym ekwipunkiem. A l ) właśnie jako amator, jako „dilletante", nie mogę nie podej­ mować tej próby. Mam przy t y m woale nieskromną nadzieję, że mimo wszystko właśnie takim sposobem da się ewentualnie wy­ kryć to. co łatwo ujdzie uwagi speojalisty. I Władysław Chajec {ur. 1904), wyrosły w niewiarygodnej galisyjskiej biedzie, wątły chłop bez roli, jak też za młodu bez szans snalozienia stałej pracy u zamożniejszych gospodarzy, mężczyzna bez powodzenia również w życiu osobistym, predestynowany, udawałoby się, do tego, aby być piątym kołem u wozu, wyrzeźbił, ;dy dobiegał już siedemdziesiątki, św. Michała Archanioła walsząoego ze smokiem Figura ta sprzeczna jest nie tylko ze znaną chrześcijańską konografią, lecz i z życiowymi doświadczeniami rzeźbiarza. Św. klichał Chajoa (ił. 2) jest człowiekiem wiejskim (ciekawe, że nie viadomo—mężczyzną czy kobietą); ma skrzydła, lecz odziany jest ylko w krótką koszulę i nie posiada żadnej broni. Siedząc okra­ kiem na smoku, lucyperze, wcieleniu zła, bez żadnych ceregieli inieszkodliwia potwora gołymi rękami. Archanioł, jakiego Kościół od stuleci ukazuje ludowi, jest stotą zupołnio inną — jest silnym, nieugiętym bohaterem, wielim panem, wodzom niebieskich zastępów, rycerzem w kosztownej broi (il. 1). Oficjalny Św. Michał wydaje się żołnierzem, rycerzem, ficerem z zawodu i z zamiłowania. Gdy zwycięża smoka, wygląda i k gdyby pozował u fotografa; rozkoszuje się walką, w której rzeciwnik nie ma żadnych szans, i trochę ją przeciąga. Jest on niewalającym niebieskim pięknisiem, który upaja się t y m , że zięki świętej wojnie, dzięki walce z ciemnością t y m łatwiej loże pokazać się w najlopszym świetle. Św. Michał Władysława Chajoa nie posiada tego wątpliwego owabu; nie jest żołnierzem — ani szeregowcem, ani generałem - jest cywilem. Nie ma w sobie niczego z bohatera, nie odgrywa idnej roli, załatwia co ma do załatwienia jak najprędzej, aby lóc powrócić do swych zwykłych zajęć. Na czym mogą ono poleać? Raczej nie na śpiewaniu „hosanna" i wystawaniu obok bo3go tronu. Ten anioł nie jest dworakiem. Może ma pracę w polu, racę nie znoszącą zwłoki i jedynie na krótko przerwaną, aby rzepędzić zło ? Oficjalnego świętego Michała można wykorzystać ideologicz16 w rozmaity, lecz zawsze* jednoznaczny sposób. Wódz niebiesioh zastępów, zajmujący jako archanioł, jako rodzaj księcia, określone, wysokie stanowisko w drobiazgowo ustalonej hierar­ chii niebios, ukazuje małemu człowiekowi, że również w niebie jest „góra" i „dół", aby ten nie skarżył się na nierówność istnie­ jącą na ziemi, aby nio myślał, że ziemska nierówność, która go wścieka, sprzeczna jest z porządkiom bożym. Kościelny św. M i ­ chał ukazuje biednemu, jakim to trzeba być mężem, bohaterem i panem, aby zwyciężyć smoka. Ten Św. Michał wyjaśnia malucz­ kim, że byliby zgubieni, gdyby niebieski książę nie stoczył za nioh walki, tak samo jak byliby zgubieni, gdyby ziemski pan, rycerz, nie wziął ich w opiekę przód złymi siłami, zbójami i hordami nie­ wiernych—i, jeśli to konieczne, przed złem w nioh samych, przed duchem buntu i nieposłuszeństwa. Wojowniczy anioł da się również wykorzystać przez różne wojownicze ideologie. Identyfikująo wroga, którego pragnie się pokonać, ze złym duchem, przeciwnika z ciemnością, staje się automatycznie po stronie światła, można wówczas walkę we włas­ nych interesach przyrównać do walki ze smokiem i wybrać sobie za patrona św. Michała . 1 Tę pańską ideologię Chajec demaskuje i odrzuca w sposób zupełnie spokojny, mimochodem, można powiedzieć — nagimi dłońmi, bez bitewnego krzyku i bicia w bębny. Tym, który po­ konuje smoka, jest zwyczajny człowiek, który jako dzieoko (syn) Boga posiada skrzydła i , aby zwyciężyć zło, nie potrzebuje spe­ cjalnej broni ani t y m bardziej specjalnych pośredników. Rzeźbą swoją Chajec pokazuje, że niepotrzebni mu panowie ani rycerze ozy to niebiańscy, czy ziemscy, że sam jest dostatecznie pański i męski, aby poradzić sobie ze smokiem. Takie przedstawienie odpowiada poglądowi, w którym zaufanie do Boga wyraża się zaufaniem do siebie. Panująca ideologia zostaje odrzucona, lecz nie zastąpiona przez inną ideologię, przez przeciwstawny system. Nie należy tego wieśniaczego Michała rozumieć jako polemiki z Michałem panów. Wywodzi się on z innego, pierwotniejszego świata wyo­ brażeń. Przy całej swojej oryginalnośoi św. Michał Chajca nie jest bynajmniej odosobnionym odkryciem uzdolnionego świeckiego teologa, lecz sąsiaduje z wszystkimi tymi (nie tylko polskimi) ludowymi bajkami, w których chłop nie lęka się diabła, okazuje się silniejszy od zła, nie robi sobie ceregieli z piekielnym pomiotem, oszukuje szatana i wystrychuje go na dudka. Zgodnie z t y m krę­ giem wyobrażeń diabeł porywa pana, lecz nie chłopa. II Dzieła w rodzaju Św. Michała Władysława Chajoa nie są częste w polskiej sztuoe ludowej. Niekiedy jednak trafiają się tu prace, które, wydaje mi się, wywodzą się z podobnego ducha. Taki np. Bartosz Głowacki Wincentego Krajewskiego, ukazany w momencie zdobywania nieprzyjacielskiej armaty (il. 4). Praoa pochodzi z 1963 r., powstała więc przed wejściem w modę kon­ kursów o tematyce historycznej. Możliwe, że Krajewski zna no­ welę Sienkiewicza, ale dla mnie ważne jest, że ten właśnie bohater -antybohater przypadł mu do gustu. Bartosz Krajewskiego opanowuje armatę w taki sam sposób, w jaki św. Michał Chajca przemaga diabła. Zło, niosące nieszczęście i śmierć, smok i armata, przychodzące z zewnątrz i zagrażające małemu, wiejskiemu światu, zostają pokonane, unieszkodliwione gołymi rękami. Również ten drugi poskromiciel Złego nie jest żoł­ nierzem, lecz chłopem, który jak św. Miohał Chajoa występuje przeciwko wrogowi środkami niekonwencjonalnymi, ohociaż sku­ tecznymi. Obydwie figury przypominają m i owego trzeciego brata 225 �z licznych ludowych dwóch mądrych baśni: pewien ojciec i dzielnych a trzeciego — miał trzech synów, p o z o r n i e niewydarzo- nego p r o s t a c z k a . L e c z w i e l k i c z y n , n i e m a l n i e m o ż l i w e wyzwolenie k s i ę ż n i c z k i , n i e u d a j e s i ę d z i e l n y m i z r ę c z n y m ; d o k o n u j e t e g o ten nie-bohaterski, i n i e m a l bez Dalej można gadly. Ten wzoru, kiem, wieśniaczy trzeci syn niesposobnymi środkami trudu. tu wymienić Św. Jerzego, rzeźbę święty również, w przeciwieństwie do Adama n i e jest o p a n c e r z o n y m r y c e r z e m , lecz z w y k ł y m wyposażonym sporządził. Odważnie w lancę, wyglądającą jedzie na swym Zo- powszechnego jakby człowie­ sam j ą sobie nieustraszonym przeciw otwartej paszczy straszliwego p o t w o r a (il. na koniku str. tytu­ łowej). W i e j s c y r z e ź b i a r z e c z ę s t o m y l ą ś w i ę t y c h Jerzego i Michała, Sam C h a j o c , t a k o b e z n a n y w t y c h s p r a w a c h , w y k o n a ł k i e d y ś św J e r z e g o , d o d a j ą c m u s k r z y d ł a a n i o ł a . T a k i e p o m y ł k i nie s ą istotne b o w i e m z a r ó w n o u J e r z e g o , j a k i u M i c h a ł a w a ż n a j e s t w a l k a ze złym smokiem. Zegadły, Obie figury, „Michał" Chajea, są j a k b y same przedstawieniem t y c h jak i „Jerzy' rzeźbiarzy. Róż n i c a p o l e g a n a t y m , ż e u C h a j c a c h o d z i o w y z n a n i e w i a r y , o auto portret duchowy, u Zogadły natomiast — o fragment ziomskiej autobiografii. Św. Jerzy Zegadły dosiada konia p r z y p o m i n a j ą c e g o drew­ n i a n ą z a b a w k ę . Z a r z u t , i ż a r t y s t a n i e p o t r a f i ł b y w y r z e ź b i ć innego konia, i, nie gdyby jest tego uzasadniony. chciał, Zegadło potrafiłby ma wyrzeźbić bujną wyobraźnię potężnego rumaka, s t w o r a m i t y c z n e g o , b ę d ą c e g o p r z e c i w w a g ą p o t w o r a . Lecz prosty �Człowiek siedzi na nie w z b u d z a j ą c e j s t r a c h u szkapie. J e ź d z i e c i k o ń p a s u j ą do siebie. O n i , maluczcy, niewojowniczy, d a d z ą sobie r a d ę ze z ł y m p o t w o r o m . Podobnie j a k u Chajca, lecz w s p o s ó b ś w i e c k i , przejawia się t u pewna d i a l e k t y k a l u d o w a , wedle k t ó r e j m a ł e m o ż e s t a ć się w i e l k i m , z a ś p o t ę ż n e o k a z a ć się nagle*strachem lub papierowym tygrysem. N i e m o g ę p o z b y ć się w r a ż e n i a , że t u t a j jedzie na swoim kon i k u - h o b b y sam Z e g a d ł o , z y s k u j ą o w ten s p o s ó b siły dla p o k o n a n i a g r o ź n e g o p o t w o r a , k t ó r y o g l ą d a n y z s i o d ł a takiego pegaza, oka­ zał się nagle z w y k ł y m s t r a s z y d ł e m , z d o l n y m w y s t ę p o w a ć j a k o p o ż e r a j ą c y l u d z i domon t y l k o t a k d ł u g o , d o p ó k i s p o g l ą d a się n a ń o k r ą g ł y m i ze strachu oczami. Dawniej, kiedy był biedny i lekceważony, strugał Zegadło drewniane z a b a w k i , przede w s z y s t k i m dziecinne k o n i k i , na w i e j ­ skie i m a ł o m i a s t e c z k o w e j a r m a r k i . T e n d u ż y , silny mężczyzna b y ł dziwnie l ę k l i w y . Zawsze g d y j e c h a ł n o c ą do lasu, b y k r a ś ć drzewo, b y ł p o d s z y t y strachem. Drzewa w y d a w a ł y m u się w ó w ­ czas p o t w o r a m i , ś w i a t ł o k s i ę ż y c a — blaskiem l a t a r k i leśnego s t r a ż n i k a , a w ł ó c z ą o y się pies — s a m y m d i a b ł e m . G d y s y t u a c j a na r y n k u z a c z ę ł a się z m i e n i a ć , g d y miejscowy z b y t coraz bardziej się k u r c z y ł , n a t o m i a s t w w i o l k i c h miastach, a przede w s z y s t k i m za g r a n i c ą p o w s t a ł a k o n i u n k t u r a na s z t u k ę l u d o w ą , Z e g a d ł o p r z e s t a w i ł się z c h a ł u p n i c z e j d ł u b a n i n y na t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą . R z e ź b i e n i e , p o c z ą t k o w o w y n i k a j ą c e z koniecz­ ności m a t e r i a l n o j , s t a ł o się d l a ń w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą . J a d ą c na swoim k o n i k u , Z e g a d ł o o s i ą g n ą ł sukces. Dzisiaj jest szanowanym o z ł o w i e k i e m , k t ó r y nie t y l k o nie m u s i k r a ś ć drzewa, lecz w ogóle nie m a się czego o b a w i a ć . 3 I I . 1. Św. Michał Archanioł, ol./pł., pochodzi z p ł d . - w s c h . Polski. X V I I I / X I X w. I I . 2. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a G ó r n a , g m . Brzostek, w o j . tarnowskie. Św. Michał, drewno p o l i c h r o m . , 29,5 x 34 c m . Ok. 1972 r. I I . 3. Chrystus Pantokrator, m o z a i k a w katedrze, Monreale X I I w . I I . 4. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Zawidz K o ś c i o l n y , w o j . p ł o c k i e . Bartosz Głowacki, drewno p o l i c h r o m . , wys. 26 c m . O k . 1965 r. I I . 5 W ł a d y s ł a w Chajec, Frasobliwy, drewno p o l i c h r o m . , wys. 62 c m . O k . 1971 r. i ' , i 227 �6 ii. 6. W ł a d y s ł a w C h a j e o , Upadek pod Lutomia, woj. wałbrzyskie, Upadek krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . d ł . 3 1 c m . ; O k . 1972 r . : ił. 7 J ó z e f L u r k a , B y s t r z y c a G ó r n a , gm. pod krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . . d ł . 42 c m . N a p i s : „ M i ł o ś ć C h r y s t u s o w a p r z y c i s k a mnie, a b y m w y t r w a ł do k o ń c a " . W y d a j e m i s i ę , ż e za t ą h i s t o r i ą k r y j e się jeszcze i n n a rzeczy­ wistość. Zegadle unieszkodliwić przy p o m o c y sztuki u d a ł o się wszystko t o , co d a w n i e j przezwyciężyć, napawało go strachem u d a ł o m u się złowić a n i jednej d u s z y c z k i , p o t ę g i n i e b i e s k i e nie m u s z ą s t a c z a ć w i e l k i c h b i t e w . B i e d n y d i a b e ł K o r p y , jego diabeł frasobliwy, m a r t w i się, p o n i e w a ż nie zdołał w y p e ł n i ć wyznaczonej — co w i ę c e j , j a k p r a w d z i w y c z a r o w n i k z d o ł a ł z m u s i ć do s ł u ż e n i a m u p r z e z p l a n p i e k i e l n y k w o t y d o s t a w . D i a b e ł t e n b u d z i n i e strach, sobie w s z y s t k i e d u c h y , k t ó r e p r z e d t e m lecz w s p ó ł c z u c i e . groziły pokonaniem go, Podobnie które z ponurą ma się rzecz twarzą z diabłami a wszystkie te diabelskie strachy przekształcił w z a b a w ę , w rodzaj Zegadły, teatru, k t ó r e g o d y r e k t o r e m i w s z e c h w ł a d n y m p a n e m jest on sam, uprowadzają A d a m Zegadło. — i znudzone oczekują na koniec sabatu, na c h ę t n e zakonnice, wypełniają figlują z dyżurnymi swoje obowiązki, nagimi hrabinami — fajrant. * III Johannes Gerson, w i e r n y K o ś c i o ł o w i reformator z p r z e ł o m u średniowiecza i czasów nowożytnych, człowiek o umyśle otwar­ Chajec, któremu czytanie i pisanie sprawia ogromne trud­ n o ś c i , t r z y k r o t n i e , o i l e m i w i a d o m o , n a p i s a ł o b s z e r n i e s w ó j życio­ t y m , u w a ż a n y n a w e t za p o s t ę p o w e g o , b y ł z d a n i a , ż e l u d z i e w y s o k o rys. urodzeni Kto o sztuce, m i m o iż r z e ź b i ć z a c z ą ł w c z e ś n i e i u p r a w i a ł t o z namięt­ Pros­ n o ś c i ą . W a u t o b i o g r a f i a c h t y c h , w k t ó r y c h c i ą g l e pisze o głodzie, cha­ r z a d k o p o j a w i a s i ę B ó g , K o ś c i ó ł , r e l i g i a . A l e w p e w n y m miejscu rakter takiej religii. P r z y p a d k o w o ś ć biologiezno-społecznych uro­ w s p o m i n a o sposobie, w j a k i uczono go r e l i g i i : j a k o chłopiec mu­ dostają szczególnie potężnych aniołów stróżów. jest k i m ś l e p s z y m , o t r z y m u j e k t ó r e g o ś z lepszych a n i o ł ó w . t a k musi się zadowolić aniołkiem. posiada świata t u znaczenie metafizyczne. dochodzi hierarchizacja nieba; Do zhierarchizowania więcej, niebo do w i a d o m o ś c i p o r z ą d e k ś w i a t a i dostosowuje W Piotr przyjmuje się do niego. swoich „ Ż y w o t a c h ś w i ę t y c h " na dzień św. Aniołów Skarga o organizacji niebieskiego samej j a k organizacja dwóch znanych m i wersjach chłodzie, trudzie życia i ciężarach, Z n i e z w y k ł ą w y r a z i s t o ś c i ą u j a w n i a się t u ideologiczny dzin W d w o r u na ziemi. dworu, zupełnie siał chodzić ośnieżoną drogą do Chajec ledwo wspomina j a k i e s p a d ł y n a jego odległej parafialnej n a u k ę przed Pierwszą K o m u n i ą — po to tylko, „ a b y barki, wioski na dowiedzieć się, j a k w y g l ą d a p i e k ł o " . Ocena z w i ę z ł a i m i a ż d ż ą c a . Absurdal­ pisze takiej T a m , t a k samo j a k t u , ność owych nauk, k t ó r e zamiast prastarych r y t ó w miały młodzieńca j e d n y m zaledwie wtajemniczać w m i s t e r i a , Chajec inicjacyjnych sygnalizuje zdaniem. są wysoko i nisko postawieni, wielkie, bliskie Boga anioły i skrom­ ne aniołki, pełniące funkcję posłańców, przekazujące dalej to, co z a l e c ą i m z n a j d u j ą c e się b l i s k o B o g a i p r z e s ł a n i a j ą c e go a n i o ł y . Dworowi niebieskiemu odpowiada z kolei dwór piekielny, z hierarchią szarż i stopni, z diabłami i diabełkami. Biednemu, po którego prawicy stoi niedużo potrafiący aniołek-stróż, towarzy­ szy po l e w i c y j e d y n i e d i a b e ł e k o b y l e jakiej m o c y , z k t ó r y m c z ł o w i e k zawsze sobie szary poradzi wszystkie Z takim zabiedzonym skraju drogi 228 diabły, jakie rzeźbił, to diabły nieboraki.) stworzeniem, żałośnie p r z y c u p n i ę t y m i o b a w i a j ą c y m się wrócić nie przychodzi na myśl lamentować po drobno- jeszcze raz p o ś m i e r c i . Chajec n i o j e s t z a r o z u m i a ł y i b e z k r y t y c z n y w o b e c s i e b i e ; c z u j e s i ę b i e d n y m g r z e s z n i k i e m , k t ó r y z n a j d u j e się w ł a s c e B o g a i m a p o p r o s t u w r a ż e n i e , ż e p i e k ł o n i e jest stworzone dla niego. B a ś n i e l u d o w e s t a l e p o d k r e ś l a j ą n i e k o m p e t e n o j ę d i a b l a wobec Takiego biednego d i a b ł a w y r z e ź b i ł S t a n i s ł a w K o r p a . (Ściślej mówiąc, Chajcowi m i e s z c z a ń s k u , ż e m a j ą c j u ż z a ż y c i a p i e k ł o , n i e z a s ł u g u j e n a nie do p i e k ł a , bo z n o w u szarego c z ł o w i e k a . W a ł ę s a j ą c e s i ę p o z i e m i d i a b ł y niższego rzędu m a j ą za z a d a n i e z a j m o w a ć się p a n a m i , k u s i ć i p o w o l i przygoto­ na w y w a ć i c h d l a p i e k ł a . D i a b e ł n i s k i e j r a n g i , k t ó r y p o ż a r ł biednemu nie c h ł o p u ś n i a d a n i e , z o s t a j e u k a r a n y p r z e z p i e k i e l n e g o k s i ę c i a , musi �:owi s ł u ż y ć p r z e z l a t a j a k o p a r o b e k . r ch odbijają się raczej życzenia Oczywiście w baś- szarego c z ł o w i e k a , niż W każdym b ą d ź razie b ę d z i e m u s i a ł s t w i e r d z i ć , że siła szatana jest niezmierzona. I w ł a ś n i e nasz b o g a t y , dobrze ż y j ą c y biskup iowe d o ś w i a d c z e n i a . L e c z i t o d o ś w i a d c z e n i e , g d y c h o d z i z konieczności b ę d z i e w i e l k i m p e s y m i s t ą i — ś w i a d o m i e czy nie 3t z u p e ł n i e i n n e n i ż d o ś w i a d c z e n i e — Jle c h r z e ś c i j a ń s k i e g o Stwierdzając przekazu, to, kaznodzieje bogacza. panem tego oczywiście świata jest zapominają, że >zie w i d z ą ś w i a t z u p e ł n i e i n a c z e j o d t y c h s p o d w o z u . Z ł o , wyznawcą pewnego Naszemu d u a l i z m u teologioznego. b i e d n e m u c h ł o p u t a k i p o g l ą d do niczego nie jest p r z y d a t n y . Owoce z n a j d u j ą c e się w jego zasięgu s ą t a k że nawot nie m o g ą posiadać u r o k u skromne, zakazanych. n musi się ścierać c h ł o p , nie jest p o t ę ż n y m s m o k i e m , w ę 3yperem. P a n tego ś w i a t a w s w o i m blasku, w i e l k i otumaniający dusze, babilońska nierządnica liającoj p i ę k n o ś c i , u k t ó r e j s t ó p l e ż ą p o t ę ż n i — w swej wszystkie icie s ą m u o b c e . W r o g i e m w i e ś n i a k a j o s t p a n t e g o Dobra, Anty- świata radosna nowina, którą Kościół miał zwiastować maluczkim, mocno ucierpiała pod w p ł y w e m problematyki, w któ­ rej żyła warstwa rządząca Kościołem; z konieczności zagubiła się r a d o ś ć , i coraz więcej b y ł o m o w y o s ą d z i e i w i e c z n y c h karach. i władca biedy, nieurodzaju i niepowodzenia. Jest to zła W y s t a r c z y p o m y ś l e ć o roli g ł o d u w życiu biednego, a b y }ra p o w o d u j e w a r z e n i e s i ę m l e k a , i p l u j e c h ł o p u d o z u p y . ze z d z i w i e n i e m n a o g r o m n e z n a c z e n i e p o s t ó w i w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i w r ó g siedzi m u na k a r k u , d r ę c z y go, m o ż e go d o p r o w a d z i ć laczy, n i e s t a j e s i ę j e d n a k p r z e z t o w s p a n i a ł y i k u s i e i e l s k i . 50 ż a ł o s n e g o , n ę d z n e g o ś w i a t a p o z o s t a j e żałosnym i nędz- w nakazach kościelnych. Widocznie rzecznikom Kościoła nie p r z y s z ł o do g ł o w y , że nie przystoi w y m a g a ć postu o d głodującego, że n ę d z a r z nie potrzebuje ćwiczeń ascetycznych i że niezbędne i m s a m y m lekarstwo w n i c z y m nie p o m o ż e w i e r n e m u ludowi. mem. sięciu K o ś c i o ł a z czasów, gdy ukształtowały się wyobra- Umartwienie potrzebno było bogatym, wysoko postawionym, którymi się t u z a j m u j e m y , sprawa p r z e d s t a w i a ł a się zgoła aby dzięki największym wysiłkom mogli osiągnąć stan : najpiękniojsze w j a k i m biedny i t a k się z n a j d o w a ł , .ajbardziej spojrzeć owoce tego ś w i a t a wiszą w zasięgu apetyczne kobietki czekają na jego skinienie, lanialsza k a r i e r a s t o i d l a n i e g o o t w a r t a , j e ż e l i b ę d z i e 1 bezwzględny. M a on wielkie, prawie wszelkie jego dosta- możliwości jo, że w ś w i e t l e f u n k c j i p e ł n i o n e j przez niego i n a u k i przez głoszonej, n i e m a l wszystkie z w p y c h a j ą c y c h m u się do ust w są dla niego owocami zakazanymi. Musiałby on mieć wanie cierpiącego Chrystusa, niezwykle uciążliwym i wręcz obnażenia, slmitatio Christk, będące dla bogacza naślado­ twardym, wyrafinowanym ćwiczeniem, dla b i e d a k a s t a n o w i ł o j e g o » c o n d i t i o h u m a n a « , b y ł o l o s e m , k t ó r y zos­ tał m u przeznaczony. Ponieważ prosty l u d nie m a do czynienia z szatanem, jego s p i r y t u a l n o ś ć m o ż e b y ć bardziej przemożnym optymistyczna, zko s i l n ą w o l ę , a b y i c h n i e s k o s z t o w a ć . J e ś l i n i e j e s t z u p o ł - ale t e ż i b a r d z i e j z m y s ł o w a n i ż p o b o ż n o ś ć m o ż n y c h i w y k s z t a ł c o ­ lynikiem, m u s i o d czasu do czasu p r z y n a j m n i e j n y c h . W y c h u d ł y asceta, j a k t e ż dobrze o d ż y w i o n y K s i ą ż ę spróbować ić s w o j e p o s t ę p o w a n i e , u c i e c o d ś w i a t a , z a c z ą ć n o w e ż y c i e . Koś­ cioła m u s z ą składać na szalę złego o wiele więcej wartości ziem- 229 �2S ° �skich a n i ż e l i w i e ś n i a k . Z m y s ł o w a p i ę k n o ś ć , d l a t a m t y c h m a j ą c a Okazuje się w t e n s p o s ó b , ż e p r z e l e w a j ą c e się rogi obfitości w sobie zarodek pokusy, s k ł a n i a j ą c a i c h do grzechu, d l a biedaka, starożytnych, dla c z ł o w i e k a na s k r a j u rozpaczy staje się p o m o c ą do usacre d u p r i n t e m p s « w tej ludowej k a t o l i c k i e j wiary kulty urodzaju ludów pierwotnych, pogańskie p o b o ż n o ś c i cał­ k i e m s ą jeszcze ż y w e . W t y c h obrazach stara p o g a r i s k o ś ć jest w bożą dobroć. r ó w n i e n a i w n i e , j a k i ś m i a ł o t ł u m a c z o n a na j ę z y k c h r z e ś c i j a ń s k i . W p r z e c i w i e ń s t w i e do l ę k l i w y c h p r ó b analogicznego IV W przetwarza­ nia, p o d e j m o w a n y c h przez K o ś c i ó ł , z m y s ł o w o ś ć w tej c h ł o p s k i e j twórczości Rozalii Barańskiej-Dzięciolowskiej przejawia s p i r y t u a l n o ś c i zostaje ocalona. się z m y s ł o w o ś ć , o p t y m i z m , w i t a l n o ś ć i r a d o ś ć tej ludowej religij­ W s z y s t k o to nie w y p ł y w a z j a k i e j ś osobistej filozofii Rozalii ności. Rozalia B a r a ń s k a , urodzona w 1909 r. w Z a l i p i u , j a k o dzie­ B a r a ń s k i e j . Chrzestnymi r o d z i c a m i jej k w i e t n y c h orgii s ą polne w c z y n a m a l o w a ł a k w i a t y , t a k samo j a k j e j r ó w i e ś n i c e we w s i . o ł t a r z e , n a k t ó r y c h k r z y ż n i e m a l tonie w m o r z u k w i a t ó w , s t a j ą c B y ł zwyczaj, ż e kupione ś w i ę t e obrazy, z w y k l e o l e o d r u k i , w ł a s n o ­ się drzewem Ż y c i a i s y m b o l e m u r o d z a j u . podaje W tej k w i t n ą c e j s e n s u a l n o ś c i grzech p i e r w o r o d n y , upadek Tadeusz Seweryn, podczas p o r z ą d k ó w przed ś w i ę t a m i W i e l k a n o c ­ i n ę d z a c z ł o w i e k a s c h o d z ą na dalszy p l a n . N a s t ę p u j e t u , zdaje się, n y m i r a m y te odnawiano. T a k więc o k a z a ł o się pewnego razu, ż e coś j a k b y zniesienie czasu; jest b o w i e m wspomnienie o r a j u i same obrazy b y ł y j u ż zniszczone przez d y m i m u c h y . P o n i e w a ż i uprzedzenie Nowego N i e b a i N o w e j Z i e m i , a j e d n o c z e ś n i e , g d y w d o m u b r a k ł o p i e n i ę d z y na k u p n o n o w y c h , w i ę c Rozalia zdecy­ chodzi o t e r a ź n i e j s z o ś ć , twierdzenie, że zbawienie j u ż się d o k o n a ł o , r ę c z n i e ozdabiano r a m a m i z m a l o w a n y c h k w i a t ó w . J a k d o w a ł a się n a m a l o w a ć nie t y l k o r a m y , lecz i same obrazy. T e n po­ że P a n r z e c z y w i ś c i e z m a r t w y o h w s t a ł , i przez to n a s t a ł a nieusta­ c z ą t e k jest i s t o t n y , bo m a l a r k a u w a ż a ł a od p o c z ą t k u , i u w a ż a do j ą c a wiosna. W » h o r t u s conclusus« tej p o r y , że sam obraz nie m o ż e b y ć jej p o m y s ł e m , lecz p o w i n i e n z czasem z o s t a ł zniesiony p o d z i a ł m i ę d z y t y m a t a m t y m ś w i a t e m . tej wiejskiej m a l a r k i wraz w m i a r ę m o ż n o ś c i do z ł u d z e n i a p r z y p o m i n a ć „ p r a w d z i w e " , k u p n e Owe ogrody na obrazaoh s ą p r a w d z i w y m i c h ł o p s k i m i ogrodami, ś w i ę t e obrazy ( i l . 17). W y o b r a ź n i a m a l a r k i w y ł a d o w u j e się w cią­ a j e d n o c z e ś n i e o d n o s z ą się do wieczności. R e l i g i j n o ś ć staje się t u t a j gle n o w y c h , i n n y c h , coraz bogaciej m a l o w a n y c h k w i e t n y c h ra­ wyrazem mach. Ł a d n i e , lecz konwencjonalnie malowane obrazy, przede tego ś w i a t a i zatraca s w ó j charakter pociechy na p r z y s z ł o ś ć p o ś ­ w s z y s t k i m r ó ż n e postacie ś w i ę t y c h , w p r o s t g i n ą w tej o r g i i k w i a t ó w , m i e r t n ą , k t ó r a to pociecha s ł u s z n i e u w a ż a n a jest za rodzaj o p i u m . niepodzielnej zmysłowo-duchowej radości w środku w tej u p o r z ą d k o w a n e j d ż u n g l i , w t y m w y b u j a ł y m r a j s k i m o g r ó d k u . K w i e t n a r a m a staje się t u » h o r t u s c o n c l u s u s « , p r a s t a r y m sym­ bolem p ł o d n o ś c i dziewiczego ł o n a , a j e d n o c z e ś n i e a u r e o l ą otacza­ jącą i spowijającą ś w i ę t y c h . Ciekawe, że wcześniejsze s p r a w i a j ą jeszcze w r a ż e n i e , że święci z n a j d u j ą obrazy się na ł ą c e l u b w p r a w d z i w y m ogrodzie, a element spowijania nasilił się w obra­ zach z ostatnioh l a t . 11 P r z y o g l ą d a n i u Sio. Michała, w y r z e ź b i o n e g o przez stale p r z y c h o d z i m i na m y ś l niestosowne Chajca, t u , m o g ł o b y się z d a w a ć , powiedzenie: „ D o i t y o u r s e l f " . Chajec w y r a ż a s w o j ą r z e ź b ą (ce. Iowo, czy toż m i m o w o l i ) , że nie o d s t ą p i zadania u n i e s z k o d l i w i ę , nia Złego specjaliście, zawodowemu smokobójoy. 12 231 �P o j a w i a się t u c h y b a , j a k w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j , p o d ­ ś w i a d o m o ś ć , dla k t ó r e j grzech p i e r w o r o d n y nie gra roli, podświadomość sięgająca wstecz, do sprzed p o d z i a ł u prac i f u n k c j i , znaczy do decydującej stanu pierwotnego czasu, g d y nie istniał wiek, który w odosobnieniu od wiejskiej s p o ł e c z n o ś c i staje się c o r a z b a r d z i e j j e d n o s t k ą ( i p r z e z t o , c h o c i a ż p ó ł a n a l f a b e t a , coraz bardziej źródeł człowiekiem sięga nowoczesnym), w poszukiwaniu znacznie dalej wstecz, o wiele głębiej własnych w zbiorową jeszcze p o d z i a ł s p o ł e c z e ń s t w a n a p a n a i p o d d a n e g o , k a p ł a n a i p r o ­ p o d ś w i a d o m o ś ć , n i ż n o r m a l n i , n i e o s a m o t n i e n i c z ł o n k o w i e wiej­ fana, a r t y s t ę i filistra, m ę d r c a i g ł u p c a . W z w i ą z k u z t y m należało­ s k i e j w s p ó l n o t y . T a k o t o p o w s t a j e o s o b l i w y p a r a d o k s , ż e właśnie by, b y ć m o ż e , w s p o m n i e ć o obojnaczym charakterze samotnik anioła. Czyż w licznych mitach nie nawiązuje się ehajcowego do dawnego stanu, gdy na p o c z ą t k u b y ł człowiek, k t ó r y dopiero później rozdzielony na m ę ż c z y z n ę i k o b i e t ę ? W został k a ż d y m razie m o g l i ś m y j u ż s t w i e r d z i ć , że ś w . M i c h a ł s p r e p a r o w a n y dla p o t r z e b ideologicz­ jest najlepszym i odczuć. Więc — wyrazicielem pradawnych nastrojów s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w ą w y r a ź n i e j w i d a ć w twór­ c z o ś c i C h a j c a , n i ż w p r a c a c h t r a d y c y j n e g o r z e ź b i a r z a s p r z e d 70 ozy 80 l a t , m i m o i ż w m i ę d z y c z a s i e w r z e c z y w i s t o ś c i ność ta uległa szybko postępującym procesom spirytual­ rozpadowym. n y c h stracił swój l u d z k i charakter i s t a ł się k i m ś w r o d z a j u super­ M o ż n a n a w e t p o w i e d z i e ć , ż e d o p i e r o d z i ś , d z i ę k i w i e l k i m rzeźbia­ mana. r z o m t e g o „ b a b i e g o l a t a " s z t u k i l u d o w e j , t a z n a j d u j ą c a s i ę w sta­ Oddolne r u c h y religijne, o b o j ę t n e czy dochodzi do o t w a r t e g o konfliktu, czy ofiojalnego Kościół t e ż nie, kościoła. jest zawsze m a j ą Rzecz akurat nie znowu mnóstwo zarzutów polega w y ł ą c z n i e skorumpowany w i n s t y t u c j ę p a ń s k ą . T o , ż© o f i c j a l n y i na wobec tym, czy przekształcony n i e z a n i k a n i a m i s t y c z n a r e l i g i j n o ś ć s t a j e s i ę w p e w n y m stopniu dostępna dla ludzi z i n n y c h k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , dawniej, prawie uchodziła uwagi K o ś c i ó ł ulega degeneracji, nie przenikając zajmujących na zewnątrz, się k u l t u r ą ludową. ten zgodny z duchem ludowym święty, mógł stwarza dla tej religijności j e d y n i e p o ż ą d a n ą o k a z j ę do a t a k o w a n i a w momencie takiego sięgnięcia wstecz, w s a m y c h zasad. Przez te r u c h y p o d w a ż o n e z o s t a j ą w mentalności życia duchowego i twierdzenie, że biedny, chcąc b y ć w swojego Zbawiciela, potrzebuje pośrednictwa bliskości funkcjonariuszy gdy zupełnie J e ś l i c h o d z i o n a s z e g o Ś w . M i c h a ł a , t o m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż ż e j a w n i e p o s t ę p u j e sprzecznie z g ł o s z o n y m przez siebie s ł o w e m , hierarchizacja podczas niemal wieśniaczej stracił już powstać którym znaczenie. dopiero sam anioł Ponieważ nie b y ł o w s z t u o e l u d o w e j s p e c j a l n e g o , o d b i e g a j ą c e g o o d n o r m y wy­ obrażenia św. Michała, każdy z tradycjonalnych świątkarzy, k o ś c i e l n y c h . B u n t s k i e r o w a n y jest p r z e c i w t e m u , że K o ś c i ó ł chce gdyby biednemu B o ż e m u dziecku o d e b r a ć bezpośredniość wobec Boga, f i g u r ę ś w . Michała., w z i ą ł b y za w z ó r ż e t r a k t u j e go j a k o n i e k o m p e t e n t n e g o , n i e p e ł n o l e t n i e g o , — n a c o a n i o n , a n i k t o k o l w i e k i n n y n i e z w r ó c i ł b y u w a g i — Św. b u j ą c e g o p r o w a d z e n i a za Podając w potrze­ rączkę. wątpliwość Michała słuszność podziału na nierówności społeczeństwa klasowego. i przez to symbo­ Uświadomiwszy to sobie, ł a t w o m o ż n a d o s t r z e c n o s t a l g i ę za s p o ł e c z e ń s t w e m ludzkim i mówiąc, braterskim ich utopijny tych ruchów religijno-ludowych, inaczej komunizm. oficjalnego, a t y m gami, czasem zaś zaledwie charakterystyczny jego p r a c ę od t y p o w y c h w z o r ó w l u d o w y c h . W krzyżem można z łatwością rozpoznać, pod powstała w M a ł o p o l s c e . Co d o t e g o w z o r u , m o ż n a , j a k m i s i ę z d a j e , rozróżnić podstawowe typy: wytwornego i Chrystusa upadłego jednocześnie pod niezwykle ciężarom krzyża załamania, czworakach pozostaje k r ó l e m na Chrystusa, i najwyższym ka­ rarchizacji K o ś c i o ł a znajduje najbardziej p r z e k o n y w a j ą c y i prze­ j u ż s i ł , a b y i ś ć d a l e j . C h a j e c r z e ź b i t e n d r u g i t y p ; p r z y c z y m po­ m y ś l a n y w y r a z w r z e ź b i e d r w a l a J ó z e f a L u r k i (ur. 1927). Ciekawe s u w a się jeszcze o d r o b i n ę b y ł o b y w y ś l e d z e n i e z m i a n w zakresie religijności ludowej czonego do Lurki. Uprzedzając dzieć, że i w tych równocześnie nych. Chajca wynik takich zmianach rozkładu i o jedno rozważań, przejawia starych Stare, ogólnie p r z y j ę t e , ale pokolenie się dałoby proces zbiorowych się ta p ł a n e m — o r a z p r a w d z i w i e z a ł a m a n e g o Z b a w i c i e l a , k t ó r y n i e ma twórczości sprzeciwianie dzieli hie­ porównanie ich drobiazg j e g o Upadku iż f i g u r a k o l a n a , ale m i m o tego nie z d r a d z a j ą c e g o warstw, na samym C h a j e c j e s t t w ó r c z y . C z a s e m c h o d z i z u p e ł n i e w ł a s n y m i dro­ k t ó r y nawet na niższych zamówienie W p r z e c i w i e ń s t w i e do r z e ź b i a r z y t r a d y c y j n y c h , ikonograficz­ nie dwa VI gospodarza panów. ornamentacyjnego Spirytualność proboszcza lub * kapłań­ stwa. P o d z i a ł na k a p ł a n a i l a i k a w zakresie religii jest z j a w i s k i e m t o w a r z y s z ą c y m podziałowi na pana i sługę — od kapłanów i z w y k ł y c h w i e r n y c h , religijność ta zmierza do o g ó l n e g o lem otrzymał przez (i przez t o zbiorowej). Tradycyjny przypłasz­ znokauto­ koresponduje z t y m i miejscami autobiografii, w k t ó r y c h powie­ nastrojów religij­ prze­ indywidualnością, świątkarz ukazując się dojrzewania trzymał się, Chrystusa przegranego (i). 6). Figura ta najwyraźniej Chajec o p i s u j e , j a k z b y t d ł u g o m u s i a ł d ź w i g a ć w i e l k i c i ę ż a r i z a ł a m a ł się pod nim. Figura św. Michała przedstawia archanioła i również Chajoa, silnego w swojej w ł a s n e j s ł a b o ś c i c z ł o w i e k a . U p a d ł y k r z y ż e m C h r y s t u s p a t r z y z b ó l e m i r o z p a c z ą , a l e i ze ciem na a b y m o ż n a go b y ł o jeszcze w p e ł n i z a s z e r e g o w a ć do s z t u k i l u d o ­ wej dalej, wany, często mgliste poglądy j u ż Chajec jest z b y t w i e l k ą upadłego, Chrystusa, k t ó r y został wyliczony, młodszego k s z t a ł c a j ą się w coraz bardziej osobiste p r z e k o n a n i a i w y z n a n i a . Przy t y m — ziemi rówtiież u p a d ł e g o pod współczu­ brata. K i e d y i n d z i e j o p r a c o w a ł C h a j e c z u p e ł n i e n o w y t e m a t . Pewne­ go dnia rozmyślał nad słowami Ewangelii: „Lisy mają norę, jeżeli chodzi o ikonografię, ściśle w z o r ó w z n a n y c h w s w o i m śro­ p t a k i z a ś g n i a z d o ; l e c z s y n c z ł o w i e c z y n i e m a g d z i e g ł o w y schro­ dowisku nić". (identycznym z jego rynkiem zbytu) — natomiast Chajec j u ż o d p o c z ą t k u nie p r a c u j e d l a swojej wsi, k t ó r a , jeśli Potem wyrzeźbił odpoczywającego Chrystusa. Dla pod­ k r e ś l e n i a , ż e J e z u s r z e c z y w i s c i e ^ h i e m a , g d z i e z ł o ż y ć g ł o w y , Cha­ w ogóle i n t e r e s o w a ł a b y się jego s z t u k ą , ż ą d a ł a b y od niego n o r m a l ­ jec nego ś w . M i c h a ł a , takiego jakiego zna z k s i ą ż e k i k o ś c i o ł ó w . Cha­ ramion, na szczególnie wyraźnie zaznaczył k t ó r y c h Zbawiciel oparł horyzontalną limę przed­ głowę. jec t w o r z y d l a m u z e ó w i z b i e r a c z y , k t ó r z y n i e t r z y m a j ą się r y g o ­ r ó w i k a n o n ó w społeczeństwa wiejskiego, a przeciwnie — cają rzeźbiarza do rozwijania własnych Po świątkarz. Jako chłop — (Dwadzieścia lat młodszy L u r k a rzeźbiarz z e m M u z e u m O ś w i ę c i m s k i e . C z ę s t o c h o w a n i e z n a l a z ł a odzwiercie­ d l e n i a w j e g o s z t u c e . M a t k ę B o ż ą z a w s z e p r z e d s t a w i a j a k o po­ całkiem szukanie świado­ mie, a nawet programowo twierdzi: „ T r z e b a b y ć s o b ą " . ) W procesie i n d y w i d u a l i z a c j i Chajec d w i e wielkie p o d r ó ż e . Obie miały zdziwieniem, z n a l a z ł się on w odosobnieniu i jest przez to skazany na własnej drogi. r. p o d j ą ł c h a r a k t e r p i e l g r z y m e k . O d w i o d z i ł C z ę s t o c h o w ę , a z a d r u g i m ra­ nie-chłop, jako f i g u r p r z y j m o w a n y c h p r z e z w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś ć ze 1945 kiedyś Chajec s ł a b i e j t k w i W s w o i m w i e j s k i m ś r o d o w i s k u n i ż tradycyjny zachę­ pomysłów. tym p r z e j a w i a się z n o w u to zniesienie czasu, s t a ć ze s t a j e n k i , p o d k r z y ż e m a l b o j a k o P i e t ę . M a d o n n a z Dzie­ c i ą t k i e m j e s t m u d z i w n i e o b c a . N a t o m i a s t O ś w i ę c i m b y ł d l a niego wstrząsem. W czasie k i e d y nie b y ł o jeszcze p o ś w i ę c o n y c h temu t e m a t o w i k o n k u r s ó w , p o w s t a ł y z togo liczne k o m p o z y c j o , w któ­ jakie znaleźliśmy w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j ; to zmieszanie się r y c h p r z e t w o r z y ł d r ę c z ą c e go w r a ż e n i a . M i ę d z y i n n y m i zamierzchłej k r e m a t o r i u m , k t ó r e z a o p a t r z y ł w b l a s z a n ą t a b l i c z k ę z wytłoczo­ przeszłości z teraźniejszością i z pełnym nadziei oczekiwaniom na n i to z i e m s k ą , n i to n i e b i a ń s k ą przyszłość. Czło­ 232 nym na niej przez siebie n a p i s e m : „dziej i Noc wykonał palili Ludzi �I I . 13. J. Lurka, Chrystus ukrzyżowany na drzewie życia, płaskorzeźba, wym. 34x23,5 cm. Ok. 1975 r. w Krematoriom". Następnie — monumentalne, jakby wykuto w kamieniu, mimo iż zaledwie o wysokości 29 cm, postacie dwóch nagich więźniów, z których jeden obejmuje ramieniem drugiego, upadającego z wycieńczenia. W czasie gdy jeszcze nio znał his­ torii ojca Kolbego, wyraził kształtem właśnie tę podstawową za­ sadę: słabemu podaje dłoń człowiek sam potrzebujący pomocy . 2 Dokładnie w ten sam sposób i Lurka przedstawia prawdę tej ludzkiej i zbawiennej solidarności między cierpiącymi. W ma­ łym jakby pomniku, wykonanym przezeń na cześć Brata Alberta, słaby i ułomny człowiek o kuli obejmuje wspierając bezsilnego kalekę. Uczcił on Adama Chmielowskiego, ciężko kulejącego po zranieniu w Powstaniu Styczniowym krakowskiego malarza, który w środku życia doznał pewnego rodzaju nawrócenia i stop­ niowo rezygnując z malarstwa, poświęcił się biednym i opuszczo­ nym starcom. Chajec przedstawia obraz mówiący sam za siebie. Lurka natomiast daje wraz z nim dokładnie sformułowaną historię albo ideę. Chajec ma pewne trudności w wyrażaniu swoich pomysłów inaczej niż w drzewie. Dla Lurki nawet rzeźbienie jest czymś w rodzaju kazania. Sens swojej pracy artystycznej określa pre­ cyzyjnie — jako „głoszenie Dobrej Nowiny w drzewie". Chajec daje migawkowe ujęcia (jak swojego św. Miohała)> formułuje czasem niezwykle zwięzłe i celne opinie (jak cytowane zdanie o bezsensownej nauce przed Komunią); równocześnie zda­ ny jest na zastaną, odziedziczoną, wpojoną mu do głowy religij­ ność, od której próbuje się zdystansować, ale z którą jest mimo wszystko zrośnięty. W 1974 r., gby był chory i czuł się zbyt słaby, aby rzeźbić, wykonał dla mnie szereg rysunków, a wśród nich wielki arkusz ukazujący sposoby karania grzeszników i nagradzania sprawiedliwych. Rysunkom towarzyszył obszerny tekst. Czytamy tam między innymi: „kto używał Ankocholu Djabły leją zezbana do ust siarkę i kwas solny". Jeden z rysunków przedstawia, jak grzesznik na łożu śmierci doznaje takiej kary. Po opisie jednego z dalszych podobnych rysunków następuje uwaga: „Tak mówiono i nauczano zaczasów Ałstryjackich, Juzefa Franoiszka I , się­ gało ta nauka dosanacji". W ten sposób Chajec nie wypowiadając własnego zdania, okazuje swoją rezerwę wobec takich wierzeń. Lecz kilka wierszy dalej, po opisie błogosławionej śmierci spra­ wiedliwego, czytamy: „A taki ktury Bluźni przeciw Bogu i nauczy­ cielom Religii chociasz Ksiądz, jedzie to on Grześnik umze niedoczeka Księdza, tom zaopserwowal nawłasne oczy". Wręczająo mi te rysunki, Chajec był w okropnym nastroju. Powiedział, że nie chciałby wykonywać jeszcze raz takiej pracy, że jest nie­ wykształcony, na niczym się nie zna, nie bywał w świecie, niczego nie widział i dlatego nie ma co rysować. Gdy rzeźbi, przedstawia to, oo odczuwa; natomiast gdy pisze lub rysuje, zawsze ma wra­ żenie — tak było, gdy pisał pierwsze dwio ze swoich autobiografii — że żąda się odeń sprawozdań dla etnologów o zwyczajach i wie­ rzeniach ludowych. Chajec zaczyna taką pracę z pewną dumą, bo rzeczywiście jest dobrym kronikarzem, mającym wspaniałą pamięć; ale nagle uświadamia sobie przerażony, że wcale nie wie, gdzie kończy się to, co tylko zasłyszane i ogólnie bezmyślnie przy­ jęte, a gdzie zaczynają się jego własne przekonania. Dużo dał mi do myślenia głęboki niesmak Chajca wobec nieładu w swoich wie­ rzeniach, wobec już nigdy nierozwiązalnego zmieszania się włas­ nych rozpoznań, własnej instynktownej wiedzy z prefabrykowa­ nymi z góry bajkami dla prostego ludu. Lurka natomiast jest już definitywnie emanoypowany, wie dokładnie, w co wierzy, a w co nie. Wykonał na przykład płaskrzoźbę, która pokazuje jak stworzenie Nowego Nieba i Nowej Ziemi w wiecznej wiośnie następuje przez ostateozne zmartwyoh- 233 �wstanie Chrystusa. W popękanym grobie, z którego wyrasta Chrystus, pozostaje t r u p i a czaszka, k r z y ż i m a r t w y , t y m r a z e m raz n a zawsze z w y c i ę ż o n y diabeł. L u r k a twierdzi, że w świata, b y ł y b y zupełnie nio na miejscu. Diabeł, m ó w i L u r k a , w nicość, wiecznego ż y w o t a piekło przestanie nie jest istnieć. po­ Przeciwieństwem t u wieczno p o t ę p i e n i e i męka, lecz wyjaśnił, iż u c z y n i ł to umyślnie, ciągle zdradzającą bo właśnie Chrystusa. W k w e s t i a c h i k o n o g r a f i c z n y c h Chajec jest w y j ą t k o w o samo­ d z i e l n y . P r z y t y m jego o d k r y c i a nie r o b i ą w r a ż e n i a czegoś wy­ dumanego. Wyrzeźbiony przezeń odpoczywający C h r y s t u s , nie m a j ą c y g d z i e s c h r o n i ć g ł o w y , w y g l ą d a n a m o t y w z n a n y o d dawna, z okresu w i e l k i c h r u c h ó w r e l i g i j n y c h w X V w i e k u . L u r k a w tych da­ s p r a w a c h p o s m v a s i ę jeszcze dalej — u n i k a p o w t a r z a n i a w z o r ó w wie­ i k o n o g r a f i c z n y c h od d a w n a s p o w s z e d n i a ł y c h , k t ó r e nie wywołują wieczna, ostateczna ś m i e r ć . T r u d n o sobie w y o b r a z i ć , c i ą g n i e lej, a b y wieczysta szczęśliwość b y ł a pomniejszana w i d o k i e m moje pytanie K o ś c i ó ł jest i n s t y t u c j ą nowym świecie krzyż, śmierć i diabeł, j a k o r e k w i z y t y minionego p o r z ą d k u padnie Na j u ż w p a t r z ą c y c h n a n i o ż a d n y c h d o z n a ń . P r z e t w a r z a p o swojemu czystych m ą k piekielnych. C ł m j e c u k a z u j e , iż z p o m o c ą B o g a m o ż n a , n a g i m i d ł o ń m i po­ znr n i t e m a t y t a k , a b y m o g ł y d z i a ł a ć n a p a t r z ą c e g o j a k nowina, k o n a ć d i a b l a , i u w a ż a za z u p e ł n i e n i o n a m i e j s c u , g d y grozi się a b y m o g ł y w s t r z ą s a ć i wzruszać. T a k samo j a k nowe formy biedakowi s t w o r z o n y m nio dla niego p i e k ł e m . L u r k a graficzno Chajca n i g d y nie s p r a w i a j ą w r a ż e n i a czegoś wydumane­ idzie krok d a l e j : w caloj jego bogatej t w ó r c z o ś c i nie znajdzie się d i a b ł a p r ó c z go, t a k i z a s k a k u j ą c e , a r c y o r y g i n a l n e k o m p o z y c j e L u r k i tego jednego, j u ż wspomnianego, m a r t w e g o . (Nie trzeba p o d k r e ś ­ tylko lać, że martwego, pogrzebanego diabła ikonografia w ogólo nie zna.) O b a j , Chajec i n s t y n k t o w n i e a L u r k a ś w i a d o m o ś c i ą , znacznie niżej oceniają znaczenie kościelna zaś z pełną p o t ę g ę z ł a (a t y m s a m y m doktryny i ukazują spirytualności. L u r k a n i e l u b i n i e u s t a n n i e p o w i e l a n e g o w i z e r u n k u Chrystusa Frasobliwego. N i e porusza gdy o n tego t e m a t u , a przecież r z e ź b i starego w i e ś n i a k a w pozycji porusza, F r a s o b l i w e g o . N i e pro­ Chajec d u k u j e o n ż a d n y c h k r u c y f i k s ó w . A m i m o t e g o k r z y ż z n a j d u j e się w c e n t r u m jego t w ó r c z o ś c i . C i ą g l e n a n o w o o p r a c o w u j e i przerabia o l b r z y m i a p o t ę g ę zła, a b y t y m ła.twiej m ó c biednego t r z y m a ć za ten Kościołem po Chajec w y c z u w a , że b y ł y konszachty Kościół. chrześcijańskiej daje do z r o z u m i e n i a , a L u r k a t o w y r a ż a w p r o s t , że K o ś c i ó ł w y ­ uzdę. grzechu pierworodnego), niż to robi i s t o t ę starej ikono­ między sam symbol. Oto prostu olbrzymią Upadek belką, pod krzyżem; ale k r z y ż jest tutaj ogromnym ciężarem przygniatają­ a P a n a m i ; L u r k a z a ś o ś w i a d c z a celnie, bez w a h a n i a , ale t e ż i bez cym f a n a t y z m u , iż d l a K o ś c i o ł a n a j w i ę k s z y m n i e s z o z ę ś c i e m b y ł o u z n a ­ przedstawienie nie k t ó r e L u r c e n i e b y ł o z n a n e . W i n n e j p r a c y , r ó w n i e ż Upadku przez Konstantyna chrześcijaństwa za roligię państwową i przez t o p r z e m i a n a religii p r z e ś l a d o w a n y c h w roligię r z ą d z ą c y c h . Chajec unika krytykowania Kościoła. Kto wie, może to p r a w d a , iż t e n k t o b l u ź n i p r z e c i w „ n a u c z y c i e l o m r e l i g i i " , s k a z a n y jest na śmierć bez pociechy sakramentu. w płaskorzeźbie przedstawiającej pocałunek wielkiego skrycie kapłana żydowskiego, Natomiast Judasza Lurka przyodział wciskającego w dłoń z d r a j c y w o r e c z e k ze s r e b r n i k a m i , w m i t r ę b i s k u p a k a t o l i c k i e g o . U . 1 4 . J . L u r k a , Chleb życia, w y s . 33 c m . krzyżem, do Chrystusa Chrystus dźwiga jak swój ziemi ( i l . 7). U j ę c i e p r z y p o m i n a gotyckie w tłoczni, załamuje mistycznej się p o d ciężarem wyobrażenie, ludzkości, pod którą krzyż. K i e d y i n d z i e j z n o w u z n a k k r z y ż a s t a j e s i ę d l a L u r k i drogo­ wskazem. Z a p ł a k a n e j , zrozpaczonej M a r i i Magdalenie, obejmują­ cej k r z y ż i u c z e p i o n e j d o n i e g o , U k r z y ż o w a n y w s k a z u j e wyoiąg- n i ę t y m r a m i e n i e m , i ż n i e t u t a j j e s t j e j m i e j s c e , ż e n i e n a ł o ż y teraz rozpaczać, ale iść i n i e ś ć m i ł o ś ć w świat, aby dać świadectwo d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 c m . O k . 1 9 7 5 r . I I . 1 5 . E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Chleb, d r e w n o p o k o s t o w a n e , 1 9 7 4 r . U . 16. W ł . C h a j e c , Syn człowieczy, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 20 c m . O k . 1974 r . 14 234 Chrystusa �t e m u , co p o z n a ł a ( i l . 10). I n n y m razem, c h c ą c p r z e d s t a w i ć b i b l i j ­ n y werset „ J e s t e m w i n n y m drzewem, a w y l a t o r o ś l a m i " , w p a d ł na z u p e ł n i e m u nie znany, ale c z ę s t o w y k o r z y s t y w a n y w ś r e d n i o ­ wieczu m o t y w Chrystusa ukrzyżowanego na drzewie żyoia. Podobne w y o b r a ż e n i e w y b r a ł , g d y c h c i a ł p o k a z a ć , iż Chrystus jest p o t ę ż n ą o s t o j ą b r o n i ą c ą l u d z i przed u p a d k i e m w o t c h ł a ń . Z n o w u jest t u Chrystus u k r z y ż o w a n y n a drzewie ż y c i a , k t ó r e g o gałęzi t r z y m a się l u d z k o ś ć ( i l . 13). T o , że d ź w i g a n i e k r z y ż a nie jost wydarzeniem j e d n o r a z o w y m , że s ą r ó ż n e rodzaje przedstawia Lurka w rzeźbio ukazującej krzyża, Zbawiciela n i o s ą c e g o k r z y ż , k r o c z ą c e g o n a czelo u t r u d z o n y c h l u d z i , k t ó r z y dźwigają różne oiężary życia ( i l . 8). W y d a j e m i s i ę , iż n a j w a ż n i e j s z a przemiana m o t y w u k r z y ż a zachodzi u L u r k i t a m , gdzie p r z e n i k a j ą się nawzajem symbole k r z y ż a i kielicha. T a k samo j a k k r z y ż — kielich jost w c h r z e ś c i j a ń ­ s k i m p o j ę c i u s y m b o l e m cierpienia i zbawienia. T o k w ł a ś n i e w y rzoźbił L u r k a Upadek pod krzyżem, w k t ó r y m Chrystus pada p o d z b y t c i ę ż k i m k i e l i c h e m cierpienia ( i l . 11). Z u p e ł n i e nowego sensu nabiera u L u r k i scena n a G ó r z e O l i w n o j . M o d l i t w a Jezusa, a b y Ojciec, jeśli to m o ż l i w e , o d d a l i ł od niego „ t o n k i e l i c h " , nie z o s t a ł a w y s ł u c h a n a . U L u r k i Jezus wziął j u ż na siebie o g r o m n y kielich cierpienia i w y o i ą g a r ę k ę k u ś p i ą c y m uczniom, w z y w a j ą c darem­ nie ich pomocy. W związku z t y m na uwagę zasługuje fakt, że w średniowie­ czu, g d y p o w s t a ł y r u c h y d ą ż ą c e do zniesienia hierarchicznych r ó ż n i c m i ę d z y k l e r o m a l a i k a m i i ż ą d a j ą c e k o m u n i i p o d obiema postaciami, „ w z i ę c i e k i e l i c h a " s t a ł o się s y n o n i m e m b u n t u przeciw kościołowi papieskiomu, o d m a w i a j ą c e m u ludowi bożemu doj­ rzałości. L u r k a nie z n a ł tej h i s t o r i i a n i togo o k r e ś l e n i a , m u s i a ł y one j e d n a k od samego p o c z ą t k u z n a j d o w a ć się w jego p o d ś w i a d o ­ m o ś c i . J u ż od pierwszych prac kielich zajmuje w jego t w ó r c z o ś c i w a ż n e miejsce j a k o s y m b o l cierpienia i zbawienia, lecz r ó w n i e ż j a k o t o , co Chrystus chce p r z e k a z a ć k a ż d e m u aby ów, wspóldźwigając, partnerem współzbawiając, chrześcijaninowi, stał się Boga. J e d n a z pierwszych prac L u r k i dojrzałym przedstawia 16 bardzo smutnego Chrystusa t r z y m a j ą c e g o o l b r z y m i k i e l i c h . Czy nio p o z o s t a ł on sam z t y m kielichom, bo c h r z e ś c i j a n i e , zadowala­ j ą c się t y m , co K o ś c i ó ł i m ł a s k a w i e daje, nie chcieli „ w z i ą ć kielioha" ? O c z y w i ś c i e kielich jest d l a L u r k i t a k ż e przypomnieniem E u c h a r y s t i i , znakiem biesiadnej w s p ó l n o t y z Panom i przez to stwierdzeniem s e n s u a l n o ś c i p o b o ż n y c h u c z u ć . N o r m a l n ą k o ś c i e l n ą S p o s ó b , w j a k i kościół ukazuje z w y k ł e m u człowiekowi jego p r a k t y k ę k o m u n i i L u r k a u w a ż a za g o r s z ą c ą . M d ł a , prawie ama- Zbawiciela, nie m o ż e go z a d o w o l i ć . Z b y t w i o t k a i pozazmyslowa terialna hostia gniewa tego c z ł o w i e k a l u b i ą c e g o posilny chleb jost d l a ń o b e c n o ś ć Jezusa w Sakramencie na o ł t a r z u , niewystar­ i g a s z ą c y pragnienie n a p ó j . W i e l k i szacunek L u r k i dla rzeczy c z a j ą c e p r z y p o m n i e n i e o ziemskiej w ę d r ó w c e Chrystusa, dokona­ materialnych, będących symbolami prawd duchowych, świadczy, nej n i e w y o b r a ż a l n i e dawno, n i e w y s t a r c z a j ą c e r ó w n i e ż ukazywanie iż w p r z e c i w i e ń s t w i e do o p i n i i k o ś c i e l n e j , u w a r u n k o w a n e j przez nieba, w k t ó r y m , jeśli b ę d z i e ż y ł godziwie, znajdzie n a g r o d ę za ż y j ą c y o h w colibacio m ę ż c z y z n , najnormalniejsza z m y s ł o w o ś ć nie swojo ziemskie t r u d y . K o ś c i ó ł p r z e d s t a w i a j ą c niebo j a k o calko- musi się z n a l e ź ć w s p r z e c z n o ś c i ze s p i r y t u a l n o ś c i ą mistyczną. wicio nieziemski t a m t e n ś w i a t , nie z a ś j a k o wspaniale k r ó l e s t w o P o u c z a j ą o e b y ł o b y t u p o r ó w n a n i e ś w . Teresy Berniniego, u k t ó r e j b o ż e , czyni wszystko, aby p r z o k s z t a ł c i ć je w ideę m o ż l i w i e naj­ m i s t y c z n a ekstaza jest p e ł n a daremnie p r z y t ł u m i o n e j i s k r y t e j mniej a t r a k c y j n ą dla normalnego c z ł o w i e k a . Z p e w n o ś c i ą zgadza s e k s u a l n o ś c i , z c z ę s t o p r z e d s t a w i a n ą przez L u r k ę ś w i ę t ą grzesz­ się z powszechniejszym odczuciem t o , co m i p o w i e d z i a ł (z l o k k i m n i c ą M a r i ą M a g d a l e n ą , k t ó r a po p r o s t u kocha Pana Jezusa j a k o u ś m i e c h e m k p i n y ) A d a m Zegadlo, że m a n a d z i e j ę , iż w p o ś m i e r t ­ kobiota — c i a ł e m , sercom i d u s z ą . n y m ż y c i u zostanie d i a b ł e m . Obiecuje sobie po t y m p r z y n a j m n i e j mniej n u d y . N i o odpowiada m u wioczne ś p i o w a n i e w niobiosach. VII W legendach uwidacznia się, j a k sobie l u d w y o b r a ż a d a l s z ą Ciekawo b y ł o b y m ó c p r z e ś l e d z i ć wstecz gniow L u r k i przeciw­ o b e c n o ś ć Zbawiciela na ziemi. Najczęściej Jezus ( p r z e w a ż n i e ze ko u r z ę d o w e m u K o ś c i o ł o w i , poprzez Chajca, a ż do starej polskiej ś w . P i o t r e m l u b „Św. P i o t r i p a w ł e m " ) w ę d r u j e jeszczo po świe­ religijności ludowej. W polskich b a ś n i a c h l u d o w y c h klecha d o ś ć c i e W opowiadaniach t y c h staje się jednak c z ę s t o z Pana i M i s t r z a c z ę s t o jest p o s t a c i ą n e g a t y w n ą . W r a z z dziedzicem i ż a n d a r m e m — w ł ó c z ę g ą , ż e b r a k i e m i „ d z i a d o m " . Bw. P i o t r , k t ó r e m u nio po­ s t a n o w i ą oni t r ó j c ę w ł a d z y . N a tło ludowej z m y s ł o w o ś c i pozbawio­ m o g ł o t o , żo jest czczony j a k o piorwszy p a p i o ż , że spoczywa na nej k o m p l e k s ó w i nie p o t r z e b u j ą c e j s u b l i m a c j i — celibat u w a ż a n y n i m c a ł y a u t o r y t e t u r z ę d o w e g o K o ś c i o ł a , p o j a w i a się w jest raczej za s k a z ę i p o w ó d do d o w c i p ó w , n i ż za r e k o m e n d a c j ę . h i s t o r y j k a c h j a k o człowiek m a ł e j w i a r y , egoistyczny, ż a r ł o c z n y , tych Proboszcz jest k o ś c i e l n y m funkcjonariuszem, k t ó r y za odpowied­ m ś c i w y . N a t o m i a s t Zbawiciel n i ą o p ł a t ą (najczęściej o d c z u w a n ą za w y g ó r o w a n ą ) udziela ko­ i r o z s ą d e k w y ż s z o g o rodzaju. N i e k i e d y jednak, j a k c h o ć b y w le- niecznych s a k r a m e n t ó w . W i e r n y l u d b y n a j m n i e j nie w n i m w i d z i gendzie o zamienionej w k u k u ł k ę córce strzolca, w y s t ę p u j e on B o ż e g o c z ł o w i e k a , p r z e w o d n i k a w misteriach, Zbawiciela w ę d r u j ą ­ j a k o demon m s z c z ą c y się na t y c h , k t ó r z y nie o d d a j ą m u czci. ucieleśnia zasadę sprawiedliwości cego dalej po ziemi, s z u k a j ą c o g o s o l i d a r n o ś c i i s o l i d a r n o ś ć prze­ Kiedy k a z u j ą c e g o , ale w p i e l g r z y m i e i dziadzie. k t ó r e g o p a n d o m u zaprasza do s t o ł u i ugaszcza z szacunkiem indziej z n o w u jost zabiedzonym, c u c h n ą c y m żebrakiem, 23.5 �— o n z a ś p ó ź n i e j r e w a n ż u j e się za t o , z a p r a s z a j ą c swojego darza na wspaniały obiad w raju. Solidarność skromnym, szarym człowiekiem ledwo uwidoczniona w w legendzie zostaje m o c n o gospo­ Zbawiciela VIII ze Średniowieczna kościele, wyjaśnia podkreślona. * rezerwie ludowej p o b o ż n o ś c i wobec oficjalnego i jego ideologii t k w i ą , co m o ż n a Kościoła spostrzec w t w ó r c z o ś c i Lurki, zarodki wszystkich wielkich heretyckich r u c h ó w ludowych. W y ­ daje m i się ciekawe, ż e w Polsce t e r u c h y n i g d y się nie, r o z w i n ę ł y , m i m o iż b y ł y k u t e m u p r z e s ł a n k i . M o r d e r c z a d i a l e k t y k a t y c h r u ohów, które wychodząc od żądania kapłaństwa, prowadziły w bratorstwa bezlitosnym i powszechnego z kościołem sporze ze swojej s t r o n y r ó w n i e ż do f a n a t y z m u i nietolerancji, z o s t a ł a Polsce i w ł a ś c i w i e t y l k o Polsce o s z c z ę d z o n a . ( R u c h y te i s t n i a ł y w Rosji, a t a k ż e w Czechach, N i e m c z e c h , A n g l i i , F r a n c j i , I t a l i i , H i s z p a n i i ) . Może właśnie dlatego duch buntowniczy pozostał w rzeźbach L u r k i t a k ś w i e ż y , n a i w n y i a k t u a l n y , p o n i e w a ż w Polsce n i g d y się nie s k o m p r o m i t o w a ł , nie d o s z e d ł do zaprzeczenia nym jest c z y m ś stworzenie i w rodzaju historię katechizmu, człowieka, dzieło z b a w i e n i a , i s t o t ę Ś w . T r ó j c y , b o ż y p o r z ą d e k w n i e b i e i n a ziemi. Dominującym W katedra kosmogonię, s w y m pierwot­ obrazem w Monreale koło Palermo (koniec X I I w i e k u ) j e s t w y o b r a ż o n y n a a b s y d z i e o g r o m n y P a n t o k r a t o r ( i l . 3). Pod n i m widnieje o wiele mniejsza Madonna z Dzieciątkiem, 1 z a n i o ł a m i i ś w i ę t y m i . Z a ł o ż e n i e k a t e d r y p o d k r e ś l a z a r ó w n o nie­ b i a ń s k ą , j a k i z i e m s k ą hierarchię. M a r m u r o w a bariera oddziela k o ś c i ó ł l a i k ó w o d k o ś c i o ł a k l e r u . Z e w z g l ę d u n a t o , ż e k l e r jest w y ż e j p o s t a w i o n y o d zwyczajnego l u d u , o d n a w y do prezbiterium p r o w a d z i k i l k a s t o p n i . T a h i e r a r c h i a j e s t p o d k r o ś l o n a p r z e z spo­ sób, w jaki są umieszczone mozaiki wyobrażające wędrówkę. Chrystusa po ziemi. Przedstawienia wielkich misterii, Przemienie­ nia Pańskiego, Ostatniej Wieczerzy, W n i e b o w s t ą p i e n i a , znajdują s i ę w p r e z b i t e r i u m — n i e d o s t ę p n e d l a p r o f a n a . Z w y k ł y l u d musi z a d o w o l i ć s i ę p r o s t s z y m i c u d a m i , t a k i m i j a k u z d r o w i e n i e parali­ t y k ó w i ślepców. hasłom. W Na pierwszy rzut oka m o ż e wydać się p r z e s a d ą mówienie 0 aktualności takich e l e m e n t ó w b u n t u , jako że w w y n i k u niałych po drugiej wojnie światowej przekształceń k t ó r y w ostatnich p r e z b i t e r i u m p i ę ć d a l s z y c h s t o p n i w i e d z i e d o t r o n u bis­ po prawej stronie, k t ó r a znajdując się po lewicy Panto- zaist­ k r a t o r a , jest s t r o n ą g o r s z ą . P o s t r o n i e lepszej s t o i t r o n k r ó l a , ku społecznych, k t ó r e m u p r o w a d z i r ó w n i e ż p i ę ć s t o p n i . T o , ż e z a p a n o w a n i a Nor­ Kościół po prostu utracił możliwość bycia Kościołem J e d n a k ż e K o ś c i ó ł w Polsce, kupa możnych. dziesięcioleciach m a n ó w n a Sycylii, k r ó l t a k ż e w hierarchii kościelnej m i a ł wyższą rangę od biskupa, zostało wyrażone w wyrafinowany sposób: stracił resztki świeckiej w ł a d z y , t y m bardziej p r ó b u j e — j a k się l i c z b a s t o p n i j e s t t a k a s a m a , lecz s t o p n i e w i o d ą c e d o t r o n u króla zdaje — z a c h o w a ć w ł a d z ę we w ł a s n y m d o m u . Z tego w y n i k ł o , s ą w y ż s z e , t a k iż siedzi o n w y ż e j n i ż b i s k u p . N a d t r o n e m królew­ ku zdziwieniu w i e l u k a t o l i k ó w z Z a c h o d u , ż e w okresie w i e l k i c h re­ s k i m w i d n i e j e m o z a i k a p r z e d s t a w i a j ą c a k o r o n a c j ę przez Chrystu­ form kościelnych — polski katolicyzm b y ł wyraźnie sa zachowawczy 1 p r z y w i ą z y w a ł wielkie znaczenie do u t r z y m a n i a ścisłego r o z d z i a ł u Kościoła k a p ł a ń s k i e g o i laickiego. Wiejski'proboszcz, odmawiają­ króla Normanów Wilhelma I I , założyciela katedry. w a n i e cesarzy i k r ó l ó w b e z p o ś r e d n i o przez Chrystusa od X wieku dosyć często w sztuce Korono­ występuje wschodniochrześcijańskiej. cy Lurce p r a w a do posiadania w ł a s n e g o zdania w kwestiach życia W y m o w a tego jest o c z y w i s t a — z w i e r z c h n o ś ć jest przez duchowego, n i e t y l k o t o l e r o w a n a , lecz u s t a n o w i o n a ; za k r ó l e m s t o i Chrystus. występuje zgodnie z linią generalną Kościoła tego kraju. Katedra * Dopiero gdy Chajec stał w Monreale jest i d e a l n y m o d p o w i e d n i k i e m ziem­ skiego ś w i a t a . Ś w i a t n i e b i a ń s k i wzoruje się n a w i d z i a l n y m , się bardzo znanym rzeźbiarzem, niezaprzeczalnym uzasadnieniem istnienia na ziemi g d y m u z e a w Polsce i za g r a n i c ą z a c z ę ł y sobie w y d z i e r a ć j e g o p r a ­ i „ d o ł u " . P a n t o k r a t o r nie jest Z b a w i c i e l e m z N o w e g o ce, g d y w j e g o c h a c i e p o j a w i l i s i ę z b i e r a c z e wzywającym i okipy telewizyjno, dopiero w ó w c z a s jego s ł a w a w t a r g n ę ł a , o k r ę ż n ą d r o g ą przoz A m e ­ projekcją r y k ę , a ż do własnej parafialnej wioski. W ó w c z a s dopiero, m i m o rym iż o d boz m a ł a t r z y d z i e s t u l a t r z e ź b i ! n i e m a l w y ł ą c z n i e u z y s k a ł Chajec pierwsze zlecenie o d proboszcza stajenki betlejemskiej. T a k przeto s t a ł się Chajec artystą ludowym d o w i s k a . I co w a ż n i e j s z e , żadne Chrystusa dobiegając pracującym i n n e zlecenie — — ziemskiego utrudzonych panowania, odzwierciedla się ziemski Testamentu, i uciemiężonych; kwintesencją jest władcy, on w któ­ król. wyrzeźbienie k r e s u swej drogi, dla własnego śro­ nie sprawiło mu powiedział sobie świątki, tyle r a d o ś c i , ż a d n e g o innego nie t r a k t o w a ł z t a k ą p o w a g ą . już od dawna b ę d ę leżał w grobie ku jest „góry" mi „Gdy — c o ś ze mnie będzie przecież żyło w mojej w s i . " D l a niego liczy się ślad Byłoby wikłane i Kościoła się to bardzo i splątane cierpiącego prześledzić dziego c i e k a w e , g d y b y s i ę u d a ł o o d t w o r z y ć za- dzieje drogę ludzkich dwóch razem od uczynków z nurtów: ludem niedostępnego — Frasobliwego, nie królującego Kościoła bożym; i Pantokratora tronującego gdyby udało bezwzględnego — do sę­ Chrystusa j u ż , lecz s i e d z ą c e g o n a twardym własnego życia i twórczości t u , w rodzinnej wsi i parafii, a nie byle k a m i e n i u n a p r z e c i w s z a r e g o c z ł o w i e k a , w g e ś c i e f r a s u n k u i soli­ gdzie n a darności z t y m właśnie świecie. L u r k a daremnie czeka n a t a k i e zlecenie. A m o ż e n a w e t nie czeka. W s k a z u j ą c na biskupią m i t r ę wielkiego k a p ł a n a czającego zapłatę Judaszowi, powiedział m i , że w gruncie nie m o ż e wymagać od kościoła, aby w swoich r z e ź b a c h t a k niestosowno popierał rzeczy go, p ó k i wyraża poglądy. D l a obserwatora z z e w n ą t r z zakrawa na paradoks, że w t y m socjalistycznym kraju wielkie teologiczne t a l e n t y w ś r ó d rzy, t w ó r c y l u d o w e j s z t u k i sakralnej nie spotykanej Polską s ą przez Kościół ignorowani bądź rzeźbia­ nigdzie nie uznawani, a p a r c i a d o z n a j ą j e d y n i e ze s t r o n y ś w i e c k i e g o , a t e i s t y c z n o g o stwa, które umie uszanować nieprzemijające wartości rzeczy złożyło się n a to, że wstąpiwszy do niebios, Zbawiciel jeszcze r a z b y ł p o t r z e b n y n a z i e m i i m u s i a ł j a k b y p o w r ó c i ć . Wed­ ług katolickiej w i a r y , h i s t o r i a z b a w i e n i a o d b y w a s i ę w konkret- nyrn jako rzeczywista historia. Jedyny czasie — się ciałem, w określonej ukrzyżowany s y n B o g a stal chwili został zrodzony z Panny pod Poncjuszem Piłatem i pogrzebany p i e k i e ł , t r z e c i e g o d n i a z m a r t w y c h w s t a ł , w s t ą p i ł d o n i e b i o s , siedzi po­ p o p r a w i c y B o g a O j c a , s t a m t ą d p r z y j d z i e s ą d z i ć ż y w y c h i umar­ pań­ poza łych. Lecz w t y m ciągu w y d a r z e ń coś się zacięło. Gmina chrześcijańska nastawiona była na rychły p o k o j ą c y s p o s ó b . G m i n i e , a przede w s z y s t k i m szaremu oddzielić kowi, humanistycznych od religijnych. Poglądy -— t a k j a k i r z e ź b y — z j e d n e j s ą b r y ł y . S p i r y t u a l n o ś ć cały jego dorobek, jest jego jego przenika nierozdzielnym składnikiem. Ale powrót C h r y s t u s a , a t y m c z a s e m j e g o p o b y t w n i e b i e p r z e d ł u ż a ł s i ę w nie­ w ą s k o p o j ę t e r a m y religijności. Z r e s z t ą w rzeźbie L u r k i nie da się treści Marii, z s t ą p i ł do poza zawarte w symbolach c h r z e ś c i j a ń s k i c h , k t ó r y c h znaczenie w y k r a c z a Ł a d z M o n r e a l e n a d ł u ż s z ą m e t ę n i e b y ł d o u t r z y m a n i a . Wiele już wrę­ człowiekiem. zdanemu na skąpą, przydzieloną mu strawę człowie­ duchową, o d s u n i ę t e m u o d u c z e s t n i c t w a w w i e l k i c h m i s t e r i a c h , czas z a c z ą ł się d ł u ż y ć . Z a c z ą ł się o n r o z g l ą d a ć za z n i k n i o n y m s w o i m Zbawi­ s p i r y t u a l n o ś ć t a , n a co s t a r a ł e m s i ę z w r ó c i ć u w a g ę , n i e j e s t o d b i e ­ c i e l e m , z a c z ą ł o p u s z c z a ć w y z n a c z o n e m u m i e j s c e n a s a m y m dole g a j ą c ą o d spraw tego ś w i a t a p o b o ż n o ś c i ą , nie jest p o c i e c h ą — nar­ k o ś c i o ł a i u s u w a ć b a r i e r ę o d d z i e l a j ą c ą K o ś c i ó ł k l e r u o d Kościoła kozą. l a i k ó w . W t y m s a m y m czasie k i e d y z o s t a ł o w z n i e s i o n e Monreale, 236 �I I . 17. R o z a l i a B a r a ń s k a - D z i ę c i o ł o w s k a , G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e . Św. Kinga w falach morza, X 5 0 c m . 1 9 3 7 r. I I . 1 8 . M a r i a W i ś n i o s , R a t a j e , g m . W ą c h o c k , w o j . k i e l e c k i e . Przebicie f a r b a k l e j o w a n a p a p i e r z e , w y m . 65 X boku, a k w a r e l a , 1 0 0 x 7 4 , 5 c m . : Piotr W a l d o , b y ł y b o g a t y k u p i e c L y o n u , zlecił p r z e k ł a d b i b l i i n a t a k i t u w y o b r a ż e n i e wyrosłe z rozmaitych, czystych jak i też język l u d o w y . pogmatwanych . . " ź r ó d e ł jest dopasowane do konkretnej potrzeby p o b y t w niebie i nie z j a w i a się d u c h o w e j . K o ś c i ó ł j u ż p o d koniec X V w i e k u z a b r o n i ł przedstawia­ w swojej w s p a n i a ł o ś c i , a b y nareszcie d o k o ń c z y ć d z i e ł a z b a w i e n i a n i a tego t e m a t u , k t ó r y w ś r o d k o w y c h N i e m c z e c h przez k i l k a po­ i założyć, t a k j a k obiecał, k r ó l e s t w o b o ż e , zostaje przednich Chrystus, który na z i e m i ę , a b y uzewnętrznia przeciąga znowu cierpiał. Zmiana, się w sposobie jaka tu przedstawienia Wedle w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e g o sprowadzony się dokonuje, Ukrzyżowanego. ujęcia, ofiara j u ż się Cierpienie, strach i śmierć zostały i ukazywanie ich j u ż nie było potrzebne. krzyżu romańskim nie był umierającym, lecz 0 dzikim, nieokiełznanym się o g r o m n ą się p o c h o d z ą c e popularnością. ze W s o h o d u Za podanie jednorożcu, którego schwytać można j e d y n i e w ó w c z a s , g d y n a t r a f i n a d z i e w i c ę i o s w o j o n y j u ż schowa znakiem swój r ó g w jej łonie. Wcześniej widziano w jednorożcu z dziewicą przezwyciężone Chrystus cieszył t y m kryje dokonała; krzyż tego o k r e s u n i e b y ł p r z e c i e ż k r z y ż e m m ę k i , lecz zbawienia. dziesięcioleci wyobrażeniem wiszący na tryumfatorem symbol Chrystusa z Maryją. chyba sformułował D o m n i e m a n i e t o po raz pierwszy A l b e r t M a g n u s ; „ Ó w j e d n o r o ż e c jest Chrys­ t u s e m , k t ó r e g o w ł a d z y , w y o b r a ż o n e j j a k o r ó g , n i k t się nie oprze... za i władcą. D o p i e r o w sztuce g o t y k u jego m ę k a i opuszczenie z o s t a ł y Jednorożec reaktualizowane i uwiecznione. s a m ą m y ś l o w y w y ż s z e n i u s i ę s t r ą c i ł L u c y p e r a z n i e b i o s i za u g r y ­ ten wydawał się d z i k i m i nieokiełznanym, zienie j a b ł k a w y p ę d z i ł A d a m a z R a j u . P i e r w o t n y ś w i a t potopem, I X Sodomitów gdy zniszczył zaś piekielnym ogniem i siarką. Tak sro- ż y ł s i ę j e d n o r o ż e c w n i e b i e i n a z i e m i , a ż go p e ł n a c h w a ł y dziewica, Po w s t ą p i e n i u do nieba, Chrystus ł a t w o rozwiewa się w ideę, coraz b a r d z i e j t r a c i c i e l e s n o ś ć i o d d a l a s i ę o d s z a r e g o człowieka g d y w s z e d ł d o j e j z a m k u , p r z y j ę ł a d o s w e g o ł o n a i u c i e l e ś n i ł a go. D z i ę k i t e m u , wedle boskiego postanowienia, nieuchwytny mógł — a czystą ideę ł a t w o m o ż n a przerabiać na ideologię. T y m i , któ­ z o s t a ć s c h w y t a n y przez m y ś l i w y c h , to znaczy przez pogan i ż y d ó w ' rzy g o d a r e m n i e w y c z e k u j ą , s ą m a l u c z c y , s p r a w i e d l i w i i p o b o ż n i , 1 zgodził się u m r z e ć czyli c i , k t ó r y c h Natomiast dotyczą panowie, błogosławieństwa książęta Kościoła Kazania i świata na Górze. (przedstawieni w wizerunkach S ą d u Ostatecznego najczęściej w ś r ó d p o t ę p i o n y c h , podczas g d y n i e m a t a m b i e d a k ó w ) przebywa n a razie w niebiosach są zadowoleni, że Chrystus i nie przeszkadza i m w doglą­ B i e d a k , k t ó r e g o w i a r a n i e jest ś l e p a , lecz p r z y c a ł e j poboż­ daniu w ł a s n y c h ności z l e k k ą interesów. podszytą wać, że Zbawicielowi brał o n p a ń s k o ś c i nieufnością, musi pomalutku podejrze­ dobrze się w niebie powodzi, że m o ż e i z a p o m n i a ł o biedzie, k t ó r ą z o s t a w i ł za podania, się c z ł o w i e k i e m krzyżu." Syn Boży wcale nie miał i cierpieć j a k człowiek. Trzeba go b y ł o dopiero s k ł o n i ć , ba, p o d e j ś ć , p r z e c h y t r z y ć , a b y d a ł się schwy­ tać i zabić. W t y m prawie występuje jako pewnego bluźnierczym rodzaju wyobrażeniu przynęta, która dziewica doprowadza mysł został wyrażony z naiwną bezpośredniością. sobą. ochoty W takim nastroju mogło powstać wyobrażenie o mistycznym Jak ł y c h w N i e m c z e c h w ś r e d n i o w i e c z u w i e r s z y n i e s ł y c h a n y t e n po­ na­ przyjść na ś w i a t ? jednorożca. ochoty stać dobrowolnie na tajemniczego j e d n o r o ż c a do tego, ż e zasypia w jej łonie. W j e d n y m z powsta­ Być m o ż e ó w Z b a w i c i e l j u ż za p i e r w s z y m r a z e m nie m i a ł polowaniu na Wedle często w wierzeniach ludowych, Sfa piersi matki zaśnięty Ten, co przez świat niepojęty. Pobożną myślą przejęty Matczynym ionem objęty Został jednoróg ujęty. 237 �II. Plastyozne część tej jednorożec Jednakże zostaje a Chrystus w areszcie, wyobrażają trzynastowiecznych tylko rzeźbach p r z e b i t y przez m y ś l i w e g o n a łonie dziewicy. kogo w przeważnie francuskioh te nie wyjaśniają, dziewica i m y ś l i w y . turyńskie pozostawiają go We przedstawienia wyraźniejsze pujący przedstawienia idei. jednorożec, wszystkim 19. W ł a d y s ł a w C h a j e c , swoj polowania na wymowie, kogo przede z X V wieku lecz k w e s t i ę ś m i e r c i są jednorożca o t w a r t ą . M y ś l i w y m jest s a m B ó g Ojciec l u b z a s t ę ­ Archanioł Gabriel. Jednorożec znalazł schronienie u dziewicy w »hortus conclusus«. Przed ogrodem Archanioł brojony we włócznię i wiodący Zarówno jedną, jak i d r u g ą figurę aresztowanym" na s m y c z y p s y daje na uz­ trąbce Chajec nazywa „Chrystusem ( i l . 1 9 ) . D l a o b u s p o r z ą d z a w ł a s n o r ę c z n i e i sta­ rannie łańcuch, z a m y k a n y niekiedy d o k ł a d n ą imitacją wyobraża Niemieckie, a jednorożca d r e w n o p o l i e h r o m . , w y m . 1 8 x 2 6 e m . 1971 r. Nie warto by o t y m wspominać, majsterkowiczów, sztuczkach dziwy którzy lubują (np. „ G o l g o t a " rzeźbiarz, nie g d y b y Chajec się w t r u d n y c h do w butelce). J e d n a k ż e zajmuje się takimi kłódki. należał do wykonania Chajec, fidrygałkami, z jednego k l o c a całe sceny, n p . s t a j e n k ę b e t l e j e m s k ą , praw­ rzeźbi eliminując w s z y s t k o , co n i e jest d l a niogo i s t o t n e . J e ż e l i u w a ż a , ż e w żaden s p o s ó b nie m o ż o z r e z y g n o w a ć z obcego m a t e r i a ł u j a k o dodatku, czyni t o bez serca, a n a w e t w p r o s t n i o c h l u j n i o . I t a k z jednego t r a d y c y j n y s y g n a ł , że z w i e r z y n a jest osaczona. N i e jego zadaniem kawałka jest u d e r z y ć . W t y m p r z e d s t a w i e n i u , o d p o w i a d a j ą c y m Zwiasto­ w y k r o i ł c z e r w o n ą c h o r ą g i e w z w y c i ę s t w a dla swojego Z m a r t w y c h ­ w a n i u , j e d n o r o ż e c jest j u ż j a k b y pokonany. czerwonego plastiku, który wpadł mu kiedyś w ręce, wstającego, strumień krwi wypływający z boku Ukrzyżowanogo, chwytany X przez anioła do kielicha oraz czerwony krawat dla swojego L e n i n a ; i p r z y b i ł j e bez s k r u p u ł ó w g w o ź d z i a m i — Chrys­ N i e w a ż n e , że w polskiej sztuce l u d o w e j m i s t y c z n e ł o w y j e d n o r o ż c a nie s ą znane. W s p o m n i a ł e m o nich, p o n i e w a ż dość rozpowszechniono w y o b r a ż e n i e — chociaż w s p o s ó b w y i sięgający do ludowej p o d ś w i a d o m o ś c i pragnienie zmuszenia nie chcącogo nadejść pozostania ? Czy naprawdę taka pobożność ludo­ Zbawiciela p r z y b y c i a , a l b o , co n a j e d n o w y c h o d z i , c h c ą c o g o odejść nieco — cego g ł o w ę k u p a t r z ą o e m u — oraz d r u g ą f i g u r ę , nie ikonografii sztuki ludowej, jednak puszczalnie w więziennoj — nie na tej Chrystusa występującą siodzącego k a m i e n i u , lecz n a tradycji zwracają­ w pozycji ziemi, celi. J e d n ą n o g ę p o d k u r c z y ł , przy­ aby m ó c w geście Chrystusa Frasobliwego — oprzeć na kolanie łokieć, a na dłoni głowę, d r u g ą m a w y p r o s t o w a n ą i p r z y k u t ą do 238 k r a w a t do brzucha. blaszano t a b l i c z k i z w y t ł o c z o n y m i n a p i s a m i . U s t a l a j ą one figury, a czasami o p a t r u j ą Rzeźbiarzy trudności ją krótkim nazwę komentarzem. i malarzy będących analfabetami lub mających w c z y t a n i u i p i s a n i u c z ę s t o w y r ó ż n i a i n t e n s y w n y sto­ sunek do s ł o w a pisanego, z w ł a s z c z a d r u k o w a n e g o ; p r a g n ą co p r z e d s t a w i a j ą , d a ć możliwie ścisłą n a z w ę . N a p r z y k ł a d temu pan W i ś n i o s , u w a ż a n i e m a l k a ż d ą k s i ą ż k ę za c z a r o d z i e j s k ą l u b ś w i ę t ą Chajec c z ę s t o r z e ź b i ł „ C h r y s t u s a p r z y s ł u p i e " wedle „Frasobliwego", do obca'! małopolskiej, Chrystusa przykutego do s ł u p a i żałośnie w k r w i do b o k u , a L e n i n o w i I n n y c h a r a k t e r m a j ą w y k o n a n e przez Chajca d l a w i e l u rzeźb do gwałtowna, n i e u b ł a g a n a i n i e p o z b a w i o n a pew-nego o k r u c i e ń s t w a b y ł a b y spirytualności zupełnie tusowi strumień jaskra­ przedchrześcijańskiej. Czy n a p r a w d ę nie z n a l a z ł o b y się w polskiej s p i r y t u a l n o ś c i wej na wyrażają słupa. o b j a w i a j ą c ą t o , co d l a g ł u p c a pozostaje czegoś wymyślonego, rzyło czarno się rzeczywiście. na malowaniu białym, Żywoty rozumie zmienić u k r y t e . N i e maluje nigdj t y l k o t o , co w e d l e j e j p r z e k o n a n i a świętych, spisano w d o s ł o w n i e ; nie o d w a ż y ł a b y najmniejszego szczegółu. Uważa T o samo odnosi się do blaszanych się przj o b r a z y Zf niegotowo, d o p ó k i joj syn nie wypisze u dołu w i e l k i m i co p r z e d s t a w i a j ą . wyda książkaoł literami tabliczeł w y k o n a n y c h p r z o z C h a j c a z w i e l k i m s t a r a n i e m i t r u d e m . N i e sf �one dodatkiem do rzeźby, lecz kropką nad „ i " . W odczuciu Chajca, dopiero one czynią figurę dokumentem. Podobnie ma się chyba sprawa z łańcuchami, które Chajec wykonuje z największą dokładnością. Ich symbolika jest równie prosta jak zdumiewająca. To sam Chajec zakuwa swojego Chrys­ tusa we własnoręcznie wykuty łańcuch. Zakucie to oznajmia: nie dzieje się nam dobrzo; nie skończyła się Twoja męka, dopóki nam powodzi się tak źle; musisz więc pozostać z nami jako cier­ piący wśród cierpiąoych; rozumiemy, że odpowiadałoby Ci wstą­ pienie na niebiosa i odsunięcie się od wszystkiego, ale nie uwol­ nimy Cię, nie zadowolimy się obietnicą przysłania nam na po­ ciechę Duoha Świętego, który i tak nie będzie do nas dopusz­ czony. Podobna myśl zdaje się wyrażać opisany już „Upadek pod krzyżem". Upadły Chrystus wyraża solidarność z nie mogącym się podnieść biedakiem. Ale chodzi t u jeszcze o coś więcej — w kon­ templacji Chrystusa, którego przedstawił jako godnego pożało­ wania ziemskiego robaka, własna nędza nabiera dla Chajca sensu, zostaje uświęcona i podniesiona do rangi naśladowania Chrystusa. Lecz warunkiom tego, że Chajec może się podnieść ze swego upad­ ku, jest to, iż z taką stanowczością związał syna bożego z prochem ziemi . 3 Wspomnijmy t u jeszcze o starej przydrożnej kapliczce w Przytkowioach (Małopolska). Figura przedstawiająca Upadek pod krzyżem, umieszczona jest w jak gdyby sklepionej niszy, przypominającej loch. Chrystus i tak nie mogący już iść, został dodatkowo zamknięty masywną kratą. Wyjaśnienie, iż stało się to dla zabezpieczenia figury przed kradzieżą, jest nieprzekonujące. Krata pochodzi z czasów, gdy kradzieże ludowych rzeźb jeszcze nie weszły w modę. A może, gdy już o kradzieży mowa, krata ta oznacza, że szary człowiek nie pozwoli na odebranie mu jego biednego Chrystusa ? Rabunek taki grozi mu od czasów Konstan­ tyna. Również Pantokrator z Monreale jest jednym z wielu ukra­ dzionych ludowi i przerobionych Chrystusów. I I . 20. Jarosław Furgała, O. Kolbe, techn. mieszana. 1974 r. XI Chajec zatrzymał swojego,,Chrystusa aresztowanego" w sta­ nie cierpienia; ludowe legendy o trwająoej wędrówce Zbawiciela po ziemi ukazują go jako osobliwe połączenie wszechmocy i biedy. Niekiedy wyrządzone Chrystusowi cierpienia i rany odmalowane są ze szczególnym pietyzmem, z pedantyczną, jeżeli nie lubieżną dokładnością. Czy nie kryje się za t y m wyobrażenie, iż męka i krew Jezusa są naszym zbawieniem, lecz że ów Jezus chyba jeszcze nie dość cierpiał, że dalej musi przelewać swą krew, póki do naszego prawdziwego zbawienia tyle jeszoze brakuje ? A gdy mnie na sąd rano prowadzili Tam gdzie się sędzię byli zgromadzili Świadki fałszywe kupili B y mnie na śmierć potępili Srodze osądzili. A tam mnie w kącie jednym postawili I oczy moje szmatą zasłonili Twarz moją spollczkowali Pięściami poszyjkowaii Zbili i zdeptali. Przy t y m trzeba uwzględnić jeszcze inną rzecz, ubogi lud nie tylko żył w nędzy, nie tylko był lekceważony i eksploatowany, ale nadto dręczony. Dyby były przeznaczone dla maluczkich, nie dla dobrze urodzonych panów, zaś czarownice, które tak ochoczo palono, najczęściej wywodziły się z niższych warstw. Gdy przy­ równywano krzywdę i nikczemność wyrządzoną Zbawicielowi z krzywdą i nikczemnością odczutą czy to osobiście, czy jako kla­ sa na własnym ciele, znowu powstawała solidarność, zrównanie biednego chudziny i boskiego męczennika. Jednocześnie dawano też do zrozumienia panującym, iż uważa się ich nie tylko za łupieżców biedoty, lecz i za morderców Boga. Jedni żyłami wołowymi bili Drudzy z morskiego ciernia rózgi mieli Okrutnie mnie biczowali Ciało me sztukami rwali Srodze katowali. Przedstawienia tego rodzaju często były w niemieckim i ni­ derlandzkim malarstwie tuż przed reformacją i trwały aż do wo­ jen chłopskich. Większość owych malarzy była zaangażowana po stronie roformacji, a liczni z nich sympatyzowali otwarcie ze zbuntowanymi chłopami. Po stłumieniu powstań chłopskich obrazy te wyszły z mody w oficjalnej sztuce i jako „upadłe dobro kulturalne" przeszły do kręgu kultury ludowej. Tam ludzi cztery miliony było Miłosiernego żadnego nie było Który by mnie pożałował W mojej męce poratował Żadnego nie było. Jedna z pieśni, śpiewana od końca 17. stulecia przez pielgrzy­ mów na drodze krzyżowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, brzmi: Trzeci łańcuszki żelaznymi bili A tak mnie nimi okrutnie zranili Bili mnie aże do kości Nie było żadnej litości Człowiecze dla ciebie. Jedni mi biotem oczy zarzucali Drudzy mnie bijąc, na twarz moją plwall I nogami mnie deptali Jfa obie strony szarpali Srodze wyrządzili. 239 �T a stara pieśń jest d o k ł a d n i e p a s u j ą c y m obrazów m a l o w a n y c h przez Marię Wiśnios tekstem do (ur. w roku wielu g d y t r a d y c y j n y ś w i a t l u d o w y c h w y o b r a ż e ń z a c z ą ł z a n i k a ć i wie­ 1912). l u r z e ź b i a r z o m nie b y ł znany. A ż e b y s t w o r z y ć coś „ l u d o w e g o " , M i m o iż w i e l o k r o t n i e p r z e d s t a w i a ł a j u ż t e n t e m a t , s t a ł o p o w r a c a muszą do M ę k i P a ń s k i e j , do Chrystusa n a G ó r z e O l i w n e j , do (co Upadają­ oni albo tępo nie daje naśladować żadnego t o , co i n n i p r z e d zadowolenia), albo z a n u r z y ć nimi robili się w sobie, cego p o d k r z y ż e m , d o C h r y s t u s a s t a r a n n i e p r z y b i t e g o d o k r z y ż a , a b y w y c i ą g n ą ć z p o d ś w i a d o m o ś c i o b r a z y j a k b y l u d o w e . M o ż e się a przede w s z y s t k i m do Chrystusa z p o b o ż n y m w p r o s t s a d y z m e m w t e d y o k a z a ć , że ta p o d ś w i a d o m o ś ć sięga do okresu przedchrześ­ m ę c z o n e g o w izbie t o r t u r ( i l . 18). P a n i W i ś n i o s m a l u j e cijańskiego i znalezione t a m w y o b r a ż e n i a w y w o d z ą świętych ze szczególnym zamiłowaniem dla ich żywoty męczeństwa. rych się z prasta­ mitów. M o ż n a b y z a d a ć p y t a n i e — s k ą d się bierze t a k a ż ą d n ą k r w i reli­ g i j n o ś ć , ale w y d a j e m i s i ę , ż e b y ł o b y t o p y t a n i e X I I sformułowane fałszywie. Gdy J e ś l i P a n t o k r a t o r zostaje m o w a o sztuce l u d o w e j , m i m o w o l i roztacza się p r z e d oczami gigantyczna się przedstawienie „Cepeliada", „Mazowsza", rapsodia barw, nie wzruszające świątki znowu zmieniony na cierpiącego, to kryje kończące i przemiłe z p o w r o t e m s p r o w a d z o n y n a zie­ m i ę i , j a k g d y b y w karze za swe d ł u g i e p r z e b y w a n i e w oddali, się w t y m b u n t uciś­ nionych, niezadowolenio m a l u c z k i c h , k t ó r z y podczas mistycznej Chrystusiki. Ł a t w o uchodzi uwagi, że k u l t u r a l u d o w a — k u l t u r a biesiady zawsze z r e s z t ą w y k r a c z a j ą c a czysto etnicznie p o j m o w a n y Jest t o j e d n a k t y l k o j e d n a strona. O d w r o t n a s t r o n a tego samego l u d — m a o g r o m n ą rozpiętość. R o z c i ą g a się ona o d n i e w i n n y c h p r o c e s u n o s i c e c h y d z i a ł a n i a s a m e g o K o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł zdaje się ziemsko-rajskich b y ć g o t o w y w y d a ć l u d o w i tego Chrystusa, k t ó r e g o m u w poza o g r o d ó w p a n i B a r a ń s k i e j a ż do, t k w i ą c e j daleko przedchrześcijańskiej mentalności, mistyki krwawych wysoko postawionych, nigdy odpowiada elitarnej i przede chologii. być i A l e t e ż do „patologiczne", Kościół niedbale i na uboczu. niegdyś Ofiarowuje l u d o w i Chrystusa Boleśeiwego j a k o boskiego ekshibi­ P o g l ą d , iż wielkie o t c h ł a n i e o t w i e r a j ą się j e d y n i e w ludzi, przez zabrał, sprawuje jednak n a d n i m w dalszym ciągu ścisłą kontrolę. ofiar w obrazach pani Wiśnios. wykształconych nakarmieni byli zaś podchodzić z wielką który uparcie p o m i n a , co w y c i e r p i a ł zwykłych pokazuje swe r a n y , nieustannie i , wyliczając wiernemu ludowi przy­ wszystko psy­ co d l a n i e g o z r o b i ł , p r ó b u j e g o z m u s i ć , a b y o k a z y w a ł t a k i e p o s ł u ­ muszą s z e ń s t w o , p o k o r ę i o f i a r n o ś ć , j a k i e c e c h o w a ł y jego samego. Chrys­ ostrożnością. t u s t e n s p e ł n i a w g r u n c i e rzeczy t ę s a m ą r o l ę co P a n t o k r a t o r . G d y wszystkim niemądrej przypuszczenia, że takie p r z y p a d k i należy cjonistę, duszach P a n i W i ś n i o s , p r z y całej swej p r o s t o c i e , m a w sobie c o ś r o z m a ­ P a n t o k r a t o r t r z y m a p r o s t y l u d z d a l a o d siebie i a u t o r y t a t y w n i e r z o n e g o : j e s t o n a za p a n b r a t ze ś w i a t e m n a d z m y s ł o w y m i d u c h a ­ nakazuje m u trwanie na w y z n a c z o n y m miejscu, Chrystus Boleś- mi zmarłych. Zapewne dlatego, a przede swojego m a l a r s t w a (w jej okolicy c i w y brata się z m a l u c z k i m i — i zwiastuje i m to samo. wszystkim z powodu wieśniaczki nie m a l u j ą ) , Jednakże m i m o wszystko ó w Chrystus B o l e ś c i w y jest p o m y s ł e m spo­ dwuznacz­ łeczność wiejska jej nie akceptuje. W m i n i o n y c h stuleciach b y ł a b y nym. z niej idealna czarownica, sprawia z r e s z t ą w r a ż e n i e j a k b y p o d ­ u r z ą d z o n y , n a t o m i a s t przez c i e r p i ą c e g o ś w i a d o m i e w i e d z i a ł a o procesach c z a r o w n i c i z d a w a ł a sobie spra­ światem włada niesprawiedliwość — a ponieważ w t y m władaniu w ę z tego, ż e w i n n y c h czasach p o t r a k t o w a n o b y j ą z t y m s a m y m sam rzeczowym świetle. i pedantycznym okrucieństwem — jak Zbawiciela Przez P a n t o k r a t o r a K o ś c i ó ł twierdzi, ż e ś w i a t jest bierze udział, ukazuje samego dobrze C h r y s t u s a p r z y z n a j e , iż siebie w dość wątpliwym i m ę c z e n n i k ó w na jej obrazach. Pierwotna religijność w swej mroczności, X I I I przypominającej W y d a n e g o m u , ale t r z y m a n e g o dalej p o d k o n t r o l ą świat b a ś n i braci G r i m m , przejawia się nie t y l k o w dziełach p a n i Wiśnios. M a m w swoich zbiorach — aby wymienić j e d e n p r z y k ł a d — Zamordowanie Abla Ryszarda zna Sęka. Rzeźbiarz a z opowiadań biblijnych ten przez jeszcze Kaina, figurę dłuta mało scen, zdumiewająco nografii chrześcijańskiej, ujęcie: mord runek Męża Boleśeiwego albo też »Imago cierpiącego znalazł i A b e l p o d o b n i są do tak przyjść siebie przed n i m i b ł a g a j ą c e g o o życie A b l a — albo raczej, K a i n mistyczne i w się jako iż b ł a g a n i e widać wyraźnie, widzia­ nadludzkiej Abla oglądającego jest n a w e t nie powinno A l e t e n przez K o ś c i ó ł u s t a l o n y dystans m i ę d z y Chrystusem ny z perspektywy klęczącego, przedstawia że dla Wize­ przedstawia do g ł o w y , iż m o ż e m u b y ć p o d o b n y . j a k bliźniacy, z t y m , że K a i n jest o wiele w i ę k s z y o d k l ę c z ą c e g o miary mocarz. Z rzeźby osobliwej postaci, cierpiącemu w podobny sposób j a k Chrystus iko­ z u p e ł n i e archaiczne, p r a t y p o w e r y t u a l n y . Jego K a i n w Pietatis« prawie niemożliwe u t o ż s a m i ć się z t a k i m Chrystusem. Biedakowi i z ż y w o t ó w ś w i ę t y c h prawie nic nie jest m u znane. N i e z n a j ą c t r a d y c y j n e g o u j ę c i a tego t e m a t u w kościelną, c i e r p i ą c e g o C h r y s t u s a l u d sobie p o m a l u t k u p r z y w ł a s z c z a ł . choćby i cierpiącym l u d e m zostaje czasie r e f o r m a c j i przez wyobrażenia n y c h a r t y s t ó w . N a r y s u n k u z 1522 r o k u jest cierpiącym zniesiony przez ruchy poszczegól­ przedstawił starzejący się D i i r e r samego siebie z b i c z e m i r ó z g ą w r ę c e j a k o c z ł o w i e k a bezowocne, g d y ż K a i n ( w p r z e c i w i e ń s t w i e d o t e k s t u B i b l i i ) z ca­ dręczonego ł y m spokojem, a nie w afekcie w z n i ó s ł n a d n i m swój miecz i jest a u t o p o r t r e t o w i t y t u ł : Mąż najwidoczniej przekonany, że zabicie A b l a jest jogo o b o w i ą z k i e m . t a k i e u t o ż s a m i e n i a s i ę z z a s m u c o n y m C h r y s t u s e m n a l e ż ą w sztuce Sąsiad Sęka, konkurować pod szechnionych Bolesław Suska, k t ó r y względem nieznajomości i tradycyjnych religijnych mógłby śmiało najbardziej nione w polskiej sztuce l u d o w e j . ka wydumał jeszcze o s o b l i w s z ą i k o n o g r a f i c z n i e f i g u r ę . C h o d z i t u o d o ś ć w pobożnym Boleściwy. zuchwalstwie W późniejszych w Podgrodziu, człowieka nych m i podbródków, duży G d y o d w i e d z a m starego Buźnia- posiadającego największy nowych na, u dołu zaś, w znacznym odstępie, grupa ludzi w y r z u t e m l u b z n o w u po p r o s t u smutnie i bezradnie część obrazu p r z e d s t a w i a j ą c e g o Suski nie m a chcieliby poehwj'eić na załamywania w chmurach Mis­ rąk z tęsknoty. Świętą Rodzinę, uciekającą z w y k ł y m ośle, ale j a k b y w b y ć dolna W n i e b o w s t ą p i e n i e , gdzie ucznio­ wie z r o z p a c z ą w y c i ą g a j ą ręce do z n i k a j ą c e g o trza. U wyciągająca W z o r e m dla tej g r u p y m u s i a ł a balonie. D o k ł a d n i e tak objaśnił m i Suska s w o j ą p r a c ę : źli ludzie chcieli zgładzić nie Frasobliwych, którzy niezmierny podbródek. Diirer wego, k t ó r a „zmartwiony a P a n B ó g p o s t a n o w i ł w z i ą ć j ą d o siebie, do nieba. B o l e s ł a w Suska i pomyśleć nad tymi oskarżycielskim Chrystusów wystawiają jest uformo­ o ile m i w i a d o m o , jest pierwszym, dla Diirera wieśniak" z kołka, jost t a k ż e na Wielki który faski w y r a z e m m e l a n c h o l i i , siedzi s a m y m szczycie w ą t ł e j do garnka — przebity od tyłu masła, miski, nadnaturalnej i niepewnej koszyka, dzbanka wielkości mieczem ( i l . 2 2 ) . R y s u n e k z n a j d u j e s i ę w p o c h o d z ą c e j z 1 5 2 5 r . Nauce przykładami. rynek na dzieła polskiej r z e ź b y ludowej o t w o r z y ł się w momencie, 240 również, małego konstrukcji byłoby z tych światu, z s k o j a r z y ł Frasobliwego z c h ł o p e m . W pozycji Chrystusa Frasobli­ Jezusa, g d y p r z y s z o d ł n a ś w i a t ; Ś w i ę t a R o d z i n a m u s i a ł a u c i e k a ć , Warto Każdy grożąc tałych. właśnie z Budzisk odtrąbił historię zbawienia. zna­ w a n y n a p o d o b i e ń s t w o s w e g o t w ó r c y i k a ż d y r ó ż n i s i ę o d pozos­ Ci ludzie t y m razem ze zawsze w i d z ę u niego d w ó c h a l b o trzech kloc z dwiema scenami: w górnej części o d l a t u j ą c a Święta Rodzi­ ręce k u u l a t u j ą c y m . stuleciach uczonej do r z a d k o ś c i — ale a ż p o dziś d z i e ń s ą one rozpowszech­ z nim rozpow­ wyobrażoń, i melancholijnego, dając rzenia cyrklem i poziomicą Diirera mie­ i jest i r o n i c z n y m piojektem pomnika k u pamięci pokonania buntowniczych chłopów (którycli �II. tysiące właśnie w o w y m 21. J. roku wymordowali Lurka, książęcy Pocałunek żołnierze). Judasza, w fragment. sztuce ludowej. N i e m o ż e jej s y m b o l i z o w a ć ż a d n a maszkara, Nad znaczeniem r y s u n k u snuto wiele d o m y s ł ó w . D z i ś p r z y j m u j e ż a d n a paszcza piekielna. M o ż e j ą u j a w n i ć się za p e w n i k , i ż D i i r e r , kto owej nicości s p o g l ą d a w oczy — Chrystus Frasobliwy. Stwa­ który nie b y ł przyjacielem rewolucji, wyraził w s w y m szkicu p o m n i k a żal z p o w o d u doznanych chłopów niegodziwości przez i gorzkio szyderstwo z takiego nad nimi Chrystusa F r a s o b l i w e g o , Chajec przezwyciężyć w ł a s n ą r o z p a c z . C h r y s t u s F r a s o b l i w y , B ó g bez B o g a , j e s t w a r u n ­ uszlachetnią, t u postać smutnego chłopa, ukazując lecz t u i d z i ś . Te sprawy są mistyczne i równie go w p o s t a w i e z g o d n e j z a r ó w n o z p o s ę p n y m a u t o p o r t r e t e m z r o ­ k u 1492, j a k i z j e g o M e l a n c h o l i ą , a t a k ż e z C h r y s t u s e m F r a s o b l i ­ — wym Małej znakiem Pasji. O n i wszyscy — chłop, wielki artysta i Syn przedstawiony przez cennym rozmyślaniach o d a r e m n o ś c i wszelkich usiłowań, już nie potrafią ludzi, ich k o m u n i ą się b r o n i ć p r z e d r o z p a c z ą . C h r y s t u s F r a s o b l i w y j e s t t o Chrystus wydany melancholii i rozpaczy, pozostawiony śmierci, opuszczo­ ny przez O j c a i t y m s a m y m j a k b y bez B o g a . W t y m b e z g r a n i c z ­ należy darem, składnikiem świeckich ? W naga nicość nie da się przedstawić (ił. 14), u między j a k chleb Lurki wskazują jest Kołacza zaś obojgiem starych t u jakiejkolwiek na jednorodną rzeczywistość, nie zna p o d z i a ł u k i e , doczesne i transcendentalne, — chleb (ił. 15). C z y j e d n a z t y c h zasadzie nie w i d z ę Obie figury Jednakże U figur spraw różnicy, i t a m chodzi o chleb j a k o ż y w y p o k a r m , a zarazem chleb z n a jeszcze, c z y j u ż m o ż e człowiek. Chrystusa komunii ze ś w i a t e m Chrystus a t e i s t y c z n y . W się biedny, u d r ę ­ konkretne i Lurkę. do sztuki sakralnej, a druga odnosi się t y l k o do n y m s m u t k u niebo przestaje d l a niego istnieć, jest t o w t y m ujęciu tej sytuacji znajduje Kołacza eucharystii, ciałem Boży są w y s t a w i e n i na t ę s a m ą p o k u s ę . Zatopieni w p o n u r y c h czony próbuje tylko, k i e m boskiej g o d n o ś c i człowieka — i t o nie w dalekiej przyszłości, zwycięstwa. Diirer rzając i pokazać ten która na sakralne tu życia. nie i świec­ naturalne i nadprzyrodzone. 242 �c h ę t n i e o k r e ś l a ł a z a r ó w n o s o c j a l i s t ó w , j a k i k l e c h ó w j a k o ludzi nio z n a j ą c y c h ojczyzny. Z a s k a k u j ą c a jest p o p u l a r n o ś ć postaci ojca Kolbego w ś r ó d p o l s k i c h r z e ź b i a r z y w okresie coraz w i ę k s z e g o regresu t r a d y c y j ­ nego k u l t u ś w i ę t y c h . W konkursie „ W i e l c y Polacy, ich życie i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , zorganizowanym przez M u z e u m E t n o ­ graficzne w T,oruniu w 1974 r., prac p r z e d s t a w i a j ą c y c h o. K o l ­ bego — b y ł o 72, podczas g d y K o ś c i u s z k ę r z e ź b i o n o 65 razy, M i c k i e w i c z a — 42, C u r i e - S k ł o d o w s k ą — 34. W a ż n i e j s z e j e d n a k od ilości r z e ź b jest t o , że p o s t a ć ojca K o l b e g o jest, j a k się zdaje, bardzo bliska r z e ź b i a r z o m , dzięki czemu p o t r a f i ą j ą p r z e d s t a w i ć w s p o s ó b osobisty i świeży. Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a na p r z y k ł a d u m i e ś c i ł ojca K o l b e g o , o d m a w i a j ą ­ cego r ó ż a n i e c , w pewnego rodzaju klatce z d r u t u kolczastego, s y m b o l i z u j ą c e j o b ó z a j e d n o c z e ś n i e p r z y p o m i n a j ą c e j taberna­ k u l u m ( i l . 20). U B o l e s ł a w a A d a m i a k a p o s t a ć K o l b e g o znajduje się na tle w y o b r a ż a j ą c y m obozowe ogrodzenie, lecz r ó w n i e ż p r z y p o m i n a j ą c y m s k r z y d ł a lub o t w a r t e d r z w i c z k i t a b e r n a k u l u m , ( i l . 59, s. 223) Te n i e m a l na c h y b i ł t r a f i ł w z i ę t e p r z y k ł a d y jasno u k a z u j ą , j a k ą n i e z w y k ł ą ż y w o t n o ś ć m a , w b r e w wszelkim przypuszczeniom, s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w a w Polsce. O ojcu K o l b e nio trzeba d ł u g o opo­ w i a d a ć , zasada jego c z y n u , jego ś w i ę t o ś c i jest r z e ź b i a r z o m bliska. W m i ł o s i e r n y m o j c u K o l b e u c i e l e ś n i a się na nowo idea Chrystusa Frasobliwego. J e d n o c z e ś n i e p r z y k ł a d ten w y r a ź n i e ilustruje t o , co c h c i a ł e m w t y c h r o z w a ż a n i a c h w y k a z a ć : s p i r y t u a l n o ś ć ludo­ w a nie jest p o b o ż n o ś c i ą s k i e r o w a n ą w y ł ą c z n i e k u n i e b u , lecz s i ę g a do samego sedna h u m a n i s t y c z n e j k u l t u r y . W obawie, czy nie p o s u n ą ł e m się za daleko w m o i c h do­ m y s ł a c h , o d w i e d z i ł e m z n ó w Chajca w sierpniu 1976 r. B y ł w nie­ dobrym nastroju, smutny i mało komunikatywny. Przygłuchł jeszcze bardziej i n a r z e k a ł na zdrowie. N i e m i a ł ochoty na roz­ m o w y o Michale Archaniele, ale w s p o m n i a ł o Michelangelo i o t y m , że j a k i ś w a r i a t u s i ł o w a ł z n i s z c z y ć jego P i e t ę . W k o ń c u j e d n a k p o w i e d z i a ł , ż e c h ę t n i e pokazuje d i a b ł a j a k o „ o b r z y d l i ­ wego gada", bo „ d i a b e ł , k t ó r y się b u n t o w a ł przeciwko P a n u B o g u nie z a s ł u g u j e na lepsze przedstawienie". Mówił dalej, że tego św. M i c h a ł a , k t ó r y pokonuje d i a b ł a g o ł y m i r ę k a m i , sam w y m y ś l i ł . M o ż n a t u w i e r z y ć Chajcowi na s ł o w o , skoro w i n n y c h w y p a d k a c h bez w a h a n i a przyznaje się do tego, że t ę albo i n n ą r z e ź b ę w y k o ­ n a ł w e d ł u g w z o r u widzianego w kościele czy k s i ą ż c e . D o d a ł jesz­ cze, że nie wie, po co ś w . M i c h a ł o w i miecz i pancerz. „ P a n B ó g jest wszechmocny, j a k on c i pomaga, to i t a k wszystko p o t r a f i s z " . M a l a k o m u n i k a t y w n o ś ć Chajca m i a ł a tego dnia swojo po­ w o d y . S p o t k a ł e m się z n i m pierwszy raz po u k a z a n i u się a r t y k u ł u , w k t ó r y m a u t o r nie bardzo p a m i ę t a j ą c , co m u o p o w i a d a ł e m i nie z a d a j ą c sobie t r u d u sprawdzenia, n a p i s a ł o niedawno z m a r ł y m W ł a d y s ł a w i e Chajcu. M i m o m o i c h t ł u m a c z e ń , Chajec w dalszym c i ą g u m i a ł w r a ż e n i e , że j a sam u w a ż a ł e m go w t e d y za z m a r ł e g o . I jeszcze coś, o d w i e d z a j ą c y go razem ze m n ą m i ł o ś n i k chajcowej s z t u k i koniecznie c h c i a ł k u p i ć j a k ą ś r z e ź b ę , a Chajec za skarby ś w i a t a nie c h c i a ł m u niczego s p r z e d a ć , p r ó c z w y j ą t k o w o m a ł e j f i g u r k i Frasobliwego. G n i e w a ł a go nawet sama r o z m o w a na te­ m a t s p r z e d a ż y . Coraz bardziej chce o n m i e ć swoje r z e ź b y d o k o ł a , a ż e b y m ó c p o k a z a ć coś g o ś c i o m , k t ó r z y go o d w i e d z a j ą . Z r e s z t ą g o ś ć m i , o k t ó r y c h w t y m k o n t e k ś c i e najczęściej wspomina, są p r z e w a ż n i e dzieci, k t ó r y m l u b i o p o w i a d a ć p r z y p o m o c y swych r z e ź b święto i ziemskie historie. W p r z e c i ą g u l a t naszej z n a j o m o ś c i Chajec bardzo się z m i e n i ł p o d t y m w z g l ę d e m . K i l k a l a t t e m u r z e ź b y swoje c h ę t n i e sprzeda­ w a ł , a ceny, k t ó r e u s t a l i ł , b y ł y bardzo skromne. Cieszyło go po­ wodzenie jego r z e ź b . D w a l a t a t e m u pierwszy raz m i p o w i e d z i a ł : „ S p r z e d a ć to idzie szybko, ale robienie t o t r w a " . I coraz t r u d n i e j m u r z e ź b i ć , m a 72 l a t a — ale m ó w i , że m a 73 — i p r ó b u j e zatrzy­ m a ć p r z y sobie t o , co s t w o r z y ł , co jest k a w a ł k i e m jego ż y c i a . Może dlatego w y d a ł o m i się, że n i e c h ę t n i e p a t r z y na gości, bo n i e m a l zawsze coś c h c ą m u z a b r a ć . Coraz bardzioj się boi, żt w szystko m u się r o z p ł y n i e m i ę d z y p a l c a m i . Z a p y t a ł mnie w czasie na­ szej ostatniej r o z m o w y , czy j a t e ż m a m w r a ż e n i e , że czas biegnie teraz o wiele szybciej n i ż przed w o j n ą . S t w i e r d z i ł , że lata, p o r y r o k u , t y g o d n i e i d n i są coraz k r ó t s z e , a słońce ledwie wzojdzio — zaraz zachodzi i r o b i się w i e c z ó r . Chajec b y ł p o g r ą ż o n y w swoich problemach, w swoim s m u t k u . N i e m i a ł o m odwagi r o z m a w i a ć z n i m o P a n t o k r a t o r z e . Z a u w a ż y ł e m t y l k o , że m i a ł zrobionych p i ę ć n o w y c h , n o r m a l n y c h na pierwszy r z u t oka F r a s o b l i w y c h . Dopiero gdy z b l i ż y ł e m się do n i c h , z a u w a ż y ł e m , że k a ż d y z nich b y ł u w i ą z a n y na ł a ń c u c h u , p r z y m o c o w a n y do s ł u p a i z a m k n i ę t y za p o m o c ą k ł ó d k i . D u m n i e p o t w i e r d z i ł Chajec, że ł a ń c u c h y i kłód­ k i własnoręcznie wykonuje. 2 3 I I . 22. A l b r e c h t D ü r e r . P r o j e k t p o m n i k a . 1525 r. PRZYPISY 1 B y ć m o ż e nie z w r ó c i ł b y m t a k i e j u w a g i na Św. Michała Chajca, g d y b y m nie p o c h o d z i ł z k r a j u , w k t ó r y m w a r s t w a r z ą d z ą c a w y k o r z y s t a ł a s z c z e g ó l n i e bezwstydnie A r c h a n i o ł a . Tendencja zniemczenia Św. M i c h a ł a , p r z e k s z t a ł c e n i a go w g e r m a ń s k i e g o wo­ jownika i führera, w niebiańskiego Zygfryda, ma swoją tradycję. G d y m i a n u j e się wojowniczego a n i o ł a p a t r o n e m n a r o d u , t o w y m a g a się od niego, b y p r z e w o d z i ł w o j n o m p o d e j m o w a n y m przez ó w n a r ó d . W t e d y a n i o ł zostaje ś w i ę t y m z n a k i e m f i r m o w y m dla dośó b r u d n y c h i n t e r e s ó w . Cesarz W i l h e l m I I w ł a s n o r ę c z n i e w y k o n a ł szkic, na k t ó r y m Św. M i c h a ł z o g n i s t y m mieczom w z y w a n a r o d y E u r o p y — przed­ stawione j a k o g r u p a opancerzonych bab ( „ L u d y E u r o p y — b r o ń ­ cie waszych n a j ś w i ę t s z y c h d ó b r ! " ) — do w a l k i z n i e w i e r n y m i b a r b a r z y ń c a m i ; p r z y c z y m cesarzowi szło po p r o s t u o i n t e r w e n c j ę W Chinach. W ( k a t o l i c k i m ) „ L e x i k o n fuer Theologie u n d K i r c h e " , k t ó ­ rego 10 t o m ó w u k a z a ł o się w l a t a c h 1930—1938, na ilustracjach obok h a s ł a „ M i c h a ł " widnieje a r c h a n i o ł z u p e ł n i e p o d o b n y do j a k i e g o ś w o d z a g e r m a ń s k i e g o , a w d o d a t k u , j a k to w ł a ś n i e w ó w ­ czas w e s z ł o w m o d ę , wznosi on p r a w ą d ł o ń w p o z d r o w i e n i u . I n n y św. M i c h a ł , o f a l u j ą c y c h b l o n d w ł o s a c h , niósł p o l e g ł e g o ż o ł n i e r z a przed t r o n b o ż y — z a ł a t w i a j ą c m u , j a k z tego jasno w y n i k a , prze­ p u s t k ę do r a j u bez k o l e j k i i s ą d u . B y ł y t o ż e n u j ą c e p r ó b y przypochlebienia się ś w i e c k i m w ł a d z o m , p r ó b y udowodnienia, że n i e m i e c k i k a t o l i c y z m jest r ó w n i e narodowo n a s t a w i o n y j a k nazistowska k o n k u r e n c j a , k t ó r a Kolekcja L . Zimmerera — il. 2, 4, 5—&, 10—16, 18—21; Muzeum Etnograficzne w Krakowie — il. 17 Fot.: W . K o g a l i ń s k i — ii. 1, 3 (repr.), 6, 10, 15, 16, 22 (repr.); J . Sobolewski — il. 7, 8, 12, 14, 21; .1. Świderski — il. 2, 4, 5, 9, 11, 13, 17—20 242 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1f5f9839409c472e32667157f358e3.pdf 4eea8a077b76da59b2e3ea7ee441eb45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1401 Title A name given to the resource Rozwój badań antropologicznych a 500 lat odkrywania Ameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2, s.7-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań) Rozwój badań antropologicznych a 500 lat odkrywania Ameryki Pierwsze etnograficzne opisy Nowego Świata znajdujemy w dziennikach Krzysztofa Kolumba. Od tego czasu w niemal wszystkich relacjach odkryw­ ców, żeglarzy, konkwistadorów, misjonarzy i osadników obszerne fragmenty „dedykowane" były tubylczej ludności amerykańskiego kontynentu. Opisy­ wano ich fizyczny wygląd, odmienne od europejskich obyczaje oraz świat ich stosunków społecznych i wyobrażeń religijnych. Tą drogą Europa poznawać zaczęła Indian, których „egzotyczny" obraz tworzony był ze stereotypów „obcego", elementów teorii „dzikości", podróżniczych fantazji przemiesza­ nych z rzetelnymi obserwacjami. Takie właśnie heterogeniczne konstrukcje tworzyły zręby „wiedzy źródłowej" o specyfice kulturowej pozaeuropejskich krajów. Wzbogacały one stopniowo ogólną wiedzę społeczną okresu Rene­ sansu i Oświecenia, walnie przyczyniając się do ukształtowania samodzielnej dyscypliny naukowej - nazywanej raz etnografią, to znów etnologią, a w końcu antropologią kulturową. Od początku rozwoju tej dyscypliny (myślę tu o nurcie tzw. „Vólkerkunde", wynikającym z tradycji badań kultur egzotycznych) studia nad kulturą mieszkańców Ameryki odgrywały bardzo istotną rolę, a jej przejawem stał się pewnego rodzaju „izomorfizm" między przekształceniami samej antropo­ logii, a miejscem zajmowanym przez badania nad społeczeństwami Nowego Świata. Te wzajemne relacje obserwować można na różnych płaszczyznach i w wielu odmiennych aspektach. W niniejszym szkicu chciałbym jedynie zasygnalizować te wątki, które dość wyraźnie ukazują, jak duże znaczenie w dziejach antropologii miały materiały i studia amerykanistyczne. Znacze­ nie to uwidacznia się w co najmniej czterech aspektach: po pierwsze przez „wzbogacenie" korpusu wiedzy na temat odmienności i różnorodności kul­ turowej mieszkańców Nowego Świata, który to proces zapoczątkowany �8 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI został pierwszymi podróżniczymi relacjami, a kontynuowany jest nadal na drodze odkrywania i poznawania coraz to nowych światów „etnograficz­ nych" - począwszy od izolowanych w głębi amazońskiej dżungli grup tubyl­ czych, nie mających dotąd prawie żadnego kontaktu z „zachodnią cywiliza­ cją", a skończywszy na etnicznych, rasowych czy młodzieżowych subkul­ turach współtworzących rzeczywistość dzisiejszych krajów Anglosaskiej i Ła­ cińskiej Ameryki. Po drugie, znaczenie to widoczne jest przez szczególną inspirację wynika­ jącą z amerykanistycznych studiów, a przede wszystkim ze specyfiki (od­ mienności) jej przedmiotu badań. Inspiracja ta tkwić mogła w „odkrywa­ nych" przez antropologów instytucjach (np. potlacz), w analizowanych i śle­ dzonych na gorąco procesach (np. akulturacji), czy wreszcie w możliwoś­ ciach stosowania szerokich i ambitnych badań porównawczych, śledzących zbieżności i rozbieżności kulturowego rozwoju w Nowym i Starym Świecie. Po trzecie, znaczenie to zauważalne jest w formie traktowania „amery­ kańskiej przestrzeni etnograficznej" jako dogodnego poligonu antropologi­ cznego, na którym badacz - niekoniecznie profesjonalny amerykanista - mo­ że przeprowadzać swoje ambitne zamierzenia, testując w konkretnych spo­ łecznościach swe hipotetyczne założenia, by na podstawie tych case studies wzbogacać ogólną wiedzę antropologiczną. Wreszcie, po czwarte, znaczenie to widoczne być może przez konkretny wkład badaczy amerykańskiej rzeczywistości kulturowej w ogólną antropo­ logię drogą dostarczania tej ostatniej nowych propozycji, konstrukcji teore­ tycznych czy narzędzi interpretacyjnych, czego przykładem może być kon­ cepcja areałów kulturowych, idea mikroewolucyjnego rozwoju, czy też nie­ które dyrektywy badań etnohistorycznych. W praktyce badawczej wszystkie cztery, wydzielone tu aspekty wy­ stępowały często łącznie, raz dając prymat studiom o charakterze idiograficznym, partykularnym (konkretno-kulturowym), to znów ustępując miejsca dociekaniom bardziej ogólnym, o wyższych ambicjach teoretycz­ nych. W ten sposób zacieśniała się szczególnie mocno więź między amerykanistycznymi zainteresowaniami kulturą Nowego Świata a rozwojem studiów antropologicznych. Antropologia odkryła tę rzeczywistość, pozna­ ła jej różnorodne kształty, konstruowała z tego tworzywa swoje wizje „egzotycznych" kultur i wprowadzała je w obręb nauk społecznych. Z dru­ giej zaś strony, wzbogacana tymi inspiracjami antropologia ulegała roz­ wojowi i modernizacji dostarczając amerykanistom nowych pomysłów i na­ rzędzi, dzięki którym jeszcze lepiej mogli oni interpretować przeszłość i współczesność Nowego Świata. Ten drugi - niewątpliwie bardzo ważny aspekt omawianego tu sprzęże­ nia, stanowi istotną część dziejów studiów amerykanistycznych. Stąd też w tym szkicu zostanie pominięty, nasza uwaga bowiem skoncentrowana zostanie na ukazaniu miejsca i roli badań nad kulturami zachodniej hemisfery w dziejach antropologii. Obok historii kształtowania się instytucji �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 9 badawczych, formowania poszczególnych kierunków i podejść teoretycz­ nych, działalności wybitnych naukowców i osiągnięć w poszczególnych subdyscyplinach i specjalnościach ważna jest także refleksja nad uwarunkowa­ niami i kontekstami rozwoju antropologii. Uwagi na temat znaczenia tema­ tów amerykanistycznych w procesie dojrzewania nauki o człowieku i jego kulturze są właśnie częścią tego rodzaju rozważań. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia kulturowa (społeczna) powstała jako nauka zajmująca się „innymi", „odległymi" i „egzotycznymi" kul­ turami, które znajdowano poza obszarem Europy, na przysłowiowych „kre­ sach cywilizacji" czy tzw. „antypodach". Stąd też do niedawna jej zakres terytorialnych zainteresowań ograniczał się głównie do tubylczych rejo­ nów tzw. trzeciego świata i tych nowoczesnych krajów pozaeuropejskich, w których obrębie powstały enklawy zamieszkiwane przez ludność auto­ chtoniczną. Czy jest zatem zabiegiem uzasadnionym, by w tej sytuacji przy­ pisywać jakieś szczególne znaczenie tematom amerykanistycznym jeśli wszystkie „zamorskie" terytoria cieszyły się dużym zainteresowaniem ant­ ropologów? Sądzę, iż na pytanie to odpowiedzieć można twierdząco od­ wołując się zarówno do ilości, jak i do jakości prac powstałych na podstawie materiałów amerykańskich, a także do szczególnej roli amerykańskiego kon­ tynentu w dziejach kultury i nauki. Po pierwsze zauważmy, iż kontynent amerykański, choć odkryty stosun­ kowo późno, stał się bardzo szybko terenem europejskiej penetracji i osad­ nictwa, a co za tym idzie - także przedmiotem zainteresowań badaczy kultury. Praktycznie rzecz biorąc - już od pierwszych lat hiszpańskiej konkwisty docierać zaczęły do Starego Świata raporty, listy, opisy podbijanych ziem i przebiegu podróży, zawierające bogaty materiał etnograficzny, uka­ zujący odmienność kulturową autochtonicznych mieszkańców. Proces ten nigdy nie został wyhamowany i z nieustającą siłą oddziaływał na nauki społeczne aż do połowy X X w. Na tym tle nieco odmiennie wyglądało zainteresowanie innymi kontynentami. Azja - choć zawsze fascynowała Europejczyków swą odmienną cywilizacją i romantyczną tajemniczością - była trudniej dostępna zarówno ze względów politycznych (niezbyt łatwa i powolna ekspansja kolonializmu) i religijnych (niewielkie sukcesy misyjne), jak i badawczych - wymagających gruntownego przygotowania orientalistycznego. Stąd też zapewne zdecydowany prymat profesjonalnej orientalistyki nad studiami antropologicznymi w obszarze studiów azjanistycznych. Lepszym wzięciem u antropologów cieszyła się Afryka, szczególnie ta jej część, którą określano mianem „czarnej", co wiązało się wyraźnie z kolonial­ ną ekspansją brytyjską i rolą, jaką przypisywano antropologii społecznej w dziele moderowania konfliktów i usprawniania kolonialnej dominacji. Dlatego też można powiedzieć, iż afrykanistyczne zainteresowania miały wielki wpływ na formowanie się brytyjskiej antropologii, a poprzez nią także na rozwój całej antropologii - w niektórych okresach porównywalny z udzia­ łem badań prowadzonych na amerykańskim kontynencie (Penniman 1974, �10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI s. 370). Na dwie rzeczy trzeba tu jeszcze zwrócić uwagę, a mianowicie na fakt dość późnych penetracji etnograficznych Afryki w porównaniu z Nowym Światem, oraz na ich niefortunne uwikłania kolonialne, które w 2 poł. X X w. wywołały falę krytyki pod adresem antropologii jako nauki wspierającej imperialistyczną ekspansję - co w efekcie stało się poważną przeszkodą w dalszym rozwoju afrykanistycznych badań (Kuper 1987, s. 130-158). Australia i Oceania były tą częścią świata, która pod względem etno­ graficznym penetrowana była stosunkowo późno. To sprawiło, iż nie licząc badań nad totemizmem i manaizmem oraz pionierskich studiów B. Mali­ nowskiego na Wyspach Trobrianda, główna fala antropologicznych zainte­ resowań tym obszarem przypadła na lata po I I wojnie światowej, tj. na okres, w którym jeszcze we wnętrzu Nowej Gwinei można było natrafić na społeczności dotąd izolowane od zewnętrznego świata (zob. Cranstone 1961; Butinov 1968 oraz obszerna bibliografia). Na tym tle pozycja Ameryki jako przedmiotu badań antropologicznych, zarówno w sensie tradycyjnym - ogra­ niczającym się do ludności tubylczej, jak i w znaczeniu rozszerzonym - uwzględniającym studia nad grupami imigracyjnego pochodzenia i nowo ukształtowanymi społecznościami narodowymi, wydaje się być nadal eks­ ponowana. Drugim ważnym czynnikiem mającym duże znaczenie w procesie wyboru problematyki amerykanistycznej jest to, iż od czasów F. Boasa północno­ amerykańska antropologia kulturowa stała się dyscypliną szczególnie silną, wpływową, a ponadto grupującą bardzo dużą liczbę profesjonalnych an­ tropologów akademickich. Nic zatem dziwnego, iż wielu z nich nie wyrusza­ jąc zbyt daleko, podejmowało się studiów nad rodzimymi Indianami lub wyprawiało się chętnie nieco dalej na południe odwiedzając kraje Ameryki Łacińskiej (Averkeva 1979, s. 68-119; Harris 1968, s. 290-318). Proces ten uległ nieco przyhamowaniu w 2 poł. X X w. na skutek zmniejszenia się „atrakcyjności" rezerwatowych Indian, przeobrażających się stopniowo w wiejski lumpenproletariat, niechęci tubylczej ludności wobec antropolo­ gów, oraz wzrostu antyamerykańskich nastrojów w wielu rejonach Ameryki Łacińskiej. Z drugiej strony nie można także pomijać milczeniem rozwoju badań antropologicznych jaki nastąpił w X X w. w niektórych krajach latynoame­ rykańskich, szczególnie w Meksyku, Wenezueli, Brazylii, Peru i Argentynie. Pracujący tam badacze - w liczbie nieporównywalnie większej niż w Afryce czy Azji - potrafili zbudować mocne fundamenty swych narodowych od­ mian antropologii umiejętnie łącząc doświadczenia rodzime z inspiracjami północnoamerykańskimi i zachodnioeuropejskimi, a także zainteresowania ogólno-poznawcze i teoretyczne z zadaniami o charakterze praktycznym, ułatwiającym rozwiązywanie skomplikowanych problemów etnicznych i mo­ dernizacyjnych. Dzisiaj antropologowie z północy, jak i z południa amery­ kańskiego kontynentu wnoszą stale cenny wkład w ogólny rozwój naszej dyscypliny, nadal sięgając do materiałów o charakterze amerykanistycznym. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 11 Trzecim czynnikiem sprzyjającym wyborom tematów amerykanistycz­ nych jest szczególna użyteczność materiału badawczego w studiach komparatystycznych, ze względu na fakt bezspornej izolacji Nowego Świata w epoce prekolumbijskiej od reszty ludzkiej ekumeny. Dlatego też tak atrakcyjne wydają się wszelkiego rodzaju analizy procesów rozwojowych, adaptacyjnych czy kształtowania się pierwocin cywilizacji, gdyż przy udziale materiałów zaczerpniętych z Ameryki mogą one wyraziściej wskazać na uniwersalne regularności a w ich ramach zaznaczyć regionalną specyfikę tych zjawisk. Wreszcie ostatnim przywołanym tu aspektem faworyzującym atrakcyj­ ność zainteresowań amerykanistycznych w obrębie antropologii jest wyjąt­ kowa możliwość śledzenia w długiej perspektywie historycznej przebiegu i skutków wielkiego zderzenia czy spotkania kultur w wyniku włączenia Nowego Świata w obręb europejskiej cywilizacji. Proces ten, którego efek­ tami są takie zjawiska jak: akulturacja, synkretyzm, metysaż kulturowy, postępujący etnocyd, kształtowanie się nowych kultur, tradycji i całych narodów, przyciąga szczególną uwagę badaczy. Wnikliwa obserwacja tych przeobrażeń nie tylko ułatwia zrozumienie konkretnych dziejów kultury badanych obszarów, ale także rozwija narzędzia antropologicznej analizy i wzbogaca arsenał teoretycznych koncepcji na temat funkcjonowania kul­ tury i dynamiki jej zmian. Po tych ogólnych rozważaniach na temat związków łączących antro­ pologię ze studiami amerykanistycznymi, przypatrzmy się bliżej charak­ terowi tych relacji w poszczególnych fazach rozwoju nauk antropolo­ gicznych, zaczynając od etapu wielkich odkryć geograficznych i zamorskich podbojów kolonialnych, w którym renesansowa filozofia społeczna wespół z nadal silną średniowieczną siatką pojęciową splatać się zaczęła z typowym dla tych czasów dziejopisarstwem geograficznym (Mühlmann 1968, s. 29-44; Voisé 1962). Szczególny rozwój tego dziejopisarstwa przypadł na X V I i X V I I stulecie. Objął on swym zasięgiem przede wszystkim hiszpańskich zdobywców Nowe­ go Świata, którzy swe obserwacje z odkrywanych i kolonizowanych krajów przelewali na papier słusznie uważając, iż są świadkami i obserwatorami wydarzeń o szczególnym historycznym znaczeniu. Te kronikarskie zapisy wychodziły spod piór żeglarzy i konkwistadorów, misjonarzy i kolonialnych urzędników, a także wyedukowanych Indian i Metysów. Zawierały one różnorakie informacje, poczynając od szczegółowych relacji z przebiegu militarnych operacji przeciwko tubylczym wojskom, przez rejestracje tubyl­ czej tradycji historycznej i mitologicznej, a skończywszy na niezwykle cen­ nych opisach indiańskiej kultury, życia społecznego i wyobrażeń religij­ nych. Te właśnie źródła, będące bez wątpienia jednym z najlepszych świa­ dectw rodzącej się w okresie renesansu nauki antropologicznej, przyswajały myśli europejskiej nową amerykańską rzeczywistość, ukazując całkowicie odmienny świat form kulturowych i społecznych norm (Rowe 1965, s. 1-20). �12 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Warte podkreślenia jest także i to, że wiele z tych „opisów" daleko wykra­ czało poza tak typowe dla X I X w. przywiązanie do „nagich" faktów etnograficznych. Ich prekursorski charakter polegał często na łączeniu obserwacji, niejednokrotnie bardzo wnikliwej, z prawdziwie etnologicznymi komentarzami poruszającymi kwestie ewidentnie komparatystyczne, na pierwszych próbach budowy teoretycznych koncepcji kulturowego roz­ woju, wreszcie na dużym szacunku do materiałów uzyskiwanych od tu­ bylczych informatorów, które włączano niejednokrotnie in extenso we wła­ ściwe relacje. Nie wszystkie te kroniki weszły od razu do społecznego obiegu, część z nich spoczęła w bibliotekach i archiwach i „odkryta" została dopiero w X I X i X X w. przyczyniając się wydatnie do rozwoju interpretacji etnohistorycznej. Dzięki tym źródłom - mimo wszystkich ich niedoskonałości - można dziś rekonstruować obraz kultur indiańskich doby podboju, analizować tubylcze systemy społeczne, a nawet odtwarzać poglądy filozo­ ficzne, idee religijne czy autochtoniczne kategorie poznawcze. Ameryka Indiańska - jakiej już nie ma - wyłania się współcześnie z etnohistorycznych opracowań wzbogacając nie tylko naszą wizję przeszłości Nowego Świata, ale inspirując także antropologiczne dociekania ogólniejszej natury i weryfikując w sposób zasadniczy wcześniejsze, zbyt pochopnie skon­ struowane teorie na temat kształtowania się i funkcjonowania cywilizacji w prekolumbijskiej Ameryce. Poza tym spóźnionym o kilkaset lat oddziaływaniem renesansowej amerykanistyki na współczesną antropologię historyczną zauważyć należy także jej wpływ na umysły ówczesnej Europy. Etnograficzne opisy ludów zza Atlantyku powoli torowały drogę stopniowo pojawiającej się „nauce o zwy­ czajach ludów obcych", będącej integralną częścią „historii naturalnej". Ułatwiały one także kształtowanie się refleksyjnego podejścia porównaw­ czego, które w przyszłości miało się stać głównym narzędziem antropologicz­ nej analizy. Jednym z celów tej renesansowej kompararystyki międzykul­ turowej było poszukiwanie podobieństw w kulturach Starego i Nowego Świata, które mogłyby świadczyć na rzecz istniejących niegdyś powiązań między obydwoma kontynentami. Takie zaś podejście uznać można za po­ czątek dyfuzjonizmu, który do dziś w kwestii źródeł prekolumbijskich cywi­ lizacji opowiada się za transoceanicznymi kontaktami kulturowymi (vide: Heyerdahl 1983; Pino Diaz 1982, s. 327-362; Comas 1975). Innym celem rodzących się badań porównawczych było ukazywanie faktycznych lub domniemanych różnic dzielących „swojski" świat europejski 1 1 Najlepszym przykładem tego rodzaju praktyk może być działalność pisarska i kronikars­ ka B. de Sahaguna (1500-1590), którego wielotomowe dzieło Historia general de los cosas de Nueva España zawiera tego typu relacje; zob. Aztek Anonim (1959) oraz León-Portilla (1967), ponadto — antologię złożoną z fragmentów relacji: Kronikarze kultur prekolumbijskich, opr. M . Sten, 1988. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 13 od „obcego" nowo odkrytego kontynentu. Tą drogą kształtowała się nowożytna koncepcja „dzikiego" - jako antytezy człowieka cywilizowanego. Świat indiańskich społeczności, z jakim stykano się na atlantyckich wy­ brzeżach Brazylii, wyspach Morza Karaibskiego czy na Meksykańskim Wyżu doskonale nadawał się do tworzenia tego rodzaju konstrukcji, tym bardziej, iż postrzegano go często przez pryzmat europejskich - a wywodzą­ cych się jeszcze ze starożytności i średniowiecza - idei istot „obcych" łączących stereotypowe obrazy odległych ludów z mitologicznymi wyob­ rażeniami tajemniczych, częściowo człekokształtnych postaci przypominają­ cych jednak jakieś potworne „monstra" {Indians... 1987; Mythen... 1982). Ten typ literatury z upodobaniem upowszechniał informacje o kanibalizmie, krwawych ludzkich ofiarach, okrutnych obyczajach, niemoralnych trady­ cjach, bezwstydnym obnażaniu ciała, braku religii i wielu jeszcze innych tego rodzaju cechach, bulwersujących Europejczyków. W ten sposób w myśli europejskiej formował się negatywny obraz „ludów pierwotnych", który u schyłku Renesansu wszedł w obręb tzw. „filozofii dzikości", będącej mocnym ogniwem teoretycznych dysput doby Oświecenia. Ta „filozofia dzikości" splotła się z koncepcją „ludzi natury", tworząc jakby antytezę dla kreowanego w tym czasie mitu szczęśliwego bon sauvage (Lutyński 1956, s. 19-80). Odkrycie Ameryki i stopniowe poznawanie tego „obcego" pod każdym względem obszaru było dla Europejczyków poważnym wyzwaniem intelek­ tualnym. Obcy świat nie tylko należało zdobyć i wykorzystać, trzeba go jeszcze było wmontować we własny system poznawczy, objaśnić za pomocą znanych sobie kategorii i tak zinterpretować, by nowo odkryte fakty nie przeczyły obowiązującym sądom i poglądom. Szczególnym przykładem ta­ kich prób likwidacji możliwych kontrowersji były liczne wysiłki interpreta­ cyjne, zmierzające do znalezienia w Biblii elementów świadczących o związ­ kach ludności indiańskiej z sakralnymi dziejami Starego Świata. Na kanwie tych rozważań powstała koncepcja wywodząca Indian od zaginionych ple­ mion Izraela po wojnie z Asyrią, koncepcja wywodząca Indian od Sema czy też od króla Salomona, przeciwstawiająca się tym poglądom, które uważały tubylczych mieszkańców Nowego Świata za odrębny gatunek ludzi, po­ chodzący od „innego Adama". Te pozornie tylko akademickie spory miały znaczny wpływ na sposób traktowania Indian. Były one także począt­ kiem wielkiej dyskusji antropologicznej wokół problemu monogenetycznego czy też poligenetycznego pochodzenia ludzkości (Vitoria 1954; Żywczyński 1956, s. 7-100). Lista zasłużonych kronikarzy przedstawiających niezwykle plastycznie rzeczywistość kulturową Nowego Świata jest bardzo długa i nie miejsce tu by ją szczegółowo omawiać. Trzeba jednak wymienić przykładowo choć­ by kilka nazwisk, szczególnie tych renesansowych „etnografów", których dzieła wywarły znaczący wpływ na kształtowanie się wyobrażeń o naturze „egzotycznych" ludów. Prym wśród nich wiodą misjonarze - szczególnie �14 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI franciszkanie i dominikanie, częściowo także jezuici, łączący dużą docie­ kliwość obserwacyjną ze świadomym gromadzeniem informacji „etnograficz­ nych" i pogłębioną refleksją kulturowo-filozoficzną. Bartolomé de las Casas - autor Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian oraz Historia de las Indias - jako twórca tzw. „czarnej legendy" (negatywnego obrazu konkwisty) wywarł znaczny wpływ na współczesną sobie politykę tubylczą (przeciwnik niewolnictwa Indian), oddziaływał swoimi poglądami na myśl oświeceniową, a i dzisiaj nawiązuje się nierzadko do pewnych jego idei (zob. Las Casas 1951, 1956, 1966; Hanke 1951; Juderías 1920). Jednym z najbardziej znanych kronikarzy renesansowych był José de Acosta i jego Historia natural y moral de las Indias, w której znaleźć można interesujące dywagacje porównawcze oraz prekursorską koncepcję „ewolucji społecznej". Dlatego też do jego dzieła nawiązywali chętnie myśliciele okresu oświeceniowego - w tym G.B. Vico i J. Locke (del Pino 1979a, 1979b, s. 13—43; Acosta 1968). Bez wątpienia szczególnie eksponowaną pozycję w dziejach wczesnych dociekań etnograficznych zajął Bernardo de Sahagun, który pozostawił po sobie monumentalne 12-tomowe dzieło Historia general de las cosas de Nueva España, będące w istocie heterogenicznym zbiorem własnych obserwacji, komentarzy, tekstów wywiadów przeprowadzonych w języku náhuatl, hieroglificznych i ikonograficznych źródeł azteckich, a także mniejszych raportów i opisów pióra jego tubylczych pomocników i informatorów. Dzięki jego dziełu możliwe jest dziś dogłębne poznanie kultury starożytnego Meksyku, a zastosowana przez niego metoda pozyskiwania danych zdumiewa nadal swą nowoczesnością. Dzieło Sahaguna, choć powstałe w poł. X V I w., weszło do naukowego obiegu dopiero w latach 1829-1830 i od tego czasu każde pokolenie etnohistoryków zajmujących się Nowym Światem odkrywa w nim nowe pokłady inspiracji i bezcennych źródeł (zob. D'Olwer 1952; Sahagún 1975; Sten 1980, s. 91-97). Podobny los spotkał inne wybitne dzieło kronikarskie - Relación de las cosas de Yucatán pióra Diego de Landa, będące obecnie podstawowym źródłem wiedzy o dawnej kulturze Majów. Pisane w poł. X V I w. przez człowieka, który zaciekle walczył z przejawami „pogaństwa" paląc nawet bezcenne kodeksy indiańskie, wydane zostało dopiero w 1864 r. i wówczas dopiero rozpoczęło swą faktyczną światową karierę unikatowego tekstu wprowadzającego w dzieje, zwyczaje, wierzenia, wizje świata, systemy kalen­ darzowe i hieroglificzne dawnych mieszkańców Jukatanu (Knorozov 1955, s. 1-96; de Landa 1941). W tym miejscu wspomnieć także należy Gonzalo Fernandeza de Oviedo obranego nie przypadkiem za patrona hiszpańskich etnohistoryków - amerykanistów, Pedro de Cieza de León - nazywanego często „Księciem kro­ nikarzy", Pablo José de Arriaga - znawcę dawnych wierzeń andyjskich, Cristobala de Molina z Cuzco - autora etnograficznej monografii poświę­ conej inkaskim tradycjom czy Bernabé Cobo, który do swego dzieła wyko- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 15 rzystał własne obserwacje, kolonialne dokumenty i wcześniejsze kroniki, do których miał dostęp. Obok etnograficznych relacji hiszpańskich czy portugalskich powstawały także kronikarskie zapisy wykształconych w europejskiej kulturze Indian i Metysów. Dostarczały one wizji historii i tubylczej kultury ukształtowanej z odmiennej perspektywy. Dziś w dobie poszukiwań najlepszych sposobów badania odległych kultur przy uwzględnieniu ich własnych kategorii po­ jęciowych, ten typ wczesnych relacji etnograficznych cieszy się szczególnym powodzeniem (zob. uwagi na ten temat R. Tomickiego 1990, s. 8-10; oraz Dzieje Inków... 1989). W tym właśnie miejscu należy wspomnieć o Filipe Guarnan Poma de Avala - Indianinie z arystokratycznego rodu andyjskiego, który w słabej hiszpańszczyżnie, z licznymi wtrętami w keczua, stworzył unikatowe dzieło El primer Nueva Coronica y Buen Gobierno ukazujące dzieje Tawantinsuyu i kulturę mieszkańców tego kraju, do tego ilustrowane 456 rycinami, z których większość posiada wyjątkową wartość dokumen­ talną. Praca ta, pisana pod koniec X V I w., do 1908 r. była całkowicie nieznana, nie mogła więc oddziaływać na rozwój wczesnej refleksji amerykanistycznej czy etnograficznej. Za to w XX-wiecznej etnologii zdobyła sobie miejsce szczególne - jako dzieło dostarczające cennych informacji 0 funkcjonowaniu inkaskiej cywilizacji (Poma de Ayala 1936, także póź­ niejsze wydania krytyczne). W przeciwieństwie do Poma de Ayala odkrytego stosunkowo nie tak dawno, utwory pisarskiego talentu Garcilaso de la Vega - cuzkeńskiego Metysa żyjącego i piszącego w Hiszpanii, bardzo szybko stały się szeroko znane dzięki XVII-wiecznym tłumaczeniom jego „Komentarzy prawdzi­ wych" na język angielski, francuski i niderlandzki. Tą właśnie drogą jego wizja imperium Tawantinsuyu apoteozująca kulturę Inków przeniknęła do oświeceniowej literatury i nauki społecznej, zapoczątkowując trwającą od trzech stuleci debatę na temat charakteru tego indiańskiego państwa 1 inspirując wielu pisarzy do kreowania socjalistycznych utopii w rodzaju „państwa słońca". Kroniki, o których tu mowa, powstały nie tylko z potrzeby zaspokojenia „głodu" informacji i przekonania o wartości dokumentowanego świata, 2 3 4 2 G . Femando de Oviedo, Sumaria de la natural historia de las Indias (1526), t e n ż e Historia general y natural de las Indias occidentales (1535) oraz na temat tego kronikarza zob.: America y la España del siglo XVI... 1982; Pedro de Cieza de Léon, La crónica del Perú (1550-1560), różne wydania; Pablo J . de Arriaga, La extirpación de la idolatría en el Perú (1621), różne wydania; Cristobal de Molina, El Cuzceno, Relación de las fábulas y ritos de los Incas (1579), różne wydania; Bernabé de Cobo, Historia del Nuevo Mundo (1653), różne wydania. Na temat wartości tych kronik zob.: A. Wedin, El concepto de lo incaico y las fuentes, "Studia Histórica Gothoburguesia", t. 7:1966, Goteborg. Na temat wartości etnograficznych tej kroniki zob.: Frankowska 1967. Zob. wydanie polskie, E l Inca Garcilaso de la Vega, 1991 i tamże: J. Szemiński, „O autorze i jego dziełach", s. 13-43. 3 4 �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI który odchodził w przeszłość. Często chodziło ich autorom także o inne cele, takie jak ukazanie przebiegu podboju, udokumentowanie procesu chrystianizacji, dostarczenie następnym duchownym materiałów instruk­ tażowych, wykazanie własnych praw do podbitych terytoriów, czy udo­ wodnienie, iż hiszpańscy zdobywcy postępowali sprawiedliwie tylko „wy­ zwalając" Indian z niewoli ich rodzimych gnębicieli. Po latach na czoło wysunęły się jednak zdecydowanie ich walory historyczno-etnograficzne, a nie doraźne, i one właśnie zadecydowały o dużym zainteresowaniu tym pisarstwem w formatywnych fazach kształtowania się antropologii. Obraz Ameryki, jaki z tych kart kronikarskich wyłaniał się był w części europejskim „odkryciem" Nowego Świata, w części zaś europejską „in­ wencją" egzotycznego kontynentu. Dlatego dziś dostarcza nam on wiedzy zarówno o dawnej Ameryce i jej mieszkańcach, wzbogacając etnohistoryczny dorobek, jak i wyimaginowanym świecie zamorskiej egzotyki funkcjonującym w renesansowych wyobrażeniach, co oczywiście jest już wkładem w tzw. „etno-antropologię" zajmującą się dekonstrukcją tworzonych przez badaczy tzw. „naukowych fikcji etnograficznych" (Mason 1990, s. 6-8). Wielka szkoda, że ta znaczna rola hiszpańskiego renesansowego dziejo­ pisarstwa etnograficznego nie została szerzej dostrzeżona poza kręgiem specjalistycznych opracowań amerykanistycznych, o czym świadczą bardzo skromne wzmianki lub całkowite milczenie o tym dorobku w liczących się podręcznikach z zakresu dziejów antropologii. Choć od czasów od­ krywających te sprawy klasycznych już dziś artykułów J.H. Rowe'go mija już blisko 30 lat, to nadal postęp w tym względzie jest niewielki, świadcząc jak ciężko jest weryfikować utarte schematy antropologicznego rozwoju (Rowe 1964, 1965). 5 Okres Oświecenia to lata kształtowania się pierwszych teoretycznych zrębów przyszłej antropologii, która nie wyodrębniona jeszcze w samodziel­ nej dyscyplinie, stanowiła część ówczesnej ogólnej nauki społecznej. Jej celem były studia nad historią naturalną ludzkości, mającą odkryć łańcuch zmian od form prostych do złożonych i wyjaśnić pochodzenie faktów kulturowych i społecznych instytucji. Teoretycznym zapleczem tych poszukiwań była teoria rozumu (racjonalizmu) i postępu (progresywizmu) a ulubioną metodą badawczą - swobodna komparatystyka, mająca ujawniać podobieństwa i re­ gularności międzykulturowe. Nadal miejsce przyszłych terenowych etnogra­ fów zajmowali misjonarze, żeglarze i podróżnicy, którzy bezpośrednio styka­ jąc się z „innym" światem opisywali go tak jak umieli i postrzegali odmienne kultury - dostarczając w ten sposób Europie nowych obrazów zamorskich ludów i krajów (Waligórski 1973, s. 91-130). s Zob. np. Mühlmann 1968, Harris 1968, Penniman 1974, Voget 1975. Autor ten poświęca nieco uwagi tym problemom jako jeden z nielicznych. Por. także Brozi 1992. Autor omawia wprawdzie ogólnie rolę okresu wielkich odkryć geograficznych, ale poprzestaje na ogólniko­ wych charakterystykach pomijając milczeniem znacznie ważniejszych kronikarzy - etnologów. �500 L A T ODKRYWANIA A M E R Y K I 17 Jeśli okres Renesansu zdominowany był pod interesującym nas względem przez Hiszpanów, to Oświecenia należało już do Francuzów, Anglików, a w końcowej fazie i Niemców. Ich relacje podróżnicze cieszyły się dużą popularnością i niemal zawsze od razu wchodziły w duży krąg społecznego odbioru, wzbogacając filozoficzno-socjologiczne traktaty. Kryzys hiszpań­ skiego imperium zakończony wojnami wyzwoleńczymi nowych latynoame­ rykańskich społeczności nie sprzyjał podróżom po południowej części Nowe­ go Świata. Dlatego też niewiele mamy w tym okresie liczących się dzieł traktujących o sprawach amerykanistycznych. Jedno jednak z nich odegrało szczególną rolę, a data jego wydania (1724) uznana nawet została za cezurę otwierającą epokę nowożytnej antropologii i zapoczątkowującą typ wyjaś­ nień „rozwojowych" (developmentalism) zorientowanych na rekonstrukcję procesów ewolucyjnych zmian ludzkiego świata (Voget 1975, s. 42-90). Dzie­ łem tym była relacja Josepha Lafitau - jezuickiego misjonarza pt. Moeurs des sauvages amerricains comparee aun moeurs des premier temps, będąca z jednej strony etnograficznym opisem kultury i społeczeństwa Irokezów, opartym na własnych kilkuletnich badaniach i wypełnionych materiałem innego misjonarza przebywającego wśród tej grupy Indian przeszło pół wieku, z drugiej zaś strony - porównawczym traktatem poszukującym wspólnych elementów w kulturach Nowego i Starego Świata. Rozprawa Lafitau uzyskała znaczny rozgłos, a zawarte w niej spostrzeżenie często wykorzystywane były przez oświeceniowych filozofów społecznych (J.J. Rousseau, Volter). Do szczególnych jej walorów zaliczyć można staran­ ność etnograficznych rekonstrukcji oraz zacięcie teoretyczne i komparatystyczne. To właśnie Lafitau sto lat przed L.H. Morganem i jego słynną Ligą Irokezów odkrył matriarchalny system pokrewieństwa, w swych docieka­ niach doceniał walory przeżytków kulturowych, a co najważniejsze przed­ stawiał „dzikich" Indian - nie jako reprezentantów „dziwacznej rasy", lecz jako ludzi „innych" mających jednak z Europejczykami (szczególnie staro­ żytnymi) wiele wspólnego (Cocchiara 1971, s. 111-119). Żałować należy, iż mimo sławy jaką dzieło to słusznie uzyskało, ten nurt prekursorskiej etno­ grafii łączącej terenowe penetracje z dywagacjami porównawczymi nie zna­ lazł wielu naśladowców aż do pocz. X X w. ustępując podróżniczym relacjom z wypraw „dookoła świata" (J. Cook, La Perouse, L.A. Gougainville), a na­ stępnie typowym „antropologom fotelowym" doby pozytywizmu. Ze wzglę­ du na poruszaną w tym szkicu tematykę, warto w tym miejscu wymienić podróżnika, który choć etnografem nie był, to jednak wywarł ogromny wpływ na wzrost europejskich zainteresowań światem przyrody i kultury Ameryki Południowej. Człowiekiem tym był oczywiście Alexander von Humboldt (1842), który w pocz. X I X w. spędził prawie pięć lat na wędrów­ kach po bezdrożach południowoamerykańskiego kontynentu, zapoczątko­ wując wielką falę podróżnictwa do wnętrza krajów, które dotychczas dla ludzi spoza Hiszpanii były całkowicie niedostępne. Tą drogą docierać zaczęły do Europy pierwsze rzeczowe informacje o tubylczych plemionach wnętrza �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Gujany i Amazonii, wzbogacając bank danych etnograficznych wyko­ rzystywanych przez ewolucjonistów. Czerpano je od takich autorów jak Maximilian Prinz zu Wied (1820-1821, 1838-1841), Robert i Richard Schomburkgowie (1847-1848, 1841) czy A. Dessalines d'Orbigny (1839). Około połowy X I X w. zaczęły kształtować się instytuq'onalne podstawy nauk antropologicznych (etnologicznych), których dominującym paradyg­ matem stała się koncepcja ewolucyjnego rozwoju społeczeństwa i kultury zbudowana na wierze w jedność psychiki ludzkiej, w uniwersalne zasady postępu, w stadialną względność form kulturowych przechodzących od niż­ szych ku wyższym stopniom złożoności, wreszcie na przekonaniu o doniosłej roli przeżytków jako „żywych skamienielin" umożliwiających rekonstrukcję minionych faz dziejów. Klasyczny ewolucjonizm - dążący do antropologicz­ nych syntez i studiów nad pierwocinami poszczególnych „dziedzin" kultury (np. rodziny, religii, państwa) nie dawał większej zachęty do podejmowania systematycznych badań terenowych konkretnych terytoriów czy ludów, gdyż większym zaufaniem darzył te metody, które pozwoliły zestawiać ze sobą maksymalną liczbę różnorodnych faktów pochodzących z najodleglejszych regionów świata (metoda porównawcza, analiza podobieństw kulturowych i wykorzystywania analogii) nie przejmując się zbytnio ich kontekstualnością (a raczej jej brakiem) i weryfikacją. Do nielicznych badaczy podejmujących się w tych czasach badań tereno­ wych należał obok A.C. Haddona, zajmującego się rdzennymi Australij­ czykami, L.H. Morgan - jeden z głównych twórców ewolucjonizmu kulturo­ wego. Badacz ten już od lat dziecięcych przebywał w okolicach zamiesz­ kałych przez Irokezów (przede wszystkim znał dobrze grupę Seneca) i te pierwsze kontakty przekształciły się później w intensywne zainteresowanie badawcze, których efektem stała się głośna praca Liga Irokezów (1851), gdzie na nowo (po Lafitau) zwrócił uwagę na matriarchalne elementy społecznego systemu. Idąc dalej tym tropem zajął się Morgan bardziej intensywnie sys­ temami pokrewieństwa obficie wykorzystując w swym dziele Systems of Consangunity ond Affinity of the Human Family (1870) nie tylko material irokezki, ale także dane z własnych badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian wnętrza Stanów Zjednoczonych, wreszcie u schyłku życia opublikował mniej znaną monografię Houses and House life of American Aborigénes (1881) wykorzystującą po społu materiały etnograficzne i archeo­ logiczne. Głęboką znajomość kultury Irokezów wykorzystał Morgan nie tylko w wymienionych wyżej monografiach, ale swą wiedzę na ten temat wprowadził do najsłynniejszej pracy Społeczeństwo pierwotne (1877) będącej systematycznym wykładem ewolucyjnej wizji kultury (Resell 1964; Terray 1972; White 1951). W tym ogólnym obrazie „pierwotnego społeczeństwa", jak i w teoretycz­ nych konstrukcjach L.H Morgana spory udział mają jego indiańskie bada­ nia, materiały i doświadczenia. Rzec można, iż tak jak dla wielu późniejszych badaczy terenowych poczynając od B. Malinowskiego, także i dla Morgana �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 19 - świat pozaeuropejskich kultur objawił mu się przede wszystkim przez pryzmat jego osobistego oglądu życia Irokezów. Mimo późniejszej silnej krytyki teoretycznych konstrukcji Morgana był on badaczem, który „od­ krył" Irokezów i „wprowadził" ich w obręb światowej antropologii jako swego rodzaju „archetyp" pierwotnego społeczeństwa, który umożliwił mu opracowanie koncepcji rodu macierzyńskiego, rozbudowę klasyfikaq'i syste­ mów pokrewieństwa czy pogłębienie wiedzy na temat narodzin społeczeństw ustratyfikowanych (Ter-Akopjan 1983, s. 277-298). Obok L.H.Morgana wypada także wspomnieć w tym miejscu innego amerykańskiego badacza, który w czasach dominacji „fotelowej antropologii" nie stronił od badań terenowych. Badaczem tym był H.R. Schoolcraft - niestrudzony zbieracz indiańskiego folkloru oraz wybitny znawca tubylczych dziejów, szczególnie zaś kontaktów interetnicznych. Jego kolekcjonerska pasja obejmująca za­ równo indiańską tradycję, historyczne dokumenty, dane statystyczne i ocenę sytuacji współczesnej uczyniła z niego prekursora późniejszych profesjonal­ nych studiów etnohistorycznych, tak dobrze rozwijających się w Stanach Zjednoczonych po I I wojnie światowej (Schoolcraft 1851-1857). Zbliżoną rolę odegrał także inny amerykański znawca indiańskich kultur, a mianowicie J. Mooney, który w 1896 r opublikował klasyczną i do dziś wydawaną książkę The Ghost Dance Religion and the Sioux Out reak of1890. Była ona w ówczesnej etnografii dziełem całkowicie wyjątkowym. Po pierw­ sze chwytała niemal na gorąco wydarzenia związane z kryzysową sytuacją, w jakiej znaleźli się Indianie Sioux po umieszczeniu ich w rezerwatach, odchodząc od konwencji śledzenia tradycji i przeżytków. Po drugie - była pierwszą poważną monografią nowej natywistycznej religii otwierając tym samym oryginalny nurt studiów nad religijnymi przeobrażeniami wśród tubylczych ludów trzech kontynentów. Po trzecie - ukazywała jak można harmonijnie łączyć studia terenowe z poszukiwaniami etnohistorycznymi wykorzystującymi najróżnorodniejszego typu materiały archiwalne (zob. Posern-Zielińska 1972, s. 136-144). Obok indywidualnych badaczy, których naukowa działalność zaważyła w sposób istotny na dziejach antropologii i amerykanistyki, wskazać także trzeba na jedną szczególnego rodzaju instytuq'c, a mianowicie na powołane w Waszyngtonie w 1879 r. Bureau of American Ethnology będące rządową placówką w ramach słynnego „Smithsonian Institution". Jej organizator i pierwszy dyrektor - J.W. Powell uczynił z tego Biura prawdziwe centrum intensywnych badań nad zanikającymi na skutek osadzenia w rezerwatach tradyq'ami i zwyczajami indiańskich plemion. Choć na czoło zadań tej placówki wysunęły się akcenty „ratunkowe" i dokumentacyjne, to jednak także w jej ramach formowały się pierwsze projekty antropologii stosowanej, a wydawane regularnie i znane na całym świecie serie publikaq'i stworzyły 6 6 Dzido Mooney a wydane zostało przez zasłużone w działaniach wydawniczych Bureau of American Ethnology (Annual Report 1892-1893, t. 2, Washington 1896). �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI solidne źródłowe podstawy przyszłej XX-wiecznej amerykańskiej antropo­ logii kulturowej (Berkhofer 1979, s. 54; Hultkranz 1966, s. 54). Orientacja dyfuzjonistyczna, która wyrosła z opozycji do klasycznego ewolucjonizmu, rozwijała się przede wszystkim w Europie, a jeśli podej­ mowała badania terenowe na zamorskich terytoriach to bardziej intereso­ wała się Afryką, Azją i Oceanią, aniżeli amerykańskim kontynentem, co oczywiście związane było z kolonialnymi planami europejskich mocarstw. Wyjątkiem w tej mierze była słynna wiedeńska szkoła kręgów kulturowych założona przez P.W. Schmidta i rozwijana przez jego werbistowskich współ­ pracowników. Wszyscy oni nie tylko wzbogacali nowymi pomysłami metodę kulturowo-historyczną, ale próbowali zastosować ją do studiów nad geneza i rozwojem wierzeń, których osią była koncepcja monoteizmu pierwot­ nego konstruowana przez Schmidta w jego głośnym wielotomowym dziele Der Ursprung der Gotesidee (1912-1955). Dla poparcia tej kontrowersyjnej tezy, odwracającej przyjęty dotychczas porządek ewolucji religii, uczniowie Schmidta rozpoczęli serie intensywnych badań terenowych wśród ludów, które uznawano wówczas za najpierwotniejsze, zamierzając w ten sposób zebrać nowy materiał empiryczny wykazujący ostatecznie powszechność i pierwotność wiary w Istotę Najwyższą. Jednym z tych badaczy był M . Gusinde, który w latach 1918-1924 czterokrotnie wyprawiał się do In­ dian Ziemi Ognistej opracowując drobiazgową monografię zamieszkałych tam tubylców w przededniu ich niemal całkowitej zagłady. Praca Die Feuerland-Indianer, choć dość często krytykowana ze względu na przyjmowane przez Gusindego założenia, szybko stała się dziełem bardzo znanym z uwagi na zawarty w nim wszechstronny i uzyskany bezpośrednio od Indian obraz życia społeczności reprezentującej rzeczywiście pod względem organizacji społecznej i materialnego wyposażenia najprostsze znane dotychczas formy. W ten sposób antropologia „odkryła" dla siebie Indian Ziemi Ognistej, podobnie jak wcześniej uczynili to z Irokezami J.F. Lafitau i L.H. Morgan (Gusinde 1951; Koppers 1924). Na nowo tematy amerykanistyczne pojawiły się w schyłkowych nurtach wielkiej dyfuzjonistycznej orientacji i to pod postacią różnych koncepcji migracjonistycznych starających się wykazać transoceaniczne powiązania kulturowe łączące w okresie prekolumbijskim Stary Świat z Ameryką. Posługując się zbieżnościami kulturowymi i wątpliwej jakości analogiami próbowano łączyć w jedną całość dzieje starożytnych cywilizacji wszystkich kontynentów (np. koncepcja kultur megalitycznych) i udowodnić, iż ośrodki indiańskich cywilizacji w Mezoameryce i w Andach powstały w wyniku oddziaływań zewnętrznych impulsów. Do wybitnych badaczy tej grupy na­ leżeli ojciec francuskiej amerykanistyki P. Rivet, argentyński antropolog J. Imbelloni, najbardziej bezpośrednio związany ze szkołą wiedeńską - R. Heine-Geldern, jego amerykański partner G.F. Ekholm, oraz znany skandynawski etnolog E. Nordenskjóld. Listę tę w najnowszych już czasach uzupełnił bez wątpienia Th. Heyerdahl, który swoimi koncepcjami trans- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 21 atlantyckich i transpacyficznych migracji potrafił zainteresować nie tylko kręgi specjalistów, ale i szeroką opinię publiczną. Geograficzna izolacja amerykańskiego kontynentu przyciągała uwagę wielu badaczy słusznie rozu­ mujących, iż fakt ten stanowi wyjątkowo sprzyjającą okoliczność dla wszel­ kiego rodzaju rozważań na temat dróg niezależnego rozwoju, podobnych relacji adaptacyjnych czy jak w przypadku dyfuzjonistów siły oddziaływań cywilizacyjnych centrów pokonujących nawet morskie bariery (Harris 1968, s. 373-392; Voget 1975, s. 339-359). Nowa i jak dotąd największa fala naukowych zainteresowań ludnością indiańską ogarnęła amerykańską antropologię w związku z formowaniem się jej nowoczesnego kształtu za sprawą F. Boasa. Już w dobie I wojny światowej Boas i jego uczniowie w sposób zdecydowany dominowali na antropologicznej arenie Stanów Zjednoczonych. To właśnie oni przystąpili do unaukowienia kulturowej antropologii i wyposażenia jej w koncepqe i metody, które uczynić z niej miały dyscyplinę prawdziwie społeczną i rzeczywiście objaśniającą ludzką kondyq'e w jej partykularnych (etnicznych), jak i uniwersalnych formach egzystencji. Ich reformatorskie pomysły rodziły się w środowisku akademickim, ale testowano je, ulepszano i rozwijano w trakcie badań terenowych prowadzonych w większo­ ści wśród rodzimych społeczności indiańskich. To właśnie w trakcie tych badań i bezpośrednich kontaktów antropologów i tubylczych respondentów powsta­ wały główne zręby współczesnej antropologii, w tym koncepcje kulturowego pluralizmu oraz idea relatywizmu kulturowego, a także postulat badania konkretnych kultur etnicznych w maksymalnie dogłębny sposób - niejako „od środka", tak aby antropolog mógł uchwycić ich unikatową specyfikę (charakter, wzory, konfiguracje). Każdy z ówczesnych badaczy wyspecjalizował się zatem w kulturach jednego obszaru, traktując je jednak jednocześnie jako swego rodzaju case studies umożliwiające lepsze poznanie praw rządzących całą kulturą, a także jako szczególnego rodzaju kulturowe całości rozpoznawalne przez kontekst i wzajemne relacje jej składowych elementów. I tak F. Boas prowadził swe terenowe penetracje wśród Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża, C. Wissler i R. Lowie studiowali głównie plemiona Wielkich Rów­ nin, A. Kroeber poświęcił się badaniom Indian kalifornijskich, a P. Radin zainteresował się grupą Winnebago ze Środkowego Zachodu (Blackwood 1974, s. 321-360). Twórcy amerykańskiej etnolingwistyki z kręgu E. Sapira, w tym przede wszystkim B. Whorf, przenieśli doświadczenia językoznawstwa europejskie­ go na badania języków indiańskich Stanów Zjednoczonych i Mezoameryki. Nie tylko analizowali oni ich wewnętrzną strukturę i dokonywali nowych klasyfikacji, ale co ważniejsze ten właśnie indiański materiał pozwolił im na wypracowanie nowego podejścia na temat relacji wiążących język i kulturę, znanego jako teza relatywizmu językowego, która otwierała drogę przyszłym studiom o charakterze kognitywnym (Burszta 1986, s. 35-58). Na intensywnych badaniach wśród Indian opierali swoje teoretyczne konstrukcje także amerykańscy etnopsychologowie i to zarówno ci, którzy �22 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI odwoływali się do Freuda i Junga (orientacja psychoanalityczna), jak i ci, którzy byli zwolennikami nurtu „kulturalistycznego" nazywanego inaczej „szkołą kultury i osobowości". Rezultatem inspiracji neofreudowskiej w an­ tropologii kulturowej było ukształtowanie się specyficznego podejścia ant­ ropologicznego polegającego na rekonstruowaniu życiorysów zwykłych In­ dian lub też wybitnych jednostek z tego grona, np. wodzów, szamanów, by na tej podstawie analizować kulturowe uwarunkowanie struktury osobowo­ ści i wyrokować o typie etnicznej kultury poszczególnych grup plemiennych. Ten rodzaj studiów zapoczątkowany przez A. Kroebera w 1908 г., kon­ tynuowany był później przez badaczy związanych z antropologicznymi oś­ rodkami Uniwersytetu Columbia i Yale, a do najsłynniejszych opracowań tego typu należały biografie Indianina z plemienia Winnebago P. Radina (1926), Indianina Navajo W. Dyke (1938), Kwakiutla pióra CS. Forda (1941) i znane także w Polsce dzieło L.W. Simonsa (1964) przedstawiające Indianina Hopi. Warto tu zaznaczyć, iż metoda ta wzmocniona także eks­ perymentem podobnego nieco typu zastosowanym przez socjologów (vide Znaniecki i Thomas) rozpowszechniła się bardzo silnie w naukach społecz­ nych szczególnie po I I wojnie światowej. Na gruncie amerykańskiej an­ tropologii kontynuowana była głównie przez O. Lewisa, który spisując losy rodzin indiańskich, metyskich, czy portorykańskich formułował swe głośne i dyskusyjne tezy na temat tzw. „kultury nędzy" (Lewis 1964, 1970, 1976; zob. też: The Culture of Poverty..., 1971). Wśród ludności tubylczej pracowali także wybitni przedstawiciele orien­ tacji konfiguracjonistycznej, a w ich liczbie R. Benedict poszukująca we wzorach kultury odpowiedzi na pytanie na temat logiki budowy konkret­ nych kultur etnicznych. Jej analizy społeczeństwa Zuni i Kwakiutlów, pro­ wadzące do ich interpretacji w kategoriach zapożyczonych od Nietzchego, uznane zostały wkrótce za klasyczne opracowania antropologiczne uwypuk­ lające znaczenie postawy relatywistycznej w studiach porównawczych, międzykulturowych (Benedict 1966). Z kolei dociekliwe badania nad związkami dominacji cech kulturowych poszczególnych plemion a charakterystyką środowiska przyrodniczego kon­ kretnych obszarów geograficznych obu Ameryk umożliwiły amerykańskiej antropologii (C. Wissler, A. Kroeber, H.E. Driver, J.H. Steward) wypraco­ wanie teorii areałów kulturowych, tak użytecznej dla klasyfikacji kultur. To po części antropogeograficzne podejście doprowadziło w rezultacie do wy­ kształcenia się nurtu ekologii kulturowej, czerpiącej także soki z tradycji neoewolucjonistycznych rozważań oraz prób kwantytatywnych analiz komparatystycznych zestawiających cechy kulturowe ważniejszych grup etnicz­ nych całego świata (G.P. Murdock); (zob. Gierszewski 1987, s. 347-348). Obserwacja życia Indian w obrębie rezerwatów, postępującej tam gwał­ townej zmiany kulturowej wywołanej przez kontakt z obcą cywilizacją do­ prowadziła do powstania teorii akulturacji, która szybko okazała się nie­ zwykle przydatnym instrumentem interpretacji procesów przeobrażeń za- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 23 chodzących w społeczeństwach „tradycyjnych" na skutek oddziaływań ob­ cych i dominujących systemów kulturowych. Koncepcja ta miała nie tylko ułatwić zrozumienie żywiołowych procesów zmian, ale także umożliwić sku­ teczne nimi sterowanie, co zaowocowało nową specjalizacją antropologiczną w postaci antropologii stosowanej. Do klasycznych autorów amerykańskich zajmujących się kwestią akulturacji - głównie na przykładzie tubylczych grup Stanów Zjednoczonych - należą R. Redfield, R. Linton i M.J. Herskovits (1936) - twórcy głośnego memorandum z 1935 г., które stało się punktem wyjścia światowej dyskusji na temat definicji akulturacji. Listę północnoamerykańskich kierunków, orientacji i podejść badaw­ czych, które wypracowane zostały dzięki zaangażowaniu się antropologów kulturowych ze Stanów Zjednoczonych w terenowe badania społeczności indiańskich z rodzimych rezerwatów, wspólnot chłopskich Wyżu Andyj­ skiego i Mezoameryki czy rozproszonych w amazońskiej dżungli osad można by było jeszcze rozbudować. Nie zmieniłoby to jednak ogólnej wymowy faktów wskazujących na to, iż w pierwszej poł. X X w. Indianin stał się ulubionym, a może najwygodniejszym „partnerem" amerykańskiego antro­ pologa, który poznając jego życie starał się jednocześnie doskonalić własny warsztat badawczy i wypowiadać na temat ogólnych reguł budowy i funk­ cjonowania kultury. Podobną rolę w brytyjskiej antropologii społecznej odegrał afrykański Murzyn, a w etnografii rosyjskiej (radzieckiej) syberyjski tubylec. Tak silnie uwarunkowane preferencje miały swoje dobre i złe strony. Ta swoista kulturowo-geograficzna specjalizacja pogłębiała znajomość kon­ kretnych kultur, ale sprzyjała także pewnej jednorodności i jednostronności wynikającej z braku szerszych perspektyw komparatystycznych. Sytuacja zaczęła się zmieniać zdecydowanie dopiero po I I wojnie światowej (w od­ niesieniu do Stanów Zjednoczonych), kiedy to antropologowie amerykańscy coraz chętniej wyruszali na wyspy Pacyfiku, do Czarnej Afryki i do krajów azjatyckich. Ta nowa strategia badań terenowych podyktowana została nie tylko potrzebą znalezienia „świeżych", dotąd jeszcze nie badanych społecz­ ności, ale także naukową ekspansją Stanów Zjednoczonych wspartą znacz­ nymi środkami finansowymi. Nie bez znaczenia były także pewne trudności na arenie lokalnej odstręczające od kontynuowania „tradycyjnych" kierun­ ków badań terenowych. Wiązały się one przede wszystkim ze wzrastającą niechęcią społeczności indiańskich w USA względem antropologów, których intensywne penetracje rezerwatów nie tylko stały się uciążliwe - czego anegdotycznym wyrazem jest znana dykteryjka opowiadająca o składzie typowej indiańskiej rodziny zło­ żonej z tubylczych rodziców, grupki dzieci i jednego antropologa, ale także coraz częściej oceniano je jako nieprzydatne dla samych Indian. Ich ostre słowa krytyki pod adresem antropologów zawierały przede wszys­ tkim zarzuty o to, iż mimo wielu dziesięcioleci badań studia te w niczym istotnym nie poprawiły losu Indian, a ich jedynym efektem stał się rozwój samej antropologii kulturowej jako nauki Białego człowieka oraz często �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI błyskotliwe kariery wielu badaczy tubylczych kultur. W tej sytuacji narastała niezbyt sprzyjająca atmosfera w rezerwatach, a antropologa coraz częściej zastępował historyk. Ten bowiem - dzięki znajomości i umiejętności interp­ retacji starych dokumentów stawał się często rzecznikiem i ekspertem strony tubylczej w jej roszczeniach rewindykacyjnych względem administracji sta­ nowej czy federalnej (Posern-Zieliński 1977). W tym samym czasie stopniowo, acz systematycznie ulegała zmianie atmosfera w krajach Ameryki Łacińskiej, które opanowywała fala antyamerykańskich nastrojów żywiąca się zarówno uzasadnionymi obawami przed hegemonią północnego mocarstwa, jak i nacjonalistyczno-populistyczno-rewolucyjną demagogią. Amerykański badacz terenowy stawał się w tej sytuacji człowiekiem często niezbyt mile widzianym a nawet czasami podejrzewanym o agenturalne powiązania. Nic więc dziwnego, że zaczęto szukać nowych przestrzeni badawczych na innych kontynentach, jak i na nowych obszarach antropologicznych zainteresowań (studia nad imigran­ tami, grupami subkulturowymi, mniejszościami religijnymi, czy wreszcie nad różnymi aspektami współczesnej amerykańskiej cywilizacji). Domi­ nujący niegdyś w antropologii kulturowej motyw indiański schodził de­ finitywnie na plan dalszy, zajmując miejsce mniej więcej dostosowane do znaczenia i roli ludności tubylczej w dzisiejszym życiu Stanów Zjedno­ czonych. Antropolog amerykański przestał być przysłowiowym członkiem rodziny indiańskiej, a stawać się zaczął uważnym obserwatorem współ­ czesnego świata i dzisiejszej Ameryki. Odkrywanie Ameryki w obrębie studiów antropologicznych, choć od­ bywało się głównie w ramach zainteresowań badaczy ze Stanów Zjednoczo­ nych, to jednak bardzo wyraźnie zaznaczyło swą obecność w Europie, i to przede wszystkim za sprawą głośnych studiów francuskiego etnologa C. Lévi-Straussa. Pomijam tu badania specjalistyczne ukierunkowane na poznawanie Ameryki Indiańskiej, które tworzyły odrębny nurt zaintereso­ wań w ramach europejskich studiów antropologicznych (etnologicznych). Wypracowana przez tego wybitnego badacza teoria i metoda strukturalna wykorzystywała jako etnologiczne tworzywo przede wszystkim dane po­ chodzące z kultur indiańskich. Ich dobra znajomość inspirowała i rozbudza­ ła antropologiczną refleksję C. Lévi-Straussa, z drugiej zaś strony nowe strukturalistyczne podejście, rewolucjonizujące w pewnym sensie warsztat etnologiczny, prezentowane było na różnych stadiach swego rozwoju niemal wyłącznie na przykładach zaczerpniętych ze sztuki, mitologii czy organiza­ cji społecznej rdzennych mieszkańców Nowego Świata. Ta amerykań­ ska przygoda C. Lévi-Straussa zaczęła się w latach 1935-1939 kiedy to francuski etnolog wykładał na uniwersytecie w Sao Paulo, wyprawiając się w tym czasie w głąb Brazylii celem poznania stanu zachowania tubylczych kultur i oceny kondycji tzw. „ludów pierwotnych" będących dotąd głównym przedmiotem zainteresowań antropologii. Literacko-naukowym rezultatem tych podróży stała się słynna książka Smutek tropików, w której znaleźć �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 25 można wiele uwag i refleksji zapowiadających późniejsze propozycje teoretyczno-metodologiczne C. Levi Straussa (1964). Odwiedzani przez niego Indianie Bororo, Kaduewo, Nambikwara i Tupi-Kawahib stali się dla późniejszego twórcy strukturalizmu reprezentantami świata, po którym peregrynując można zanurzyć się w przeszłość, obcować z nieskażonym cywilizacją „stanem pierwotnym", rozpoznawać nieuświadamiane reguły rządzące-kulturą i społeczeństwem, odkrywać „egzotykę" in­ nych kulturowych kręgów, a oswajając się z tą obcością postrzegać w nowym świetle własną europejską cywilizację, wreszcie zastanawiać się nad rolą etnologa w procesie poznawania odległych kultur i nad ograniczeniami jego instrumentów badawczych. Po powrocie do Europy C. Lévi-Strauss zaniechał dalszych osobistych penetracji „etnograficznych krańców świata" koncentrując się całkowicie na rozwijaniu i udoskonalaniu swej antropologii strukturalnej. W tym jednak dziele z podziwu godną konsekwencją wykorzystywał obficie materiały ame­ rykańskie zebrane przez minione i współczesne mu generacje badaczy. W ten sposób każdy czytelnik Antropologii strukturalnej czy Myśli nieoswojonej zgłębiając meandry strukturalnych propozycji interpretacyjnych poznawał także po części świat indiańskich kultur, który na kartach książek C. Lévi-Straussa przywoływany był jako egzemplifikacja prostych, logicznych i ukrytych pod powierzchnią obserwowalnych zjawisk uniwersalnych reguł budowy i funkcjonowania kultury (Lévi-Strauss 1969, 1970). Najbardziej ulubionym poligonem strukturalnych analiz C. Lévi-Straussa był obszar południowo-amerykańskiej mitologii, której znajomość była u te­ go badacza wręcz zdumiewająca. Czterotomowy zespół analitycznych w treś­ ci dzieł składających się na cykl „Mitologiques" {Le cru et le cuit, 1964, Du miel aux cendres, 1967, L'origine des manieres de table, 1968 i L'homme nu, 1971) znany w edycjach anglojęzycznych jako Introduction to a Science of Mythology jest nie tylko próbą wykazania reguł transformacji mitów, a więc i myślenia mitycznego, ale stanowi także wielki „corpus" mitów indiańskich od Matto Grosso do Północno-Zachodniego Wybrzeża, które ukazując we­ wnętrzną różnorodność wątków i konkretno-kulturowych kontekstów służyć miały w istocie udowodnieniu tezy o ich wewnętrznej zbieżności logicznej świadczącej o uniwersalności form działania umysłu ludzkiego (Paluch 1990). Świat indiańskich wyobrażeń był dla C. Lévi-Straussa nie tyle rzeczywistoś­ cią mentalną przedstawicieli konkretnych kultur, co wygodną przestrzenią umożliwiającą docieranie do głęboko skrytych w nieświadomości tajników ludzkiego myślenia. W jednej ze swych ostatnich prac Drogi masek (1985) poświęconej ana­ lizie korespondencji zachodzącej między sferą mitów, sakralnych obiek­ tów i obrzędów C. Lévi-Strauss jeszcze raz sięgnął do bogato udokumen­ towanego etnograficznymi materiałami obszaru Północno-Zachodniego Wy­ brzeża, którego rdzenna kultura fascynowała wielu badaczy poczynając od F. Boasa. Przeprowadzając swe misterne strukturalne analizy francuski �26 ALEKSANDER POSERN-Z1ELIŃSKI klasyk antropologii narzucił sobie większy rygoryzm w traktowaniu ma­ teriału nie ignorując w tym stopniu czynnika czasu, przestrzeni i kontekstu etnicznego, jak czynił to w swoich „Mitologiques". Wręcz przeciwnie - starał się zbudować dzieło, które połączyłoby dwa ważne pryncypia współczesnych badań - wnosiło wkład w rozpoznanie dziejów funk­ cjonowania i przekształceń konkretnej kultury i dawało asumpt do budowy uniwersalnych twierdzeń antropologicznych wzbogacających nie tylko naszą wiedzę o Ameryce i jej mieszkańcach, ale ułatwiających nam zro­ zumienie kultury w ogólności. Wydaje się, że C. Lévi-Strauss był ostatnim znaczącym etnologiem, który sięgając do amerykanistycznych materiałów budował swe misterne konstruk­ cje strukturalistyczne wzbogacając i inspirując całą światową humanistykę. Wprawdzie nadal wielu współczesnych czołowych antropologów uprawia swą dyscyplinę odwołując się do przykładów z Nowego Świata, to jednak coraz częściej problematyka stricte amerykanistyczna staje się przedmiotem studiów wyspecjalizowanych w tym kierunku badaczy, którzy bardziej skłon­ ni są rozwijać swe zainteresowania „obszarowe" i pogłębiać znajomość kulturowych realiów tej części świata przy wykorzystaniu najnowszych pro­ pozycji i metod antropologii, aniżeli wykorzystywać swą amerykanistyczna kompetencję i znajomość problematyki dla tworzenia nowych dróg rozwoju antropologii ogólnej. Zjawisko to nie jest niczym szczególnie osobliwym i mieści się w ramach coraz bardziej popularnej tendencji podziału an­ tropologii na „specjalizacje terytorialne" umożliwiające ściślejszą współpracę interdyscyplinarną oraz bardziej intensywne i pogłębione studia. To właśnie tego rodzaju nowe podejście przyczyniło się w ostatnich latach do wielkiej fali krytycznej refleksji na temat wcześniejszych rezultatów ba­ dawczych z zakresu studiów nad Ameryką Indiańską. Nurt dekonstruktywizmu - tak silny we współczesnej humanistyce - zaznaczył się także i na tym obszarze umożliwiając powstanie prac ukazujących wiele zdawałoby się już dobrze poznanych zagadnień z całkowicie nowej strony. Część tych wysiłków skierowana została w stronę ukazującą jak w procesie „odkrywa­ nia" i „poznawania" Ameryki i jej rdzennych mieszkańców następowało formowanie się specyficznego europejskiego (w sensie kulturowym) obrazu Nowego Świata, który był bardziej konstrukcją „wymyśloną", aniżeli próbą faktycznego odwzorowania rzeczywistości. Proces ten zapoczątkowany zo­ stał w dobie odkryć i podbojów, ale kontynuowany był przez cały okres późniejszy nie wyłączając lat, w których pojawiały się już poważne studia naukowe. Te „wymyślone" obrazy brane dotąd często za „obiektywny" opis faktów i zdarzeń (jak np. kanibalizm Indian południowo-amerykańskich; Arenš 1979, Tomicki 1983) składały się z co najmniej trzech różnych faktur - warstwy eurocentrycznych uprzedzeń, wzorów postrzegania świata i scientocentrycznych idiosynkrazji, warstwy rzeczowych, choć nie zawsze pełnych obserwacji i wreszcie warstwy złożonej z przeinaczeń, mimowolnych zafałszowań, błędnych interpretacji i nieporozumień będących efektem trudności �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 27 w dialogu międzykulturowym (Buchowski 1992, s. 52-57). Współczesne „od­ krywanie" Ameryki przebiega więc jakby dwutorowo. Z jednej strony jest to „dekonstrukcja" dotychczasowego dorobku i próba odsiania ziaren od plew, przy jednoczesnym poznawaniu meandrów kształtowania się klasycznej wie­ dzy o Ameryce, z drugiej strony jest to próba kontynuacji badań ameryka­ nistycznych, ale dość gruntownie przeorientowanych. Reorientacja ta jest wynikiem zarówno ogólnej sytuacji we współczesnej antropologii jak i wewnętrznych przewartościowań zachodzących w studiach amerykanistycznych. Po pierwsze, odchodzi się wyraźnie od dotychczaso­ wych neopozytywistycznych wzorów uprawiania nauki przeciwstawiając się ich scientyzmowi bardziej humanistyczną interpretację starającą się nie tracić z pola widzenia człowieka i świata jego wartości poprzez rozwijanie podejścia typu „emic" zgodnego z postulatami kognitywistycznej orientacji. Po drugie rośnie zainteresowanie nowymi obszarami badań - takimi jak: studia etnicz­ ne nad kontaktami interetnicznymi, etnorozwojem, etnocydem, formowa­ niem się nowych jednostek etnicznych itp., studia etnoekologiczne czy wresz­ cie etnohistoryczne. Po trzecie coraz większy nacisk kładzie się na tego rodzaju studia, które nie tylko zaspokajałyby cele poznawcze, czy posiadały status istotności teoretycznej, ale które mogłyby także mieć znaczenie prak­ tyczne - szczególnie dla samych rdzennych mieszkańców Nowego Świata, pomagając im w przetrwaniu, adaptacji do nowych warunków i w przyszłym rozwoju uwzględniającym specyfikę etnicznej kultury (Posern-Zieliński 1989, s. 18-35). W ten sposób antropologia, która zaciągnęła tak olbrzymi dług u Indian obu Ameryk, służących od zarania tej dyscypliny za jeden z głów­ nych obiektów studiów, chciałaby go choć w części spłacić, służąc swą wiedzą, teoriami i koncepcjami tym, których na skutek Kolumbowego od­ krycia przed 500 laty nie tylko pozbawiono szansy dalszego, niczym nie zakłóconego rozwoju, ale zepchnięto na margines życia amerykańskiego kontynentu. Literatura A c o s t a J. de 1968 Historia natural y moral de las Indias, Madrid. América 1982 América y la España del siglo XVI. Homenaje a Gonzalo Fernández de Oviedo. Primer cronista de Indians, F . de Salono, F . del Pino (red.), Madrit. A r e n š W. 1979 The Man-Eating Myth. Anthropology and Anthropophagy, Oxford-New York A v e r k e v a J.P. 1979 Istorija teoretičeskoj mysli v amerikanskoj etnografii, Moskva. Aztek Anonim 1959 Zdobycie Meksyku, Т. Milewski (opr.) Wrocław-Kraków B e n e d i c t R. 1966 Wzory kultury, Warszawa. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI B e r k h o f e r R.F., jr 1979 The White Man's Indian. Images of the American Indian from Columbus to the Present, New York. B l a c k w o o d B. 1974 Americanist Studies, [w:] Т.К. Penniman 1974, s. 321-360. Broži K. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1, Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin. Buchowski M. 1992 Racjonalność. Translacja. Interpretacja, Poznań. B u r s z t a W. 1986 Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław. B u t i n o v N.A. 1968 Papuasy Novoj Gvinei, Moskva. L a s C a s a s В. de 1951 Historia de las Indias, México-Buneso Aires. 1956 Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Warszawa. 1966 К istorii zavoevanija Ameriki, Moskva. Cocchiara G 1971 Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa. C o m a s i. 1975 Origen de las culturas precolombinas, México. C r a n s t o n e B.A.L. 1961 Melanesia. A Short Ethnography, London D'Olwer L.N. 1952 Fray Bernardino de Sahagún, México. D e s s a l i n e s d ' O r b i g n y A. 1839 L'homme américain, Paris. D y k e W. 1938 Son of Old Man Hat. A Navajo Autobiography, New York. Dzieje 1989 Dzieje Inków przez nich samych opisane, J . Szemiński (wyb.), M . M r ó z (opr.), Warszawa. E l I n c a G a r c i l a s o de l a V e g a 1991 Kroniki prawdziwe, Warszawa. Frankowska M. 1967 Podstawy gospodarki wiejskiej w Peru w ostatnim okresie panowania Inków i pier­ wszym stuleciu po konkwiście. Wiek XVI i pierwsza potowa XVII w., Poznań. Ford CS. 1941 Smoke From their Fires. The Life of Kwakiutl Chief, New Haven. G i e r s z e w s k i Zb. 1987 „Teoria areału kulturowego", [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa-Poznań, s. 347-348. G u s i n d e M. 1951 Hombres primitivos en la Tierra del Fuego, Sevilla. Harris M. 1968 The Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of Culture, New York. Hanke L. 1951 Bartholome de Las Casas. An Interpretation of His Life and Writings, The Hague. H e y e r d a h l Th. 1983 Z kontynentu na kontynent. Początki żeglugi i migracji, Gdańsk. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 29 Hultkranz Л 1966 North American Indian Religion in the History of Research. A General Survey, Part I, History of Religions, t. 6, nr 2. H u m b o l d t A. v o n 1842 Reisen in Amerika und Asien, t. 1-4, Berlin. Indians 1987 Indians and Europe, C . F . Feest (ed.), Aachen. J u d e r í a s J. 1920 La leyenda negra, Madrid. K n o r o z o v J.V. 1955 „Soobščenie o delach v Jukatane" Diego de Landa как istoriko-étnografičeskij istočnik, [w:] D . de Landa, Soobščenie o delach v Jukatane (1566), Moskva-Leningrad, s. 1-96 K o p p e r s W. 1924 Unter Feuerland-Indianer. Eine Forschungsreise zu den súdlichsten Bewohnern der Ende mit M. Gusinde, Stuttgart. Kronikarze 1988 Kronikarze kultur prekolumbijskich, M . Sten (opr.), Kraków. K u p e r A. 1987 Między charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. L a n d a D . de 1941 Relación de las cosas de Yucatan, Cambridge. L e ó n - P o r t i l l a M. 1967 Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych, Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1964 Smutek tropików, Warszawa. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. 1985 Drogi masek, Łódź. L e w i s O. 1964 Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej, Warszawa. 1970 Rodzina Martinezów. Zycie meksykańskiego chłopa, Warszawa. 1976 Nagie życie, t. 1-2, Warszawa L u t y ń s k i J. 1956 Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Łódź. M a s o n P. 1990 Deconstructing America. Representations of the Other, London-New York. M ü h l m a n n W.E. 1968 Geschichte der Anthropologic, Frankfurt a.M.-Bonn. Mythen 1982 Mythen der Neuen Welt. Zur Entdeckungsgeschichte Lateinamerikas, U . H . Kohl (red.), Berlin. Paluch A.K. 1990 Mistrzowie antropologii społecznej. Rzecz o rozwoju teorii antropologicznej, War­ szawa. P e n n i m a n Т.К. 1974 A Hundred Years of Anthropology, New York. P i n o F . del 1979a Contribución del Padre Acosta a la constitución de la etnologia: su evolucionismo, „Primer Congreso de la Sociedad Española de Historia de la Ciencias", Madrid. �30 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 1979b Los Reinos de Méjico y Cuzco en la obra del P. Acosta, [w:] J . Acina Franch, Economía y sociedad en los Andes y Mesoamérica, „Revista de la Universidad Complutense de Madrid", t. 28, nr 117, s. 13-43. P i n o D i a z F . de] 1982 Culturas clasicas y americanas en la obra del Padre Acosta; [w:] F . de Solano y F . del Pino (red.), América y la España del siglo XVI. Homenaje a Gonzalo Fernández de Oviedo. Primer cronista de Indians, Madrid, s. 327-362. P o m a de A y a l a F . G . 1936 Nueva Coránica y Buen Gobierno, Paris. Posern-Zielińska M. 1972 Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i n s k i A. 1977 Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, „Lud", t. 61. 1989 Etnologiczne studia latynoamerykanistyczne. Potencjalne i pożądane kierunki roz­ woju, [w:] Kierunki badań nad problemami kulturowymi Ameryki Łacińskiej, War­ szawa, s. 18-35. P r i n z zu W i e d M . 1820-1821 Reise nach Brasilien 1815-1817, t. 1-2, Frankfurt a.M. 1838-1841 Reise ins das innere Nordamerika in den Jahren 1832-1834, t. 1-2, Koblenz. R a d i n P. 1926 Crashing Thunder. The Authobiography of a Winnebago Indian, New York. R e d f i e l d R., L i n t o n R., H e r s k o v i t s M.J. 1936 A memorandum on the study of acculturation, „American Anthropologist", vol. 38, Nr 1. Resell C. 1964 Lewis Henry Morgan: American Scholar, Chicago. 1972 Terray E. Morgan and Contemporary Anthropology, [w:] Marxism and „Primitive Society", New York. Rowe J.H. 1964 Ethnography and Ethnology in the Sixteenth Century, Kroeber Anthropological Society Papers, vol. 30, Berkeley. 1965 The Renaissance Foundation of Anthropology, "American Antrhropologist", Nr 1, s. 1-20. S a h a g ú n B. de 1975 Historia general de las cosas de Nueva España, México. Schomburkg Richard 1847-1848 Reisen in British-Guiana in den Jahren 1840-1844, t. 1-3, Berlin. Schomburkg Robert 1841 Reisen in Guiana und am Orinoko, Berlin. S c h o o l c r a f t H.R. 1851-1857 Historical and Statistical Informations Respecting the History, Condition and Prospects of the Indian Tribes of the United States, t. 1-6, Philadelphia. Simmons L.W. 1964 Wódz Słońca. Autobiografia D.C. Talayeswy, Indianina z plemienia Hopi, War­ szawa. Sten M. 1980 Malowane księgi dawnych narodów Meksyku, Kraków. T e r - A k o p j a n N.B. 1983 Posleslove, [w:] L . H . Morgan, Liga Hodenosavni iii irokezov, Moskva, s. 277-298. The Culture 1971 The Culture of Powerty. A Critique, E . B . Leacock (ed.), New York. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 31 T o m i c k i R. 1983 Kanibalizm, czyli wyobraźnia na krańcach świata, „Problemy", nr 12, s. 40-44. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław. V i t o r i a F . de 1954 O Indianach, przedmowa M . Żywczyński, Warszawa Voget F.W. 1975 A History of Ethnology, New York. V o i s é W. 1962 Początki nowożytnych nauk społecznych. Epoka renesansu, jej narodziny i schyłek, Warszawa. W a l i g ó r s k i A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa. Wedin Á 1966 El concepto de lo incaico y las fuentes, Studia Historia Gothoburgesia, vol. 7, Goteborg. White L A . 1951 Lewis H. Morgan's Western Field Trips, „American Anthropologist", vol. 53, nr 1. Ż y w c z y ń s k i M. 1956 Las Casas, jego życie i działalność, [w:] В. de Las Casas, Krótka relacja o wynisz­ czeniu Indian, Warszawa, s. 7—100. A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Development of Anthropology and 500 Years of the America's Discoveries Summary Anthropological (ethnological) studies of the Amerindian cultures have played an import­ ant role in the development of that branch of social sciences since its very beginning. It has created a special kind of feedback between transformations of anthropology and significance of researches centered upon native American cultures. That importance of the Indo-Americanistic data, gathered in the course of the New World's anthropological "discoveries" has been manifested in various ways: 1) by substantial "enriching" of our knowledge on cultural diversity of the Amerindians and better understanding of the extra-European people; 2) through creative "inspirations" leading often to new theoretical interpretations; 3) by using the Amerindian "ethnographical reality" as an usefull area for different case studies, facilitating the analysis and testing of new hipotheses and approaches. Anthropology has that way discovered a new cultural reality, en-larging its knowledge on the Amerindian tribes and nations, "contributing" to the formation of new images of "primi­ tive" and "egzotic" cultures, then introducing them into social sciences and public opinion. On the other side anthropology has seriously influenced the development of the Amerindian studies by creating new concepts and tools of interpretations which helped to understand much better the New World's past and present. However, the major point of interest is limited in this article to the first above mentioned aspect of the analysed relationship, namely to the influence and function of the Amerindian studies in the history of main stream cultural anthropology. The important place of the Amerindian studies within anthropology has been effect of a few basic factors: 1) since its discovery the American continent became an area of intensive European penetration and settlement. That process has created serious interest of many generations of explorers in observing the Amerindian life, which resulted in wide range of �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI reports from the conquestador's chronicles to the ethnographers' modern monographs. There is no doubt, that many of them very strongly influenced the anthropological thought; 2) the enormous development of cultural anthropology in the U.S. at least since the Boasian time and in smaller degree in some Latin American countries after the I I World War has strongly oriented this discipline toward studies of indigenous cultures, which were analysed from different points of view and interpreted according to the principles of new theoretical orien­ tations; 3) anthropological data gathered in Amerindian field have been tested as a very useful! material in comparative studies. It has happened in those researches in the discovery of universal cultural regularities specially in the areas isolated from each other, as the Americas used to be in precolumbian times, or in the diffusionist studies trying to find out the common traits in Old and New World civilizations and explaining them as a result of ancient transoceanic influences; 4) last but not least factor is connected with the unique possibility to conduct ethnohistorical studies on the process of great clush of cultures resulting from the discovery, conquest and settlement of the Americas by Europeans and covering a period of 500 years. General preliminary remarks have been followed by the basic part of the article devoted to the presentation of the history of relationship between the formation of anthropology and studies of the Amerindians cultures. The first period of the history covers the Rennaissance marked by extensive writing of Spanish, Mestizo and Indian croniclers, tkanks to whom Europeans started to learn something about the native peoples of the New World. Their "egzotic" image was not only composed of pieces of real observed facts and processes, but was also formed by regular stereotypes of the "others" mixed with traveler's phantasies based partially on ancient and medieval imaginations and resulted also from simple misunderstand­ ings of alien cultures. In spite of that mixture of European idiosyncrasies and descriptions of the Amerindian reality many cronicles represented an unique documentary value. In majority of them we can find authentic and detail observations supplemented by ethnographical com­ mentaries, sometimes containing even first theoretical considerations. Travellers and missionaries reports played still very important role in the Enlightment as a serious sources of information, but their authors did not originate from the Spanish empire any longer, because majority of them were French, English and German. T o the most famous and influencia] accounts of that period pertained works by J . Lafitau and A . von Humboldt. In the 19th century dominated by positivism and evolutionism the Amerindian themes ap­ peared in writings of the first American field ethnographers (H.R Schoolcraft, J . Money) as well as in works of theoretically oriented anthropologists (L.H. Morgan). Representatives of classical diffusionism had no special interest in the Amerindian studies, but some of them carried out serious fieldworks among native people of the Tierra del Fuego, trying to find out data supporting the concept of the Supreme Being as an universal primordial religious belief (M. Gusinde, W. Koppers). But the Amerindian studies became more attractive for the epigonal adherents of diffusionism mostly interested in transoceanic contacts between New and Old World centers of civilization. The biggest impact of the Amerindian studies upon cultural anthropology took place in the United States in the years of the domination of the Boasian school. All new developed and leading anthropological orientations, including cultural relativism, configurationism, ethnopsychology, ethnolinguistics, studies of acculturation and culture areas approach, tested their hipotheses and assumptions by earring out fieldworks among Native American societes. Those research activities resulted in feedback gratiffications by creating new inspirations and impulses to further development and omprovement of already established approaches and theories. The American cultural anthropology has been studying the Amerindian population very extensively in contrary to the British social anthropology specialised in fieldworks carried out among African tribes and Asian peasant communities. However that trend in the cultural anthropology of the United States became weaker explicitly after the I I World War. Many �33 500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I factors could be classified as responsible elements for that pfenomena but among most important were following: 1) lowering social prestige of cultural anthropology among the American Indians themselves and development of unfavorable atmosphere discouraging schol­ ars to visit reservations; 2) the rise of anti-American attitudes in the Latin American countries; 3) reorientation of fieldwork geography giving preferences to "new" more "attractive" and ethnographically unexplored areas in Oceania, Black Africa, Asia and even Europe; 4) emerging of new research problems facilitating the shift from the sudies of "primitive societes" toward studies on modern complex societes including immigrant etnic, subcultural and religious minorities and current transformations of the pluralistic American civilization. The process of using Native American data for improvement of anthropology has been also taking place in Europe, but rather in limited way. Structural studies initiated by C . Levi-Strauss have been the best egzample of that kind of research. Almost all data analysed by the French anthropologist were taken from the mythology, social or­ ganization and sacral art of the different Amerindian cultures. C . Lévi-Strauss could be also treated as one of the last famous scholars who extensively utilized the Amerindian material for the creation of original theoretical constructions, which strongly influenced many social and humanistic disciplines. Since then Amerindian problem have not been usually studying by theoreticians contributing to the general anthropology but rather by regular "area specialists" trying to continue the process of New World discoveries in benefit of better understanding the American Indian culture and history. In the last part of the article the functions of current critical remarks on some results of the Amerindian studies are presented. Special attention has been paid to the deconstructivistic approach enabling new interpretations of already established "objective knowl­ edge" and elimination of "scientific stereotypes" impact of which on the image of the Indo-America "invented" by travellers, missionaries and anthropologists has been significant. As an effect of this new approach current "discoveries" of Indian America are taking place in two different dimensions: 1) it is a re-evaluation of all hitherto prevailing research statements and the tendency to their reinterpretation; and 2) it is a continuation of the original Amerindian studies on the basis of modernized methodology, theory and research "praxis" respecting "emic" side of reality, stressing applied aspects of fieldwork results in benefit of target societies, according to the principles of the "ethno-development" and combining neglected areas of studies with efficient and prosperious approaches as ethnohistory, ethnic studies or ecological anthropology. Translated by the Author �Wódz Pawnisów; wg: Catlin 1844, vol. 2, tabl. 138 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca3516431eb0178b5443bcebe447cb27.pdf 0fc8acc114741171834390e6d5eda6ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:584 Title A name given to the resource Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.285-303 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goswami, B. B. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text В. В. G O S W A M I * ROZWÓJ B A D A N ANTROPOLOGICZNYCH W INDIACH I ICH OŚRODKI W początkach X I X w. antropologia kulturowa na Zachodzie, mimo iż blisko powiązana z socjologią, wyłoniła się jako odrębna gałąź wie­ dzy. Rozwój antropologii w Anglii utorował jej drogę także w Indiach, chociaż następowało to wolno; antropologiczne badania społeczności plemiennych i wiejskich są bardzo niedawnego pochodzenia. A r t y k u ł ten w sposób przeglądowy omawia rozwój badań antropologicznych (etnograficznych — red.) w Indiach oraz ich ośrodki. Dla większości ludzi Zachodu Indie w początkach X I X w. były krajem pełnym dziwnych i zaskakujących zwyczajów, dla podróżników i poszukiwaczy przygód Indie wydawały się krajem wielce obiecują­ cym. Niektórzy podróżnicy spisywali często dokładne notatki o rze­ czach przez siebie widzianych, wielu spośród nich publikowało te obser­ wacje i sprawozdania (patrz wczesne tomy ,.Asiatic Researches", Lon­ don). Dla misjonarzy ludy indyjskie były pogańskimi, więc szli oni po kraju krzewiąc swoją ewangelię. W czasie tych wędrówek niektórzy pokochali Indie, w wyniku czego powstawały efektowne relacje o życiu mieszkańców Indii. Specjalnej wzmianki w t y m kontekście wymagają postacie kilku misjonarzy, wśród nich zaś Williama Carey, który na­ uczył się języka oraz poznał wierzenia religijne mieszkańców Bengalii i pozostawił opis tego kraju szczególnie cenny i o wyjątkowym znacze­ niu. W. Robinson, inny misjonarz z Amerykańskiej Misji Baptystów, opublikował g r a m a t y k ę języka assamskiego z okolic Serampore (Bengal) już w 1840 r. i założył w 1846 r. czasopismo ukazujące się co miesiąc. Ludzie ci mieli jeszcze wielu sobie podobnych. Ten stan rzeczy nie tworzył wszakże jeszcze antropologii. W Indiach antropologia pojawiła się dzięki imperializmowi brytyjskiemu. Po do* Autor jest pracownikiem naukowym Anthropological Survey w Mysore, Jego artykuł, nadesłany w 1965 r. publikujemy bez zmian. of India �286 В. В. GOSWAMI konaniu pełnego podboju Indii w 1857 r. Anglicy uznali za celowe kom­ pletowanie obrazu wierzeń i zwyczajów „krajowców indyjskich" dla potrzeb administracji. Pierwszy krok w tym kierunku zrobiono za rzą­ dów wicekróla lorda Curzona. Powołał on Komisję Etnologiczną (Ethno­ logical Committee), która przygotowała wystawę w Jahalpore (Madhya Pradesh) w 1866 r. i w tymże roku opublikowała krótkie sprawozda­ nie. W następnym roku J. Forbes Watson i William Kaye zebrali kolekcję zdjęć z wielu części Indii i opublikowali ją w trzech tomach . Dla członków Komisji Etnologicznej stało się to bodźcem do podjęcia opracowań opisowych. Praca nad ich publikacją rozdzielona została według podziału kraju na prowincje i każdą z nich powierzono jednej osobie, której zadaniem było przeprowadzenie dokładnych badań i spo­ rządzenie szczegółowego studium. W wyniku tej pracy pojawiły się publikacje, z k t ó ' y c h tylko kilka możemy t u wymienić. W roku 1869 wydrukowano Memoirs oj the history, jolklore and distribution oj the races oj the North Western Provinces oj India H. M . Elliota, w roku 1872 Descriptive ethnology Bengalii E. T. Daltona, trzy tomy zaś pracy Hindu tribes and castes ks. M . Е. Sherringa ukazały się w latach 1873— —1881 . Po nich pojawiły się takie opracowania etnograficzne, jak Tribes and castes in Bengal H. Н. Risleya w roku 1893, oraz inne prace z cyklu Tribes and castes (Plemiona i kasty) dla stanów: Pendżab, Prowincje Północno-Zachodnie, Prowincje Środkowe, Indie Południowe i Bombaj. Księstwa indyjskie, jak Mysore, Cochin i Travancore, także wydawały podobne zbiory . Ten okres przygotowawczy, znany na ogół jako etap Tribes and castes, prof. S. С. Dube scharakteryzował nastę­ pująco: . 1 2 3 „Orientacja tych tomów jest administracyjna raczej niż akademicka czy naukowa, gdyż ich podstawowym celem było zaznajomienie administratora z różnorodnością zwyczajów u poszczególnych warstw ludności kraju. Większość materiału, który złożył się na te dzieła, zbierana była w pośpiechu przez niższych 1 N. K . B o s e , Fifty years of science in India, [w:] Progress of anthropology and archeology, Calcutta 1963, s. 33. Inną ważną pracą tego okresu jest traktat o prawie i zwyczaju hinduskim John D. Maine. (Brak niektórych danych bibliograficznych lub ich niekompletność płynie stąd, że Redakcja nie zawsze była w stanie uzupełnić te braki oryginału — Red.) Oto niektóre pozycje mające dużą wartość dla poznania problematyki ple­ miennej Assamu, N E F A i Nagalandu z historycznego punktu widzenia: A. M a c ­ k e n z i e , History of the relations of the government with the hill tribes of the North East Frontier of Bengal, Calcutta 1884; R. R e i d , History of the frontier areas bordering on Assam from 1883—1941, Shillong 1942; L . W. S h a k e s p e a r e , History of Upper Assam, Burmah and North Eastern Frontier, London 1914. 2 3 �BADANIA urzędników o słabym specjalistycznego" . ANTROPOLOGICZNE wykształceniu ogólnym W i 287 INDIACH bez żadnego przygotowania 4 Angielscy autorzy wspomnianych książek często korzystali z pomo­ cy Hindusów. Jednakże L . K. A. Iyer był pierwszym Hindusem, k t ó r y podjął się tej pracy samodzielnie. Uzyskał on później tytuł profesora i w 1920 r. został pierwszym wykładowcą antropologii na uniwersytecie w Kalkucie. Pod koniec etapu „plemion i kast" pewni autorzy skierowali się w stronę intensywnej dokumentacji życia poszczególnych plemion i kast . Próba ta dała w wyniku pojawienie się lepszych opracowań charaktery­ zujących się większą głębią i szczegółowością opisu opartego o osobistą obserwację i szersze, nie zaś wycinkowe, potraktowanie opisywanego przedmiotu. Monografie tego okresu dopomogły przyszłym badaczom zrozumieć pozytywy i negatywy pracy terenowej. Były to w istocie najlepsze lata kształtowania się indyjskiej antropologii. Dopiero w ó w ­ czas zapoczątkowane zostały konstruktywne badania antropologiczne. Spośród pracowników administracji Hutton, Crooke oraz inni dobrze rozumieli braki etapu „plemion i kast"; Crooke ujął je następująco: 5 „opracowania plemion i kast sporządzane były w różnych prowincjach Indii [...] na zamówienie lokalnych rządów nie tyle w interesie wiedzy antropo­ logicznej, lecz jako bezpośrednia pomoc w pracy administracji. A przecież cele zarządców i poborców oraz potrzeby antropologów bardzo się różnią" . 6 W t y m czasie niektórzy urzędnicy administracji brytyjskiej pracują­ cy w rejonach zamieszkałych przez plemiona Assamu, a także gdzie indziej, opublikowali serię poświęconych t y m plemionom pozycji, peł­ nych szczegółów i drobiazgowych obserwacji. Można tu wymienić takich autorów, jak Shakespeare, Gordon, Hutton, Parry i Mills, którzy pisali o K u k i , Khasi, Naga Angami, Sema, o Lakhar, Lhota, Rengma i Ao Naga. Są to pozycje użyteczne, gdyż traktują one o głównych aspektach życia plemiennego — ziemia i ludzie, ekologia, życie gospodarcze, k u l ­ tura materialna, organizacja społeczna, cykl życiowy, religia, magia, czarownictwo, język, folklor, prawo zwyczajowe itp. Przy tym stanie rzeczy problemami plemiennego życia i ideologii zainteresował się Rai Bhadur Sarat Chandra Roy należący do środo4 S. C. D u b e , Social anthropology in India, [w:] G. R. M a d a n , A. K . S a r a n [red.], Indian anthropology, Bombay 1962, s. 237. L . F a w с e 11, Nayar caste of Malabar, 1901; W. H. R i v e r s , The Toda of the Nilgiri Hills, London* 1906; E . S t a c k , The Mikirs, London 1908; Т. C. H o d s o n , The Meitheis, London 1908. „Man in India", t. 1, s. 2. 5 6 �288 В. В. GOSWAMI wiska prawniczego w Bihar. Ponieważ mieszkał on w mieście Ranchi leżącym na obszarze zamieszkałym przez plemiona Biharu, wykazywał duże zrozumienie różnych aspektów życia tych plemion i wielokrotnie przedkładał ówczesnemu rządowi swoje uwagi na temat pewnych ano­ malii społecznych i niewłaściwych reguł prawnych. Stał się on niemal rzecznikiem problemów i trudności ludności plemiennej. S. C. Roy opublikował w roku 1912 swoją pierwszą pracę zatytuło­ w a n ą The Mundas and their country, po której przyszły także inne. Był on założycielem „Man in India", najstarszego czasopisma indyjskiej antropologii. Był pierwszym Hindusem, który systematycznie propago­ wał potrzebę badań nad plemionami, był więc pierwszym, który wpro­ wadził etnografię indyjską do świata akademickiej antropologii narodów angielskojęzycznych. Jego prace demonstrują w pewnym stopniu dyna­ miczne podejście i dają odbicie niedoli życia plemion. W rozumieniu dzisiejszych rygorów rządzących problemowymi studiami grup plemien­ nych mogłyby one nie uzyskać miana wysoce naukowych, wszakże wpływ Roya na antropologię indyjską dał owocne rezultaty i z uwagi na tę ważną rolę nazywa się go często „ojcem antropologii indyjskiej". Jego publikacje inspirowały całą generację antropologów i nawet teraz czyta­ ne są przez badaczy, zanim ci podejmą się pracy wśród plemion, zwła­ szcza Biharu. Prof. D. N . Majumdar — „największy akademicki antropolog, jakie­ go Indie dotąd wydały", który zmarł 31 maja 1960 r. — stawiał pierw­ sze kroki w antropologicznej pracy terenowej pod kierunkiem S. C. Ro­ ya. Majumdar poświęcił się antropologii powszechnej. Jego pierwszy artykuł dotyczący zwyczaju palenia wizerunków ludzkich pojawił się w 1923 r. w „Man in India" i był bliski metodzie Frazera, klasyczna zaś monografia o Hos of Kolhan opublikowana znacznie później (1950) nosi ślady wpływów szkoły funkcjonalnej B. Malinowskiego w antro­ pologii brytyjskiej. W latach 1923—1950 Majumdar opublikował wiele artykułów w pismach specjalistycznych oraz dwie ważne książki, jedna poświęcona losom plemion pierwotnych w Uttar Pradesh i druga anali­ zująca kompozycję etniczną I n d i i . Czołowe czasopismo antropologiczne Indii "The Eastern Anthropologist" założone zostało przez niego. Pisał nie tylko monografie plemienne, lecz interesował się także badaniem ludności wiejskiej. Dzięki jego nieustannemu wysiłkowi uniwersytet w Lucknow przyznał antropologii status samodzielnego przedmiotu i w uznaniu jego zasług stworzył dla niego katedrę w 1950 r. Od tego •czasu nadał on antropologii nową orientację. Jego praca Caste and com1 1 D. N. M a j u m d a r , The fortunes of primitive and cultures of India, 1944 (wyd. 2, Bombay 1958). tribes of V. P., 1944; Races �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 289 INDIACH munication in an Indian village (1958) przedstawia duże znaczenie dla tych, którzy interesują się problemem wiejsko-miejskiego continuum (zwłaszcza ostatni rozdział tej książki ma olbrzymią wartość teoretyczną dlą zagadnienia dynamiki społeczeństwa kastowego). Majumdar redago­ wał także dwie książki z serii ,,Rural Profiles" (1955, 1960), które mają wartość encyklopedyczną w dziedzinie badań nad wsią indyjską. Inną ważną postacią i autorem serii monografii był dr V. Elwin (zmarł w 1964). Swą karierę w Indiach rozpoczął jako misjonarz, lecz pod wpływem Mahatmy Gandhiego poświęcił się problematyce grup ple­ miennych i bronił ich interesów aż do końca swego życia. Dał on lite­ rackie opisy plemion Orissy oraz Madhya Pradesh . Część jego publi­ kacji to czysta etnografia, niektóre wszakże mają charakter proble­ mowy , inne zaś, pisane pod koniec życia, odznaczają się interwencyjnością i dotyczą polityki prowadzonej wobec p l e m i o n . Posiadł on bliską znajomość życia plemiennego (jego żona pochodziła z jednej z takich grup). Pisał na różnorodne tematy, takie jak mity, opowieści i pieśni ludowe, sztuka i religia. 8 <J 10 ll Elwin był popularny i szanowany, lecz „profesjonalni antropologo­ wie nie brali poważnie jego prac" , jak pisze Bose. 12 „Jedna z najlepszych książek Elwina The Baiga poświęcona jest plemieniu zamieszkującemu w pobliżu Mandla w Madhya Pradesh. Ten sam rejon został następnie opracowany przez Stephen Fucha w jego The Gond and Bhumia of Eastern Mandla (1960), przy czym Bhumia jest inną nazwą dla Baiga. Fucha stwierdził przez implikację, że E l w i n popełnił poważny błąd pomijając związki istniejące pomiędzy Bhumia i Gondami. Częściowy obraz jest obrazem fałszy­ wym, nawet jeśli prawdziwy jest w swoich fragmentach" . 13 Warto jednocześnie odnotować inną uwagę Bose: „Ważna cecha prac Elwina polega na jego pięknym, literackim opisie myśli i uczuć ludzi plemion opartym o znajomość ich sztuki i literatury jak również o badania nad ich osobowością. Jego Phulmat of the Hills, czyli krótkie biografie, których zresztą jest bardzo wiele w jego książkach, przedstawiają wielką war­ tość pozwalając nam wejrzeć w życie tych ludzi; jest to ten aspekt kultury, którego niestety prawie całkowicie brakuje w pracach wielu innych antropolo­ g ó w w Indii" . 14 3 V. E l w i n , Bondo Highlander, Bombay 1950; Tribal myths of Orissa, Bom­ 1954. V. E l w i n , The Muria and their Gotul, Bombay 1947; Myth of Middle India, Bombay 1949. Patrz np. praca V. E l w i n a , Maria murder and suicide, Bombay 1943. V. E l w i n , Philosophy for NEFA, Shillong 1957; A new deal for tribal India, Delhi 1963. B o s e , op. cit., s. 36. Tamże. Tamże, s. 37. bay 9 1 0 11 1 2 13 1 4 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �290 В. В. GOSWAMI Spośród misjonarzy, którzy wiedzy antropologicznej o plemionach przysporzyli cennego materiału, prócz Elwina wymienić należy także ks. ks. Johna Hoffmana i Arthura Van Emelena. Ich niezakończona praca zatytułowana Encyclopaedia Mundarica jest przypuszczalnie „nie­ porównywalna z żadnym z całego zespołu indyjskich studiów antro­ pologicznych i językoznawczych jeśli idzie o głębię i wszechstronność zawartej informacji" . Skromna monografia poświęcona ludowi Purum z pogranicza indyjsko-birmańskiego i napisana przed przeszło 20 laty przez T. Ch. Dasa wywołała ostatnio duże zainteresowanie w świecie w związku z dyskusją o preskrypcyjnym systemie małżeństwa. Opisowe monografie pozostają wciąż jeszcze na marginesie zaintere­ sowań badaczy. Niektórzy z nich przygotowują monografie opisowe wysoce literackie , inni zaś piszą je według wzoru tradycyjnego . Niektórzy postawili w centrum swego zainteresowania dynamikę spo­ łeczeństwa , inni relacjonują fakty w sposób czysto encyklopedyczny. Zwrócono uwagę na to, że w porównaniu z ilością żyjących w Indii plemion liczba monografii jest znikoma *. Majumdar stwierdził, iż wielu antropologów indyjskich nie formułuje problemów „z tej przyczyny, że niewielu dziś interesuje się badaniami etnograficznymi czy też opi­ sem zwyczajów i postępowań ludzkich, niezależnie od tego, jak bardzo dziwaczne i groteskowe mogą one być" . Badania analityczne są nowym zjawiskiem w antropologii i n d y j ­ skiej. Od dawna już istnieją książki poświęcone indyjskiej społeczności wiejskiej takich autorów, jak H . Maine i В. H . Baden Powell . W po­ czątkach bieżącego wieku wielu ekonomistów, administratorów, socjo­ logów i in. wykazywało głębokie zainteresowanie życiem ekonomicznym 15 1 6 11 1S 19 20 21 * W roku 1958 opublikowano zestawienie wskazujące, że na ogólną liczbę 193 g ł ó w n y c h grup plemiennych i kastowych, badaniami etnograficznymi objęto jedy­ nie 48, przy czym przeszło połowa badań przeprowadzona była przez cudzoziem­ ców. Przy tej samej okazji zwrócono uwagę, nie po raz pierwszy zresztą, że Indie będąc „jedną z najbogatszych kopalń złota dla studiów antropologicznych" znaj­ dują się na szarym końcu pod względem intensywności badań. (S. K . S r i v as t a v a, Status and role of anthropology in independent India, Third Indian Sociological Conference, Agra 1958, s. 2, 7). " Tamże. Т. С. D a s, The Purums, an old Kuki tribe of Manipur, Calcutta 1945. C. F i i r e r - H a i m e n d o r f von, The Reddis of the Bison Hills, London 1945; tenże, Himalayan barbary, London 1955. S. F u c h s , The Gond of Bhumia of Eastern Mandla, Bombay 1960. D. N. M a j u m d a r , Himalayan polyandry, Bombay 1962. D. N. M a j u m d a r , Some extracts from London diary, „Manav Darpan", University of Lucknow, t. 6: 1962, s. 6. H. J . M a i n e , Village communities in the East and West, London 1871; B . H . B a d e n - P o w e l l , The Indian village community, London 1896. 16 1 7 1 8 1 9 2 0 21 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 291 wsi indyjskiej i próbowało opisać lub też zinterpretować jego problemy, jak też zasady organizacji społecznej. Jednakże większość tych prac miała charakter ogólny albo też przypominała wydawnictwa statystycz­ ne, brakło i m zaś analitycznego opisu stosunków społecznych. Pomimo wszystko „nałóg pisania" wspomógł sprawę nauk społecz­ nych. Administratorzy i politycy stawali się coraz bardziej świadomi pozytywnych i negatywnych stron życia wiejskiego, które miały tak niewiele materiałów dokumentalnych. W wyniku tego dr D. N . Majum­ dar w 1942 r. oraz dr B. S. Guha w 1943 r. mieli możność wygłosić serię wykładów z antropologii dla początkujących pracowników admi­ nistracji. Od roku 1950 rozwinął się w antropologii indyjskiej nowy kierunek, który akcentuje intensywne badania wsi jako grupy (unit) w celu zrozumienia wiejskiego makroorganizmu *. Większość antropologów skierowała się ze swymi pracami badawczymi na wieś pozostawiając na uboczu terytoria plemienne. Dube charakteryzuje tę zmianę następu­ jąco: „Antropologowie nie koncentrują się już przede wszystkim ani nawet w znacz­ nej części na badaniu kultur plemiennych, coraz liczniej pracują oni wśród bliżej położonych społeczności wiejskich, gdzie odkryli interesujące możliwości badań w zakresie teoretycznym oraz nauki stosowanej" . 22 * „Makroorganizm wiejski" jest synonimem całego społeczeństwa wiejskiego Indii reprezentującego pewien kompleks cech kulturowych traktowany często jako źródło, nośnik czy też symbol tego, co nazywa się „hinduskością". Stąd często spotykane w literaturze abstrakcyjne pojęcie Wsi Indyjskiej. U podłoża tej kon­ cepcji znajduje się prawdziwe z pewnością przeświadczenie o decydującym w p ł y ­ wie mas wiejskich (zawsze dominujących liczebnie) na proces tworzenia nowych wartości kulturowych czy też asymilowania wartości obcych dzięki w y j ą t k o w o prężnej i trwałej strukturze organizacyjnej. Koncepcja ta ma jednak swoje za­ sadnicze, jak się wydaje, źródło w określonej myśli filozoficznej reprezentowanej przez Gandhiego i Coomaraswamiego. Specyficzny ruch nacjonalistyczny przeciw­ stawiający się angielskiemu panowaniu opierał się m. in. na idealizowaniu prze­ szłości i gloryfikowaniu należących do niej instytucji (stąd czerpie swoje siły także idea rad wiejskich — panczajatów). Odrzucanie współczesnej cywilizacji zachodniej i n a w o ł y w a n i e do powrotu do reprezentowanej przez w i e ś tradycyjnej kultury i organizacji społecznej nie zostało co prawda w Indiach przyjęte jako reguła postępowania, ale idea ta miała dużą popularność i w p ł y n ę ł a na sposób myślenia także swoich przeciwników. Stąd tak częste traktowanie kultury wsi nie jako reliktu, lecz po prostu przejawu kultury ogólnoindyjskiej — „starożytnej", ujmowanej często statycznie, gdyż przypisywanej całemu niemal okresowi poprze­ dzającemu podbój angielski. Takie ujęcie ciąży także w znacznym stopniu na kierunku badań wychodzącym z założenia, że w pierwszym rzędzie należy poddać naukowej analizie relację pomiędzy tradycją i zmianami narzuconymi przez zjawiska współczesne. 2 2 S. C. D u b e, anthropology section, The study of Indian village. Presidential address to [w:] 3rd Indian Sociological Conference, Agra 1958. social �292 В. В. G O S W A M I W t y m kontekście istotny okazał się rok 1955. Ukazało się wówczas kilka publikacji indyjskich i obcych antropologów poświęconych życiu wsi indyjskiej i zmierzających do wyjaśnienia indyjskiego makroorganizmu wiejskiego poprzez badania mikroorganizmów. Najważniejsze opublikowane wówczas książki to prace Dube, Majumdara, Srinivasa i M c K i m Marriotta . W t y m samym roku Srinivas stwierdził kategorycznie: „wbrew k r y ­ tycyzmowi wobec terminu sanskrytyzacja [bliższe omówienie dalej — B. B. G.] będę go używał nadal [ . . . ] . W następnych latach ukazała się inna seria książek poświęconych wsi indyjskiej, a mianowicie Baileya Caste and the economic frontier (1957), Dube India's changing village (1958), Lewisa Village life in Northern India (1958). Wszystkie one zajmują się strukturalnymi lub też organizacyjnymi zmianami we wsi indyjskiej zainicjowanymi przez lub wynikłymi wskutek pojawienia się pewnych nowych zjawisk w płaszczyźnie techniki, lub też po prostu jako rezultat kontaktu kulturowego. 23 24 Metoda badań nad wsią, niezależnie od implikacji teoretycznych, ma takie dogodne strony, jak fakt, że ludność wsi może być poddana intensywnemu badaniu poprzez stałą obserwację przez uczonego jako outsidera, a także umożliwia spojrzenie na nią z punktu widzenia wieś­ niaka poddanego wzajemnej zależności wiejskiego systemu gospodar­ czego i politycznego płynącej z podstawowego faktu współrezydencji. Metoda ta umożliwia także antropologowi stosowanie surowych środków weryfikacyjnych, gdyż pracując na m a ł y m terenie może on poddać dokładnej kontroli sposoby zbierania informacji. Jednakże tendencja do badań nad wsią zawsze wystawiona była na k r y t y k ę . R. K. Mukherjee stwierdził: „strukturalnie wieś nie może być uznana za jednostkę (podstawową) i dlatego badania wsi z tego punktu widzenia mają dla nas małą w a r t o ś ć " . Wskazał on na to, że wieś w Indiach nie stanowi całkowitego izolatu społecznego . W 1960 r. Chauhan rzucił pytanie, czy skoro wieś jest pojęciem, to może ona 25 26 2 3 S. C. D u b e , Indian village, London 1955; D. N. M a j u m d a r , [red.], Rural profiles, Lucknow, t. 1: 1955, t. 2: 1960; M. N. S r i n i v a s [red.], India's villages, Calcutta 1955; M c K i m M a r r i o t t [red.], Village India, studies in the little community, Chicago 1955. M. N. S r i n i v a s , Sanscritisation and westernisation, [w:] Aiyappan i B a l a r a t n a m [red.], Society in India, Madras 1956, s. 113. R. K . M u k h e r j e e , A note on village as unit or variable for studies of rural society, „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961, nr 1, s. 17. Należy odnotować, że już w 1952 r. M. W. S m i t h również poddał w w ą t p l i w o ś ć celowość zajmowania się wsią w Indii jako jednostką badawczą, patrz jego artykuł The Misal — a structural village group of India and Pakistan, „American Anthropologist", t. 54, 1952. 2 4 2 5 2 6 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 293 reprezentować cechy charakterystyczne narodu indyjskiego, czyli podał on w wątpliwość samą przydatność badań nad wsią w antropologii indyjskiej . Można wszakże zaobserwować, że znaczna część antropologów nadal stosuje to podejście nie przecząc, że ma ono swoje wady, lecz stwier­ dzając jednocześnie, że „stosowanie pojęcia Wsi Indyjskiej, czy też mówienie o reprezentatywnym charakterze pojedynczej wsi w skali ogólnokrajowej jest bezpłodne" . W celu ulepszenia metody Bailey zaproponował, by dla poznania szerszych systemów wiejskich poddano badaniom oddziaływanie „wsi na zewnątrz". Podejście do badania wsi jako mikroorganizmu pojmuje on jako sposób prowadzący do zrozumienia „całościowego przekroju społeczeństwa indyjskiego", nad którym studia powinny być według niego podjęte we właściwym czasie przez zawodowych antropologów . A. C. Mayer twierdzi, że wieś jest problemem bez znaczenia w sy­ tuacji, gdy istnieje: 2 1 2 8 29 „potrzeba szeroko ujętych studiów — organizacji pokrewieństwa lub też systemu gospodarczego — które by objęły duże terytoria; lecz technika pracy ogra­ nicza liczbę ludzi poddanych obserwacji, najlepiej do rozsądnie zakreślonego ob­ szaru, na którym n a w i ą z y w a ć można kontakty osobiste" . 30 Szukając sposobu zaspokojenia wspomnianej potrzeby Mayer suge­ ruje również technikę badań wychodzących poza wieś. „Polega ona na badaniu w e w n ą t r z - i pozawiejskich działań ludności poszcze­ gólnej wsi i podjęciu następnie próby określenia struktury tych działań skiero­ wanych na zewnątrz wsi. Korzyści takiego podejścia są dwojakie, po pierwsze badacz ma do czynienia z ograniczoną i łatwą w organizowaniu grupą ludzi, których więzi obserwowalne są w działaniu tak we wsi, jak i na zewnątrz niej; po drugie więzi ze ś w i a t e m zewnętrznym są także ograniczone ilościowo, gdyż z założenia obserwacja skierowana jest tylko na te działania, w których sami wieśniacy są aktorami [...] Zewnętrznowiejski typ badań stara się zachować podejście holistyczne i mikroorganiczne i ono właśnie jest tu centralnym pro­ blemem, nie zaś wieś, do której odnosi się zebrany materiał" . 31 3 2 Przykładami tego typu badań są prace Gougha, Mayera i Millera . 2 7 th B. R. С h a u h a n , Hindpur, the Indian village, [w:] 5 Indian Sociological Conference, Lucknow 1960. Y . A t a 1, Rural studies, Indian village, „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961 nr 3. F . G . B a i l e y , The scope of social anthropology in the study of Indian society, [w:] M a d a n , S a r a n , Indian anthropology, s. 257. A . C. M a y e r , System and network, an approach to the study of poli­ tical process in Dewas, [w:] M a d a n , S a r a n a, op. cit, s. 267. Tamże. К. G o u g h, Changing kinship usages in the setting of political and eco­ nomic change among the Nayars of Malabar, „Journal of the Royal Anthropolo2 8 2 9 3 0 31 32 �294 В. В. G O S W A M I 3 3 G. S. Bhatt w swym artykule Badania nad wsią w Indii stwierdza, że stosowane metody posiadają pewne l u k i i wymagają uzupełnień i przyjęcia nowej orientacji. Na temat zaś spraw poruszonych wyżej Bhatt pisze: „Tak często dyskutowane pojęcie »typowej wsi« wydaje się b y ć mitem, chociaż każdy musi spotkać w i e ś , która okazuje się typowa w odniesieniu do problemów i zjawisk, które chce badać. Po drugie badający nie wie, czy powinien najprzód sformułować problem i określić zjawiska, które chce badać, czy też powinien spróbować przede wszystkim poznać region i w i e ś , i później dopiero określić zjawiska po przyjrzeniu się im bliżej. Zależnie od sytuacji można bronić każdego sposobu i można go zadowalająco stosować z pewnymi ograniczeniami. Po trzecie nie można uniknąć pewnej dozy arbitralności przy wyborze wsi niezależnie od tego, czy rozpoczyna się od wioski i przechodzi do sformułowania problemu, czy też rozpoczyna od problemu i poszukuje regionu a potem w s i . " 34 35 Alternatywne sugestie metodologiczne przedstawili L e w i s (który zaproponował 15 zmiennych umożliwiających wytypowanie idealnej wsi dokonawszy porównania cech charakterystycznych 100 wiosek) oraz Chauhan (na podstawie spisu ludności Indii z 1951 г.) . Iravati Karve podjęła się zakreślonych na dziesięć lat badań w regionie Maharastra, który wyodrębniła opierając się na kryterium j ę z y k o w y m . W roku 1960 Dube zasugerował rozwiązanie wielu problemów metodologicznych poprzez zastosowanie badań zespołowych. Powiedział on: „Badania ze­ społowe mogą być potężnym narzędziem, lecz przy ich stosowaniu konieczna jest maksymalna ostrożność" . „Możliwości, jakie kryją się w badaniach zespołowych, jeszcze dotąd pozostają nieznane. Udane eksperymenty nie są tu całkowitą rzadkością, lecz ich ilość jest żałoś­ nie m a ł a " . 3 6 37 38 39 * Mówiliśmy dotąd o problemach badawczych, zainteresowaniach oraz metodach stosowanych przez antropologów indyjskich. Spróbujmy to podsumować. W początkach, to znaczy w okresie plemion i kast, autorzy gical Institute", cz. 1, t. 82: 1952, London 1960; А. C. M a y e r , Caste and Kinship in Central India; E . J . M i l l e r , Caste and territory in Malabar, „American Anthropologist", t. 56: 1954 nr 3. G. S. B h a t t , Rural Research in India, [w:] The Eastern Anthropologist, t. 16: 1963 nr 1. Tamże, s. 24. O. L e w i s , Group dynamics in a North Indian village, a study .of factions. New Delhi 1954. C h a u h a n , op. cit. B h a t t , op. cit. D u b e , Methodological problems in group research, [w:] 5"* Indian Socio­ logical Conference, Lucknow 1960. D u b e , Social anthropology in India. 3 3 34 35 3 6 3 7 38 3 9 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 295 nastawiali się na ogólny opis lub też kompilację życia plemion i kast, niekiedy omawiali także działanie poszczególnych instytucji. Na później­ szym etapie okresu przygotowawczego pewni autorzy dołączali także do swych obserwacji wyjaśnienia dotyczące związków przyczynowych. Wraz z rozwojem antropologii akademickiej badacze przenieśli swoje zainteresowania ze społeczności plemiennych na wiejskie (nie oznacza to wszakże całkowitej utraty zainteresowania plemionami). Niektórzy z nich pracując wśród społeczeństwa wiejskiego przystąpili do analizy konkretnych problemów. Na przykład Srinivas przeprowadził badania nad religią i społeczeństwem wśród K u r g ó w . Podejmowano także badania nad całym wachlarzem zagadnień związanych z życiem spo­ łeczności czy grupy. W tej dziedzinie wspólne prace przygotowali za­ równo socjologowie, jak i antropologowie . Antropologowie w Indii wykazują duże zainteresowanie badaniem kast. Dr K . S. Mathur uporządkował literaturę poświęconą kastom w cztery wielkie grupy. W pierwszej jego kategorii znaleźli się autorzy, którzy przedstawili poważne i nacechowane sympatią badania „rygorów podziału społecznego, źródeł ich powstawania oraz wszelakich sposobów stosowania ich we wszystkich fazach ż y c i a " . Następnie wydziela on autorów interpretujących współczesne struktury kastowe oraz te, które je poprzedzały w świetle starożytnych źródeł pisanych. W trzeciej kategorii znaleźli się ci, „których głównym celem było wykazanie szkód, jakie kasty wyrządziły społeczeństwu indyjskiemu" . Na końcu umieś­ cił publikacje zawierające materiał bezpośredni zebrany we wsi i przed­ stawiające interpretację praktycznego funkcjonowania kasty. Badania organizacji społeczeństwa indyjskiego, bardzo przydatne dla antropologów, podejmowane były głównie przez zawodowych socjo­ logów, konkretnie Z i m m e r a , Webera i P r a b h u . Zainteresowanie pochodzeniem systemu kastowego zostało ostatnio zarzucone. Obecnie za­ stąpiło je badanie struktury i funkcjonowania tego systemu w konkret­ n y m terenie oraz jego dynamiki wynikającej z w p ł y w u współczesnych 40 41 42 43 44 4 0 45 46 M. N. S r i n i v a s , Religion and society among the Coorgs of South India, Oxford 1952. W związku z tym należy w y m i e n i ć K . M. К a p a d i a, Marriage and family in India (1956) oraz G. S. G h u г у e, Family and kin in Indo-European culture (1955). Dr Ghurye z Uniwersytetu w Bombaju uważany jest nie tylko za pioniera socjologii, lecz także za seniora antropologii w Indii. Wykazuje on sze­ rokie zainteresowania, a jego wszystkie prace zyskały uznanie. К. S. M a t h u r , Caste and ritual in a Malwa village, Bombay 1964. Tamże, s. 2. H . Z i m m e r , Myths and symbol in Indian civilization, London 1946. M. W e b e r , The Hindu social system, Mineapolis 1950. P. N. P r a b h u , Hindu social organisation, Bombay 1954. 4 1 4 2 43 4 4 4 5 4 6 �296 В. В. G O S W A M I przemian. Zakłada się, że tego rodzaju badania do po mogą lepszemu zrozumieniu systemu i jego teoretycznych implikacji. Tak więc obecnie badania nad kastami obejmują takie zagadnienia, jak kasta i rytuał, kasta i pokrewieństwo, stosunki międzykastowe, kasta i zajęcia pro­ dukcyjne, przywództwo a hierarchia kastowa itp. Można dodać, że zainteresowanie taką problematyką zainicjowane zostało przez badaczy amerykańskich i brytyjskich, a większość Hindusów poszła w ich ślady *. W miarę pojawiania się nowych publikacji oraz nowych orientacji niektórzy antropologowie stawiają nowe pytania. Na przykład Bose pochłonięty jest następującym zagadnieniem: „jak to się stało, że kasty zdołały przetrwać prawie dwa tysiące l a t ? " . Jeśli przyjmujemy, że klasa uprzywilejowana utrzymuje status quo poprzez sprawowanie wła­ dzy politycznej i gospodarczej, to dlaczego bramini oraz inne „kasty dominujące" (według terminologii stosowanej przez pewnych antropo­ logów) potrafili zachować wpływy nawet po tym, gdy najeźdźcy muzuł­ mańscy zaleli kraj ideologią obrazobórstwa oraz równości społecznej i gdy elita odpowiedzialna za podtrzymywanie tradycji braministycznych utraciła władzę p o l i t y c z n ą ? Niektórzy autorzy sugerują odpo­ wiedzi na te pytania, lecz Bose zgodnie ze swoim własnym stylem analizy nie zadowala się tymi odpowiedziami. M . N . Srinivas interesuje się zjawiskami związanymi z funkcjonowa­ niem kast. Zajmuje się również zagadnieniem przemian społecznych oraz procesami wiodącymi do ożywienia kast i uaktywnienia ich roli w społeczeństwie, zwłaszcza kast znajdujących się na niższym szczeblu drabiny kastowej. Proces ten nazywa Srinivas sanskrytyzacją. By poję­ cie to uczynić jaśniejszym, zacytujmy autora: 47 48 „System kastowy wcale nie jest systemem sztywnym, w którym pozycja każdej składającej się nań kasty ustalona jest raz na zawsze. Przesunięcia zawsze były możliwe, zwłaszcza w środkowych pozycjach hierarchii. Niskie kasty * Jak autor wskazuje jeszcze w dalszym ciągu artykułu, w p ł y w zwłaszcza amerykańskich badaczy społeczeństwa na etnografię indyjską zaznaczył się bardzo silnie wkrótce po uzyskaniu niepodległości powodując spadek zainteresowania przeszłością oraz wieloma instytucjami kultury społecznej czy duchowej. Nasta­ wienie się na badanie „małych grup" oraz ich funkcjonowania, postępujący socjologizm, sprawiają, że obserwuje się zaawansowany na wielu odcinkach pro­ ces integracji etnografii z socjologią. Zauważyć można, że typowo socjologiczne badania nad układem s t o s u n k ó w w grupie oraz m i ę d z y g r u p o w y c h we wsi, uzu­ pełniane są próbami odniesienia ich do wartości tradycyjnej kultury (por. wspomniane na dalszym miejscu koncepcje Marriotta). 4 7 N. K . B o s e, Researches in Indian anthropology, Presidential address, [w:] б" Annual General Meeting, India Anthropological Society, Calcutta 1962. B o s e , Fifty years... 1 4 8 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 297 INDIACH były w stanie w ciągu jednej czy dwu generacji wznieść się na wyższą pozycję w hierarchii przez przyjęcie wegeterianizmu i abstynencji oraz sanskrytyzację swego rytuału i panteonu. Inaczej m ó w i ą c przejmowały one w możliwie naj­ pełniejszej formie zwyczaj, obrzędy i wierzenia braminów. Adopcja braministycznego sposobu życia" przez kastę niższą wydaje się być zjawiskiem częstym, mimo że teoretycznie wzbronionym. Proces ten nazwany został sanskrytyzacją" . 49 Dla kast umieszczonych wysoko w hierarchii kastowej Srinivas for­ mułuje inne ważne pojęcie, mianowicie proces westernizacji *. Według autora sanskrytyzacją związana jest z przejęciem zasad braministycznych, westernizacja zaś prowadzi do sekularyzacji. Sanskrytyzacją jest więc bez wątpienia zasadniczym elementem poprzedzającym westerniz a c j ę . Zarówno w procesie sanskrytyzacji, jak i westernizacji odnaj­ dujemy zjawiska akumulacji kulturowej oraz kulturowego obumierania. Barnabas omawiając koncepcję Srinivasa pisze: „wraz z rozwojem uprzemysłowienia, komunikacji, rozszerzeniem się zakresu zajęć i wzro­ stem oświaty wydaje się prawdopodobne, że westernizacja stanie się procesem dominującym" . Inny problem o dużym znaczeniu teoretycznym wysunęło k i l k u amerykańskich zwolenników Roberta Redfielda i Miltona Singera. We­ dług ich koncepcji wsie indyjskie stanowią „małe społeczności" , w związku z czym istotnym zagadnieniem staje się poznanie ich związ­ ku z tradycją kulturową wielkich społeczności. Poszukując rozwiązania Marriott zaproponował pojęcia „uniwersalizacji" i „parafializacji". Pierwsze z nich stosuje „dla określenia zjawiska przekazywania dalej i wyżej [w stosunku do grupy wyjściowej — tłum.] nie tylko świado­ mości kulturowej, lecz także treści k u l t u r o w y c h " . Parafializacja zaś jest odwrotnym „procesem lokalizacji, sprowadzania do wymiarów przystępności, utraty formy literackiej, ograniczania do mniej systematycz50 51 52 53 * Dotyczy on nie tylko kast wyższych. Sam Srinivas zwrócił u w a g ę na zjawisko poszukiwania awansu społecznego i kulturalnego za pośrednictwem włączania się — z własnej nieraz inicjatywy — do grupy tzw. kast i plemion rejestrowanych, czyli poddanych zgodnie z postanowieniami konstytucji szcze­ gólnej trosce w ramach polityki społecznej zmierzającej do polepszenia bytu „grup upośledzonych". Por. M. N. S r i n i v a s , Ustrój kastowy i jego przyszłość, [w:] I. S a c h s , [red.] Społeczno-ekonomiczne problemy Indii,. Warszawa 1960, s. 68. 4 9 S r i n i v a s , Sanscritisation and..., s. 90. A. P. B a r n a b a s , Sanscritisation, „The Economic Weekly", Bombay, 15 I V 1961, s. 618. Interesujące są również poglądy Srinivasa na zagadnienie „kasty dominującej", pominiemy je tu jednak z braku miejsca. Por. D. N. M a j u m d a r , Caste and communication in an Indian village, Bombay 1958 (ostatni rozdział). M с K i m M a r r i o t t , op. cit. Tamże, s. 197. 5 0 51 5 2 5 3 �298 В. В. GOSWAMI nych, mniej refleksyjnych wymiarów. Proces parafializacji stanowi charakterystyczne dzieło twórcze małych społeczeństw będących skła­ dowymi cywilizacji I n d i i " . Według Sarana pojęcia te „zaciemniają istotną różnicę pomiędzy procesami dekadencji i tworzenia" . W ostatnich latach tematem dyskusji akademickich w antropologii indyjskiej stała się pozycja, jaką plemiona i kasty zajmują w całościo­ w y m systemie społecznym Indii. Niektórzy antropologowie twierdzą, że pomiędzy plemieniem i kastą istnieje continuum i wskazują, że plemię i kastę musimy widzieć jako krańcowe punkty tej samej linii rozwojowej. Z drugiej strony inni utrzymują, że nie jest to prawdą, gdyż istnieją plemiona całkowicie izolowane, Ghurye zaś już w roku 1943 dowodził, że jeśli chodzi o ple­ miona Indii środkowych, wszystkie one są grupami „Hindusów cofnię­ tych w rozwoju". Surajit Sinha w doskonałej pracy pokusił się o roz­ wiązanie kontrowersji dotyczącej stosunku grup plemiennych do wiej­ skich społeczności hinduskich analizując zagadnienie od strony zespołu cech związanych ze środowiskiem, gospodarką, s t r u k t u r ą społeczną i sy­ stemem ideologicznym. Niedawno znów ogłosił artykuł poświęcony t y m zagadnieniom przedstawiając propozycje oceny tej k w e s t i i . Wydaje się wszakże, że o ile koncepcja continuum plemię — kasta może znaleźć potwierdzenie dla Indii peninsularnej, to nie da się jej obronić dla górzystych obszarów Assamu oraz pewnych terenów rejonu Indii przyhimalajskich. 5 4 55 5 6 57 W ostatnich latach opublikowano ważne studium Ansariego, ucznia Majumdara, poświęcone kaście muzułmańskiej w Uttar Pradesh . Jak słychać, kilku studentów uniwersytetu delhijskiego podjęło się prze­ prowadzenia dalszych podobnych badań. Ukazały się również w druku w y n i k i badań nad życiem grup ple­ miennych zajmujących się oddziaływaniem zjawisk współczesnych na tradycyjną strukturę tych plemion . Z punktu widzenia badania prze58 59 54 Tamże, s. 200. A. K . S a r a n , India, [w:] J. Roucek [red.], Contemporary sociology, London 1964, s. 1028. S. S i n h a , Tribal cultures of peninsular India as a dimension of little tradition in the study of Indian civilization. S. S i n h a , Tribe-caste and tribe-peasant continua in Central India, „Man in India", t. 45: 1965 nr 1. G. A n s a r i, Muslim caste in U. P., The Ethnographic and Folk Culture Society, Lucknow 1960. B e r r m a n , Hindus of the Himalayas, Berkeley 1963; D. N. Majumdar, Himalayan polyandry, Bombay 1962; S a c h i d a n a n d a , Culture change in tribal Bihar, Calcutta 1964. 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 299 mian kulturowych poważne znaczenie mają publikacje Epsteina i S i l vertsena . Pierwszy autor zademonstrował jak antropolog może do analizy jednego problemu zastosować metody badań podstawowych i pomocniczych, podczas gdy drugi przyjął strukturalistyczny punkt widzenia przy badaniu zjawisk o charakterze politycznym. Czytelnik przypuszczalnie zauważył, że o ile w ciągu ostatnich 15 lat antropologia indyjska doczekała się pożytecznych opracowań poświęconych wsi, to nie podejmowano poważnych badań ogólnych czy też szczegółowych na obszarach zamieszkałych przez grupy plemienne. We właściwym momencie pojawiła się przestroga wydawców pisma „Eastern Anthropologist", którzy stwierdzili, że: 60 „Potrzeba przeprowadzenia ogólnych i szczegółowych badań wśród tak zwa­ nych społeczności plemiennych Indii jest paląca w świetle faktu, że podlegają one szybkim przemianom i wkrótce może być na to zbyt późno. Obecna nasza wiedza o cechach fizycznych, zwyczajach i życiu społecznym tych grup jest daleko niepełna. Badacze indyjscy wydają się być bardzo podatni na w p ł y w antro­ pologów obcych. Kładziony obecnie nacisk na badanie społeczeństwa wiejskiego oraz członów bardziej skomplikowanego i szerszego społeczeństwa miejskiego powinien spotkać się z zachętą, jednak nie można pozwolić na to, by stał się dominujący. Kierunek badań antropologicznych w Indii powinien być bardziej podporządko­ wany w e w n ę t r z n y m potrzebom antropologii indyjskiej niż najnowszym zaintere­ sowaniom badawczym kształtowanym przez antropologów amerykańskich. Prace ich reprezentują niewątpliwie najwyższy standard i musimy im dotrzymać kroku, lecz jednocześnie nie m o ż e m y zapominać o tym, że znajomość indyjskich spo­ łeczności plemiennych nie osiągnęła jeszcze na żadnym odcinku kompletności i wyrafinowania studiów poświęconych społeczeństwom afrykańskim czy Indian amerykańskich" . 61 Wydaje się, że niewiele ośrodków badawczych zwróciło uwagę na to ostrzeżenie. * Antropologia kulturowa i społeczna w Indiach nie stanowi dwu w y ­ raźnie odrębnych szkół myślenia. Antropologia społeczna jest t u uważa­ na za część antropologii kulturowej, gdyż badania nad k u l t u r ą trak­ tuje się szerzej niż studia nad życiem społecznym. W uniwersytetach wykładających antropologię kładzie się nacisk na „globalną sumę do­ konań człowieka", program zaś uwzględnia wszystkie aspekty faktów społecznych, psychicznych i materialnych. Studia wyższego stopnia traktują o integracyjnym charakterze systemów kulturowych, które 6 0 T. S. E p s t e i n , Economic development and social change in South India, Bombay 1962; D. S i v e r t s e n , Where the caste barriers fall, New York 1963. Art. redakcyjny w: „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961, nr 3, s. 207. 6 1 �300 В. В. GOSWAMI zwykle ujmuje się z punktu widzenia dynamiki rozwojowej lub też struktury społecznej, dzięki czemu studenci niekiedy wiążą się z socjo­ logią. Brytyjska szkoła antropologii wysuwająca na czoło interakcje społeczne ma w Indiach wielu zwolenników, podobnie jednak jest ze szkołą amerykańską, która wybija pojęcie kultury i jej atrybut inte­ gracyjny. W Indii istnieją dwa główne sektory odgrywające rolę promotorów badań antropologicznych. Organizacje i instytuty pierwszego sektora utrzymywane są przez rząd centralny lub rządy krajowe, w drugim zaś sektorze znajdują się uniwersytety kształcące w przedmiocie i po­ dejmujące się jednocześnie badań w znacznej części pod patronatem i z funduszy rządów centralnego i krajowych. Istnieją również pewne autonomiczne organizacje o charakterze społecznym, które pośrednio słu­ żą sprawie antropologii jako nauki stosowanej. Organizacje filantro­ pijne, które by interesowały się badaniami antropologicznymi, praktycz­ nie nie istnieją. Najważniejszym, dobrze zorganizowanym i największym ośrodkiem badań antropologicznych jest Anthropological Survey of India podlega­ jący ministerstwu oświaty rządu centralnego. Został on utworzony w grudniu 1945 r. pod kierownictwem zmarłego już dr. B. S. Guha. Poprzednio istniała komórka antropologiczna przy Zoological Survey of India. Ośrodek powstał w celu przeprowadzania szeroko zakrojonych badań w dziedzinie antropologii, służenia pomocą przy rozwiązywaniu problemów administracyjnych, zwłaszcza w odniesieniu do pierwotnych i zacofanych plemion, działania na rzecz rozwoju nauki, a także po­ pierania harmonii i jedności w życiu narodu oraz na koniec inicjowa­ nia i propagowania środków zmierzających do podniesienia poziomu materialnego i zdrowotnego życia ludności. Celem rozpowszechnienia wiedzy antropologicznej ośrodek publikuje biuletyny i studia oraz w y ­ konuje dokumentację filmową i fotograficzną. W ramach ośrodka pra­ cują trzy działy: antropologii fizycznej, antropologii kulturowej oraz pomocniczy (obejmujący sobą muzeum, statystykę, tłumaczenia, biblio­ tekę itp.). Na polu antropologii kulturowej ośrodek podejmuje badania w dziedzinie gospodarki pierwotnej, techniki i sztuki, lingwistyki, folkloru i psychologii. Mówiąc skrótowo, ośrodek interesuje się teore­ tycznymi i praktycznymi aspektami badań antropologicznych. Od niedawna (rok 1961) departament statystyczny rządu Indii robi wiele w zakresie publikowania materiałów ważnych dla antropologii. Komitet Programów Badawczych istniejący przy Komisji Planowania, który powstał w 1953 г., również wykazuje zainteresowanie antropo­ logią sugerując podejmowanie w pracy badawczej nowych problemów istotnych z punktu widzenia potrzeb planowego rozwoju kraju. �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 301 INDIACH Powołany pod egidą centralnego rządu Indii odrębny ośrodek antro­ pologiczny poświęcony problematyce plemiennej NEFA * opublikował serię monografii naukowych. Do antropologii odwołuje się także w try­ bie pomocniczym Urząd Komisarza dla Kast i Plemion Rejestrowanych, gdyż kontroluje on przedsięwzięcia podejmowane w celu ułatwienia społecznego i gospodarczego rozwoju ludności upośledzonych plemion i kast. Niektóre rządy krajowe powołały instytuty badawcze- kultur ple­ miennych oparte na modelu, jaki stanowi Anthropological Survey of India. Wśród nich na uwagę zasługują West Bengal Tribal Research Institute, Čhhindvaran Tribal Research Institute w Madhya Pradesh oraz Bihar Tribal Research Institute. Publikują one biuletyny i mono­ grafie. Wśród pracowników służby społecznej, którzy położyli duże zasługi w dziele polepszenia sytuacji plemion, na czoło wysuwa się nazwisko A. V. Thakkar Bapa. W 1945 r. rzucił on pomysł powołania ogólno­ krajowej organizacji działającej na rzecz polepszenia bytu społeczeństw plemiennych. W 1948 r. stworzył organizację zwaną Bharatiya A d i m jati Sevak Saugh, która w latach późniejszych otrzymała pomoc od rządu centralnego i rządów krajowych. Obecnie wiele instytucji z ca­ łych Indii współpracuje z tą organizacją. Od czasu do czasu przygoto­ wuje ona konferencje poświęcone problematyce bytu plemion, na któ­ rych wygłaszane są również referaty o zbliżonej do zasadniczej tema­ tyce. Sprawozdania z tych konferencji ukazują się w formie książkowej. Organizacja publikuje również w New Delhi raz na kwartał ilustrowane pismo pod nazwą „Vanyajati". Spośród innych organizacji pozarządowych wymienić można Indian Science Congress Association, Gujerat Research Society oraz Social Science Association, które aktywnie uczestniczą w rozwijaniu wiedzy i praktyki antropologicznej. Wspomniałem już, że zainteresowanie antropologią w Indiach po­ wstało nie jako odpowiedź na potrzeby natury teoretycznej, lecz jako funkcja służebna wobec administracji brytyjskiej. Zaczątek akademicki dał jej sir Asutosh Mukherjee mianując L . K. A. Iyera na profesurę na Uniwersytecie Kalkuckim w roku 1920 (Katedrę honorową dla S. C. Roya — prawnika z wykształcenia — utworzono na Uniwersyte­ cie w Patna w 1918 r.) Następnie jednak przez długi czas trwał za­ stój we wprowadzaniu przedmiotu na uniwersytety indyjskie. Sytuacja zmieniła się na korzyść od roku 1950. Obecnie antropologia wykładana jest na jedenastu uniwersytetach. Na jednym uniwersytecie istnieje * North East Frontier Agency — północno-wschodni okręg przygraniczny. �302 В. В. G O S W A M I pełny kurs dyplomowy, inny zaś posiada wydział antropologii społecz­ nej. Publikuje się siedem pism drukujących artykuły z dziedziny antro­ pologii indyjskiej, z nich pięć ukazuje się regularnie. Prócz tego pozy­ cje naukowe z tego zakresu znajdują również miejsce w wielu innych pismach socjologicznych i poświęconych służbie społecznej. Pewne orga­ nizacje nieregularnie drukują lub też powielają w y n i k i swoich prac rozprowadzając je wśród czytelników zainteresowanych problemem. * W zakresie teorii takie koncepcje, jak dyfuzja czy ewolucja, nie mogły rozwinąć się na gruncie indyjskim, gdyż pojęcia funkcji i struk­ tury okazały się bardziej przekonujące. Bodźcem do umocnienia się tej sytuacji było podjęcie studiów nad wsią i badań monograficznych. Swego czasu uniwersytet kalkucki uważany był za centrum szkoły stref i cech kulturowych *, kładąc wielki nacisk na badanie kultury ma­ terialnej. Wraz ze śmiercią profesorów К . P. Chattopadhya i Т. C. Das szkoła ta prawie zupełnie zniknęła. Zwolennikiem „cech" jest także do pewnego stopnia Bose, który lubi wykreślać ich zasięgi na mapie. Jego sposób rozumowania można łatwo odczytać z niedawnej publikacji zbiorowej zainicjowanej i przygotowanej pod jego k i e r u n k i e m . Inną postacią wykazującą szczególne zainteresowanie „procesami kulturowy­ m i " i „regionem kulturowym" jest pani Iravati Karve. Pozostała więk­ szość antropologów indyjskich razem z ich brytyjskimi i amerykańskimi kolegami koncentruje się wokół strukturalno-instytucjonalnych inter­ pretacji i w procesie uogólnień nie wychodzi poza granice terenu przez siebie badanego. 62 Metody badań terenowych stosowane przez antropologów indyjskich nie różnią się od znanych powszechnie metod etnograficznych. Badacz poznaje język grupy, wśród której ma pracować, żyje z nią i zbiera informacje przez obserwację uczestniczącą. Okres spędzony w terenie zależy od problemu, funduszów oraz budżetu czasowego badacza. Z pu­ blikowanych sprawozdań wynika, że przeciętny okres pracy w terenie mieści się w granicach od roku do półtora. W przeszłości antropologo­ wie unikali zbierania danych statystycznych, obecnie jednak metoda statystyczna jest w szerszym użyciu. Antropolog kulturowy może prze­ prowadzić spis ludności w grupie, spis inwentarza żywego i martwego oraz poddać ocenie potencjał gospodarczy zbierając odpowiednie dane ilościowe. Wykorzystuje się także kwestionariusze, lecz technika ich * Według koncepcji Wisslera i Kroebera. N. K . B o s e [red.], Peasant life in India, diversity, Calcutta 1961. 6 2 a study in Indian unity and �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 303 stosowania jest pośrednia i polega na przeprowadzaniu rozmów nie­ formalnych . W ostatnim okresie administratorzy i politycy w Indiach poczynają doceniać wagę antropologii, głównie jako dostarczycielki szczegółowych i rzeczowych informacji *. Antropologowie wykorzystywani są obecnie w różnych placówkach, jak w Organizacji Upowszechniania Racjonal­ nego Rozwoju Wsi i jej odpowiedniku dla grup plemiennych; instytu­ tach badawczych — Społeczno-Gospodarczym, Ekonomiki Rolnej oraz Terenów Jałowych, w Narodowym Instytucie Badań Rozwoju Wsi, w departamentach planowania, zdrowia, statystyki itp. Ich rola w tych placówkach polega albo na wynajdywaniu nowych faktów istotnych dla planistów, na służeniu radą, wskazywaniu pułapek i słabych punk­ tów różnych przedsięwzięć dokonując ich wszechstronnej oceny. Innymi słowy (niezależnie od badań podstawowych) pomoc antropologa w y ­ korzystywana jest w badaniach pomocniczych i diagnostycznych. Ze­ brane przezeń materiały dotyczące małych grup znajdują szersze za­ stosowanie przy studiowaniu społeczno-ekonomicznych aspektów gospo­ darki indyjskiej oraz wielu podobnych zagadnień. W ostatnim artykule dr Roy Burman wskazuje na nowe zadania stojące przed antropologami indyjskimi. Pisze on: 63 „Skoro socjalistyczny model społeczeństwa przyjęty został jako zasadniczy cel, skuteczność jego realizacji będzie zawsze zależała od zdolności twórczej i tradycji narodu. P o w i n n i ś m y jednak wyraźnie stwierdzić, że wydarzenia w dynamicznym społeczeństwie nie są determinowane jedynie przez tradycję; istnieje współzależność czynników technicznych i gospodarczych z jednej strony oraz kulturowych i społecznych z drugiej [...] Zadaniem antropologów powinno stać się badanie dominującego systemu wartości zarówno w ramach całego na­ rodu, jak i m a ł y c h społeczności, by móc określić, w jaki sposób hamują one lub też wspomagają w y s i ł k i w kierunku rozwoju" . Tłumaczenie i przypisy redakcyjne Sławoj Szynkiewicz M * Warto tu jednak przytoczyć krytyczną opinię wygłoszoną we wprowadza­ jącym referacie w y g ł o s z o n y m na sekcji antropologicznej podczas I I I Indyjskiej Konferencji Socjologicznej: „Jeśli więc wskazuję na rozbieżność między możli­ wościami badań antropologicznych oraz ich w ł a ś c i w y m wykorzystaniem dla dalsze­ go rozwoju badań, a także ich zastosowaniem w dziele budownictwa narodowego i rekonstrukcji Indii, nie winię za to antropologów..." i dalej: „należy uświadomić sobie bardzo istotny fakt ignorowany przez polityków i pracowników służby społecznej, że jedynie stosując podejście naukowe rozwiązać można problemy plemienne Indii i przypuszczalnie wszystkie problemy tego kraju" (S r i v as t a v a, op. cit., s. 2, 8). 6 3 Por. Social anthropology and the study of rural and urban societies, [w:] Srinivas, Caste in modern India and other essays, Bombay 1962. B. K . R o y Burman, Exploratory concepts from the anthropological point of view on problems of planning and research for Social Development Office of the Registrar General, India [powiel.], b.r. i m. M. N. 6 4 �MIRA POSERN-ZIELIÑSKA ROLA CZYNNIKÓW SPOŁECZNO-EKONOMICZNYCH W KSZTAŁTOWANIU SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE PEYOTYZMU Zagadnienie przeobrażeń kulturowych stało się jednym z ważniej­ szych problemów badawczych współczesnej antropologii. W wyniku tych zmian ulegały również zasadniczym przekształceniom dotychcza­ sowe podstawy ideologiczne społeczności tubylczych. Na skutek ze­ tknięcia się dwóch, bardzo różnych typów wyobrażeń religijnych za­ częły powstawać nowe formy wierzeń, określanych w literaturze przed­ miotu jako religie synkretyczne. W miarę śledzenia współcześnie powstających ruchów religijnych zaczęto dostrzegać praktyczne znaczenie tego typu badań. Zwrócono uwagę na fakt ścisłego związku synkretyzmu z określoną sytuacją społeczno-gospodarczą, polityczną i kulturową ludów, u których zja­ wisko to przebiega. Przedmiotem badań stały się wzorce osobowe, sy­ stem nakazów i zakazów, kształtowanie osobowości i postawy człowieka wobec przyjętego przez siebie nowego kompleksu religijnego. Kompleks ów z racji tej, iż stanowi przejaw przystosowywania się kultur tubyl­ czych do cywilizacji europejskiej, wprowadził pewne wzorce i postawy stanowiące rodzaj kompromisu między tym, co tradycyjne, lecz własne, a tym, co nowe, choć obce. Obserwacja i badanie procesów formowania się zespołu wierzeń religijnych o charakterze synkretycznym pozwoliło na częściowe choćby poznanie mechanizmów kształtujących w dalekiej przeszłości religie, mające dzisiaj, niekiedy, kilka tysięcy lat liczącą tradycję. Procesy zmian kulturowych przebiegających w świecie wyobrażeń religijnych są zjawiskiem bardzo częstym, występującym wszędzie tam, gdzie europejska polityka kolonialna spowodowała znaczną dezorganiza­ cję środowiskowych, a co za t y m idzie, ekonomicznych podstaw życia tubylców. Tego typu dezorganizacja nieodłącznie związana była z za­ chwianiem się całego systemu stosunków społecznych i politycznych. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 305 Nic więc dziwnego, że procesy, te pozostawały nie bez wpływu na świat tubylczych wierzeń. Religia, ta najmniej elastyczna i podatna na zmiany dziedzina ludz­ kiej kultury, ulegała szybko procesom akulturacyjnym w warunkach politycznej i kulturowej dominacji grupy europejskich kolonistów nad ludnością tubylczą. W warunkach nowej rzeczywistości stare wierzenia zaczęły tracić swe funkcje i wskutek tego na niemal wszystkich obsza­ rach podlegających europejskiej kolonizacji zaczynały pojawiać się co­ raz to nowe ideologie religijne, wysuwające własnych proroków i Mesjaszy. Religie synkretyczne były dotychczas bardzo różnie określane i oce­ niane. W amerykańskiej literaturze przedmiotu najczęściej spotkać się można z terminem — ruchy natywistyczne (nativistic movements). Określenie to rozpowszechnił w społecznej i kulturowej antropologii Ralph Linton . Traktował on natywizm jako specyficzne stadium akulturacji, w k t ó r y m dawały się zauważyć pewne tendencje przeciwsta­ wienia się procesom przystosowawczym poprzez świadomy nawrót do dawnych, rodzimych tradycji. Interesujące nas zjawiska religijne nazywano również ruchami millenarystycznymi, mesjanistycznymi, proroczymi, separatystycznymi, sektanckimi, odrodzeniowymi, przystosowawczymi, apokaliptycznymi, czy też ruchami entuzjastycznymi lub wreszcie kryzysami religijnymi. Mnogość tej terminologii spowodowana została przede wszystkim postawą badaczy, którzy na podstawie analizy konkretnych, ściśle określonych terytorialnie i chronologicznie ruchów wysuwali na plan pierwszy jakąś jedną, najważniejszą wg nich cechę, od której tworzono nazwę. Przenoszenie jednak określenia adekwatnego dla małego zbioru zjawisk na wszystkie, współcześnie kształtujące się zespoły wierzeń religijnych ludów kolonialnych nie zawsze jest w pełni słuszne i uza­ sadnione . Do bardziej znanych i stosunkowo najlepiej zbadanych zjawisk tego typu na terenie Ameryki Płn. należy „taniec duchów" i peyotyzm. W Ameryce Płd. podobne zjawiska zaobserwowano w naszym stuleciu m.in. u plemion Tukuna, Guaraní i Tupinamba. Pojawiający się tam prorocy przepowiadali nastąpienie ery kataklizmów, w czasie której tubylcy zostaną uwolnieni od Białych. Po jej zakończeniu nastąpić ma nowy „złoty wiek", okres szczęścia i beztroski, charakteryzujący się 1 2 1 R. L i n t o n , Nativistic Movements, „American Anthropologist", t. 45: 1943, s. 230—240. Korzystam z przedruku w: Reader in Comparative Religion. An Anthropological Approach, Evanston—Elmsford 1962, s. 490—492. A. Posern-Zieliński, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych, „Etnografia Polska", t. 11: 1967. 2 20 — E t n o g r a f i a P o l s k ą , t. X I I �306 MIRA POSERN-ZIELINSKA nieustannym przybywaniem z nieznanych kierunków dużych statków załadowanych wieloma upragnionymi towarami, wytworami współczes­ nej cywilizacji europejskiej. Ruchy te są bardzo zbliżone do melanezyjskich tzw. „kultów Kargo", będących w zasadzie zaciemnioną przez religijną ideologię formą walki narodowowyzwoleńczej i przejawem rodzącego się nacjonalizmu. Na pozostałym obszarze Oceanii ruchy religijne o wydźwięku antykolonialnym i niepodległościowym występo­ wały, podobnie jak peyotyzm, w 2 poł. X I X w., a więc w tym okresie, w. k t ó r y m światowy kolonializm doszedł do szczytu swego rozwoju. Zarówno ruchy nowozelandzkie, tahitańskie, jak i hawajskie wymie­ rzone były przeciwko kolonizatorom, którzy w tym właśnie okresie włączali te wyspy w sferę kapitalistycznej produkcji. Na tych więc terenach powstawały rozmaitego rodzaju sekty, często zorganizowane na wzór wojskowy, których dogmatyka stanowiła konglomerat miejsco­ wych wierzeń i idei chrześcijańskich . Największe rozmiary przybrały te ruchy w czarnej Afryce. Tam też miały one najsilniejszy wydźwięk polityczny. Najsławniejszy z nich był tzw. „kinbangizm" w Kongo. Ze względu na swój antykolonialny charakter zapoczątkowały one wiele masowych akcji na rzecz wyzwo­ lenia narodowego, a wielu ich proroków przekształciło się w przywód­ ców późniejszych partii politycznych ''. Do grupy wyżej omawianych zjawisk należy również peyotyzm — przedmiot niniejszych rozważar. Artykuł ma na celu przedstawienie zasadniczych aspektów badań nad peyotyzmem, ze szczególnym uwzglę­ dnieniem tych zagadnień, które w dotychczasowej literaturze nie zna­ lazły ostatecznego rozwiązania. Do tej pory stosunkowo mało uwagi poświęcano związkom, jakie zachodzą między niedawno powstałą religią a sytuacją gospodarczą i społeczno-polityczną północnoamerykańskich Indian. Te właśnie problemy będą przedmiotem szerszego nieco omó­ wienia i próby interpretacji w ramach poniższego opracowania. 3 Najsilniejszy rozwój peyotyzmu, synkretycznej religii indiańsko-chrześcijańskiej, przypada na koniec X I X i początek X X w. Kultem religijnym otoczony jest mały, pozbawiony kolców kaktus, peyote , od 5 3 P. W о г s 1 e y, The trumpet shall sound. A study of Cargo cult in Mela­ nesia, London 1957. Korzystam z wyd. ros., P. U o r s 1 i, Kogda wostrubit trúba. Issliedowanie kultów Kargo w Melanezii, Moskwa 1963. В. I . S z a r i e w s k a j a , Staryje i nowyje rieligii tropiczeskoj i jużnoj Afriki, Moskwa 1964. Peyote (Lophophora williamsii) należy do rodziny kaktusowatych. Rośnie dziko na wzgórzach w dolnym biegu Rio Grande oraz północnych i środkowych 4 5 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 307 którego nazwę przejęła sama religia. Zawarte w kaktusie alkaloidy powodują w organizmie ludzkim bardzo skomplikowane fizjologiczne i psychologiczne zaburzenia, od bezsenności począwszy, a na niezwykle barwnych wizjach i halucynacjach skończywszy . Formą oddawania religijnej czci są całonocne nabożeństwa, w czasie których wyznawcy peyotyzmu konsumują kawałki kaktusa. Większość tych peyotowych spotkań ma na celu uzdrawianie poszczególnych osób dzięki leczniczej mocy zawartej w cudownej roślinie oraz gorącym modlitwom zebra­ nych w i e r n y c h . Omawiana religia posiada również od 1918 r. swą 6 7 stanach Meksyku. Najczęściej spotyka się go na suchych, wysoko położonych stepach stanów: Coahuila, Zacatecas, San Luis Potosi, Tamaulipas, Aguascalientes, Queretaro i Jalisco. Peyote przypomina kształtem coś pośredniego między mar­ chwią a rzepą. Większa jego część znajduje się pod ziemią, na powierzchni zaś pozostają jedynie półkulisty czubek. Te reakcje na peyote w y w o ł a n e są składem chemicznym rośliny. Dotych­ czasowe analizy w y k r y ł y w peyocie 9 alkaloidów: anhalin, anhalamin, mescalin, anhalonidyn, anhalonin, lophophorin, pellotin, anhalinin i anhalidin. Spośród wy­ żej wymienionych alkaloidów w peyocie występuje w największych ilościach mescalin. Ten w ł a ś n i e związek w y w o ł u j e kolorowe, niemal kalejdoskopowe wizje. Wrażliwość na kolory u osobnika poddanego działaniu peyotu stopniowo wzmaga się dochodząc do orgii barw, dzięki dużemu wyczuleniu na najmniejsze nawet odchylenia w tonacjach poszczególnych kolorów, których w ogóle zazwyczaj się nie zauważa. Wizje te bardzo często połączone są z sensacjami słuchowymi, a niekiedy czuciowymi i w ę c h o w y m i . c 7 W związku z tym, że peyotyzm północnoamerykański wywodzi swój rodowód z Meksyku, we współczesnej formie rytuału reprezentowanego przez obrzędowość Indian Równin i Prerii znajduje się wiele meksykańskich e l e m e n t ó w kultowych. Proces przejmowania poszczególnych elementów, uzależniony od lokalnego podłoża kulturowego, spowodował stosunkowo dużą różnorodność form rytuałów. Zasad­ niczo wyróżnia się dwa typy — meksykański i równinny. Między obszarem, na którym w y s t ę p u j e rytuał typu meksykańskiego, a obszarem rytuału równinnego znajduje się teren przejściowy — łączący w równej mniej więcej mierze elementy m e k s y k a ń s k i e z równinnymi. Jest to obszar zamieszkały przez Apaczów Mescalero. W rytuale typu meksykańskiego najistotniejszą rolę odgrywa obrzędowa wyprawa po peyote, a następnie uroczyste święto, w którym dominującym elemen­ tem jest taniec. Na obszarze Równin i Prerii ekspedycje peyotowe są raczej spora­ dyczne, a świętą roślinę zdobywa się na ogół drogą zakupu, bardzo często nawet w specjalnych domach handlowych, których właścicielami są Biali. Peyotyzm w Meksyku ma charakter sezonowy, natomiast w Ameryce Północnej nabożeń­ stwa odbywają się regularnie przez cały rok. Uroczystości m e k s y k a ń s k i e ponadto związane są ściśle z polowaniem, uprawą ziemi i zabiegami o deszcz, co nie w y s t ę p u j e zupełnie na Preriach. Tam nabożeństwo związane jest częściej z uzdra­ wianiem chorych. W Meksyku ceremonie odbywają się głównie pod gołym niebem, natomiast na Preriach — w specjalnie w tym celu wzniesionym namiocie — tipi. W nim to uwagę w y z n a w c ó w skupia przede wszystkim ołtarz z ziemi, usypany w kształcie półksiężyca lub podkowy, nie znany zupełnie w Meksyku. Inne są również atrybuty �308 МГНА POSEF.N-ZIELIřTSKA organizację kościelną, znaną pod nazwą — Tubylczy Kościół Amery­ kański (Native American Church), posiadający swe placówki lokalne, stanowe, a także organ centralny kierujący i koordynujący ich dzia­ łalność . Peyotyzm jest jednym z bardzo nielicznych tubylczych ruchów reli­ gijnych, które wywalczyły sobie prawo oficjalnego uznania ich jako religii równorzędnych z innymi. Ta jego aktywność i popularność zwróciła na siebie bardzo szybko uwagę uczonych, którzy począwszy od I I dziesięciolecia X X w. zaczęli przeprowadzać systematyczne badania naukowe tego interesującego, wieloaspektowego zjawiska. Dzisiejsza bibliografia prac traktujących o peyotyzmie obejmuje ponad 1000 pozycji. Podsumowaniem pierw­ szych 20 lat badań były trzy obszerne monografie problemu, które napisali przedstawiciele trzech różnych szkół etnologicznych. Najwcześ­ niejsza praca uczonego berlińskiego, G. Wagnera, reprezentowała meto8 kultowe obszaru prerii. Tam bowiem wprowadzono do rytuału laskę, bęben, grze­ chotkę z tykwy i gwizdek z orlej kości. Niektórzy tylko Indianie m e k s y k a ń s c y używali drewnianego bębna, gdy tymczasem Indianie równinni posługiwali się obciągniętym skórą kotłem, napełnionym częściowo wodą. W Meksyku śpiewa pieśni tylko przywódca, na Preriach zaś każdy uczestnik nabożeństwa. Ś p i e w o m towarzyszy zawsze akompaniament bębna i grzechotki, które krążą w tipi od jednego wyznawcy do drugiego w ściśle ustalonym porządku. Ale obok tych różnic oba obszary reprezentujące różne typy rytualne łączy duża ilość cech wspólnych. S ą to przede wszystkim: odbywające się w nocy uroczystości, uważanie peyotu za fetysz, używanie piór, rytualny krąg, ogień i palenie kadzidła, chrzest, śpiewy, używanie tytoniu podczas nabożeństw, publiczna spowiedź grzechów i rytualne śniadanie składające się z prażonej kukurydzy, słodzonego mięsa i owoców. Międzyplemienny charakter tej organizacji został jeszcze bardziej rozszerzony przez stworzenie międzynarodowej federacji wszystkich odłamów kościelnych peyotyzmu znanej jako „Tubylczy Kościół Amerykański Ameryki Północnej" (Na­ tive American Church of North America). Fundusze tej organizacji pochodzą ze składek członkowskich. Połowa sumy zatrzymywana jest przez miejscową gminę kościelną, drugą zaś część przesyła się do zarządu stanowego. O ż y w o t n y c h spra­ wach kościoła decyduje ogólny zjazd delegatów poszczególnych gmin peyotowych. Zjazd ten odbywa się co roku w ostatni piątek listopada, na ogół w E l Reno, gdzie właśnie w 1918 r. ukonstytuował się Tubylczy Kościół Amerykański. Tam także znajduje się pomieszczenie, w którym obradują peyotyści. Przez całą pozostałą część roku stanowi ono muzeum udostępniane zwiedzającym. Pieczę nad nim roz­ toczyła męska organizacja indiańska nosząca n a z w ę „Wigwam". Tubylczy Kościół Amerykański — ostateczna forma peyotowej organizacji — odegrał dużą rolę w rozprzestrzenianiu peyotyzmu na tereny dotąd nim nie objęte. Gminy peyotowe w poszczególnych stanach U S A w y s y ł a ł y swych „misjonarzy" do nowych regionów, nie znających jeszcze peyotowej ideologii. Tubylczy Kościół Amerykański dążył i w dalszym ciągu czyni usiłowania uczynienia z peyotyzmu uniwersalnej religii obejmującej wszystkich Indian. W swych dążeniach podkreśla międzyplemienny charakter tej religii oraz jego tubylczość, co zostało świadomie zaznaczone nawet w nazwie organizacji kościelnej. 8 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ H E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 309 9 dologiczne założenia historycznej szkcły b e r l i ń s k i e j . Druga z kolei, W. La Barre'a związana była z amerykańską szkołą etnopsychologiczn ą , trzecia wreszcie, M . Gusindego, została napisana z pozycji k u l turowo-historycznej szkoły wiedeńskiej . Prace Wagnera i Gusindego są niezwykle przydatne dla naszych badań ze względu na stosunkowo największą ilość materiału historycznego (choć nie zawsze właściwie ujętego), którego niemal zupełnie brakuje w pracy La Barre'a. Nie­ mniej i ta ostatnia pozycja oceniana jest bardzo wysoko ze względu na solidnie opracowany materiał źródłowy (osobiste badania terenowe autora) i dzięki temu należy do klasycznych dzieł traktujących o peyotyzmie. La Barre dokonał ponadto oceny całej publikowanej na ten temat literatury i bardzo obszernych nie publikowanych dotychczas materiałów z najnowszych badań terenowych innych specjalistów. Po­ cząwszy od lat czterdziestych X X w. peyotyzm stał się jednym z waż­ niejszych przedmiotów amerykańskich badań antropologicznych. Nowsze publikacje straciły jednak ogólny charakter. Uczeni t y m razem skon­ centrowali się na kilku, ich zdaniem najbardziej interesujących, zagad­ nieniach, a. mianowicie: 1) botanicznej i historycznej identyfikacji peyotu spośród wielu podobnych do niego oszałamiających roślin środ­ kowoamerykańskich, 2) genezie peyotyzmu, 3) przyczynach jego akcep­ tacji oraz kierunkach dyfuzji na terenach Ameryki Północnej, i wresz­ cie 4) problemie synkretyzacji wierzeń staroindiańskich z chrześcijań­ skimi. Ale i te stosunkowo wąskie zagadnienia wybrane z całokształtu problematyki nie zostały do tej pory wszechstronnie opracowane. Ł a ­ two dostrzegalne są dziedziny, na które uczeni amerykańscy w ogóle nie zwrócili uwagi, być może często ze względów natury metodologicz­ nej. Ostatecznie rozwiązano problem botanicznej identyfikacji przed­ miotu religijnej czci — peyotu. W wyniku ożywionej dyskusji między antropologami i etno-botanikami a reprezentantami nauk biologiczno-medycznych ustalono, że przedmiotem peyotowego kultu jest mały kaktus, określony przez botaników jako Lophophora williamsii. 1 0 11 Wielu uczonych swój wysiłek skierowało na prześledzenie wszyst­ kich danych, mogących rzucić światło na pochodzenie peyotyzmu. Wiadomo dziś bezsprzecznie, że religia ta wywodzi się z Meksyku, i to z okresu na długo przed przybyciem Europejczyków na kontynent 9 G. W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler-Archiv", t. 15: 1932. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, „Yale University Publications in Anthro­ pology", t. 19: London 1938. M. G u s i n d e, Der Peyote Kult. Entstehung und Verbreitung, [w:] Sankt Gabriel Studien. Festschrift zum 50-Jdhrigen Bestandsjubildum des Missionshauses St. Gabriel, Wien 1939. 10 11 �310 MIRA POSERN-ZIELINSKA amerykański. Współczesna nauka nie jest jednak do tej pory w stanie określić wieku kultu meksykańskiego, a t y m bardziej niemożliwe jest ustalenie okresu, na który przypada wyłącznie pozakultowe stosowanie peyotu. Istnienie takiego okresu sugerują pierwsi kronikarze i obser­ watorzy hiszpańscy, którzy obok opisów rytualnego stosowania tej rośliny wskazują na fakt używania jej w celach przepowiadania przy­ szłości, losów prowadzonej wojny, zaspokojenia głodu i pragnienia, dokonywania czarów, leczenia ran i najrozmaitszych innych schorzeń. Wybitny botanik Schultes datuje początkowe stosowanie Lophophory williamsii już jako religijnego sakramentu, w oparciu o informacje zawarte w pracy Sahaguna na I I I w. p.n.e. Datowanie to jest jak dotąd chyba najbardziej śmiałe i żaden inny uczony nie potwierdził powyższej tezy. Najbardziej kontrowersyjne zdania wywołał problem dyfuzji peyotyzmu na obszar Stanów Zjednoczonych, przy czym skoncentrowano się głównie na zagadnieniu, kiedy i jakie plemiona stopniowo przej­ mowały nową ideologię religijną i jaki był wkład ich własnych treści kulturowych do peyotyzmu. Znacznie mniej interesowano się przyczy­ nami tak spontanicznego rozprzestrzeniania się nowej religii, ogarnia­ jącej w bardzo krótkim przecież czasie olbrzymie połacie Stanów Zjednoczonych i południową część Kanady. I dlatego warto bliżej za­ poznać się z ekonomiczną, społeczną i polityczną sytuacją Indian w okresie nasilania się kontaktów z grupą białych kolonistów, kiedy to amerykańscy tubylcy zaczęli przejmować nową ideologię stając się jej zagorzałymi zwolennikami. W wyniku tych stałych kontaktów zaczęły przebiegać w społecznościach indiańskich procesy akulturacyjne, z któ­ r y m i peyotyzm był ściśle związany i niejako stanowił ich produkt. Akulturacja jednak, wskutek różnych zmiennych determinujących jej przebieg na różnych obszarach Ameryki Północnej, nie miała jedno­ litego charakteru. Ta wielotorowość i różnorodność zmian kulturowych wpłynęła również na fakt akceptacji nowego kompleksu religijnego oraz jego dyfuzji. Toteż wydaje się konieczne przedstawienie tego problemu w aspekcie zmian akulturacyjnych, uwypuklając w szczególności te wszystkie ich determinanty, które odegrały również znaczną rolę w przyjmowaniu i popularyzowaniu nowej religii. Jednym z najistotniejszych czynników powodujących poważne zmia­ ny w zakresie tradycyjnych systemów społeczno-kulturowych wskutek sytuacji kontaktowej jest zmiana warunków środowiskowych. Element ten odegrał zasadniczą rolę także w przypadku peyotyzmu. W wyniku 1 2 1 2 dicine, R. E . S c h u l t e s , The Appeal of peyote (Lophophora „American Anthropologist", t. 40: 1938, s. 698—715. williamsii) as a me­ �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I S Y N K R E T Y C Z N Y C H — PEYOTYZM 311 kolonizacji Ameryki Północnej ludność indiańska zmuszona była zmie­ niać wielokrotnie swe siedziby i typ gospodarki. Wpływało to destruk­ cyjnie na tradycyjną kulturę, stosunki społeczne i zespół wierzeń reli­ gijnych. I tak np. przybyli w X V I I w. angielscy i francuscy osadnicy wyparli plemiona wschodnie za Missisipi, w głąb suchych, mało uro­ dzajnych równin, gdzie Indianie nie mogli uprawiać ziemi i z koniecz­ ności musieli zmienić swój typ gospodarki, zajmując się teraz głównie myślistwem. Najsilniejszą dezorganizację kulturową przeżyły preryjne plemiona koczujących łowców bizona. Z warunkami ich egzy­ stencji silnie związane były formy organizacji społecznych oraz cały kompleks religijnych obrzędów, zabiegów magicznych i mitów. W 2 poł. X I X w. w kulturze tej nastąpił silny kryzys w wyniku wytrzebienia bizona —• głównego zwierzęcia łownego oraz akcji umieszczania Indian w rezerwatach. W życiu gospodarczym Indian Równin i Prerii, opartym teraz głównie na uprawie ziemi, zaszły tak dalekie zmiany, że po­ ciągnęły one za sobą również generalne zmiany w zakresie życia spo­ łecznego i wierzeń religijnych . 13 W okresie koczowniczego myślistwa jednostką polityczną było plemię. Masowe wyniszczenie Indian, nędza, zależność polityczna z jed­ nej strony, a z drugiej rozłam w obrębie poszczególnych plemion, wywołany świadomie przez amerykańską administrację poprzez w y ­ chowywanie młodej generacji w indiańskich internatach szkolnych w celu oderwania jej od rodzimych tradycji, spowodowały załamanie się jedności plemiennej. W wyniku działania tych czynników plemię miało znaczenie na ogół tylko nominalne. W związku z tą sytuacją zaczął wykształcać się zupełnie nowy typ świadomości przyjmującej wielokrotnie charakter świadomości rasowej. Świadomość ta, zwana pan-indianizmem przygotowała grunt pod przyswojenie religii, której pochodzenie i rozwój były związane ze światem indiańskim. Dobrze już wykształcona świadomość rasowa zadecydowała o tym, że peyotyzm w swym rozwoju na terenie USA i później Kanady przyjął charakter religii międzyplemiennej. Jej społeczne i polityczne znaczenie leży w tym, że stała się manifestacją nowej sytuacji, w jakiej znaleźli się wszyscy Indianie, manifestacją nowego sposobu akceptacji życia . 14 W nowych warunkach socjo-ekonomicznych przestały również funk­ cjonować dawne wierzenia religijne. W sytuacji religijnego kryzysu znacznie łatwiej było peyotyzmowi zająć miejsce starej ideologii, t y m bardziej że w przypadku społeczności Indian Prerii stanowiących syS. A. T o k a r i e w , Istoriko-etnograjiczieskije oblasti koriennogo nasielienija Amieriki, [w:] Narody Mira, t. 1: Narody Amieriki, Moskwa 1959, s. 57—59. " W a g n e r , op. cit., s. 83—84; L a B a r r e , op. cit., s. 93, 113; G u s i n d e, op. cit., s. 476—477. 1 3 �MIHA 312 POSERN-ZIELINSKA stemy „sztywne", stosunkowo silnie zintegrowane, tzw. próg tolerancji na zmiany pozwalał jeszcze na przyjęcie peyotyzmu, będącego konglo­ meratem dawnych religijnych koncepcji indiańskich i nowych, chrześci­ jańskich modyfikacji. Grupy te zdecydowanie odrzucały natomiast możliwość akceptacji chrześcijaństwa w jakiejkolwiek oryginalnej jego odmianie. Dlatego też w obliczu całkowitej dezorganizacji religijnej pod w p ł y w e m coraz intensywniejszych zmian w zakresie życia społeczno-ekonomicznego, przyjęcie peyotyzmu stanowiło doskonałe w y j ­ ście dla Indian Prerii. Stawiając bowiem opór procesom przystoso­ wawczym, t y m bardziej ulegali kulturowemu kryzysowi. Jedną z możli­ wych dróg wyjścia z tej sytuacji było zastosowanie półśrodków, do jakich w zakresie ideologii zaliczyć można niewątpliwie peyotyzm. Znacznie mniejszą popularnością cieszył . się on wśród plemion wschodnich i południowo-wschodnich. Reprezentowały one tzw. k u l t u ­ rę „giętką", co zdecydowanie odbiło się na tempie społecznego roz­ padu. Np. Indianie przesiedleni w 1832 r. znad Atlantyku do dzisiejszej Oklahomy — Krikowie, Czoktawowie, Czikasawowie, Czirokowie i Se­ minole, wchodzący w skład tzw. „Pięciu Cywilizowanych Plemion" przyjęli częściowo już w początkowym okresie kontaktów z europej­ skimi osadnikami chrześcijaństwo i przystosowali się do cywilizacji europejskiej w dość szerokim zakresie . Stąd też późniejszy rozpad ich wierzeń religijnych i życia społecznego nie był połączony z tak wielkim kryzysem, jaki przeżywali Indianie Równin i Prerii. Sytuacja ta w y ­ nikała nie tylko z faktu, że wyżej omawiane grupy Indian z łatwością i bez zbytnich konfliktów wewnętrznych adaptowały zmiany, wykazu­ jąc przy t y m stosunkowo dużą giętkość i tolerancję wobec elementów obcej i m kultury. Zależna ona była również od typu gospodarki, jaką reprezentowali Indianie wchodzący w skład grupy „Pięciu". Zawsze bowiem byli oni osiadłymi rolnikami i takimi pozostali również w re­ zerwatach. Zatem po ciężkiej wędrówce przesiedleńczej mogli na no­ wych terenach kontynuować swoją tradycyjną kulturę, choćby w za­ kresie gospodarki. Plemiona te musiały dostosować się do nowych warunków środowiskowych, ale nie do nowych form ekonomiki. Nic więc dziwnego, że grupa ta, największa pod względem liczebności (po­ nad 100 tys.), mimo że znajdowała się w samym centrum obszaru objętego peyotyzmem, niemal zupełnie go nie przyjęła . 15 16 Z licznych przekazów pierwszych badaczy peyotyzmu wynika, iż pionierami nowego kultu byli na ogół Indianie młodzi, którzy z róż1 5 Zachowali ponadto swe dawne organizacje administrację. Zorganizowali parlament na wzór W a g n e r , op. cit., s. 81—82. W a g n e r , op. cit., s. 85. 16 społeczne. Posiadali własną parlamentu amerykańskiego. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKLITYCZNYCH — PEYOTYZM 313 nych względów nie byli już ściśle związani z tradycyjnymi kulturami swych plemion. Oni to w pierwszym rzędzie ulegli kryzysowi, byli więc najbardziej podatni na to, co nowe. Ponadto przyjęty peyotyzm dawał młodszej generacji możność społecznego awansu i uznania. Młody czło­ wiek miał wielkie szanse stać się przywódcą kultu, zyskując przez to prestiż w oczach pozostałych współwyznawców. Peyotyzm więc za­ pewniał mu awans, którego tak łatwo nie osiągnąłby nawet w warun­ kach istnienia dawnej tradycyjnej kultury. Ponadto z całym swym bogatym ceremoniałem bardziej odpowiadał indiańskiej tradycji niż np. obrzędowość protestancka . Starsza generacja oczywiście przeciwsta­ wiała się tym nowym tendencjom i za wszelką cenę starała się utrzy­ mać kulturę tradycyjną. Stąd też wynikało wiele konfliktów w obrębie poszczególnych plemion, co jeszcze bardziej pogłębiało kulturowy k r y ­ zys . Jakkolwiek ten ostatni wniosek wydawałby się sprzeczny z w y ­ żej przedstawionym twierdzeniem, iż peyotyzm był t y m czynnikiem, który łagodził kryzys kulturowy, to kontrowersja ta jest tylko po­ zorna. Nowa ideologia doprowadziła do rozłamu jedności plemiennej, różniąc ze sobą poszczególne generacje. W opozycji stanęło pokolenie najstarsze, utrzymujące dotąd w przeważającej mierze władzę w swych rękach. Nie odczuwało ono w zasadzie kulturowego kryzysu, żyjąc mimo zmienionych warunków, w zamkniętym święcie przeszłości. Kultywując tradycyjne wzory w zakresie wierzeń grupa ta starała odgrodzić się od wszelkich ideologicznych innowacji. Po stronie peyotyzmu natomiast opowiedziały się dwie generacje, a mianowicie — średnia i najmłodsza, które z racji swego aktywnego zaangażowania w sprawy plemienia najdotkliwiej odczuwały kulturową dezorganizację i dla tej właśnie części indiańskich społeczności peyotyzm stał się jedną z możliwości uzyskania duchowej równowagi. Tak więc peyotyzm z jednej strony burzył dotychczasową strukturę społeczną plemienia, z drugiej zaś był czynnikiem pozytywnym, pozwalającym pozostałej większości uzyskać ideologiczną stabilizację. 17 1S W wyniku ciągłych kontaktów grup indiańskich z Białymi nastąpiło zachwianie równowagi wewnętrznej, co z kolei umożliwiło wyłamanie się z rygorystycznego dotąd systemu społecznej kontroli jednostek skłonnych w nowej sytuacji uzyskać wyższą pozycję w układzie stratyfikacyjnym. Zatem głębokie przemiany w zakresie oddziafywania 1 7 Na obszarze, który opanował peyotyzm, działały na ogół misje protestanckie. Ich purytanizm odtrącał Indian,, toteż woleli zwrócić się ku nowej ideologii połą­ czonej z ciekawą, bogatą obrzędowością, która nie była obca tradycyjnej kulturze, a równocześnie dostosowała się do nowych w a r u n k ó w adaptując pewne elementy chrześcijańskie. i i W a g n e r , op. cit., s. 80. �314 MIRA POSERN-ZIELINSKA mechanizmów samokorygujących, a co za t y m idzie także załamanie się w.w. stanu równowagi, pozwoliły na skuteczne oddziaływanie w p ł y ­ wów zewnętrznych, co w naszym przypadku przejawiło się w przyjęciu peyotyzmu — religii znacznie lepiej funkcjonującej w nowej rzeczy­ wistości niż pozbawione całej swej kulturowej bazy stare kulty ple­ mienne. Jak z powyższych rozważań wynika, przyczyny przejmowania przez Indian peyotowej ideologii religijnej wiązały się ściśle z ich sytuacją polityczną, społeczną, ekonomiczną i kulturową powstałą w wyniku europejskiej kolonizacji. Konieczność zmiany środowiska geograficznego i typu gospodarki, przy coraz bardziej obniżającym się standarcie ży­ ciowym, spowodowała załamanie się dawnych wartości i wzorów k u l t u ­ rowych. W tej sytuacji zaistniały warunki sprzyjające powstaniu takiej religii, która stanowiła pomost między niefunkcjonującą już kulturą tradycyjną a niezrozumiałą jeszcze cywilizacją europejską. Ta nowa religia, spełniająca w dużym stopniu nadzieje swych wyznawców, była w pełni zależna od stopnia w.w. przemian. I m zmiany te były w danej grupie większe, t y m większą popularność zdobywała sobie tam nowa ideologia, t y m hardziej pobudzała aktywność swych wyznawców, którzy stawali się jej gorliwymi propagatorami, a ponadto wprowadzali do niej ciągłe modyfikacje zmieniając nieustannie jej oblicze. Największy odsetek wyznawców peyotyzmu rekrutował się z tych plemion, które najdotkliwiej odczuły skutki europejskiej kolonizacji. W momencie jed­ nak znacznej poprawy ich sytuacji ekonomicznej liczba zwolenników stopniowo zmniejszała się. Takie zjawisko miało np. miejsce wśród Mandanów. W 1953 r. zaczęto jednak budować na terenie ich rezerwatu zaporę w celu stworzenia olbrzymiego zbiornika wody po obu stronach rzeki Missouri. Dla Indian zamieszkujących te tereny oznaczało to za­ lanie ich najbardziej urodzajnych gruntów. Mandanów usunięto z żyznej doliny rzecznej, w której przez ostatnie 70 lat (od 1883 r.) zdołali przy­ swoić sobie nowy typ gospodarki polegający na uprawie ziemi. Prze­ niesiono ich teraz na tereny wyżynne, suche, nie nadające się do upra­ w y . W t y m to okresie zauważa się znów odrodzenie peyotyzmu i zwró­ cenie się k u niemu znacznie większej ilości Indian niż miało to miejsce jeszcze na krótko przed ich t r a n s l o k a c j ą . Podobne zjawisko zaobserwowano u Nawahów. Peyotyzm zdobył tam znów znaczenie w wyniku przymusowej redukcji stad owiec i k o n i . 19 20 Amerykańscy antropologowie mało uwagi poświęcali w swych bada­ niach związkom zachodzącym między zmianami polityczno-ekonomicz19 E . M. В r u n e r, Mandan, [w:] Perspectives in American Change, Chicara 1961, s. 187, 190—191. E . Z. V o g t , Navaho [w:] ibidem, s. 278—281, 317. 20 Indian Culture �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 315 nymi i społeczno-kulturowymi a akceptacją i żywiołowym rozprze­ strzenianiem się peyotyzmu. Problem ten zauważył natomiast A. Kroe­ ber, który w związku z t y m postawił tezę, iż ludy dotknięte społecz­ nym rozpadem i kulturową degradacją skłonne są przyjąć szybko nowe religie, zwłaszcza takie, które obiecują im cudowny nawrót do pier­ wotnego sposobu życia i tradycji przodków . Przeciwko teorii tej w y ­ stąpiło z ostrą krytyką wielu badaczy, wg których rzeczywiste przy­ czyny akceptacji, a następnie dyfuzji peyotowej religii tkwią w zupeł­ nie innych zjawiskach. Jedni widzą je w specyficznych właściwościach rośliny (wywoływanie wizji), inni — w opinii określającej ten kaktus jako cudowny środek leczniczy: La Barre natomiast, i nie tylko on, docenia znaczenie obu tych czynników w procesie przyjmowania peyo­ tyzmu i stanowisko to wydaje się jak najbardziej s ł u s z n e . Wizje bowiem odgrywały w tradycyjnej kulturze Indian Prerii niezwykle ważną rolę. Podczas inicjacji lub przygotowań wojennych starano się uzyskać halucynacje wzrokowe za wszelką cenę, nawet za cenę tortu­ rowania się lub długotrwałych postów. Uzyskanie ich było warunkiem koniecznym do zdobycia sobie ducha opiekuńczego. O znaczeniu tej potrzeby świadczy fakt istnienia nawet swego rodzaju „handlu" wizja­ mi. Wymiana odbywała się między tymi, którzy pomimo usilnych starań ich nie mieli, a tymi, którzy mieli je w nadmiarze . 2L 22 23 T y m wszystkim kłopotom i trudnościom z pewnością zapobiegał całkowicie peyote. Udostępnił on bowiem wizje i zarazem obcowanie z siłami nadprzyrodzonymi bez odwoływania się do postów, długich przygotowań, czy nawet samotortur. Zdolność wywoływania wizji przez peyote można bezsprzecznie uznać za jeden z czynników przemawiających za akceptacją peyotyzmu, t y m bardziej że największą swą popularność osiągnął on na obszarach, gdzie pogoń za wizjami w czasach przed kolonizacją przybierała znaczne nawet rozmiary, jak np. u Indian Prerii. Natomiast plemiona z grupy Pueblo, nie ubiegające się nigdy o tego typu przeżycia, nie zaakceptowały również i peyotyzmu. Faktu tego nie można jednak uważać za czynnik A. L . K r o e b e r , The Arapaho, „American Museum of Natural History", t. 18: New York 1907. W. L a B a r r e , Twenty Years of Peyote Studies, „Current Anthropology", t. 1, nr 1: 1960, s. 52. К. В e r i n g e r, Der Meskalinsrausch, seine Geschichte und Erscheinungsweise, „Monographien aus dem Gesamtgebiete der Neurologie und Psychiatrie", t. 49: Berlin 1927, s. 14; H. E . D r i v e r , Indians of North America, Chicago 1961, s. 101; R. B e n e d i c t , Wzory kultury (Patterns of Culture), Warszawa 1966, s. 149—163; W. L a B a r r e , Note on Richard Schultes, „The Appeal of Peyote", „American Anthropologist", t. 41: 1939, s. 340—341. 21 2 2 23 �316 MIRA POSERN-ZIELINSKA jedyny. Należy bowiem pamiętać, że w długotrwałym okresie kolonizacji hiszpańskiej, a później amerykańskiej, Indianie Pueblo pozostawali stale na zajmowanych dotąd przez siebie terenach. Podstawę gospodarki w dalszym ciągu stanowiła kopieniacza uprawa ziemi, choć wzbogacona 0 pewne umiejętności — głównie w zakresie uprawy nowych roślin, stosowania systemu nawadniającego oraz hodowli przywiezionych przez Europejczyków zwierząt. Kultura Pueblo nie zmieniła więc w zasadzie swego dotychczasowego charakteru, nie było zatem potrzeby szukania nowych rozwiązań w zakresie wyobrażeń religijnych. Niebezpodstawny jest również pogląd, iż na rzecz przyjęcia peyo­ tyzmu wpłynęła sława peyotu jako rośliny leczniczej . Rośliny tego typu cieszyły się wśród Indian szczególną czcią, a przecież Lophophora williamsii słynęła jako niezwykle skuteczny lek o wszechstronnym za­ stosowaniu. Jeszcze współcześnie dla wielu z nich pojęcie medycyny równoznaczne jest z peyotem. W mniemaniu Indian leczył on najsprzeczniejsze przypadłości. Z jednej strony usuwał impotencję płciową, z d r u ­ giej zaś działał hamująco na zbyt silny popęd seksualny. Pomagał mno­ żeniu potomstwa, ale równocześnie był środkiem zapobiegającym nie­ pożądanej ciąży. Uspokajał zdenerwowanych, ale skutecznie też działał na apatię. Nic więc dziwnego, że te jego wszechstronne właściwości skłoniły ludzi do oddawania rnu nawet czci boskiej. La Barre łączy „leczniczą moc" peyotu z właściwością wywoływania wizji. Jest przekonany, że gdyby nie ta właściwość, wielce wątpliwe byłoby, czy nowi wyznawcy tak szybko uwierzyliby w jego terapeu­ tyczne działanie . Zatem pierwotną przyczyną akceptacji kultu peyotu są barwne, kalejdoskopowe wizje i stan oszołomienia, natomiast domnie­ mane właściwości lecznicze można traktować jako zjawisko wtórne. Niemniej jednak i tego drugiego czynnika nie należy lekceważyć, z pierwszych bowiem badań nad peyotysmem ( X I X w.) wynika, że przy­ czyną jego popularności, a co za t y m idzie ekspansji na tereny USA, były przede wszystkim właściwości lecznicze. Wizje utwierdzały Indian w przekonaniu, iż kaktus ten jest cudowną rośliną o nadprzyrodzonych właściwościach, natomiast jego terapeutyczne zdolności stanowiły naj­ lepszy dowód świadczący o faktycznej inkarnacji w peyocie nadnatu­ ralnych sił. Zatern oba te czynniki, nierozerwalnie ze sobą splecione 1 wzajemnie się uzupełniające, zapewniły roślinie w tamtych specyficz­ nych warunkach historycznych ogromną karierę. Rozpatrując przyczyny powszechnej akceptacji peyotyzmu nie można również pominąć faktu, iż w okresie najsilniejszej jego ekspansji Indianie 24 25 24 2 5 S c h u l t e s, op. cit. L a B a r r e , Twenty..., s. 52. �КС Z T A L T O WAIT IK S I Ę R E L I G I I S Y N K E E T Y C Z r í Y C H — PEYOTYZM 317 północnoamerykańscy zakończyli etap zbrojnej walki wyzwoleńczej. J u ż w pierwszym okresie kolonizacji obszarów Ameryki Północnej przez Europejczyków Indianie podjęli z nimi walkę zbrojną, organizując liczne powstania, które z nielicznymi tylko wyjątkami kończyły się niepowo­ dzeniem. Przyczyna tych klęsk leżała w politycznym i kulturowym roz­ biciu plemion podejmujących pojedynczo nieskoordynowaną walkę. W tej sytuacji zaistniała potrzeba wykształcenia jednej, wspólnej płaszczyzny porozumienia, która utorowałaby drogę do połączenia się rozmaitych grup indiańskich zróżnicowanych nie tylko językowo, ale i kulturowo. T y m wspólnym niejako mianownikiem okazała się ponadplemienna idea walki wyzwoleńczej, która stopniowo zaczęła przybierać zabarwienie religijne, stając się później punktem wyjścia dla nowych, ogólnoindiańskich religii. W związku z taką tendencją zaczynali pojawiać się po­ cząwszy od X V I I I w. liczni prorocy, którzy obok haseł o charakterze religijnym nawoływali do stworzenia jednego związku łączącego wszyst­ kie plemiona indiańskie i wzywali swych współplemieńców do powrotu do tradycyjnego stylu życia, do odrzucenia wszystkiego, co przyjęli od białych przybyszów. Wezwania tego typu cieszyły się dużą popularnością wśród amerykańskich tubylców i rozprzestrzeniały szybko od plemienia do plemienia. Pierwszym z wodzów, który już w X V I I I w. wykorzystał tego rodzaju ideologię, był Pontiac, członek algonkińskiego plemienia O t t a w a . Ten nowy, ideologiczny aspekt walki zbrojnej od tej pory bywał skwapliwie wykorzystywany w następnych powstaniach. Ich przy­ wódcy starali się nawet ułatwiać działalność poszczególnym prorokom, by na bazie jednej ponadplemiennej ideologii pozyskać sobie możliwie jak największą liczbę grup indiańskich i w ten sposób, łącząc swe siły, doprowadzić do zwycięstwa nad kolonizatorami. 26 Wiek X I X był ostatnim stuleciem zbrojnej walki wyzwoleńczej Indian. W t y m okresie kolonizacja europejska osiągnęła największe roz­ miary. Ilość białych osadników gwałtownie wzrastała, powodując t y m samym coraz większe kurczenie się terytoriów indiańskich. Nic więc dziwnego, że również w t y m czasie miały miejsce masowe wystąpienia zbrojne, które ze względu na swój żywiołowy i lokalny charakter na ogół kończyły się klęską. Nadzieja na uwolnienie od ciemiężców przy­ brała w t y m stuleciu zapoczątkowaną już w ubiegłym wieku formę 2 6 C . T h o m a s , Pontiac, [w:] Handbook of American Indians north of Mexico, „Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology", t. 30: 1910, cz. 2, s. 280; J . M о о п e у, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, [w:] 24th Annual Report of the Bureau of Ethnology to the secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, Washington 1896, s. 662—670; S. G r z y b o w s k i , Tomahawki i muszkiety. Z dziejów Ameryki Północnej XV—XVIII w., Warszawa 1965, s. 206—207. ł �MIRA 318 POSERN-ZIELINSKA religijnych, proroczych ruchów, które dążyły do zerwania ze wszystkim, co przyniósł biały człowiek. Największe, a zarazem ostatnie, było powstanie Dakotów związane z religijnym ruchem, tzw. „tańca duchów". Założycielem jego był prorok Wovoka z kalifornijskiego plemienia Pajute. Nie znalazł on jednak zwo­ lenników wśród swoich ziomków. Ideologię stworzoną przez Wovoke przyjęły natomiast pozostałe plemiona północnoamerykańskie i wkrótce objęła ona niemal wszystkie rezerwaty Stanów Zjednoczonych. „Taniec duchów" jako pierwszy wśród ruchów tego typu przybrał formę religii. Stanowił więc następne ogniwo w ewolucji form walki z Białymi, bezpośrednio wyprzedzające peyotyzm. Równocześnie za­ adaptował pewne, choć nieliczne jeszcze elementy chrześcijańskie, jak np. ideę Mesjasza, który zbawi Indian. Jedynie u Dakotów ruch ten przybrał formę zbrojnego powstania. Jednakże klęska Indian pod Wounded Knee w 1890 r. zakończyła jednocześnie i ostatnie w historii powstanie, i religię „tańca duchów" . Po upadku tego ruchu zaczyna gwałtownie rozprzestrzeniać się peyo­ tyzm. Jest to ostatnie ogniwo walki o niezależność Indian. Peyotyzm ogarnął prawie te same obszary co „taniec duchów", a wielu dawnych „proroków" tego ostatniego stało się gorliwymi propagatorami nowej religii. Po t y l u poniesionych klęskach północnoamerykańscy tubylcy wyrzekli się wszelkich doczesnych aspiracji, przyjmując bierną postawę wobec istniejącej rzeczywistości i nie podejmując więcej walki ze światem Bia­ łych. Oczywiście, w dalszym ciągu potępiali wszystko, co nie miało bez­ pośredniego związku z kulturą indiańską, ale ten negatywny stosunek nie miał już charakteru aktywnego. Wojownicze niegdyś plemiona za­ sklepiły się w swej rezygnacji i biernej akceptacji otaczającego ich świata. Jedyną ucieczkę od rzeczywistości znalazły w peyotowych wizjach. Powstanie więc peyotyzmu, tragicznego w swej bierności ruchu reli­ gijnego, ma głębokie uzasadnienie w całym okresie kolonizacji Ameryki 21 2 7 M o o n ey, op. cit., s. 641—1136; J . M o o n e y , Ghost Dance, [w:] Handbook of American Indians north of Mexico, ..Smithsonian Institution. Bureau of Ame­ rican Ethnology", t. 30: 1907, cz. 1, s. 491—492; G u s i n d e, op. cit., s. 475, 477— •—479; D r i v e r , op. cit., s. 102; T. J . J u t z, Bunty indyjskie w Ameryce Pół­ nocnej roku 1891, „Missye Katolickie", K r a k ó w 1892, s. 19—20; I . A. Z o 1 o t ar i e w s k a j a , Miesto indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju kulturu, Moskwa 1963, s. 288—327; B. B a r b e r , A Socio-cultural Interpretation of the Peyote-Cult, „American Anthropologist", t. 43: 1941, s. 673—675. Korzystałam z przedruku w: Religion, Society and the Individual. An Introduction to the So­ ciology of Religion, New York 1967, s. 497. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 319 Północnej, lecz bezpośrednie przyczyny jego rozwoju tkwią w X I X w. — okresie największych prześladowań Indian. Dlatego też dla badacza peyo­ tyzmu nie mogą pozostać obojętne pewne fakty historyczne, które zade­ cydowały o istnieniu tej religii lub wręcz ją poprzedzały, tak iż stanowiła ona ich konsekwentne następstwo. Okres kolonizacji przyniósł Indianom działalność chrześcijańskich misjonarzy, którzy zaczęli głosić nową doktrynę religijną. W wyniku silnej akcji chrystianizacyjnej nałożyły się na stare obrzędy religijne — nowe, narzucone przez religię zdobywców, co w sumie dało interesujący bardzo konglomerat, który różnił się jednak zasadniczo od jakiejkolwiek religii staroindiańskiej i odbiegał równocześnie od rozmaitych form chrześcijaństwa. Wynikiem tych synkretyzacyjnych procesów był rów­ nież peyotyzm. Jako tego typu religia powstał on w wyniku dążeń Indian do stwo­ rzenia takiego systemu, który odpowiadałby poziomem religii Białych, ale równocześnie stanowiłby dorobek wyłącznie indiański. W związku z tym peyotyzm jest w mniemaniu krajowców indiańską wersją chrze­ ścijaństwa. Zdają sobie oni jasno sprawę z tego, że wiele zaczerpnęli z religii Białych, którą jednak przetworzyli i przystosowali do własnych potrzeb kulturowych i psychicznych. Ze szczegółowej analizy współ­ czesnego peyotyzmu — nie mieszczącej się w ramach niniejszego opraco­ wania — wynika, iż Indianie zaadaptowali z pewnymi modyfikacjami teologię, etykę i eschatologię chrześcijańską, które dzięki tym modyfika­ cjom zbliżyły się bardziej do tradycyjnych elementów indiańskiej k u l ­ tury. Peyotyzm potrafił wykrystalizować pewną ilość starych koncepcji religijnych, które w połączeniu z nową, chrześcijańską interpretacją sta­ nowiły doskonałą konkurencję dla wpływu misji chrześcijańskich, stara­ jących się coraz bardziej przyciągać młodą generację. Przeciwwagę dla akcji misyjnych tworzyli przywódcy i najbardziej aktywni zwolennicy peyotyzmu, którzy chcąc utrzymać młodzież indiańską z dala od tych wpływów wybrali drogę kompromisową polegającą na zaadaptowaniu i przystosowaniu pewnych elementów chrześcijaństwa religii, która sta­ nowiła dla młodzieży dużą atrakcję . 28 Wielu badaczy krytycznie odnosiło się do określania peyotyzmu jako religii synkretycznej. Niektórzy z nich uważali, iż ma on zasadniczo charakter tubylczy, a zawarte w nim pewne elementy chrześcijańskie 2 3 J . S. S1 o t к i n, The Peyote Way, [w:] Reader in Comparative Religion. An Anthropological Approach, Evanston—Elmsford, 1962, s. 64—70; A. Skinner, Societes of the Iowa, ,.Anthropological Papers of the Natural History", t. 11: 1915, s. 693—694; M. К. О p i e r , The Southern Ute of Colorado, [w:] Acculturation in Seven American Indian Tribes, New York—London 1940, s. 193; W a g n e r , op. cit., s. 133. �MIRA 320 POSEEN-ZIELIN3KA są niczym innym, jak wtórnymi, i to bardzo przypadkowymi naleciało­ ściami stosunkowo świeżej d a t y . Inni jeszcze zupełnie nie zwracali uwagi na procesy synkretyzacyjne, nie dostrzegając w badanym przez siebie zjawisku elementów obcych indiańskiej kulturze i tradycji . Naj­ bardziej zagorzałym zwolennikiem tezy o synkretycznym charakterze peyotowej religii był O. C. Stewart. Twierdził on, że wszystkie odmiany peyotowej obrzędowości na północ od Rio Grande zawierają elementy chrześcijańskiej teologii i rytuału połączone z elementami tubylczymi . Należy sobie jednak zdawać sprawę z tego, że wpływy chrześcijańskie nie są jednakowe u wszystkich plemion indiańskich wyznających peyo­ tyzm. U niektórych zaznaczyły się silniej, u innych są niekiedy słabo dostrzegalne. I to właśnie w głównej mierze stało się przyczyną scepty­ cyzmu większości uczonych odnośnie do problemu — czy peyotyzm jest religią synkretyczną, czy opartą wyłącznie o tradycje tubylcze. Najistot­ niejsza w t y m względzie wydaje się jednak opinia o religii samych jej wyznawców, którzy uważają ją jednak za własną wersję czy odmianę chrześcijaństwa. Jakkolwiek by uczeni interpretowali poszczególne czyn­ ności i atrybuty kultowe, czy to widząc w nich w p ł y w y chrześcijańskiej doktryny i kultu, czy też przywrócone na nowo do życia zapomniane już elementy dawnych wierzeń, niezmieniony pozostanie jednak fakt świadomych dążeń samych Indian w kierunku takiego zmodyfikowania swej religii, by niczym nie ustępowała chrześcijaństwu, religii związanej z Europejczykami, grupą, która z jednej strony stanowiła przedmiot nienawiści i pogardy, z drugiej jednak reprezentowała ten poziom k u l ­ tury, do którego Indianie pragnęliby podnieść swoją własną. Świadomość niższości własnych wzorów kulturowych, połączona z podziwem dla do­ minującej kulturowo grupy Amerykanów, stworzyła sytuację sprzyjającą przejmowaniu pewnych, wyselekcjonowanych elementów chrześcijań­ skich, w dużej mierze zbliżonych czy to formą, czy — rzadziej — treścią do określonych elementów wierzeń staroindiańskich. 29 30 31 2 9 G . S p i n d 1 e r, Psychological aspects of Menomini peyotism. Paper read at the Annual Meeting of Western States Branch, „American Anthropological Association", Eugene, Ore. 1951; P. R a d i n, Crashing Thunder, New Y o r k 1926; t e n ż e , The Winnebago Tribe, [w:] 37"* Annual Report of the Bureau of American Ethnology, Washington 1923; V. P e t r u l l o , The diabolic root: A study of peyo­ tism, the new Indian religion among the Delawares, Philadelphia 1934; L a B a r r e , The peyote cult; t e n ż e , Twenty... M. К. О p 1 e r, The character and history of the Southern Ute peyote rite, „American Anthropologist", t. 42: 1940, s. 463—478; t e n ż e , Fact and fancy in Ute peyotism, „American Anthropologist", t. 44: 1942, s. 151—159. О. C. S t e w a r t , Ute Peyotism. A study of cultural complex, „University of Colorado Studies. Series in Anthropology", t. 1: Boulder, Colorado 1948, s. 1—2, 32—33. 30 31 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 321 Poglądy większości uczonych negujących znaczenie wpływów chrze­ ścijańskich w ukształtowaniu się współczesnej formy tej religii stają się jednak uzasadnione na bazie ich koncepcji teoretycznych. Badacze ci traktują peyotyzm jako reakcję na zagrożenie tubylczej kultury przez kulturę grupy dominującej, przejawiającą się w świadomym, wtórnym nawrocie do starych indiańskich wzorów i tradycji. Widzą peyotyzm jako produkt procesów antyakulturacyjnych, który określili 'za Lintonem jako ruch natywistyczny. W t y m ujęciu problemu trudno i m traktować istnie­ nie wpływów chrześcijańskich jako zjawiska odgrywającego jakąś zasad­ niczą rolę w procesie kształtowania się omawianej przez nas religii. Wg tych bowiem założeń teoretycznych — w ruchach natywistycznych nie może być przecież miejsca na jakiekolwiek obce wpływy. Istotą ich ma być przecież tubylczość. Ale teza ta, postawiona— a priori — odnośnie do peyotyzmu, nie znajduje pokrycia w faktach. Należy ją uznać za religię synkretyczną, która niewątpliwie najwięcej zaczerpnęła z trady­ cyjnych wyobrażeń religijnych, ale którą ukształtował również świat wierzeń chrześcijańskich. , 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9c61d3bf833712f94938731f492a175.pdf 4a19fdc29289dc1a6f4bc0c1bea511f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2158 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource taniec ludowy choreologia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2005 Title A name given to the resource Rozwój choreologii w Polsce / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.85-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 WOI-:RYK LANGI: 1151\ llll (JlOrcologii '01.1131'1 ROZWÓJ CHOREOLOGII W POLSCE Dziedzina wiedzy o taJ1cu, choreologia, ukształtowała się dopiero w ciągu ninionego półwiecza, Jest ona jak gdyby odpowiednikiem muzykologii, nauki J muzyce, Opóźnienie choreologii w stosunku do innych nauk humanistyczlych zostało spowodowane przede wszystkim mocno zakorzenionymi w menalności europejskiej negatywnymi konotacjami tańca. Począwszy od doby średniowiecza, w Europie, taniec rugowano z życia :złowieka jako przejaw pogaóskich ideologii, cielesności, rozwiązłości i nieJrzyz\\>oitości, W wyniku przemian kulturowych taniec utracił z czasem aspekt ,akralny i treści obrzędowe, W obrębie tzw. kultury wyższej uległ sekularyzacji i stał się niemalże wyłącznie marginalną rozrywką łub wyspecjalizowaną dzie:Jziną popisów baletowych w teatrze . .lako antidotum na zaistniały stan rzeczy, począwszy od XIX wieku, wobrębie pedagogiki, wychowania i rehabilitacji, zaczęto rewindykować zapoznane \\ życiu człowieka wartości związane z wyrażaniem się w ruchu, Dostrzeżono -;zkody wyrządzone człowiekowi przez nadmierne, jednostronne zautomatyzo\\anie życia w środowisku zurbanizowanym i uprzemysłowionym, przez przerost rozwoju cywilizacji opaliej na technologii, a wypierającej aktywny udzial człowieka w życiu i kulturze, i ograniczającej użycie ruchu jako środka \\yrażania sic:;, Jednocześnie specyficzne zainteresowanie kulturą chłopską w epoce romantyzmu doprowadziło, jak wiadomo, w drugiej połowie XIX wieku do utworzenia nowego dziahl nauki, folklorystyki. Właśnie w obrębie dawnych kultur chłopskich taniec pełnił wiele zasadniczych funkcji społecznych, magicznych i obrzędowych, Badania nad kulturami, gdzie rola ruchu znaczącego (taJ1ca) ujawnia caly potencjal bezsłownego wyrażania się człowieka, szczególnie w jego życiu duchowym, pozwoliły na sformułowanie założel1 metodycznych dla całej choreologii. a nie tylko etnochoreologii. Metodyka ustalona w tych badaniach stała się nieodzowna w pracach nad tal1cem religijnym, świątynnym, \\idowiskowym, teatralnym i rozrywkowym. Okazało się, że "taniec" w swojej istocie zawsze ten sam, przyjmuje tylko różne oblicza, zależnie od kontekstu społeczno-kulturowego. Zrozumienie tego przywróciło ważkość roli tal1ca we współczesnym świecie. Drugą istotną przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii był wielowiekowy brak adekwatnego środka notacj i ruchowej. Dziedzina tal1ca pozostawała przez �86 stulecia "niepiśmienna". W taJ'lcu przekazuje się trescl w sposób niewerball1\ i wszelkie opisy słowne przejawów ruchowych zawodzą. Mogą one mieĆ jedynie znaczenie środka mnemonicznego, będącego podporą dla pamięci kogoś, kto dobrze zna określone przebiegi ruchowe i ich styl wykonawczy. Pierwszym systemem notacj i, zasługującym na m iano pisma ruch~weC(o. była kinetografia utworzona w roku 1928 przez Rudolfa Labana, wielkie~go teoretyka taJ'lca pochodzenia węgierskiego '. Kinetografia jest odpowiednikiem pełnego pisma graficznego, podobnie jak pismo fonetyczne. Od tego też momentu zaczęły się ukazywać opracowania z transkrypcjami przebiegów ruchowych, co gwarantowało po raz pierwszy rzeczową dokumentacj~ materiałó\\ tanecznych. W miarę dopracowywania metodyki bada!'] nad tclllcem, powstała bardzo szybko nowa dziedzina nauki, choreologia. Polska znalazła się w czołówce wszystkich tych poczynaó. W Katedrze Etnologi i U niwersytetu Warszawskiego podjęto poważne prace naukowe nad taócem wiejskim na terenie Polski już około 1935 roku. Ówczesny kierownik Katedry profesor Cezaria 8audouin de Courtenay J~drzejewiczowa trafnie oceniła taniec jako przejaw kultury i istotny materiał w badaniach nad zachowaniami i wyrażaniem się człowieka 2. Podobne prace podj~to w O\VYI11 czasie w Europie jedynie na Uniwersytecie Wiedeóskim. Do prac naukowych nad taócem w Polsce wlączył się profesor Stanisła\\ Głowacki, wykładowca historii taóca w Paóstwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. Odbył on m. in. studia muzyczno-ruchowe u Dalcroze' a w Hellerau, a w zakresie kinetografii w Instytucie Labana w Berlinie. Jako pierwszy stosował w Polsce kinetografię do prac badawczych oraz do zapisu ruchu w reżyseriach Leona Schillera. Kulminacją wszystkich tych działaó bylo zorganizowanie stoiska polskiego na specjałnej wystawie taóców w Archives de la Danse z okazji Wystaw) Światowej w Paryżu w 1937 roku 3. Eksponowane wtedy kartogramy, przedstawiające rezultaty analiz dokonanych na materiałach tanecznych z terenu Polski i zapisy kinetograficzne wybranych typów taóca, były ewenementem w skal i światowej. Zamiarem Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego było utworzenie Archiwum TaJ'lca w Warszawie. Wszystkie te osiągnięcia został) kompletnie zniweczone w czasie II wojny światowej. Po zniszczeniach wojennych podjęto w Polsce energiczne działania \v celu zabezpieczenia ocalałych zabytków kultury w szerokim tego slowa znaczeniu. w tym również kultury tanecznej. Pierwsze próby zorganizowania takich prac , Rudolf Laban (UL 1879 w Bratyslawie. zm. 1958 w Addleslone. Anglia). Po raz pierll 'z: opublikowal swój system notacji ruchu w 1928 roku w piśmie "Schriltlanz" (Wiedell-LqJSi.~) 2 C. Baudouin de Courtenay .Ic,;drzejewiczowa. O Ialicacil 11IdoIVvcil \1' Polsce ... Ieal! Ludowy" R. 27, 1935, nr 8, s. 112 - 119; Referat wygłoszony na mic,;dzynarodOlvym Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku -- FolI. nallces ({lid IFeddil1g Archives 3 C. Baudouin Poland, de la Oanse, Paris 1937. de Courtenay .Iędrzejewiczowa. TLI/ice i slnye. "Arkady" Kongresie ('IISI0IW R 3. 1937. nr :'i III �87 odjęto w Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Warszawie w 1946 roku. Jedak dopiero w ośrodku tOrLlIlskim (Muzeum Etnograficzne i Katedra Etnografii niwersytetu Mikołaja Kopernika) nabrały one realnych kształtów. Systema,czne prace badawczc nad tailcem rozpoczęto od 1954 roku. Badania terenowe rowadzone przez następnych 12 lat pozwoliły na ustalenie warsztatu naukoweo. Opublikowano kwestionariusz do badail terenowych i założenia metodyczne la takich prac 4. Zagadnienia tailca zostały ujęte kontekstualnie zarówno w zaresie zaplecza społeczno-kulturowego, jak i struktur samego materiału taneczego. Praca ta jest jedną z pierwszych tego typu w Iiteraturze światowej. Pro po0\\ any schemat postępowania badawczego i porządkowania materiału okazał ie przydatny nie tylko w kraju, ale sprawdził się w badaniach pozaeuroejskich i był stosowany w różnych ośrodkach uniwersyteckich w Europie. :'-Jade wszystko ważne było włączenie do pracy innych badaczy z terenu alego kraju i ujednolicenie metody postępowania tak, aby osiągnięte rezultaty ) ł) porównywalne'). To właśnie dzięki tej grupie badaczy doszło do wyodrębienia i uksztaltowania się etnochoreologii w Polsce. \V ośrodku tOrLlIlskim wprowadzono też na nowo kinetografię jako podsta0\\: środek graficznej dokumentacji materiału ruchowego oraz przerll\\adzono szeroko zakrojone szkolenia w zakresie analizy i notacji ruchu udziałem słuchaczy z calego kraju 6. W rezultacie ukazała się w Polsce seria ublikacji na temat tailca o walorach prac naukowych 7. Po długiej przerwie, trwającej od 1967 roku 8, szkolenia choreo logiczne w olsce wznowiono dopiero w roku 1981. Dzięki dalekowzrocznej inicjatywie ) profesora Józefa Burszty, zaproszono autora niniejszego aI1ykułu do wygło~ellia cyklu wykładów z antropologii tailca na Uniwersytecie im. Adama Micie\\icza w Poznaniu. Jednocześnie, dzięki wysiłkom A WF, a później Pałacu .ultury. zorganizowano intensywne kursy analizy i notacji ruchu systemem abana. Jednak wskutek wydarzeil grudniowych w 1981 roku w Polsce, prace te lożna było ponowić dopiero w 1988 roku. Ukazała się też wtedy w Krakowie olska wersja książki niniejszego autora O istocie tańca i jego przejawach klll/lIrze. Perspektywa antropologiczna (tytuł oryginału: The Nature of -I l.ange R .. Jill/icc ludmv\' \\' jJl"Ocach A4u::eum ł~tnograflc::nego w Toruniu (Metoda rellOli\ch nud tUI/ccm). Torui\ 1')(,0: 2 wyd., Instytut Choreologii, Poznai\ 1995. badań " l.ange R .. [)::iululno.~ć' u.~rodku turuńskiego w ::akresie folkloru tanec::nego i mlc:yc::nego. ilcr:ilura l.udowa"" R. X. 1')64. nr 4 - (" s. 202 - 205: Tenże, Historia hadań nad tUI/ccm ,iOlil/iI It Pulsce ... 1,ud" t. 51. I,)('X. cz. 2, s. 415 - 452. h lange R .. !'udl"l.:cnik /unetugl"Ojii. PWM, Kraków 1975: 2 wyd .. Instytut Choreologii. D/llall 1')')5 - l.ange R .. Kine/ogl"O!Jh\' !.ohon (Movement Notation) and the Folk Dance Research in o/UilC!. .. l.ud"" t. 50. 1')6(" s. :178 - 391. s .\ulm /nala/I sit; / konieczności w Anglii w 1967 roku, gdzie wykładal antropologit; tai\ca I Queens linl\CI'sity w Ikll~lścic. na Uniwcrsytecie Londyi\skim i w Laban Ccntl'C w Londynie. lalach 1')77-1')92 wykladal również etnologit; na Uniwersytecie Polskim w Londynie. �88 Dance. An Anthropological Per5pective, London 1975) lJ. Pozycja ta stała się przydatnym podręcznikiem do wykłądów z antropologii tal1ca, będelcych \\stępem do choreologii ogólnej. Od tej też pory zajęcia akademickic i warsztaty letnie organizowano już systematycznie co roku. Wykłady i ćwiczenia uniwersyteckie obejmują szeroki wachlarz zagadniel1 choreologicznych. Obok tematyki wprowadzającej słuchaczy w dziedzinie szeroko pojętego tailca, odbywają się również wykłady o charakterze monograficznym, metodycznym oraz zajęcia praktyczne, które są podstawowym elementem dociekań analitycznych i teoretycznych. Słuchacze rekrutują się głównie spośród studentów etnologii, antropologii kulturowej. muzykologii i innych kierunków humanistycznych (jak np. socjologia. psychologia. filozofia, filologia). Zajęcia odbywają się w obu semestrach. a warsztat) praktyczne w okresie letnim. Seminaria zrzeszają osoby specjalnie zainteresowane zagadnieniami tal1ca. Powstało już kilka prac dyplomowych i magisterskich. a dalsze są zaa\\ansowane. Zarysowuje się możliwość przygotowania kadry wykształconych badaczy, którzy podejmą w przyszłości pracę naukową w dziedzinie tailca \\0 szerokim zakresie: obok folklorystyki tallca uwzględnia się również dziedzinę tal1ca teatralnego, rozrywkowego i współczesnych jego przejawów w subkulturach miejskich. Specjalną wagę przykłada się do szkolenia kinetograficznego. Jest to swoiste studium ruchu i jego analiza. Słuchacze zapoznają się praktycznie z tworzywem tal1ca. W okresie letnim urządzane ScI kilkutygodniowe kurs) stopnia wstępnego i zaawansowanego. Przyjmuje się leż zaintereso\\anych słuchaczy z terenu całego kraju i z zagranicy. Chcąc zapewnić godziwe warunki pracy dla tych poczynal1, w dniu :' czerwca 1993 roku otwarto Instytut Choreologii na Starym Mieście w Poznaniu, w pomieszczeniach specjalnie na ten cel zaadaptowanych. Instytut powstał jako rezultat wysiłków życzliwych sprawie osób i instytucj i, i działa na zasadzie fundacji. Obok działalności dydaktycznej prowadzi się akcję wydawn iezą. Dotąd wyszły dwie teki ze zbiorami etiud ruchowych, zapisanych w kinctogramach przez kolejne roczniki słuchaczy. Służą one studentom jako material do oclcz)tywania ruchu, podobniejak nuty pozwalają na odczytanie 1ll1lzykilO W roku 1995 wznowiono wydanie kwestionariusza do bacl,1I1 IcrenO\\) ch nad tal1cem i zasad postępowania badawczego (I wyd.: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 1960) oraz drugie, zmienione wydanie podręullika kinctografii 9 Lange R., The Nature Ltd .. London. 1975; wersja of Dance_ An Anthropu/ogica/ /'el"s/JCclil'C'. Macdonald and h-an: polska: O istocie 100ica i jef!.o pr::.e/a\l'acli If 1,/1/1/11"::'1'. /'enpckl\\i ,; anlr0tj0/ogiclla, PWM, Kraków, 1988. I Poznwiskie Sludillm KinelOgrajh. z. ł, Pałac Kullury \V I'o/naniu. l'o/Jl,li1 1')')2 (:iD kiJlctogramów); Poznańskie Studium Kinelograjii, z. 2. Inslytut Choreologii. 1'0/na,'1 I {){)4 (3D klllctogramów). �89 1\\)(1.: PWM. 1(75). Dzięki tym publikacjom studenci mają do dyspozycji luczowe pozycje podręcznikowe. których pierwsze wydania dawno już zostały ,) czerpane. Utworzenie Instytutu Choreologii w Poznaniu i ustalenie programów wykłaó\\ uniwersyteckich w tej dziedzinie stwarza unikatowe możliwości dalszego '>Z\\oju choreologii w Polsce. Studenci Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, awet jeśli nie podcjmują specjalności choreologicznej, wykorzystują zdobytą , iedzę o tallcu w swoich studiach humanistycznych, stąd ich duże zaintereso,anie zajęciami. Świadczą o tym ich liczne referaty i prace dyplomowe. Wiadomość o utworzeniu tej placówki w Poznaniu znalazła szeroki ddźwięk w świecie. Instytut Choreologii w Poznaniu zorganizował już w krótim okresie swojego istnienia dwie konferencje międzynarodowe: w ramach Biennale Współczesnego w 1994 roku Międzynarodową Konferencję Nauko. a poświęconą genezie i współczesności teatru tallca oraz sesję roboczą uropejskiego Seminarium Kinetografii. 1111:DI:VI]'oPMENT OF CI-lOREOLOGY IN POLAND (Summary) Scholarly dancc rcscarch was started in Poland at Warsaw University around 1935, under lof<:ssor C Baudouin de Courtenay-.J<;drzejewicz. The analysis offield work material resulted in i maps sho\ving thc tcrritorial expanse of particular dance features. 2) Kinetography moduccd for the recording oftranscribed material. \fter the ravages ol' World War II. work on dance was started again in Warsaw. Laban However. was it cCClmc tluly cstablished at ToruI1 ethnographic centre in 1954, under Roderyk Lange. I) ruccdurcs of dance research. together with a questionnaire for field work were published. 2) ollte:\tual approach was followed up both, in collecting and analysing dance data. 3) A group of '1Ie)\\ researches was brought together. which was instrumental in the rise of Polish thnuchoreology 4) Kinetography Laban was introduced and widely taught. As a result well :searched and documented publications began to appear. The work in ToruI1 came to an abrupt .lIr II ith rhe closure of the Dance Department in 1967. I"he teaching in chorcology was started again in 1988 at PoznaI1 University, under Professor oderyk Lange. The Choreological Institute was created in 1993. The scope of research and eruring on dance includes various categories, ranging from folklore to stage dance. kthodologics of dance research are being taught and applied. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0582248fbcb81082e1e1013269e33416.pdf ad01fb487f76b69242bae1c47e4f2c22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6136 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource rozwój ekonomiczny antropologia rozwoju Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5722 Title A name given to the resource Rozwój dialogu - dialog rozwoju / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.35-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ROZWÓJ DIALOGU DIALOG ROZWOJU. TRWAŁOŚĆ I EWOLUCJA DYSKURSU ANTROPOLOGII ROZWOJU Przedmiotem niniej szego studium jest dyskurs antropologii rozwoju, a w szcze­ gólności główny paradygmat najnowszego nurtu tej subdyscypliny antropologii — paradygmat dialogiczności, odnoszony do relacji, jakie zachodzą między ro­ zumianymi podmiotowo „badanym” i „badaczem”, co w praktyce pomocowej przybiera postać relacji: „beneficjent” — „darczyńca”. W artykule opisuję i ana­ lizuję różne perspektywy badawcze i język współczesnej antropologii rozwoju oraz problemy i pułapki, jakie pojawiają się w trakcie planowania i wprowadza­ nia w życie projektów rozwojowych opartych na zasadzie partnerstwa. Impulsem do powstania artykułu były moje doświadczenia podczas realizacji projektów rozwojowych w Afryce; zaczerpnąłem również wiele myśli i przykła­ dów z literatury przedmiotu. Zacznę od przytoczenia dialogu, nie tyle pomiędzy reprezentantami różnych kultur, co pomiędzy reprezentantami odmiennych postaw wobec innych kultur. Cytat pochodzi z książki Emmy Crewe i Elizabeth Harrison, Whose Develop­ ment? An Ethnography o f Aid (1998: 84). T echnik : Byłaś w podróży? A ntropolog (social scientist): Byłam, właśnie wróciłam ze Sri Lanki. Szukałam informacji na tem at interesujących mnie nowych technologii z zakresu żywie­ nia. Dowiedziałam się o nowym sposobie konserwowania owoców. T echnik : Naprawdę? Gdzie się tego dowiedziałaś? A ntropolog: W małej wiosce niedaleko Nuwara Eliya, pewna starsza kobieta po­ kazała mi [jak się to u nich robi — R.V.]. T echnik : Och! Widzę, że ty nie mówisz o technologii, ty mówisz o jakiejś starej, wałkoniącej się babie (some old biddy mucking around)1.1 1 Crewe i Harrison podkreślają charakterystyczną dla działań rozwojowych tendencję do fetyszyzowania technologii oraz przeciwstawiania nowoczesnej technologii „zacofanym” lokalnym praktykom technologicznym. �36 Ryszard Yorbrich Cytowana rozmowa dobrze ilustruje dwa typy postaw spotykanych w środo­ wisku osób zaangażowanych w programy rozwojowe. Postawę paternalistyczną i — rzecz można — dialogiczną. Paternalizm Obie postawy odnaleźć można w teorii i praktyce antropologii rozwoju, lecz ta pierwsza — paternalistyczna — ma dłuższą tradycję, można ją wywieść z kon­ cepcji ewolucjonizmu społecznego, a nawet z idei oświecenia. Nie chodzi tu je ­ dynie o zakorzenione w europejskiej wizji świata przekonanie o wyższości włas­ nej kultury. Właściwy także ludom pozaeuropejskim etnocentryzm w cywilizacji europejskiej uległ konceptualizacji w XVIII-wiecznej „filozofii postępu”, a na­ stępnie znalazł uzasadnienie naukowe w skrajnie racjonalistycznej i dialektycznej filozofii Heglowskiej. W swojej „filozofii historii” Georg Hegel zmitologizował kraje pozaeuropejskie — zwłaszcza Afrykę, definiując ją jako „kraj dzieciństwa cywilizacji”2. Jeśli Afrykanie byli „dziećmi”, to obowiązkiem Europejczyków było ich „wychować”. Pod silnym wpływem filozofii Heglowskiej znalazły się nauki społeczne, w tym kształtująca się antropologia. Postawa wysoce protekcjonistyczna, by nie powiedzieć paternalistyczna, zna­ mionowała epokę kolonialną. Ujawnia ją już sam język kolonizatorów. W Afry­ ce brytyjskiej na określenie Afrykanów płci męskiej używano terminu boy. Byli więc: houseboys, officeboys czy mineboys. Podobnie było w Afryce francuskiej, gdzie używano formy „ty” zwracając się do Afrykanów, niezależnie od ich wieku (Mamdani 1996). Wizja Afrykanów-„wiecznych dzieci” była i jest nieobca także Europejczy­ kom wybitnie zasłużonym w pomocy Afrykanom. Powszechnie stawiany za wzór samarytanina Albert Schweitzer, który poświęcił swe życie i karierę muzyka, by nieść ulgę w cierpieniu mieszkańcom Gabonu (specjalnie ukończył w tym celu studia medyczne), był zdania, że Afrykanin „jest dzieckiem, a z dzieckiem nic zrobić nie można bez autorytetu” (Schweitzer 1935: 203). Pojawiające się w dyskursie postkolonialnym oskarżenia pod adresem antro­ pologów, iż poprzez używanie schematów ewolucjonistycznych stawali się oni agentami imperializmu, dostarczającymi usprawiedliwienia dla kolonizowania „społeczeństw pierwotnych”, uznać można za przesadne. Należy jednak zgodzić się z autorami afrykańskimi, że tak ewolucjonizm, jak i funkcjonalizm oraz dyfuzjonizm, „choć tak odmienne metodologicznie, wszystkie pomijały odmien­ ność w imię [szukania — R.V.] podobieństw, co sprawiało, że uchylano się od celu, jaki stawia sobie antropologia — rozpoznawania sensu innych światów”*i 2 Myśl ta jest u Hegla bardziej złożona. Według niego, Afryka,jest krajem dzieciństwa, (...) owinię­ tym w kolory czarnej nocy (...) przez to, że widzimy [tam — R.V.] człowieka w stanie barbarzyństwa i dzikości, który uniemożliwia [mu — R.Y.] stanie się integralną częścią cywilizacji” (1965: 247). �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 37 (Mudimbe 1988: 72). W ten sposób idee postępu i rozwoju, z którymi sprzężo­ ny był ewolucjonizm, używane były w dyskursie politycznym do retorycznego usprawiedliwienia kolonializmu, traktowanego jako swoista forma interwencji mającej skutkować rozwojem „potrzebujących pomocy” krajów, które wymaga­ ły kurateli (Crewe, Harrison 1998: 28). Biologiczny darwinizm przeniesiony na grunt nauk społecznych owocował tezami, później określanymi jako rasistow­ skie, przedstawiającymi białą rasę jako — z woli Wszechmogącego — bardziej zaawansowaną na drodze rozwoju, a inne rasy jako zapóźnione i niezdolne do samodzielnego rządzenia, niczym „niedorozwinięte dziecko” (Gould 1977: 218-219). „Skoro «Oni» sąniezdolni do samodzielnego rządzenia, współczujący chrześcijanin musi wziąć odpowiedzialność za nich na swoje barki” — ironizo­ wał, pisząc o tym podejściu, Talal Asad (1973: 92). Nawet Bronisław Malinowski — dystansujący się przecież od prostackiej in­ terpretacji ewolucjonizmu oraz ostro protestujący przeciw mechanicznemu prze­ noszeniu idei „racjonalnego człowieka ekonomicznego” i europejskich wzorów zachowań na grunt kultur pozaeuropejskich, nie odmówił sobie wielce znaczącej konstatacji: Analiza funkcjonalna nakazuje nam traktować kulturę przede wszystkim jako ze­ staw narzędzi umożliwiających człowiekowi opanowanie otoczenia, podtrzymanie gatunku, tożsamości jednostki i spójności plemienia. Praktyczna wartość takiej teorii polega na tym, że dzięki niej uczymy się dostrzegać znaczenie rozmaitych obyczajów (...) oraz jak zostały one wykorzystane przez misjonarzy, władze ko­ lonialne i tych, którzy czerpali korzyści z tubylczej pracy i handlu (Malinowski 2000: 79)3. W takim kontekście, „rozwój jest (...) traktowany jako metafizyczne przezna­ czenie popychające człowieka [tutaj Malinowski miał na myśli „dzikiego” — R.V.] do czegoś w rodzaju Heglowskiej samorealizacji” (Malinowski 2000: 77). Metafora „dziecka” przetrwała w dyskursie i praktyce misyjnej. Spotkałem się z nią wśród polskich misjonarzy. Pewnego dnia w Kamerunie, w przedpołudnio­ wej rozmowie z doświadczonym misjonarzem, usłyszałem wiele skarg na brak konsekwencji i odpowiedzialności jego parafian. Sędziwy i wielce zasłużony (dla swych owieczek) misjonarz zakończył swój długi wywód stwierdzeniem: „Oni są jak dzieci!”. Tego samego dnia, podczas mojego popołudniowego spotkania z miejscowym informatorem (zarazem aktywistą parafialnym), rozmowa zeszła na sprawy misji i wówczas usłyszałem: „Oni traktują nas jak dzieci!”. 3 Fragment ten cytuję w przekładzie z polskiej edycji „Dzieł wszystkich” Malinowskiego. Ma on nieco inny wydźwięk w oryginalnej wersji angielskiej: „The practical value of such a theory is that it teaches us the relative [podkreśl. — R.V.] importance of various customs, (...) how they to be handled by missionaries, colonial authorities, and those who economically have to exploit savage trade and sa­ vage labour” (Malinowski 1927: 40). �38 Ryszard Yorbrich Paradygmaty antropologii Nie będę, oczywiście, podejmować próby syntezy ostatniego stulecia antro­ pologii. Wystarczy, że przypomnę, iż Bronisław Malinowski i jego koledzy po fachu dostarczali przez całe dziesięciolecia ludziom Zachodu opisów obcych kultur oraz objaśniali je, wskazując na relacje pomiędzy zmiennymi, dochodząc ukrytych znaczeń. Hołdowali paradygmatowi dokumentacyjnemu — gromadzili materiał empiryczny, aby w fazie prac „gabinetowych” poddać go gruntownej analizie, odwołującej się do wypracowanych w zachodniej antropologii koncep­ cji teoretycznych. Powstałe w ten sposób opisy innych kultur stosowały pojęcia z języka i ze świata antropologa, kategorie, których nie znali sami tubylcy. Antropolog przy­ pisywał często badanym społecznościom cechy, cele i pragnienia, których ich członkowie nie posiadali. W takim podejściu brak było miejsca na dialog, na symetryczność relacji antropolog — tubylec, badacz — badany. Dopiero zmiany sytuacji politycznej w krajach Trzeciego Świata, upodmioto­ wienie ich mieszkańców i związany z tym dyskurs postkolonialny wprowadziły nowy paradygmat — dialogiczności. Został on zainicjowany już w pierwszej po­ łowie XX wieku, przez — co znamienne — teoretyka literatury Michaiła Bachtina (2003), a krytycznie rozwinięty przez antropologów tej miary co James Clif­ ford (2000). Ciągle pozostaje jednak kwestią otwartą, na ile ten paradygmat może być pomocny w rozwiązywaniu kryzysu antropologii postkolonialnej, w poszu­ kiwaniu jej nowej tożsamości. Na gruncie antropologii z dialogicznością wiąże się odejście od dzielenia pro­ cesu poznawczego na dwa etapy: terenowy — dokumentacyjny oraz „gabineto­ wy” — analityczny. Celem jest maksymalne zbliżenie się do „punktu widzenia badanego”, osiągnięcie przez badacza stanu świadomości, który można określić mianem „bliskiego doświadczenia”. Ten, kto zetknął się z oporem materii badań terenowych wśród „tubylców”, wie, jak krótkotrwałe i zwodnicze są takie stany świadomości. Wymagają zaawansowanych metod badawczych, pełnego (lub nie­ mal pełnego) partycypowania w badanej kulturze. Wystawiają na próbę tożsamość badacza i jego zdolność do przełożenia „bliskich doświadczeń” na język naukowej narracji. Tubylec w pułapkach rozwoju Podejście dialogiczne stawia przed badaczem i badanym nowe wymagania. Nie wystarcza już — wypracowana przez Bronisława Malinowskiego — metoda intensywnych, prowadzonych przez lata badań terenowych. Potrzebna jest ak­ tywna „druga strona” relacji. Przysłowiowy „tubylec” z przedmiotu badań musi �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 39 przeistoczyć się w podmiot, w partnera gotowego aktywnie włączyć się w pro­ ces poznawczy. Zmienia się wówczas, siłą rzeczy, forma kontaktu, staje się on bardziej zindywidualizowany. Naprzeciw antropologa powinna stanąć jednostka świadoma celów procesu badawczego (rodzi się pytanie: czy cele obu, antropo­ loga i „tubylca”, są zbieżne?). „Badany” musi być zainteresowany przekazaniem antropologowi swojej wiedzy, swojej interpretacji własnej kultury, być gotów do żmudnej pracy, polegającej nie tylko na wprowadzaniu antropologa w ogól­ nodostępną warstwę interpretacyjną danej kultury, ale także dopuszczeniu go do poznania głębszego jej znaczenia, do sfery z reguły zastrzeżonej dla wąskich elit danego społeczeństwa. Pojawiają się tu dwie pułapki. Pierwsza to pułapka asymetrii. „Tubylec” zwy­ kle nie jest wprowadzony w cele i konteksty kulturowe determinujące badacza w takim stopniu, w jakim antropolog rozpoznał wstępnie jego kulturę. Po prostu, on jest u siebie, nie miał okazji poznać świata, z którego przybywa antropolog — kojarzony bardziej lub mniej trafnie z siłą władzy (nieważne czy kolonial­ nej, czy też rodzimej), postrzegany jako osoba „stamtąd”, powiązana z wpły­ wowymi organizacjami pozarządowymi i międzynarodowymi, z biznesem bądź z misjami. Druga — to pułapka intymności. Informacje (interpretacje) przekazane w sy­ tuacji indywidualnego, niekiedy intymnego kontaktu, wprowadzające w sekretne sfery kultury, w osobiste odczucia i impresje „tubylca”, z trudem poddają się weryfikacji. Owe „bliskie doświadczenia” są często niepowtarzalne i nieprzekazywalne. Pojawia się wątpliwość, czy antropolog, starając się być człowiekiem „stąd”, jakby tubylcem, pozostaje zdystansowanym obserwatorem? Może ceną takiej postawy jest tak charakterystyczne dla antropologii dialogicznej dryfowanie narracji naukowej w stronę narracji literackiej (co zarzucano już np. dialogizującemu Griaule’owi) bądź podatność na manipulację ze strony „badanych”. Mogą oni, kierując się własnymi celami (często nierozpoznanymi), manipulować badaczem, choćby dostarczając mu „wiedzy”, jakiej — jak wyczuli w osobistych kontaktach — od nich oczekiwał. Dobrym przykładem mogą być badania ekipy Marcela Griaule’a wśród Dogonów (Griaule 2006) — do dziś nie ustają kontrowersje, czy Rozmowy z Ogotemmelim były manipulacją z jego strony, czy też świadectwem asymetrycznej relacji: zewnętrzna władza — tubylcza kultu­ ra. Specyfika tego rodzaju asymetrycznego dialogu skłania do określenia go raczej mianem „paradygmatu inicjacji”, czyli procesu poznawczego, w którym wąska grupa „wtajemniczonych” tubylców dopuszcza badacza do grona wybranych. Język „rozwoju” Krytyka klasycznej antropologii, a zwłaszcza krytyka jej powiązania z insty­ tucjami władzy (tak kolonialnej, jak i rodzimej) oraz akceptacji schematów ewo- �40 Ryszard Yorbrich lucjonistycznych powielanych przez ekonomiczną teorię rozwoju, dała asumpt do wykształcenia się antropologii rozwoju, subdyscypliny niespójnej teoretycz­ nie i metodologicznie, ale o znaczącym dorobku poznawczym i praktycznym, niezwykle przydatnym do analiz dialogu międzykulturowego. Paradoksalnie antropologia rozwoju stoi w pewnej opozycji do paradygmatu rozwoju, utożsamianego zbyt często z ekonomiczną kategorią wzrostu i z unilineamą koncepcją zmiany kulturowej, a także z wartościowaniem kultur według kryterium stopnia ich złożoności i zdolności do zaspokajania ludzkich potrzeb. Dystansuje się ona od XIX- i XX-wieczny eh teorii rozwoju, przemian społecz­ nych i modernizacji. Odcina się wyraźnie od koncepcji Morgana i Tylora, dla których rozwój przebiegał od stadium dzikości, poprzez barbarzyństwo do cy­ wilizacji; od myśli Spencera, dla którego ruch zachodził od homogeniczności do różnorodności; od Marksa, wyznaczającego postęp na szlaku od plemienności, poprzez feudalizm i kapitalizm, do socjalizmu i komunizmu. A co dla nas najważniejsze, antropologia rozwoju odrzuca perspektywę eko­ nomistów — na przykład pokroju Rostowa — zgodnie z którą rozwój przebiegać ma od „statyczności” do „ekonomicznego wzrostu”, od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Jak zauważył jeden z klasyków tej subdyscypliny, Artur Escobar (1991), ewolucjonistyczny paradygmat rozwoju pozostaje ogromnie wpływowy, choć nie stosuje odniesień do kategorii biologicznych, a w zamian używa jako punktów odniesienia kultury, technologii i ekonomii. Rozwój jednoliniowy traktuje się jako proces powszechny, procesy modernizacji jako prowadzące do poprawy ja ­ kości życia społeczeństw. Wstępnym warunkiem rozwoju jest w tym kontekście rozbicie naturalnych wspólnot, erozja tożsamości kolektywnej i uformowanie się tożsamości indywidualnej. Gwarancją samoczynnego wzrostu ekonomicznego ma być, w tym ujęciu, przejście od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Kolejne warunki rozwoju to likwidacja analfabetyzmu i rozwój kultury masowej, rozdzielenie funkcji go­ spodarczych od struktur pokrewieństwa i rodziny, uzyskanie przewagi racjonal­ nego prawa nad obyczajem oraz celowe naśladowanie społeczeństw zachodnich, uznanych za wzorce nowoczesności. Przy takim podejściu kultura „rozwijających się” krajów i społeczności bywa postrzegana jako bariera rozwoju, a dialog kulturowy traci rację bytu. Kto, kogo i jak rozwija Antropologia rozwoju wykształciła się w opozycji do powyżej omówionych założeń. Szuka form rozwoju wypracowanych na zasadzie dialogu, uwzględnia punkt widzenia „rozwijających się” społeczeństw. I tu pojawia się pytanie pod­ stawowe: kto z kim prowadzi dialog rozwojowy? �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 41 W dyskursie rozwojowym naprzeciw siebie stoją dwa podmioty: „darczyń­ ca” — dawca pomocy rozwojowej oraz „beneficjent” — jej odbiorca. Z samej definicji kategorie te sąnierównoprawne. Nierówność wyraża choćby przyjęty tu język. Darczyńca jawi się jako strona aktywna, a beneficjent — pasywna. „Dona­ tor” jest w tym układzie stroną silniejszą. Brak symetrii jest prostą konsekwencją pierwotnej lokacji funduszy rozwojowych i, co za tym idzie, nierównego dostępu do źródeł władzy i prestiżu. W takim asymetrycznym układzie niewiele miejsca pozostaje dla dialogu obu stron. Sytuację tę dobrze ilustruje formuła przytoczona przez Emmę Cre­ we i Elizabeth Harrisom „My mamy pieniądze, ty ich chcesz, a zatem musisz zachowywać się w sposób, jaki my uważamy za właściwy” (Crewe, Harrison 1998: 69). Formuła ta stała się ważnym elementem większości projektów roz­ wojowych ostatnich dziesięcioleci XX wieku. Darczyńcy (rządy, organizacje międzynarodowe i pozarządowe — ang. NGOs) obwarowali wówczas projek­ ty rozwojowe warunkami wstępnymi. Najczęściej określały one konieczność „strukturalnego dopasowywania” — czyli zmian politycznych, ekonomicz­ nych i społecznych. Postulowane zmiany sprowadzały się do demokratyzacji systemów politycznych, ochrony „praw człowieka” (np. zmiany pozycji spo­ łecznej kobiet), redukcji sektora publicznego i eliminacji subsydiów (Crewe, Harrison 1998: 69). Taka warunkowa pomoc rozwojowa była odbierana przez beneficjentów jako swoisty imperializm kulturowy i erozja narodowej suwe­ renności. Cel (jawny bądź ukryty) wielu projektów rozwojowych, czyli reorganizację relacji społecznych uznać jednak można za sprzeczny z ideą równości kultur, która jest warunkiem dialogiczności. W takim kontekście kultura przestaje być wartością chronioną. Charakterem swych relacji z „beneficjentami” autorzy i wy­ konawcy projektów rozwojowych — tak zwani deweloperzy — przypominali bardziej misjonarzy niż antropologów. Przybywali do „biednych” krajów, by eks­ portować swe normy i zasady kulturowe; nie po to, by „słuchać” — prowadzić dialog, lecz aby „mówić” — pouczać. To podobieństwo obejmuje nawet język środowisk działających na rzecz rozwoju. O swojej działalności mówią one jako o „misji cywilizacyjnej”. Znamiennym przykładem takiej postawy, będącej za­ przeczeniem dialogiczności, są programy na rzecz emancypacji kobiet, zwłasz­ cza te skierowane przeciw okaleczaniu kobiecych genitaliów, przez same autorki określane mianem „krucjaty” (Vorbrich 2004). W podatnym na poprawność polityczną dyskursie rozwojowym, XIX-wiecz­ nych „dzikich” i „prymitywnych”, a nawet XX-wiecznych „tubylców” zastąpili „beneficjenci”, „biedni”, a zwłaszcza „ludzie lokalni”. Niezależnie od przyjętej terminologii, pozostają oni jednak stale „Innymi”. Autorów projektów pomo­ cowych mniej interesuje, kim są owi lokalni ludzie. Ważne, że są „biednymi” w świecie obfitości. Tymi, którzy mają problemy, którzy potrzebują pomocy (Crewe, Harrison 1998: 29). �Ryszard Vorbrich 42 Partnerstwo a nowomowa rozwoju Zmiana dyskursu polega zasadniczo na zastąpieniu terminu „prymitywny” słowem „tradycyjny”, a „cywilizowany” — określeniem „nowoczesny”. W najnowszym dyskursie antropologii rozwoju karierę robi formuła partner­ stwa. Odnaleźć jąmożna w wielu opracowaniach teoretycznych oraz w deklaracjach i dokumentach podmiotów zaangażowanych w projekty rozwojowe: agend rządo­ wych poszczególnych krajów (w realiach polskich jest to Departament Współpracy Rozwojowej MSZ), Banku Światowego, Komisji Europejskiej i licznych organi­ zacji pozarządowych. Przykładem mogą być choćby Europejskie Dni Rozwoju lub Forum Polskiej Współpracy Rozwojowej (organizowane pod egidą MSZ RP), któ­ rych przewodnim tematem była kwestia partnerstwa na rzecz rozwoju. Przywołam tu tylko jeden dokument — deklarację organizacji powiązanej z OECD (Organizacją Współpracy Gospodarczej i Rozwoju — Organization for Economic Co-operation and Development), Development Assistance Commit­ tee4. Formułę partnerstwa uznano tam za centralny aspekt strategii rozwojowej XXI wieku. Deklaracja stwierdza między innymi: Akceptacja modelu partnerskiego (...) jest najbardziej pozytywną zm ianą dla współpracy rozwojowej (...) nie tylko próbujmy działać na rzecz rozwoju krajów i ich ludów, lecz z nimi. (...) w prawdziwym partnerstwie nie m a miejsca dla posta­ w y paternalistycznej, lokalni aktorzy m ogą stopniowo przejmować prowadzenie projektów, podczas gdy ich zewnętrzni partnerzy m ogą powrócić do działań na rzecz ich własnego rozwoju (Shaping... 1996: 13). Optymizm polityków tonowany jest przez antropologów i praktyków zaanga­ żowanych w projekty rozwojowe. Z antropologicznego punktu widzenia formuła partnerstwa przybliża nas co prawda do paradygmatu dialogicznego, ale nie jest wolna od zastrzeżeń. Przysłowiowy „beneficjent” z pasywnego przedmiotu przeistacza się w pod­ miot gotowy do aktywnego włączenia się w proces rozwojowy. Siłą rzeczy zmie­ nia się wówczas forma relacji „darczyńca” — „biorca”. Przybiera ona charakter interaktywny, zakładający udział „biorcy” w określaniu celów projektów. Formula partnerstwa W sytuacji, gdy „biorca” zaczyna aktywnie uczestniczyć w wyznaczaniu ce­ lów i realizacji projektów rozwojowych, pojawiają się problemy. 4 Komitet Pomocy Rozwojowej tworzy co roku listę krajów „rozwijających się”, które powinny (mogą) stać się partnerami projektów rozwojowych. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 43 Pierwszy, to stopień zbieżności i znajomości długofalowych celów partne­ rów. Strona biorąca, podobnie jak w kontekście „spotkania etnologicznego”, jest w gorszej sytuacji. Zazwyczaj nie ma dobrego rozpoznania celów strony dającej, co utrudnia negocjowanie wspólnych celów. Takiej współpracy mogą podjąć się osoby (organizacje) mające ukształtowaną samoświadomość celów (problemem pozostaje, czy są one zbieżne z celami darczyńcy)5 oraz posiadające, instytu­ cjonalnie oraz intelektualnie, zdolność udźwignięcia współodpowiedzialności za efekty projektu oraz ich trwałość. Drugi problem jest pochodną pierwszego. Polega on na pojawieniu się no­ wych ogniw w dialogu pomiędzy darczyńcami a biorcami — różnego typu po­ średników w dialogu, organizacji pozarządowych, wyspecjalizowanych agencji rozwojowych i agentów kontaktu, dla których partnerstwo stało się formą legity­ mizacji. To oni odnoszą największą korzyść z formuły partnerstwa. Stają się de facto i de iure beneficjentami projektów pomocowych. Pojawienie się tej nowej kategorii wymusiło zmiany w języku dyskursu rozwojowego. Skoro beneficjen­ tami stali się różnego rodzaju pośrednicy, to podmioty, do których skierowana jest pomoc, określa się w żargonie „deweloperów” biurokratycznym mianem „beneficjentów ostatecznych”. W tle tego układu pojawia się jeszcze wskaźnik określany jako „zasięg pro­ jektu”. Dotyczy on wszystkich, którzy odniosąkiedykolwiek jakąś korzyść z jego efektów. Na przykład, jeżeli beneficjentem ostatecznym jest nauczyciel, który posiądzie nową umiejętność dzięki przeprowadzonym w ramach projektu szko­ leniom, to jego uczniowie będą uwzględnieni w opisie zasięgu projektu kształ­ cącego nauczycieli. W ten sposób tworzy się rozciągnięta nić relacji pośrednich: darczyńca (rząd lub osoby prywatne) — agencja rozwojowa w kraju darczyńcy — agencja rozwojowa w kraju biorcy (beneficjent) — beneficjent ostateczny — osoby (lub inne podmioty) znajdujące się w zasięgu projektu. Taki dialog przy­ pomina raczej „głuchy telefon”. Każdy z partnerów i beneficjentów nieco inaczej definiuje (i zakreśla) cele i efekty projektu6. Nic dziwnego zatem, że najbardziej skrajne opinie upatrują w idei partnerstwa wpływ „politycznej poprawności” i utrzymują, iż jest ona pozbawiona treści, pu­ sta merytorycznie. 5 Przygotowując projekt rozwojowy zakładający zorganizowanie w Polsce szkoleń dla Afrykanów, spotkałem się z następującym pytaniem ze strony MSZ: „Czy może Pan zagwarantować, że oni wrócą [do swojego kraju — R.V.]?”. 6Na przykład, gdy dla polskich autorów projektu edukacyjnego realizowanego w Afryce głównym jego celem było podniesienie poziomu nauczania dzieci z wiejskich szkół (poprzez dostarczenie pew­ nego zakresu umiejętności i pomocy dydaktycznych), dla dyrektora wiejskiej szkoły (partnera projek­ tu) priorytetem okazało się pozyskanie środka lokomocji — wymarzonego motocykla, który ułatwiłby kontakt z odległym o dziesiątki kilometrów miasteczkiem. To pozwoliłoby mu podnosić kwalifikacje — uczestniczyć w szkoleniach, naradach itp. Dyrektorzy innych wiejskich szkół (ci posiadający już mo­ tocykle) także zwracali uwagę na trudności komunikacyjne, wynikające z braku funduszy na paliwo. �44 Ryszard Yorbrich Spotkać się też można z argumentem, że w kontekście promowanej dychotomicznej wizji procesów rozwojowych, w której „nowoczesność” przeciwstawia się „tradycjonalizmowi”, popularne „wołanie o upodmiotowionych partnerów” stało się formą swoistej celebracji „lokalności” (Crewe, Harrison 1998: 156), szukaniem „listka figowego” dla celów „ludzi globalnych”. Pojawia się pytanie, czy prowadzony w ramach projektów rozwojowych dialog kulturowy nie spro­ wadza się do manipulowania świadomością „człowieka lokalnego”. Przywoływane już przeze mnie badaczki struktur pomocowych, Emma Crewe i Elizabeth Harrison, zwracają także uwagę, iż formuła partnerstwa pozostaje w istocie kategorią niejasną. Nadal bowiem zachowuje się tu głęboka strukturalna nierównowaga pomiędzy „darczyńcą” a „biorcą”, niesymetryczność w układzie władzy, w dostępie do środków finansowych i zasobów wiedzy. Rzadko można mówić o zbieżności długofalowych celów. Dwie perspektywy Perspektywy partnerów są często odmienne. Darczyńcy szukają partnerów podzielających ich długofalowe cele, cechujących się odpowiedzialnością, bę­ dących w stanie zapewnić ciągłość projektu. Biorcy poszukują natomiast partne­ rów skłonnych przekazać w ich ręce środki, które będą mogli wydawać zgodnie z własnymi priorytetami i w ramach własnych struktur7. Perspektywa biorcy jest naznaczona rozdrażnieniem wobec ignorancji dar­ czyńców, maskowanej arogancją zewnętrznych ekspertów. Lokalny partner trak­ towany bywa w praktyce jako podwykonawca. Jak opisuje to zjawisko Jehan Perera, koordynator projektów rozwojowych z Kolombo, autor studium o nie­ równym dialogu z darczyńcami: „[Lokalny — R.V.] personel jest zastraszany przez konsultantów noszących laptopy, ciągle marudzących i wydających dzie­ siątki poleceń” (Perera 1997: 163). Partnerzy (biorcy) pytają: dlaczego sposób ulżenia problemom Indii ma być ustalony w Londynie, a nie tu, na miejscu, gdzie lepiej znają realia? (Clark 1992: 193-194). W opinii części obserwatorów projektów, pomoc rozwojowa krajów Północy jest specyficzną kontynuacją kolonializmu, a nawet rasizmu. Kraje darczyńców to przecież głównie byłe metropolie kolonialne, „kraje białego człowieka”. Kraje beneficjentów — to przede wszystkim byłe kolonie z Afryki, Azji, Karaibów oraz Ameryki Łacińskiej (w dużej mierze — „kraje czarnego człowieka”)8. Owa cią­ 7 W roku 2008, przygotowując projekt rozwojowy w Mali, szukałem jako partnerów wiejskich szkół. Rozesłałem list z propozycją współpracy do kilku tamtejszych szkół, zakładając, że wybiorę wśród nich najdogodniejszego partnera. Okazało się, że jakimś sposobem dyrektorzy tych szkół poro­ zumieli się ze sobąi przysłali wspólny list motywacyjny, co wymusiło takie przeformułowanie projektu, aby objął wszystkie te szkoły. 8 Do niedawna do grupy beneficjentów zaliczano także kraje Europy Wschodniej, obarczone czymś w rodzaju doświadczenia kolonialnego, a więc takie, które również należało „ucywilizować”. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 45 głość dyskursu kolonialnego objawia się nawet w pochodzeniu osób najczęściej zaangażowanych w działalność pomocową. Jak zauważa R.L. Stiratt: „Uderza­ jącą cechą personelu rozwojowego jest to, iż są oni dziećmi kolonialnej służby cywilnej, personelu wojskowego lub misjonarzy”. Ten fakt skłania do interpre­ towania zaangażowania takich osób w działalność pomocową jako przejawów „kulturowego rasizmu” (za Crewe, Harrison 1998: 87-88). W kontekście niesymetrycznego układu, jaki powstaje pomiędzy darczyńcą a beneficjentem pomocy rozwojowej, odwoływać się można nawet do sugestii Marcela Maussa, że dawanie to okazywanie komuś swojej wyższości, a „nieod­ wzajemniony dar (...) poniża” (Mauss 2007: 151). Perspektywa darczyńców z kolei naznaczona bywa brakiem zaufania do po­ czucia odpowiedzialności i profesjonalnego przygotowania lokalnych partnerów. Wątpliwości darczyńców dobrze ilustrują wypowiedzi zebrane przez Crewe i Harrison: „Oni są leniwi. Oni nie sągotowi, aby kierować [projektami — R.V.]. Oni chcą tylko brać pieniądze. Oni nie potrafią zorganizować pikniku, nie mó­ wiąc już o projekcie rozwojowym” (Crewe, Harrison 1998: 76). Pojawiają się też nieco mniej emocjonalne komentarze. Lokalnym organizacjom pozarządowym brak jakoby zdolności do samodzielnego zarządzania, a zasięg ich działań i możliwości nie obejmuje najbardziej potrzebujących, najbiedniejszych grup społecznych. Przedstawiciele tych organizacji są rzekomo łatwo podatni na korupcję, rekrutują personel na zasadzie patronatu (klienteli), związków krwi, a nie kompetencji, a także przejawiają tendencję do wykluczania osób wywodzących się z oddolnych ruchów społecznych (Manzo 1995; Cowen, Shenton 1995). Materialne, ekonomiczne, jak i symboliczne rezultaty projektów bywają przedmiotem napięć, manipulacji i współzawodnictwa. Dialog międzykulturowy w projektach rozwojowych znajduje zatem wyraz w różnych podejściach do ra­ portów ewaluacyjnych, co znowu przypomina „dialog głuchych”. Rozbieżne cele długofalowe partnerów rzutują na ich sposób oceny współpra­ cy. Partnerzy z Północy — darczyńcy — preferują ewaluację ilościową, fetyszyzują dane liczbowe, porównywalne i przydatne w ocenie efektywności w skali globalnej9. Partnerzy z Południa — biorcy — skłaniają się ku nieformalnej ewaluacji jakościowej, bardziej empirycznej, ale i indywidualnej weryfikacji efek­ tywności, uwzględniającej tak niewymierne zmienne, jak poczucie zadowolenia „ludzi lokalnych” — ostatecznych beneficjentów. „Ludzie lokalni”, formułują bowiem własne interpretacje i konceptualizacje procedur i celów rozwoju, rozmi­ 9 Z fetyszyzacją liczb zetknął się każdy prowadzący projekty rozwojowe, korzystający z publicz­ nych (państwowych, ministerialnych) źródeł finansowania, a często nawet i ze źródeł prywatnych. Ofi­ cjalne wzory sprawozdań z projektów finansowanych przez polskie MSZ kładą duży nacisk na dokładne określenie i udokumentowanie liczby beneficjentów (tak bezpośrednich, jak i pośrednich) poszczegól­ nych działań. Także całkiem „prywatne” osoby, finansujące koordynowany przeze mnie projekt budo­ wy studni w Afryce, przed zadeklarowaniem określonej sumy domagały się niekiedy szczegółowych wyliczeń, ile osób będzie korzystać ze sponsorowanej przez nie inwestycji. W warunkach afrykańskich, charakteryzujących się rozproszonym i mobilnym osadnictwem, nie było to łatwe do określenia. �Ryszard Vorbrich 46 jając się z intencjami donatorów i traktując dany projekt jako nowe źródło prestiżu i zasobów petryfikujących tradycyjne struktury i wzory kulturowe. Dla nich jest mniej ważne, czy na przykład z nowo wybudowanej studni lub szkoły skorzysta odpowiednio duża liczba rodzin lub dzieci, natomiast liczy się, czy inwestycja (lub działanie przynoszące korzyści uczestnikom) uwzględnia potrzeby i układy spo­ łeczne w konkretnej grupie, własnej wspólnocie etnicznej bądź lokalnej10. * * * Paradygmat partnerstwa pozostaje od lat wiodącym hasłem nie tylko antropo­ logii rozwoju, ale i instytucji zaangażowanych w praktyczną działalność rozwo­ jową. Nie stanowi jednak — jak pokazuje praktyka — cudownego panaceum na wszelkie problemy globalizującego się świata. Jest jedynie nowym wyzwaniem, nową, wymagającą więcej wysiłku, przygotowania i elastyczności formą kontak­ tu między ludźmi różnych kultur. Tak długo, jak długo będzie istnieć globalny układ spolaryzowanego rozwoju, pozwalający dzielić kraje na bogate i biedne, „rozwinięte” i „rozwijające się”, przeciwstawiający społeczeństwa „centrum” społeczeństwom (i kulturom) „pery­ ferii”, utrzymywać się będzie globalny, asymetryczny układ relacji społecznych, w ramach którego jedni narzucają drugim sposoby życia, modele rozwoju i wzo­ ry kulturowe. Naprzeciw siebie stać będą ludzie „globalni” i ludzie „lokalni”, darczyńcy i beneficjenci, ludzie władzy i poddani jej wpływom, antropolodzy (badacze) i tubylcy („przedmiot” badań). Dialog pomiędzy nimi wymaga od obu stron gotowości do — choćby częściowego — podważenia własnych wartości, bez zanegowania swojej tożsamości. Słowa kluczowe: rozwój, dialog, dialogiczność, partnerstwo, antropologia rozwoju B IB L IO G R A FIA Asad T. 1973 Bachtin M. 2003 Anthropology and the Colonial Encounter, London: Springer Netherlands. Słowo dialogu — dialogowość słowa, przeł. D. Ulicka, w: G. Godlewski (red.), Antropologia słowa, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu War­ szawskiego, s. 160-164. 10 Już na wstępie prac studyjnych nad projektem budowy studni w Kamerunie, miejscowi partne­ rzy sygnalizowali potrzebę ich lokowania w centrum osady lub pobliżu domostw lokalnych wodzów, co często stało w sprzeczności z wymogami technicznymi (przebiegiem żył wodnych itp.). Podobnie podczas prowadzenia projektu edukacyjnego mogłem dostrzec dbałość miejscowych partnerów (dy­ rektorów szkół), aby wśród młodocianych uczestników warsztatów edukacyjnych znaleźli się synowie i córki przedstawicieli lokalnych elit. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju Clark L. 1992 47 Democratizing Development: The Role o f Voluntary Organizations, West Hartford: Kumarian Press Library o f M anagement for Development. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Cowen M., Shenton R. 1995 The Invention o f Development, w: J. Crush (ed.), Power o f Development, London: Routledge, s. 25-42. Crewe E., Harrison E. 1998 Whose Development? An Ethnography o f Aid, London: Palgrave Macmillan. Escobar A. 1991 Anthropology and Development Encounter: the M aking and Marketing o f Development Anthropology, „American Ethnologist” 18: 4, s. 658-682. Gould S. 1977 Ever since Darwin: Reflection in Natural History, London: W.W. Norton & Company Ltd. Griaule M. 2005 Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, przeł. E. Klekot, A. Lebeuf, Kąty: Wydawnictwo M arek Derewecki. Hegel G.W.F. 1965 La Raison dans Thistoire. Introduction a la philosophic, Paris: UGE. Malinowski B. 1927 The Life o f Culture, w: G.E. Smith, B. Malinowski (eds.), The Diffusion o f Con­ troversy, London, New York: Paul, Trench, Trubner & Co, Ltd., s. 35-43. 2000 Zycie kultury, w: B. Malinowski, Jednostka, społeczność, kultura, przeł. S. Kapralski i in., Dzieła, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 73-81. Mamdani M. 1996 Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy o f Late Colo­ nialism, Princeton, N ew Jersey: Princeton University Press. Manzo K. 1995 Black Consciousness and the Quest fo r a Counter-modernist Development, w: J. Crush (ed.), Power o f Development, London: Routledge, s. 223-247. Mauss M. 2007 Szkic o darze. Form a i podstawa wymiany w społeczeństwach archai­ cznych, przeł. K. Pomian, w: E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper (red.), Świat człowieka — świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropolo­ gii, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 107-168. Mudimbe V.Y. 1988 The Invention o f Africa: Gnosis, Philosophy and the Order o f Knowledge, Bloomington, Indianapolis: Indiana University Press. Perera J. 1997 In Unequal Dialogue with Donors: The Experience o f the Sarvodaya Shramadana Movement, w: D. Hulme, M. Edwards (eds.), NGOs, States and Donors: Too Close fo r Comfort?, London: Palgrave Macmillan, s. 156-167. �Ryszard Vorbrich 48 Schweitzer A. 1935 Wśród w ód i lasów dziewiczych, przeł. Z. Petersowa, Warszawa: Świat. Shaping... 1996 Shaping the 21st Century: The Contribution o f Development Cooperation, Paris: OECD. Vorbrich R. 2004 Tolerancja racjonalna czy subiektywna? Europa wobec okaleczania narządów płciowych, w: A. Posem-Zieliński (red.), Tolerancja i je j granice w rela­ cjach międzykulturowych, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 155-176. Ryszard Vorbrich DEVELOPMENT OF A DIALOGUE - DIALOGUE OF THE DEVELOPMENT. DURABILITY AND EVOLUTION OF THE DEVELOPMENT ANTHROPOLOGY DISCOURSE (Summary) The beginnings o f cultural anthropology were characterised by a paternalist approach to the societies under study. The metaphor o f the child who needs care, applied to the recipients o f developmental projects, has rem ained its expression until today. For decades anthropologists nurtured the documentary paradigm in which the viewpoint o f a Western m an dominated; there was no place for dialogue and for the equal status and symmetrical position between the anthropologist and the natives and between the researcher and the researched. The process o f empowerment o f inhabitants o f the Third World countries and the rela­ ted post-colonial discourse introduced a new paradigm of dialoguism. It no longer divides the cognitive process into two stages: a fieldwork-documentary stage and an analytical stage, taking place in the researcher’s study, and assumes that the researcher gets as close to the local people’s point o f view as possible. The anthropology o f development and the practice o f developmental activity also assume this perspective. When the evolutio­ nist paradigm o f development has been questioned, the principle o f partnership has been elevated to the position o f the key element in the m odem development discourse. However, the principle o f partnership and the accompanying dialogue approach have m any traps, which result, among other things, from the lack o f symmetry between the researcher and the researched or the donor and the beneficiary. New phenomena and problems appear, for example the category o f intermediaries in the development dialogue between „local people” and „global people”, differences in the evaluation o f the aims and effectiveness o f development projects, etc. The paradigm o f partnership has not proved to be a miraculous panacea for all the problems o f the globalising world; in fact, it has given rise to new challenges. Key words: development, dialogue, dialoguism, partnership, development anthropology � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2cdb37a45625f0385d4efdcd8c8118b.pdf 3efe0ceb0d9364ba76c5c8ae7f42693e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:730 Title A name given to the resource Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A. Tokariewa / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.141-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A v. . • ,;- R - T Y .• A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI II K - U -Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 . ROZWÓJ I M O R F O L O G I A R E L I G I I SPOŁECZEŃSTWA RODOWO-PLEMIENNEGO. - K O N T R O W E R S Y J N E Z A Ł O Ż E N I A T E O R I I S. A . T O K A R I E W A P r o b l e m a t y k a genezy, r o z w o j u i e w o l u c j i wczesnych, t j . najstarszych, f p r m r e l i g i i u a k t u a l n i a .się co p e w i e n czas z nową siłą. Ta manifestacja znaczenia i ważności, umożliwia j e j k o l e j n y powrót do kręgu k o n t r o w e r ­ s y j n y c h polemik, zakreślonych g r a n i c a m i zainteresowań antropologów i socjologów,-psychologów i'religioznawców. Zagadnienia te, tworząc f a k ­ tycznie trzon- p r a w i e każdej historycznie l u b ewolucyjnie zorientowanej t e o r i i religii,.stały się osią, wokół której narósł p r a w d z i w y gąszcz hipotez i sprzecznych poglądów, w e r b a l n y c h schematów i e f e k t o w n y c h porównań. Każda ze szkół badawczych wnosiła swój o b i e k t y w n y wkład w pogłębia­ n i e znajomości tej p r o b l e m a t y k i ; każda z n i c h równocześnie zaciemniała r o z p a t r y w a n y przez siebie przedmiot, ukazując go przez p r y z m a t s w y c h własnych, t e o r e t y c z n y c h założeń oraz z w y k l e apriorycznie zdogmatyzow a n y c h koncepcji. H i s t o r i a kształtowania;się poglądów na sprawę p i e r w o c i n r e l i g i i i j e j f o r m najwcześniejszych stała się w rezultacie odbiciem ideologicznych i teoretycznych sporów, prowadzonych n a wyższej płaszczyźnie abstrakcji, t j . n a poziomie rozważań k u l t u r o l o g i c z n y c h i filozoficzno-antroplogiczn y c h . Sytuacja tego rodzaju zmusza-więc do p o w r o t u do materiałów źró­ dłowych, ale już wstępna i c h analiza skłania także do koniecznego, k r y ­ tycznego przeglądu dotychczasowych ustaleń teoretycznych. N i e m a b o ­ w i e m innego sposobu n a to, b y ustrzec się przed „odkryciami" dawno już „odkrytymi" i błędami poprzednich pokoleń. Tą właśnie drogą dotrzeć można do sformułowań i konstatacji wartościowych, o r y g i n a l n y c h a więc nadających się do dalszego rozwinięcia. Procedura w e r y f i k a c j i pozwala z k o l e i odrzucić wszystkie te opinie, które w p r z e k o n a n i u badacza w y n i ­ kają ze s p e k u l a t y w n y c h dociekań, są spuścizną fałszywego r o z u m o w a n i a ; nie; stanowią zatem i n t e r s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i . Łatwość tego t y p u postępowania jest niestety t y l k o pozorna. �142 ALEKSANDER P0SERN-ZIEL1ŃSK1 Najpoważniejszym b o w i e m problemem w p r z y p a d k u podejmowania t e ­ m a t u oscylującego między ubogą bazą empiryczną a szerokim p o l e m spek u l a t y w n y c h dociekań jest k w e s t i a ustalenia właściwych mierników w e r y ­ f i k a c j i . Chodzi t u z w y k l e o wybór takiego zespołu kryteriów, p r z y które­ go pomocy można b y z powodzeniem skonstruować swego rodzaju sito, umożliwiające przesianie teoretycznych osiągnięć m i n i o n y c h okresów, i w efekcie wyodrębnienie cennych ustaleń a odrzucenie m i s t y f i k a c j i . Przekonanie o i s t n i e n i u całkowicie doskonałego i n s t r u m e n t a r i u m w e r y f i ­ k a c j i jest j e d n a k złudzeniem. Należałoby przedtem uporać się z co n a j ­ m n i e j d w i e m a przeszkodami broniącymi dostępu do „krainy pewników i prawd absolutnych". Jedną z n i c h jest w z m i a n k o w a n y już s u b i e k t y w i z m przekonania bada­ cza, wynikający z jego p r o w e n i e n c j i metodologicznej i d y s c y p l i n a r n e j . Drugą s t a n o w i zbyt duży margines d l a swobodnych, n i c z y m n i e skrępo­ w a n y c h dociekań, porządkujących w określone konfiguracje szczupły m a ­ teriał e m p i r y c z n y . W t e n sposób ograniczeni, ustosunkowując się w k o n ­ sekwencji do zastanej spuścizny teoretycznej, p r z e j m u j e m y bezwiednie obok poglądów słusznych, stanowiących p r a w d y względne, i takie, które nie posiadają swego głębszego uzasadnienia. N a t a k i e j właśnie rzec moż­ na „niezbornej" płaszczyźnie wznosi się z w y k l e nową konstrukcję faktów uporządkowanych w g przyjętych założeń metodologicznych, która w efek­ cie odzwierciedli końcowy p r o d u k t naszych n a u k o w y c h dociekań, t j . teo­ rię o określonym zasięgu. Świadomość tego procesu poznania naukowego umożliwia właściwe zajęcie odpowiedniej postawy wobec analizowanych i poddawanych k r y ­ tyce koncepcji, dając równocześnie okazję do stwierdzenia stopnia o r y g i ­ nalności k o n k r e t n e j hipotezy. Z drugiej s t r o n y pozwala widzieć każdą n o ­ wą koncepcję j a k o kolejne, mocniejsze l u b słabsze ogniwo w łańcuchu t e o r i i zmierzających do w y k r y c i a o b i e k t y w n e j i s t o t y badanego przedmio­ t u , w naszym p r z y p a d k u — p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . Refleksja taka jest t y m bardziej pożyteczna wówczas, k i e d y nowatorska interpretacja a u t o­ ra prezentowana jest n a planie totalnej opozycji w stosunku do d o t y c h ­ czasowych ustaleń. Postawa t a k a wzbudza z w y k l e nieufność i skłania r a ­ czej do tego t y p u k r y t y k i , która b y umożliwiła określenie właściwego miejsca k r y t y k o w a n e j t e o r i i w d z i e j o w y m r o z w o j u n a u k i i dałaby ocenę j e j o d k r y w c z y c h treści. MISTYFIKACJA ANALOGII ETNOGRAFICZNYCH S p e k u l a t y w n y charakter dociekań historycznych i e w o l u c y j n y c h n a d genezą i fazami r o z w o j u wczesnych f o r m r e l i g i i w y n i k a przede w s z y s t k i m z c h a r a k t e r u bazy źródłowej jaką dysponują religioznawcy. Nikły stopień �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 143 RELIGH właściwie z i n t e r p r e t o w a n y c h zabytków materialnej spuścizny epok p r a h i ­ storycznych, świadczących o i r r a c j o n a l n y c h przekonaniach ówczesnych społeczeństw, jest podstawową barierą uniemożliwiającą rekonstrukcję i zrozumienie r e l i g i j n y c h wyobrażeń l u d z i p a l e o l i t u czy n e o l i t u . W p r a w d z i e ilość w y k r y w a n y c h obiektów i zabytków przypuszczalnie wiążących się z wierzeniami, k u l t e m czy obrzędowością systematycznie rośnie, jednakże t e n k w a n t y t a t y w n y c z y n n i k nie m a zasadniczo większe­ go wpływu na to, b y w gruncie rzeczy nadal szczupłe materialne pozosta­ łości najdawniejszych k u l t u r odsłoniły przed n a m i swą właściwą treść. Ukazują się n a m t y l k o pewne mgliste kształty, pozbawione s w y c h u l o t ­ n y c h treści, tworzących niegdyś w r a z ze z m i s t y f i k o w a n y m obrazem świa­ ta formę p i e r w o t n e j świadomości społecznej. Dociekania na temat s t r u k ­ t u r y , r o l i i znaczenia tej świadomości wieść zatem muszą od analizy do­ stępnego współcześnie materialnego wyposażenia tychże k u l t u r , k u s t u ­ d i o m nad z r e k o n s t r u o w a n y m poziomem sił wytwórczych. Ustalone f a k t y i prawidłowości umożliwiają dopiero wnioskowanie o stopniu r o z w o j u spo­ łecznego i charakterze stosunków społecznych, determinujących przecież w ostatniej instancji funkcje p i e r w o t n y c h wierzeń. Droga zatem od n a u ­ k o w o opracowanego z a b y t k u archeologicznego do jego i n t e r p r e t a c j i r e l i ­ gioznawczej jest w p r a w d z i e możliwa, ale nastręcza badaczowi niemało trudności, przynosząc w rezultacie n i e z b y t efektowne w n i o s k i o dość ogól­ n i k o w y m charakterze. Natomiast próby uszczegółowienia i skonkretyzo­ w a n i a analizy stwarzają ogromne niebezpieczeństwo popadnięcia w sidła spekulacji, wynikających z wnioskowań o p a r t y c h na a r b i t r a l n i e w y b r a ­ n y c h analogiach i skłonnościach człowieka współczesnego do „obdarzania" poczynań l u d z i p i e r w o t n y c h naszymi m o t y w a c j a m i p s y c h o l o g i c z n y m i . Przede w s z y s t k i m zwrócono się k u analogiom etnograficznym, t r a k t u ­ jąc j e j a k o przesłanki, umożliwiające w n i o s k o w a n i e ex post o etapach spo­ łecznego r o z w o j u i następstwach f o r m p i e r w o t n y c h wierzeń . Od e w o l u cjonistycznych prób wyłącznego posługiwania się materiałem etnograficz­ n y m w r e k o n s t r u k c j i etapów pierwotnego społeczeństwa, aż do n a w y k u sięgania t y l k o w p e w n y c h przypadkach do tychże analogii — wiodła d a ­ leka droga, którą przez dziesięciolecia k r o c z y l i przedstawiciele szeregu szkół i kierunków religioznawczych, archeologicznych, etnograficznych i antropologicznych. B r a k miejsca nie pozwala i c h t u t a j wymienić. S t w i e r 1 2 Z e szczególnie dużą mocą z j a w i s k o t o u j a w n i ł o się w z w i ą z k u z interpretacją o b i e k t ó w s z t u k i społeczeństw p a l e o l i t y c z n y c h ; p o r . p r z e g l ą d niektórych k o n c e p c j i u E. N o w i c k i e j , Społeczny aspekt sztuki ludów prehistorycznych, „Studia S o c j o l o g i c z n o - P o l i t y c z n e " , t . 1 8 : 1965, s. 97-113. 1 Z nowszych prac n a t e n temat por. I . S e l l n o w , disierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage B e r l i n 1961. 2 Grundprinzipien ethnographischen einer PerioMaterials, �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELTŇSKI dzić j e d y n i e wypada, że stosunek t y c h badaczy do t z w . k u l t u r p r y m i t y w ­ n y c h określał równocześnie w sposób jednoznaczny ewentualną p r z y d a t ­ ność stosowania analogii l u b też bezzasadność tej metody w próbach r e ­ k o n s t r u k c j i d a w n y c h dziejów l u d z k i e j k u l t u r y . Ujmując to zagadnienie w sposób generalny wydaje się, że n a ogół przeważyło stanowisko negujące stawianie na jednej płaszczyźnie społe­ czeństw „prehistorycznych" i współczesnych ludów „opóźnionych w roz­ w o j u " . Te ostatnie, choć pod względem poziomu sił wytwórczych stoją na p o d o b n y m etapie społeczno-ekonomicznego r o z w o j u , co l u d y dawno wymarłe, różnią się wszakże od społeczeństw paleo- czy neolitycznych prze­ biegiem swej h i s t o r i i . M i m o że nie została ona u t r w a l o n a z n a k a m i pisma, to j e d n a k odcisnęła swe piętno na k u l t u r o w y m kodzie każdej etnicznej grupy. Przyjęcie tego rodzaju stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j deprecjacji wszelkiego ewolucyjno-historycznego podejścia i negacji zasadności w n i o ­ skowań w oparciu o dane etnograficzne. Jest t y l k o w y r a z e m sceptycyzmu, w stosunku do przedwczesnych uogólnień. Należy sobie b o w i e m zdać spra­ w ę z tego, iż chcąc posunąć naprzód badania n a d źródłami p i e r w o t n y c h r e l i g i i należy uprzednio wypracować odpowiednie metody stosowania ana­ l o g i i etnograficznych. Dotychczas k w e s t i a t a nie znalazła zadowalającego rozwiązania, w szczególności w odniesieniu do i n t e r p r e t a c j i zjawisk ze sfery społecznej i ideologicznej . Z metodologicznego p u n k t u w i d z e n i a bezzasadne są b o w i e m poczynania polegające n a d ob ie ra niu sobie potrzeb­ n y c h d a n y c h z nieskończenie obfitego w o r k a etnograficznych faktów, j e ­ d y n i e na zasadach p r z y p a d k u , s u b i e k t y w n e j dowolności oraz chęci zna­ lezienia p o z y t y w n y c h potwierdzeń n a apriorycznie sformułowane tezy. Prowadzi to, j a k już podkreślałem, do s k r z y w i e n i a obrazu badanych zja­ wisk, których interpretacja oparta jest na f a k t a c h nie podlegających w e ­ ryfikacji. 3 3 wiło We współczesnej się zagadnienie Podobieństwo i Azji, polskiej literaturze etnograficznej stosowania elementów kultu metody „analogii"; niedźwiedzia u ludów tylko marginesowo por. np. B. północnych „Etnografia P o l s k a " , t . 9 : 1965; t e n ż e , Zagadnienie gicznej Australii, na podstawie materiałów etnograficznych. obszarów analizie obrządków ludności kultury t e n ż e , Obrządek pogrzebowych; łużyckiej w Polsce, pogrzebowy k ó w 1969, cz. I . W y r a z e m archeolo­ społeczno-kultowe Malinowski w swych pracach poświęconych pogrzebowy „Przegląd Archeologiczny", ludności kultury pomorskiej, szczególnego s c e p t y c y z m u w y p o w i a d a n i a się n a t e m a t y r e l i g i o z n a w c z e ludności ludów archeologii p o r . T . M a l i n o w s k i , Obrządek kultury t. 14: 1962, s. 5-135; Wrocław-Warszawa-Kra- tegoż a u t o r a , c o d o m o ż l i w o ś c i w oparciu o analogie etnograficzne, m o ­ że być j e g o p o l e m i k a z n i e m i e c k i m b a d a c z e m pogrzebowego Ameryki rekonstrukcji „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 334-335. N a g r u n c i e p o l s k i e j p r o b l e m t e n podjął o s t a t n i o m . i n . Т . obrządku Układy poja­ K o h u t n i c k i , R. G r e n z e m , p o r . t e n ż e , W łużyckiej P o s n a n l e n s e s " , t . 2 0 : 1969 ( w y d . 1970), s. 317. w Polsce, „Fontes spraioie Archeologia �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 145 RELIGII W w i e l u przypadkach analogie etnograficzne ukazują wyłącznie w i e ­ l o ś ć a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań badanego p r o b l e m u i jego złożoność. Wśród nich, być może, znajduje się także w a r i a n t właściwy. Odpowiedź j e d n a k na p y t a n i e — „który"? — g d y b y można j e j było udzielić, stałaby się k l u c z e m do zakamarków p i e r w o c i n k u l t u r y . N a razie jednak ostatecz­ n y wybór i n t e r p r e t a c j i oprzeć należy na analizie materiałów, tworzących t r z o n źródłowy p r z e d m i o t u dociekań, a więc na f a k t a c h archeologicznych. W p r z e c i w n y m w y p a d k u grozi n a m — j a k pisze A . L e r o i - G o u r h a n •— to, iż będziemy n p . spoglądać „na w i z e r u n k i paleolityczne o k i e m typowego człowieka Zachodu, patrzącego przez szkła lekko p r z y d y m i o n e w A u s t r a ­ l i i " , który to k o n t y n e n t jest nadal d l a w i e l u badaczy n i e w y c z e r p a n y m r e z e r w u a r e m k u l t u r o w y c h elementów „wyjaśniających" najstarsze etapy r o z w o j u wierzeń . 4 5 Dlatego wydaje się, iż sprawą kluczową jest w y p r a c o w a n i e — odpo­ w i e d n i e j d l a celów religioznawstwa ogólnego i porównawczej h i s t o r i i r e ­ l i g i i — metodologii i m e t o d y k i w y k o r z y s t y w a n i a materiału etnograficz­ nego, a przede w s z y s t k i m t z w . analogii. Bez tego t r u d n o będzie b o w i e m n a d a l zajmować się w sposób n o w a t o r s k i i autentycznie płodny p r o b l e ­ m e m istoty r e l i g i i , j e j różnorodnych f o r m społecznej manifestacji w o k r e ­ sie początków l u d z k i e j k u l t u r y i społeczeństwa rodowo-plemiennego. Oceniając stopień zaawansowania badań religioznawczych n a d trzema p o d s t a w o w y m i fazami r o z w o j u r e l i g i i : j e j n a r o d z i n a m i i wczesnym eta­ pem kształtowania się, okresem pełnego r o z k w i t u , a w końcu u p a d k u , roz­ padu na r u d y m e n t a r n e części i powolnego i c h zaniku, rzucają się od r a z u w oczy znaczne dysproporcje w n a u k o w y m poznaniu t y c h k o l e j n y c h sta­ diów. Jeśli dział ostatni n i e należy do rozwiniętych — to głównie dlatego, że specjalizacja t a dopiero niedawno zyskała sobie większe zainteresowa­ nie . Ponadto procesy, które bada, t a k ie j a k : laicyzacja, i n d y f e r e n t y z m r e l i g i j n y , rozpad społecznych podstaw r e l i g i i i t p . , zachodzą współcześnie na naszych oczach i wymagają z tej r a c j i zastosowania t r u d n y c h acz p r e ­ c y z y j n y c h i subtelnych metod z arsenału socjologii i psychologii społecz­ nej. Odmiennie natomiast kształtuje się sytuacja w zakresie studiów n a d p i e r w o c i n a m i religijnego k u l t u i jego dalszymi przekształceniami w r a ­ mach społeczeństw określanych m i a n e m „prymitywnych". T u t a j o g r o m 6 4 A. L e r o i - G o u r h a n , Religie prehistoryczne, Warszawa 1966, s. 1 2 1 . K w e s t i ę tę w sposób interesujący c h a r a k t e r y z u j e A . L a m i n g , Skarby w gro­ cie Lascaux, W a r s z a w a 1968, s. 143-156; w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e a r c h e o l o g i c z n e j pracą będącą p o części realizacją t a k i e g o założenia j e s t W . A n t o n i e w i c z , Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, W a r s z a w a 1957, cz. I . 5 T . M a r g u l , O etapach wygasania R. 1 4 : 1970 n r 2(76), s. 107-114. 6 1С — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 religii, „Euhemer. P r z e g l ą d Religioznawczy", �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI na ilość p u b l i k a c j i przytłacza każdego badacza nie t y l k o s o l i d n y m baga­ żem faktów etnograficznych, ale i s p o r y m zasobem najrozmaitszych t e o r i i , koncepcji, schematów, d e f i n i c j i i t p . Ten właśnie czynnik, a m i a n o w i c i e obfitość, n i e k i e d y nawzajem się wykluczających stwierdzeń teoretycznych, jest prawdopodobnie w p e w ­ n y c h przypadkach nawet hamulcem dalszego postępu w badaniach s y n ­ tetyzujących. Jakże często b o w i e m odciąga o n od empirycznego m a t e r i a ­ łu, wtłaczając nasz umysł w gąszcz rozważań „abstrakcyjnych", operują­ cych f a k t e m społecznym ( r e l i g i j n y m ) z dość dużą, nieskrępowaną d o w o l ­ nością. W y z w o l e n i e się spod przemożnego wpływu tego rodzaju spekulat y w n y c h ustaleń n i e jest rzeczą prostą, a gołosłowne deklaracje s y t u a c j i tej uzdrowić nie mogą. W konsekwencji t a k i stan rzeczy stwarza pewne opory i ograniczenia dla dalszej swobody poszukiwań, w o l n e j od sztucz­ n y c h schematów i przedwczesnych, k o t u r n o w y c h uogólnień. Pomyślne przezwyciężenie t y c h trudności umożliwia j e d n a k zawsze, zgodnie z p o ­ s t u l o w a n y m nomologicznym charakterem religioznawstwa, dostęp do generalizacji, a poprzez nie dojście do antropologicznych ogólności wyższe­ go rzędu. RUDYMENTY EWOLUCJONIZMU Zasygnalizowane wyżej w y b r a n e p r o b l e m y i kwestie do i n t e r d y s c y ­ p l i n a r n e j d y s k u s j i wynikają m . i n . z l e k t u r y szeregu prac r e l i g i o z n a w ­ czych, które w okresie p o w o j e n n y m ukazały się na naszym r y n k u w y ­ d a w n i c z y m . Społeczne i polityczne funkcje, j a k i e przyjęło n a siebie p o l ­ skie środowisko religioznawcze, stworzyły potrzebę r o z w o j u działalności oświatowo-propagandowej, a w ślad za t y m i w a r u n k i do j e j r e a l i z a c j i . W ramach tej pożytecznej a k c j i ukazało się szereg prac p o p u l a r n o n a u k o ­ w y c h , traktujących w sposób przystępny choć nie zawsze w pełni zgodny z a k t u a l n y m stanem badań, o r e l i g i a c h p i e r w o t n y c h . N a niepokojąco n i ­ ski poziom niektórych polskich opracowań, dotyczących r e l i g i i społe­ czeństw „zapóźnionych w r o z w o j u " , t a k i c h j a k autochtoniczni mieszkań­ cy A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , zwracałem już uwagę p r z y i n n y c h 7 8 7 P o r . M . N . [ o w а с z у к ] , Religioznawstwo ligioznawstwa polskie, „Euhemer. marksistowskiego, Przegląd [ w : ] Mala encyklopedia R e l i g i o z n a w c z y " , R. re­ 14-, 1970 n r 3-4(77-78), s. 190-196; t a m r ó w n i e ż d a l s z a b i b l i o g r a f i a n a t e n t e m a t . 8 P r z y k ł a d o w o w s k a z a ć m o ż n a : S. К u m a t , Niech 1963; S. B r a t k o w s k i , Bogowie Religia, Warszawa 1964; S. K o w a l s k i , t e n ż e , W poszukiwaniu Siadami 1965. pierwotnych naszej początków wierzeń, planety, Spór wierzeń Warszawa o religię religijnych, bogowie, Warszawa 1966; H . Swienko, się staną Warszawa pierwotną, Warszawa 1983; E. P o t k o w s k i , Warszawa 1961; L. Mity, 1966; Pełka, Warszawa �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 147 RELIGII o k a z j a c h . Niedomogi te na szczęście równoważą oryginalne studia k l a ­ syków światowego religioznawstwa, z którymi czytelnik p o l s k i zapoznać się może głównie dzięki przekładom, p u b l i k o w a n y m w zasłużonej serii „ R " w y d a w n i c t w a Książka i Wiedza. 9 Tą drogą n i e t r u d n o dotrzeć do k o n t r o w e r s y j n y c h ustaleń, w y s u w a n y c h przez przedstawicieli fenomenologizmu na gruncie religioznawczym i teo­ retyków sacrum oraz klasyków psychoanalizy ; bardziej znane stały się także koncepcje „morfologii świętości" ; wzrosła również możliwość oceny prób łączenia croceańskiego h i s t o r y z m u z p o s t u l a t a m i szkoły feno­ menologicznej . Niniejsze rozważania nie są j e d n a k poświęcone poglądom reprezentan­ tów t y c h kierunków, choć część zamieszczonych t u u w a g odnieść można także i do n i c h . Jednakże odpowiednie k r y t y c z n e przeglądy, omówienia i recenzje znajdzie c z y t e l n i k z łatwością na łamach fachowych organów r e l i g i o z n a w c z y c h . Natomiast p r z e d m i o t e m k r y t y c z n y c h dociekań i r e ­ f l e k s j i uczyniłem t u religioznawcze koncepcje S. A . Tokariewa, wyłożone przez niego przede w s z y s t k i m w pracy Pierwotne formy religii i ich roz­ wój . P u b l i k a c j a t a koncentrując się właśnie na problematyce zasygna­ lizowanej na wstępie zawiera również wszystkie te zalety i w a d y , o j a ­ k i c h pisałem już uprzednio. 10 11 12 13 u 15 Drugą podstawową pracą religioznawczą tegoż autora, stanowiącą w y ­ kładnię jego teoretycznych przemyśleń, jest w y d a n y po raz pierwszy w 1964 r. zarys dziejów r e l i g i i zatytułowany Religia w historii ludów świata . S t a n o w i cna obszerny, systematyczny przegląd k o n k r e t n o - h i 16 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 9 red. t e n ż e , (Rec.) Zarys szerzone 1 0 1 1 logia dziejów i poprawione Praca zbiorowa Warszawa Elementy Z. F r e u d , Człowiek, irracjonalne Wybór religia, kultura, Warszawa pism, M . E 1 i a d e, Traktat R. P e t t a z z o n i , 1 4 I n f o r m a c j i t y c h szukać należy p r z e d e o historii religii, Wszechwiedza syków" p u b l i k o w a n y c h w 1 3 Warszawa świata, formy Religija Nowe, bóstwa roz­ i ich stosunek do Psycho­ W a r s z a w a 1967. w s z y s t k i m w e wstępach d o p r a c s e r i i „ R " , a także w dziale „kla­ religioznawców na Religioznawczego „Euhemer. Przegląd Reli­ Sylwetki wydawanym przez Zespół P A N . P o r . także T . M a r g u 1, Sto W a r s z a w a 1964. S. A . T о к a r i e w , Pierwotne ' Tenże, pod W a r s z a w a 1966. I n s t y t u t u Filozofii i Socjologii o religiach komitetu..., 1967; C. G . J u n g , o r a z w półroczniku „Studia R e l i g i o z n a w c z e " o r y g . w y d . Rannie ir w pojęciu bogów, łamach o r g a n u P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Religioznawstwa zbiorowa 1970. 1 3 lat nauki pod red. Praca t . 1 2 : 1968, s. 537-540; 1968, „ L u d " , t . 5 3 : 1969, s. 361-366. 1 2 gioznawczy" religii. W a r s z a w a 1968. racjonalnych, a religia. dziejów 1964, „Etnografia P o l s k a " , religii. wydanie, R. O t t o , Świętość. elementów' (Rec.) Zarys Warszawa Z. Poniatowskiego, religii w istorii formy religii narodów i ich rozwój, Warszawa 1969, t y t . M o s k w a 1934. i ich razwitie, mira, n i o n e , r o z s z e r z o n e i p o p r a w i o n e : M o s k w a 1965. Moskwa 1964; w y d . d r u g i e zmie­ �148 POSERN-ZIELrÑSKE ALEKSANDER storycznych r e l i g i i , począwszy od okresu p a l e o l i t u a skończywszy na d o ­ bie współczesnej. S y l w e t k i naukowej samego autora nie m a potrzeby t u szerzej przed­ stawiać, gdyż r y s biograficzny został o p u b l i k o w a n y w p o l s k i m przekładzie jego pracy . Wystarczy nadmienić, iż postać tę, nieodłącznie związaną z historią ostatnich 50 l a t radzieckiej etnografii i religioznawstwa, należy już dziś zaliczyć do grona klasyków i współtwórców radzieckiej „historii r e l i g i i i a t e i z m u " . Obecnie b o w i e m coraz śmielej i a k t y w n i e j daje znać 0 sobie młode pokolenie naukowców, które, przejmując w p r a w d z i e doro­ bek s w y c h mistrzów, twórczo i nowatorsko stara się go rozwijać, poddając również surowej n i e k i e d y k r y t y c e prace poprzedniej g e n e r a c j i . A zatem w a r t o t u podkreślić, iż poglądy S. A. T o k a r i e w a na genezę 1 rozwój „wczesnych" f o r m r e l i g i i , pomijając t u pewne p r y n c y p i a w y ­ nikające z założeń metodologicznych, nie są reprezentatywne dla całego radzieckiego środowiska religioznawczego. Stanowią one wyłącznie prze­ j a w w i e l o l e t n i c h zainteresowań tego doświadczonego k o m p a r a t y s t y , h i ­ storyka religii i kultury. 17 18 19 2 0 T o k a r i e w wprowadzając czytelnika w n u r t s k o m p l i k o w a n y c h proble­ mów związanych z r e l i g i a m i społeczeństw, które reprezentują stosunko­ w o n i s k i poziom r o z w o j u środków p r o d u k c j i , szereguje o b f i t y materiał e m p i r y c z n y w g wyodrębnionego przez siebie klucza. K l u c z ten, nazwany „morfologiczną klasyfikacją r e l i g i i " , stanowi zasadę, w g której dokonać można nowego podziału materiału religioznawczo-etnograficznego, nie H . S w i e n к o, Siergiej 1 7 [w:] T o k a r i e w , wicz К Tokariew. A. Pierwotne 70-letiju Tokariew: formy so dnja Genetyczno-historyczne ujęcie s. 7 - 1 6 ; a r t . r e d . , Siergiej religii..., „Sowietskaja rożdenija, religii, Aleksandro­ Etnografia", 1969 n r 6, s. 145-146. 1 8 Określenie t o w n a u c e r a d z i e c k i e j jęciu r e l i g i o z n a w s t w a oraz o zagadnienie dyscypliny poszerzonemu ateografii. odpowiada m n i e j więcej t r a d y c y j n e m u p o ­ o problematykę h i s t o r i i k r y t y k i r e l i g i i i a t e i z m u Praktycznym m o ż e być m . i n . z e s t a w haseł w wyrazem Kratkij zakresu zainteresowań nauczno-ateisticzeskij tej slowar, M o s k w a 1969. M P o r . zbiór a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y : 50 lat 1967. Materiały z konferencji z okazji religioznawstwa 50 r o c z n i c y Wielkiej radzieckiego „Euhemer. P r z e g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , R. 1 1 : 1967 n r Październikowej, 2» W y d a w c a i tłumacz polskiej edycji pracy Tokariewa, Tokariew w wielokrotnie w i e l u artykułach, a także w o m a w i a n e j t u książce bezzasadność „religie i nieprzydatność terminu Rewolucji 6(61). Pierwotne dopuścili się n i e z g o d n e g o z i n t e n c j a m i a u t o r a przekładu tytułu religii..., formy publikacji. (s. 25), podkreślał pierwotne" o d p o w i a d a ł b y w y ł ą c z n i e w i e r z e n i o m ludności e p o k i k a m i e n n e j . D l a t e g o też nował świadomie w t o miejsce formy i n n e określenie: „ r e l i g i e p l e m i e n n e " r e l i g i i " . N i e j e s t t o zresztą błąd j e d y n y 1917- Socjalistycznej tego r o d z a j u ; — który zapropo­ oraz „wczesne na kartach polskiego w y d a n i a s p o t y k a m y r ó w n i e ż „bohatera k u l t u r y " , z a m i a s t b o h a t e r a k u l t u r o w e g o , o r a z „szamaństwo", zamiast szamanizmu. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 149 RELIGII tracąc z pola w i d z e n i a c z y n n i k a historycznego, ewolucyjnego i genetycz­ nego. K o n s t r u k c j a tego systemu taksonomicznego zbudowana jest w opar­ c i u o t r z y podstawowe kategorie, a m i a n o w i c i e : pojęcie f o r m y r e l i g i i , elementu r e l i g i i i etapu r o z w o j u r e l i g i i . W a r t o t u nieco dokładniej zapo­ znać się z oceną, charakterystyką i miejscem t y c h sposobów osądu i p o ­ strzegania zjawisk r e l i g i j n y c h . Religioznawcy radzieccy, prowadząc badania n a d dziejami wierzeń, zmuszeni b y l i wprowadzić nową periodyzację r e l i g i i zgodną z zasadami m a t e r i a l i z m u historycznego. Chodziło o to, b y w t a k wyznaczonych r a ­ mach skoncentrować się na najbardziej i s t o t n y c h problemach, j a k spo­ łeczny aspekt i źródła r e l i g i i oraz j e j związek z bazą ekonomiczną, o k r e ­ ślającą kształt społeczno-ustrojowy danej f o r m a c j i . W pierwszej fazie t y c h badań dominowały zdecydowanie wpływy periodyzacji e w o l u c j o n i stycznej, którą przyswojono sobie przede w s z y s t k i m za pośrednictwem pracy F. Engelsa opartej na słynnym dziele L. H . M o r g a n a . Okres t e n w dziejach religioznawstwa radzieckiego określa się nawet z tej r a c j i t r a f n y m m i a n e m „materialistycznej w e r s j i e w o l u c j o n i z m u " . Były to porewolucyjne lata 20-30-te X X w., a więc właśnie te, w których T o k a r i e w stawiał swe pierwsze k r o k i n a u k o w e n a gruncie e t n o g r a f i i i r e l i g i o ­ znawstwa. 2 1 22 Szukając teoretycznych podstaw pod budowane na nowo radzieckie religioznawstwo sięgano głównie do prac naukowców i teoretyków z o k r e ­ su D r u g i e j Międzynarodówki, będących także wyraźnie pod wpływem ewolucjonistycznego k i e r u n k u , j a k i wówczas panował w a n t r o p o l o g i i e u ­ ropejskiej . To spotkanie m a t e r i a l i z m u historycznego z ewolucjonizmem „miało aspekty p o z y t y w n e — przyczyniło się do r o z w o j u zainteresowań porównawczą historią r e l i g i i i w konsekwencji do r o z w o j u r e l i g i o z n a w ­ stwa marksistowskiego, [ale] i negatywne — doprowadziło b o w i e m do »ewolucjonizacji« marksistowskiej t e o r i i i h i s t o r i i r e l i g i i " , przeciwko której obecnie zwraca się przede w s z y s t k i m ostrze krytyków. 23 24 2 1 C h o d z i o c z y w i ś c i e o dzieło F. E n g e l s a , watnej i państwa. W związku z badaniami Pochodzenie Lewisa H. rodziny, Morgana, własności pry­ Warszawa 1948, n a p i s a n e w c h a r a k t e r z e k o m e n t a r z a d o p r a c y L . H . M o r g a n a , Społeczeństwo wotne, czyli M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa 2 1 kolei ludzkiego postępu od dzikości przez barbarzyństwo Religioznawstwo marksistowskiego, 2 4 do marksistowskie, [ w : ] Mała Zresztą w p ł y w e w o l u c j o n i z m u w i d o c z n y Dooktjabrskij M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa pieriod, b y ł także w y r a ź n i e już w etnografii russkoj M o s k w a 1966, s. 357-358. Ewolucjonizm marksistowskiego, encyklopedia s. 188. r o s y j s k i e j począwszy o d l a t 7 0 - t y c h X I X w . P o r . S. A . T о к a r i e w , Istoria etnografii. pier­ W a r s z a w a 1887. cywilizacji, 2 2 badania s. 62. w religioznawstwie, [ w : ] Mała encyklopedia �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Spuściznę tego przezwyciężanego okresu „ewolucjonizacji" widać w y ­ raźnie w pracach T o k a r i e w a . Częste operowanie pojęciami zaczerpnięty­ m i ze schematów e w o l u c y j n y c h i dopasowywanie do k o l e j n y c h „stopni dzikości i barbarzyństwa" poszczególnych f o r m r e l i g i i doprowadza n a w e t n i e k i e d y do sprzeczności między deklaratywną historyczną postawą b a ­ dawczą a r z e c z y w i s t y m ahistoryzmem m e t o d y ewolucyjno-porównawczej. Oczywiście nie twierdzę a n i przez chwilę, iżby T o k a r i e w miał być ewolucjonistą czy kryptoewolucjonistą. Jego poglądy niewiele mają wspólne­ go z XIX-wieczną historiozofią ewolucjonistyczną, nie uwzględniającą d i a l e k t y k i w t e o r i i r o z w o j u społecznego i nie dostrzegającą wyraziście społecznych uwarunkowań zjawisk r e l i g i j n y c h . Są one t y l k o w p e w n y c h swych fragmentach r u d y m e n t e m tego okresu r o z w o j u radzieckiego r e l i ­ gioznawstwa, które — zafascynowane możliwością dalszego twórcze­ go przetwarzania myśli ewolucjonistycznej — utraciło swą dynamikę i da­ ło się zepchnąć n a manowce schematyzmu. PERIODYZACJA I WZGLĘDNA AUTONOMIA RELIGII Periodyzacja dziejów r e l i g i i nie doczekała się — j a k dotychczas — gruntownego opracowania. M i m o l i c z n y c h studiów w t y m względzie p r o ­ b l e m wciąż jest a k t u a l n y i w y m a g a dalszych rzetelnych badań. Zasada r e d u k c j o n i z m u , sprowadzająca w ostatecznej instancji i s t o t ę każdej r e ­ l i g i i do sfery życia społecznego, którego jest t y l k o z m i s t y f i k o w a n y m o d ­ biciem, zwróciła uwagę religioznawców na konieczność adaptacji przyję­ t y c h już przez historyków ustaleń. Zapożyczono zatem od n i c h cezury roz­ graniczające epoki historyczne w akceptowanych m a k r o p e r i o d y z a c y j n y c h schematach uwzględniających przede w s z y s t k i m c z y n n i k społeczno-ekonomiczny, klasowy . W t e n sposób periodyzacja r e l i g i i została sprowa­ dzona w gruncie rzeczy do systemu periodyzacji h i s t o r i i społecznej, za­ miast być t y l k o j e j specyficznym w a r i a n t e m i uszczegółowieniem. W r e ­ zultacie względna korelacja między d z i e j o w y m i etapami r e l i g i i a społeczn o - e k o n o m i c z n y m i f o r m a c j a m i zastąpiona została sztywną koherencją . 25 26 Zbliżony p u n k t w i d z e n i a zastosowany został p r a k t y c z n i e m . i n . w p r a ­ cy T o k a r i e w a o r e l i g i i w h i s t o r i i ludów świata, w charakterze k o n s t y t u - 2 3 O p e r i o d y z a c j i d z i e j ó w p i e r w o t n e g o społeczeństwa w e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j p o r . J. L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, bódź 1956, s. 301-336. 2 i P o r . n p . A . F. A n i s i m o w , Etapy -Leningrad 1967, w razwitija piermobytnoj której a u t o r c h a r a k t e r y z u j e k o l e j n o Moskwa- religii, religię o k r e s u formowania się ludzkości, r e l i g i ę społeczeństwa w c z e s n o r o d o w e g o , e p o k i r o z w o j u r o d u macierzy­ stego, społeczeństwa p a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o , o m a w i a j ą c n a końcu w i e r z e n i a dla ustroju wojennej demokracji. typowe �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 151 RELIGII t y w n e g o elementu układu j e j treści . Przyjęty t a m podział posiada cha­ r a k t e r b i n a r n y i zarazem dychotomiczny. D w a przystające względem sie­ bie okresy społecznej k r e a c j i sacrum rozdzielają opozycyjne względem n i c h fazy areligijnego społeczeństwa przeszłości i przyszłości. 27 Okres pierwszy to religie społeczeństwa przedklasowego i epoki p r z e j ­ ściowej, wiodącej k u społeczeństwu klasowemu, d l a której c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m z j a w i s k i e m staje się rozpad t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r społecznych, związanych z u s t r o j e m r o d o w y m . Do tego pierwotnego etapu r o z w o j u wierzeń r e l i g i j n y c h w p r o w a d z a nas t z w . epoka p r z e d r e l i g i j n a , h i p o t e ­ tyczna k o n s t r u k c j a myślowa, k r y t y k o w a n a niejednokrotnie za swój roz­ b r a t z empirią i r e a l i a m i h i s t o r y c z n y m i . Natomiast podokresem z a m y k a ­ jącym t e n rozdział dziejów r e l i g i i jest t z w . era kultów p l e m i e n n y c h . 28 D r u g i okres r o z w o j u r e l i g i i odpowiada p o j a w i e n i u się n o w y c h stosun­ ków społecznych i jest nierozłącznie związany z formacją społeczeństwa podzielonego na antagonistyczne klasy. W ramach tego okresu wyróżnia się z w y k l e t r z y stadia. S t a d i u m początkowe obejmuje etap n a r o d z i n i roz­ w o j u t z w . r e l i g i i narodowo-państwowych, stanowiących ideologiczną n a d ­ budowę kształtujących się systemów etniczno-politycznych, a równocze­ śnie nie wykraczających jeszcze poza r a m y tego systemu. Jego k o n t y n u a ­ cję t w o r z y s t a d i u m r e l i g i i u n i w e r s a l i s t y c z n y c h o programie d o k t r y n a l n y m możliwym do akceptacji bez względu na przynależność narodową, pań­ stwową i rasową. Krótko mówiąc, chodzi t u o t z w . religie światowe. N a ­ stępstwem tego apogeum myśli irracjonalnej jest s t a d i u m schyłkowe, zwiastujące nową postreligijną fazę dziejów ludzkości. W aspekcie t o t a l ­ n y m jest to więc również hipotetyczna w i z j a futurologiczna. Spełni się ona poprzez całkowity rozkład społeczeństwa klasowego, co łączyć się bę­ dzie z u p a d k i e m społecznych źródeł k u l t u i z a n i k i e m stymulatorów r e l i ­ gijności. W konsekwencji więc s t o p n i o w y rozpad r e l i g i i i j e j m a t e r i a l ­ n y c h podstaw stanie się bezpośrednią przyczyną j e j ostatecznego u n i c e ­ stwienia, co jest nieodłącznym losem każdego zjawiska społecznego . 29 Zaprezentowana wyżej periodyzacja stanowi, rzecz oczywista, t y l k o p e w i e n r a m o w y schemat. Jest o n j a k b y kośćcem p o z b a w i o n y m t k a n k i . Dopiero zapełniając wolną przestrzeń n o w y m i f a k t a m i o p a r t y m i na g r u n ­ t o w n e j analizie empirycznego materiału religioznawczego, uda się z l i k w i ­ dować oczywiste uproszczenia, wynikające ze z b y t ogólnikowej, a więc i mało przydatnej, periodyzacji. Pozwoli to także na dokładniejsze o k r e ­ ślenie stopnia uzależnienia z m i a n w formach, treściach i f u n k c j a c h świa­ domości „religijnej" od r o z w o j u społeczeństwa. Tokariew, Rieligija w istorii Por. n p . W . F. Z y b k o w i e c , Por. J . A . L e w a d a , Społeczna narodów mira, Dorieligioznaja natura religii, s. 3-8. epocha, M o s k w a 1959. Warszawa 1968, s. 203-232. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI W a r t o więc zwrócić uwagę na d w a aspekty t y c h korelatów. Jeśli p r z y j m i e m y , iż p o d s t a w o w y m źródłem r e l i g i i , c z y n n i k i e m religiotwórczym i religiopetryfikującym jest c z y n n i k społeczny, w y p a d a się zasta­ nowić, w j a k i sposób t e n element funkcjonował w okresie społeczeństwa przedklasowego oraz j a k i miał on wpływ w następnej fazie r o z w o j u . W ramach społecznych źródeł r e l i g i i wyróżnia się przeważnie d w i e p o d ­ stawowe relacje. Pierwszą stanowi określony poziomem sił wytwórczych stosunek człowieka do otaczającej go p r z y r o d y ; drugą — postawa jednost­ k i względem społeczeństwa, w którym żyje i poprzez które, artykułując swą ludzką naturę, daje w y r a z swej religijności. Otóż zwykło się zakładać, iż pierwszy czynnik, n a z w i j m y go t u u m o w ­ nie n a t u r у s t y c z n y m — wyrażający słabość i zależność człowieka od zniewalającej go potęgi p r z y r o d y — posiadał dominujące znaczenie w przedklasowym okresie r o z w o j u r e l i g i i społeczeństwa r o d o w o - p l e m i e n nego. Nierówna w a l k a o b y t i nicość własnych sił w stosunku do otacza­ jącego środowiska przekształcała je w świadomości społecznej w t r a n s ­ cendentny i opozycyjny względem człowieka i społeczeństwa żywioł, n a którego a m b i w a l e n t n y charakter — raz p r z y c h y l n y , a raz w r o g i l u d z k i e ­ m u działaniu — można wywrzeć pożądany wpływ drogą specjalnych za­ biegów i p r a k t y k . 3 0 Jednakże, w myśl ustaleń „starszej generacji" radzieckich religioznaw­ ców, t e n aspekt n a t u r y s t y c z n y poczyna stopniowo tracić swe znaczenie w miarę r o z w o j u sił wytwórczych i f o r m o w a n i a się społeczeństwa k l a ­ sowego. N a czoło natomiast w y s u w a się c z y n n i k zależności od a k t u a l n y c h stosunków społeczno-ekonomicznych, w ramach których alienacja ekono­ miczna t w o r z y podstawę dla alienacji r e l i g i j n e j . Religia staje się wówczas z jednej s t r o n y narzędziem u c i s k u klasowego, pełniąc petryfikujące f u n k ­ cje względem ideologii ustroju, z drugiej zaś — wplątuje człowieka w z m i s t y f i k o w a n y świat irracjonalnego d e t e r m i n i z m u . 31 Te słuszne generalia nie wyczerpują j e d n a k bogactwa problemów i ca­ łej złożoności fenomenu r e l i g i i . Stanowiąc b o w i e m t y l k o historyczny w y ­ k w i t l u d z k i e j świadomości, jest on z j a w i s k i e m społeczno-kulturowym, w p r a w d z i e r e d u k o w a l n y m do f o r m m i s t y f i k a c j i treści pozareligijnych, ale zachowującym jednak względną samodzielność . A u t o n o m i a ta wyraża 32 3 a A d a p t o w a ł e m t u t e r m i n oznaczający teoretyczną tendencję polegającą n a s z u ­ k a n i u źródeł w i e r z e ń w ubóstwieniu p r z e z c z ł o w i e k a sił i t w o r ó w p r z y r o d y : i ożywionej, ziemskiej religii we francuskim 3 1 Oświeceniu, Natury rieligii, teoria probliemy pro- M o s k w a 1967, s. 9-122. Podobne stanowisko reprezentuje r a d z i e c k i badacz kształtowania mości A . S p i r k i n , który p r z e c i w s t a w i ł się j e d n o s t r o n n y m u p r o s z c z e n i o m riewa martwej styczna „Studia R e l i g i o z n a w c z e " , t . 2 : 1970 n r 3, s. 30. T о к a r i e w , op. ciť., s. 26-28; A . D . S u с h o w , Filosofskie ischożdenija 3:! i kosmicznej. Por. np. M . S k r z y p e k , o b r a k u „niezależnej historii r e l i g i i " . Stwierdził on mianowicie się ś w i a d o ­ tezy Toka- także, „że �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 153 RELIGII się przede w s z y s t k i m w t y m , iż religia, stając się sama względnie izolo­ w a n y m systemem, t w o r z y jeden z bloków składających się na szerszą strukturę k u l t u r y . W j e j ramach p r z y j m u j e ona charakter zmiennej, rea­ gującej na wszelkie zachodzące innowacje. W sobie t y l k o właściwy spo­ sób wpływa także a k t y w n i e na „równorzędne" b l o k i czy elementy, a więc i na całokształt s t r u k t u r y , określającej t y p stosunków społecznych i cha­ r a k t e r systemu k u l t u r o w e g o . 33 Tego rodzaju t r a k t o w a n i e r e l i g i i n i e zyskało sobie jeszcze szerszego p r a w a obywatelstwa. W y m a g a ono b o w i e m ogromnej ostrożności, w y n i ­ kającej z niebezpieczeństwa dwojakiego rodzaju. Z jednej s t r o n y chodzi głównie o uniknięcie w u l g a r y z a c j i zagadnienia związanego z w y k l e z ne­ gacją względnej a u t o n o m i i sfery r e l i g i j n e j . W konsekwencji grozi t o płyt­ k i m d e t e r m i n i z m e m ekonomiczno-geograficznym i praktycznie uniemożli­ w i a interpretację zjawisk r e l i g i j n y c h w kategoriach religioznawczych. Z drugiej zaś — prowadzić może do zagubienia k o n t e k s t u społecznego, do absolutyzacji względnej a u t o n o m i i , a więc w rezultacie do wniosków a n ­ t y redukcjonistycznych, sprzecznych zresztą z holistyczną dyrektywą a n ­ tropologiczną, traktującą kulturę jako zintegrowaną f u n k c j o n a l n o - s t r u k turalną całość wzorów zachowań i wytworów człowieka historycznie u w a ­ runkowanego. Pojmując zatem religię jako względnie autonomiczny system m u s i m y stwierdzić, iż t e n właśnie c z y n n i k zakłóca porządek periodyzacji, nie p o ­ zwalając wyraziście i jednoznacznie wyodrębnić i s t o t n y c h cech r e l i g i i społeczeństwa klasowego od atrybutów wierzeń okresu przedklasowego. Będzie więc można mówić w t y m względzie raczej o p e w n y c h tendencjach dominujących, aniżeli o aksjomatach. W p i e r w s z y m rzędzie należałoby ustalić, jaką rolę w społeczeństwie r o d o w o - p l e m i e n n y m należy przypisać aspektowi naturystycznemu, oraz w j a k i e j mierze decydujący był c z y n n i k sensu stricto społeczny, t j . w y n i ­ kający nie t y l e z uzależnienia człowieka od p r z y r o d y , ile z jego miejsca w sieci uwikłań w ramach s t r u k t u r y społecznego systemu. Dalsze w y s u ­ wanie na p l a n pierwszy aspektu naturystycznego związanego w sensie o b i e k t y w n y m z n i s k i m poziomem ówczesnej technologii, a w znaczeniu s u b i e k t y w n y m z l u d z k i m i n i e p o k o j a m i i obawami o własną egzystencję, p r a w d ą j e s t r ó w n i e ż t o , że g d y już w i e r z e n i a rają o n e p e w n e j r e l i g i j n e powstały [ t o w ó w c z a s ] w z g l ę d n e j s a m o d z i e l n o ś c i " ; A . S p i r k i n , Pochodzenie W a r s z a w a 1966, s. 304. C e l n y m p r z y k ł a d e m o b r a z u j ą c y m f u n k c j o n o w a n i e n e j s a m o d z i e l n o ś c i " m o ż e być a l e g o r i a użyta p r z e z M . B l o c h a nabie­ świadomości, tej „względ­ w celu ilustracji zja­ w i s k a społecznego u w a r u n k o w a n i a r e l i g i i : „ D ą b w y r a s t a z żołędzia. A l e żołędź sta­ j e się i p o z o s t a j e d ę b e m t y l k o w t e d y , g d y n a p o t k a sprzyjające w e ; t e zaś n i e należą d o e m b r i o l o g i i " . M . B l o c h , dzie historyka, 3 1 Pochwała warunki historii, środowisko­ czyli o zawo­ W a r s z a w a 1962, s. 57. C. L é v i - S t r a u s s, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 408-410. �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI jest w świetle ustaleń T o k a r i e w a nie do przyjęcia. Badacz t e n b o w i e m w y p r o w a d z a najważniejsze, wyodrębnione przez siebe wczesne f o r m y r e ­ l i g i i , n p . z idei pokrewieństwa społeczności l u d z k i e j ze światem n a t u r y , stanowiącej fantastyczne odzwierciedlenie świadomości organizacji rodo­ w e j . Dalej zaś sięga do t a k i c h społecznych źródeł r e l i g i i , j a k element wrogości międzyplemiennej, zasada podziału pracy w g płci i klas w i e k u , i n s t y n k t społecznego przywiązania, idea solidarności rodowej, znaczenie a u t o r y t e t u starszyzny plemiennej i t d . Słowem T o k a r i e w zdetronizował koncepcję wyznaczającą aspektowi n a t u r y s t y c z n e m u decydującą rolę w f o r m o w a n i u się wierzeń w okresie r o z w o j u społeczeństwa „pierwotne­ go". N i e sprecyzował j e d n a k ostatecznie r o l i , jaką przypisać należy t e m u bezwzględnie ważnemu c z y n n i k o w i dopełniającemu. P r o b l e m t e n k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej na płaszczyźnie społe­ czeństw klasowych. U w y p u k l a n i e ideologicznej r o l i r e l i g i i — jako syste­ m u całkowicie funkcjonalnego względem aktualnego układu w a r s t w i klas — jest również uproszczeniem. Samo społeczeństwo klasowe ze swej i s t o t y nie jest jednorodne. Społeczna heterogeniczność tego społe­ czeństwa, oparta na antagonistycznych interesach i zróżnicowanych t y ­ pach stosunków własności do środków p r o d u k c j i , determinuje heteroge­ niczność r e l i g i i jego członków. Dlatego też t r u d n o mówić o jednej m o n o ­ litycznej r e l i g i i określonego społeczeństwa klasowego, chyba że m a się na myśli wyłącznie t e n system r e l i g i j n y , który, sankcjonowany przez k l a ­ sę panującą, t w o r z y n u r t ortodoksyjny. Takie stanowisko n i e wydaje się j e d n a k słuszne. M u s i m y także dostrzec specyfikę r e l i g i i t y c h w a r s t w i klas, które znalazły się na dole stra t y f ikacyjnej d r a b i n y społecznej. M a m t u na myśli głównie warstwę chłopską i miejsko-plebejską. W t y m środowisku zdogmatyzowana r e l i g i a oficjalna stanowi przecież t y l k o formalną otoczkę, pod którą w rzeczywistości kryją się często o d ­ mienne treści, tworzące mutacje n u r t u ortodoksyjnego. W tej ludowej w e r s j i r e l i g i i , obciążonej lokalną spuścizną kulturową, zaznacza się rów­ nież dość silnie element zależności człowieka od sił p r z y r o d y , co stanowi „uboczny p r o d u k t " zaangażowania się przedstawicieli tej klasy w proces p r o d u k c j i , t j . eksploatacji naturalnego środowiska. To współwystępowanie aspektu n a t u r у stycznego z aspektem sensu stricto społecznym różni w m o i m p r z e k o n a n i u w sposób decydujący systemy religijne f u n k c j o n u ­ jące wśród l u d u , szczególnie wiejskiego, od t y c h , które obowiązują n a szczytach h i e r a r c h i i władzy. T a m b o w i e m religia nie t y l k o pełniła f u n k c j e ideologicznej n a d b u d o w y władzę tę sakralizującą, lecz także ulegała ezo­ terycznemu m i s t y c y z m o w i doprowadzającemu nierzadko do n a r o d z i n spek u l a t y w n e j f i l o z o f i i kosmologicznej. Proces w y m i a n y treści między t y m i d w o m a n u r t a m i jest stale w i ­ doczny. W jego r a m a c h zachodzi także często proces t r a n s f o r m a c j i spo- �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 155 RELIGII łecznych treści r e l i g i i systemu oficjalnego. Przetworzone w obrębie w a r s t w uciśnionych czynią z siły wrogiej masom, ideologię i m przychylną i niejednokrotnie wymierzoną s w y m ostrzem przeciwko klasom posiada­ jącym. Przykładem mogą być t u masowe r u c h y heretyckie, których uczestni­ cy u z b r o j e n i w ideologię rewolucyjnego mesjanizmu t w o r z y l i siłę zdolną wstrząsnąć o g r o m n y m i połaciami średniowiecznej E u r o p y . Uwzględnia­ jąc zatem t e n „rewolucyjny" aspekt t r u d n o zgodzić się z tezą Tokariewa, głoszącą, iż religia jest wyłącznie z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m , antypostęp o w y m , stanowiąc główną siłę reakcyjną . Tego rodzaju generalizacja aksjologiczna, pozbawiona bliższych konotacji czasowo-przestrzennych, właściwych badaniom h i s t o r y c z n y m , jest obecnie nie do przyjęcia . 34 35 36 Traktując b o w i e m religię jako k o n k r e t n e zjawisko ze sfery życia spo­ łecznego i psychologicznego m u s i m y uznać je w ramach diachronicznych ograniczeń za i n t e g r a l n y i f u n k c j o n a l n y element k u l t u r o w e g o otoczenia. Natomiast uważając t a k pojętą religię za c z y n n i k „reakcyjny", bezwied­ nie s y t u u j e m y się na pozycjach ahistoryzmu, wchodząc w k o n f l i k t z a n t r o ­ pologiczną wizją jedności świata l u d z k i c h tworów. N i e chciałbym b y posą­ dzono m n i e t u o rzekome głoszenie p r o g r a m u , wynikającego z absoluty­ zowania aspektu aksjologicznego r e l i g i i , czy też o solidaryzowanie się z hasłami egzystencjalizmu religioznawczego, gdyż poglądy moje dalekie są od akceptacji tego rodzaju stanowiska. Podkreślam t y l k o bezzasadność łączenia tej wartościującej oceny „reakcyjności" z t a k i m i choćby wczes­ n y m i postaciami wierzeń, j a k n p . t o t e m i z m czy k u l t przodków. Religia nie jest złączona i m m a n e n t n i e z ludzką naturą i j e j systemem wartości, ale równocześnie jest historycznie związana z człowiekiem jako wytwór jego świadomości i k u l t u r y . Religia, funkcjonująca w ramach konkretnego systemu k u l t u r o w e g o określonej f o r m a c j i społeczno-ekonomicznej, podlega oczywiście przeobrażeniom s t y m u l o w a n y m przez zmia­ n y zachodzące w sferze p r o d u k c j i , t j . w zakresie materialnej działalności człowieka. Równocześnie działa jednak niejako autonomicznie, stając się raz bodźcem czy katalizatorem przemian k u l t u r o w y c h , i n n y m znów r a ­ zem spełniając z p u n k t u widzenia kryteriów postępu społecznego rolę hamulca. A zatem funkcjonalna rola r e l i g i i w j e d n y m okresie r o z w o j u społeczeństwa ustępuje cesze dysfunkcjonalności na i n n y m etapie jego ewolucji. 3 1 Por. Messianismus wegungen, N. С o h n , Das im Mittelalter Ringen und um sein das tausendjiihrige Fortleben in den Reich. modernen Revolutionárer totalitdren Be- a nauka, War­ B e r l i n - M i i n c h e n 1961. 3 5 Tokariew, 3 6 Zbliżone s t a n o w i s k o reprezentuje s z a w a 1963, s. 38-40. Pierwotne formy religii..., s. 70. Z. P o n i a t o w s k i , Religia �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Niedostrzeganie tego ambiwalentnego c h a r a k t e r u r e l i g i i oraz h i s t o ­ rycznego u w a r u n k o w a n i a „reakcyjności" ideologii r e l i g i j n e j grozi w k o n ­ sekwencji utratą o b i e k t y w i z m u . Wiąże się to przeważnie z niedocenianiem t y c h w s z y s t k i c h społecznych i k u l t u r o w y c h zrywów, u podłoża których, obok bezwzględnie i s t o t n y c h czynników n a t u r y społeczno-ekonomicznej, znajdowały się także elementy religijnego i r r a c j o n a l i z m u . 37 FORMY I ELEMENTY RELIGII Zasadniczym p u n k t e m wyjścia teoretycznych rozważań S. A . T o k a ­ r i e w a jest pojęcie f o r m y r e l i g i i . Kategoria ta zarówno w ogólnych ustaleniach autora, j a k i w poszczególnych egzemplifikacjach nie została wystarczająco jasno sperecyzowana, t a k pod względem odniesienia do konkretnego układu historyczno-kulturowego, j a k i w stosunku do i n n y c h k o n s t y t u t y w n y c h części składowych r e l i g i i . Zamierzeniem T o k a r i e w a była chęć d e f i n i t y w n e g o zerwania z n a ­ g m i n n i e stosowanym dotąd w religioznawstwie b r a k i e m precyzji w k o n ­ s t r u o w a n i u systemów k l a s y f i k a c y j n y c h , które z reguły nie uwzględniały i s t o t n y c h różnic między k a t e g o r i a m i ogólnymi a z j a w i s k a m i i n d y w i d u a l ­ n y m i . Błąd t e n polegał na zestawieniu t a k d i a m e t r a l n i e różnych zespołów zjawisk, j a k systemy filozoficzne i w i e r z e n i a poszczególnych ludów z f o r ­ m a m i i t y p a m i r e l i g i i . Tego rodzaju postępowanie wynikało z apriorycz­ nie z w y k l e przyjmowanego założenia o konieczności k l a s y f i k a c j i faktów r e l i g i j n y c h w oparciu o treść wierzeń. W rezultacie zjawiska szczególne, jednostkowe zajmowały w t y m systemie podobne miejsce, co z j a w i s k a uniwersalne, pozbawione specyficzności i występujące w p r a w i e każdej r e l i g i i bez względu na j e j przestrzenno-historyczną lokalizację. Świadomość nieskuteczności takiego postępowania stanowi niejako podstawę tokariewowskiego rozróżniania między f o r m ą i e l e m e n ­ t e m r e l i g i i . W t y m znaczeniu badania różnorodnych f o r m r e l i g i i stano­ wią zasadniczą dziedzinę zainteresowań h i s t o r y k a r e l i g i i , w przeciwień­ stwie do p r e f e r o w a n y c h przez szkołę fenomenologiczną studiów nad ele­ m e n t a m i r e l i g i i , p o z b a w i o n y m i przez swój absolutyzm k o m p a r a t y s t y c z n y spojrzenia historycznego. Historyczna f o r m a r e l i g i i jest d l a T o k a r i e w a pewną autonomiczną strukturą, funkcjonującą w ramach konkretnego społeczeństwa, ale t y p o ­ wą d l a określonej f o r m a c j i społecznego r o z w o j u . P o d s t a w o w y m i składni8 7 P r z e d e w s z y s t k i m c h o d z i t u o należytą ocenę z w i ą z k ó w zachodzących religią a t r a d y c j o n a l i z m e m siłą ukazują n a m swoją określanych oraz religią naturę w a rewolucją. O b a t e a s p e k t y r u c h a c h społeczno-politycznych ze między szczególną trzeciego świata, także m i a n e m m e s j a n i z m u , m i l l e n a r y z m u czy p r o f e t y z m u . P o r . W . Mühlmann, Messianismes revolutionnaíres du tiers monde, P a r i s 1968. E. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 157 k a m i t a k i e j autonomicznej s t r u k t u r y są przede w s z y s t k i m : 1) społeczna strona tej części wierzeń, ukazująca się spod z m i s t y f i k o w a n e j , i r r a c j o n a l ­ nej otoczki, stanowiąca równocześnie c z y n n i k sankcji r e l i g i j n e j i s a k r a l i ­ zacji p e w n y c h s t r o n życia zbiorowego; 2) charakterystyczny kompleks wierzeń oderwany od i n n y c h równorzędnych kompleksów, związanych już z odrębnymi społecznymi aspektami rzeczywistości; 3) zespół związa­ n y c h z t y m kompleksem czynności obrzędowych i k u l t o w y c h ; 4) określo­ na orientacja umysłowa . W i n n y m miejscu zagadnienie to przedstawio­ ne zostało znacznie lakoniczniej . Do głównych kryteriów wyodrębnia­ n i a f o r m y r e l i g i i w g tego sformułowania należą: 1) wspólny charakter t y c h wierzeń, pod czym najprawdopodobniej k r y j e się aspekt pewnej j e d ­ norodności wyróżnianego k o m p l e k s u zarówno pod względem treści, j a k i f o r m y ; 2) wspólne źródło, będące t y m c z y n n i k i e m genetyczno-społeczn y m , w którym tkwią realne podstawy wykształcenia się t a k i e j a n i e i n ­ nej f o r m y r e l i g i i , wynikające z warunków społecznych oraz z w z a j e m n y c h stosunków między człowiekiem a przyrodą. 38 39 Próba zdefiniowania k a t e g o r i i f o r m y przez negację jest u T o k a r i e w a również zrozumiała, a wypracowane w t e n sposób ustalenie może być akceptowane. Głosi ono b o w i e m , iż formą r e l i g i i nie są wszystkie te ele­ m e n t y danej klasy zjawisk, które występują powszechnie w znanych n a m religiach, przybierając dodatkowo w „różnych w a r u n k a c h całkowicie o d ­ m i e n n y charakter i sens" . Stwierdzenie to precyzuje w p r a w d z i e z g r u b ­ sza, czym f o r m a r e l i g i i nie jest, pozostawia n a m j e d n a k nadal duży m a r ­ gines dowolności na spekulacje wokół istotnych, k o n s t y t u t y w n y c h cech tejże f o r m y , o czym przekonać się można czytając uważnie pracę T o k a ­ riewa. 40 Poddając k o n f r o n t a c j i teoretyczne założenia z i c h praktyczną realiza­ cją zmuszeni jesteśmy zadać sobie d w a kluczowe p y t a n i a : czym w isto­ cie rzeczy jest f o r m a r e l i g i i i j a k i jest stosunek f o r m y r e l i g i i do ele­ m e n t u r e l i g i i . W k w e s t i i pierwszej niezbędne jest ustalenie — i to w spo­ sób bardziej rygorystyczny, aniżeli czyni to T o k a r i e w — r e l a c j i i odpo­ wiadających i m zakresów między formą r e l i g i i a t y p e m r e l i g i i , konkretną historyczną religią oraz pewną wiodącą tendencją, t y l k o z grubsza o k r e ­ ślającą kształt danego systemu religijnego. Nieprecyzyjne słownictwo, w którym pojęcia ważne d l a zrozumienia kryteriów wyodrębniania f o r m (takie j a k religia, k u l t , wierzenia, obrzędy) używane są raz synonimicznie, a raz w s t y l u semantycznie różnicującym, zaciemnia jeszcze bardziej teoretyczną warstwę rozważań. Generalnie 3 8 39 40 T o k a r i e w , op. cit., s. 42. Ibidem, s. 1 1 1 . Ibidem, s. 278. �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI rzecz biorąc w y d a j e się, że w niektórych w y p a d k a c h autor nie dostrzegł istotnej różnicy między f o r m ą r e l i g i i , rozumianą jako pewien zespół czy kompleks wierzeń o wspólnym źródle i charakterze wewnątrz go organizującym, a specyficzną formą zewnętrznej m a n i f e s t a c j i k o n ­ k r e t n y c h , h i s t o r y c z n y c h postaci r e l i g i i . Respektując t a k i właśnie p u n k t w i d z e n i a można b y do pierwszej k a t e g o r i i zaklasyfikować n p . k u l t p r z o d ­ ków, wodzów czy bóstw plemiennych, zaliczając do drugiej różnorodne „kulty grzebalne", p r a k t y k i znachorskie, czarownictwo i t z w . obrzędy erotyczne. W t y m r o z u m i e n i u n p . czarownictwo l u b znachorstwo nie stanowiło­ b y odrębnej, autonomicznej f o r m y r e l i g i i , lecz byłoby w y r a z e m p e w n y c h p r a k t y k i sposobów zachowań, wynikających z w i a r y w skuteczność rea­ lizacji „doktrynalnych" założeń określonego k o m p l e k s u wierzeń. Podo­ bnej i n t e r p r e t a c j i poddać można t z w . k u l t y erotyczne. N a w e t sam T o k a ­ r i e w , j a k się wydaje, nie jest w pełni przekonany o słuszności łączenia w jedną formę t a k różnorodnych pod względem k u l t u r o w y m i historycz­ n y m z j a w i s k . Decydujące okazały się j e d n a k k r y t e r i a k l a s y f i k a c j i , w myśl których spełnione zostały d w a podstawowe w a r u n k i konieczne do uznania kultów erotycznych za formę r e l i g i i . Łączy te w i e r z e n i a po p i e r ­ wsze — i c h wspólny charakter, wynikający ze znaczenia przypisywanego m a g i i erotycznej, oraz po drugie — i c h wspólne źródło, tkwiące w i r r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i nad życiem płciowym człowieka. Tego rodzaju schema­ tyczne, a zarazem bardzo dowolne rozumowanie w k w e s t i i k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i powoduje niepostrzeżenie oddalanie się od za­ łożonych w y t y c z n y c h p r z y równoczesnym zbliżaniu się do poddawanych k r y t y c e wzorów analizy fenomenologicznej. Stosując b o w i e m t e n sam t o k w y w o d u z powodzeniem uznać można za f o r m y r e l i g i i t a k ie zjawiska, j a k n p . k u l t słońca, księżyca l u b i n n y c h ciał a s t r a l n y c h i t e l l u r у cznych. Wszystkie te wierzenia również spełniają podstawowe w a r u n k i k w a l i f i ­ kujące je do r a n g i f o r m y r e l i g i i . Wyrastają one przecież ze wspólnej bazy, jaką jest z m i s t y f i k o w a n y stosunek człowieka do p r z y r o d y , ucieleśniają­ cej nadnaturalne, transcendentalne b y t y . Posiadają także wspólną j e d n o ­ czącą je cechę, a m i a n o w i c i e określony t y p r e f l e k s j i m i t y c z n e j , preferują­ cej wybór tego samego — w różnych religiach — o b i e k t u k u l t u i ześrodk o w a n i u wokół niego całego zespołu n o r m i obrzędów. 41 Stwierdzić zatem można, iż zestaw kryteriów proponowanych przez T o k a r i e w a nie zdaje w praktyce w pełni egzaminu, raz sprawdzając się w p o z y t y w n y m sensie, t o znów prowadząc nieoczekiwanie na manowce metody k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e j . N a marginesie w a r t o zauważyć, że w a r ­ tość k r y t e r i u m wspólnego pochodzenia została znacznie przeceniona. T o 4 1 Ibidem, s. 140. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 159 RELIGII k a r i e w b o w i e m nie uwzględnia w swej i n t e r p r e t a c j i możliwości dyspersywnego r o z w o j u , prowadzącego do wykształcenia się różnych f o r m r e l i g i i na p o d o b n y m podłożu, l u b niezależnego skrystalizowania się f o r m zbież­ n y c h w w a r u n k a c h całkowicie niejednorodnych. C z y n n i k t e n p o w i n i e n być uwzględniony w przyszłych badaniach teoretycznych. Następną sprawą, nad którą w a r t o się zastanowić, jest k w e s t i a sto­ s u n k u f o r m y r e l i g i i do elementu r e l i g i i . Według T o k a r i e w a f o r m a może stać się elementem w w y n i k u swego historycznego r o z w o j u i oddziaływań procesów k o n t a m i n a c j i oraz s y n k r e t y z a c j i wierzeń, i w tej postaci f u n k ­ cjonować w charakterze przeżytku. Natomiast proces o d w r o t n y , polega­ jący n a przejściu elementu do stanu f o r m y jest niemożliwy . W tej i n ­ t e r p r e t a c j i t k w i istota rozróżnienia o b u t y c h k a t e g o r i i . Konsekwencją tego r o z u m o w a n i a jest n p . t r a k t o w a n i e m a g i i , a n i m i z m u czy fetyszyzmu j a k o u n i w e r s a l n y c h zjawisk łączących się swobodnie z różnorodnymi w i e ­ rzeniami, począwszy od prostych, „wczesnych" f o r m r e l i g i i , t a k i c h j a k n p . szamanizm czy nagualizm, a kończąc na złożonych religiach n a r o d o w y c h i światowych. 42 Zastosowanie tego podziału wydaje się na pierwszy r z u t oka dość proste i skuteczne, ale już wstępna analiza k l a s y f i k a c j i materiału e m p i ­ rycznego wskazuje, iż w praktyce badawczej oddzielenie f o r m y od ele­ m e n t u nie zawsze staje się możliwe. W niektórych b o w i e m przypadkach zaciera się realna różnica między elementem a formą. Niejeden kompleks wierzeń oznaczony t y m o s t a t n i m określeniem, j a k n p . czarownictwo l u b znachorstwo, współwy stepu je w w i e l u k o n k r e t n y c h systemach r e l i g i j n y c h . Przez sam f a k t uczestnictwa w bardziej złożonej s t r u k t u r z e „forma" ta niekoniecznie n a b y w a p r a w a przeżytku, za to staje się trwałym e l e ­ m e n t e m wierzeń określonego systemu religijnego. Wyodrębnianie różnorakich f o r m r e l i g i i z gąszczu materiału e m p i ­ rycznego, j a k i m dysponuje etnografia religioznawcza, stwarza zawsze po­ ważne niebezpieczeństwo, polegające na t y m , że p r z y słusznym łączeniu p e w n y c h faktów w heurystycznie uzasadnione z b i o r y dokonuje się rów­ nocześnie czynności wręcz o d w r o t n e j , rozdzielając w sposób sztuczny zja­ w i s k a w gruncie rzeczy jednorodne. Stąd też w analizowanych przez T o ­ k a r i e w a f o r m a c h znajdujemy takie, które są n i m i istotnie, obok i n n y c h , które poddane w e r y f i k a c j i ukazują sztuczność jednoczącej je k o n s t r u k c j i . Do t y c h ostatnich zdają się należeć k u l t y łowieckie, k u l t y wczesnoplemienne, czyli inicjacyjne, czarownictwo, znachorstwo, tajne związki i ob­ rzędy erotyczne. Okazuje się także, iż w dużej mierze apriorycznie wyodrębnione f o r m y na j e d n y c h terenach przybierają nawet pewną postać „klasyczną", n a i n 42 Ibidem, s. 45. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI n y c h zaś występują t y l k o w okruchach przeżytków, jako dziedzictwo prze­ szłości . „Klasyczne postacie" poszczególnych f o r m to nic innego j a k pewne wyidealizowane wzorce, abstrakcyjne k o n s t r u k t y , złożone z odpo­ w i e d n i o dobranych i z i n t e r p r e t o w a n y c h faktów jednostkowych, służące p o m i a r o w i prawidłowości zbieżnego l u b podobnego zjawiska na i n n y c h obszarach. Poszukując zatem idealnie nieskażonej późniejszymi nalecia­ łościami „klasycznej postaci" k o n k r e t n e j f o r m y r e l i g i i , niejako automa­ tycznie zmuszeni jesteśmy do w y r o k o w a n i a o uniwersalności zjawiska t o t e m i z m u czy szamanizmu, które niegdyś powszechne, zachowały się j e ­ dynie najlepiej n a „klasycznych" terenach i c h występowania. I dalej, pewne w y k r y w a n e s y m p t o m y czy przesłanki pozornie l u b fragmentarycz­ n i e zbieżne z „klasycznymi" w z o r a m i f o r m i n t e r p r e t u j e m y z w y k l e w k a ­ tegoriach k u l t u r a u s t r a l i j s k i c h (totemizm) czy syberyjskich (szamanizm). Materiały z t y c h dwóch obszarów dominują zresztą zdecydowanie w całej pracy Tokariewa. Ogranicza to zasadność wyodrębniania t a k i e j czy innej f o r m y r e l i g i i głównie do t y c h właśnie regionów k u l t u r o w y c h i pozbawia te f o r m y znamion uniwersalności. 43 W p r a w d z i e o powszechności t o t e m i z m u świadczyć mają występujące w w i e l u k u l t u r a c h m i t y o zoomorficznych herosach k u l t u r o w y c h , demo­ nach i bóstwach, a także pewne f o r m y przeżytkowe w religiach p o l i t e i s t y c z n y c h , przesłanki te j e d n a k miast utwierdzać nas o słuszności tej tezy wzbudzają w jeszcze większej mierze sceptycyzm. Przykładem choć­ b y t o k a r i e w o w s k a interpretacja szczególnego miejsca k o l i b r a i upierzone­ go węża w symbolice r e l i g i j n e j Azteków i Majów, sprowadzająca t o zja­ w i s k o do rudymentarnego t o t e m i z m u . Wnioskowanie tego rodzaju po­ siada charakter s p e k u l a t y w n y , ze względu b o w i e m na m r o k pokrywający dzieje p r e k o l u m b i j s k i e j A m e r y k i ustalenia te nie mogą zostać poddane w e r y f i k a c j i . Można mieć również zastrzeżenia co do poprawności zasto­ sowanej t u „metody a n a l o g i i " . 44 4 5 Przytaczam t e n przykład po to, b y wskazać, iż tego rodzaju r e k o n ­ s t r u k c j a r e t r o s p e k t y w n a , polegająca na przechodzeniu od w y r w a n y c h z k o n t e k s t u cząstek do h i p o t e t y c z n y c h f o r m , p r o w a d z i na manowce. F o r ­ ma r e l i g i i n i e jest „bytem" s a m y m w sobie, j e d n o r o d n y m . Składa się ona, j a k ukazał t o Tokariew, z najrozmaitszych cech, t a k i c h j a k treść, kształt, s y m b o l i k a i t r a d y c y j n a orientacja umysłowa. O j e j istocie świadczy prze­ de w s z y s t k i m społeczna rola f o r m y , j e j funkcje, jakie pełni, zaspokajając 4 3 4 4 I b i d e m , s. 199. Omawiając problem totemizmu Tokariew c e p c j e C. L é v i - S t r a u s s a Warszawa jona, świadomie p o m i j a m i l c z e n i e m w y ł o ż o n ą p r z e z tegoż a u t o r a w p r a c a c h : Myśl 1969; t e n ż e , Totemizm, Warszawa 1968, stwierdzając, s p r a w a w y m a g a j ą c a odrębnego p o t r a k t o w a n i a . P o r . T o k a r i e w , 45 Ibidem, s. 75, 78, 330. kon­ nieoswoiż jest op. c t t . , s. 355. to �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 161 RELIGII w sposób i l u z o r y c z n y pewne potrzeby ludzkie. F o r m a taka jest więc zbio­ r e m najrozmaitszych składników wspólnych także i i n n y m f o r m o m r e l i ­ g i i . Ulegając r o z p a d o w i w w y n i k u swego niedopasowania do społecznych warunków egzystencji i w y p i e r a n a przez i n n y t y p wierzeń t r a c i ona swój niezależny b y t . Niektóre j e j części składowe zostają wówczas włączone do n o w y c h zespołów, a t y l k o nieliczne p i e r w i a s t k i zachowując piętno macierzystej f o r m y zasługują n a miano przeżytków. D a w n a s t r u k t u r a zo­ staje zastąpiona przez nową. Przetworzone i dopasowane do nowego sy­ stemu świadectwa dawnej f o r m y przybierają teraz o d m i e n n y charakter, niwelujący często ostatnie ślady i c h p r a w d z i w e j genealogii. Z tej właśnie r a c j i wznoszenie k o n s t r u k c j i wokół jakiegoś „przeżytkowego" elementu na podstawie wątpliwej wartości retrospekcji może, ale b y n a j m n i e j n i e m u s i , prowadzić w k i e r u n k u tej właściwej, j e d y n e j , ściśle określonej f o r ­ m y r e l i g i i . Liczba a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań jest b o w i e m n a pewno znaczna. Pamiętając o t y m ograniczeniu można n p . wykryć u podstaw indiańskiej s y m b o l i k i (posługującej się wężem i k o l i b r e m ) t a k ie f o r m y r e ­ ligijne, j a k nagualizm, k u l t y łowieckie czy n a w e t k u l t przodków. I n t e r ­ pretacja t a k a nie w y k l u c z a jednak i o d m i e n n y c h rozwiązań, których prze­ cież można szukać poza sferą mezoamerykańskich r e l i g i i „pierwotnych" . 46 INSTRUMENTY KLASYFIKACJI Kategoria f o r m y r e l i g i i wyłaniająca się z „klasycznych postaci" a u ­ s t r a l i j s k i c h i syberyjskich wierzeń oraz z przeżytkowych refleksów d a w ­ n y c h epok, znajdowanych w złożonych systemach p o l i - i monoteistycz­ nych, s t a n o w i u T o k a r i e w a podstawę k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i ­ g i i . K l a s y f i k a c j a ta, a właściwie t y p o l o g i a , zawiera 15 p o d s t a w o w y c h f o r m r e l i g i i uszeregowanych w t e n sposób, b y kolejność i c h p o j a w i a n i a się zsynchronizowana była z grubsza z okresami periodyzacji p i e r w o t ­ nego, przedklasowego społeczeństwa. T o k a r i e w zdaje sobie j e d n a k spra­ wę, iż t a odpowiedniość nie jest prosta i bezpośrednia. W najogólniejszym aspekcie dotyczy ona b o w i e m t y l k o okresu n a r o d z i n określonej f o r m y , nie obejmując natomiast s w y m zasięgiem całego przebiegu j e j ontogenezy. 47 Jednakże w niektórych miejscach autor popada w sprzeczność zawar­ tą między interpretacją społecznych źródeł r e l i g i i a u n i w e r s a l n y m i k o r e - 4 6 L é v i - S t r a u s s , Antropologia 4 5 T y p o l o g i a t y m b o w i e m różni się o d k l a s y f i k a c j i , iż systematyzując i w y r ó ż n i a ­ strukturalna, s. 58. jąc w obrębie określonego z b i o r u poszczególne t y p y , n i e m u s i być u k ł a d e m a n i r o z ­ ł ą c z n y m a n i też w y c z e r p u j ą c y m . nienia humanistyki, Warszawa 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a . X V I I / 1 Por. np. T. P a w ł o w s k i , 1969, s. 46-48. Metodologiczne zagad­ �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI l a t a m i , wiążącymi formację społeczną z formą r e l i g i i . Jeśli b o w i e m n p . nagualizm w y w o d z i się rzeczywiście z procesów i n d y w i d u a l i z a c j i w i e ­ rzeń, wyodrębniania się małej rodziny, rozpadu r o d u i r o z w o j u i n d y w i ­ d u a l n y c h f o r m p r a c y , to dlaczego — należy zadać sobie p y t a n i e — występował on najsilniej w p l e m i e n n y c h społecznościach indiańskich A m e ­ r y k i Północnej, i to właśnie w t y c h grupach etnicznych, które przez „kla­ s y c z n y c h " ewolucjonistów t r a k t o w a n e były jako t y p o w e przykłady spo­ łeczeństw rodowych. I dalej — dlaczego nagualizm nie objawił się z j e ­ szcze bardziej zdwojoną mocą t a m , gdzie istniały k u t e m u znacznie k o ­ rzystniejsze w a r u n k i społeczne, t j . t a m , gdzie f o r m y i n d y w i d u a l i z a c j i wierzeń i rozwój i n d y w i d u a l n y c h f o r m pracy były znacznie bardziej w y ­ kształcone niż n a P r e r i a c h i Równinach. Odpowiedź na te p y t a n i a t k w i , j a k się zdaje, przede w s z y s t k i m w k u l t u r o w e j specyfice tego regionu, w jego społecznej h i s t o r i i i w etosie żyjących t a m grup. A zatem, czy i s t o ­ t n i e posiadamy wystarczające podstawy do t r a k t o w a n i a n a g u a l i z m u j a k o uniwersalnej f o r m y r e l i g i i , spełniającej swe społeczne funkcje w okresie rozpadu u s t r o j u rodowo-plemiennego? A może należy uznać, że w n i o s k i tego rodzaju są przedwczesne. N i e upoważniają one b o w i e m do niczego innego ponad stwierdzenie, że nagualizm s t a n o w i charakterystyczny d l a r e l i g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej kompleks wierzeń. 4 8 Podobne niekonsekwencje s p o t y k a m y i w i n n y c h k o n t e k s t a c h . T o ­ k a r i e w , prezentując n p . t z w . k u l t bóstwa plemiennego, łączy oczywiście tę formę r e l i g i i z u s t r o j e m p l e m i e n n y m , a w zasadzie z jego schyłkową fazą. Okazuje się jednak, że Czarna A f r y k a , choć w okresie s w y c h p i e r w ­ szych kontaktów z Europą posiadała n i e z w y k l e silnie rozwinięty ustrój plemienny, zawierający przesłanki rodzącego się „feudalizmu murzyń­ skiego", n i e była jednak objęta k u l t e m tego rodzaju bóstwa. W p r a w d z i e autor stara się wyjaśnić tę sprzeczność sugestitą, iż k u l t boga plemienne­ go związany był i m m a n e n t n i e z l u d a m i z d o b y w c z y m i i w o j o w n i c z y m i . A r g u m e n t tego rodzaju nie jest jednak przekonujący. Osłabia on b o w i e m zasadność t r a k t o w a n i a fazy występowania k u l t u boga plemiennego j a k o uniwersalnego okresu przejściowego w r o z w o j u wierzeń, łączącego epokę społeczeństwa przedklasowego z epoką społeczeństwa klasowego oraz p r o ­ wadzącego do wykształcenia się p o l i t e i z m u i monoteizmu. 49 50 4 8 Tokariew, 4 0 Totemizm dzikości" (Ibidem, łowiecki op. cit., s. 282. j a k o „ z j a w i s k o złożone"' p o j a w i ł się n a „ ś r e d n i m i w y ż s z y m s t o p n i u s. 216), n a t o m i a s t „najbardziej (s. 215) ukształtował wspólnoty p i e r w o t n e j " 50 Ibidem, s. 329. dopiero (s. 217). J a k z a t e m i n t e r p r e t a c j i , t o , że „ z j a w i s k o ne"? się w prymitywna forma religii" — „warunkach zaczątkowego wyjaśnić w r a m a c h złożone" poprzedzało f o r m y kult rozkładu „ewolucjonistycznej" „najbardziej prymityw­ �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 163 RELIGII T o k a r i e w wyłącznie marginesowo potraktował p r o b l e m współwystęp o w a n i a „wczesnych" f o r m r e l i g i i , r e a l n y c h stosunków zachodzących mię­ dzy n i m i oraz kwestię zasad łączenia się t y c h f o r m w k o n k r e t n e systemy, zespoły czy zbiory wierzeń. Sprawą nieodzowną jest j e d n a k wyjaśnienie, w j a k i sposób i na j a k i e j drodze dochodzi do funkcjonalnej koegzystencji f o r m pochodzących z najwcześniejszego etapu r o z w o j u wierzeń — t a k i c h j a k n p . k u l t y grzebalne i erotyczne — z t y m i , które stanowią świade­ ctwo rozpadu wspólnoty rodowej i plemiennej ( k u l t boga plemiennego, k u l t y agrarne). Poszczególne f o r m y nie tworzą przecież izolowanych ca­ łości, lecz zespalają się w k o m p l e k s y wierzeń k o n k r e t n y c h i historycz­ n y c h i t y l k o w tej postaci poddawane były e m p i r y c z n e m u oglądowi. Z w y ­ k l e t a k b y w a , że i m wyższy stopień r o z w o j u społeczeństwa i r e l i g i i , t y m bardziej złożony okazuje się system wierzeń, w którym f o r m y i elementy, przeżytki i nowo powstałe treści przenikając i uzupełniając się nawzajem tworzą charakterystyczne dla określonej epoki i regionu konfiguracje. Dopiero i c h kompleksowa analiza umożliwia wydobycie w s z y s t k i c h i s t o t ­ n y c h cech i k o n s t y t u t y w n y c h treści danej r e l i g i i . Wówczas to stają się przydatne kategorie f o r m y ; przede w s z y s t k i m w t r a k c i e systematyzacji materiału, sprowadzanego w celach h e u r y s t y c z n y c h do jednostek niższe­ go rzędu, a także w dalszych dociekaniach t y p u ewolucyjno-historycznego. Wyodrębnione w t y p o l o g i i T o k a r i e w a f o r m y p i e r w o t n y c h wierzeń n i e wyczerpują pełnego bogactwa duchowego życia naszych przodków. Jedne z t y m f o r m posiadają znaczenie uniwersalne, drugie są w zasadzie skład­ n i k a m i p r a w i e każdej r e l i g i i , a jeszcze inne stanowią hipostazę p e w n y c h specyficznych, l o k a l n y c h cech r e l i g i i „pierwotnych". W sumie t r u d n o więc mówić o równoważności logicznej poszczególnych f o r m , których usytuowanie na niejednolitej płaszczyźnie uogólnienia tłumaczyć można b r a k i e m ścisłych i r y g o r y s t y c z n y c h kryteriów wyróżniania modeli „wczes­ n y c h " wierzeń. T o k a r i e w przystępując do k l a s y f i k a c j i „pierwotnych" f o r m r e l i g i i usta­ lił pięciopunktowy p r o g r a m d y r e k t y w . Wśród n i c h znajdujemy słuszny wymóg historyczności k l a s y f i k a c j i , która uwzględniać w i n n a dynamikę zmieniających się f o r m oraz postulat r e d u k c j o n i z m u w r a z z zasadą t r a k ­ t o w a n i a każdej r e l i g i i j a k o zjawiska społecznego . D w a jednakże następ­ ne p u n k t y wzbudzać muszą nasze zastrzeżenia, zarówno co do samego i c h sformułowania, j a k i zasadności przenoszenia t y c h wskazań na g r u n t p r a k ­ tyki. 51 Cóż b o w i e m oznacza enigmatyczne zalecenie, iż klasyfikacja „winna być dokonana na podstawie i s t o t n y c h cech r e l i g i i " . Wyjaśnienie 5 2 51 Ibidem, s. 38-39. 52 Ibidem, s. 38. �164 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI tej kluczowej k w e s t i i jest b o w i e m niezadowalające i , co gorsza, nawet mylące. Odpowiedź sugeruje b o w i e m , iż „podstawowymi cechami k l a s y ­ f i k a c y j n y m i w i n n y być te, które są bardziej widoczne i łatwiej dostępne o b i e k t y w n e j o b s e r w a c j i i analizie" . Pomijając dyskusyjne zagadnienie „obiektywnej obserwacji" na g r u n ­ cie n a u k społecznych o słabo wykształconych i n s t r u m e n t a c h badawczych, zauważyć należy, iż poprzez stosowanie powyższych d y r e k t y w łatwo moż­ na popaść w niezamierzony schematyzm. W y n i k a on przede w s z y s t k i m ze z b y t dużej dowolności i n t e r p r e t a c y j n e j , s u b i e k t y w i z m u i zasady a r b i t r a l ­ nego, a raczej i n s t y n k t o w n e g o określania h i e r a r c h i i „istotnych" i „mniej i s t o t n y c h " cech. 53 Oczywiście tego rodzaju p r o g r a m postępowania taksonomicznego może nas także doprowadzić w p e w n y c h przypadkach do p o z y t y w n y c h r e z u l t a ­ tów. A l e zadajmy sobie p y t a n i e : czy zawsze to, co pozornie oczywiste i bardziej „widoczne" oraz „łatwiej dostępne", t j . poddające się bezpo­ średniemu oglądowi, t w o r z y f a k t y c z n y rdzeń jakiegoś zjawiska, stanowiąc o jego istocie? Czyżby „widoczność" i „dostępność" nie były u w a r u n k o ­ wane metodologiczną proweniencją i określoną predyspozycją badacza, jego wnikliwością i pasją naukową, a więc w sumie jego subiektywną postawą względem p r z e d m i o t u dociekań? Historyczne u w a r u n k o w a n i a t y c h przymiotów, będących w rzeczywistości w y r a z e m stosunków łączą­ cych p o d m i o t z p r z e d m i o t e m badań, nie ulegają wątpliwości. Inaczej nie mogłoby być m o w y o reinterpretacjach starych, pozornie już wyeksploa­ t o w a n y c h źródeł, a operacji tej dokonuje przecież każde nowe pokolenie specjalistów. T a k więc „widoczność" i „dostępność" obserwacji nie jest t y l k o sprawą s u b i e k t y w n e j p r e d y l e k c j i badacza. Są one również funkcją poziomu r o z w o j u instrumentów poznania naukowego oraz stopnia u m i e ­ jętności i c h właściwego w y k o r z y s t a n i a . I m doskonalsza jest t a aparatura, t y m łatwiej można się wedrzeć w głąb opornego t w o r z y w a . I wówczas, zerwawszy z jego p o z o r n y m i p r z y m i o t a m i postrzeganymi niejako na ze­ wnątrz, dotrzeć można na innej już płaszczyźnie do cech być może b a r ­ dziej istotnych, niemniej do niedawna s k r y t y c h pod warstwą aktualnie zdewaluowanych znamion bezpośrednio „widocznych" i łatwo „dostęp­ nych". Zaprezentowane przez T o k a r i e w a „wczesne" f o r m y r e l i g i i wyodręb­ nione zostały, w myśl koncepcji autora, na podstawie cech łatwo postrzegalnych. Oczywiście znamiona te są w każdym p r z y p a d k u odmienne; n i e zawsze też tworzą one faktyczną oś, wokół której mają koncentrować się wierzenia zasługujące na miano autonomicznej f o r m y r e l i g i i . Cechy te dzielą niejako wyróżnione f o r m y r e l i g i i na d w a podstawowe zespoły. 53 Ibidem. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 165 Pierwszy obejmuje te f o r m y , które, uwypuklając aspekt k u l t o w o - i n stytucjonalny, przypisują decydujące znaczenie społecznej stronie f u n k ­ cjonowania organizatorów życia religijnego, t j . osobników obdarzonych często właściwościami c h a r y z m a t y c z n y m i . Pojawienie się więc na arenie dziejów znachorów, czarowników, szamanów, wodzów i t a j n y c h stowa­ rzyszeń z i c h przywódcami było — w myśl k l a s y f i k a c j i T o k a r i e w a — nieodłącznie związane n i e t y l k o z k o n k r e t n y m etapem społecznego roz­ w o j u , ale także ze ściśle określoną formą r e l i g i i i fazą r o z w o j u k u l t u , przyporządkowaną każdej z t y c h r o d o w o - p l e m i e n n y c h i n s t y t u c j i . D r u g i zespół t y c h f o r m w r a z z odpowiadającym m u z b i o r e m cech k o n ­ s t y t u t y w n y c h związany jest z potrzebą zapewnienia o p i e k i sił n a d p r z y ­ rodzonych i sankcji r e l i g i j n e j l u d z k i e j egzystencji w j e j działalności go­ spodarczej i p r o k r e a t y w n e j . K u l t y erotyczne, obrzędy i n i c j a c j i i k u l t y grzebalne odpowiadają zasadniczo najważniejszym m o m e n t o m ludzkiego życia osobniczego i społecznego. Stanowią one właściwie nie t y l e a u t o n o ­ miczną formę r e l i g i i , co pewne uniwersalne t y p y obrzędów, określane p o d o b n y m i założeniami mistyczno-magicznymi, wywodzącymi się z róż­ n o r o d n y c h systemów r e l i g i j n y c h . Środki magiczne i w i a r a w i c h realną skuteczność znalazły się także u podłoża t y c h kultów, których zadaniem jest zapewnienie powodzenia poczynaniom myśliwego i r o l n i k a , całego r o d u i k o n k r e t n e j j e d n o s t k i . Cel, j a k i e m u służyły te i r r a c j o n a l n e p r a k ­ t y k i związane z materialną stroną życia plemienia i r o d u , stał się w y z n a ­ c z n i k i e m zarówno pod względem genetycznym, j a k i m o r f o l o g i c z n y m , o d ­ dzielającym poszczególne f o r m y o d siebie: k u l t y łowieckie od kultów agrarnych, a k u l t y przodków od n a g u a l i z m u i czci oddawanej o p i e k u n o m macierzysto-rodowym. W y p a d a nadmienić t u także, iż T o k a r i e w starał się n i e j e d n o k r o t n i e zaprezentować własną sugestię n a temat genetycznych powiązań j e d n y c h f o r m r e l i g i i z d r u g i m i . Jednakże ów wątek zainteresowań p r z e w i j a się przez pracę T o k a r i e w a bardzo nieregularnie. Można b y sądzić, iż k i e r o ­ wała n i m obawa przed zarzutem k o n s t r u o w a n i a jeszcze jednej f i k c y j n e j d r a b i n y genealogicznej p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . F a k t t e n świadczy j e d ­ nak o chęci ukazania nie t y l k o społecznych źródeł oraz uwarunkowań poszczególnych f o r m , ale i i c h w z a j e m n y c h h i s t o r y c z n y c h związków ideo­ w y c h i treściowych. S 4 I t a k n p . k u l t ł o w i e c k i łączy T o k a r i e w z t o t e m i z m e m ; k u l t p r z o d k ó w p a t r i a r c h a l n o - r o d o w y c h w y w o d z i z t o t e m i z m u , k u l t u grzebalnego i k u l t u opiekunów m a cierzysto-rodowych; „archetypów" nagualizmu szuka w i n d y w i d u a l n y m totemizmie i w c z e s n o p l e m i e n n y c h k u l t a c h i n i c j a c j i , a źródeł k u l t u w o d z ó w d o p a t r u j e się w t a j ­ n y c h związkach — z a r o d k o w e j f o r m i e władzy państwowej. 5 4 �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKE ROLA EMOCJI I INSTYNKTÓW Szczegółowe rozważania autora dotyczące poszczególnych egzemplifik a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i są bardzo interesujące; n i e sposób i c h j e d n a k t u pokrótce omówić. Szereg z a w a r t y c h t a m sformułowań dostar­ cza niejednej r e f l e k s j i i i n s p i r a c j i do dalszych studiów. Inne bardziej k o n t r o w e r s y j n e stwierdzenia zmuszają do k r y t y c z n e j p o l e m i k i , a t y m s a m y m również spełniają swój cel nadrzędny, stanowiąc niejako zaczyn pobudzający do wysiłku intelektualnego zarówno zwolenników j a k i opo­ zycjonistów koncepcji Tokariewa. Wśród k o l e j n y c h c h a r a k t e r y s t y k „wczesnych" f o r m r e l i g i i n a uwagę ze s t r o n y archeologów i etnografów zasługuje f r a g m e n t poświęcony t z w . k u l t o m grzebalnym. Z a w i e r a on b o w i e m n i e z w y k l e interesujący schemat dyferencjacji f o r m pochówków w y p r o w a d z o n y c h ze źródeł pozareligijnych, a m i a n o w i c i e z i n s t y n k t u przywiązania do zmarłego oraz p r z y r o ­ dzonego i n s t y n k t u schludności . Jeśli przyjąć, iż te pozareligijne bodźce legły u podstaw p i e r w o t n e j obrzędowości pochówkowej, to j e d n a k t r u d ­ no t y m c z y n n i k o m przypisywać decydującą rolę w następnych fazach roz­ w o j u l u d z k i e j świadomości. N i e można oczywiście negować psychicznej wartości i n s t y n k t o w n y c h uczuć. Należy j e d n a k pamiętać, iż zamiast obja­ wiać się n a drodze całkowicie spontanicznej, manifestują one z w y k l e swą obecność poprzez k u l t u r o w e wzorce; ubrane są w płaszcz r e l i g i j n y c h i d e i ; łączą się z wiarą w możliwość dalszej egzystencji po biologicznej śmierci. 55 Wydaje się, że T o k a r i e w u j m u j e to zagadnienie wyłącznie j e d n o s t r o n ­ nie, doszukując się wszędzie czystych emocji „nie u w a r u n k o w a n y c h przez żadne określone idee" . Stworzona tą drogą swoista teoria emocjonalne­ go kształtowania się k u l t u absolutyzuje w sposób oczywisty t y l k o j e ­ den z aspektów o wiele bardziej złożonego p r o b l e m u . P r z e j a w y nagro­ madzonych emocji u t r w a l o n e zostały przez tradycję — j a k sądzi Toka­ r i e w — ale i t r a d y c j a ta, poprzez świadomość j e d n o s t k i zaangażowanej a k t y w n i e w obrzęd, oddziaływała z biegiem czasu na sferę emocjonalną. Rezultatem tego procesu, przytłaczającego nawet często nasze n a t u r a l n e zachowania i stany psychiczne, było wykształcenie się w określonych spo5e 5 7 55 Ibidem, s. 155. 56 Ibidem, s. 160. Z n a m i e n n y m f a k t e m j e s t r ó w n i e ż t o , że T o k a r i e w n i e wyjaśnia d l a c z e g o u A u s t r a l i j c z y k ó w w y s t ę p u j e o g r o m n e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m p o c h ó w k ó w , choć w samych obrzędach p o g r z e b o w y c h zauważyć się d a j e „najwyraźniej" szczególnie s i l n y ładunek z a c h o w a ń i n s t y n k t o w n y c h s. 156. 5 : N a t e m a t r o l i e m o c j i w f o r m o w a n i u się i r o z w o j u p i e r w o t n y c h w i e r z e ń w y ­ powiadał Duchownaja się r ó w n i e ż żizń szeroko pierwobytnogo inny religioznawca obszczestwa, radziecki A. Moskwa-Leningrad F. A n i s i m o w, 1966, s. 101-124. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 167 RELIGII łecznościach i k u l t u r a c h i m t y l k o właściwych wzorów okazywania s w y c h uczuciowych przeżyć. N i e można więc o b s e r w o w a n y c h objawów l u d z k i e j rozpaczy po stracie kogoś bliskiego, t a k i c h j a k płacz, smutek, k r z y k , śpiew, ekstaza, samookaleczenia i t p . , z b y t pochopnie interpretować w k a ­ tegoriach wyłącznie n a t u r a l n y c h emocji, gdyż w szeregu wypadków rów­ nież i one określone są naszym k u l t u r o w y m kodem. Konsekwencją ahistorycznej w gruncie rzeczy t e o r i i emocjonalnego kształtowania się k u l t u grzebalnego jest uznanie współczesnych świeckich obrzędów pogrzebowych oraz laickiego k u l t u w y b i t n y c h postaci za w y ­ raz „szacunku dla zmarłego" i n a w r o t u do p i e r w o c i n tej f o r m y r e l i g i i . W myśl tej koncepcji nie można natomiast t y c h rytuałów uważać za r e l i k t zjawisk r e l i g i j n y c h . Źródeł współczesnej p r a k t y k i grzebalnej •— pisze T o ­ k a r i e w — n i e sposób zatem szukać w r e l i g i j n e j ideologii, gdyż w rzeczy­ wistości tkwią one w społecznej naturze człowieka . Sprowadzając zaprezentowaną wyżej tezę do stwierdzenia, iż zwycza­ je pogrzebowe, dając pewne estetyczne r a m y l a i c k i e m u rytuałowi, zaspo­ kajają emocjonalne przeżycia i nawiązują do niektórych społecznych i n ­ stynktów, t r u d n o nie dostrzec również i historycznego aspektu kształto­ w a n i a się tej f o r m y uczuć i zachowań. Oczywiście, nie można uważać obrzędu świeckiego za przeżytek zjawisk r e l i g i j n y c h . Poddany b o w i e m desakralizacji f u n k c j o n u j e o n nadal, zaspokajając w pełni w swej nowej postaci potrzeby społeczne i emocjonalne. Tą drogą świecki obrzęd staje się c z y n n i k i e m i n t e g r a c j i społecznej, elementem przekazu doświadczenia społecznego oraz afirmacją a r e l i g i j n y c h treści h u m a n i s t y c z n y c h . S8 Czyżby j e d n a k akceptacja t y c h ustaleń zmuszała nas do i g n o r o w a n i a realnego związku historycznego i morfologicznego rytuału ze sfery „prof a n u m " z jego s a k r a l n y m p r o t o t y p e m ? Obie t e f o r m y poza więzami n a t u ­ r y genetycznej łączą także stosunki k o n k u r e n c j i , wynikające z f a k t u i c h współwystępowania n a jednej płaszczyźnie rzeczywistości społeczno-kult u r o w e j . Pomijanie w i e l o w i e k o w e j t r a d y c j i , z której bezpośrednio w y w o ­ dzą się obrzędy świeckie, n a rzecz u w y p u k l a n i a r o l i instynktów, czyli praźródeł l u b prabodźców rodem z „epoki p r z e d r e l i g i j n e j " , zdaje się być także dużym uproszczeniem. Laicyzacja obrzędowości jest procesem n a ­ t u r a l n y m i chyba n i e m a większej potrzeby uzasadniania celowości k u l ­ t y w o w a n i a t y c h świeckich f o r m , wyłącznie w kategoriach psychologicz­ nych, p o z a k u l t u r o w y c h . Sam f a k t desakralizacji rytuału i m p l i k u j e historyczny związek obrzę­ dów świeckich i r e l i g i j n y c h , które łączy także wspólna f u n k c j a zaspoka­ j a n i a podobnych potrzeb emocjonalnych. Natomiast o istotnej różnicy między t y m i f o r m a m i rytuałów decydują przecież idee i treści, z j a k i m i 5 8 T o k a r i e w , op. cit., s. 189-190. �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI są one związane, oraz i c h f u n k c j e społeczne. Tymczasem f o r m y obrzędów, i c h scenariusze, a n a w e t s y m b o l i k a w o b u t y c h kompleksach, choć pozor­ nie zróżnicowana, wykazują znaczny stopień podobieństwa morfologicz­ nego. Kończąc te obszerne refleksje powstałe w trakcie studiów n a d teo­ rią „pierwotnej r e l i g i i " w y p a d a zauważyć, iż zastosowana t u f o r m a k r y ­ t y czno-polemiczna jest w y r a z e m znaczenia, j a k i e autor niniejszych roz­ ważań przywiązuje do koncepcji S. A . Tokariewa. Szeroka dyskusja n a d w s z y s t k i m i j e j elementami p r z y c z y n i się przecież do znacznego uściśle­ n i a i w e r y f i k a c j i poszczególnych sądów. Świadczyć będzie także o i n s p i ­ rującej r o l i o r y g i n a l n y c h rozwiązań teoretycznych T o k a r i e w a . Wzbogacenie się radzieckiego religioznawstwa o d w a w i e l k i e k o m p a ratystyczne dzieła, z których pierwsze Religia w historii ludów świata posiada charakter przeglądu k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h m o n o g r a f i i poszcze­ gólnych r e l i g i i , a drugie Pierwotne formy religii i ich rozwój ześrodkowane jest na problemach taksonomicznych i ewolucyjno-genetycznych, stworzyło realne podstawy pod dalsze, coraz bardziej interesujące bada­ nia, zarówno n a d p i e r w o c i n a m i r e l i g i i i pełnią j e j r o z w o j u , j a k i n a d okresem schyłkowym wierzeń, t j . i c h aspektem tanatologicznym. W y p a d a sobie j e d n a k życzyć, a są już k u t e m u wystarczające prze­ słanki widoczne w pracach badaczy młodego pokolenia, b y radzieccy r e l i ­ gioznawcy i etnografowie nie k i e r o w a l i się zasadą, iż ogólne założenia t e o r i i r e l i g i i „przesądzają już samo p y t a n i e i odbierają badaniom e m p i ­ r y c z n y m charakter poszukiwawczy n a rzecz i l u s t r a c y j n e g o " . Oczywiście „rozwiązanie nie m u s i być przez to niewłaściwe, t y l k o sposób jego p r o p o ­ nowania, o w a n u t a apodyktyczności i normatywności p o w i n n a ustąpić sformułowaniom roboczohipotetycznym" . S9 Aleksander Posern-Zieliński DEVELOPMENT A N D MORPHOLOGY OF RELIGION OF C L A N - T R I B A L SOCIETIES. C O N T R O V E R S I A L A S S U M P T I O N S O F S. A . T O K A R E V ' S T H E O R Y S u m m a r y The a u t h o r begins h i s polemics w i t h c r i t i c a l r e m a r k s o n t h e v a l i d i t y of „ethnographical analogies" wards hasty i n studies o n „primitive" religions. W e s h o u l d be sceptical t o ­ generalizations a n d speculative s t o r e o f t h e r e l e v a n t f a c t s is i n f i n i t e l y 5 0 T . M a r g u 1, Porównawcza Przegląd Religioznawczy", historia t r a p p i n g s of such a n approach. rich and our contemporary religii w Związku R. 1 1 : 1967 n r 6(61), s. 25. The anthropocentric Radzieckim, „Euhemer. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A tendency allows to ascribe psychological for any 169 RELIGII motivations to the endeavours a r b i t r a r y analogies. What such analogies of primitive men actually reveal, the m u l t i t u d e of a l t e r n a t i v e solutions, b a r r i n g t h e w a y t o the proper S. A . Tokariev's theory of the „early" forms of r e l i g i o n has is only one. been based e t h n o g r a p h i c a l m a t e r i a l s , m a i n l y A u s t r a l i a n a n d S y b e r i a n . T h i s f a c t h a s set a on limit u p o n t h e u n i v e r s a l v a l i d i t y of h i s p r o p o s i t i o n s c o n c e r n i n g p e r i o d i s a t i o n a n d m o r p h o ­ logy of r e l i g i o n . Besides, Tokariev's t h e o r y bears the b u r d e n of t h e schematic p r o a c h , b e i n g t h e i n h e r i t a g e of t h e „ e v o l u t i o n i s t " p e r i o d i n M a r x i s t h i s t o r y of gion, by n o w rejected. I n s t e a d of b e i n g a d e t a i l e d d e v e l o p m e n t h i s t o r y , t h e a p p l i e d s c h e m e of As a result, the relative ing of t h e p e r i o d i s a t i o n s y s t e m of t h e s o c i a l r e l i g i o u s h i s t o r y has been correlation religion a n d the large socio-economic between ap­ reli­ between the reduced phases of to that the system. development t h e t w o . H o w e v e r , r e l i g i o n can indeed be r e d u c e d t o m y t h o l o g i e s extra-religious contents, of p a t t e r n s has been replaced b y a s t i f f coherence b u t i t constitutes an autonomous, embody­ relatively isolated s y s t e m , i n t e g r a t e d as s u c h w i t h t h e o t h e r p a r t s o f c u l t u r e . Labelling r e l i g i o n as t o t a l l y „ r e a c t i o n a r y " a l s o F o r r e l i g i o n m a y be r e a c t i o n a r y or not, d e p e n d i n g leads us t o ahistoric g i o n o r o n i t s f u n c t i o n s i n t h e d e f i n i t e phases of i t s d e v e l o p m e n t social positions. o n t h e h i s t o r i c a l r o l e of a systems. Discussing t h e concepts of an „element" and a „form" p o i n t s t o t h e e s s e n t i a l s h o r t c o m i n g s of t h e m o r p h o l o g i c a l of religion the classification of a n d t y p e of a r e l i g i o n , a c o n c r e t e vailing i n a system a f o r m of are b y no means religion conceived always as an w i t h a c o m m o n o r i g i n a n d c h a r a c t e r , a n d f o r m as a s p e c i f i c t i o n of r e l i g i o u s f o r m s as p r o p o s e d seeking vable" for by Tokariev "significant" properties phenomena. For of drawn. a g g r e g a t e of beliefs m a n i f e s t a t i o n of reveals the fallacy religions i t is a w e l l k n o w n f a c t i n "visible" that what pre­ precisely c r e t e r e l i g i o n s , is also b l u r r e d . A n a n a l y s i s of t h e b a s i c d i r e c t i v e s of t h e of element historical religion, and the general tendency of religious beliefs, distinction between author religions b y T o k a r i e v . T h e d e n o t a t i o n s a n d t h e i r i n t e r r e l a t i o n s of s u c h t e r m s as f o r m , The reli­ w i t h i n the definite of t h e and "easily is d i r e c t l y con­ classifica­ method obser­ observable, n e e d n o t b e t h e a l w a y s a c t u a l c o r e of w h a t is s t u d i e d . T h i s is t h e s o u r c e of several s i m p l i f i c a t i o n s a n d i n c o m p a t i b l e c o n c l u s i o n s i n i n t e r p r e t a t i o n s of e m p i r i c a l m a t e r i a l s . I n t h e f i n a l p a r t of t h e p a p e r t h e a u t h o r discusses g r o w t h of the b u r i a l cult a n d its c o n t e m p o r a r y of t h e l a y b u r i a l c e l e b r a t i o n s the emotional theory of implications related to an the analysis and their relation w i t h the historical religion rituals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc60753bec48fb3442f3680e639f2563.pdf 92eb05a7b59fbfb7b8532aed11d1db62 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6652 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Antropologia współczesności Drogi - aspekt społeczny Drogi- aspekt antropologiczny Rozwój społeczny Polska - sytuacja goszpodarcza Migracje - Polska Mobilność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6220 Title A name given to the resource Ruchome modernizacje Description An account of the resource redakcja Przemysław Wielgosz, Stefan Zgliczyński; 232 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Stanisz, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Wydawniczy "Książka i Prasa" Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Ruchome modernizacje �Waldemar Kuligowski i Agata Stanisz Ruchome modernizacje Między Autostradą Wolności a „starą dwójką” biblioteka Le Monde diplomatique www.monde­‍‑diplomatique.pl Instytut Wydawniczy Książka i Prasa Warszawa 2017 �Spis treści Redakcja: Przemysław Wielgosz Stefan Zgliczyński Recenzenci: dr hab. prof. UAM Jacek Schmidt dr hab. Beata Kowalska Badacze: Katarzyna Andrzejkowicz, Adam Dąbrowski, Karolina Echaust, Joanna Janiszewska, Agata Kochaniewicz, Izabela Kołbon, Łukasz Kordys, Łukasz Krokoszyński, Ewa Krygiel, Joanna Książek, Waldemar Kuligowski, Krystyna Lewińska, Marta Machowska, Piotr Małczyński, Dawid Niemier, Piotr Nisztuk, Michał Orlik, Katarzyna Przepiera, Marta Rudnicka, Robert Rydzewski, Adriana Siebers, Agata Stanisz, Zbigniew Szmyt, Bartosz Tyrcha, Żaneta Wechterowicz Fotografie: Mariusz Forecki / www. forecki.pl Reportaże: Mateusz Chłystun, Filip Frąckowski, Joanna Janiszewska, Robert Rydzewski, Anna Szamotuła, Wanda Wasilewska, Słowo wstępne / O projekcie 15 / 7 Autostrada: historia i mit A2: święto modernizacji / / 39 61 DK92: przepływy i przemieszczenia / Realizacja i edycja dźwięku: Krzysztof Jankowski DK92: pobocza, infrastruktury, ludzie Transkrypcje rozmów: Aleksandra Chudziak, Karolina Echaust, Michał Rajchemba, Łukasz Śledziecki DK92: nowa bieda Asystentki projektu: Mariola Kuligowska, Aleksandra Reczuch DK92: nowa przedsiębiorczość Projekt okładki i skład: Krzysztof Ignasiak / www. bekarty.pl Książka została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach grantu badawczego NCN Opus 5 219856 „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe” Wydaniu książki patronują: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu oraz PIX.HOUSE / miejsce dla fotografii / www.pix.house / 83 / 181 / Łącznik A2 – DK92: Torzym / 205 227 Mobilność, polityka, lokalność / Appendix 1: między A2 a DK92 287 / 311 Appendix 2: lokalne krajobrazy dźwiękowe Zakończenie / 149 / 371 383 © Instytut Wydawniczy „Książka i Prasa”, Warszawa 2017 Moving modernizations. Between Highway of Freedom and the „old two”. Summary / 393 ISBN 978-83-65304-57-5 Bibliografia Instytut Wydawniczy Książka i Prasa ul. Twarda 60, 00­‍‑818 Warszawa tel. 22­‍‑624­‍‑17­‍‑27 redakcja@iwkip.org www.iwkip.org www.monde­‍‑diplomatique.pl / 403 Noty biograficzne / 435 �Słowo wstępne Książka ta jest próbą sportretowania zdarzeń, miejsc i ludzi. A także usytuowanych za nimi, czasem niewidocznych, emocji i ekonomii. Głównym aktorem wszystkich pomieszczonych tutaj opisów jest autostrada A2. Betonowy pas otoczony rowami, ekranami dźwiękoszczelnymi i wysokim płotem. Z przyległymi parkingami, miejscami obsługi, punktami poboru opłat. Z przecinającymi go mostami, wiaduktami i estakadami. Z sygnalizacją świetlną. Swoim hałasem, zanieczyszczeniami i zasadami. Autostrada jako obiekt materialny, ale przede wszystkim współmieszkaniec lokalnego świata ludzi oraz zwierząt na pograniczu Wielkopolski i Lubuskiego. Towarzyszy jej „stara dwójka”, droga krajowa nr 92, będąca przed uruchomieniem autostrady najważniejszym i najtłoczniejszym kanałem komunikacji lądowej z Wielkopolski i Polski środkowej do Niemiec. Ujednolicony infrastrukturalnie krajobraz A2 i przydrożna spontaniczność DK92 to dwa skrajne bieguny sceny, na której odbywały się lokalne warianty „ruchomych modernizacji”. To tam właśnie przez ponad trzy lata prowadziliśmy badania w ramach projektu „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe”1. Najczęściej rozmawialiśmy z ludźmi. Nie wszystko, co istnieje i co ważne, da się jednak wypowiedzieć. Dlatego obserwowaliśmy też ruch samochodowy, przyglądaliśmy się klientom przydrożnych barów i moteli, czytaliśmy ogłoszenia naklejane na przystankach i słupach, zarchiwizowaliśmy tysiące stron internetowych, zeskanowaliśmy raporty policji i straży pożarnej, studiowaliśmy kroniki prywatne i urzędowe w bibliotekach, urzędach administracji, nadleśnictwach. 1 Badania sfinansowane przez Narodowe Centrum Nauki w ramach grantu „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe” NCN OPUS (nr 218958). 7 �Mieszkaliśmy przy autostradzie. Z uwagi na fakt, że teren naszych badań rozciągał się na długości około 100 km, przemieszczaliśmy się z miejsca na miejsce. W strefie kojarzonej z nowoczesną mobilnością wcale nie było to łatwe, zmuszając nas i naszych współpracowników do korzystania z rowerów, taksówek, autostopu, życzliwości poznanych osób, a nawet chodzenia pieszo po niebezpiecznych poboczach. Staraliśmy się pracować w duchu etnografii wielomiejscowej i mobilnej, podążając za ludźmi, przedmiotami i problemami. Wielokrotne powroty do odwiedzanych już wcześniej miejsc sprawiły, że możemy także mówić w tym przypadku o badaniach w trybie jo-jo fieldwork. Bazując na danych zebranych przy wykorzystaniu całego chyba wachlarza akceptowanych dzisiaj technik badawczych antropologii, chcemy w tej książce przedstawić portrety miejsc, ludzi i procesów, które – naszym zdaniem – są opowieścią o kolejnej fazie modernizowania Polski, ale również o władzy, ekonomii, lokalnej przedsiębiorczości, prywatyzacji, dawnej i nowej infrastrukturze, rozczarowaniu i traumie. Zaryzykuję nawet tezę, że kulturowa historia projektowania, budowy, uruchomienia i użytkowania A2 – pierwszej prywatnej polskiej autostrady – może być traktowana jako metafora Polski pierwszych dekad nowego wieku, Polski schizofrenicznie rozdartej między mirażami „Autostrady Wolności” i „Autostrady Pamięci”. Oczywiście, wspomniane portrety można malować różnymi technikami, zwłaszcza gdy idzie o portret zbiorowy, a dodatkowo tworzony w specyficznym krajobrazie kulturowym, charakteryzującym się nadmiarem obiektów należących do tzw. architektury perswazji. Wyrazistym przykładem owej architektury jest nie tyle sama autostrada (zbudowana dzięki najwyższym kwotom pożyczek przeznaczonym na jakikolwiek projekt infrastrukturalny w Polsce), co spełniająca wcześniej jej funkcje droga krajowa nr 92, główny korytarz komunikacyjny z Wielkopolski i Warszawy do Niemiec, a przy okazji szczególna, wielokilometrowa aleja handlowo-usługowa. To tam o uwagę kierowców i innych użytkowników drogi zaciekle walczą obwieszone neonami nocne kluby, hotel w kształcie ogromnej piramidy (największej w Polsce), okolone sztucznymi palmami 8 stacje benzynowe, plastikowe podobizny dinozaurów, przydrożny ogród zoologiczny z wybiegiem dla strusi, gigantyczna statua Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata (największa na świecie w momencie oddania), dziesiątki krzykliwych bilbordów, setki wymyślnych szyldów… To tam właśnie możliwe jest zjedzenie śniadania w „Nevadzie”, przejechanie przez „Las Vegas”, by do obiadu zasiąść już w „Colorado” (po pokonaniu drogi z Poźrzadła do Trzciela). Miał rację Clifford Geertz, pisząc, że „Antropolog nie ma do czynienia z jedną historią ani z jedną biografią, lecz z istną gmatwaniną różnorakich historii i z całym mnóstwem pojedynczych biografii (…). Tym, co jesteśmy w stanie stworzyć są (…) pisane ex post relacje dotyczące powiązań pomiędzy rozmaitymi sprawami, jakie się kiedyś zdarzyły: mozolnie konstruowane z rozmaitych części modele, powstające już po fakcie” (Geertz 2010: 10). Na symbolicznej trasie miedzy newadą a kolorado zetknęliśmy się z dziesiątkami głosów, które nie sumują się w jedną, jednolitą i najbardziej adekwatną opowieść o modernizowaniu Polski przez autostradę i konsekwencjach tego procesu. Mozolnie próbowaliśmy jednak konstruować pewne narracje, zawsze ex post, ale również jednocześnie „przed faktem”, bo opisana w tej pracy materia jest żywa, zmienna i z pewnością nie osiągnęła swojego ostatecznego kształtu ani nie wyjawiła wszystkich znaczeń. Jak gdzie indziej przekonywał ten sam Geertz: „zgodny z rzeczywistością obraz jakiegoś niewyraźnego przedmiotu jest niewyraźny, a nie wyraźny. Lepiej malować morze jak Turner, niż zrobić z niego krowę Constable’a” (Geertz 2005: 212). Dopowiedzmy: przywołani przez amerykańskiego antropologa William Turner i John Constable są przedstawicielami zgoła odmiennych form przedstawiania. Wszelako ich artystyczna, a także ideowa, odmienność, może posłużyć jako analogia naszych dylematów. Turner uchodzi obecnie za prekursora impresjonizmu, autora pejzaży utrzymanych w stylu romantycznym. Starał się malować wprost z natury, dążąc do tworzenia „portretów krajobrazu”. Chciał uwolnić się od gorsetu mitologicznego, historycznego czy biblijnego kostiumu i malować krajobraz sam w sobie. Tytuły, takie jak „Burza śnieżna”, „Deszcz, para, szybkość”, „Księżyc w nowiu”, „Rybak na 9 �morzu” czy „Jacht zbliżający się do brzegu” dobrze oddają tematykę prac tego artysty. Ceniony za niezrównane posługiwanie się światłem, Turner uchodzi obecnie za mistrza w przedstawianiu żywiołów – poświęcona jego twórczości wystawa w krakowskim Muzeum Narodowym w 2012 r. nosiła wymowny tytuł „Malarz żywiołów”. Constable także był pejzażystą, także praktykował malowanie z natury, ale zaliczany jest do grona zwolenników „realizmu melancholijnego”. Nie podróżował, nigdy nie zdarzyło mu się opuścić Anglii. Jego obrazy opiewają rustykalne pejzaże rodzinnego hrabstwa Suffolk, a sam artysta uważany jest za piewcę angielskiej wsi. „Ogród warzywny Gordinga Constable’a”, „Staw nieopodal Branch Hill”, „Pejzaż z wozem”, „Młyn we Flatford” – by poprzestać na wymienieniu kilku charakterystycznych tytułów – są obrazami pełnymi ciepłego światła, pastelowych barw, spokojnej kompozycji. Wieś Constable’a jawi się jako miejsce szczęścia, ukojenia i harmonii; ani domy mieszkalne, ani nawet wieże katedry w Salisbury nie funkcjonują jako coś obcego w doskonale spójnym krajobrazie, tym bardziej, że pod katedralnymi murami, najspokojniej w świecie, pasą się dorodne krowy2. Jakkolwiek Constable urodził się zaledwie rok później od Turnera, a daty śmierci obu malarzy nie dzieli więcej niż 14 lat, różnice w ich malarskim ujmowaniu rzeczywistości urosły do symbolicznych. Constable stał się ucieleśnieniem kojącej nostalgii, Turner natomiast wyrazicielem emocji, które mają poruszać i gorączkować. Przywołałem nazwiska tych twórców, by dzięki nim zasygnalizować problemy, a nawet dylematy, przed jakimi staliśmy my sami. Czy więcej w tej pracy (a może w samych autorach?) Constable’a czy Turnera? Zapewne sięgaliśmy po idiomy bliskie im obu, ze świadomością, że ani gorączkowość, ani uspokojenie nie są skrajnymi punktami naszych opisów. Ważne, by czytelnicy mieli świadomość naszych rozterek. Aby nie dać się zamknąć w gorsecie jednego sposobu portretowania, postanowiliśmy w rezultacie nie tylko sięgać po różne tonacje, 2 10 Oczywiście, w wypadku Constable’a także mamy do czynienia ze świadomym kształtowaniem fikcji. Wychwycił to celnie poeta Charles Tomlinson w wierszu poświęconym twórczości tego malarza: „Iluzja musi nieustannie/Nas przekonywać, bo inaczej zniknie/I odsłoni to, co tak niepewnie skrywa” (Tomlinson 2016: 135). ale po prostu pisać osobno, kierując się własnym widzeniem i czuciem badanych spraw. Pociąga to za sobą określone konsekwencje. Z jednej strony mamy nadzieję, że dzięki takiemu zabiegowi kulturowa biografia A2 okaże się bardziej wielogłosowa, różnorodna i pełniejsza. Pozbyliśmy się bowiem dyscyplinującego głosu i perspektywy pojedynczego autorytetu. Z drugiej strony, nasz przekaz jest zapewne mniej wyrazisty i jednoznaczny. Nie idzie nam przy tym, wyjaśniam od razu, o formułowanie jakiegoś nowego wariantu „wiedzy słabej” Gianni’ego Vattimo (2003), jakkolwiek poruszanie się po śladach wiodących w różnych kierunkach jest doświadczeniem nam bliskim, a po zakończeniu badań, wręcz się narzucającym. Czytelnikom należy się w tym kontekście jeszcze jedno wyjaśnienie: identyfikatorem pisanych osobno części książki jest coś tak standardowego, jak używany przez nas rodzaj gramatyczny – w inny sposób nie znakowaliśmy tekstu. Jak wspomniałem, punktem wyjścia naszych badań, ich pretekstem, polem i odniesieniem była autostrada A2, której ostatni odcinek oddano do użytku w dniu 1 grudnia 2011 r. Celebrowane wówczas przez inwestorów i władze centralne „święto modernizacji” – w ramach którego powstał specjalny utwór na orkiestrę pod tytułem „Fanfary dla A2” – nie było jednak ani powszechne, ani przez wszystkich akceptowane. Szybko okazało się, że infrastruktura nie rozwiązuje najbardziej palących problemów społeczności lokalnych, takich jak bezrobocie czy brak perspektyw, tym bardziej dojmujący, że odczuwany w bezpośredniej bliskości wielkiej inwestycji. Znamienny przy tym jest fakt, że autostrada częściej była przedmiotem rozpoznań artystycznych niż naukowych. To zresztą raczej tendencja ogólna, niż partykularnie polska. Dość przypomnieć kamień milowy elektronicznego minimalizmu w muzyce, jakim stała się płyta zainspirowana długimi podróżami po niemieckich autostradach. To oczywiście „Autobahn” zespołu Kraftwerk. Ralf Hütter, jeden z liderów grupy, wspominał: „Wykorzystaliśmy dźwięki samochodów, klakson, proste melodie i warkot silnika. Dostrajanie zawieszenia i ciśnienia w oponach, jazdę po asfalcie, ten dźwięk, kiedy koła wchodzą na namalowane pasy. To jest dźwiękowa poezja” (1001 albumów muzycznych, 2003: 318). Jeśli idzie o A2 to powstała 11 �już o niej piosenka disco-polo (The Saturn Band), film artystyczny (Anna Raczyński), seria fotografii (Mateusz Skóra), regionalista z Frankfurtu nad Odrą organizuje wycieczki śladami pierwszych nazistowskich inwestycji w pasie jej przebiegu, a tłumacz Filip Łobodziński w taki sposób spolszczył hit Boba Dylana, że oryginalna „Highway 61 Revisited” stała się piosenką pod tytułem „Autostrada A2 na nowo” (Dylan 2017: 14-15). O ile jednak artyści reprezentujący różnorodne dyscypliny dostrzegli sensotwórczy potencjał autostrady, o tyle naukowcy pozostawali zasadniczo obojętni – nie licząc grup archeologów, którzy prowadzili pośpieszne badania wykopaliskowe, poprzedzając użycie ciężkiego sprzętu budowlanego. Trudno jednoznacznie wytłumaczyć to zjawisko, bowiem pojawienie się autostrady nie tylko radykalnie zmieniło krajobraz środowiskowy, ale musiało także przynieść – co przeczuwaliśmy – równie ważne zmiany w egzystencji społeczności, którym przyszło z autostradą (czasem dzięki niej, a czasem wbrew) żyć. Coś musi być wszelako na rzeczy, o czym przekonuje pewna włoska publikacja. Otóż w 2009 r. opublikowano tam poważną, etnologiczną pracę poświęconą Piemontowi. Tom zatytułowany Riti e cicli festivi nella comunità francoprovenzale di Giaglione in Valle Susa (2009) napisany został przez siedmioro autorów, którzy przedmiotem swoich szczegółowych badań uczynili wyróżnione w tytule miejsca, czyli piemoncką wieś i najdłuższą włoską dolinę. Etnolodzy skupili się w swoich poczynaniach na miejscowych świętach, chłopskim dziedzictwie kulturowym i złożoności współczesnej społeczności lokalnej. Zgodnie z hasłami umieszczonymi na okładce, praca Riti e cicli festivi… miała szeroki zasięg: „kultura i tradycja”, „drogi”, „domy”, „rękodzieło”, „język”, „historia”, „środowisko”, „sztuka”, „ludzie”, „ikonografia”, „toponomastyka”, obejmujący wszystkie bodaj aspekty lokalnej kultury. W rezultacie, ani jednego słowa nie poświęcono czemuś, co w widoczny i radykalny sposób miało przekształcić krajobraz doliny, wyraźnie wpływając także na jej krajobraz kulturowy. Mowa o nowej linii kolejowej, zaprojektowanej jako odcinek trasy Turyn-Lyon, a w przyszłości mającej połączyć Rzym z Paryżem. Z perspektywy 12 rządowych planistów była to inwestycja strategiczna, scalająca Włochy z Francją i resztą Europy. Powstanie ekspresowego połączenia kolejowego wiązało się z koniecznością wydrążenia ponad 80 km tuneli i nieodwracalną transformacją środowiska naturalnego. Nie godzili się na to piemonccy górale. W latach 90. dolina Susa stała się miejscem bezprecedensowego protestu, wspieranego przez intelektualistów, ekspertów, działaczy społecznych, antyglobalistów i ekologów, przybierając postać symbolu sprzeciwu wobec działań nastawionych przede wszystkim na odgórnie projektowany „rozwój”. Na znak poparcia dla protestujących, opuszczono nawet flagę olimpijską w czasie zimowych igrzysk w Turynie w 2006 r.3 Wszystkie te zdarzenia zostały wszelako pominięte przez badaczy, którzy postanowili lokalną społeczność, jej kulturę i historię powiązać z zachowaniami o charakterze tradycyjnym i ceremonialnym (np. w formie tańca z mieczem). Mam nadzieję, że dzięki tej książce nie da się już zarzucić humanistom obojętności na zjawiska, które w totalny, wielopoziomowy i nagły sposób wpływają na życie jednostek i grup. Rzecz jasna, powstanie tej pracy nie byłoby możliwe bez naszych współpracowników: zarówno tych kontraktowych, jak i bezinteresownych. Jedni z nich pomagali nam zbierać informacje, drudzy z kolei postanowili się nimi dzielić. Antropologia jest dyscypliną współpracowniczą, o czym badania autostradowe przekonały nas dobitnie. Wszystkim Wam bardzo dziękujemy, sprawiliście, że nasza praca była fascynująca; my natomiast chcemy teraz sprawić, by okazała się również potrzebna. Za całą resztę – a zatem za przedstawione tutaj interpretacje, wyjaśnienia, domysły i intuicje – biorą odpowiedzialność autorzy. 3 Obecnie przyjmuje się, że wspólna włosko-francuska inwestycja zostanie zrealizowana do roku 2028-2029, a jej koszt wyliczono na kilkanaście miliardów euro (z czego 40% pokryje Unia Europejska). Mimo wieloletnich protestów decyzję w tej sprawie podpisali w 2016 r. prezydent Francji François Hollande oraz premier Włoch Matteo Renzi. 13 �O projekcie Każda inwestycja, która jest nieskończona prowadzi do takiego myślenia, że co będzie dalej, co będzie jeszcze, chcemy więcej.1 Burmistrz Torzymia Projekt: inspiracje Niniejsza książka bazuje na antropologicznym projekcie badawczym pt. „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe” sfinansowanym przez Narodowe Centrum Nauki i realizowanym w latach 2014-2016 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu2. W badaniach oraz innych działaniach wspierających projekt zaangażowane były 33 osoby3, którym w tym miejscu chcielibyśmy podziękować za pomoc 1 2 3 Cytat pochodzi z reportażu radiowego autorstwa Doroty Zryń-Hrobaczewskiej i Justyny Rapickiej pt. „Torzymski łącznik”. Reportaż wyemitowano w Radio Zachód w kwietniu 2015 r. Opowiada o efektach starań o budowę zjazdu z autostrady A2 w gminie Torzym oraz o wpływie tej batalii na integrację mieszkańców. Zob. www. zachod.pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 12.01.2017). Projekt został sfinansowany w ramach programu Opus 5 (NCN Opus 218958). Jego pomysłodawcami są: prof. Waldemar Kuligowski (kierownik projektu) oraz dr Agata Stanisz (główny wykonawca). Projekt został oceniony bardzo wysoko i znalazł się na trzecim miejscu wśród pozostałych zgłoszonych w panelu HS3 (Wiedza o przeszłości: historia, archeologia, etnologia, antropologia kulturowa), którym przyznano dofinansowanie. Wśród wspomnianych 33 osób znaleźli się doktoranci, doktorzy, absolwenci oraz studenci etnologii, a także dziennikarze radiowi i inni, którzy prowadzili badania kwerendowe, archiwalne i kartograficzne, etnograficzne – pilotażowe i pogłębione, wykonywali transkrypcje wywiadów, zajmowali się fieldrecordingiem i dokumentacją fotograficzną, zrealizowali reportaże radiowe oraz współorganizowali 15 �w przeprowadzeniu kilku etapów badań wielomiejscowych i mobilnych. Samodzielnie nie bylibyśmy w stanie zrealizować głównych metodologicznych postulatów tego projektu. Tym bardziej więc jesteśmy radzi, że znalazło się aż tyle osób zafascynowanych kulturowym i społecznym wymiarem dróg – autostrady A2 oraz drogi krajowej nr 92. Zanim jednak przejdziemy do opowieści o tych drogach – opowieści snutych nie tylko przez nas, z naukowej perspektywy, ale przede wszystkim przez naszych licznych rozmówców a więc mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż autostrady A2 i drogi krajowej 92 na odcinku pomiędzy Poznaniem a Świeckiem – uważamy, że sam projekt wymaga bardziej szczegółowego omówienia. Chcemy, by Czytelnicy poznali nasze inspiracje i doświadczenia: aby mieli możliwość zapoznania się z teoretycznymi i metodologicznymi fundamentami projektu, mogli prześledzić ich zastosowanie, proces weryfikacji naszych wcześniejszych wyobrażeń o badanym terenie oraz by wiedzieli, iż w trakcie badań musieliśmy dostosowywać nasze działania do terenowych sytuacji i nieprzewidzianych wydarzeń oraz podążać za narracjami osób, które spotykaliśmy. Chcielibyśmy również wyjaśnić, że książka ta ma charakter polifoniczny i to z kilku istotnych i dopełniających się powodów. Po pierwsze, opiera się na wiedzy terenowej gromadzonej przez różnych badaczy, którzy mimo iż bazowali na tych samych metodologiach i dyspozycjach badawczych, to w efekcie ich obserwacje okazały się niejednorodne, podobnie jak dostarczane przez nich etnograficzne opisy. Po drugie, wspomniana wiedza terenowa była generowana w myśl założeń etnografii wielomiejscowej (Marcus 1995: 95-117), dzięki którym interesujące nas zjawiska obserwowaliśmy konferencje naukowe. Byli to: Katarzyna Andrzejkowicz, Mateusz Chłystun, Aleksandra Chudziak, Adam Dąbrowski, Karolina Echaust, Mariusz Forecki, Filip Frąckowski, Joanna Janiszewska, Krzysztof Jankowski, Agata Kochaniewicz, Izabela Kołbon, Łukasz Kordys, Łukasz Krokoszyński, Ewa Krygiel, Joanna Książak, Mariola Kuligowska, Krystyna Lewińska, Marta Machowska, Piotr Małczyński, Dawid Niemier, Piotr Nisztuk, Michał Orlik, Katarzyna Przepiera, Michał Rajchemba, Aleksandra Reczuch, Marta Rudnicka, Robert Rydzewski, Adriana Siebers, Anna Szamotuła, Zbigniew Szmyt, Łukasz Śledziecki, Bartosz Tyrcha, Wanda Wasilewska, Żaneta Wechterowicz. 16 z wielu perspektyw przestrzennych, ekonomicznych i społecznych. Po trzecie, proces badawczy przebiegał wieloetapowo, z użyciem różnych technik badawczych, a nasi rozmówcy zajmując różne pozycje w strukturze społecznej, posługiwali się odmiennymi od siebie dyskursami i okazali się przyjmować różnorodne strategie działań wobec przemian społeczno-ekonomicznych, wywołanych otwarciem pod koniec 2011 r. nowego odcinka autostrady A2. Po czwarte, w trakcie trwania naszych badań staraliśmy się informować o ich wynikach – i całym procesie modernizowania przez autostradę – także odbiorców innych niż akademiccy. Stąd nasze prace publicystyczne (Kuligowski 2015; 2016b), stąd także obecność w tej książce dwóch stylów narracji: naukowego i popularnego. Stosowanie tego drugiego wynika właśnie z chęci takiego sprawozdawania z naszych badań, by były one czytelne dla tych osób – naszych rozmówców, współpracowników, gospodarzy, przewodników – które zechcą się z nimi zapoznać. Po piąte wreszcie: książka napisana została przez dwie osoby, mężczyznę i kobietę. Postanowiliśmy połączyć pisane osobno partie tekstu w jedną narrację bez siłowego ujednolicania. Dlatego czytelnik zetknie się z dwoma rodzajami gramatycznymi, ale także – co nieuniknione, ale także wzbogacające – z dwoma spojrzeniami na rzeczywistość. Jeśli polifonia w etnografii nie jest tylko narracyjną utopią (Clifford 2000), to zastosowany przez nas styl opowiadania może być argumentem na rzecz jej zasadności. Inspiracje dla projektu można określić jako przede wszystkim terenowe. Pojawiły się wraz z wcześniejszymi prowadzonymi przez nas badaniami etnograficznymi, które mniej lub bardziej przypadkowo skierowały nas na trasy „starej dwójki”4 oraz nowej autostrady A2. Nie od rzeczy będzie jednak powiedzieć, że jednym z impulsów dla naszej pracy były tzw. archeologiczne badania ratownicze, prowadzone na przebiegu A2. W pewnym momencie uświadomiliśmy sobie dzięki nim, że pojawienie się obiektu materialnego w postaci autostrady nie może być wyłącznie pretekstem do badań przeszłości – pas autostrady, zjazdy, płoty, parkingi są wszak nowymi elementami życia, myślenia i działania współcześnie żyjących tam 4 „Stara dwójka” to powszechnie stosowana i przyjęta nazwa Drogi Krajowej 92. Będziemy jej używać – już bez cudzysłowu – także w naszej książce. 17 �ludzi. O ile jednak upomniano się o dokumentację śladów przeszłości, o tyle teraźniejsze stany kultury pozostały bezpańskie. Postanowiliśmy ten dziwny stan zmienić. Doskonale pamiętam moje pierwsze podróże tymi drogami, ponieważ to właśnie one stały się bodźcami dla bardziej pogłębionego zainteresowania tzw. road studies. Drogę krajową nr 92 miałam okazję przemierzyć na odcinku pomiędzy przejściem granicznym w Świecku a Poznaniem w sierpniu 2011 r. Wracałam wówczas z badań terenowych, które do dziś prowadzę wśród kierowców tirów zatrudnionych w międzynarodowych firmach transportowych w Europie Zachodniej5. Nie znałam wcześniej tej trasy, a moje szczególne wyczulenie, zwłaszcza na jej organizacyjny i wizualny wymiar, był efektem dopiero co zakończonych badań. Przez blisko miesiąc wraz z moim kluczowym informatorem – kierowcą tira – przemierzałam zachodnioeuropejskie autostrady, głównie na terenie Danii, Niemiec, Belgii i Francji. Nigdy wcześniej nie miałam okazji, by w ten sposób podróżować. Właściwie był to mój pierwszy tak intensywny kontakt z wielkimi infrastrukturami drogowymi, jakimi są autostrady i drogi ekspresowe. Przyznaję, że zachwyciła mnie i zafrapowała ich regularność, uporządkowanie, uniwersalność. Zachodnioeuropejski krajobraz autostradowy wydał mi się niezwykle czysty, dobrze zaprojektowany, cechujący się schludną i zminimalizowaną przydrożnością. To krajobraz zupełnie odmienny od tego, co zastałam jadąc starą dwójką – upstrzoną bilbordami, odręcznymi napisami na murach domów, spłowiałymi szyldami reklamowymi, przydrożną architekturą sakralną. Droga ta meandrowała, jechało się nią bardzo powoli, jej nawierzchnia była w fatalnym stanie, poruszało się po niej sporo samochodów, zarówno ciężarowych, jak i osobowych. Szczególną uwagę przykuwały jednak jej pobocza – zaskakująca liczba i różnorodność 5 18 W latach 2011-2015 zrealizowałam mikroprojekty dofinansowane z grantów badawczych w ramach Rozwoju Młodej Kadry w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu – „Branża mobilności: między reżimem logistyki a wykonawstwem” (2015), „Transnacjonalność w drodze. Badania pilotażowe w środowisku polskich kierowców ciężarówek dalekobieżnych na terenie Europy Zachodniej” (2012), „Kultura w drodze: translokalność i mobilność kierowców ciężarówek dalekobieżnych” (2011). stacji benzynowych, budynki klubów nocnych, przydrożne zoo, egzotyczne nazwy centrów obsługi transportu dalekobieżnego („Nevada”, „Las Vegas”, Port 2000), parkingowa piramida Horusa w Poźrzadle, pstrokate bary, motele i restauracje o dziwacznych nazwach i wyglądzie, sporo sklepów spożywczych, skupów palet, zniszczone przystanki autobusowe, mieszkańcy mijanych miejscowości cisnący się na wąziutkich chodnikach, wprawiani w kołysanie podmuchami przejeżdżających tirów, prostytutki stojące przy leśnych ścieżkach, majacząca w oddali świebodzińska figura Chrystusa Króla, a przede wszystkim feeria różnego rodzaju tablic ogłoszeniowych, znaków, szyldów i to nie tylko w języku polskim, lecz także, co wydaje się paradoksalne, tutaj na pograniczu polsko-niemieckim, w języku rosyjskim. Wówczas tego nie rozumiałam, a starą dwójkę odbierałam jako swoiście egzotyczną, jako dziwną drogę, wizualnie fascynującą, której kiedyś, przy innej okazji chciałabym się bliżej przyjrzeć. Rok później w lipcu 2012 r., w takich samych okolicznościach, wracałam już biegnącą niemal równolegle do DK92, otwartą w grudniu 2011 r., A2. Był to dopiero drugi miesiąc obowiązywania opłat za przejazd tą drogą, dlatego okazał się on zgoła odmienny nie tylko od tego sprzed roku, ale od wszystkich moich dotychczasowych podróży europejskimi autostradami. W tamtym czasie A2 pomiędzy Świeckiem a Poznaniem jawiła się wyjątkowo. Ta, jeszcze niezwykle świeża i idealna, płatna droga charakteryzowała się pustką – na 170-kilometrowym odcinku ciągnącym się od polsko-niemieckiej granicy do Poznania minęłam jedynie kilkanaście samochodów. Wrażenie ciszy i opustoszenia potęgowała dodatkowo ciemność nocy. Te inspiracje mają przede wszystkim wymiar wizualny. Prócz nich jednak chcemy wspomnieć o dwóch innych. Pierwsza z nich to badania Waldemara Kuligowskiego dotyczące dyskursów wokół figury Chrystusa Króla Wszechświata ze Świebodzina, położonego przy DK92. Pozornie, największy (w pewnym momencie) na świecie monument Chrystusa to obiekt nade wszystko wizualny, jednak zarówno jego rozmiary, jak i peryferyjne położenie oraz przypisywane mu znaczenia uruchomiły dwa opozycyjne względem siebie dyskursy, 19 �stające się istotniejszym niż wizualność polem analizy (Kuligowski 2014a: 137-148). W okresie 2010-2011 świebodziński monument był przedmiotem naszych obserwacji – z pomocą studentów przeprowadziliśmy także szereg rozmów, pytając polskich i zagranicznych przyjezdnych o powody wizyty w Świebodzinie. Znaczący w niniejszym kontekście jest fakt traktowania świebodzińskiej figury głównie jako specyficznej atrakcji turystycznej, o tyle dostępnej, że położonej blisko drogi krajowej, ale także ekspresowej S3, linii kolejowej oraz autostrady A2. Rozłożone ramiona Chrystusa, w zamierzeniu lokalnego księdza-pomysłodawcy monumentu, miały być widoczne właśnie dla użytkowników tych dróg, przypominając im o duchowym wymiarze życia i celu innym niż tylko ten, który wskazuje GPS. Z perspektywy badacza natomiast, nie sposób nie zaliczyć budowy tego gigantycznego pomnika do repertuaru środków mających rewitalizować peryferyjne miasto (Kuligowski 2011). Jeszcze innym impulsem okazały się badania, jakie prowadziłam na terenie gminy Kuślin dla Muzeum Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie6. Gmina ta stanowi doskonały przykład ilustrujący proces fragmentaryzacji przestrzeni spowodowanej budową autostrady (Gurrutxaga, Saura 2013: 157-164; Jaeger i in. 2007; Kramer-Schadt i in. 2014: 711-723; Serranoa i in. 2002: 113-123). A2 przecięła teren tej gminy na pół ingerując nie tylko w jej krajobraz, ale także w sposoby jego doświadczania przez mieszkańców. Proces ten znakomicie ujawnił się w realizowanych przeze mnie badaniach, w trakcie których zajmowałam się zbieraniem m.in. lokalnych nazw toponimicznych. To właśnie one odzwierciedlają zmiany przestrzenne i społeczne, jakie zaszyły po otwarciu nowego odcinka autostrady (Stanisz 2015c). Do tych inspiracji z pewnością należy dodać zaobserwowaną przez nas intensyfikację nierzadko sprzecznych ze sobą dyskursów – medialnych, politycznych oraz ekonomicznych – dotyczących 6 20 Był to projekt realizowany w latach 2012-2015, sfinansowany ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej (nr 11H11026580). W jego ramach prowadziłam badania na terenie wszystkich gmin wchodzących w skład powiatu nowotomyskiego (gminy: Kuślin, Lwówek, Miedzichowo, Nowy Tomyśl, Opalenica, Zbąszyń). rozbudowy infrastruktury drogowej w Polsce, jaka nastąpiła zwłaszcza w przeddzień mających się odbyć w naszym kraju Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w roku 2012 (np. Autostrada A2 to podporządkowanie Polski Niemcom! 2011; Autostrada jak tanie chińskie majtki po pierwszym praniu 2011; Czauderna 2012; Gąsior 2012; Głombicki 2012; Grzeszak 2012; Majak 2012a, 2012b; Szczęch 2012; Wachnik 2012a;). W ogólnopolskich, ale i lokalnych mediach, przeważał jednak dyskurs podkreślający symboliczną wagę otwarcia nowego odcinka autostrady A2. Pojawiały się m.in. hasła o przekraczaniu bariery polskich kompleksów i niemożności, realizacji polskich marzeń o bliskim kontakcie ze światem zachodnim, finalnym wjeździe do Europy, zwieńczeniu ważnego etapu transformacji czy „końcu” modernizowania Polski (np. 106 km nowej autostra‑ dy prosto do Europy 2011). Wszystko to zadecydowało o naszym coraz większym zainteresowaniu nie tyle samą autostradą A2, co konsekwencjami jej budowy dla społeczności lokalnych zamieszkujących jej pobocza – miejscowości położone bezpośrednio przy DK92, która do grudnia 2011 r. stanowiła najważniejszy korytarz tranzytowy łączący Zachód ze Wschodem. Projekt: antropologia modernizacji poprzez autostradę Zasadniczym celem projektu stał się opis, interpretacja i ocena procesu modernizacji związanej z budową autostrady A2 w kontekście Polski lokalnej. Przyjęliśmy, iż polska modernizacja nie jest procesem zakończonym (por. Sztompka 1999: 65-68) oraz że w momencie, w którym projekt tworzyliśmy, jej ważnym etapem stała się rozbudowa wielkiej infrastruktury drogowej, mająca zaświadczać o pełnej transformacji Polski w kraj nowoczesny i zachodnioeuropejski. Niemniej jednak uznaliśmy, iż nie wystarczy przyjrzeć się zideologizowanej i upolitycznionej medialnej narracji, bowiem modernizacja wywołana przez budowę autostrady A2 wytworzyła zarówno nowe formy przedsiębiorczości, jak i nowe formy ubóstwa. Tym, co od początku stanowiło dla nas najistotniejsze pole badawcze, były 21 �oddolne praktyki ekonomiczne podejmowane w lokalnych społecznościach, których zbadanie miało nam pomóc w uchwyceniu rzadko dostrzeganych mechanizmów i skutków modernizacji. Ponieważ kluczowym pojęciem stała się dla nas właśnie modernizacja, którą rozumiemy tutaj jako procesy społeczno-ekonomiczne zachodzące w kontekście budowy, rozbudowy i witalizacji infrastruktury drogowej, to metaforycznie ujmujemy je jako „ruchome modernizacje” lub też doprecyzowujemy jako „modernizację poprzez autostradę”. Jednym z podstawowych pytań, jakie postawiliśmy było pytanie o dynamikę spotkania „wielkiej” modernizacji z „małą”, a zatem modernizacji będącej prorozwojową praktyką państwową oraz upolitycznioną ideologią z modernizacją dziejącą się na poziomie życia codziennego, z jej praktycznymi efektami, obieranymi strategiami adaptacji do lokalnych możliwości – przestrzennych i ekonomicznych, a także z uwzględnieniem dyspozycji określonych aktorów społecznych oraz przebiegu i rezultatów oddolnego lobbingu. Hasło modernizacji w Polsce nierozerwalnie łączy się z planowaniem oraz faktyczną rozbudową infrastruktury (transportowej, technicznej i społecznej), której rozwój należy rozpatrywać nie tylko w kontekście ekonomicznym, ale także politycznym, ideologicznym i wreszcie społecznym. Wszędzie tam, gdzie pojawia się potrzeba (realna bądź nie) budowy, rozbudowy lub witalizacji – w naszym przypadku interesującej nas infrastruktury drogowej – niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z projektami rządowymi, powiatowymi czy gminnymi – w użyciu zawsze znajdzie się pojęcie modernizacji. Mówi się wówczas o tym, że „rusza modernizacja”, podkreśla się, „że będzie gruntowna, że oto ma nastąpić rozwój poprzez modernizację, przebudowa będzie polegać na modernizacji czy że w końcu doczekaliśmy się modernizacji”7. Warto 7 22 Medialnych doniesień na temat modernizowania polskich dróg (od krajowych po gminne) jest wiele. Ukazują się one zarówno w prasie ogólnopolskiej i lokalnej, jak i na portalach internetowych – powiatowych i gminnych oraz w lokalnych wiadomościach telewizyjnych. By podać kilka przykładów: Autostrada A2: moder‑ nizacja w okolicach Świecka 2009; Modernizacja najstarszego odcinka A4 2013; Modernizacja sieci dróg powiatowych w obrębie Autostrady A2 2013; Na A4 znów postoisz. Rusza modernizacja dwóch węzłów 2015. jednak odnotować, iż ideologiczny nacisk kładziony na rozbudowę i modernizację polskiej infrastruktury drogowej jeszcze w 2015 r. nie przystawał do jej stanu faktycznego. Przykładowo w rankingu Komisji Europejskiej z listopada 2015 r. wskazywano, iż polski transport ze względu na jakość, wykonanie i bezpieczeństwo infrastruktury drogowej znajduje się na przedostatnim miejscu wśród krajów UE (ostatnie miejsce zajmuje Rumunia)8. Modernizacja to także słowo-klucz chętnie i często stosowane w lokalnych planach rozwojowych. Na wsiach, w małych miasteczkach modernizuje się wszystko, co powiązane z przestrzenią publiczną i służyć ma ogółowi: oświetlenie, szkoły, przedszkola, budynki, place zabaw, świetlice, strefy rekreacyjno-towarzyskie, kościoły, przystanki, targowiska, łącza internetowe, plaże miejskie, komendy policyjne itd. Najczęściej te małe, lokalne modernizacje są ściśle powiązane z wielkimi modernizacjami. To właśnie tych powiązań dotyczy niniejsza książka. Sądzimy, że na naukowym poziomie, omawiany projekt od początku posiadał walor innowacyjny i oryginalny. W Polsce brakuje antropologicznych badań opartych na głębokiej etnograficznej pracy terenowej, które dotyczyłyby infrastruktury, zwłaszcza budowy autostrad i dróg ekspresowych jako przykładów krajobrazów kulturowych kształtujących się w kontekście lokalnej modernizacji. Żywiliśmy więc nadzieję, iż nasze badania mogą wypełnić tę lukę i przyczynią się do lepszego zrozumienia modernizacji poprzez autostradę oraz zainicjują w polskich naukach społecznych pogłębione prace badawcze w nurcie road studies. Niemniej warto odnotować moment, w którym nastąpiła, jak się nam wydaje chwilowa, intensyfikacja zainteresowania polską modernizacją 8 W przygotowanym przez KE zestawieniu wykorzystano dane m.in. Eurostatu, Europejskiej Agencji Środowiska czy Światowego Forum Ekonomicznego. Porównano w nim wyniki państw członkowskich w 29 kategoriach związanych z transportem. Zob. Raport o jakości transportu w krajach UE. Miejsce Polski? W tyle 2015, www. rmf24.pl/fakty/polska/news-raport-o-jakosci-transportu-w-krajach-ue-miejscepolski-w-ty,nId,1925801#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 14.01.2017); Unijna tabela wyników – poprawa w sekto‑ rze transportu państw członkowskich. Komunikat prasowy Komisji Europejskiej, 20 listopada 2015 r., europa.eu/rapid/press-release_IP-15-6117_pl.pdf (data dostępu 14.01.2017). 23 �– głównie z perspektywy socjologicznej i ekonomicznej. Dobrym przykładem jest ekspercka dyskusja opublikowana latem 2013 r. na łamach czasopisma społeczno-kulturalnego „Więź” zatytułowana Wielka Polska nowoczesna. Dyskusję zainicjowała redakcja „Więzi” zwracając się do kilku ekspertów z pytaniem o to, w jaki sposób Polska powinna zdefiniować cele modernizacji w perspektywie unijnego budżetu na lata 2014-20209. Podjęcie tego tematu w roku 2013 należy uznać za o tyle ważne, że w Polsce właśnie kończył się okres wydatkowania środków strukturalnych UE przyznanych w latach 2007-2013. Wzmocnieniu uległy także negatywne komentarze odnośnie wielkich inwestycji (w większości infrastrukturalnych) powiązanych z organizacją przez Polskę Euro 2012. W efekcie powstał pakiet eksperckich narracji o jakości potransformacyjnych procesów modernizacji w Polsce z próbą wskazania na konieczność zmiany ich rozumienia i definiowania. Tym, co wydaje się w tej dyskusji zbieżne z naszym rozumieniem „problemu” polskiej modernizacji, jest zwrócenie uwagi na tendencję do pomijania jej prospołecznego aspektu, a zatem jej zbyt wąska koncepcja (Rogaczewska 2013; Wołodźko 2013), „do cna materialna i technokratyczna” (Rogaczewska 2013), przez decydentów i polityków sprowadzana wyłącznie do rozbudowy infrastruktury, w tym budowy autostrad (Kucharczyk 2013). Jednakże z antropologicznego punktu widzenia dla pełniejszego zrozumienia polskiej modernizacji, istotne jest, by odnotować swoiste przeniesienia materialistycznie definiowanej modernizacji na poziom jej potocznego rozumienia przez ogół polskiego społeczeństwa. W praktyce to powszechne pojmowanie modernizacji jest ambiwalentne, a towarzyszące jej procesom zbiorowe emocje rozciągają się od fatalizmu po euforię. 9 24 Redakcja „Więzi” przeprowadziła ankietę wśród ekspertów reprezentujących polskie think tanki – niezależne ośrodki analityczne (organizacje non profit, redakcje pism opiniotwórczych, komórki analityczne w strukturach instytucji publicznych). Wśród ekspertów znaleźli się Jerzy Hausner – współtwórca Małopolskiej Szkoły Administracji Publicznej, Jacek Kucharczyk reprezentujący Instytut Spraw Publicznych, Maria Rogaczewska z Zespołu Projektów Społecznych UW, Andrzej Sadowski z Centrum Adama Smitha, Michał Sutowski z Instytutu Studiów Zaawansowanych oraz Krzysztof Wołodźko redaktor pisma „Nowy Obywatel”. Tym bardziej, z badawczego punktu widzenia, ciekawym przykładem modernizowania poprzez autostradę jest odcinek autostrady A2 Świecko-Nowy Tomyśl. Inwestycja ta wywołała wiele różnych konsekwencji – ekonomicznych, kulturowych, społecznych – transformujących lokalne krajobrazy kulturowe. To ostatnie pojęcie jest szczególnie silnym, afektywnym elementem współtworzącym poczucie przynależności i identyfikacji (Lovell 1998). Ważną kategorią staje się tym samym „topofilia” (Tuan 1990). Sugeruje ona, by lokalne otoczenie pojmować także jako źródło poczucia piękna, przyjemności i bezpieczeństwa. Ma ono bowiem nie tylko wymiar funkcjonalny, ale i symboliczny, na który składają się relacje między ludźmi a miejscami, obejmujące zachowania, wartości, opinie. Pojawienie się autostrady w niewielkich miastach i wsiach zmusiło mieszkańców do ustosunkowania się wobec tego novum, zarówno symbolicznie, jak i funkcjonalnie. Duma, radość, poczucie satysfakcji kształtują postawę topofilii; niechęć, niezgoda, obojętność skutkują natomiast postawą topofobii. Założyliśmy, na podstawie wstępnych badań kartograficznych oraz wizji lokalnych z użyciem metody antropologii wizualnej, iż obszar ten został dotknięty przez znaczącą transformację jakościową. Wyraźne zmiany zaszły na terenie gmin, przez które przeprowadzono autostradę A2, a które leżą w strefie drogi krajowej nr 92. Miejscowości leżące przy tej drodze tranzytowej, czerpiące z ruchu samochodowego różnego typu profity, za sprawą autostrady zostały „odsunięte” od głównego nurtu tego przepływu. W mikroskali dokonała się tam „trauma wielkiej zmiany” (Sztompka 2000), polegająca na doświadczeniu nieoczekiwanej degradacji o charakterze zewnętrznym, niezawinionym (z punktu widzenia tzw. zwykłych mieszkańców) i szybkim. Wywołane przez „traumę” procesy mają charakter procesualny, a także bardzo niejednoznaczny. Rozpoznanie tych procesów – ich kierunki, logiki, przejawy i znaczenia – jest jednak istotne dla zrozumienia obecnej kondycji kultury i gospodarki. Zbadanie polskiej modernizacji początku XXI w. – modernizacji na poboczu autostrady – stało się głównym naukowym wyzwaniem projektu. 25 �Projekt: miejsca i odcinki Prace badawcze w miejscowościach położonych między autostradą A2 a DK92 na odcinku pomiędzy Świeckiem a Nowym Tomyślem prowadziliśmy właściwie już od końca roku 2012 r. Rozpoczęły się one od bardzo wstępnej kwerendy terenowej zrealizowanej jeszcze w trakcie tworzenia projektu, wizji lokalnych i badań pilotażowych zrealizowanych w 2014 r., a były kontynuowane w formie badań etnograficznych – stacjonarnych, pogłębionych i wielomiejscowych w 2015 r. Ostatnie działania badawcze podjęliśmy w roku 2016 w trakcie stacjonarnych i mobilnych badań uzupełniających oraz nagrywania etnograficznych audioreportaży. Teren oraz sposób prowadzenia badań wyłoniliśmy w oparciu o mobilne, powtarzalne wizje lokalne oraz kwerendy kartograficzne i internetowe. Na ich podstawie stworzyliśmy raport, który posłużył nam jako baza projektu (Stanisz 2014a). Po wstępnym zaznajomieniu się z terenem (były to kilkukrotne przejazdy starą dwójką), szczegółowej analizie map satelitarnych i topograficznych oraz zebranych przez nas materiałów wizualnych, wyodrębniliśmy 5 głównych odcinków badawczych, wokół których skupiać się miały nasze dalsze działania. Odcinki te zlokalizowane są wzdłuż DK92 i usytuowane w różnej odległości do autostrady A2 – od 0,5 km do 7 km. Na terenie niektórych z nich znajdują się zjazdy z autostrady10. Wybrane do badań odcinki zlokalizowane są na terenie 2 województw – wielkopolskiego i lubuskiego, 4 powiatów (nowotomyski, międzyrzecki, świebodziński, sulęciński), 7 gmin (Miedzichowo, Trzciel, Szczaniec, Świebodzin, Lubrza, Łagów oraz Torzym). W efekcie teren badań objąć miał 23 miejscowości, z których każdą przecina DK9211. W praktyce, w myśl paradygmatu 10 Zjazdy z autostrady znajdują się na obrzeżach miasteczek: Trzciel (4 km od jego centrum) oraz Torzym (1,2 km od jego centrum). 11 Odcinek I: Bolewice, Bolewicko, Sępolno, Miedzichowo, Stary Folwark (woj. wielkopolskie, pow. Nowy Tomyśl, gm. Miedzichowo). Odcinek II: Trzciel, Jasieniec, Bieleń, Lutol Suchy, Brójce (woj. lubuskie, pow. Międzyrzecz, gm. Trzciel). Odcinek III: Myszęcin (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Szczaniec), Wityń, Rzeczyca, Wilkowo (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Świebodzin). Odcinek IV: Mostki, Janisławiec (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Lubrza), Stok, Gronów, Poźrzadło 26 nowych mobilności, podążaliśmy albo za naszymi rozmówcami, albo sytuacjami i wydarzeniami. Konsekwencją było powiększenie terenu badań o miejscowości położone wzdłuż drogi ekspresowej S3 – pomiędzy Jordanowem a Rosinem12, miejscowości stanowiące siedziby poszczególnych gmin13 oraz inne, które choć bardziej oddalane zarówno od DK92 jak i A2, to istotne dla wewnętrznych, lokalnych powiązań społecznych14. Teren został również rozszerzony o odcinek DK92 pomiędzy Poznaniem a Pniewami, głównie ze względu na obserwowany przez nas dynamiczny rozwój strefy magazynowej w jego obrębie. Częściowo uwzględniliśmy też, wcześniej zignorowany w projekcie, teren przygraniczny15. Geograficznie pierwotnie zakładany teren badań miał się rozciągać pomiędzy wsią Bolewice na wschodzie a wsią Boczów na zachodzie i liczyć 90 km długości. W rzeczywistości objął 170-kilometrową trasę łączącą polsko-niemiecką granicę w Słubicach z Poznaniem. Niemniej jednak, najbardziej intensywne badania terenowe zrealizowaliśmy w obrębie wspomnianych 5 odcinków, w skład których wchodzą miejscowości zróżnicowane pod względem liczby mieszkańców (od 22-tysięcznego Świebodzina po kilkunastoosobowy Janisławiec), struktury społecznej, zaplecza 12 13 14 15 (woj. lubuskie, pow. Świebodzin, gm. Łagów). Odcinek V: Torzym, Koryta, Pniów, Boczów (woj. lubuskie, pow. Sulęcin, gm. Torzym). Droga ekspresowa S3 okazała się znacząca w kontekście Świebodzina już w trakcie badań pilotażowych. Przecina ona prostopadle zarówno DK92 jak i A2. Badania zrealizowaliśmy w miejscowościach położonych wzdłuż S3 na jej 20-kilometrowym odcinku oraz w strefie, biegnącej do niej równolegle starej trójki. Teren ten rozciąga się pomiędzy Jordanowem na północy, gdzie splatają się ze sobą S3 oraz A2 i znajduje się zjazd autostradowy, a Rosinem na południu. Pomiędzy nimi zlokalizowane są wsi: Lubinicko, Grodziszcze, Witosław oraz Rusinów. Budowa S3 na odcinku Międzyrzecz-Sulechów oraz oddanie do użytku węzła Jordanowo w maju 2013 roku wywołało podobne konsekwencje społeczno-ekonomiczne jak otwarcie nowego odcinka autostrady A2. Zob. www.issuu.com/agatamaria/docs/wizja_lokalna._notatki_terenowe._ag (data dostępu 15.01.2017). W ten sposób do badanych przez nas miejscowości włączyliśmy: Przełazy oddalone o 6 km od Mostek, Kownaty leżące 4 km na północ od zjazdu z autostrady w Torzymiu, Garbicz zlokalizowany pomiędzy Torzymiem a Boczowem oraz Sulęcin oddalony o 16 km od Torzymia. W badaniach uzupełniających uwzględniliśmy przygraniczne Świecko oraz Słubice, a także oddalony 20 km od przejścia granicznego Rzepin. 27 �instytucjonalno-kulturalnego oraz jakości publicznej infrastruktury. Mimo tych różnic wspólna dla każdej z nich pozostaje specyficzna przydrożna estetyka oraz ekonomia. Krajobraz tych, w większości niewielkich wsi, to charakterystyczne miejsca obsługi transportu dalekobieżnego i turystycznego (motele, hotele, stacje benzynowe, bary, restauracje, kluby nocne), punkty i zakłady usługowe, których działalność oscyluje wokół automobilności (skupy palet, ciągników siodłowych lub/i naczep, miejsca napraw nawigacji i CB radia, wulkanizacje, stacje naprawcze, myjnie samochodowe), magazyny bądź bazy spedycyjno-logistyczne. Wizualności tej niemal wcale nie da się kojarzyć z tradycyjnie rozumianą wiejskością. Dodatkowo w okresie, w którym prowadziliśmy badania począwszy od naszych pierwszych wyjazdów terenowych pod koniec 2012 r., wizualność ta podlegała przemianom – z krajobrazu większości miejscowości zaczęły znikać małe lokalne sklepiki, niewielkie stacje benzynowe, przydrożne bary, a nawet motele i hotele. Zaczęło się za to pojawiać coraz więcej wielkoformatowych ogłoszeń o sprzedaży nieruchomości, zakończono budowę nowych centrów obsługi transportu dalekobieżnego (np. w Stoku czy Janisławcu), otwarto popularne w całej Polsce dyskonty spożywcze. Na pierwszy rzut oka wyraźne, lecz odmienne jakościowo, okazały się zmiany zachodzące w miejscowościach, na terenie których znajdują się zjazdy autostradowe (Trzciel, Torzym). Byliśmy świadkami modernizacji DK92 w Torzymiu, a także innych pomniejszych dróg gminnych i powiatowych, powstawania i otwarcia małych supermarketów, nowych stacji benzynowych, budowy nowych domów jednorodzinnych na obrzeżach niektórych miejscowości, rozbudowy infrastruktury rowerowej na terenach leśnych, procesu zanikania komunikacji publicznej wraz z degradacją przystanków autobusowych, zmian w natężeniu ruchu samochodowego DK92 (głównie osobowego oraz autokarowego). Od samego początku było jasne, iż pod wpływem otwarcia nowego odcinka autostrady oraz innych globalnych procesów politycznych i ekonomicznych badany obszar dotknięty został przez znaczące, lecz różne transformacje. Miejscowości do niedawna leżące przy głównej drodze tranzytowej łączącej Zachód ze Wschodem, 28 czerpiące korzyści z ruchu samochodowego, na skutek modernizacji poprzez rozbudowę infrastruktury dla mobilności oraz odroczone skutki potransformacyjne, zmuszone zostały do wynalezienia nowych strategii ekonomicznych oraz rewaloryzacji z jednej strony lokalności, z drugiej podejścia do idei przepływu. Wywołana przez te zmiany „trauma”, oraz teoretyczny wzrost potencjału mobilności sprowokowany „obecnością” A2 zadecydowały o tym, że procesy społeczno-ekonomiczne, które mieliśmy okazję obserwować przez blisko 4 lata, należy traktować jako niejednoznaczne – rządzące nimi reżimy, dyskursy i ich przejawy, a także sposoby wartościowania, doświadczania i wykorzystywania modernizacji okazały się ważne dla zrozumienia obecnej kondycji kultury społecznej i gospodarczej w Polsce lokalnej (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). Poza miejscowościami położonymi wzdłuż starej dwójki terenem przeprowadzonych badań była także sama autostrada A2. Obserwowaliśmy Punkty Poboru Opłat w Gołuskach i Tarnawie, Miejsca Obsługi Pasażerów – tzw. MOP-y Konarzewo, Sędzinek-Zalesie, Wytomyśl-Kozielaski, Chociszewo-Rogoziniec, Walewice-Koryta, Gnilec-Sosna, Obwody Utrzymania Autostrady (OUA Bolewice, Biały Mur w Myszęcinie oraz Ilanka w Torzymiu). Miejscami, które odwiedziliśmy i dokumentowaliśmy były także tereny leśne rozciągające się między DK92 a autostradą A2, niezabudowane „zaplecza” poszczególnych miejscowości, autostradowe przejścia dla zwierząt oraz wewnętrzne drogi przyautostradowe. Teren badań pod względem dominujących narracji na temat autostrady A2 oraz kondycji społeczno-ekonomicznej dość wyraźnie dzieli się na dwie strefy: można je określić jako strefę nowej biedy (odcinki badawcze od I do III) oraz strefę nowej przedsiębiorczości (odcinki badawcze IV-V). Strefy te wyłoniły się w trakcie prowadzonych przez nas badań zupełnie przypadkowo, kiedy opracowywaliśmy logistykę dla grupowych badań pilotażowych. Po prostu dokonaliśmy podziału terenu na pół wzdłuż drogi ekspresowej S3. Jednakże te dwie połówki, które początkowo określaliśmy jako część „bliżej granicy” lub „zachodnią” oraz część „bliżej Poznania” lub „wschodnią” okazały się opozycyjne. Osobiście koordynowałam i prowadziłam badania w części zachodniej między Świebodzinem 29 �a Boczowem – teren ten reprezentuje nową przedsiębiorczość i nierzadko euforyczność względem idei modernizacji poprzez autostradę. Waldemarowi Kuligowskiemu przypadła w udziale część wschodnia położona między Bolewicami a Myszęcinem – strefa nowej biedy i fatalizmu (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). Projekt: metodologie Wspomnieliśmy już, że w dorobku polskiej etnografii, etnologii i antropologii kulturowej nie było dotąd osobnych, systematycznych badań poświęconych krajobrazowi kulturowemu autostrady. Specyfika przedmiotów badań projektu wymagała zatem sięgnięcia nie tylko po narzędzia i koncepcje sformułowane przez badaczy „traumy wielkiej zmiany” w Polsce, ale także po idee wypracowane w ramach road studies. Nurt ten skupia się na badaniach „krajobrazów w ruchu”, czyli przepływu ludzi, towarów, znaczeń itp. w przestrzeniach współczesnych systemów komunikacyjnych (dróg, autostrad, ale także parkingów, stacji paliw, myjni samochodowych, moteli, barów itp.) (Erikson, Snead, Darling 2009). Obejmuje też różne typy krajobrazów kulturowych: od wiejskich dróg, zintegrowanych z krajobrazem, po gigantyczne węzły komunikacyjne i autostrady z ich inwazyjną i monumentalną infrastrukturą. Najbardziej znaczące są tutaj relacje między „nieruchomym” krajobrazem lokalności a mobilnością zdarzeń drogowych (Merriman 2007). Ten nurt analiz, aktywnie rozwijany w USA, Wielkiej Brytanii czy Francji, w Polsce jest niemal nieznany. Najbardziej adekwatną koncepcją badań jest w tym świetle „antropologia wielomiejscowa”. Przyjęta przez nas wielomiejscowość zakładała przeprowadzenie badań kilkuetapowych, w obrębie wcześniej wymienionych odcinków, przy udziale wielu badaczy oraz w zróżnicowanych środowiskach (mobilnie, stacjonarnie, symultanicznie i wahadłowo). W rezultacie zastosowania takiego podejścia zamierzaliśmy stworzyć serię studiów przypadków, dostarczającą jakościowo zaawansowanego, „gęstego” i ulokalnionego materiału. 30 Nasze podstawowe założenia metodologiczne odwołują się jednak nie tylko do metodologii etnografii wielomiejscowej (Marcus 1995: 95-117), zrywającej z tradycyjną konwencją prowadzenia badań etnograficznych zlokalizowanych w jednym miejscu, bowiem odwołujemy się również do paradygmatu nowych mobilności. Jakkolwiek na poziomie projektowania badań nie posłużyliśmy się pojęciem mobilności, pojawiło się ono w obserwowanym przez nas terenie niejako mimochodem (Stanisz 2015b: 213-226). Przedmiot naszych badań nie był ani jednorodny, ani też pojedynczy – nie była nim wyłącznie autostrada, droga krajowa, mała modernizacja czy strategie ekonomiczne lokalnych społeczności. Szybko okazało się, że prowadzimy badania w warunkach nieustannego ruchu. Przez „nasz” teren nieustannie przepływali, w różnych kierunkach i celach, używając różnych środków transportu, różni aktorzy społeczni: kierowcy tirów i busów, robotnicy drogowi, emigranci zarobkowi, przedstawiciele handlowi i turyści. W ruchu znajdowaliśmy się także my – badacze terenowi – przemieszczając się pomiędzy miejscowościami położonymi wzdłuż starej dwójki własnymi samochodami, autostopem, pociągami, autobusami, rowerami, pieszo. Ten obserwowany i doświadczany przez nas przepływ nie mógł być zamknięty w jednomiejscowej ramie. Wymagał on oczywiście kontekstualizowania, ponieważ wpływa na to, co lokalne, ale równie konieczne okazało się nieustanne porównywanie. W efekcie zakładany przez nas niedokończony proces modernizacji wywołany otwarciem odcinka A2 pomiędzy Świeckiem a Nowym Tomyślem był przez nas analizowany jako zakorzeniony w przestrzeni wielomiejscowej oraz w zróżnicowanych praktykach społecznych wielu podmiotów. Esencją założeń etnografii wielomiejscowej i mobilnej jest podążanie za ludźmi, połączeniami i skojarzeniami (Falzon 2009). Pojęcie etnografii mobilnej po raz pierwszy pojawiło się w pracy The new mobilities paradigm Mimi Sheller i Johna Urry’ego (2006). Metodologia ta jest rozwijana w oparciu o tradycyjne metody etnograficzne, które w przypadku badań prowadzonych w ruchu, a zatem w wielu miejscach, są w charakterystyczny sposób kombinowane – obok siebie najczęściej idą obserwacja, metody audiowizualne 31 �i wywiady (od nieustrukturyzowanych po biograficzne i narracyjne). Najistotniejszym założeniem tej metodologii jest podążanie badacza za ludźmi, które w zależności od rodzaju ich mobilności jest sezonowe, cykliczne bądź objazdowe. W tym sensie przypomina tzw. shadowing, obejmując cały wachlarz sposobów poruszania się za i wraz z ludźmi – od spacerowania po wielkoskalowe przemieszczanie się w obrębie aglomeracji miejskich, pomiędzy miastami czy przemieszczanie transgraniczne różnego rodzaju systemami transportu (Czarniawska 2007). Mobilna etnografia jest ściśle powiązana z wyłaniającą się w latach 80. XX w. metodologią etnografii wielomiejscowej, która ostatecznie podważyła tradycyjne, tj. konkretnie zlokalizowane geograficznie, rozumienie terenu w etnografii. Uogólniając założenie wielomiejscowości podejście to oznacza, że badacz może prowadzić badania w różnych lokalizacjach etnograficznych (Marcus 1995: 95-117). Była to odpowiedź na zapotrzebowanie studiów migracyjnych początkowo koncentrujących się na konsekwencjach przemieszczania się ludzi, zarówno w miejscach ich pochodzenia, jak i tych docelowych. Idea wielomiejscowości to poszukiwanie sposobów wyjaśnienia przepływu kulturowych znaczeń, rzeczy i tożsamości, które nie mogą być dłużej tłumaczone poprzez badania w jednym miejscu (Marcus 1998: 80). Jakkolwiek podejście to i tak polega na analizowaniu przestrzennej mobilności w oparciu o reprodukcję tradycyjnych i zlokalizowanych metod (etnograf bada kilka miejsc, a potem przeprowadza analizy porównawcze), to zawartość procesu przemieszczania i przepływu pomiędzy dwoma punktami pozostaje nieznana (Cresswell 2006: 2). Oczywiście, etnografia zawsze zakładała, że badacz gdzieś wyrusza (niezależnie od tego, czy będzie to wyprawa na drugi koniec świata czy do sąsiedniej dzielnicy miasta, które sam badacz stale zamieszkuje) i koncentruje się na lokalnym kontekście przez długi okres. Można więc rzec, iż tradycyjnie badania etnograficzne mogą być postrzegane jako niemobilne i zakorzenione podejście, tkwiące w specyfice kontekstu czy w pojedynczym lokalnym miejscu (Adey 2010: 70). Sama mobilność przez długi czas, znajdując się zresztą na obrzeżach akademickiego zainteresowania, była konceptualizowana jako 32 produkt relacji oraz działań społecznych. Jej rozumienie uległo zmianie wraz ze sformułowaniem paradygmatu nowej mobilności, który umieścił ruch i przepływ wśród najważniejszych praktyk społecznych, a w konsekwencji w centrum debat akademickich. Miejsce, terytorium i zakorzenienie nie stanowią już jedynych pól badawczych dla badań społecznych. Ten nowy trend spowodował, że etnografia została zmuszona do zaadaptowania mobilnych metod badań, choć oczywiście nie zastąpią one całkowicie tych tradycyjnych. Mobilność jako nieunikniona praktyka społeczna warunkuje metodę etnografii mobilnej, zarówno ontologicznie, hermeneutycznie, jak i epistemologicznie. Według Sheller i Urry’ego istnieje kilka wyłaniających się form mobilnej etnografii, które wymagają uczestnictwa we wzorach ruchu w trakcie badań (Sheller, Urry 2006: 217). Urry w książce Mobility wyjaśnia, że mobilna etnografia może wymagać podróżowania z ludźmi ze względu na to, iż jest to jedyna forma doznania ich sposobu życia. Poprzez współobecność i zanurzenie badacz porusza się w taki sposób, w jaki poruszają się ludzie, których bada – po drodze oczywiście przeprowadza się wywiady, stosuje obserwację oraz wszelkie inne techniki badawcze. Jest to więc forma uczestnictwa i przede wszystkim doświadczenia określonych wzorów ruchu (Czarniawska 2007; Urry 2007: 40). W naszym rozumieniu metodologia ta pozwala na nową translację tradycyjnej obserwacji uczestniczącej w kontekście mobilności. Oznacza to, że pracą etnografa nie ma być wyłącznie obserwacja tego, co się dzieje, lecz przede wszystkim doświadczanie i odczuwanie z uwzględnieniem wielozmysłowej partycypacji – powinna zatem uprawomocniać także pozawizualne wymiary rzeczywistości, czyli tekstury, zapachy, dźwięki oraz wszelkiego rodzaju wrażenia motoryczne. Podobne podejście można odnaleźć w książce Mobile methods Moniki Büscher, Urry’ego i Katian Witchger (2011). Opisują oni nowe możliwości w badaniach zjawisk o charakterze mobilnym, które zawarte są w doświadczeniach zmysłowych, emocjonalnych, kinestetycznych, przelotnych i niekoniecznie przyczynowo-skutkowych. Jest to zatem rodzaj dochodzenia w ruchu, podążanie wzdłuż, shadowing, „etnograficzny stalking”, uczestnicząca interwencja, które pozwalają na stawianie pytań o to, co się zmienia, 33 �co pozostaje takie samo, o konfigurację i rekonfigurację przedmiotów, przestrzeni, ludzi oraz informacji (Büscher i in. 2011: 1-13; por. Fincham i in. 2010: 5). Przyjęte przez nas metodologie pozwoliły nam zaprojektować badania etnograficzne jako serię porównań i odniesień, w których narodowe i międzynarodowe modernizacje zderzają się ze sobą oraz stają się integralną częścią symultanicznych oraz paralelnych sytuacji lokalnych. Wielkie modernizacje nie są ani monolityczne, ani też zewnętrzne wobec tego, co lokalne. W efekcie zastosowania etnografii wielomiejscowej i mobilnej w ruch zostaliśmy wprawieni nie tylko my – badacze – ale także techniki badań, analizy i interpretacji; sprowokowało to proces nieustannego porównywania, powracania, powtarzania, weryfikowania i krzyżowania danych. Wierzymy, że był to najbardziej adekwatny sposób na zbadanie współczesnych zjawisk społecznych w odniesieniu do efektów budowy autostrady. Poruszanie się z miejsca na miejsce, „robienie etnografii w ruchu” w wielomiejscowym terenie wydało nam się najbardziej słuszne. Projekt: metody Zrealizowane przez nas badania zaprojektowaliśmy jako wieloetapowe. Użyliśmy metod porównawczych, które pozwoliły nam na ukazanie wielu różnych oddolnych perspektyw. Wszystkie analizy, interpretacje oraz teoretyczne twierdzenia bazują na dwóch rodzajach danych. Po pierwsze, są to źródła zastane, takie jak: literatura regionalistyczna, oficjalne dokumenty samorządowe, raporty i dyrektywy, ustawy i uchwały związane z infrastrukturą drogową (publikowane przez Komisję Europejską, Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa, GDDKiA, urzędy wojewódzkie, starostwa powiatowe i samorządy), artykuły prasowe, treści internetowe (blogi, fanpage’e, portale urzędów gmin), opracowania statystyczne, mapy topograficzne i satelitarne, archiwalne materiały audiowizualne (fotografie, filmy wideo, reportaże radiowe, informacje telewizyjne). Po drugie wykorzystaliśmy źródła wywołane, które określamy 34 mianem wiedzy terenowej: są to wszelkiego rodzaju materiały zebrane przez nas oraz wszystkich badaczy terenowych w trakcie wizji lokalnych, badań pilotażowych oraz pogłębionych przy użyciu metody obserwacji, wywiadów etnograficznych, etnografii wizualnej oraz audioetnografii. Badania, które zrealizowaliśmy w ramach projektu miały więc charakter zarówno etnograficzny, czyli były ugruntowane w terenie, jak i analityczny oraz ewaluacyjny. Nasze działania objęły kolejno: – badania kartograficzne, których celem było zebranie informacji na temat zmian krajobrazowych, jakie zaszły na interesującym nas terenie; nabranie kompetencji w zakresie wiedzy na temat rozplanowania przestrzennego poszczególnych miejscowości (kompetencje te miały usprawnić późniejsze badania terenowe); nabycie wstępnej orientacji w terenie, tak by poznać realne odległości i kierunki; – badania archiwalno-internetowe realizowane w oparciu o źródła zastane – literaturę regionalistyczną, powiatowe i gminne portale internetowe, raporty statystyczne czy wykazy działalności gospodarczych. Badania stanowiły podstawę dla wizji lokalnych oraz zespołowych badań pilotażowych. Ich celem było zgromadzenie szczegółowych informacji na temat przemian demograficznych, struktury społecznej, funkcjonowania samorządów, istniejącej infrastruktury technicznej, kulturalno-oświatowej i technicznej, aktywności lokalnych organizacji samorządowych, oddolnych działań obywatelskich, planowanych inwestycji czy specyfiki miejscowej przedsiębiorczości etc.; – wizje lokalne przeprowadzone wiosną 2014 r., które wiązały się z kilkoma wizytami w siedzibach poszczególnych gmin. Ich celami były spotkania z włodarzami gmin, nawiązanie kontaktów z innymi lokalnymi autorytetami i aktywistami, weryfikacja podstawowych informacji o poszczególnych miejscowościach, na temat planów inwestycyjnych, przeprowadzenie kwerend w lokalnych bibliotekach oraz zebranie wstępnego materiału wizualnego (Stanisz 2014b); – badania autostradowe – prowadzone jako powtarzalne i mobilne w latach 2014-2016 w formie przejazdów autostradą A2 na trasie 35 �– – – – Poznań-Świecko, Świecko-Poznań. W ich ramach przeprowadzaliśmy obserwacje w Punktach Poboru Opłat oraz Miejscach Obsługi Podróżnych; zespołowe mobilne badania pilotażowe, które zostały zrealizowane we wrześniu 2014 r. przez dwie 8-osobowe grupy badawcze w obrębie 5 odcinków badawczych we wszystkich wchodzących w ich skład miejscowościach. W badania te byli zaangażowani doktoranci oraz studenci IEiAK UAM w Poznaniu. Zostały zaprojektowane w ten sposób, by obie grupy prowadziły badania symultanicznie (począwszy od Boczowa oraz Bolewic) przemieszczając się co 3-4 dni do wyznaczonych baz badawczych, z których badacze codziennie wyruszali w teren. Ich zadaniem było prowadzenie nieustrukturyzowanych wywiadów etnograficznych oraz zebranie materiałów audiowizualnych; pogłębione badania stacjonarne i mobilne zrealizowane od wiosny do jesieni 2015 r. przez 9 badaczy w oparciu o tematy wyłonione w trakcie pilotażu. Główną metodą badawczą była obserwacja uczestnicząca uzupełniana rozmowami z mieszkańcami miejscowości położonymi wzdłuż DK92. Każdy z badaczy spędził w terenie jeden miesiąc – niektórzy z nich zmieniali miejsce tymczasowego zamieszkania, inni pozostawali w jednej lokalizacji jak np. w Mostkach czy Torzymiu; badania audioetnograficzne zakładające aplikację metody dziennikarskiej w oparciu o założenia antropologii dźwięków i akustemologię. W ich rezultacie w roku 2016 powstało 5 etnograficznych reportaży radiowych, których tematy wyłoniliśmy na podstawie badań pogłębionych. Reportaże stanowią integralną część niniejszej książki i mają służyć jako alternatywny sposób prezentacji wiedzy terenowej; badania uzupełniające przeprowadzone w 2015 i 2016 r. Pierwsze z nich miały charakter mobilny i zostały zrealizowane wzdłuż DK92 na odcinku między Poznaniem a Pniewami, a zatem na terenie miejscowości których dotąd nie obserwowaliśmy. Uzupełnienie badań o obserwacje tego fragmentu starej dwójki wiązało się ze zmianami, jakie zaszły na tym terenie – rozwój strefy magazynowej, pojawienie się nowych barów przydrożnych oraz 36 nowych firm spedycyjnych. Drugie badania uzupełniające przeprowadziliśmy w Porcie 2000 w Mostkach, koncentrując się wyłącznie na grupie społeczno-zawodowej, jaką stanowią kierowcy ciągników siodłowych. Na każdym etapie badań ugruntowanych w terenie docieraliśmy do przedstawicieli różnych środowisk: do reprezentantów lokalnych autorytetów i aktywistów (prowadziliśmy rozmowy z samorządowcami, osobami zaangażowanymi w działalność organizacji pozarządowych, policjantami, strażakami, księżmi, leśnikami, nauczycielami, pracownikami bibliotek, ośrodków kultury, przedstawicielkami kół gospodyń wiejskich, obecnymi i byłymi sołtysami i sołtyskami), lokalnych przedsiębiorców (hotelarzy, właścicieli barów, klubów nocnych, sklepów, parkingów, skupów palet, myjni samochodowych, osób prowadzących różnego rodzaju usługi, w tym trudniących się przydrożną sprzedażą krasnali ogrodowych, płodów rolnych i leśnych) i ich pracowników (od kierowników stacji benzynowych po osoby prowadzące toalety publiczne), dalej do osób zatrudnionych w Obwodach Utrzymania Autostrady, pracujących w Punktach Poboru Opłat, do robotników drogowych, kierowców ciężarówek i busów, emigrantów zarobkowych, turystów i wreszcie do „zwykłych” mieszkańców poszczególnych miejscowości. Podsumowując – zastosowanie różnych metod i technik badawczych (obserwacji uczestniczącej i nieuczestniczącej, jawnej i niejawnej, nieustrukturyzowanych wywiadów i swobodnych rozmów, fieldrecordingu i fotografii) pozwoliło nam na: – obserwację bezpośrednich i pośrednich powiązań między otwarciem w 2011 r. autostrady A2 na odcinku Świecko-Nowy Tomyśl a społeczno-kulturowymi zmianami zachodzącymi w miejscowościach położonych przy DK92, zwłaszcza w kontekście szeroko rozumianego krajobrazu kulturowego; – identyfikację dynamiki oddolnych strategii ekonomicznych przedsiębranych przez lokalne społeczności; – ujawnienie wewnętrznych powiązań i sprzężeń miedzy narodowymi i międzynarodowymi ideologiami rozwojowymi 37 �i modernizacyjnymi a działaniami (administracyjnymi, inwestycyjnymi, lobbingowymi) samorządów lokalnych; – analizę wpływu polskiego dyskursu modernizacyjnego ostatnich lat oraz „orientacji na Zachód” na dyskursy lokalnych autorytetów, przedsiębiorców oraz tzw. zwykłych mieszkańców; wyłonienie narracji o modernizacji ulokalnionej z wielu perspektyw: lokalnych autorytetów, przedsiębiorców, mieszkańców, turystów oraz innych grup społecznych stale przepływających przez badany przez nas teren (np. kierowców ciągników siodłowych, emigrantów, robotników drogowych). – uchwycenie korelacji między modernizacją technokratyczną a społeczną, a także przemian struktur przestrzennych oraz sposobów ich doświadczania przez mieszkańców modernizowanych obszarów. Autostrada: historia i mit Nazwa autostrada wywodzi się z języka włoskiego, w którym połączenie „auto” i „strada” oznacza „drogę samochodową”. W innych językach znajdziemy mniej lub bardziej zbliżone odpowiedniki tego słowa: po niemiecku – autobahn; po francusku – autoroute; po angielsku – expressway, throughway, thruway, parkway, freeway, superhighway, motorway; po rosyjsku – автомагистрал; po czesku – dálnice; po słowacku – diaľnica; po baskijsku – autobidea. Termin autostrada – jakkolwiek po włosku oznaczający po prostu „drogę samochodową” – nie odnosi się oczywiście do wszystkich typów dróg, użytkowanych w transporcie lądowym. Trasy autostrad prowadzi się tak, by wyeliminować ostre zakręty, ich profil podłużny pozbawiony jest ostrych spadków i podjazdów. Każda jezdnia autostrady musi być wyposażona w co najmniej dwa pasma ruchu, oddzielne dla każdego kierunku, szeroki pas awaryjny, a także bezkolizyjne skrzyżowania oraz wjazdy i zjazdy. Autostrady są drogami pierwszej klasy technicznej i obsługują głównie ruch tranzytowy. Ich nawierzchnia może być bitumiczna (elastyczna) bądź betonowa (sztywna). Konieczne są bariery przeciwolśnieniowe między pasmami ruchu, duże i czytelne oznakowania, oświetlenie w miejscach niebezpiecznych, bariery ochronne i ogrodzenia, ekrany akustyczne i miejsca obsługi podróżnych. Wszystkie te parametry mają służyć jednemu nadrzędnemu celowi – szybkiemu przejazdowi aut. Idea budowy drogi pozwalającej na szybkie przemieszczanie się bez ryzyka wypadków, początkowo lokowana była w sferze społecznych i technologicznych marzeń czy nieomal utopii. Jeszcze w 1934 r., Ritchie Calder, szkocki dziennikarz i działacz społeczny, w profetycznym tonie pisał: „W ciągu najbliższych trzydziestu 39 �lat nasze główne drogi przyjmą postać autostrad, a błyskawiczne samochody będą zespolone z niemi tak harmonijnie, jak kolejowe pociągi z szynami. Pospolici kierowcy i ich samochody zostaną z nich usunięci; nie będzie też na nich konnego lub pieszego ruchu; dostęp z dróg bocznych będzie odcięty (…). Będziemy przebywać 600 km autostrady w mniej niż w 4 godziny” (Calder 1936: 134-135). Można powiedzieć, że kulturowa genealogia autostrady zaplata się z programami realizacji dwóch ważnych, zachodnich mitów: wolności i mobilności. Pierwszy z tych mitów okazał się na tyle trwały i wpływowy, że autostrada A2, która połączyła Warszawę z zachodnią granicą Polski w czerwcu 2014 r. oficjalnie nazwana została właśnie „Autostradą Wolności”1. Mit mobilności natomiast – jako określona wizja świata, społeczeństwa, jednostek i ich wolności – powstawał synchronicznie z pierwszymi autostradami. Porządek mobilności jest wszak porządkiem kapitalizmu, uprzestrzenniającym stosunki społeczne i wyrażającym się poprzez hasła w rodzaju: „rusz się – a twoje problemy znikną” (Borja, Courty, Ramadier 2015: 5). Za europejskiego ojca-założyciela autostrad uważa się włoskiego inżyniera Piero Puricelli’ego. W styczniu 1922 r., w przygotowanym przez niego dokumencie, po raz pierwszy użyto terminu „autostrada” (Greco, Ragazzi 2005: 122). Dokument ten przedstawiał korzyści płynące z szybkiego przemieszczania się ludzi oraz towarów drogami zbudowanymi w linii prostej, bez zakrętów i innych barier. Wizja Puricelli’ego zyskała uznanie: w marcu 1923 r., w oficjalnej uroczystości inaugurującej projekt budowlany wziął udział sam Benito Mussolini. Fakt ten wyraźnie wskazuje na to, że pierwsza europejska autostrada była postrzegana jako przedsięwzięcie na 1 40 Po niemieckiej stronie „Autostrada Wolności” nosi miano „Autobahn der Freiheit”. Informuje o tym pięć tablic (na odcinku Frankfurt-Poczdam); w Polsce natomiast pełnią tę funkcję 24 tablice (na 580-kilometrowym odcinku Świecko-Warszawa). Należy jednak zaznaczyć, że identyczna nazwa bynajmniej nie odnosi się w tym przypadku do tych samych wydarzeń. W Polsce chodzi o rocznicę wolnych wyborów z 4 czerwca 1989 r., zapoczątkowujących transformację ustrojową w całym tzw. Bloku Wschodnim. W Niemczech z kolei idzie o rocznicę masowych demonstracji z Lipska (9 października 1989), postrzeganych jako bezpośredni impuls prowadzący do zburzenia muru berlińskiego i reunifikacji Niemiec (A12 wird zur „Autobahn der Freiheit”). wskroś polityczne, stając się emblematem ideologii określanej jako „technologiczny nacjonalizm” (Moraglio 2017). Po oficjalnej fecie, 21 września 1924 r. zaczęły się prace przy 85-kilometrowym odcinku „autostrady jezior” Mediolan-Varese (Koziarski 2004: 33). Budowę ukończono w ciągu 20 miesięcy. Była to jedyna w ówczesnej Europie droga pozbawiona skrzyżowań. Tym samym rozpoczął się nowy etap w historii infrastruktury drogowej (Vahrenkamp 2012: 125), a sam Puricelli zyskał miano „père de l’autoroute” (Schipper 2008: 104). Bardzo szybko inżynierska, innowacyjna koncepcja Puricelli’ego została przechwycona przez reżim Benito Mussoliniego. Faszystowski przywódca zakładał, że prace przy autostradach przyczynią się do ożywienia gospodarczego całego kraju, zwiększą jego prestiż międzynarodowy, a także zredukują stopę bezrobocia. Dla realizacji planów połączenia najważniejszych miast północy Włoch założono państwowe przedsiębiorstwo Autostrade SpA. Powołanie tej spółki było jednym z pierwszych aktów administracyjnych rządu Mussoliniego. W chwili przystąpienia do wojny, Włochy miały już prawie 500 km betonowych autostrad. Innym europejskim pionierem w budowie autostrad były Niemcy. Ze ściśle historycznego punktu widzenia w tym kraju koncepcja budowy autostrady narodziła się wcześniej niż we Włoszech w pracowni „père de l’autoroute”. Towarzystwo automobilistów Automobile Verkhers und Ubungs Strasse (AVUS) już w 1909 r. sformułowało pomysł budowy bezkolizyjnej drogi z separacją ruchu w dwóch przeciwnych kierunkach (Koziarski 2004: 13-14). Pionierski pomysł doczekał się częściowej realizacji. We wrześniu 1921 r. oddano 10-kilometrowy odcinek drogi wylotowej z Berlina w kierunku zachodnim. Zbudowano ją na piaszczystych, porośniętym wrzosami, terenach dzielnicy Grünewald. Podczas I wojny światowej do prac przy budowie tej drogi wykorzystywano krótko rosyjskich jeńców wojennych (Berend 2008: 108). Palma pierwszeństwa w europejskiej historii budowy autostrad należy zatem do Niemiec, jakkolwiek w sposób kompleksowy po raz pierwszy zrealizowana została na terenie Włoch. 41 �Inicjatywa AVUS była tylko preludium do podjęcia przez Niemcy robót na wielką skalę. Rządowy program ich budowy został opracowany przez socjaldemokratyczny rząd Friedricha Eberta. Pierwszym spektakularnym efektem tego programu stało się oddanie do użytku 6 sierpnia 1932 r. 20-kilometrowego odcinka autostrady, łączącego Kolonię z Bonn. Droga ta jest użytkowana do dzisiaj, stając się przy okazji pretekstem do artystycznych interpretacji (o czym później). Program budowy sieci autostrad uznany został następnie za jeden z priorytetów nazistowskiego rządu Adolfa Hitlera, który postanowił konsekwentnie iść tropem wyznaczonym przez Mussoliniego. Budowa autostrad ponownie stała się kluczowym elementem modernizacyjnym i antyrecesyjnym. Zakładano, że ich budowa powinna przynieść istotne korzyści militarne (możliwość szybkiego przemieszczania wojsk), a także wymierne korzyści społeczne (przede wszystkim umasowienie motoryzacji oraz zredukowanie stopy bezrobocia). W latach 1933-1934 Niemcy przystąpiły do realizacji szeroko zakrojonego programu stworzenia nowoczesnej infrastruktury drogowej: różnej długości autostrady powstawały w prowincjach zachodnich, na terenie Prus Wschodnich i Śląska. Corocznie niemiecka sieć Reichsautobahn powiększała się o kilkaset km (Vahrenkamp 2010: 1). W Prusach Wschodnich podjęto prace w trzech miejscach, dążąc do stworzenia autostradowego połączenia Królewca i Elbląga z Gdańskiem. Budowa tej trasy, liczącej niemal 100 km, rozbiła się w o status Gdańska jako wolnego miasta (Koziarski 2004: 47). Żądanie przeprowadzenia eksterytorialnej autostrady Berlin-Królewiec przez należące do Polski Pomorze stało się treścią ultimatum Hitlera z października 1938 r. (obejmowało ono także włączenie do III Rzeszy Gdańska i faktyczne sprowadzenie Polski do roli państwa wasalnego). Akt ten miał ogromne znaczenie, zmienił bowiem dotychczasowe działania infrastrukturalne w stricte polityczne, a w konsekwencji także militarne – stał się bowiem jedną z przyczyn prowadzących ostatecznie do wybuchu II wojny światowej (Żerko 1998). Do wybuchu II wojny światowej zdecydowanym liderem budowy autostrad w Europie były Niemcy; w istocie, powstała tam pierwsza 42 na świecie sieć autostrad. W roku 1939 liczyła ona łącznie około 3 tys. km (Vahrenkamp 2010: 1). Dla porównania, w faszystowskich Włoszech zbudowano przed 1939 rokiem 474 km autostrad (Koziarski 2004: 34), a w Holandii – gdzie nowoczesną infrastrukturę drogową zaczęto budować w 1933 r. – nieco ponad 100 km (Koziarski 2004: 93). Jak wspomniałem, inwestycje autostradowe i związane z nimi programy subwencji rządowych wpisywano w przedsięwzięcia o charakterze modernizacyjnym (na poziomie krajowym) i rewitalizacyjnym (na poziomie lokalnym). Motyw wspólnej pracy2 dla ojczyzny, wizerunek Hitlera z łopatą i szczęśliwej niemieckiej rodziny podróżującej autostradą stały się ważnymi elementami nazistowskiej propagandy. Nico Voigtländer i Hans-Joachim Voth (2004) przekonują, że projekt Autobahn – oraz idea „zmotoryzowania” Niemiec dzięki tanim i dostępnym samochodom – pozwolił Hitlerowi na zmarginalizowanie znaczenia opozycji i w konsekwencji przyczyniły się do jego zwycięstwa w narodowym referendum w 1934 r., oddającym mu pełnię władzy. Na tle europejskim, o którym była dotąd mowa, znacząco inaczej wygląda geneza budowy autostrad na terenie Stanów Zjednoczonych. Można powiedzieć, że miejsce i funkcje reżimów politycznych Europy zajęły w USA reżimy ekonomiczne. Punktem wyjścia są w tym wypadku wielkie projekty budowy kolei transkontynentalnej. W 1869 r. miało miejsce otwarcie pierwszej z nich, w roku 1883 ukończoną drugą. Szybko między oboma liniami narodziła się konkurencyjna walka cenowa, w rezultacie której podróż znad Atlantyku nad Pacyfik stała się tania i dostępna (skutkując swoistą „premią przesiedleńczą” dla osadników). Koniunktura kolejowa nie trwała jednak zbyt długo. Kres położyło jej pojawienie się Forda T, samochodu o prostej konstrukcji, produkowanego przez Ford Motor Company w latach 1908-1927. Cena tego samochodu malała z roku na rok, a jego całkowita sprzedaż wyniosła 15 mln sztuk. 2 Jakkolwiek Hitler zapowiadał, że przy budowie autostrad znajdzie zatrudnienie 600 tys. Niemców, to w szczytowym okresie udało się do nich zaangażować tylko 125 tys. osób. Te dane należy jednak postrzegać w szerszym kontekście: o ile w 1933 r. w Niemczech pozbawionych pracy było 6 mln ludzi, o tyle w 1935 r. znacznie mniej, bo już 2,5 mln (Voigtländer, Voth 2004: 8). 43 �Zarządy kolei próbowały się bronić przed ekspansją ruchu drogowego. Zwiększano komfort podróży (spalinowozy o aerodynamicznych kształtach, wagony ze stali nierdzewnej, prędkości przewyższające 160 km/h, wagony z panoramicznymi „kopułami” albo piętrowe z galeriami3), inwestując ogromne kwoty dla zatrzymania pasażerów. Dodatkowym problemem dla kolei okazała się ponadto szybki rozwój transportu ciężarowego, a także lotów krajowych i spedycji rurociągami). W latach 60. XX w. nastąpił przełom: liczba pasażerów kolei spadła o 48%, rósł ich deficyt, zamykano też kolejne linie lokalne, średnio 1,5 tys. km rocznie. Subsydia państwowe coraz wyraźniej kierowano na inwestycje drogowe związane z transportem drogowym. Jednoznacznym symptomem zmiany ekonomicznego i infrastrukturalnego kursu Stanów Zjednoczonych stał się akt prawny „Federal Aid Highway Act”, podpisany przez prezydenta Dwighta Eisenhowera w 1956 r. Akt ten powoływał do życia National System of Interstate and Defense Highways. Eisenhower nazwany został w związku z tym – analogicznie do Puricelli’ego we Włoszech – „Father of the Interstate System”. Co ciekawe, jako dowódca sił alianckich w Europie Północno-Zachodniej, późniejszy prezydent USA kontrolował także sieć autostrad podbitych Niemiec. To doświadczenie uświadomiło mu militarne i spedycyjne wartości bezkolizyjnych dróg szybkiego ruchu (Snyder 2006). Zapoczątkowany w 1956 r. program budowy autostrad „międzystanowych i obronnych” oficjalnie zakończony został w 1991 r. Oddano wówczas do użytku wszystkie pierwotnie zaplanowane połączenia (z wyjątkiem niesławnej przerwy w autostradzie I-95 w stanie New Jersey i odcinków, których budowa została zaniechana). Całkowita długość amerykańskiej sieci autostrad w 2013 r. wynosiła 47 856 mil, czyli ponad 77 tys. km (Office of Highway Po‑ licy Information 2014). 3 44 W maju 1914 r. nowatorskim wagonem pulmanowskim podróżował Ishi, ostatni przedstawiciel kalifornijskiego plemienia Yahi, który dożył swoich dni w kalifornijskim Muzeum Antropologii. Wagon był wyposażony w podnoszone i obracane łóżka, lampki w ścianie, dzwonek, osobną umywalkę z klozetem. „Ishi wybrał górne łóżko, wchodzenie po drabince i górna pozycja były dla niego bardziej interesujące i egzotyczne od innych urządzeń” (Kroeber 1978: 173). Okres powojenny w Europie charakteryzował się stałym powiększaniem się sieci autostradowych. Przodowały w tym względzie kraje pionierskie, o których była już mowa: Niemcy, Holandia i Włochy. Na przełomie lat 50. i 60. do tworzenia własnych sieci przystąpiły rządy Belgii, Francji, Wielkiej Brytanii, Austrii i Szwajcarii. W latach kolejnych dołączyły do nich Hiszpania, Portugalia, Luksemburg, Grecja, Dania, Finlandia, Szwecja, Norwegia i Irlandia (Koziarski 2004: 21). Decyzje władz motywowane były tym samymi względami: zwiększającą się liczbą użytkowanych samochodów i rosnącym udziałem transportu drogowego w przewozach zarówno osób, jak i towarów. Mobilność jako idea, wzmocniona przez kapitalistyczną potrzebę szybkiej spedycji, w drugiej połowie XX w. skutkowała myśleniem w kategoriach rozbudowywania infrastruktury drogowej, w tym także autostradowej. Warto zauważyć coś jeszcze: budowa sieci autostradowych miała być remedium nie tylko na zatykające się drogi, rosnącą liczbę aut i potężniejący ruch transportowy, ale także tragicznie wysoki poziom wypadków drogowych. Tylko w Wielkiej Brytanii w 1931 r. na drogach zginęło ponad 7 tys. osób (czyli statystycznie 20 osób dziennie!), a użytkowano wtedy 2,3 mln pojazdów (The Original Highway Code 2008: 6). Obecnie na brytyjskich drogach porusza się ponad 30 milionów aut, ale liczba wypadków drogowych, w porównaniu z latami 30., spadła o połowę. Rozwiązaniem mającym minimalizować ryzyko poruszania się po drogach było wydanie w marcu 1931 r. pierwszego „Kodeksu drogowego”, promowanego jako „zbiór dobrych obyczajów przestrzeganych przez uprzejmych i rozważnych ludzi” (The Original Highway Code 2008: 6). Ten bardzo ciekawy dokument – zasadnie dający się dzisiaj czytać w kategoriach elementu „procesu cywilizacji” Norberta Eliasa (2011a; 2011b), tyle że przesuniętego do nowoczesności – zawierał rozdziały poświęcone kierowcom aut i motocykli, ale także pieszym, woźnicom, jeźdźcom oraz „osobom prowadzącym inne zwierzęta”. Piąte wydanie brytyjskiego Highway Code z 1959 r. po raz pierwszy obejmowało także instrukcje dotyczące bezpiecznego poruszania się po autostradzie. Było to uzasadnione, bowiem rok wcześniej otwarto pionierski odcinek Preston Bypass, w 1960 r. uruchomiono 45 �natomiast pierwszy odcinek autostrady M1. Nie istniały wówczas jakiekolwiek ograniczenia prędkości dla pojazdów jeżdżących autostradą. Bardzo szybko okazało się to błędnym rozwiązaniem i po serii gigantycznych karamboli w gęstej mgle, już w 1965 r. ograniczono dopuszczalną prędkość do 70 mil na godzinę (The Original Highway Code 2008: 91). Nowoczesny „proces cywilizacji”, dotyczący kierowców, a szczególnie użytkowników dróg, postępował w ten sposób naprzód. Dynamiczny rozrost europejskich sieci autostradowych należy także lokować w kontekście ekonomicznym. Hartmut Kaelble w Społecznej historii Europy w następujący sposób puentował lata 50. i 60.: „Europejskie społeczeństwo przemysłowe przeżywało swój ostatni szczytowy okres (…). W tym czasie nastało społeczeństwo masowej konsumpcji, a wraz z nią era samochodu i telewizji” (Kaelble 2010: 308). Podkreślić należy przy tym, że w krajach dawnego Bloku Wschodniego procesy te, a więc także szybka budowa nowoczesnej infrastruktury drogowej, występowały w mniejszym natężeniu. Faworyzowany przemysł ciężki potrzebował raczej przewozu ładunków masowych, obsługiwanych przez linie kolejowe. Autostrady zaczęto włączać do planów inwestycyjnych dopiero na przełomie lat 60. i 70., a realizowano je później, często tylko w części i bardzo długo. W konsekwencji, nie tworzyły one systemów, nie były też połączone z sieciami autostrad Europy Zachodniej. W znaczący sposób zmieniały się zasady finansowania inwestycji autostradowych. Do początku lat 60. w Europie dominował państwowy patronat: w Niemczech, Holandii, Belgii i Wielkiej Brytanii budowa i utrzymanie systemów drogowych były finansowane niemal wyłącznie ze środków budżetu państwa. W kolejnej dekadzie we Francji, Hiszpanii, Włoszech i Portugalii wprowadzono tzw. model użytkownika. Polegał on na refinansowaniu inwestycji oraz finansowaniu eksploatacji, które bazowało na środkach pozyskanych z opłat. Przy czym wielkość opłat pobieranych za korzystanie z autostrad uzależniona była albo od wielkości samochodu albo od długości przejechanego odcinka (Koziarski 2004: 25). Lata 90. przyniosły kolejne zmiany i nowe regulacje. Dotychczasowe rozwiązania okazały się coraz mniej skuteczne w obliczu 46 kryzysu budżetów publicznych i jednoczesnego ciągłego wzrostu natężenia ruchu drogowego. Sięgnięto zatem po dwa modele: Public-Private Partnership (PPP) oraz Built-Operate-Transfer (BOT). Inwestycje, które powstają w ramach tych dwu modeli refinansuje się z opłat drogowych. Zakłada się w tych przypadkach współpracę między jednostkami administracji publicznej (rządowej oraz samorządowej) i podmiotami prywatnymi. Współpraca taka opiera się na długoterminowych umowach, a prywatyzacji ulega jedynie sfera działań gospodarczych, w wypadku autostrad obejmująca ich finansowanie, budowę, eksploatację i utrzymanie. Natomiast kwestie dostępności usług i ich poziomu pozostają w gestii władz publicznych. Jakkolwiek oba modele mieszczą się w polu koncesjonowania, to istnieją między nimi pewne różnice. Formuła „zbuduj-eksploatuj-przekaż” (BOT) dotyczy raczej pojedynczych inwestycji, a nie całych sieci. Refinansowanie inwestycji częściej przeprowadza się też ze środków publicznych niż opłat nakładanych na użytkowników. W tym kontekście wymowna jest globalna dynamika sięgania po drugi model, czyli partnerstwo publiczno-prywatne (PPP). O ile w 1997 r. świadomie stosowano go w pięciu krajach (Wielka Brytania, Austria, Australia, Japonia, RPA), o tyle w 2010 r. rozwiązania tego rodzaju obecne były w większości państw świata (Raport o partnerstwie publiczno-prywatnym w Polsce 2013: 13). Domeną stosowania PPP na świecie jest edukacja, jednak najwyższa wartość realizowanych projektów dotyczy infrastruktury drogowej (Raport o partnerstwie publiczno-prywatnym w Polsce 2013: 31). Autostrada A2 powstała właśnie na zasadach modelu partnerstwa publiczno-prywatnego. 30 października 2000 r. – po długotrwałych negocjacjach – spółka Autostrada Wielkopolska S.A. podpisała umowę zamknięcia finansowego Umowy Koncesyjnej. W myśl jej postanowień, autostrada A2 Świecko-Nowy Tomyśl-Konin stała się drogą koncesjonowaną, powstałą ze środków niepublicznych, pochodzących m.in. od Credit Lyonaise i Commerzbanku. Skarb Państwa natomiast udzielił gwarancji pożyczkowych (Koziarski 2004: 141). Należy dodać, że Autostrada Wielkopolska 47 �S. A. była pionierskim w Polsce podmiotem niepublicznym zaangażowanym w budowę infrastruktury autostradowej. Oczywiście, autostrada nie jest tylko obiektem materialnym, czy elementem programów politycznych i strategii ekonomicznych. Upowszechnienie się tego typu dróg stało się faktem kulturowym, który wyraża się w czymś więcej niż liczba aut czy wielkość przewozu. Widać bowiem wyraźnie, że autostrada stała się także czymś na kształt toposu, a może nawet mitu w znaczeniu, które nadał temu terminowi Roland Barthes (2000). Znaczące jest, w jaki sposób francuski semiolog opisywał auto: „Myślę, że samochód jest dzisiaj wystarczająco dokładnym odpowiednikiem wielkich gotyckich katedr (…) wielkim tworem epoki powstałym w namiętnej wyobraźni nieznanych artystów, prowadzonym w marzeniach, jeśli nie na jawie, przez cały naród, który przywłaszcza sobie pod jego postacią przedmiot całkowicie magiczny” (Barthes 2000: 190)4. „Magiczność” samochodu miała brać się z jego „nowości” i „doskonałości” o raczej nadprzyrodzonym rodowodzie. Takie atrybuty auta, jak prędkość, aerodynamiczność i komfort zostały przez jego „publiczność” nie tylko przyjęte, ale także powitane z entuzjazmem. Który następnie szybko przemienił się w postawę dostosowania i użyteczności – „Trzeba się do tego przyzwyczaić” (Barthes 2000: 192). Można powiedzieć, że w tym spuentowanym przez Barthesa procesie – od zachwytu do utylitaryzmu – zawiera się także najbardziej popularna postawa wobec autostrady. Wprowadzana jako wspaniała nowinka inżynierska, będąca przy okazji lekiem na bezrobocie, kryzys ekonomiczny i zapchane szlaki komunikacyjne, ostatecznie stawała się przedmiotem użytku, do którego zalet i wad należało się po prostu przyzwyczaić. Co jednak wcale nie oznaczało zniknięcia „magicznych” atrybutów, które autostradzie są przypisywane. Najsłynniejszą autostradą, biorąc pod uwagę liczbę nawiązań i odwołań, jest amerykańska U.S. Road 61, powszechnie znana jako „The Blues Highway”. Przebiega ona przez deltę Missisipi oraz miasto Memphis, co ściśle łączy ją z historią muzyki (a także polityki) amerykańskiej. Przy tej autostradzie wychowywał się mianowicie 4 48 Pamiętajmy, że za emfazą Barthesa krył się także bardzo prozaiczny powód: badacz napisał cytowany tekst na zamówienie producenta aut firmy Citroën. Elvis Presley, w usytuowanym przy niej motelu zastrzelono w 1968 r. Martina Luthera Kinga, Jr. Jej nazwa bardzo często pojawiała się w tekstach piosenek bluesowych, wykonywanych choćby przez Freda McDowella czy Jamesa „Son” Thomasa. Najbardziej znanym odniesieniem do niej pozostaje z pewnością płyta Boba Dylana z 1965 r. zatytułowana „Highway 61 Revisited” (z utworem „Like a Rolling Stone”, wielki przebojem wykonywanym w kolejnych dekadach przez wielu wykonawców). O tytułowej autostradzie opowiada jedna z pierwszych rockowych piosenek w dorobku tego artysty. „Highway 61” jest ciągiem surrealnych obrazów, a o samej autostradzie mówią w tej piosence Bóg, bezdomny, hazardzista, złodziej; w rezultacie staje się ona uniwersalnym punktem odniesienia, zarówno dla spraw doczesnych, jak i nadprzyrodzonych. Całość rozpoczyna się od poruszającego zdania: „Zabij dla mnie syna – Bóg do Abrahama rzekł”. Przypomnę, że trwała wojna w Wietnamie, zatem przywołana fraza zasadnie da się odczytywać jako wyraz „konfliktu pokoleń i silnego impulsu antyautorytarnego” (Jarniewicz 2016: 174). Gdy po latach na kampusie Uniwersytetu w Princeton postawiono pomnik poświęcony pamięci studenckich działaczy antywojennych, przedstawiał on współczesnego Abrahama z nożem w ręku i skrępowanego młodzieńca, czekającego aż zostanie złożony w ofierze ojcu (Jarniewicz 2016: 174-175). Należy dodać, że „Highway 61 Revisited” jest jedną z najważniejszych płyt Dylana: powstała ona jako wyraz buntu zarówno wobec establishmentu i kultury klasy średniej, jak i fanów muzyka, którzy nie chcieli zaakceptować jego pracy z zespołem rockowym używającym elektrycznych instrumentów. Znaczenie obecnej w tytule autostrady w tym wypadku bliskie było wolności, swobody jednostki, możliwości wykroczenia poza społeczne normy i ograniczenia5. Nie bez znaczenia w tym kontekście jest fakt, że jedna z najbardziej cenionych biografii Dylana autorstwa Howarda Sounesa nosi tytuł Autostradą do sławy (Sounes 2008). 5 Gwoli ścisłości dodajmy, że motyw autostrady pojawiał się także w innych utworach Dylana. Przykładem „It’s All Over Now, Baby Blue” z płyty Bringing It All Back Home wydanej w 1965 r. z frazą: „Autostrada jest dla hazardzistów, lepiej instynktem się kieruj” (Bob Dylan 1991: 54). 49 �Artystyczne skojarzenia związane z autostradą nie wyczerpują się oczywiście w idiomie wolności, reprezentowanym przez tekst Dylana i amerykańskie piosenki bluesowe. W 1973 r. w Stanach Zjednoczonych ukazała się powieść Autostrada (Expressway) autorstwa Howarda Northa (1977). Pod pseudonimem skrywał się popularny autor Elleston Trevor, znany głównie jako twórca powieści szpiegowskich (z postacią Quillera). Akcja Autostrady rozgrywa się w ciągu trzech upalnych dni weekendu łączącego się ze świętem narodowym USA, 4 Lipca. Z Nowego Jorku do ośrodków wypoczynkowych w New Jersey nad Atlantykiem wyjeżdżają ponad 3 mln ludzi. Na wielopasmowej autostradzie tworzą się wielomilowe korki, dochodzi do kolizji i morderstw. Płynności i bezpieczeństwa ruchu pilnuje policja drogowa, wyposażona w najnowsze środki łączności, helikoptery i komputery. Autostradowy tłok, jazda zderzak w zderzak i wysoka temperatura są tłem dla wielowątkowej fabuły. North opowiada zazębiające się historie, prezentując osoby pochodzące z różnych klas, grup wiekowych i zawodowych. Autostrada jest w jego powieści synonimem środowiska życia nowoczesnego człowieka. W istocie przypomina metropolię: jest pełna ludzi i maszyn, ruchu i hałasu. Podobnie jak metropolia, autostrada łączy przypadkowe osoby i nieoczekiwanie krzyżuje ich losy. Ogniskuje też wszystkie elementy życia: śmierć, miłość, konflikty, radość. Wydaje się, że North mógłby umieścić swoich bohaterów – ich zachowania, emocje, wypowiedzi – w innych miejscach: na osiedlu mieszkaniowym, w wieżowcu albo na dużym miejskim placu. Wybrał jednak autostradę jako metaforę ich wszystkich. Autostrada ma w jego powieści status naturalnego Lebenswelt czyli swoistego „świata życia”, w którym zwyczajna codzienność krzyżuje się z marzeniami. Za Edmundem Husserlem można przyjąć, że autostrada jest u Northa „wielkim teatrem różnych obiektów, umieszczonych w czasie i przestrzeni, które wiążą się z postrzegającymi je podmiotami, będąc bazą dla podzielanego przez ludzi doświadczenia” (Husserl 1970: 142). Rok później, w 1974 r., na rynku muzycznym ukazała się płyta niemieckiego zespołu Kraftwerk. Czwarty studyjny album zespołu zatytułowano Autobahn. Inaczej niż poprzednie płyty, Autobahn 50 nie zawierał wyłącznie muzyki elektronicznej, obok syntezatorów wykorzystano bowiem także brzmienie skrzypiec, fletu, pianina i gitary. Tytułowy utwór opisuje przemieszczanie się po autostradzie A 555 Kolonia-Bonn, której początki sięgają, jak zaznaczyłem wcześniej, 1932 r. Tekst tego utworu jest raczej prosty: „Wir fahr’n fahr’n fahr’n auf der Autobahn Vor uns liegt ein weites Tal Die Sonne scheint mit Glitzerstrahl Die Fahrbahn ist ein graues Band Weisse Streifen, gruener Rand Jetzt schalten wir ja das Radio an Aus dem Lautsprecher klingt es dann: Wir fah’rn auf der Autobahn”6. Kraftwerk to klasyczny przedstawiciel muzyki elektronicznej, który spopularyzował ten gatunek najpierw w Niemczech, a potem w Europie; dzisiaj uchodzą za pionierów techno i synth popu (Buckley 2013). W latach 70. minimalistyczne brzmienie zespołu miało charakter brzmieniowej i estetycznej rewolucji. Właśnie dzięki kompozycji „Autobahn” muzycy Kraftwerk zyskali sławę muzycznych wizjonerów. Porzuciwszy instrumenty akustyczne na rzecz syntezatorów i automatów perkusyjnych, inspirowali się ekspresjonizmem i futuryzmem. Celem tej „multimedialnej grupy artystycznej” stało się badanie związków między człowiekiem a technologią. W tym wypadku reprezentowaną przez autostradę. Monotonia jazdy autostradą stała się bazą dla kompozycji muzycznej. Powtarzalność „białych linii” na jezdni koresponduje z powtarzalnością fraz muzycznych. Brzmienie instrumentów kojarzy się z pracą silnika i odgłosem mijanych samochodów. Całości dopełnia przetworzony głos człowieka. Niemiecka grupa zbudowała w ten sposób wizję autostrady jako rzeczywistości technologicznej, sztucznej, oderwanej od innych społecznych środowisk i praktyk. O ile przywołana wyżej powieść Northa przekonuje, że autostrada 6 W wolnym tłumaczeniu: „Jedziemy autostradą/Przed nami szeroka dolina/Słońce razi promieniami/Pas drogi jest szarym szlakiem/Białe linie, zielona krawędź/ Włączamy radio/Słychać głos spikera:/Jedziemy autostradą”. 51 �stała się formą życia nowoczesnego człowieka, o tyle utwór Kraftwerk kładzie nacisk na specyficzne cechy autostrady jako kwintesencji rewolucji technologicznej i logistycznej. Różnica w obu wizjach polega na tym, że dla Northa autostrada nie wyróżnia się już niczym spośród innych elementów nowoczesnej cywilizacji, osmotycznie do nich przylega i „pasuje”. Kraftwerk z kolei uwypukla odmienność autostrady jako obiektu, który wywołuje określone emocje i zachowania. W obu jednak przypadkach autostrada jest „miejscem” życia i kultury, gdzie spotykają się ludzie, świeci słońce i gra radio. Autostrada traktowana jako tekst kultury funkcjonowała – co miały pokazać wybrane przykłady – jako wehikuł różnych sensów. Stając się inspiracją dla artystów, przekształcała się jednocześnie z czysto materialnego obiektu, należącego do technologicznego pnia cywilizacji, w symboliczny element kultury, przestrzeń życia, w której pewne wartości i emocje ulegają wyostrzeniu. Nie należy przy tym zapominać o jednym: autostrada mogła ulegać artystycznym odczytaniom i przekształceniom tylko w tych miejscach, gdzie istniała (USA, Niemcy). W polskich warunkach proces oswajania autostrady i definiowania jej jako tekstu kultury musiał być przesunięty o wiele lat. W dodatku, kiedy już mógł się rozpocząć, przyjął specyficzny kształt, przefiltrowany przez idiom disco-polo: „Nie ma jak to na wsi rankiem, wali gnojem i rumiankiem cały tydzień krowy świnie chłopu nigdy to nie minie jest zmęczony obłocony kręci wiejskie farmazony chodzi wciąż nie ogolony spieszy się do swojej żony tańcz tańcz ty dasz radę na wsi kładą autostradę wkładaj rolki zdejmuj buty i jedziemy na zakupy”. 52 Przytoczona wyżej piosenka nosi tytuł „Autobana” i jest częścią repertuaru zespołu The Saturn Band. Utwór zdobył popularność po tym, jak został zaprezentowany wiosną 2014 r. podczas kolejnej edycji telewizyjnego talent show „Must be the music”. The Saturn Band to dwuosobowy zespół ze Zbąszynia w powiecie nowotomyskim. Znany lokalnie dzięki występom w klubach i restauracjach. Oficjalna wizytówka kapeli informuje: „W skład instrumentów wchodzą m.in. trąbka, akordeon, keyboard oraz perkusja. The Saturn Band jest zespołem bardzo uniwersalnym, pragnącym zadowolić każdego klienta, spełnić jego wymagania. Oferujemy Państwu nasze usługi na imprezach i uroczystościach takich jak: wesela, bale sylwestrowe i karnawałowe, studniówki, zabawy, bankiety, imprezy okolicznościowe, a także festyny. Posiadamy bardzo szeroki i doborowy repertuar dostosowany do każdego przedziału wiekowego, który obejmuje utwory biesiadne (z uwzględnieniem najstarszych uczestników imprezy), tzw. przeboje „wiecznie młode” dla 40-latków, a także najnowsze hity z list przebojów – śpiewane również w języku angielskim”7. Amatorskie muzykowanie łączy się, jak widać, z profesjonalnym podejściem do kwestii promocji i tworzenia wizerunku wykonawcy, który „zadowoli każdego klienta”. Na początek zauważmy, że tytuł piosenki to wyraźny germanizm. Słowo „autobana” odnosi się oczywiście do niemieckiego „autobahn”. Forma „autobana” zaliczana jest do grupy regionalizmów śląskich (również jako „autoban”), stąd możliwe i poprawne są wyrażenia, takie jak „wjeżdżać na autobana” lub „wytorbić się na autobanie”8. Co ciekawe, hasło „Autobana” znajdziemy także w śląskojęzycznej wersji Wikipedii. Regionalizm ten pojawił się również w piosence śląskiej grupy kabaretowej Rak „Autobana numer cwai”. Jest to satyryczna opowieść o Erichu, który wyemigrował do Niemiec w poszukiwaniu lepszego życia. Przemieszczając się wielokrotnie między Niemcami a Polską, nabrał w końcu wątpliwości, gdzie naprawdę mieszka: „w aucie, na autobanie?”. Piosenkę spaja 7 8 Cytat ze strony: www.agencjaluxart.com/the-saturn-band (data dostępu: 16.08.2016). Patrz hasło „Autobana” w Wikisłowniku: www.pl.wiktionary.org/wiki/autobana (data dostępu 16.08.2016). 53 �powtarzany refren, zaczynający się od frazy: „Autobanom numer cwai, richtong Doutschland, bo tam raj...” Zacytowana wyżej piosenka The Saturn Band zawiera zestaw spetryfikowanych, ale intensywnie emocjonalnie zabarwionych motywów. „Wieś” jest w niej śmierdząca, pełna świń i krów, a zamieszkujący ją „chłop” to indywiduum raczej odrażające: „obłocone”, „nie ogolone” i „zmęczone”. Z drugiej strony, jest przecież, wyraźny o poranku, zapach ziół, a także rozbijający skorupę nieciekawej codzienności fakt: „we wsi kładą autostradę”. Wydarzenie to nabiera w ramach tego tekstu znamion czegoś przełomowego, pozwalającego na wyrwanie się z dotychczasowej sytuacji, „włożenie rolek” (topos mobilności) i „pojechanie na zakupy” (topos mobilności i konsumpcji). Nie należy przy tym popadać w łatwą drwinę z tego przekazu – w 2011 r. dziennikarz zbąszyńskiego portalu internetowego nie miał wątpliwości, że „Powstanie autostrady oraz węzła pomiędzy Zbąszyniem a Trzcielem można określić inwestycją stulecia” (Rzepa 2011). „Autobana” oddaje zatem atmosferę podniosłości i przełomu, która udzielała się nie tylko muzykom. Nie popełnię w tym kontekście błędu przyjmując, że piosenka The Saturn Band da się odczytywać jako wyraz myślenia potocznego, mającego zresztą silne umocowanie, obecne przecież także w lokalnych mediach. Myślenie potoczne syntetyzuje fragmenty różnych dyskursów, godzi to, co w innych warunkach sprzeczne, sublimuje sprzeczności i konflikty (Hołówka 1986). Jest to możliwe dzięki temu, że potoczność bazuje na stereotypach oraz wyobrażeniowych fantazmatach i jako taka „wyznacza standardy postrzegania i konceptualizowania świata” (Kowalski 2004: 104). Myślenie potoczne – odnoszone do zajmującego nas tutaj zjawiska uruchomienia autostrady – wyrażone w piosence „Autobana” kojarzy je z czymś zdecydowanie pozytywnym. To, że „na wsi kładą autostradę” oznacza rzeczywistą zmianę, wyrwanie z marazmu i „gnoju”, przejście do stanu, w którym można wygodnie i szybko udać się na zakupy, oddać tańcowi i być pewnym, że dzięki temu już w każdej sytuacji „dasz sobie radę”. Prosta, discopolowa rymowanka jawi się ostatecznie jako optymistyczny hymn na część autostrady 54 i modernizacji, oddolny pean pochwalny, spontaniczna ekspresja radości z powodu otwarcia drzwi do nowej, lepszej rzeczywistości. Autostrada jako topos muzyczny i filmowy to z pewnością temat na osobne opracowanie. W tym miejscu chciałem tylko zasygnalizować istnienie wielu znaczeń, jakie zyskuje ona w optyce tych dziedzin twórczości. Znaczenia w istotny sposób ulegają transformacjom, zależnym od miejsca i czasu, w których zostają ustanowione. To, co dla Dylana i Kraftwerk było elementem zastanej i znaturalizowanej już rzeczywistości, dla muzyków z The Saturn Band jest przyczynkiem do opowieści o wielkiej zmianie i początku lepszego życia. Na zakończenie tego wątku chciałbym jeszcze wspomnieć o filmie Kyle’a Smitha z 2013 r. Obraz zatytułowany Blue Highway jest bowiem świetnym podsumowaniem funkcjonowania autostrady w imaginarium współczesnego kina. W filmie pojawia się zbiór charakterystycznych atrybutów zawiązanych z jazdą autostradą, takie jak radio (znane z piosenek bluesowych i utworu Kraftwerk), poszukiwanie przygody, wątek podróży na „Zachód”. Sama autostrada natomiast staje się przede wszystkim drogą do miejsc, w których kręcono popularne filmy (Blue Velvet, The Searchers, Waiting for Guffman). Tym samym, autostrada przekształciła się w integralną część pop-kulturowego mitu. Za bardzo interesujące w kontekście zajmującego mnie tutaj mitu i przekształcania autostrady w tekst kultury należy uznać pojawienie się na polskim rynku czytelniczym dwóch książek. Obie traktują o drodze, ale więcej je dzieli niż upodobnia. Siódemkę i Drogę 816 sygnują dwaj różni autorzy, ale w istocie mamy do czynienia z dwoma stylami pisania i postrzegania drogi, z dwoma sposobami podróżowania i myślenia. W tym sensie można obie książki uznać za literackie modele namysłu, badania i interpretowania rzeczywistości związanej we współczesną infrastrukturą drogową. Siódemka to powieść dziennikarza i prozaika Ziemowita Szczerka (2014). Pierwszego listopada Paweł, dziennikarz internetowego pisma, wyrusza swoim oplem vectra z Krakowa do Warszawy. Symboliczny jest dzień początkowy tej podróży, ale także jej przebieg. Bohater jedzie bowiem tytułową „siódemką”, czyli drogą krajową 55 �numer 7, która biegnie z Żukowa koło Gdańska, przez Warszawę do Chyżnego na granicy ze Słowacją. W powieści jest to jednak coś znacznie więcej: „szos polskich królowa” i „kręgosłup polskiego państwa”, „rozcinający ziemię, z której ta Polska wypływała, które są jej esencją, które nadają jej kształt i ton, bo to rzeczywistość przy Siódemce nadaje ton reszcie kraju” (Szczerek 2014: 23). Fikcyjna opowieść została przez autora potraktowana jako pretekst do opisu przydrogowej realności społecznej, a nade wszystko estetycznej. Jego bohater obserwuje rozpadający się „krajobraz kulturowy” pełen „szyldozy”, płotów odlanych z betonu, z wybojami, chaszczami, polbrukiem i sajdingiem, reklamami i krzyżami powypadkowymi. W żarliwej i jadowitej analizie Szczerka jest to kwintesencja współczesnej Polski. Perspektywa drogi krajowej numer 7 pozwala na wniknięcie w sam środek polskości: i tej wstydliwej, ukrytej, peryferyjnej, i tej budowanej specjalnie na pokaz, dofinansowanej i poddanej rewitalizacji. W obu przypadkach, jak twierdzi Szczerek, efekt jest podobny: „Jedziesz – co prawda – nową autostradą albo wyremontowaną drogą, ale nie bardzo masz się gdzie przy niej zatrzymać, bo miasteczka już dawno straciły swoją formę, bo nikt jej nie pilnował, i stały się przypadkową zbieraniną zabudowań, wybudowań, dobudówek, przybudówek, nadbudówek, zabudówek, budówek. Knajp po małych miasteczkach albo nie ma, albo są mordownie, albo pizzerie Verona bez klimatu, za to z wielkim zdjęciem Krzywej Wieży w Pizie (…). W centrach nie bardzo jest po co się zatrzymywać, bo albo sypią się w kurwę, albo ich rewitalizacja przypomina zły sen (…). I nie ma przestrzeni wspólnej, nie ma społeczeństwa, zdechło i umarło” (Szczerek 2014: 51-52). Perspektywa Drogi 816 (Książek 2015) jest radykalnie inna. Jej autor, Michał Książek, wybiera peryferyjną, najbardziej na wschód wysuniętą arterię Polski. To właśnie droga numer 816, zwana często „Nadbużanką”. Potencjalnie znajduje w ten sposób doskonały temat na ironiczną krytykę rzeczywistości kulturowej, na pewno nie mniej pociągający niż siódemka Szczerka. Leśnik i kulturoznawca (chyba w tej kolejności należy podawać kompetencje Książka) wybiera jednak odmienną optykę. Po pierwsze, wyrusza w drogę 56 pieszo. Osiemset szesnastką przejdzie od Hrubieszowa do Terespola, a potem dalej – aż do Hajnówki. Najpierw wędruje w lutym, podróż domykając latem, już z pomocą autostopu. Po drugie, Książka interesuje droga i jej otoczenie w literalnym sensie. Wędrując pieszo, z plecakiem i lornetką – budząc w mijanych ludziach raczej zaniepokojenie niż ciekawość – skupia się przede wszystkim na obserwowaniu przyrody, jakże bujnej na poboczach, w rowach, zaroślach i pośród konarów drzew. „Ciepłolubna roślinność pontyjska, murawy kserotermiczne i wiśnie za dwa złote. Kościół, synagoga, cerkiew. Sasanka otwarta, łyszczec baldachogronowy i aster gawędka. Tysiąc mieszkańców, kopalnia kredy, góra Uszeście” (Książek 2015: 149) – oto przykładowy raport autora. Jego książka składa się z takich właśnie krótkich zapisków, zwykle każdej odwiedzanej miejscowości poświęcony jest jeden z nich. Książek sypia na trawie, w starych stodołach, czasem „u ludzi”. Rozmawia z nimi, ale nie nachalnie. Tropi lokalną przeszłość, która wyjawia mu swoje sekrety raczej dzięki wiedzy botanicznej autora niż zwierzeniom rozmówców: „odtwarzanie starych miejsc – zagród, dworów, jest możliwe dzięki roślinom, które w przeciwieństwie do ludzi nie porzuciły obejścia. Bez czarny i pokrzywy lubią azot, często więc rosną tam gdzie stały kurniki albo obórki. Fuksje i malwy (…) zdradzają dawny ogródek. Winorośl mogła piąć się po ścianie (…). Kalina koralowa i lilak pospolity zajmowały miejsce pod oknami (…). Podbiał może świadczyć o pożarze” (Książek 2015: 127). Jak wspomniałem, przywołane tutaj opowieści, jakkolwiek zbudowane dzięki drogom i podróżom, więcej dzieli niż łączy. Szczerek bowiem mija to, co opisuje, podczas gdy Książek zatrzymuje się; ten pierwszy przyjmuje perspektywę krajową, ten drugi zdecydowanie lokalną; autor Siódemki wybiera styl aktualnej krytyki społecznej, natomiast autor Drogi 816 kreśli wizję podróży medytacyjnej. Szczerek demonstruje namiętność polityczną, w najmniejszym z kolei stopniu nie zajmuje się przyrodą, Książek zaś rozkłada akcenty dokładnie odwrotnie. Wreszcie: jeden z nich pędzi autem, drugi porusza się pieszo. Dzięki tym skrajnie różnym optykom czytelnik – zwłaszcza ten zainteresowany infrastrukturą drogową 57 �– zyskuje wiedzę o odmiennych sposobach myślenia i przemieszczania się. Oczywiście, ani powieść Szczerka, ani subiektywna opowieść Książka nie należy do zbioru naukowych relacji. Nie w tym jednak rzecz: ich znaczenie polega właśnie na ukazaniu, niejako „w działaniu”, różnych strategii gromadzenia informacji i różnych trybów ich artykułowania. Dla badacza kultury są to sprawy doniosłej wagi. Inną interesującą w tym kontekście narrację stworzył Wojciech Orliński, dziennikarz związany z „Gazetą Wyborczą”, mający na swoim koncie swoisty przewodnik po pop-kulturze amerykańskiej, zatytułowany Route 66 nie istnieje (Orliński 2012). Tym razem Orliński postanowił przejechać samochodem autostradą A4, jak napisał, „pierwszą z ‘dużych’ polskich autostrad ukończoną w całości – od granicy do granicy” (Orliński 2016: 16). To trasa zawarta między słupkami o numerach O (granica polsko-niemiecka) i 669 (granica polsko-ukraińska). Mówiąc inaczej, Orliński postanowił przemierzyć autostradę od węzła Krzyżowa na zachodzie do miejscowości Korczowa na wschodzie. Już na wstępie swojego reportażu zauważył, że autostrada A4 należy do międzynarodowego szlaku E40, łączącego Calais we Francji z Ridderem (kiedyś Leninogorsk) w Kazachstanie, co sprawia, że licząca ponad 8 tys. km trasa jest najdłuższą drogą Europy. Nie ma w tym reportażu wypowiedzi spotykanych po drodze osób. Orliński bazuje na swoich doświadczeniach, zebranej wiedzy („jestem maniakiem infrastruktury”) i osobistej pamięci, związanej z przejazdami niektórymi odcinkami w latach 90. Z tej perspektywy, autor zwraca uwagę na istnienie podobnego szlaku między Brugią a Samarkandą już w starożytności. Jednocześnie podkreśla, że niemal zawsze szlak ten był przecięty: albo trudno przekraczalną granicą, albo toczącą się wojną. Obecnie wzdłuż tej drogi przemieszcza się front wojny na Ukrainie. „Zdaje się, że lata 1992-2014 były unikalną epoką, w której ten szlak był w całości przejezdny”, zauważa (Orliński 2016: 17). Kilka akapitów Orliński poświęca także nazistowskiemu planowi Vernichtung durch Arbeit, czyli „wyniszczania pracą”. W ten sposób powstały bowiem pewne odcinki dzisiejszej A4, zwłaszcza w okolicach Opola i łączące Zgorzelec 58 z Bolesławcem. Prace przy ich budowie kontynuowano aż do 1942 r. Ta droga jest zatem, jak podkreśla, „wielkim cmentarzem”, a cierpienie ofiar „powinien upamiętniać jakiś przydrożny pomnik”. Dziennikarz wychwytuje także momenty, w których przekraczając rozbiorowe bądź przedwojenne granice, wkracza na kolejne odcinki autostrady: z czasów PRL, III Rzeczpospolitej, a nawet rządów Platformy Obywatelskiej (na wschód od węzła Bieżanów). Rozleglejsze warstwy pamięci autora dotyczą zdarzeń doświadczanych przez niego osobiście. Orliński pamięta korki drogowe, fatalną infrastrukturę przydrożną, długie godziny, jakie należało zaplanować na przejazd odcinka, którego przemierzenia dzisiaj moglibyśmy nawet nie zauważyć. Jakkolwiek irytują go wszędobylskie ekrany akustyczne („absurdalne przepisy, każące stawiać ekrany przed byle stodołą”) czy chaos dotyczący pikietażu, czyli kolejności słupków kilometrowych na scalonych dzisiaj, a osobnych niegdyś trasach, to jest on admiratorem autostrad i nowego porządku komunikacyjnego. Otwarcie pisze o konieczności zmiany stereotypowego myślenia na temat podróżowania polskimi drogami. Samochodowa jazda przez „dziki kraj, zdominowany przez gipsowe krasnale, bilbordy (…), tirówki i zajazdy o pretensjonalnych nazwach typu Las Vegas” (Orliński 2016: 18), jest, jego zdaniem, rzeczywistością minioną, przynależną do porządku przeszłości, a co więcej, adekwatnie już i wystarczająco krytycznie opisaną, choćby przez Ziemowita Szczerka. „Stary odruch trzeba dziś zastąpić nowym. Lepiej wzgardliwie minąć obskurne toalety na autostradach niemieckich czy czeskich, żeby dotrzeć do komfortowych polskich kafelków i ciepłej wody w kranie”, deklaruje reportażysta (Orliński 2016: 16). W świetle przywołanych w tym rozdziale literackich narracji, opowieść Orlińskiego jest najjaskrawiej wpisana w dyskurs modernizacyjny. Dziennikarz opowiada o modernizacyjnym sukcesie współczesnej Polski, jako przykład wskazując właśnie autostradę. Zauważmy tutaj, że szydercze utyskiwania cytowanego wyżej Szczerka (a także medytacyjne skupienia Książka) wiązały się z drogami o innym statusie, krajową i wojewódzką. Na ich tle autostrada jawi się jako wielki modernizacyjny skok, namacalny dowód do 59 �zapomnienia o wstydliwej przeszłości. Długość autostrady A4, fakt przemieszczania się na osi wschód-zachód oraz mijanie kolejnych historycznych granic sprawiają, że podróżowanie tym szlakiem można uznać, w duchu Orlińskiego, za cywilizacyjny, mentalny i kulturowy analogon podróżowania słynną amerykańską Route 66. A2: święto modernizacji Powojenna Polska była krajem zniszczonym, ze zdewastowaną infrastrukturą i praktycznie pozbawionym autostrad. Istniejące ich fragmenty były częścią zbudowanych wcześniej odcinków równoleżnikowych. W większości były to inwestycje prowadzone przez III Rzeszę na terenach włączonych do państwa polskiego w 1945 r. Z jednej strony była to tzw. Berlinka, obejmująca odcinki Kołbaskowo-Łęczyca oraz Elbląg-Grzechotki, liczącą łącznie nieco ponad 100 km. Z drugiej strony chodzi o dwukrotnie dłuższą autostradę „śląską”, na odcinkach Olszyna-Brzeg oraz Ujazd-Zabrze. Skala rodzimych przedsięwzięć była znacznie skromniejsza: prace podjęte tuż przed wybuchem wojny pozwoliły na oddanie 20-kilometrowego odcinka drogi krajowej nr 5 między Warlubiem a Osiekiem, w województwie małopolskim. Poważne prace autostradowe podjęto dopiero w latach 70., bazując na planach przygotowanych przez Krakowskie Biuro Projektów Dróg i Mostów (Koziarski 2004: 122). Budowa nowoczesnej infrastruktury autostradowej stała się jednym z priorytetów rządu Edwarda Gierka (1970-1980). Ambitne plany ulegały jednak stopniowej redukcji, w wyniku której przebiegi poszczególnych magistral – południowej i centralnej – ograniczono do kilku odcinków. Ostatecznie i te plany przekroczyły możliwości ówczesnej gospodarki. Gierkowska modernizacja autostradowa ostatecznie sprowadziła się do dwóch elementów: „gierkówki” oraz „olimpijki”. W związku z priorytetowym potraktowaniem Igrzysk Olimpijskich w Moskwie w 1980 r. rozpoczęto prace nad autostradą Września-Konin (ukończone dopiero w 1989 r.), poza tym powstały tylko rozproszone krótkie odcinki (np. Gdynia Chylonia-Pruszcz Gdański, Szczecin Dąbie-Goleniów). Wcześniej, w październiku 1976 r. 61 �z wielką pompą otwarto tzw. gierkówkę, czyli liczącą prawie 300 km drogę szybkiego ruchu Warszawa-Katowice. Oddana przed terminem, na całej długości wyposażona w dwie jezdnie, z obwodnicami większości miast (poza Częstochową), uchodziła za symbol modernizacji Polski lat 70. (choć połączenie z Katowicami ukończono dopiero w 1984 r.). Lata 80. były w zakresie rozwoju infrastruktury drogowej czasem zastoju. Do użytku oddawano jedynie bardzo krótkie odcinki autostrad: Kraków-węzeł Chrzanów, Chrzanów-Byczyna, Balice-stopień wodny „Kościuszko”, Przylesie-Prądy, w sumie liczące mniej niż 100 km (Koziarski 2004: 123). Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że wiele ówczesnych decyzji ma swoje konsekwencje do dzisiaj. Premierem rządu w latach 1985-1988 był Zbigniew Messner, obejmujący to stanowisko po Wojciechu Jaruzelskim. Wykształcony ekonomista miał zrealizować „drugi etap reformy”, w tym także zatwierdzony w 1985 r. plan budowy autostrad i dróg ekspresowych. Plan ten z niewielkimi zmianami obowiązywał także po zmianie ustrojowej. Pozostała po nim także specyficzna, techniczna terminologia. Jej przykładem jest MOP, czyli Miejsce Obsługi Podróżnych. Wyróżnia się obecnie trzy klasy MOP-ów: wypoczynkową (parking, sanitariaty, oświetlenie), wypoczynkowo-usługową (dodatkowo stacja paliw, obiekty gastronomiczne, handlowe, informacja turystyczna) oraz wypoczynkową i usługową (obejmującą również miejsca noclegowe). Drugim przykładem są PPO, Punkty Poboru Opłat. Zarówno MOP-y, jak i PPO określa się nazwami najbliższych na planach miejscowości (przy A2 od zachodu mamy MOP-y Sosna, Gnilec, Koryta, Walewice, Romanówek, Zagaje, Rogoziniec, Chociszewo). Nie stosuje się na razie, znanego z Europy zachodniej, systemu numerycznego, w ramach którego każdemu zjazdowi z autostrady odpowiada kolejny numer. Przełomem w dziejach rozwoju infrastruktury autostradowej w Polsce stała się transformacja ustrojowa, zapoczątkowana w 1989 r. Kompleksowy plan budowy autostrad został przyjęty przez rząd Hanny Suchockiej w lipcu 1993 r. Fakt ten poprzedziło przyjęcie przez Sejm RP uchwały zakładającej, że autostrady w Polsce będą płatne i budowane w systemie koncesyjnym BOT (o którym była 62 mowa w rozdziale pierwszym). Budżet państwa w tej sytuacji był gwarantem modernizacji odcinków już istniejących, dokończenia rozpoczętych oraz wykupu całości ziemi pod planowane autostrady. W 1995 r. powstała Agencja Budowy i Eksploatacji Autostrad (ABiEA), rządowa agencja mająca zajmować się wykupem gruntów, wyborem koncesjonariuszy i nadzorem nad całym procesem budowy autostrad w Polsce. Brakowało jednak prywatnych inwestorów dysponujących odpowiednimi środkami do podjęcia się kosztownych inwestycji drogowych; wkrótce okazało się też, że płatny odcinek autostrady A4 Kraków-Katowice nie gwarantuje opłacalności inwestorowi (Koziarski 2004: 124). Wspomniany odcinek autostrady A4 jest pierwszą wybudowaną w Polsce płatną autostradą, powstałą w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego. Koncesję na przystosowanie istniejących dróg do wymogów płatnej autostrady w 1997 r. otrzymała, na okres 30 lat, firma Stalexport Autostrada Małopolska S.A. Rozpoczęcie poboru opłat nastąpiło 3 kwietnia 2000 r. (Bezpieczna droga do nowoczesności 2011: 10), co wypada uznać za ważną cezurę w historii polskiej infrastruktury. Piętrzące się problemy zmusiły rząd do kolejnych decyzji. W ramach planu „Infrastruktura – klucz do rozwoju” w 2002 r. opracowano nowy program budowy autostrad, powołano także Główną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA). Nowe plany tworzono w oparciu o możliwości związane z funduszami pochodzącymi z Unii Europejskiej. W tym samym roku zaczął także obowiązywać na terenie całego kraju system opłat winietowych za użytkowanie dróg krajowych przez przedsiębiorców zajmujących się transportem drogowym (Koziarski 2004: 126). Wprowadzenie tego systemu miało dwojaką funkcję: uzyskane środki miały zasilić budżet budowy autostrad, dodatkowo zaś konieczność ich wnoszenia miała zahamować „ucieczkę” kierowców z autostrad płatnych na równoległe drogi regionalne. Do przezwyciężenia pozostało jednak coś jeszcze: projektowe dziedzictwo PRL-u, zwłaszcza dotyczące przestrzennego rozplanowania polskich autostrad. W wielu wypadkach przebieg autostrad lokowano w centrach aglomeracji, np. plany gierkowskie zakładały, że A2 zwieńczy swój bieg w Warszawie, w Alejach Jerozolimskich. 63 �Część z tych planów zdołano skorygować, niektóre jednak pozostały w formie pierwotnej. W konsekwencji A4 biegnie dzisiaj serpentynami przez cały masyw Góry Świętej Anny (podobne rozwiązania znamy z Austrii i Niemiec), ulokowano tam nawet MOP o odpowiedniej nazwie. Jest to bardzo niebezpieczny odcinek autostrady, bowiem dochodzi na nim do wypadków trzy razy częściej niż na innych odcinkach (Autostrada A4 2010). Miejsce to budziło jednak emocje także z innego powodu, stało się bowiem symbolem sprzeciwu ekologów wobec budowy autostrad w Polsce. Gdy plany przeprowadzenia A4 przez masyw Góry Świętej Anny okazały się oficjalnym programem rządowym, spotkały się one z silnym, zorganizowanym sprzeciwem. Powstała szeroka koalicja organizacji ekologicznych, obejmująca wiele podmiotów: Kampanie anty-autostradowe z Krakowa, Łodzi i Opola, Pracownię na Rzecz Wszystkich Istot, Instytut na Rzecz Ekorozwoju, Towarzystwo Naukowe Prawa Ochrony Środowiska, Towarzystwo Ekologiczne „Ziemia Przede Wszystkim” oraz Polski Klub Ekologiczny (Raport: Autostrady 1997). Skonfederowane organizacje ekologiczne podjęły bardzo aktywne formy oporu. W dyskursie sprzeciwu uwypuklono trzy elementy: (1) fakt, że autostrada miała przebiegać przez park krajobrazowy „Góra Świętej Anny”, obejmujący masyw wygasłego wulkanu, z gatunkami wpisanymi do Polskiej Czerwonej Księgi (suseł moręgowany, len austriacki) oraz rezerwat geologiczny; (2) kulturowe walory miejsca, będącego ośrodkiem kultu jeszcze w czasach przedchrześcijańskich; (3) historyczne tło, związane z realizacją planów stworzonych jeszcze przez inżynierów Hitlera, który zamierzał obok autostrady wznieść pomnik-mauzoleum Deutsches Freikorps (Wyszyński 1996: 12). Należy zauważyć, że w kampanii sprzeciwu sięgnięto po perswazyjne argumenty: ekologiczne, odwołujące się do ochrony dziedzictwa historycznego oraz patriotyczne. Pisanie listów do urzędników, publikowanie materiałów prasowych („Autostrady – autostraty”), wydawanie specjalnych publikacji („Autostrady – drogie drogo do… nikąd”), specjalne serie koszulek z nadrukami, wlepki, wreszcie „akcja bezpośrednia” na Górze Świętej Anny uczyniły z tego protestu jedną z najważniejszych obywatelskich form oporu wobec budowy autostrad w Polsce. W 1998 r. 64 przez ponad miesiąc pół tysiąca aktywistów blokowało działania ekipy budowlanej. Kres tej akcji przyniosła interwencja wynajętej przez inwestora firmy ochroniarskiej. Ostatecznie, protest nie przyniósł efektu w spodziewanej przez ekologów zmiany przebiegu A4. Już w 1996 r. dokonano bowiem wyłączenia pasa autostrady z obszaru parku, w wyniku czego obszar Parku Krajobrazowego Góra Świętej Anny dzieli się obecnie na część południową i północną. Wspominam o tych znanych wydarzeniach, chcąc podkreślić zmianę społecznych nastrojów. Akcja bezpośrednia na Górze Świętej Anny nie była bowiem odosobniona. Przeciw budowie autostrad protestowano także w Łodzi i Poznaniu. W tym ostatnim, sprzeciw budził plan poprowadzenia A2 przez główne miejskie ujęcie wody na Dębinie. Opór ekologów wzbudziły ponadto plany związane z lubuskim odcinkiem A2, zakładające przecięcie jej przebiegiem Łagowskiego Parku Krajobrazowego (obecnie to Łagowsko-Sulęciński Park Krajobrazowy), co zakończyło się zmianą statusu formalno-prawnego jego terenu (Kotas 1997: 29). Bardzo znamienne jest, że inwestycjom autostradowym podjętym po roku 2000 nie towarzyszyły już gwałtowne akty sprzeciwu. Z jednej strony, dyskurs modernizacyjny uległ zapewne normalizacji i „oswojeniu”, z drugiej natomiast ewentualne wątpliwości ekologów sublimowano budową przejść dla zwierząt, systemów odwadniających, ekranów akustycznych i organizowaniem tzw. konsultacji społecznych. Oczywiście, w opisie powstawania polskiej sieci autostrad najbardziej interesuje mnie jeden jej element, czyli autostrada A2. Jak wspomniałem, w szczątkowej postaci zaczęła ona powstawać na przełomie lat 70. i 80. (chodzi o odcinek Września-Konin). W 2003 r. przebieg A2 znacząco wydłużył się dzięki oddaniu do użytku odcinka Września-Poznań Krzesiny (oraz obwodnicy Poznania na trasie Krzesiny-Komorniki). Kluczowym wydarzeniem dla A2 stało się ogłoszenie przez (ABiEA) międzynarodowego przetargu na sfinansowanie, wybudowanie i eksploatację płatnej autostrady Świecko-Stryków, o łącznej długości 364 km (Koziarski 2004: 141). Postępowanie przetargowe rozstrzygnięto 1 lutego 1997 r.: komisja powołana przez ministra transportu i gospodarki morskiej wybrała ofertę spółki Autostrada Wielkopolska S.A (AWSA). W myśl 65 �podjętych postanowień, firma ta miała zrealizować budowę odcinka A2 Świecko-Nowy Tomyśl-Poznań na zasadach koncesyjnych. Trzeba w tym miejscu chwilę uwagi poświęcić aspektom prawym i finansowym tego przedsięwzięcia. W 1993 r. zarejestrowano sądownie spółkę Autostrada Wielkopolska SA założoną dla wybudowania i eksploatacji pierwszej polskiej autostrady płatnej ze Świecka do Konina. Inicjatorami założenia spółki byli biznesmen Jan Kulczyk i Andrzej Patalas, do 1981 r. dyrektor Dyrekcji Okręgowej Dróg Publicznych w Poznaniu. W gronie założycieli spółki znalazły się m.in. Kulczyk Holding, towarzystwo ubezpieczeniowe Warta, Wielkopolski Bank Kredytowy oraz Imex-Bis, związany z Patalasem. W 1997 r. ważnym udziałowcem spółki stały się Polskie Sieci Elektroenergetyczne. Celem AWSA było wybudowanie i eksploatacja pierwszej w Polsce prywatnej autostrady. Jak możemy dzisiaj przeczytać na stronie Autostrady Wielkopolskiej, „106 km odcinek autostrady A2 Świecko-Nowy Tomyśl to największy projekt infrastrukturalny w Europie realizowany w systemie Partnerstwa Publiczno-Prywatnego”1. W tym przypadku mamy do czynienia z wydarzeniem o charakterze bezprecedensowym, kluczowym dla procesu prywatyzowania gospodarki i przestrzeni publicznej, a także myślenia w kategoriach systemu liberalnego kapitalizmu. Tym samym budowa A2 staje się jednym z ognisk transformacji ustrojowo-ekonomicznej. Początkowo AWSA miała wybudować i eksploatować odcinek o długości 360 km (Świecko-Stryków), a koncesja obejmowała okres 30 lat. Z powodu braku wystarczających środków na podjęcie budowy – a także obaw związanych z rentownością eksploatacji – firma Kulczyka nie podejmowała jednak prac. W konsekwencji, w latach 1998-1999 pierwotną umowę koncesyjną z rządem uzupełniono o cztery aneksy. W myśl ich postanowień cofnięto koncesję na odcinek Konin-Stryków (wcześniej z koncesjonowania wyłączono ponadto 13-kilometrową obwodnicę Poznania, sfinansowaną dzięki grantowi Phare), a dwie pozostałe koncesje, czyli Konin-Nowy Tomyśl oraz Nowy Tomyśl-Świecko, wydłużono na okres 40 lat (Budowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do 1 66 Cytat ze strony www.autostrada-a2.pl (data dostępu: 03.08.2016). Świecka – studium przypadku 2011). Ostatecznie zatem, koncesjonowaniu podlega 255-kilometrowy odcinek, który po wygaśnięciu umowy w 2037 r. zostanie bezpłatnie przekazany na własność Rzeczypospolitej Polskiej. Grunt pod autostradą wciąż pozostaje własnością Skarbu Państwa, a spółka odprowadza za jego użytkowanie opłatę dzierżawną. Cały projekt finansowany był z trzech źródeł: (1) polskich i zagranicznych kredytów bankowych – 26% całkowitych kosztów realizacji; (2) środków własnych koncesjonariusza – 12%; (3) kredytu udzielonego przez Europejski Bank Inwestycyjny – 62%. Miliard euro od EBI było najwyższą kwotą przeznaczoną przez tą instytucję na jakikolwiek projekt infrastrukturalny w Polsce (Bu‑ dowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do Świecka – studium przypadku 2011). Co więcej, spółka uzyskała gwarancje państwa na pożyczkę w wysokości 267 mln euro. Była to największa gwarancja udzielona przez polski rząd prywatnemu przedsięwzięciu (Matys 2000). Sam Kulczyk tak tłumaczył dziennikarzowi ten finansowy mariaż: „Autostrady to prywatny projekt dla państwa. Autostrada na całym świecie jest czymś, co powinno robić państwo. (…) Nie traktuję tego w kategoriach największego interesu, ale jako wyzwanie społeczne. Państwo jest beneficjentem, nie my” (Matys 2000). Skala opisywanego tutaj przedsięwzięcia miała nie tylko wyjątkowy wymiar finansowy, ale także inżynieryjny i technologiczny. AWSA jako pierwsza w Polsce zleciła badania wykonalności projektu (feasibility study – Koziarski 2004: 141). Odcinek Świecko-Nowy Tomyśl miał stać się ponadto najdłuższym w Polsce odcinkiem autostrady o nawierzchni betonowej z wyeksponowanym kruszywem (Budowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do Świecka – studium przypadku 2011). Podkreślając nowatorstwo oraz skalę ekonomiczną i inżynieryjną przedsięwzięcia związanego z budową A2, miałem na uwadze nie tylko jego skutki infrastrukturalne. Jakkolwiek włączenie Polski do sieci autostrad europejskich – A2 jako element trasy E30 z Cork w Irlandii do Omska w Rosji – i stworzenie dogodnego kanału komunikacyjnego między Berlinem a Poznaniem, a dalej Warszawą, to rzecz niezwykle istotna. Gigantyczne pieniądze, długotrwałe 67 �negocjacje z kolejnymi rządami, zaangażowanie zagranicznych instytucji bankowych i firm, a także postać Jana Kulczyka wywoływały bowiem także konkretne efekty społeczne. Gremia eksperckie nie były zgodne co do oceny przedsięwzięć sygnowanych przez Kulczyka, w tym także logiki finansowania budowy autostrady A2. Zwraca się choćby uwagę na konieczność spłaty po 20 latach od podpisania umowy gwarantowanej przez państwo pożyczki. Wraz z odsetkami będzie to kwota rzędu 700-800 mln euro. Ewentualne problemy z jej spłatą, ostatecznie obciążą skarb państwa (Matys 2000). Działalnością biznesową Kulczyka „żyło” ponadto wielu obywateli. W związku z jej rozmachem i pobudzającymi wyobraźnię kwotami, pojawiło się wiele plotek i podejrzeń, dotyczących domniemanych malwersacji, przekupstwa i wyprowadzenia ogromnych pieniędzy ze Skarbu Państwa. Ich personifikacją stał się Jan Kulczyk. Pochodzący z Poznania biznesmen był jednym z najaktywniejszych polskich przedsiębiorców na arenie międzynarodowej, od 2002 r. sukcesywnie wskazywany przez „Forbes” jako najbogatszy Polak. Z drugiej strony łączono go z przypadkami nieuczciwych prywatyzacji i działaniem na styku biznesu i polityki, co nawet przywołany „Forbes” skłoniło do uznania go „za niejednoznaczny symbol (…) pewnej ery w dziejach polskiego biznesu” (Gawęda 2015). Prowadzone przez nas badania na temat skutków budowy autostrady A2 dla osób wcześniej związanych z drogą krajową 92 – o czym szerzej w kolejnych rozdziałach – ujawniły głęboką awersję wobec osoby Kulczyka. Jest to istotne o tyle, że jego postać stała się niejako symbolem powstawania autostrady A2, jej ikoną. Znamiennie brzmią sformułowania zawarte we wspomnieniu, opublikowanym w rok po nagłej śmierci Kulczyka, a podpisane przez „Zarząd i pracowników Autostrady Wielkopolskiej SA”: „Odszedł największy polski przedsiębiorca działający globalnie (…) odegrał ważną rolę w transformacji polskiej gospodarki (…) To dzięki Jego wizji, osobistemu zaangażowaniu i uporowi, od lat setki tysięcy polskich kierowców może korzystać z pierwszej koncesyjnej autostrady łączącej Polskę z Europą. W dniu otwarcia odcinka autostrady do granicy z Niemcami, mówił, że dzięki temu projektowi połączył 68 Stryków z Lizboną (…) Dr Jan Kluczyk stworzył największe działające globalnie polskie imperium biznesowe XX wieku.”2 Mamy w tym tekście wyraźne tropy. Po pierwsze, wskazanie na niezwykłość postaci biznesmena, jego nieprzeciętną rolę zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej. Po drugie natomiast, podkreśla się nieodzowność Kulczyka, jego „wizji, zaangażowania i uporu” w zakończonym powodzeniem projekcie budowy autostrady A2, która nie tylko usatysfakcjonowała „setki tysięcy kierowców”, ale też „połączyła Stryków z Lizboną”, a zatem scaliła polską prowincję z europejskim centrum. Budowany w taki sposób publiczny wizerunek Kulczyka – także po jego śmierci – podsycał społeczne zainteresowanie i kontrowersje. Zjawisko to wykazuje pewne elementy wspólne z mechanizmem „kozła ofiarnego”, opisanym przez René Girarda (1987). Doświadczana przez wiele osób trauma, związana z uruchomieniem autostrady A2 i marginalizacją DK92, wymagała znalezienia winnego tej sytuacji: sprawcy i animatora zmian, które naruszyły znaturalizowany stan istniejący. Owym winowajcą nie mogła stać się autostrada, będąca wszak bytem sztucznym, nieożywionym, a w związku z tym nie wywołującym emocjonalnie podbudowanych ocen i stereotypów. Żywym, budzącym emocje (i bardzo bogatym) kozłem ofiarnym stał się w tej sytuacji główny prywatny inwestor A2. Stan odczuwalnego kryzysu i dezintegracji doprowadził do wielu form słownej agresji wobec Kulczyka. Narzekania na bezwzględnego „kapitalistę”, bogacza skupionego tylko na własnym zysku i oskarżenia o korupcję to główne elementy tej dyskredytującej narracji. Charakterystyczna jest w tym kontekście opinia właściciela hotelu w Brójcach (wyrażona jeszcze przed śmiercią biznesmena): „Cały ten kryzys jest winą Kulczyka, to on blokuje budowę zjazdów. Bo czy jemu zależy na tym? Nie. Kulczyk bierze pieniądze za przejazd autostradą, za grunt dla firm działających przy A2 i procent od ich obrotu (…) A miejscowi urzędnicy siedzą u niego w kieszeni.” Hotelarz z Rzeczycy był podobnego zdania, twierdząc, że Kulczyk celowo blokuje budowę zjazdów z autostrady – postrzeganych jako 2 Wspomnieniowy nekrolog został wydrukowany w „Gazecie Wyborczej” i „Głosie Wielkopolskim” 29 lipca 2016 r. 69 �szansa na wyście z marazmu i dopływ spodziewanych klientów – bowiem dzięki temu więcej pieniędzy wpływa do jego kieszeni. Co więcej, grunty, na których powstały zjazdy, zostały wcześniej kupione wyłącznie dzięki łapówkom, ostatecznie trafiającym do biznesmena, który przecież znał plany ich budowy. Wiele podobnych wypowiedzi znaleźć można także na stronach internetowych. Co znamienne, w tym dyskredytującym dyskursie nie pojawiał się wątek obcego (domniemanego czy też realnego) pochodzenia etnicznego bądź narodowego Kulczyka, co jest tak istotne w Girardowskiej logice „kozła ofiarnego”. Najważniejsza – i najbardziej stygmatyzująca – była jego bardzo wysoka pozycja społeczna i niemal legendarny majątek. To one zajęły miejsca i przejęły funkcje obcego pochodzenia. Można powiedzieć, że w tym przypadku „trauma wielkiej zmiany” (Sztompka 2000) wyraziła się poprzez specyficznie pojmowaną świadomość różnic klasowych. Omawiając prawne, ekonomiczne i społeczne okoliczności towarzyszące powstawaniu A2, nie sposób pominąć przeszłości starszej niż lata po 1989 r. W rozdziale pierwszym przypominałem program budowy autostrad lansowany i realizowany przez III Rzeszę. Chciałbym teraz do tego wątku powrócić. Jak bowiem wspomniałem wyżej, na terenach okupowanych przez Niemcy – a zwłaszcza w zachodniej i północnej Polsce – trwanie wojny nie zahamowało infrastrukturalnych ambicji Hitlera. Z chwilą utworzenia na części okupowanych ziem polskich Kraju Warty, niemieccy planiści postanowili go połączyć z istniejącą już w Niemczech siecią autostrad. Korporacja Reichsautobahn zakończyła opracowywanie stosownych planów na początku 1940 r. Zakładały one scalenie autostrady łączącej Berlin i Frankfurt nad Odrą (oddanej do użytku w 1937 r.) z Poznaniem, a docelowo także Łodzią, Warszawą i Mińskiem. Obok połączeń autostradowych z Gdańskiem i Krakowem, uznano ten odcinek za szczególnie ważny „ze względów wojennych” (Zeller 2007: 75). Przeprowadzone wówczas prace obejmowały przede wszystkim przygotowanie gruntu na wyznaczonych odcinkach, a także budowę kluczowych mostów i zjazdów. Roboty wstrzymano ostatecznie w 1943 r., gdy wojska nazistowskie zostały zatrzymane na froncie 70 wschodnim. Początkowo autostradę budowała niemiecka młodzież, potem pośpiesznie kierowana do walk na froncie wschodnim. Jej miejsce zajęli robotnicy przymusowi. Była to głównie ludność żydowska, przywożona z największego w Kraju Warty getta w Łodzi. Później dołączyli do nich także jeńcy wojenni różnych narodowości. W rejonie planowanego przebiegu autostrady powstało w ten sposób ponad 20 obozów pracy przymusowej (Ziółkowska 2005), określanych ogólnie jako Reichsautobahnlager (RAB Lager). Ich sieć była na tyle gęsta, na ile wymuszała to skala robót: poczynając od zachodu – Rzepin, Bielice, Pniów, Torzym, Poźrzadło, Jezioro Łagowskie, Żelechów, Lubrza, Jordanowo, Brójce, Rogoziniec, Przychodzko, Bolewice, Wąsowo, Turkowo, Okusz, Cieśle, Gołuski, Żabikowo, Luboń, Starołęka, Krzesiny. Szacuje się, że do obozów RAB deportowano łącznie ponad 10 tys. Żydów. Robotników zmuszano do prostych, ale wyczerpujących fizycznie prac: musieli karczować drzewa, sypać wały ziemne, układać tory kolejki wąskotorowej, budować fundamenty, usuwać czarnoziem z pasa przebiegu autostrady. Warunki pracy i życia w obozach były wyniszczające. W jednym tylko obozie Brätz (obecnie Brójce) życie straciło około 2 tys. ludzi. Po zakończeniu projektu budowy autostrady, pozostali przy życiu robotnicy w większości trafili do obozów zagłady (Mnichowski 1978)3. Nazistowski projekt autostrady Berlin-Frankfurt nad Odrą-Poznań stawia nas przed frapującym paradoksem. Okazuje się mianowicie, że potransformacyjna budowa autostrady A2 – pod inną nazwą, prowadzona przez inne państwo i powodowana innymi celami – ma swoje źródła w planach III Rzeszy. Inaczej mówiąc, A2 została zainicjowana jako projekt totalitarny. Był to element agresywnej polityki, mający wspierać militarne plany szybkiego przemieszczania wojsk, ludzi i towarów, pociągający za sobą tworzenie karnych obozów oraz eksterminację przymusowych robotników. 3 Instytut Pamięci Narodowej prowadzi obecnie śledztwo w sprawie eksterminacji przez funkcjonariuszy III Rzeszy Niemieckiej w latach 1939-1942 w obozie Kreuzsee koło Rzepina (Reppen) żydowskich robotników przymusowych, pracujących przy budowie autostrady Berlin-Świecko. Chodzi o przestępstwo określone w art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami. 71 �Najbardziej bodaj niezwykle jest to, że zaprojektowany przez Reichsautobahn przebieg autostrady Frankfurt nad Odrą-Poznań zachował się przez kolejne dekady. W lokalnym krajobrazie pozostały wyraźne ślady tamtych działań, przede wszystkim w postaci pasa ziemi, nie objętego ani działalnością rolniczą ani gospodarką leśną. W wielu miejscach tego pasa zachowały się także elementy przygotowywanej przez planistów III Rzeszy infrastruktury: betonowe przęsła mostów, filary, wsporniki, wały ziemne i nasypy. Szczególnie wiele takich elementów przetrwało na terenie województwa lubuskiego. Są to choćby nasypy nad Jeziorem Łagowskim, nasypy i filary w okolicach Brójec, ale także wały na obszarze miasta Poznania czy fundamenty pod wiadukt w Luboniu (Kolbuszewska 2003). Na marginesie należy dodać, że podobnie wyglądała sytuacja w przypadku autostrady A4. Dziennikarz Marcin Rogoziński, specjalizujący się w tematyce polsko-niemieckiej, w 2008 r. pisał: „W Brójcach dziwna budowla znajdowała się tuż przy ‘starej’ A2 i wyglądała niczym przęsło zerwanego mostu, prowadzącego donikąd. Koło Rzepina wielki, szary blok był w stanie udźwignąć wiadukt, lecz służył za cokół reklamie klubu nocnego. W Pniowie betonowe ściany udzielały azylu amatorom tanich win. Niektóre z tych dziwnych tworów architektury można było zobaczyć do niedawna z okien pociągu do Berlina. Przed rokiem znikły, a wraz z nimi ślady po pierwszym etapie budowy autostrady Rzeszy” (Rogoziński 2013). Ten specyficzny typ materialnego dziedzictwa III Rzeszy dopiero w ostatnich latach stał się przedmiotem badań historyków i archiwistów4, a także zainteresowania mieszkańców. Jednym z nich jest Matthias Diefenbach, krajoznawca z Frankfurtu nad Odrą, „Wessi”, ożeniony z Polką. Zdając sobie sprawę z ubóstwa archiwalnych danych dotyczących RAB Lager i budowy autostrady przez nazistów, na własną rękę próbuje rekonstruować przeszłość. Tym bardziej, że jej ślady były szybko zacierane przez aktualnie prowadzone prace: „W ciągu jednego roku i dwóch zim wykonano zakrojone na 4 72 W Żabikowie koło Poznania od 1979 r. działa Muzeum Martyrologiczne. Jedna ze stałych wystaw tego muzeum nosi tytuł „Reichsautobahnlager. Obóz pracy przymusowej dla Żydów 1941-1943”. ogromną skalę prace związane z budową mostów i roboty ziemne”, Diefenbach nie krył swojego zdziwienia (Rogoziński 2013). W okresie bezpośrednio poprzedzającym prace przy budowie A2 organizowano wycieczki śladami prac zaprojektowanych jeszcze przez inżynierów Hitlera. Miała je w swojej ofercie firma turystyczna HeimatReise z Frankfurtu nad Odrą. Jak dowiadujemy się z oficjalnych dokumentów, HeimatReise specjalizuje się w trzech obszarach: (1) podróże byłych mieszkańców lub ich potomków do Obwodu Kaliningradzkiego; (2) „kulturalno-historyczne” wycieczki po województwie lubuskim, które „posiada trudną historię”; (3) oprowadzanie po Słubicach i Frankfurcie nad Odrą (HeimatReise 2010). Oferta „wycieczki krajoznawczej” pod nazwą „Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy (Reichsautobahn)” obejmowała 12 km spaceru oraz obiad w cenie 80 złotych za całość. Istniała także możliwość przejazdu trasy wycieczki autokarem. Wszystko miało rozpoczynać się przed dworcem kolejowym we Frankfurcie nad Odrą, a następnie zaplanowano przystanki w różnych miejscach między Frankfurtem, Rzepinem, Torzymiem i Łagowem. Organizator zapowiadał: „W trakcie wycieczki poznamy przebieg autostrady, obejrzymy ruiny mostów mających łączyć jej poszczególne odcinki i zmiany w krajobrazie, odwiedzimy miejsca zapomnianych obozów pracy oraz poznamy tło tej w dużym stopniu nieznanej budowy” (Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy [Reichsautobahn] 2009). W charakterystyczny sposób sformułowano ponadto ideową bazę wycieczki: „Od kilku lat znowu planowana jest budowa autostrady Frankfurt nad Odrą-Poznań, mająca przebiegać tą trasą, co autostrada zaprojektowana w latach 30. XX w. Ma ona powstać najpóźniej do rozpoczęcia Euro 2012. Jeszcze w tym roku ma się rozpocząć przebudowa historycznych pozostałości, ruin i śladów po dawnej autostradzie, której planowanie rozpoczęto w 1937, a budowę – w 1941 r.” (Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy [Reichsautobahn] 2009). Uczestniczący w wycieczce Rogoziński wspomina5, że jej pierwszym punktem była frankfurcka dzielnica Güldendorf i poszukiwanie 5 Informacje uzyskane dzięki prywatnej korespondencji w lipcu 2016 r. 73 �śladów po znajdującym się tam podczas II wojny światowej obozie dla robotników przymusowych. Potem zatrzymywano się wszędzie tam, gdzie możliwe do zauważenia były pozostałości nazistowskich prac autostradowych: w okolicach Rzepina, Pniowa i Torzymia. Na fotografiach dokumentujących to zdarzenie widać niewielką grupę uczestników – moim zdaniem inicjatywa Diefenbacha zasługuje jednak na uwagę, stanowiąc ciekawy przykład zainteresowania materialnym dziedzictwem przeszłości, tym razem w postaci infrastrukturalnych elementów budowy nazistowskiej autostrady. Na tym jednak nie wyczerpują się echa przeszłości. Krajobraz lokalny bowiem w jeszcze jeden sposób przechował pamięć o projekcie Reichsautobahn. Należy pamiętać, że ekspansja militarna III Rzeszy – i towarzyszące jej ekspansja infrastrukturalna – traktowane były w kategoriach cywilizacyjnych. Autostradą prowadzącą na wschód mieli przemieszczać się nie tylko ludzie (w tym wojsko) i towary (broń i aprowizacja), ale również „cywilizacja” i niesiony przez nią „postęp”. Tym samym, akt tworzenia autostrady stawał się elementem ekspansji kulturowej III Rzeszy, wyrażającej się w postaci kształtowania pożądanego krajobrazu. Zakładano, że podróżujący gotową już autostradą będą spoglądać na typowo „germańskie” krajobrazy, dlatego zakładano specjalne kultury leśne. Składały się na nie młodniki określonych gatunków drzew, takich jak dęby, buki i klony. Symbolicznie wiązane z germańskością, wyselekcjonowane gatunki drzew miały rosnąć wzdłuż zaprojektowanej drogi i zastąpić dominujące wcześniej sosny i brzozy. Proces kształtowaniu krajobrazu zgodnie z „duchem narodu” miał swoje źródła we wpływowych poglądach Friedricha Ratzela. Określający się jako „antropogeograf ”, Ratzel był promotorem i twórcą stanowiska determinizmu geograficznego. Dowodził, że można wykazać łączność między danym regionem a zamieszkującymi go ludźmi i ich kulturą. W kulturze tej miałyby bowiem odbijać się cechy lokalnego krajobrazu, z drugiej strony natomiast mieszkańcy danego regionu mieliby kształtować ów krajobraz w zgodzie z własną duchowością. Ekspresją tych założeń jest opus magnum Ratzela, czyli trzytomowe Völkerkunde (Ratzel 1895-1901). Każdy z opisywanych ludów jest tam przypisany konkretnemu regionowi, 74 izomorfizm ludu i miejsca uważany jest za naturalny. Ratzel przekonywał ponadto, że nie istnieje coś takiego jak „wyłącznie czysty krajobraz naturalny” (Naturlandschaft), czego przykładem był dla niego choćby krajobraz niemiecki. Dobitnie przekonuje o tym już okładka pracy Deutschland. Einführung in die Heimatkunde, ukazująca sielski górski krajobraz, z błękitnym okiem jeziora i takimż nieboskłonem (Ratzel 1907). Przyautostradowe germańskie dęby miały w myśl tej logiki, adekwatnie oddawać kluczowe wartości niemieckiego ducha. Koncepcje Ratzela przyczyniły się do ukształtowania XX-wiecznego rozumienia pojęcia Heimat, a potem także jego pochodnych, takich jak Heimatkunstbewegung („ruch sztuki ojczyźnianej”), Heimatschutz („ochrona ojczyzny”) i Heimatmalarei („malarstwa ojczyźnianego”). Najważniejszym jednak pojęciem z warsztatu Ratzela okazał się Lebensraum. Koncepcja „przestrzeni życiowej” zakładała konieczność i naturalność ekspansji państwa silniejszego na terytorium państwa słabszego. Ekspansja ta wiązała się także z „misją cywilizacyjną”. Jak wskazują komentatorzy, Lebensraum to najlepiej znana XX-wieczna polityczna koncepcja pochodząca z Niemiec (Smith 1980: 51). Przejęta przez władze III Rzeszy służyła jako uzasadnienie dla ekspansji na wschód, a następnie do szeroko zakrojonych akcji osadniczych ludności niemieckiej na terenach Polski i Ukrainy. W podobny sposób kontekstualizuje infrastrukturalną ekspansję III Rzeszy Thomas Zeller. Jego zdaniem, budowa autostrady jest elementem „historii środowiskowej” (Zeller 2007: 22), związanej w tym partykularnym przypadku z Ratzelowską ideą Heimatschutz, czyli ochroną ojczyzny. Innym kontekstem dla tego elementu „historii środowiskowej” jest również koncepcja „narodowych ideologii krajobrazu” (Short 1991). Żaden naród nie jest bowiem wyłącznie wyobrażoną wspólnotą ludzi, ale wymaga także zakorzenienia w konkretnym geograficznym miejscu i w wyobrażonym pejzażu. Zwykle jest to tzw. krajobraz naturalny oraz rustykalny, oba mające deponować walor nieskażoności. W myśl tej reguły synonimem Irlandii jest jej zachodnie wybrzeże (Nash 1993: 86-112), Holandia kojarzy się z polderami i siecią rowów nawadniających, a Rosja z niekończącym 75 �się brzozowym lasem. Badacze mówią o „narodowych ideologiach krajobrazu” podkreślając, że nacjonalistyczne wizje zawsze lokują się w przestrzeniach wiejskich, od romantyzmu kojarzonych z odwiecznością i swojskością. Taki krajobraz jest partnerem narodowej historii i służy podtrzymywaniu narodowo zorientowanej topofilii (Tuan 1990), dzięki której przestrzeń ojczyzny jest źródłem poczucia piękna, dumy i bezpieczeństwa i miłości. W przypadku projektowanej przez planistów III Rzeszy przestrzeni przyautostradowej, pejzaż pełen swojskich i naturalnych gatunków drzew miał wprost ewokować Tuanowską topofilię. Postrzeganie autostrady A2 w kontekście historycznym, „historii środowiskowej” oraz „narodowych ideologii krajobrazu” pozwala wpisać ją w rozumienie proponowane przez Arjuna Appaduraia w eseju „How histories make geographies: circulation and context in a global perspective” (Appadurai 2013). Badacz podkreśla w nim wagę historii w kształtowaniu tego, co potocznie nazywane jest geografią. „Pejzaże przestrzenne” (spatial landscapes) są w jego ujęciu wielopoziomowe, obejmują bowiem geografie narodowe, komercyjne, religijne i ekologiczne – a także wiele innych – lecz wszystkie łączy to, że są historycznie wytwarzane. W procesie owego wytwarzania biorą udział liczni „historyczni sprawcy”: instytucje, osoby, władze (Appadurai 2013: 66). Konsekwencją tworzenia geografii przez historie jest „produkcja lokalności” bądź „produkcja lokalnej subiektywności”, jak gdzie indziej określił to Appadurai (1996). Nie mam wątpliwości, że badana przez nas autostrada, traktowana jako obiekt materialny – jezdnie, płoty, parkingi, szlabany, stacje paliw – oraz symboliczny – projekt nazistowski, narzędzie modernizacji, „budowa Kulczyka” – wytwarza silne „lokalne subiektywności”. W tym wypadku nie mamy do czynienia z historią jednokierunkową i jednobiegunową, przeciwnie, poszczególne zdarzenia, instytucje, osoby i władze, kształtujące historię A2 od lat 40. XX do drugiej dekady XXI w. wykreowały serię zerwań, redefinicji oraz nieciągłości. Autostrada na pograniczu Wielkopolski i lubuskiego ma wciąż przypisany status obcości i czegoś zewnętrznego. Pociąga to za sobą znaczące skutki, o których będziemy mówić w kolejnych rozdziałach. 76 Powróćmy do czasów II wojny światowej. W podsumowaniu nazistowskiego dyskursu towarzyszącego planom, a potem budowie autostrady do Poznania, należy uwypuklić trzy elementy. Po pierwsze, inwestycja infrastrukturalna miała być impulsem dla ekonomicznego rozwoju i zmniejszenia stopy bezrobocia. Po drugie, duże przedsięwzięcie budowlano-inżynierskie realizowało ideę ekspansji symbolicznej III Rzeszy, rozumianej jako misja cywilizacyjna, prowadzona w kraju autostrad pozbawionym. Po trzecie, widoczne są w tych planach wyraźne elementy ideologizowania krajobrazu i kształtowania go w zgodzie z duchem narodu i koncepcją Lebensraum. W tym planie autostrada staje się częścią znacznie większej całości. Nie jest to tylko kolejna budowa ani ambitny zamysł inżynierski, mamy raczej do czynienia z ideologiami postępu, zmiany, modernizacji i ekspansji równocześnie. Bardzo znamienny jest fakt, że po półwieczu budowie autostrady w Polsce ponownie towarzyszyły niektóre z wymienionych tutaj ideologii. Budowę autostrad w Polsce należy zatem ujmować jako projekt na wskroś modernizacyjny, zapoczątkowany (w paradoksalny i dramatyczny sposób) już podczas II wojny światowej, ostatecznie jednak zdefiniowany po transformacji 1989 r. Każda z odsłon tej historii ma swoje osobne znaczenia, wymiary i miejsca w pamięci społecznej. Najważniejsza jest dla mnie oczywiście odsłona ostatnia. Jej bliskość historyczna nie przekłada się wszelako automatycznie na łatwość w opisie i interpretacji. Dlaczego? O ile bowiem transformacja ustrojowa i społeczna Polski po roku 1989 stała się już przedmiotem wielostronnych i wieloaspektowych analiz, o tyle obecności w ich ramach autostrad – a zwłaszcza konsekwencji ich powstania dla lokalnych krajobrazów ekonomiczno-kulturowych – nie uczyniono dotąd tematem systematycznych badań. Kluczowe daty historii autostrady A2 to: 27 października 2004 r., kiedy oddano do użytku 50-kilometowy odcinek Nowy Tomyśl-Komorniki oraz 1 grudnia 2011 r., gdy uruchomiono odcinek Nowy Tomyśl-Świecko, łącząc w ten sposób Poznań z granicą polsko-niemiecką. Przemiany wywołane przez budowę i uruchomienie autostrady nie były tak spektakularne, jak te znane z początku lat 90. (rosnące bezrobocie, likwidacja Państwowych 77 �Gospodarstw Rolnych, pośpieszna prywatyzacja). Zachodziły one w odmiennych warunkach społeczno-ekonomicznych, niejako w cieniu innych wielkich procesów ekonomiczno-społeczno-kulturowych, dotycząc przy okazji relatywnie niewielkich obszarów. Nie należy jednak owych zmian bagatelizować. Na własny użytek, określiłem kompleks tych zmian jako „modernizowanie przez autostradę” (Kuligowski, Stanisz 2015). W przypadku autostrady A2 modernizowanie owo miało wymiar regionalny, krajowy oraz europejski. Jak wspomniałem, inwestycja ta miała włączyć Polskę do sieci autostrad europejskich, scalić „Stryków z Lizboną”. Przy okazji zakładano także powstanie dogodnego kanału komunikacyjnego między Berlinem a Poznaniem i dalej Warszawą. Rozwój infrastruktury miał ostatecznie „włączyć” Polskę do (wspólnej) Europy, jak utrzymywano w dominującym dyskursie władz. Prace przy budowie autostrady A2, rozpoczęte w 2001 r. i trwające 10 lat, były przez kolejne rządy traktowane bardzo prestiżowo. Jeszcze w 2004 r. kolejny odcinek A2 fetowano specjalną uroczystością. Do jej prowadzenia zaangażowano kierowcę rajdowego Krzysztofa Hołowczyca, a pracownicy AWSA i NCC, firmy wykonawczej, przy akompaniamencie motywu muzycznego z filmu „Gwiezdne wojny” i sztucznych ogniach, oblewali się szampanem niczym rajdowcy (Bojarski 2011). Na imprezie nie było ani ówczesnego premiera Marka Belki, ani Jana Kulczyka. W 2011 r. na węźle Trzciel było już zupełnie inaczej. Na uroczystość otwarcia odcinka Nowy Tomyśl-Świecko zaproszono pół tysiąca gości, w tym trzech prezydentów: Bronisława Komorowskiego, Aleksandra Kwaśniewskiego i Lecha Wałęsę. Pojawili się ponadto premier Brandenburgii Matthias Platzeck, marszałkowie województw wielkopolskiego i lubuskiego, wicemarszałek sejmu Cezary Grabarczyk oraz Jan Kulczyk. Nagrodzony Oscarem Jan A.P. Kaczmarek skomponował na tę okazję specjalny utwór, zatytułowany „Fanfary dla A2”, odegrany na miejscu przez 40-osobową orkiestrę. Prezydent Komorowski stwierdził w swoim przemówieniu: „To dobry i szczęśliwy dzień. Wszyscy to czujemy, że jesteśmy bliżej realizacji polskich marzeń o bliskim kontakcie ze światem zachodnim. 78 (…) Wiele lat musiało upłynąć od pomysłu do realizacji, ale jak już się zaczęło, to nowy odcinek autostrady powstał w dwa lata, co może być powodem dumy i zadowolenia. Warto pamiętać, że przekraczamy w ten sposób bariery kompleksów i niemożności, które ciążyły nam przez tyle lat. (…) To sukces całej Polski. Całej Polsce dziękuję i gratuluję. Trzeba pamiętać, że jesteśmy tylko ogniwem w łańcuchu polskich marzeń, dokonań i sukcesów. A sprawy polskie idą w dobrą stronę. Tu widać nawet, że nie tylko idą, ale coraz lepiej jadą.” Kulczyk dodał natomiast, że „o ile 1 maja 2004 r. Polska weszła do Europy, to 1 grudnia 2011 r., wjechała do Europy” (Raz, że najnowo‑ cześniejsza autostrada w Polsce, A2, że betonowa 2011). Ostatni odcinek autostrady A2 budowany przez AWSA pierwotnie miał być oddany do użytku trzy tygodnie przed rozpoczęciem Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w 2012 r.6 Jest to niezwykle istotne, gdyż w okresie przed tą wielką imprezą sportową dyskurs modernizacyjny uległ wyraźnemu nasileniu. Dominowała w nim figura „końca” modernizowania Polski, przede wszystkim w wymiarze infrastruktury. Symboliczne znaczenie miały w tym kontekście inwestycje związane właśnie z budową autostrad. Oddawanie ich kolejnych odcinków fetowano jako święto modernizacji, a sama autostrada funkcjonowała na kilku poziomach: jako infrastruktura dla mobilności; jako system mobilności; jako medium mobilności (Normark 2006a). Uruchamianie kolejnych odcinków autostrad miało być także impulsem do rozwoju ekonomicznego i społecznego regionów, gdzie je budowano. Budowę autostrady lokowano ponadto w obrębie ideologii mobilności, łączącej w sobie „postęp, 6 Fakt ten nabiera nowego znaczenia w kontekście „użytku”, jaki z autostrady zaczęli robić pseudokibice futbolowi w połowie 2016 r. Autostrada stała się mianowicie miejscem tzw. „ustawek”: w ich wyniku zniszczono auta fanom Unii Oświęcim (czerwiec 2016 r., A4 na wysokości Mysłowic). Policja informowała ponadto o innych „ustawkach”: fanów Arki Gdynia i Lechii Gdańsk (styczeń 2017 r., A1 koło Tczewa, węzeł Swarożyn) oraz Legii Warszawa z kibicami niezidentyfikowanego klubu (styczeń 2017 r., A1 Kamieńsk, niedaleko Piotrkowa Trybunalskiego). Kolejna ustaw‑ ka na autostradzie, www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/kolejna-ustawka-pseudokibicow,711043.html (data dostępu: 30.01.2017), Bójka kibiców na autostradzie A4, www.dziennikzachodni.pl/wiadomosci/myslowice/a/bojka-kibicow-na-autostradziea4-siekiery-rozbite-samochody-policja-szuka-swiadkow-wideo,10079116/ (data dostępu: 30.01.2017). 79 �nowoczesność, ekonomię rynku, globalizację, wielość dróg, przebytych km” (Borja, Courty, Ramadier 2015: 5). Warto zauważyć, że tak kształtowana i promowana polityka infrastrukturalna spotkała się z rozpoznanymi oczekiwaniami społecznymi. Według badania PBS DGA, przeprowadzonych w połowie 2012 r., aż 75% Polaków postrzegało inwestycje drogowe jako priorytet na najbliższych 10 lat (Komu potrzebne są autostrady?). Bardzo wymowne są w tym kontekście wyniki regionalnego plebiscytu. Oto w 2014 r. wielkopolska redakcja „Gazety Wyborczej”, ogłosiła konkurs na najważniejsze wydarzenia ostatniego ćwierćwiecza (okres 1989-2014). Pierwsze miejsce w głosowaniu czytelników zajęło uruchomienie autostrady A2, wyprzedzając choćby wizytę Jana Pawła II czy kolejne edycje festiwalu teatralnego Malta. „Gazeta Wyborcza” komentowała ten wybór następująco: „Poznań jest wreszcie zintegrowany z Europą”; „Autostrada daje nam szczególne poczucie bycia między Wschodem a Zachodem”, dodawał lokalny politolog; „Autostrada ma wielkie znaczenie dla biznesu”, stwierdził ponadto jeden z poznańskich przedsiębiorców (Mazur 2014: 1). Święto modernizacji – tym wystawniejsze, że budowane w oparciu o rekordowe w sensie finansowym partnerstwo publiczno-prywatne oraz gigantyczne sumy pożyczek – ma jednak także swój mniej optymistyczny rewers. A2, jak i inne polskie autostrady, jest drogą płatną, ceny paliw są w towarzyszących jej stacjach również znacząco wyższe niż gdzie indziej. Tworzy to barierę ekonomiczną, wykluczającą z dostępu do nowoczesnej infrastruktury. „Nie jeżdżę autostradą, bo jest za droga”, słyszałem nieraz podczas badań; opinię taką wypowiadali zresztą także kierowcy z zagranicy. Warto w tym kontekście przywołać wymowne słowa Matthew Arnolda (cytowanego przez Raymonda Williamsa): „Wolność to bardzo dobry koń pod wierzch, o ile ma się dokąd jechać” (Williams 1958: 118). Nie ma zbyt wiele powodów, które nie pozwalałyby na to, by wielkiego przedsięwzięcia infrastrukturalnego pod hasłem „A2” nie zaliczyć w poczet praktyk właściwych dla państwa neoliberalnego, zwłaszcza w kategoriach zaproponowanych przez Davida Harvey’a (2016). Przekonuje on, że fundamentalną misją takiego państwa jest tworzenie „korzystnego klimatu” dla biznesu, czyli dla 80 optymalizacji kapitału. Stąd polityka wspierająca różne typy biznesu, stąd ułatwienia (ulgi podatkowe) i stymulowanie jego ekspansji, czego przejawem jest choćby organizowanie potrzebnej mu infrastruktury, finansowanej ze środków publicznych. Wszystkie tego typu działania osłania się przy tym retoryką sprzyjania innowacyjności i rozwojowi. Nieodzownym elementem tworzenia państwa neoliberalnego jest w tym ujęciu prywatyzacja sektorów uprzednio zarządzanych przez państwo. Zdecydowanie faworyzuje się zaś spółki publiczno-prywatne, „w których sektor publiczny ponosi całe ryzyko, a sektor przedsiębiorstw zgarnia cały zysk” (Harvey 2016: 37). W przebiegu polskiej transformacji po 1989 r. z łatwością da się wskazać procesy tożsame z tymi, jakie charakteryzują zarządzanie państwem neoliberalnym – jakkolwiek uciekaliby od tego określenia politycy, ekonomiści, badacze społeczni czy publicyści. Ważnym ogniwem logiki neoliberalnej stała się także budowa A2 i działalność spółki Autostrada Wielkopolska. Oddam jeszcze raz głos Harvey’owi: „Preferowaną formą zarządzania jest ‘partnerstwo publiczno-prywatne’, w którym państwo i siły wielkiego biznesu ściśle współpracują, koordynując działania w sposób sprzyjający akumulacji kapitału. W rezultacie ci, którzy mają podlegać regulacji, sami określają zasady tej regulacji, podczas gdy ‘publiczne’ procesy decyzyjne stają się coraz mniej przejrzyste” (Harvey 2016: 39-40). Potraktowanie A2 jako jednej z lokalnych przestrzeni globalnego, neoliberalnego w swej istocie kapitalizmu nakazuje krytyczne przyjrzenie się świętu modernizacji. Nie wszyscy zostali bowiem na to święto zaproszeni (i to dosłownie), nie wszyscy także uważali, że w ogóle jest co świętować. �DK92: przepływy i przemieszczenia A jednak, to nadal jest jakby takie międzynarodowe połączenie, bo jesteśmy jakby takim przelotem. Mieszkanka Bolewic To jest dla nas dwuznaczne, bo z jednej strony utrudnia życie – jest ten ruch, hałas, ale z drugiej strony daje utrzymanie. Mieszkaniec Koryt Ja tę drogę dobrze znam, bo mam od podwórza. Mieszkaniec Miedzichowa Etnografia lokalności a mobilność Tworząc projekt „Ruchome modernizacje” z pewnością byliśmy zainspirowani metodologiami zarówno etnografii mobilnej jak i wielomiejscowej. Niemniej nasze początkowe założenia teoretyczne nie uwzględniały ani koncepcji mobilności, ani przepływu w tym sensie, iż nie odwoływaliśmy się do żadnych konkretnych ustaleń teoretycznych w tym zakresie oraz nie podjęliśmy się jednoznacznego zdefiniowania tych pojęć. Ponieważ jednak obserwowaliśmy te fragmenty rzeczywistości, które roboczo określiliśmy jako ruchome i znajdujące się w ruchu, prędzej czy później musieliśmy podjąć decyzję o sposobie operacyjnego dookreślenia kategorii mobilności oraz przepływu. Za najbardziej użyteczny uznaliśmy paradygmat nowych mobilności (Sheller, Urry 2006: 207-226; Elliot, Norum, Salazar 2017). Tu jednak chcemy podkreślić, że nasze rozumienie powyższych zjawisk wynika w dużej mierze wprost z naszej antropologicznej praxis i wyłaniającego się w trakcie badań terenowych materiału empirycznego. W konsekwencji, choć 83 �w wielu miejscach odwołujemy się do wspomnianych idei nowych mobilności, to staramy się nie usztywniać tych podstawowych dla studiów nad mobilnością oraz road studies kategorii, pozostawiając je raczej ambiwalentnymi, to jest takimi, jakimi jawiły się w terenie. Rygorystyczne trzymanie się teorii w naszym przypadku okazało się nie tyle niewystarczające, co trudne do zastosowania wobec wiedzy terenowej uzyskanej w trakcie wielopoziomowo zlokalizowanych i mikroskalowych badań etnograficznych. Innymi słowy, użycie przez nas kategorii mobilności i przepływu należy traktować jako intuicyjne. Ujęliśmy je w domyśle, jako wręcz oczywiste w projekcie, którego przedmiotem badań stały się ekonomiczne oraz społeczne rekonfiguracje zachodzące w przydrożnych społecznościach. Prowadzone przez nas prace badawcze począwszy od wstępnej „kwerendy terenowej”, zrealizowanej jeszcze w trakcie tworzenia projektu, przez badania pilotażowe, na systematycznie odbywających się wizjach lokalnych, wielomiejscowych, pogłębionych i uzupełniających badaniach terenowych kończąc, były procesem odkrywania kolejnych warstw przydrożnych rzeczywistości i coraz intensywniej zdradzały znaczenie ruchu. Sytuacja, gdy badania etnograficzne przyjmują formę wielomiejscową i mobilną, ale ukierunkowane są na lokalność o specyficznym geograficznym położeniu, tj. wzdłuż i jednocześnie na poboczu infrastruktur, które decydują o mobilności lub jej braku, jest dość problematyczna. Ruch, w tym wypadku potraktowany domyślnie przy zastosowaniu perspektywy mikrocodzienności okazał się dalece bardziej złożony, różnorodny i nieprzewidywalny, a jego kierunki, przyczyny i implikacje zniuansowane nawet w kontekście poszczególnych miejscowości. Przy stale utrzymywanym metodycznym przybliżeniu stosowane przez nas założenia teoretyczne zaczęły ulegać rozmyciu. Paradygmatyczna koncepcja mobilności okazała się problematyczna w wypadku badania konkretnych rzeczywistości, na które choć składają się bezbrzeżne strefy ciągłego przepływu, to w ujęciu oddolnym pozostają relatywnie niemobilne, stałe i lokalne. Inaczej mówiąc prezentowana przez nas etnografia jest etnografią o lokalności poprzez mobilność i przepływy. 84 Doświadczanie znaczących zmian w zakresie przepływu dóbr, informacji oraz zasobów ludzkich współcześnie wydaje się zjawiskiem o charakterze uniwersalnym. Zmiany te odnoszą się przede wszystkim do szybkości i efektywności procesów przemieszczania się. Jednak generują także nowe wymiary ruchu, które ujawniają struktury nierówności i hierarchie władzy, a także społeczne i kulturowe powiązania z systemami logistyk oraz reżimów, wedle których mobilność jest zarządzana. Nauki społeczne przez długi czas definiowały to pojęcie w terminach wyłącznie pozytywnego ruchu (Salazar 2010: 53), ale z perspektywy antropologicznej mobilność, to nie tylko zjawisko polegające na przemieszczaniu się rzeczy, ludzi i koncepcji, lecz także kolejny konstrukt kulturowy, konsekwencja wielu różnych reżimów logistyki właściwie wszystkiego (Stanisz 2015d: 73-86; Baker 2016: 152-170) oraz towarzyszącej jej ideologii elastyczności wymaganej przez globalny system kapitalistyczny (zob. Salazar, Schiller 2014). Odzwierciedleniem tego jest naszym zdaniem akademicka tendencja do paradygmatyzacji mobilności, której od początku chcieliśmy uniknąć. Sama mobilność długo znajdując się z resztą na obrzeżach naukowego zainteresowania, była konceptualizowana jako produkt relacji oraz działań społecznych. Jej rozumienie uległo zmianie wraz ze sformułowaniem wspomnianego przez nas paradygmatu nowych mobilności, który umieścił ruch i przepływ wśród najważniejszych praktyk społecznych, a w konsekwencji w centrum debat akademickich1. Miejsce, terytorium i zakorzenienie przestały być 1 Literatura z zakresu studiów nad mobilnością jest dziś niezwykle bogata, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę ich interdyscyplinarny charakter. Zagadnieniem mobilności zajmują się nie tylko antropolodzy, lecz także geografowie, historycy, socjolodzy czy urbaniści. W kontekście przeprowadzonych badań bliskie są nam rozważania antropologa Marca Augé, który rozwinął koncepcję nie-miejsc, czyli m.in. przestrzeni autostrad i parkingów (Augé 1995), geografów Colina Divalla i Georga Revilla na temat procesów wytwarzania reprezentacji idei transportu (Divall, Revill 2005: 99-111), Petera Merriama przyglądającego się z perspektywy historyczno-geograficzno-antropologicznej angielskiej autostradzie M1 (Merriam 2007), Daniela Normarka zajmującego się przyautostradowymi parkingami w Europie Zachodniej (Normark 2006b: 241-252), Dimitrisa Dalakoglou badającego fenomen albańskich autostrad (Dalakoglou 2010: 132-149, 2012: 571-586; 2017; Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465; Dalakoglou, Harvey 2014) czy w końcu Johna Urry’ego zainteresowanego m.in. przestrzennymi oraz materialnymi aspektami mobilności (Urry 2010, 2012a). 85 �jedynymi polami eksploracji w badaniach społecznych. Ten nowy trend spowodował, że etnografia została zmuszona do zaadaptowania mobilnych metod badań, choć oczywiście nie są one w stanie całkowicie zastąpić tych tradycyjnych (Sheller, Urry 2006: 207-226). Postępujący od lat 90. XX w. zwrot ku mobilności należy odczytywać jako reakcję badaczy społecznych na nie tyle ogólny wzrost poziomu przepływu, co raczej intensyfikujące się praktyki nowych form mobilności, niekoniecznie związanych wyłącznie z jej fizycznym bądź geograficznym aspektem. Wyłaniający się nowy „mobilny paradygmat” oznaczał nowe sposoby wyjaśniania zjawisk, nowe teorie, pojęcia i koncepcje, w tym wypadku na temat tego, jak i dlaczego mobilność znajduje się w centrum konstelacji władzy, jak wpływa na procesy wytwarzania hierarchii i struktur społecznych, tożsamości i mikrogeografii dnia codziennego (Cresswell 2011: 551). To konceptualne przesunięcie należy również odczytywać z perspektywy metodologicznej – dotąd bowiem stosowane w naukach społecznych narzędzia teoretyczne i metodologie miały statyczny charakter. W konsekwencji oznaczało to ignorowanie lub trywializowanie ruchu, ale wobec zachodzących zmian statyczne opisy stały się nieadekwatne lub niepełne. Teoria mobilności powstała więc jako krytyka dotychczasowej orientacji ku sedentaryzmowi i deterioryzacji (Castells 2008; Clifford 1992: 96-116; 1997; Friedman 2002: 21-36; Marcus 1995: 95–117; Sheller, Urry 2006: 207-226). Do paradygmatu nowych mobilności, w naszym przypadku atrakcyjnego przede wszystkim na poziomie metodologicznym, podchodzimy jednak krytycznie. Uważamy bowiem, iż w dużej mierze jest to podejście reifikujące czy wręcz fetyszyzujące zjawisko mobilności przyznając jej status ogólnej i niepodważalnej zasady nowoczesności (np. Hannam, Sheller, Urry 2006: 1-22). Przytłacza także abstrakcyjnym i nieempirycznym dyskursem przepływu, a refleksję nad mobilnością w naukach społecznych charakteryzuje pewien schematyzm. Wyjaśnieniom podlega nie tylko sam ruch, lecz także jego efekty i implikacje w szerszych kontekstach życia społeczno-kulturowego, a mobilność, przepływ, ruchliwość oraz szybkość i efektywność dystrybucji wszystkiego (Kaufmann, Bergman, Joye 2004: 745-756) mają stanowić swoistego rodzaju ramy 86 pozwalające na domknięcie adekwatnych opisów i interpretacji współczesności. Mimo naszych wątpliwości co do totalności teorii mobilności i przepływu, dały nam one możliwość śledzenia i wyjaśniania zmieniających się konstelacji i konfiguracji nie tylko mobilnych, lecz także, co dla nas niezwykle istotne, stałych elementów tworzących przydrożne społeczności. Dostrzeżenie tego, iż ruch oraz przepływ zależą od różnorodnych form stabilności, materialnego wymiaru życia społeczno-kulturowego, a nawet spowolnienia (Bissell 2007: 277-298; Bissell, Fuller 2010; Creswell 2012: 645-653; Salazar, Smart 2011: iix;), powoduje, że „nowe mobilności” to narzędzie pozwalające na opis dynamicznej sieci relacji łączących lokalność z globalnością, mobilność z niemobilnością i zastojem, płynność ze stabilnością. Wszystkie formy ruchu są współzależne od różnorodnych czasoprzestrzennych stałości i są z nimi ściśle powiązane. Uważamy, że dopiero takie ujęcie mobilności, która nie jest w opozycji do bezruchu i lokalności, mogło uczynić je cennym w kontekście przeprowadzonych przez nas badań etnograficznych. Niemal każda przydrożna, konkretnie zlokalizowana miejscowość, którą odwiedzaliśmy, udowadnia z jednej strony, że ruch i przepływ są faktem, z drugiej zaś, że obserwowane w ich obrębie różnorodne przepływy nie mogłyby być zrozumiane bez odwołania się do lokalności, a także że w większości wypadków nie zawsze są tym, co pozostawałoby w gestii aktorów społecznych. Ponadto nasze początkowe problemy z kategorią mobilności w dużej mierze wynikały z metodologii projektu zakładającej wprawienie w ruch samych badaczy. Celem tej swoistej mobilizacji była realizacja badań, jako serii ujęć z różnych perspektyw. Zwłaszcza zaś chodziło nam o zestawienie ze sobą interakcji między ideologiami modernizacyjnymi a ich realizacją na poziomie lokalnym. Modernizacje związane z rozwojem infrastruktury dla mobilności nie tyle okazały się warunkowane lokalnymi sytuacjami, co raczej restrukturyzowały lokalność na poziomie mikropolityki, oddolnych ekonomii czy codziennych reakcji i co oczywiste – narracji i dyskursów. Etnografia wielomiejscowa wymagała potraktowania terenu jako przestrzennie rozproszonego, poprzez który badacze poruszali się 87 �w sposób dosłowny, przemieszczając się z jednego miejsca do drugiego, korzystając z różnorodnych drogowych środków transportu oraz podążając wzdłuż lokalnych ścieżek, wykorzystywanych przez przemieszczające się różnorodne grupy ludzi. W metodach tych jednak wiele zjawisk okazało się niezauważalnie umykać. Dynamiki przepływu nie da się zaobserwować, gdy jest się tylko i wyłącznie jego częścią. W którymś momencie należy się zatrzymać i z perspektywy przydrożnej spojrzeć na lokalne konsekwencje przepływu. Istotne, jak się wydaje, jest również wyważenie interpretacji mobilności między jej globalnymi i lokalnymi kontekstami. W warunkach przepływu kontekstów jest wiele. W naszym przypadku zmuszeni byliśmy nieustannie zestawić ze sobą modernizacyjne dyskursy wyrażane w procesach rozwoju i podtrzymania infrastruktur drogowych z globalnymi trendami i nieprzewidywalnymi bieżącymi sytuacjami polityczno-ekonomicznymi czy też zewnętrzne regulacje prawne z ich lokalnymi, w tym samorządowymi, realizacjami. Uznaliśmy też, że musimy pozostawać wyczulonymi na oddolne wykonawstwo mobilności, ponieważ zawsze jest ono zakorzenione w określonych systemach znaczeń i wartości. Problematyczność kategorii mobilności, z którą się borykaliśmy mogliśmy rozwiązać przez jej krytyczne ujęcie, ponieważ tylko wówczas mogliśmy się pokusić o obnażenie złożonych praktyk, które kreują przedmioty i procesy mobilności. Ich odkrycie pozwoliło nam dostrzec i zrozumieć alternatywne i oddolne sposoby na radzenie sobie z reżimami przepływu. Od trasy e8 po dk92, czyli „nasza stara dwójka” Droga krajowa nr 92, przy której bezpośrednio położone są obserwowane przez nas miejscowości, stanowiła główny temat rozmów, jakie przeprowadziliśmy z kilkuset osobami. Byli to mieszkańcy zajmujący różne miejsca w strukturze społecznej, włodarze gmin, miasteczek i wsi, lokalni aktywiści, przedsiębiorcy prowadzący przydrożne bary, sklepy spożywcze, stragany z najczęściej tylko 88 pozornie lokalnymi produktami, stacje benzynowe i parkingi, motele i hotele, przedsiębiorcy trudniący się wszelkiego rodzaju usługami skierowanymi do zróżnicowanych użytkowników infrastruktur drogowych, pracownicy zatrudniani przez tych przedsiębiorców, dalej z kierowcami czy to ciężarówek dalekobieżnych czy to busów transportujących wschodnio- i środkowoeuropejskich emigrantów zarobkowych do krajów Europy Zachodniej, turystami, prostytutkami pracującymi na poboczach oraz na terenie większych centrów obsługi transportu dalekobieżnego, inżynierami i robotnikami drogowymi, różnego szczebla pracownikami zatrudnianymi przez Autostradę Wielkopolską itd. Mimo iż naszym najbardziej bezpośrednim celem było dotarcie do opinii oraz lokalnych historii powiązanych z faktem otwarcia w 2011 r. nowego odcinka autostrady A2, opowieści o „starej dwójce” zdecydowanie dominowały ujawniając donośne znaczenie tej drogi dla lokalnych społeczności. Przepływ tą drogą, nie autostradą A2, okazał się najistotniejszy. „Stara dwójka” to nie tylko wyrazisty infrastrukturalny i krajobrazowy element odwiedzonych przez nas wsi i małych miasteczek, lecz także coś, co z jednej strony decyduje o dynamice lokalnej ekonomii, relacjach społecznych oraz komforcie i jakości życia codziennego, z drugiej ujawnia mobilności i przepływy, nad którymi mieszkańcy nie mają żadnej władzy i nie mogą ich kontrolować. Pierwszym najbardziej widocznym i oczywistym rodzajem przepływu jest po prostu ruch drogowy. Podstawowym źródłem informacji o jego natężeniu są w Polsce Generalne Pomiary Ruchu, a uzyskane na ich podstawie dane są wykorzystywane przez państwową administrację drogową w celu zarządzania, utrzymania i planowania rozwoju sieci drogowej. Dane te używane są również do analiz środowiskowych i ekonomicznych, których wyniki decydują o realizacjach modernizacyjnych. Pierwsze pomiary ruchu w Polsce koncentrowały się w miastach, gdzie liczono ruch na głównych traktach miejskich w okresach wzmożonej aktywności ludności, takich jak zjazdy sejmików, targi czy odpusty. Regularne pomiary ruchu miejskiego zaczęto organizować w okresie międzywojennym ub. w., a pierwsze pozamiejskie badanie przeprowadzono w 1926 r. Badania te straciły rację bytu w okresie wojennym, by zostać wznowionymi 89 �w 1954 r.2 Współcześnie badania te realizowane są w odstępie pięcioletnim. Z perspektywy projektu „Ruchome modernizacje” warto odwołać się do dwóch ostatnich pomiarów z 2010 oraz 2015 r. W roku 2010 dzisiejsza droga krajowa 92 była jeszcze oznaczona numerem 2. W rezultacie oddawania do użytku kolejnych etapów autostrady A2, poprzednie fragmenty DK 2 równoległe do niej oznaczano jako droga krajowa nr 92, a na badanym przez nas odcinku zabiegu tego dokonano 30 listopada 2011 r., w przeddzień oficjalnego oddania do użytku autostrady. Tego roku na odcinku, wzdłuż którego zlokalizowane są odwiedzane przez nas miejscowości, dobowo przejeżdżało ponad 17 tys. pojazdów silnikowych, w tym 7,5 tys. ciężarówek wraz z przyczepami. W roku 2015, a więc cztery lata po otwarciu autostrady A2 pomiędzy Świeckiem a Nowym Tomyślem, drogą krajową nr 92 przejechało ponad 8,2 tys. pojazdów silnikowych w ciągu doby, w tym blisko 3,5 tys. ciężarówek z przyczepami3. Zmiany w przepływie pojazdów są więc statystycznie znamienne i z pewnością „stara dwójka” utraciła dotychczasowy status najważniejszej drogi tranzytowej pomiędzy wschodnią a zachodnią granicą Polski4. Przytaczamy te dane, ponieważ w wielu wypowiedziach naszych rozmówców wciąż powtarzała się narracja o niezmienności natężenia ruchu drogowego na 92 po okresie, gdy za przejazd autostradą A2 zaczęły obowiązywać opłaty. No dla nas to ta autostrada praktycznie, że nic nam nie dała. Bo tu jest świat Poznań-Świecko, nie? No i tutaj zobacz pani ile tych tirów tu jedzie! [Mieszkaniec Bolewic] 2 3 4 90 Generalny Pomiar Ruchu w roku 2010: www.gddkia.gov.pl/pl/1231/generalny-pomiar-ruchu (data dostępu 20.03.2017). Por. Ludewicz M. (2012) Handlarze ze „starej” drogi nr 2 znów żyją nadzieją, „Głos Wielkopolski” 18 maja 2012, www.gloswielkopolski.pl/artykul/577431,handlarze-ze-starej-drogi-nr-2-znow-zyja-nadziejazdjecia,id,t.html data dostępu 20.03.2017). Generalny Pomiar Ruchu w roku 2015: www.gddkia.gov.pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 20.03.2017). Warto dla porównania przytoczyć dane odnoszące się do pomiaru ruchu autostradą A2 na odcinku Świecko-Nowy Tomyśl. W roku 2015 dobowo przejeżdżało nią średnio ponad 17 tys. pojazdów, w tym 5 tys. ciągników siodłowych z naczepami. Zob. www.gddkia.gov.pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 20.03.2017). Mimo że powstała autostrada – ciut, może się nieco zmniejszył ten ruch, ale on jest nadal intensywny, bardzo intensywny… [Właściciel restauracji z Bolewic] Ta autostrada to jest wielka pomyłka, przecież Ruskie, Litwini, wszystkie pchają się tędy. [Mieszkaniec Chociszewa] Do czasu kiedy nie wprowadzono płatności na autostradzie ludzie byli zadowoleni, a teraz powiem brzydko – szlag nas trafia. Bo jest bzdura. To wszystko, cały transport ciężki idzie tędy. W Bolewicach wyjeżdżają na rondzie i pędzą do granicy tędy. [Mieszkaniec Brójec] Ruch był mniejszy, o wiele mniejszy, bo tam była autostrada bezpłatna. Wiadomo – wprowadzili opłaty, z powrotem wróciło tutaj to samo. [Pracownica sklepu w Trzcielu] W nocy jak nieraz jedzie, to do zwariowania, człowiek się zerwał i nie wiedział, czy pali się czy wali się. Jak tak czterech przejechało, to ludzie, można było zwariować naprawdę! Człowiek stanął w nocnej koszuli… Ruskie i Anglicy, Szwaby jakie tylko… [Mieszkanka Brójec] Zagęszczony przepływ drogą krajową nr 92 jest w dużej mierze wyobrażony, a jego odczuwanie i znaczenie subiektywne. Różnie był opisywany przez mieszkańców, których domy położone są bezpośrednio przy trasie, przez tych, którzy zamieszkują obrzeża miejscowości z dala od ruchu drogowego; przez drobnych przedsiębiorców zajmujących się obsługą transportu dalekobieżnego – towarowego bądź pasażerskiego; osoby, które dojeżdżają do pracy poza miejsce zamieszkania; tych, którzy stracili w wypadkach drogowych bliskich czy ukochane zwierzęta; robotników drogowych, policjantów, strażaków; przydrożnych handlarzy. Wzmożony ruch, hałas, nieustający przepływ zwłaszcza tirów w narracjach naszych rozmówców często były prezentowane jako coś istniejącego od zawsze i nie tracącego na intensywności. Tymczasem przepływ dzisiejszą DK92 na dobre zainicjowany został wraz z wejściem Polski do Unii Europejskiej oraz otwarciem granic w związku z wstąpieniem w 2007 r. do strefy Schengen. 91 �Powiem tak… Jak otworzyli granice trzy dni, dzień i noc, dzień i noc kolejka była na drodze, dzień i noc, dosłownie, dzień i noc samochody jechały za granicę. Tak, że non-stop, ot było. No, jak otworzyli granicę, jak żeśmy weszli do Unii, nie? To wtedy taki był duży boom, bo to i Niemcy do nas przyjeżdżali i Polacy wyjeżdżali tam, nie? Tak, że non-stop sznurek był, ale dzień i noc. Później się już uspokoiło i tak jest, moim zdaniem bez przerwy, tak samo jest. [Przedsiębiorczyni z Torzymia] Historia DK92 niemal nie funkcjonuje w świadomości mieszkańców jej okolic i o dawnych czasach wspominali nieliczni: Ruch jest nie do porównania, nie? Kiedyś w nocy, to żeś mógł tańcować na dwójce, nie? Ale to już są cywilizacyjne zmiany związane z tym, że w rodzinie są po trzy samochody i nie jeździmy już trabantami, nie? Klamoty coraz to szybsze i tak... jest jak jest. [Myśliwy od 30 lat polujący w okolicach Bolewicka] Kiedyś ani samochodu, ani PKS-u. Nie było tak, bo jak myśmy przyjechali, to nie była dwupasmówka, szosa taka wąska. Nie było ruchu, bo to tylko same gospodarze byli, to konika i wozik i to był ruch. [Mieszkaniec Pniowa] Jakich czasów ten cały ruch w ogóle sięga? Pamiętam za chłopaka, to tu była taka zwykła asfaltówka, to my tu w piłkę na ulicy grali. Od czasu do czasu tylko jakiś żuk przejeżdżał, to wtedy ktoś krzyczał „żuk jedzie!” i schodzili. Musiało się jakoś po okrągłym stole zacząć, że tak jeździli. Teraz jak się chce wyjechać od siebie to nie można, bo jeden za drugim ciągną. [Pracownik Portu 2000 w Mostkach] Ta droga, jak ja pamiętam, to ona nie była taka. Był asfalt po Niemcach, tyko że wąski. Boczny ten piasek był, ale to w pięćdziesiątym chyba już pierwszym roku zaczęli poszerzać, zrobili tego… Drzewa wycięli, poszerzyli i teraz dobrze się jeździ. A przedtem była wąska droga. [Mieszkaniec Koryt] Dawniej, to praktycznie żaden samochód tu nie jechał powiem szczerze, bo niemiecka granica była zamknięta, a tylko tam były samochody. A na wsi, to dopiero może w 1975 albo gdzieś w tych granicach chyba, to pierwsza Syrenka tu się pojawiła, no to, o czym my mówimy, nie? [Mieszkanka Mostek] 92 W latach 1962-1985 dzisiejsza droga krajowa nr 92, nakładająca się na przebieg międzynarodowego szlaku prowadzącego od Paryża, przez przejście graniczne w Świecku z NRD do przejścia granicznego w Terespolu z ZSRR, była oznaczona jako E85. Na przełomie lat 70. i 80. ub. w. wdrożono nowy system numeracji i jej następcą stała się trasa E30, o niemal identycznym przebiegu, jednak wydłużona i obejmująca zasięgiem Irlandię, Białoruś i europejską część Rosji. W 1985 r. Polska przyjęła nowy system numeracji dróg krajowych, a trasy europejskie otrzymały numery krajowe używane zamiennie z międzynarodowymi. Trasa E30 otrzymała numer 2. Pod względem ideologicznym dzieje DK92, dawnej E8, przypominają pompatyczne, modernizacyjne dyskursy tworzone wokół budowy oraz otwarcia nowego odcinka autostrady A2. Trasa ta zyskała na szczególnym znaczeniu zwłaszcza w połowie lat 70. w związku z mającym się odbyć VII Zjazdem PZPR. Wśród dokumentów ilustrujących ideologię modernizacyjną okresu PRL bezpośrednio powiązanych z interesującą nas tu drogą, znajduje się m.in. materiał filmowy Wytwórni Filmów Dokumentalnych wydany jako 45 odcinek Polskiej Kroniki Filmowej z 1975 r. o znamiennym tytule Przed VII Zjazdem PZPR. Aby Polska rosła w siłę... W trzeciej minucie tej propagandowej prezentacji pojawia się sielankowy obraz ruchu samochodowego na zmodernizowanej E8. Towarzyszy mu krótka narracja: „Aby sprostać potrzebom, musimy w transport inwestować: dużo, szybko, efektywnie. I nie tylko na kolei. Na miarę jutra podjęliśmy w tym pięcioleciu budowę dróg szybkiego ruchu. Ciężkie maszyny drogowe zastępują pracę tysięcy ludzi”6. Postęp gospodarczy, jaki zachodził w Polsce w pierwszej połowie lat 70. ub. w. był faktyczny. Składały się na to liczne i pomyślane z rozmachem inwestycje przemysłowe i socjalne, zakupione za granicą 5 6 Bieżący system oznaczeń tras europejskich został wprowadzony w 1975 r. na podstawie Umowy europejskiej o głównych drogach ruchu międzynarodowego zawartej w Genewie 15 listopada. Jego wprowadzanie w życie rozpoczęto w pierwszej połowie lat 80. Zob. Umowa Europejska o głównych drogach ruchu międzynaro‑ dowego (AGR), sporządzona w Genewie dnia 15 listopada 1975 r., (Dz. U. z dnia 11 marca 1985 r.), www.web.archive.org/web/20070929000720/www.park.pl/prawo/1980-1990/du198500100035.html (data dostępu 17.05.2017). Polska Kronika Filmowa 45/75 A, www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/10114 (data dostępu 12.04.2017). 93 �licencje nowych technologii oraz wzrost produkcji i oferowanie dóbr konsumpcyjnych, a jednym z elementów wzmacnianych ideologię nowego stylu życia była budowa nowoczesnej infrastruktury drogowej (zob. Pawlak, Wójtowicz 2009: 121-124). W związku z tym peerelowska hierarchia ogłosiła w trakcie VII Zjazdu PZPR, że Polska wkracza „w etap budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego”7. Ideologiczne znaczenie trasy E8 udowadnia spotkanie Edwarda Gierka z budowniczymi E8 w Poznaniu, udokumentowane również przez Polską Kronikę Filmową8. Poznańskim inżynierom drogowym zaangażowanym w budowę dzisiejszej DK92 wręczano nawet specjalne brązowe medale mające upamiętniać ten pronarodowy projekt9. O trasie E8 jako drodze przyszłości pisano także w niewielkim artykule na łamach czasopisma „Młody Technik” z 1974 r. O jej nowoczesności miały zaświadczać: dwupasmowość umożliwiająca bezkolizyjne poruszanie się samochodów „zdążających z jednego końca Polski na drugi”, przebieg w pobliżu miast, oświetlenie jasnymi lampami, większa przelotowość, kuliste, futurystyczne w formie słupki z aparatami telefonicznymi, których można było użyć w awaryjnych sytuacjach, estetyka zajazdów wybudowanych wzdłuż trasy w jednym stylu, różniących się jedynie nazwami, prowadzonych przez Gminne Spółdzielnie i oferujących nie tylko jedzenie, lecz także w razie potrzeby umożliwiających skorzystanie z części hotelowej10. Również w połowie lat 70. Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Poznaniu wydał specjalną ulotkę pt. Trasą E-8 przez 7 8 grudnia 1975 r. VII Zjazd PZPR, więcej na www.nowahistoria.interia.pl/kartka-z-kalendarza/news-8-grudnia-1975-r-vii-zjazd-pzpr,nId,2317711#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 10.05.2017). 8 Jest to sekwencja Kroniki XXX-lecia. Poznańskie, Polska Kronika Filmowa 75/07A, 1975, www.kronikarp.pl/szukaj,53715,tag-691983,strona-9 (data dostępu 10.05.2017). 9 Medale te można do dziś nabyć w sklepach internetowych, m.in. na Allegro. Na ich rewersie znajduje się następujący napis: „W XXX ROCZNICĘ PROJEKTANTOM I BUDOWNICZYM ZDMiZ-WZDP-WZDiU POZNAŃ”. 10 Mowa tu o zajazdach-gościńcach „Otwarte Wrota” w Sępolnie, „Hajduczek” w Pniewach, „Podbipięta” w Iwnie, „U Kmiecia” w Wilcznej oraz „Zerwikaptur” w Dąbrowicach. 94 Wielkopolskę, w której to opisane zostały ważniejsze miejscowości położone pomiędzy Świeckiem a Warszawą. Autorzy ulotki podkreślają międzynarodowość, nowoczesność oraz narodowe znaczenie trasy wiodącej z Paryża do Moskwy: „Trasę tą przebywa duża część turystów zagranicznych z Zachodniej Europy do Polski, tędy jadą tranzytem turyści do Związku Radzieckiego, tędy też na odcinku od Pniew prowadzi najkrótszy szlak łączący Gorzów, Szczecin i Zachodnie Wybrzeże z centrum kraju (…) W roku 1974 oddano do eksploatacji pierwszy odcinek zmodernizowanej Trasy E-8, z Poznania do Wrześni, jednej z najnowocześniejszych w Polsce” (Trasą E-8 po Wielkopolsce: 1). Ulotka jest turystyczna w swoim charakterze, dlatego skupia się na atrakcyjności krajobrazowej trasy zwłaszcza na odcinku od Świecka do Lwówka, „dalej krajobraz jest mniej ciekawy” (Trasą E-8 po Wielkopolsce: 1). Na trasie tej wskazano na liczne walory estetyczne wielu miejscowości, które objęliśmy naszymi badaniami. Można w niej znaleźć informacje na temat Świecka, Rzepina, Torzymia, Poźrzadła, Gronowa, Mostek, Wilkowa, Świebodzina, Brójec, Lutola Suchego, Trzciela, Miedzichowa, Sępolna oraz innych położonych między Pniewami a Poznaniem. Wspomina się też o przydrożnych parkingach, czynnych niemal całą dobę stacjach benzynowych i wygodnych gościńcach. E8 miała być prezentem dla społeczeństwa na XXX-lecie Polski Ludowej, ale jej budowa opierała się także na czynie społecznym, m.in. realizowanym przez mieszkańców Wielkopolski. „To z inicjatywy KW PZPR w Poznaniu środowisko budownictwa drogowo-inżynieryjnego podjęło zadanie budowy E8 jako zadanie ponadplanowe, jako czyn wielkopolskich drogowców dla uczczenia 30-lecia Polski Ludowej” (za: Nosal 2015). Trasa ta zyskiwała wciąż nowe określenia, stając się raz „trasą warszawską”, a innym razem „eurostradą” – przykładem PRL-owskiego infrastrukturalnego sukcesu z jej „zieloną falą” w sygnalizacji świetlnej, bezkolizyjnymi węzłami czy przejściami podziemnymi. Dziś nazywana bywa przez mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż niej nie tylko „naszą starą dwójką”, „naszą autostradą” ale także „drogą śmierci”. Miano to DK92 zawdzięcza dużej liczbie wypadków i kolizji, o których opowiadała większość naszych rozmówców. Za jeden z najbardziej 95 �kultowych wręcz wypadków na tej trasie uznaje się wypadek Bronisława Geremka w 2008 r. na wysokości miejscowości Lubień kilka kilometrów od Miedzichowa. to skrót oznaczający „kurwy, krasnale i koleiny” (zob. Żarnoch-Chudzińska 2011; Koźlenko 2013)13. K3 pojawiło się też w odniesieniu do miejscowości Miedzichowo: Ten odcinek tu z Miedzichowa do Poznania, on tu nazywany był drogą śmierci, tu m.in. Geremek, on tu rozbił się! No i tego tam, mieliśmy wypadków śmiertelnych bardzo dużo! Ten łuk tam potem zrobili, tak więc na tym odcinku tutaj 5-kilometrowym mieliśmy wypadków bardzo dużo! W tej chwili wypadki trzeba powiedzieć, o ileś tam procent! Znaczny procent! Już nawet jakieś wypadki są kolizyjne, natomiast śmiertelnych coraz mniej! To tak przedtem tych śmiertelnych.... części tych krzyży już nie ma, ale przedtem ta droga była zasłana dosyć tam tymi postawionymi krzyżami. [Mieszkaniec Miedzichowa] 13 Notabene w roku 2012 ukazała się płyta „Nasza dobra klasa” autorstwa satyryka i piosenkarza Krzysztofa Daukszewicza, na której znajduje się utwór zatytułowany „Droga do granicy”. Tekst tej piosenki inspirowany jest rozmową z byłym kierowcą tira, którego piosenkarz spotkał na parkingu pod Gorzowem Wielkopolskim. Kierowca w rozmowie tej wspominał o tzw. K4, czyli o koleinach, kurwach, karłach i krasnalach, decydujących o specyfice polskich dróg. Nie da się też nie powiązać tego utworu z procesami związanymi z wejściem Polski do UE, otwarciem granic oraz wzmożonym przepływie międzynarodowym. Kupiłem nowe auto, żeby wreszcie ruszyć w Polskę, bo w starym odwiedziłem już, co było koło domu blisko ale przez radio mówią, że nad morzem ciągle pada a w górach w środku lata, tego roku, lodowisko Postanowiłem wiec wyjechać, ruszyć w Europę bo ni paszportu nie potrzeba teraz ani żadnej wizy Wystarczy dowód osobisty, śpiwór w bagażniku a reszta jak to mówią starzy kumple, ryzyk-fizyk. Może tu jeszcze wrócę lub nie wrócę tutaj wcale żegnajcie koleiny, kurwy, karły i krasnale Po drodze wyprzedzają mnie furiaci na szlifierkach ich motocykle wyją na najwyższych już obrotach lecz to ich życie, ich wiatr w oczy czasem jedna chwilka Ja nie wiem co mnie bardziej kręci Wersal czy robota Kierowcy na postoju mówią: – Koleś olej Danię bo w kraju tym nie cierpią dzisiaj czarnych i Polaków więc pies ich ganiał, trzeba mieć swój jakiś własny honor Niech sami grzebią w kiblach albo stoją na zmywaku Jednak za najbardziej spektakularne uznawane są wypadki powodowane przez zasypiających lub nietrzeźwych kierowców ciągników siodłowych11 – niekoniecznie śmiertelne, częściej skutkujące rozsypaniem się lub rozpierzchnięciem przewożonego ładunku (np. żywy inwentarz, mięso, kawa, kwiaty), który bywa szabrowany przez miejscowych. I tak np. jesienią 2016 r. w okolicach Świebodzina doszło do wypadku, w czasie którego załadowana wieprzowiną ciężarówka została przewrócona na bok. Przy okazji akcji ratunkowej mięso musiało zostać usunięte z naczepy na zewnątrz, a jego zabezpieczenie zlecono jego właścicielowi, czego nie uczynił. W konsekwencji dzień później policja otrzymała zgłoszenie, że w miejscu wypadku odbywa się handel żywnością. Był to dokładnie ten towar, który jechał w rozbitej ciężarówce12. Faktycznie jednak wypadki na całej długości tej drogi stanowią 1,7% ich ogółu na wszystkich drogach krajowych w Polsce (Wypadki drogowe w Polsce 2016: 20-22). „Nasza stara dwójka” do niedawna nazywana była również K3. Jest to określenie slangowe stosowane głównie przez cyklicznie przemierzających tę trasę kierowców ciężarówek oraz policjantów; 11 Zob. Trasa śmierci, „Newsweek Polska” 12.03.2006, www.newsweek.pl/polska/trasasmierci,14912,1,1.html (dostęp 10.03.2017). 12 Zob. www.40ton.net/drodze-nr-92-mozna-bylo-kupic-mieso-rozbitej-naczepyniestety-nadawalo-sie-spozycia/ (data dostępu 19.05.2017) oraz materiał filmowy lokalnej stacji telewizyjnej Świebodzin TV: www.swiebodzin.tv/wiadomosci /358,przydrozny-handel (data dostępu 19.05.2017). 96 97 �Tutaj ta miejscowość była nazywana kiedyś Krainą Trzech Ka.... przepraszam za cytat, ale tak to się nazywało: kurwy, krasnale i koleiny. To była miejscowość trzech ka! I tak jak to z opowieści wiem, jak ciężarówka się wywróciła się z kawą na przykład, to zanim przyjechała straż pożarna, to tubylcy żyli ze sprzedaży kawy przez następne półtora roku. Także koczowniczy tryb życia gdzieś w rdzeniach, w korzeniach został! I ta chęć przedsiębiorczości to jest minimalna, tak? Najlepiej wziąć, a czy dostanę coś... Jest też problem społeczny tzw. patologii społecznej, tak? Bo tutaj po lasach mieszka dużo ludzi gdzie z tej krainy trzech ka dużo spuścizny zostało, bo to nie wszystko było legalne... No, przeróżne rzeczy się tutaj działy, przeróżne! Ale widzę zmiany w Miedzichowie. Widzę zmiany kultury osobistej ludzi. Czy ona jest powierzchowna, czy głęboka, to nie ma w tym momencie jakiegoś większego znaczenia! Ważne, że jest. A jak już się dokonała jakaś zmiana, to już jest proces ewolucyjny! W jakim kierunku on pójdzie? No, nie wiadomo! My nie mamy wpływu na to co się dzieje od góry. A ludzie uczą się bardzo szybko! [Artysta i przedsiębiorca z Miedzichowa] Może tu jeszcze wrócę lub nie wrócę tutaj wcale żegnajcie koleiny, kurwy, karły i krasnale A na poboczach stoją bardzo chętne skoroświtki i pokazują napalonym co im mogą zrobić w minut kilka A za zakrętem misie przyczajone w srebrnej Vectrze za swoje marne pensje chcą się wyżyć na mobilkach. I już granica, nikt nie węszy nikt tu już nie wrzeszczy Minęły czasy tych pajaców z dawnego NRD-owa Teraz już tylko w moim aucie gaz do dechy – Cześć upierdliwy kraju co się topisz w głupich słowach Może tu jeszcze wrócę lub nie wrócę tutaj wcale żegnajcie koleiny, kurwy, karły i krasnale. 98 Nazwa K3 ugruntowana jest w do niedawna najbardziej wyrazistych cechach DK92, lecz aktualnie nie ma już uzasadnienia i w obiegu znajduje się wyjątkowo rzadko. Trzy zjawiska: kurwy, krasnale i koleiny znajdują się w zaniku. Przydrożna prostytucja oczywiście nadal funkcjonuje14, jednak po pierwsze w ostatnich latach w dużej mierze została zredukowana poprzez skuteczne działania policji karzącej prostytutki, zwane „grzybiarkami”, „leśnymi ssakami” bądź „jagodziankami”, mandatami za zaśmiecanie lasów (por. Woźniak 2016), po drugie przeniosła się na tereny parkingów oraz większych centrów obsługi transportu dalekobieżnego np. w Mostkach, Poźrzadle czy Boczowie. Na trasie DK92 znajdują się też co najmniej dwa kluby nocne – w Korytach i Mostkach. Pracujące w nich prostytutki nazywane są z kolei przez mieszkańców tych miejscowości „naszymi/miłymi paniami/dziewczynami”. Ale tu gdzieś od roku jest spokój. Przedtem tu chyba były Bułgarki, nie? Przyjeżdżały, czy, czy... ale od roku już ich nie ma. No, ale to wiadomo, jedzie się np. w stronę Słubic, to też widać. Na każdym CPN-ie stoją. Ale od roku czasu, bo tak tutaj Bułgarki stały, ale od roku czasu ich nie ma. Po prostu policja... One gdzieś tu koczują, bo te gachy ich, ja na nich mówię gachy, bo to ja widzę nieraz, bo one przychodziły sobie tu do sklepu nieraz kosmetyki fajne kupić, taką chemię kupywały do tego, nie? No, jedzenie kupywały, nie? One naprawdę pieniądze zostawiały, no pieniądz z nimi był (…) bo one sobie kupywały i picie, no wszystko. Wszystko, co było możliwe, nie? No, tylko mówię, jak takich gachów ich widzę, to takie capy… o Jezu, ja to nie mogę normalnie. Przerypane miały kobity. No, nie raz, to one przyszły tak, ale bały się, nie chciały mówić. No, te dziady, co one im robiły, no szkoda mi było tych dziewczyn! No, naprawdę szkoda mi ich było. Dawno ich nie widziałam, a było tych dziewczyn trochę. A to mówię, policja jak zaczęła w zeszłym roku ich sprawdzać i od tej pory ich właściwie tutaj nie ma. [Pracownica sklepu w Trzcielu] Jeszcze kiedyś był tutaj taki boom na takie panie, które nazywaliśmy grzybiarki (…) tego już nie ma. I całe szczęście, bo to taki głupi trochę wizerunek był. Niech sobie będą domy publiczne, bo 14 Patrz mapa czynnej prostytucji przydrożnej: www.gdziestoja.pl/wojewodztwo/4/ lubuskie/ (dostęp 10.02.2017). 99 �każdy, każdy, uważam, że każdy biznes to jest biznes. Jeżeli ktoś chce, to co mi do tego. Jeżeli ktoś chce pracować swoją pupą, to niech sobie pracuje... no! [Przedsiębiorca z Jasieńca] No tutaj zaraz, zaraz za tym, no! Za tym naszym już zakrętem, na Trzciel, za [hotelem] „Wiktorią”, o tam dalej już stały przecież wszędzie. Straszne było, strasznie ich dużo rzeczywiście było. To najgorzej było kiedy się jechało nawet z dziećmi, albo coś, a one wszędzie przy trasach stały i wiadomo jak ubrane, nie? Wstyd normalnie! [Pracownica sklepu w Brójcach] Z pewnością zanikowi ulega od co najmniej dekady handel krasnalami oraz innymi figurami ogrodowymi, którego nie da się bezpośrednio powiązać z otwarciem nowego odcinka autostrady i odpływem na nią części tranzytu osobowego i turystycznego. Handel ten kwitł przede wszystkim w latach 90., by systematycznie słabnąć wraz z początkiem nowego millenium (por. Ludewicz 2012; Koźlenko 2013). Zanik handlu krasnalami należy wyjaśniać szerzej, przede wszystkim nasyceniem tego typu produktami rynku zachodniego, zwłaszcza niemieckiego, ubożeniem społeczeństwa rosyjskiego, które jeszcze do niedawna stanowiło główną siłę nabywczą ozdób ogrodowych, a także zmianami w modach i wzorach konsumpcji: Każdy ma swój marketing i wie, co jest dla niego najlepsze. Dobrze jeżeli tak jest. Gorzej jak ktoś robi biznes, a totalnie nie kuma bazy i narzeka. Zmienia się, no zmienia się, zmieniają się. No, ile można sprzedawać krasnali?! [Przedsiębiorca z Jasieńca] Ja Polaków nie nazywam biznesmenami, to gady są... Nie potrafili się znaleźć w odpowiednim miejscu, w odpowiednim czasie, z odpowiednią ofertą. I tyle i koniec. [Mieszkaniec Brójec] Obecnie też jakość techniczna DK92 na badanym przez nas odcinku systematycznie ulega poprawie, a trasa ta znajduje się właściwie w permanentnym procesie modernizacji. Wymienić tu można choćby budowę sygnalizacji świetlnej w Bolewicach czy Sękowie w 2008 r., doznakowanie łuków poziomych, utworzenie azylów przy przejściach dla pieszych bądź szkołach, np. w Trzcielu i Boczowie w 2009 r.15, remont obwodnicy Świebodzina w 2010 r., remont 15 www.gddkia.gov.pl/pl/a/6882/droga-krajowa-nr-2 (data dostępu 20.05.2017). 100 nawierzchni w Pniowie i Torzymiu w 2011 r.16, czy wreszcie ostatnia modernizacja trasy na odcinku pomiędzy Boczowem a Torzymiem realizowana w latach 2014-201517. Trasa między, powiedzmy od Trzciela tutaj do Świecka, to jest no, dobra dróżka, no! [Kierowca tira pauzujący na parkingu w Boczowie] Niemniej w narracjach naszych rozmówców postrzeganie jakości oraz bezpieczeństwa DK92 wyraźne było zróżnicowane, uzależnione od doświadczeń codzienności. Uogólniając jednak mieszkańcy poszczególnych miejscowości, choć świadomi niebanalnej roli, jaką odgrywa ta trasa dla lokalnej ekonomii, często na nią narzekali. Jednym z typowych przykładów może być historia mieszkanki Mostek, której dom znajduje się zaraz przy drodze: Czekaliśmy bardzo długo, fakt, że w tej chwili oni tę drogę utrzymują w stanie dobrym, przedtem to były, żadna była, bo te pieniądze, jakie były, takie były. To znaczy przed unijnymi pieniędzmi, o tak bym powiedziała, bo w tej chwili to chyba ze środków unijnych. Dom, to trzeba było po prostu rok rocznie odnawiać. Prowadziłam wojny z Dyrekcją Dróg, bo to wszystko pękało. Okna są trzeci raz wymienione. Sól, to wszystko spływa, tiry jadą i jest dla nas takim wielkim uciążeniem, że naprawę, kto nie mieszka przy drodze, to nie ma nawet pojęcia. Prosiłam, żeby jakieś ekrany… Zrobiliśmy nową elewację, no szkoda jej, no od razu jechał tir, jak chlapnął, to… Były momenty, że było otwarte okno, jak deszcz padał i nie było tu odprowadzenia, teraz jest, jeszcze po moim wojowaniu zrobili tak, wycięli tu w asfalcie, że ta woda troszeczkę odchodzi. Ale to wcale nie rozwiązuje problemu. A przedtem to do domu, po prostu jak chlupnął, to kałuża wpadała. Raz, że jest tu tak niebezpiecznie, że wypadków masa. A po drugie, no uciążliwie mieszkać. Ani okna otworzyć, ani nic, bo jak się otworzy okno, to już się telewizora nie słyszy. No i budynki niszczeją, przede wszystkim to, to jest najgorsze. No i spaliny, ołów, to wszystko wpływa na nasze zdrowie. Wszystko wpływa, no ale co mamy zrobić? Już ile razy, już zrobili tych wysepek, niby to… No 16 www.lubuskie.pl/uploads/pliki/Biuro_prasowe/Informacja%20o%20inwestycjach%20drogowych.pdf (data dostępu 20.05.2017). 17 www.gddkia.gov.pl/pl/a/14321/Remont-drogi-krajowej-nr-92-w-Torzymiu (data dostępu 20.05.2017). 101 �pisałam pisma, o Jezus, nawet, więc tak mi odpisali, że będą się przyglądać. O! nawet jedno pismo mam. O! „Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad w Zielonej Górze. W nawiązaniu do pisma…” I to jest 2006 rok… że… „będzie prowadziła obserwacje w działaniach kanalizacji deszczowej odprowadzającej wodę z nawierzchni podczas opadu deszczu. O postępie i sposobie rozwiązania problemu poinformujemy oddzielnym pismem.” O takie było odbijanie! Więc zrobili, wycięli taki kawałeczek tego asfaltu, żeby ta woda szła. To są źle studzienki rozłożone, ciągle podwyższają, ciągle podwyższają… Jest utrudnienie dla nas tu wzdłuż ulicy. Z kim by pani nie rozmawiała, wszyscy to potwierdzą. Mamy dość. Naprawdę mamy dosyć. Raz niebezpieczeństwo dzieci, pomimo że to światło jest. „Stara dwójka” z jej charakterystycznym krajobrazem, dynamiką, relacją wobec nowej, potężnej infrastruktury dla mobilności jaką jest autostrada A2, jest trasą obdarzaną ogromnym zainteresowaniem i sentymentem m.in. wśród dziennikarzy i artystów. Jest bohaterką onirycznego filmu Na trasie Poznań-Świecko, autorstwa Anny Raczyński18, felietonu „Stara dwójka” – moja droga ucieczki lub startu Agaty Źrałko (2014b), opublikowanym w zielonogórskim wydaniu „Gazety Wyborczej”19, czy reportażu radiowego Droga cu‑ dów Rafała Regulskiego i Marcina Wesołowskiego, wyemitowanego w Polskim Radio Merkury20. 18 Na trasie Poznań-Świecko/On the road between Poznań-Świecko (2013), reż. A. Raczynski, www.vimeo.com/76995618 (data dostępu 12.04.2017). 19 Felieton napisany z okazji plebiscytu „Nasze 25-lecie” ogłoszonego przez „Gazetę Wyborczą” z okazji 25-lecia transformacji ustrojowej w Polsce, którego celem było wskazanie najważniejszych wydarzeń i procesów, które uformowały na nowo Zieloną Górę, Gorzów i region, a także ludzi, którzy mieli największy wpływ na przemianę. 20 Reportaż wyemitowano w 2008 r. i jest zainspirowany przystąpieniem polski do układu z Schengen. Autorzy reportażu reklamują go w następujący sposób: „Koleiny i burdele, krasnale, miód, grzyby i prostytutki. Wiklinowe kosze, przydrożne krzyże, kolorowa Nevada, sztuczne palmy w Las Vegas i cofanie liczników przez całą dobę. Polski blichtr i kicz, polska droga i setki tysięcy TIR-ów. Obejrzeliśmy tę drogę dokładnie. E30, czyli po polsku – dwójka, to kwintesencja polskiej tandety. Tandety, którą tak chętnie kupują”, www.stary.radiomerkury.pl/index.php?art=24596 (dostęp 20.05.2017). 102 Bez wątpienia DK92 podziela z nowym odcinkiem autostrady A2 ideologiczną i dyskursywną historię, która jednak dla tej pierwszej kończy się symboliczną degradacją – odebraniem jej statusu drogi składającej się na sieć dróg europejskich. Znamiennym jest także nasz sposób postrzegania tych dwóch dróg: autostrady A2 jako reprezentantki wielkiej infrastruktury i nowoczesności, DK92 jako po prostu trasy, krajówki obciążonej negatywnym efektem transformacji systemowej, globalnych przemian politycznych i ekonomicznych oraz aktualnie podejmowanych przedsięwzięć modernizacyjnych. Jeśli odczytamy mobilność jako konstruowaną w procesach historycznych oraz społecznych, to natychmiast zauważymy, iż jest ona ściśle powiązana z budową i rozwojem infrastruktury, będącej wyrazem politycznych intencji integracji europejskiej, z której jak wyżej wspomnieliśmy DK92 została wyłączona. Teoretycznie infrastruktury mobilności przekraczają to co lokalne, obejmując autostrady, drogi ekspresowe oraz drogi krajowe tworzące sieć dróg o charakterze międzynarodowym. Rozwój tych sieci usprawnia i przyspiesza transport, a wobec tego dzięki niemu możliwe są szybkie połączenia pomiędzy postnarodowymi makroregionami w Europie (McNeill 2004: 134). Drogi i autostrady stanowią obecnie jeden z istotniejszych krajobrazów narodowych, o czym rozprawia m.in. Pete Merriman w książce pt. Driving spaces: a cultural-historical geography of England’s M1 motorway (2007). Istotność rozwoju infrastruktury drogowej warto jednak rozpatrywać w kontekście procesu integracji europejskiej rozpoczętym w XX w. (Schipper 2008; Van der Vleuten, Kaijser 2006). Jej najlepszym przykładem jest tzw. E-ro‑ ad system, czyli system dróg europejskich rozwinięty przez United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) w celu umożliwienia mobilności transgranicznej. System został zaprojektowany już w latach 40. XX w., ale w pełni został zreorganizowany w 1975 r., w czasie gdy badany przez nas odcinek DK92 został oddany do użytku. Budowa i rozbudowa infrastruktury (tj. budowa mostów, autostrad, wiaduktów, tuneli, kładzenie torów etc.), to czynienie z terytorium Europy dynamicznej przestrzeni dla zwiększającego swoją intensywność przepływu. Innymi słowy, infrastruktura tylko 103 �z pozoru jest statyczna – z jej ujednoliconym krajobrazem, na który składają się dzięki stosowaniu tych samych technologii podobne elementy oraz rozwiązania od architektonicznych przez ergonomiczne. To właśnie ta monstrualna przestrzennie konstrukcja prowokuje, konstytuuje i kanalizuje ruch. Paul Virilio w Open sky (1997) pisze, że rozwój olbrzymich infrastruktur mobilności eliminuje topograficzne wyobrażenie krajobrazu jako czegoś, co jest tworzone z terytorialnych i lokalnych znaczników, które zawsze odgrywały istotną rolę w tworzeniu tożsamości narodowych. W opozycji do tych procesów tylko pozornie należałoby rozpatrywać DK92. Mimo jej silnego wpływu na lokalność, jej lokalne doświadczanie i społeczne znaczenia, to jednak przepływający nią różnorodni ludzie i rozmaite rzeczy decydują także o jej ponadnarodowości. Przepływy (trans)lokalne i tranzyt Wsie oraz miasteczka położone wzdłuż DK92 między Nowym Tomyślem a Świeckiem to miejsca intensywnego ruchu. Jest to masowy przepływ różnego rodzaju towarów wiezionych w naczepach dalekobieżnych ciężarówek, przepływ emigrantów zarobkowych i turystów, oraz codzienna mikromobilność mieszkańców. Każdy rodzaj tego ruchu, jego wykonawstwo, kierunki oraz intensywność warunkują ekonomiczną kondycję obserwowanych przez nas przydrożnych społeczności. Miejsca ich codziennego życia to nakładające się na siebie strefy złożonych przepływów: tranzytowego i międzynarodowego, lokalnego – zarówno publicznego jak i prywatnego, turystycznego i migracyjnego – zewnętrznego i wewnętrznego, a także przepływu rozmaitych kapitałów oraz rzeczy. Przepływy te „dzieją się” z jednej strony w warunkach lokalności, rozumianej jako zaktowiczenie i peryferyjność, z drugiej transgraniczności, która decyduje o kulturowych, społecznych i ekonomicznych fluktuacjach. Innymi słowy, w tym przypadku siłą rzeczy teren badań musiał posiadać charakter wielomiejscowy i translokalny. Koncepcje lokalności oraz miejsca powiązane są z symbolicznymi i praktycznymi działaniami ludzi, którzy je kreują, podtrzymują ich 104 trwanie i nadają im społeczno-kulturową wartość. Są więc kategoriami wyłaniającymi się poprzez praxis. W teoriach antropologicznych miejsce bywa analizowane jako: a) lokalizacja (location), która odnosi się do przestrzennej dystrybucji socjoekonomicznych działań, b) przywiązanie do miejsca (sense of place) oraz c) miejsce akcji (locale), w którym ludzie działają w określony sposób (Rodman 1992: 640-656). Miejsca są więc uwikłane w sieci o charakterze przestrzennym tworząc ramy dla działań i sprawczości. Naszym zdaniem w odniesieniu do wiedzy terenowej, jaka wyłoniła się dzięki przeprowadzonym przez nas badaniom, należy zwrócić się ku pojęciu translokalności. Jest to kategoria, która pojawia się w rozważaniach wiodących antropologów społecznych, takich jak Ajrun Appadurai (2005) czy Ulf Hannerz (1988: 235-256; 2003: 201-216). Jednak w ich rozumieniu translokalność jest sposobem konstytuowania społeczno-kulturowych przestrzeni mobilności, wymiejscowienia czy deterioryzacji. Używają tego pojęcia w celu uchwycenia sensu płynnych granic oraz nowoczesnych tożsamości oraz skupiają się na procesach makroskalowych, w pewnym sensie ignorując fakt, że mobilność zawsze jest w pewien sposób zlokalizowana oraz zawsze posiada określony kontekst. Z tej przyczyny bliżej nam do koncepcji George’a Marcusa, który pisze o etnografii wielomiejscowej, współcześnie koniecznej, ponieważ każda praktyka społeczno-kulturowa jest konstruowana przez ludzi działających w różnych miejscach i sytuacjach (Marcus 1995). Marcus definiuje translokalność jako całość analiz i jednocześnie sieć miejsc, w której pomiędzy tymi miejscami lokują się pogłębione badania etnograficzne. Jest to podejście zgodne z koncepcją Michaela P. Smitha również opisującego translokalność w odniesieniu do badań małoskalowych i długoterminowych (Smith 2011: 181-199). Ruch na DK92 opisujemy w kategorii przepływu, który rozumiemy jako przemieszczenie się w czasie z jednego miejsca do kolejnego, bycie w ruchu oraz mechanizmy jego podtrzymywania. Nie jest więc dla nas jedynie transportem, transmisją namacalnych form ze ściśle określonymi znaczeniami, lecz raczej niekończącą się serią przekształceń w czasie i przestrzeni, czymś, co kształtuje i rozmywa znaczenia, granice oraz formy kulturowe (por. Appadurai 1990: 105 �1-24; Hannerz 2000). Warto też zwrócić uwagę na relatywność szybkości zawierającej się w przepływie, który jest przecież cykliczny, sezonowy oraz regulowany wciąż zmieniającym się reżimami logistyki. Oznacza to, że przepływy zawsze podlegają jakiejś kontroli i regulacji odbywając się wedle ustalonych zasad, w określonych warunkach społeczno-kulturowych, politycznych i gospodarczych. Nim zidentyfikujemy najważniejsze naszym zdaniem grupy ludzi oraz rzeczy przepływających DK92 chcielibyśmy dookreślić ogólny charakter ruchu na tej drodze. „Stara dwójka” co najmniej do początku XXI w. słynęła z przepływu nielegalnych towarów, który aktualnie stracił na znaczeniu. Z ekonomicznego punktu widzenia nie ma już większego sensu ani nielegalny handel tytoniem i alkoholem, ani zajumanymi ubraniami czy kosmetykami. Są to te dobra, do których wszyscy mamy dziś swobodny dostęp. Beata Bielecka w artykule Kie‑ dyś był tu raj dla przemytników, dziwek i złodziei, opublikowanym w 2015 r. na łamach „Gazety Lubuskiej”, relacjonuje: „Most na Odrze łączący Słubice i Frankfurt to dziś spokojne miejsce, gdzie można spotkać głównie mieszkańców obu miast idących spacerkiem do sąsiadów. Nikt już dziś, tak jak w latach 90., nie łamie barierek, przy których dokonywano kontroli granicznej, żeby nielegalnie przekroczyć granicę ukradzionym gdzieś na Zachodzie samochodem. Nikt nie rzuca z mostu sztang z papierosami (zmusiło to Niemców do zbudowania wysokich na kilka metrów zapór, które powodowały, że przechodzień czuł się jak w klatce)” (Bielecka 2015). Przestępczość przygraniczna nie jest jedynie fenomenem na granicy polsko-niemieckiej. Podobne problemy towarzyszą wielu obszarom pogranicza, choć każdy teren ma swoje cechy szczególne. Przy czym istotne są tutaj zarówno rodzaje przestępstw, jak i specyfika regionu. Na granicy polsko-niemieckiej problem przestępczości zmieniał się przez lata. Przeobrażenia ustrojowe i zmiany na granicach państwa polskiego spowodowały, że w początkach lat 90. nastąpił znaczny wzrost przestępczości granicznej. Jednym z najczęstszych rodzajów przestępstw popełnianych na granicy, obok nielegalnej migracji, była przestępczość gospodarcza wprawiająca w ruch głównie towary akcyzowe, samochody oraz narkotyki. Według niemal wyszeptanych, wypowiedzianych w tajemnicy przez 106 naszych rozmówców informacji przemyt na badanym terenie odbywał się bardzo często na „zamówienie” – zwłaszcza jeśli chodzi o samochody oraz zajmowały się nim zarówno pojedyncze osoby, jak i zorganizowane grupy przestępcze. Choć po włączeniu Polski do strefy Schengen nastąpił wzrost przepływu kradzionych samochodów i ciężarówek (zwłaszcza z Niemiec do krajów za wschodnią granicę Polski) oraz zintensyfikował się przepływ narkotyków, to na tle statystyk z lat 90. dane pokazują spadkową tendencję przemytu. Z pewnością dziś nie zdarzają się już przeszukania polskich klientów w niemieckich supermarketach, zniknęły także bandy przemytnicze, które swoje bazy wypadowe miały tuż przy granicy po polskiej stronie (Łada 2014: 5-20). Jak powiedział jeden z naszych rozmówców: „Dziki przygraniczny kapitalizm odszedł do lamusa”. Przepływ dzisiejszą DK92 bez wątpienia zawsze znajdował się pod wpływem przemian politycznych, a na jego najbardziej aktualną dynamikę najwyraźniej wpłynęło wejście Polski do UE, globalny kryzys ekonomiczny z 2008 r. oraz konflikt ukraińsko-rosyjski toczący się od 2014 r. I tak w następstwie przystąpienia Polski do UE otwarcie zachodnioeuropejskich rynków pracy spowodowało nie napływ ludzi z zewnątrz, tylko mobilizację Polaków i ich emigrację zarobkową, dla miejscowości położonych wzdłuż DK92 o tyle specyficzną, że głównie sezonową i wahadłową. No, połowy wioski nie ma. Niemcy, Holandia, Anglia, Norwegia… Tu całymi rodzinami w sumie wyjeżdżali. Stąd pojechały dwie siostry, jedna wdowa z czwórką dzieci, druga mężatka do męża z trzema chłopakami. To już ładnych kilka lat temu, następne tam rodzeństwo pojechało, jeden z żoną i z synem, drugi kawaler, tam się żeni, ale tu przyjedzie kiedyś mieszkać. [Mieszkaniec Chociszewa] Początkowy boom na przepływ turystów, klientów zainteresowanych lokalnymi dobrami, systematyczny rozwój polskiej polityki transportowej znacząco zintensyfikował ruch tą drogą, która jednak wraz z kryzysem ekonomicznym znalazła się w regresie. Wielu naszych rozmówców, zwłaszcza przedsiębiorców – tych, których biznesy przetrwały ze względu na ich umiejętność przebranżawiania się czy w efekcie prowadzenia wielu firm na raz, wskazywało, że to 107 �ogólnopolskie, a nawet globalne fluktuacje ekonomiczne są temu regresowi winne. Mówili, że to nie autostrada A2 miała wpływ na upadające stacje benzynowe, przydrożne bary, hotele czy restauracje. Uważają, że regres już był, a otwarcie nowego odcinka autostrady, jedynie „wykończyło” niektóre lokalne działalności gospodarcze. Jednocześnie wierzą w potencjał tkwiący w A2. Ogólny, lokalny kryzys, nową biedę, o której pisze Waldemar Kuligowski w jednym z rozdziałów tej książki, trzeba by rozpatrzyć również w kontekście zwiększającego się nadzoru nad przepływem oraz zmianami technologicznymi. Przykładem niech będzie nielegalny handel paliwem, który zasilał nie tylko lokalne kieszenie, ale również przemierzających DK92 wschodnioeuropjeskich kierowców ciężarówek. Dziś, choć gdzieniegdzie mogliśmy obserwować ten proceder, jest on nieporównywalnie rzadszy ze względu na stosowanie przez przewoźników elektronicznych czujników poziomu paliwa. Wszystko upadło. Cały handel upadł. Podatki nas zjadają. Podatek, a szczególnie ZUS. Nie jest dobrze, nie jest dobrze! Polityka jest do luftu. Żeby się ta polityka zmieniła. [Przedsiębiorczyni z Sępolna] Przepływ DK92 nigdy też nie odbywał się jednostajnie i z tym samym natężeniem, podlegając sezonowości i specyficznej rytmice. Z etnograficznego punktu widzenia, zwłaszcza tranzyt, można by nawet rozpatrywać jako regulowany cyklicznością roku obrzędowego – ruch na DK92 zamiera w święta kościelne i narodowe. Posiada też charakter przerywany przez wzgląd na ogólnoeuropejskie regulacje czasu pracy i jazdy kierowców ciągników siodłowych. Przepływ tranzytowy znajduje się więc poza kontrolą i sprawczością mieszkańców, wpływając na jakość ich codziennego życia. Lokalna ekonomia to nie jedynie przydrożne przedsiębiorstwa dostosowujące się lub nie do zmieniających się warunków gospodarczych, politycznych i społecznych, to także fakt tego, iż stanowienie miejscowości tranzytowej, jest kosztochłonne. Innymi słowy codzienny przepływ nie tylko współkształtuje wielozmysłowo doświadczany krajobraz wsi i miasteczek położonych wzdłuż DK92, ale również eksploatuje ich przestrzeń. Staje się odpowiedzialny za rozjeżdżanie dróg gminnych, 108 uszkodzenia budynków, ulicznych balustrad, wysepek azylowych, chodników i krawężników. Uogólniając, przepływy DK92 są niejednorodne w swoich charakterze i można mówić o co najmniej trzech ich rodzajach – o przepływie lokalnym, translokalnym oraz tranzycie. I tak obserwowaliśmy migracje wewnętrzne czyli przemieszczanie się mieszkańców małych osad i wsi, zlokalizowanych w głębi poszczególnych gmin do miejscowości położonych bliżej DK92 i autostrady A2, zwiększające tym samym szansę przeprowadzających się ludzi i ich rodzin na lepszy dostęp do rynku pracy, edukacji czy usług publicznych; dalej migracje reprezentantów klasy średniej, decydujących się na życie na wsi, a zatem napływ tzw. nowych osadników z większych miast z terenu województwa lubuskiego i wielkopolskiego, dla których gminy przecięte autostradą stały się atrakcyjne ze względu na możliwość szybkiego przemieszczania się. Ponadto oczywiste jest codzienne poruszanie się do i z pracy21, do i ze szkoły, którym służy jeszcze komunikacja publiczna. Codzienna mobilność obejmuje też przemieszczanie się w celach konsumpcyjnych – na zakupy, do miejsc rozrywki takich jak baseny, kina oraz do placówek kulturalno-oświatowych, których oferta wykracza poza tę zagwarantowaną lokalnie. 21 Chodzi tu o przepływ mieszkańców do i z pracy poza miejscem ich zamieszkania. Wiele osób jest zatrudnionych w dużych zakładach produkcyjnych o globalnym zasięgu. Są to m.in.: Molex w Sulęcinie, ale także Phoenix Contact Wielkopolska wytwarzająca złącza elektrotechniczne, Aesculap Chifa należąca do międzynarodowego koncernu B. Braun Melsungen AG. produkująca narzędzia medyczne w Nowym Tomyślu, SECO/WARWICK Europe S.A. – światowy lider w produkcji pieców przemysłowych oraz urządzeń do obróbki cieplnej, Recaro produkująca fotele samolotowe w Świebodzinie, Ikea w Zbąszynku, Steinhpol w Rzepinie – firma zajmująca się produkcją mebli tapicerowanych. Ponad to są to polskie przedsiębiorstwa, takie jak: działająca od 1945 r. Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska TOP-TOMYŚL w Nowym Tomyślu, Sprick Rowery rocznie produkująca ponad 300 tys. jednośladów, Eldrob S.A. Lubuskie Zakłady Drobiarskie w Świebodzinie, Mercord – producent odzieży ochronnej w Świebodzinie. Wiele osób znajduje także zatrudnienie w supermarketach (Tesco, Biedronka, Lidl, Netto, Intermarché, Dino, Mrówka, NeoNet, MediaExpert) zlokalizowanych w miastach, a także w Obwodach Utrzymania Autostrady Ilanka w Torzymiu, Bolewice oraz Biały Mur w Myszęcinie. Pojedyncze osoby dojeżdżają również do pracy do Słubic, Poznania czy Zielonej Góry. 109 �Przepływy lokalne Społeczna ruchliwość mieszkańców poszczególnych miejscowości jest jednak wysoka tylko z pozoru, a rzeczywisty potencjał mobilności przesłania ich położenie względem wielkich infrastruktur dla mobilności oraz całodobowego wzmożonego ruchu samochodowego. Badany przez nas teren boryka się z licznymi problemami społeczno-ekonomicznymi wygenerowanymi przez transformację ustrojową w 1989 r., kiedy to parcelacji uległy PGR-y. Większość miejscowości wchodzących w skład badanych przez nas gmin, objęta była tą formą socjalistycznej własności ziemskiej. Wiele z nich nadal nie ma dostępu do internetu, gazociągu czy kanalizacji, a dojazd do nich bywa utrudniony na skutek priorytetowo traktowanych dróg bezpośrednio łączących się z autostradą oraz DK92. Mamy tu więc do czynienia z kolejną warstwą zjawiska mobilności, tj. z jej nierówną i zhierarchizowaną „dystrybucją”. Wymienione wyżej procesy przemieszczania się mają wymiar codzienny i oczywisty, same w sobie nie są stanowią jeszcze o szczególności przepływu obserwowanego na DK92. O jego specyfice decyduje przede wszystkim tranzyt towarowy oraz emigracyjny. DK92 to nieprzerwany strumień ciągników siodłowych, ciężarówek i lawet, także busów wiozących do krajów Europy Zachodniej emigrantów zarobkowych z Polski, Ukrainy, Litwy czy Białorusi, busów transportujących bagaże tych, którzy zdecydowali się na podróż samolotem oraz ogromne ilości paczek, w których kryją się materialne dobra zaświadczające o transnarodowych więziach rodzinnych. Przepływ lokalny odbywa się przede wszystkim przy udziale mieszkańców badanych przez nas miejscowości, którzy na co dzień poruszają się nie tylko DK92, ale drogami gminnymi, powiatowymi i wojewódzkimi, składającymi się na ogólną sieć połączeń drogowych w obrębie województwa lubelskiego i wielkopolskiego. Poruszają się także, w razie potrzeby, tylko lokalnie znanymi objazdami, zwłaszcza w czasie robót drogowych lub poważniejszych wypadków samochodowych czy awarii ciężarówek dalekobieżnych. Przykładem może być „leśna obwodnica” w Torzymiu, omijająca 110 remontowaną w latach 2014-2015 na całym odcinku tego miasteczka DK92. Prace modernizacyjne tej trasy wymagały wprowadzenia ruchu wahadłowego, który powodował momentami kilometrowe korki, co znacząco wpływało na codzienną mikromobilność mieszkańców Torzymia. Sytuacja ta została jednak przewidziana i na czas remontu DK92 powstał objazd, zwany przez miejscowych bypassem. Była to utwardzona wcześniej leśna droga ciągnąca się północnymi obrzeżami miasteczka. Do jej powstania przyczyniła się gmina dostarczając materiał do utwardzenia, wcześniej pozyskany bezpłatnie od Autostrady Wielopolskiej (był to gruz powstały w czasie budowy autostrady) oraz główny wykonawca robót na DK92 firma Eurovia, która wykonała utwardzenie. Interesujący wydaje się również fakt, że na podobnej zasadzie jak leśna obwodnica była w tamtym czasie wykorzystywana także A2. Wiele osób wracających do domów z kierunku od granicy polsko-niemieckiej chcąc uniknąć korków powodowanych remontem wybierało płatny odcinek autostrady. Codzienny przepływ mieszkańców tam i z powrotem wzdłuż starej dwójki powodowany jest sprawami oczywistymi: siecią powiązań pokrewieństwa, wspominaną wcześniej potrzebą dojechania do pracy, szkoły, sklepów, ośrodków opieki zdrowotnej czy urzędów. To, co pozostaje charakterystyczne dla tego terenu to postępująca redukcja komunikacji publicznej: Wszyscy muszą mieć samochód. Do Świebodzina jest dosyć sporo. Jest taki prywatny [autobus], ale w stronę Międzyrzecza i Trzciela prawie żadnego. Gdzieś jechać do lekarza, czy jakieś te, to trzeba kombinować. [Ekspedientka w sklepie w Brójcach] W ogóle jesteśmy odcięci, nasza wioska to jest odcięta od świata. Torzym jeszcze ma pociąg, pociągi. Sulęcin, autobusy, a my to już środkowa wioska, taka sobie. Dwa autobusy na krzyż i to wszystko. [Mieszkaniec Koryt] Rodziny mają po kilka samochodów, mieszkańcy przydrożnych miejscowości rzadko poruszają się pieszo czy rowerami – DK92 jest niebezpieczna, brakuje przy niej infrastruktury dla pieszych 111 �i rowerzystów22. Połączenia autobusowe realizowane przez przewoźników z Zielonej Góry, Gorzowa Wielkopolskiego powszechnie są uznawane za fatalne ze względu na ich niepraktyczny dzienny rozkład jazdy, a także twierdzi się, iż są odpowiedzialne za demobilizację seniorów, którzy często nie posiadają prawa jazdy i samochodów i są zależni od transportu prywatnego, odpłatnie najmowanego np. u sąsiadów. Niemniej redukcja lokalnych połączeń autobusowych związana jest z ogólnymi zmianami demograficznymi oraz zmianami w systemie szkolnictwa. Dziś dzieci i młodzież dowożona jest do szkół podstawowych oraz gimnazjów szkolnymi autobusami i w większości przypadków nie musi korzystać z tzw. pekaesów. Te, które jeździły rano wiozły np. do miasta tylko dwie osoby. Wiadomo, że nikomu to się nie opłacało. Coraz więcej osób jeździ samochodami, więc autobusy są puste. [Mieszkanka Pniowa] Jednym ze specyficznych dla zachodniej części badanego przez nas odcinka DK92 jest autobusowy przepływ pracowników sulęcińskiej filii amerykańskiej firmy Molex, produkującej złącza elektroniczne i elektryczne. Transport zagwarantowany przez tę korporację o globalnym zasięgu nie jest jednak transportem zakładowym – to dostosowany do ustalonego systemu zmianowego tzw. pekaes, którym do i z pracy przemieszczają się pracownicy Moltexu, traktowani priorytetowo oraz niekiedy młodzież dojeżdżająca do szkół średnich w Sulęcinie. – I ile mniej więcej osób w tym Molexie pracuje? Pan tak wozi to może się orientować. – Na pierwszej zmianie miałem 25 osób, teraz też gdzieś koło 20 było (…) Teraz to się ustabilizowało, kiedyś była bardzo duża rotacja, pokombinowali, przyjmowali ludzi, zwalniali i przyjmowali nowych, bo do nowych mieli dotacje, prawda, i takie kombinacje odchodziły (…) Codziennie rano pierwszą zmianę zawożę, później 12:20 do Sulęcina, z Sulęcina do Torzymia i zabieram drugą 22 Do wyjątków należy sieć szlaków rowerowych między Trzcielem a Miedzichowem. Są to jednakowoż szlaki turystyczne, z których trudno skorzystać na zasadzie alternatywnej trasy komunikacyjnej. Zob. www.miedzichowo.pl/szlaki-turystyczne. html (data dostępu 10.05.2017). 112 zmianę znowu wkoło i teraz zabiorę tych z pierwszej zmiany i odwiozę do domu. – A oprócz tego normalni ludzie, tak jak ja też jeżdżą, tak? – Też jeżdżą, też zdarza się. O, teraz właśnie młodzież z miesięcznymi idzie do nas. – Czyli uczniów pan też zabiera, to też na jakieś miesięczne bilety? – I rano to dwie osoby jeżdżą do innej firmy, a tak to wszystko do Molexu. To jest typowo pod Molex zrobiony autobus, linia… – Acha, czyli to jest tutaj konkretnie pracowniczy? – To nie jest pracowniczy, ale przystosowany do godzin pracy (…) Są jakieś powiązania, oni mają tańsze bilety miesięczne, coś tego, takie rzeczy, no nie? Ale ogólnie to jest normalnie linia, dlatego mogłem pani sprzedać bilet, bo to jest normalnie linia. [Kierowca autobusu] Ponieważ naszymi badaniami objęliśmy miejscowości zlokalizowane w większości w województwie lubuskim, to w kontekście mobilności zawodowej warto wspomnieć, iż Lubuskie należy do regionów średnio uprzemysłowionych, a charakterystyczną cechą gospodarki tego regionu jest obecność zakładów przemysłowych różnej wielkości, wśród których dominują podmioty małe i średnie. W produkcji przemysłowej duże znaczenie mają: produkcja pojazdów samochodowych, przyczep i naczep, produkcja wyrobów z drewna, korka, słomy i wikliny, produkcja artykułów spożywczych. Według raportu Europejskiego Portalu Mobilności Zawodowej „EURES” w końcu 2015 r. w województwie lubuskim działało ponad 700 podmiotów z udziałem kapitału zagranicznego (w tym 74 z nich z kapitałem przekraczającym 1 mln dolarów). Stopa bezrobocia na koniec grudnia 2015 r. kształtowała się na poziomie 10,6%. W powiatach, które objęliśmy badaniami odnotowano następującą stopę bezrobocia: międzyrzeckim – 15,8%, sulęcińskim – 12%, świebodzińskim – 9,2%23. Dane statystyczne GUS zebrane w kwartalnie przeprowadzanym Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) 23 Informacje na temat rynku pracy. Lubuskie (2015), www.ec.europa.eu/eures/main. jsp?catId=2793&acro=lmi&mode=&recordLang=pl&lang=pl&parentId=&country Id=PL&regionId=PL4 (data dostępu 02.02.2017). 113 �praktycznie nie wykazują różnic w poziomie bezrobocia kobiet i mężczyzn (kształtuje się on na poziomie około 6%)24. Ponieważ jednak są to dane odnoszące się do ogólnego rynku pracy w Lubuskiem, to nie do końca odzwierciedlają specyfikę mobilności zawodowej mieszkańców przydrożnych miejscowości zlokalizowanych wzdłuż DK92. W sposób oczywisty lokalny rynek pracy związany jest z obsługą szeroko rozumianego transportu zarówno w jego towarowym jak i osobowym wymiarze. Prace, które można podjąć na badanym przez nas terenie lokują się w takich branżach jak handel, hotelarstwo, gastronomia oraz inne usługi im towarzyszące. Przydrożny rynek pracy jest więc zgenderyzowany oferując zatrudnienie przede wszystkim kobietom, które pracują między innymi w motelach i hotelach jako recepcjonistki, sprzątaczki czy menedżerki, w restauracjach i barach – głównie jako kucharki, barmanki i kelnerki, w sklepach, na stacjach benzynowych głównie jako kasjerki. Ponadto, to kobiety są zatrudniane we wcześniej wymienionych zakładach produkcyjnych ze względu na stereotypowe pojmowanie ich potencjalnych umiejętności związanych głównie ze zręcznością. Jest zatrudnienie dla jakiejś grupy osób z okolic, bo część pracuje też na autostradzie, ale z drugiej strony ta 92 też tutaj nas utrzymuje, bo grono ludzi, więcej kobiet, pracuje po hotelach, restauracjach, stacjach. I Sulęcin, co tam są te kabelki. Jakiegoś potężnego zakładu nie ma. To jest wszystko rozdrobnione. Większość ludzi to te stacje, bary. Tu jest Poźrzadło Nevada, koło Boczowa jest dużo stacji, między Torzymiem a Boczowem jest zagęszczenie tych stacji, hoteli. Dużo ludzi pracuje, jeżeli chodzi o kobiety, to w kabelkach, część dojeżdża. Trochę ludzi w budownictwie, małe firmy budowlane, a większość to jakieś bary, hotele, takie autohofy. [Mieszkaniec Koryt] Lokalna mobilność to także mobilność biznesów, małych i średnich firm, które wędrują z rąk do rąk, najczęściej w obrębie całych rodzin. Jest to strategia, dzięki której przedsiębiorstwa w złej kondycji finansowej zyskują ciągłość w postaci nowej firmy, której 24 Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) (2015), www.stat.gov.pl/informacja-o-badaniach-ankietowych/badanie-aktywnosci-ekonomicznej-ludnosci-bael/ (data dostępu 02.02.2017). 114 odsprzedawana jest marka oraz przede wszystkim środki trwałe, wyposażenie i inne towary. Nierzadko małe firmy bywają zamykane pod koniec obowiązywania preferencyjnych składek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepływ tego rodzaju obserwowaliśmy w terenie bazując jednak na wcześniejszych kwerendach działalności gospodarczych rejestrowanych na badanych przez nas terenach po 1989 r. Żeśmy zmieniali trzy razy, bo tak było, żeby nie wejść w danym momencie w kasę, trzeba było zmienić właściciela. Bo tak, brakowało mojej żonie pół roku do emerytury i teraz przejąłem ja na siebie, pół roku, nie. I w tym pół roku musieliśmy z powrotem odwrócić na małżonkę ze względu na to, że ja przekraczałem w pół roku to przekroczenie te 30 tys. tam obrotowe. I trzeba było szybko zmieniać. No, ale mamy córkę, która tam też po studiach jest, była na praktykach w urzędzie, w ZUS-ach. [Przedsiębiorca z Koryt] Mobilnymi z pewnością można nazwać także przedsiębiorstwa wielomiejscowe, prężnie działające i nabierające ponadlokalnego charakteru. Wśród nich najczęściej znajdują się splatające się ze sobą rodzinne firmy. Przykładem zrodzonego lokalnie przedsiębiorstwa, którego kapitał można określić jako wielomiejscowy, jest Grupa Port 200025 – firma założona w 1998 r. przez zielonogórską rodzinę, dziś w posiadaniu sieci jest pięć stacji partnerskich pod szyldami największych marek w Polsce i świecie trasie A3, S3 oraz na trasach krajowych nr 92 (Mostki i Boczów) oraz 22, obecnie zaś inwestująca w nowe centrum obsługi transportu dalekobieżnego przy węźle autostrady A2 w Torzymiu. Pytałem o to, skąd jest (…) Powiedziałem, że jestem ciekawy, czy to lokalna inicjatywa itd. Z Zielonej Góry są, odpowiada wreszcie z uśmiechem. Tylko jeździli tą drogą do pracy i mąż pomyślał, że taki interes by się przydał. I sami własnymi siłami, jako interes rodzinny, rozkręcili. Gdyby nie to, to byłoby tu dalej tylko ściernisko (…) Zaczyna od tego, że „oczywiście” A2 wpływa niekorzystnie na ich interes, bo jest zmniejszony ruch. Różne mieli lata, ale teraz zdecydowanie jest mniej przyjeżdżających i to najbardziej bezpośrednio jest związane z autostradą. W jej ocenie przy okazji 25 Zob. www.port2000.pl/ (data dostępu 20.05.2017). 115 �tej rozmowy, zostali głównie tirowcy, wyobraża sobie, że autokary i osobówki głównie jeżdżą autostradą. Na przykład, w związku z tą modernizacją, mniejsze punkty, albo „prawie wszystkie” do 55 kilometra od Poznania, jaka to miejscowość, nie pamięta – odcinka „wyginęli”. Tylko tutaj, na tym odcinku bliżej granicy się ostali – i to głównie więksi. Mimo to, Portowi udało się przetrwać. Oni już i tak wkładają w to wszystko i starają się o tych kierowców dbać i zapewnić im wszystko czego mogą potrzebować. Zdarzają się w związku z tym nawet tacy, którzy zjeżdżają z A2 na ten odcinek, np. w Jordanowie, bo tutaj w Porcie mają te wszystkie usługi i to miejsce, które znają. Ale mówi, że modernizacja w postaci A2 ma też pozytywne strony, bo była potrzebna i odciążyła te miejscowości po drodze, bo wcześniej na drodze sunął niekończący się sznur ciężarowców. Więc są plusy i minusy oczywiście. Przy okazji ogólnej oceny ich obecnej sytuacji względem A2 i ogólnie stanu biznesu, dodaje, że wiadomo, że zawsze są jakieś utrudnienia, „kłody pod nogi”. Na przykład niedawno, w tamtym roku, organizowano przedłużające się, niezorganizowane remonty na 92, w kilku miejscach naraz, blokujące jeszcze dodatkowo przejazd, ograniczające i tak zmniejszony już ruch. Inny problem, to pojawienie się jakichś wzmianek na temat tego, żeby wprowadzić opłaty również za przejazd 92, co byłoby dla Portu wielkim ciosem, bo skoro trzeba płacić za drogę, to wybór będzie oczywiście padał na drogę, którą się przynajmniej szybko i łatwiej jeździ. Władze powinni się nimi tutaj, i innymi takimi przedsiębiorcami lokalnymi interesować, oferować ulgi, bo przecież gdyby nie oni, to nie byłoby tu nic. To oni własnym kosztem i wysiłkiem stworzyli to miejsce, które teraz płaci wysokie podatki, do tego zusy, itd. Już nie wspominając o miejscach pracy. Nie podkreślała sama tego tematu, nie wykorzystywała do budowania ich obrazu przede mną, ale też mówiła, że po PRL miejsca pracy padły, więc ich interes jest też dla okolicy pod tym względem korzystny. Autostrada nie pozwala tym lokalnym na prowadzenie biznesu, bo wszystkie miejsca wzdłuż niej są własnością tych, którzy są właścicielami autostrady. Nie powinno się pozwolić na taką monopolizację. Dużo zjazdów z autostrady w okolicy nie ma. Są najwyżej „techniczne,” jak mówi. Ale zjazdy i tak nie rozwiązałyby jej zdaniem problemu (wszystkich), bo korzystaliby tylko ci, którzy są najbliżej. A wszyscy powinni być uwzględnieni, kiedy stwarza się 116 takie programy modernizacyjne jak autostrada. Nie powinna być zamknięta i niedostępna dla przedsiębiorców z terenów, przez które przebiega. Tymczasem oni sami, właściciele Portu, zaczynają myśleć o inwestycjach gdzieś indziej, bo boją się tych potencjalnych zmian. Mimo że jest wolniej, to jakoś funkcjonują, ale jeżeli sytuacja będzie się dalej zmieniać, to muszą być zabezpieczeni. Próbują znaleźć inne inwestycje. Mają np. jedno miejsce na S3. [Fragment notatek z rozmowy ze współzałożycielką Portu 2000 autorstwa Łukasza Krokoszyńskiego, 08.07.2015] W lokalnym przepływie znajdują się także małe mobilne biznesy. Jest to handel obwoźny, czyli mobilna sprzedaż chemii z Niemiec, dywanów, sezonowej odzieży i obuwia, kur niosek, która na chwilę zatrzymuje się w poszczególnych miejscowościach – pod upadłymi sklepami, na placach lub pod kościołami. Ten rodzaj działalności to również mobilne piekarnie, sklepy spożywcze i lodziarnie, a także sezonowy handel przydrożny. W 1989 zacząłem ja sam, zacząłem od chlebka tak, później coraz lepiej, coraz lepiej, coraz lepiej. Później taki kolega mnie narzucił, że jest w Gorzowie auto dosyć ciekawe na handel obwoźny. Pojechałem na taką licytację i ten, co tam stoi, to żem kupił te auto, wylicytowaliśmy jakoś – z kolegami moimi, którzy kiedyś pracowali w zaopatrzeniu. I tak zaczęliśmy tym jeździć jak to się zaczęło już tego, tak coraz więcej tych ludzi, coraz więcej. Były bardzo dobre czasy, były bardzo dobre czasy w handlu wtenczas. Można się było bardzo szybko dorobić, nie było tych przepisów takich jeszcze jak dzisiaj, tych, tych różnych, wie pani, kontroli. No, sanepidową przechodziło się lekko. No, a później zaczęło się. Już zaczęli się czepiać. No i to już było, już coraz gorzej. To pojechaliśmy, w interes żeśmy weszli z synem, żeśmy ściągnęli te auto z Holandii. I ściągnęliśmy te auto i tak już zaczęło się, nie, już chłodnia i zamrażarki, wszystko chodziło, że jak się odłączy od prądu, to 10 godzin w terenie działa mi z baterii. I to przeszło sanepid, przeszło wszystkie te wymogi i tak jeździmy sobie (…) No najwięcej to akcyza, urząd, nie, i sanepid. Ale sanepid to tak praktycznie chyba dwa lata jakoś dali spokój, no bo do czego się czepić mają. Jak jest tam w miarę, ja nie mówię, że jest na 100%, na 100% w żadnym sklepie nie ma, zawsze coś się znajdzie. Ale nie, bo który jest samochód w ruchu, 117 �wiadomo coś przesunie się, coś się tego. Druga rzecz, że to jest samoobsługa, samoobsługa. Tu wchodzą ludzie i każdy sobie wybiera, nie, idzie z koszykiem do kasy i już, nie. Oczywiście jak we wszystkich marketach kradną, to normalne. I łapie się też, ale co zrobić. A nieraz jak chcą, to nieraz ktoś powie „panie, a może pan to przywieźć?, No dobra, no to ja przywiozę”. Jak ktoś zamówi coś takiego, co nie mam a potrzebuję, to ja mu tam przywiozę, nie ma problemów, nie? No te babcie akurat mają dobrze, jak ktoś pod dom podjedzie. Ci ludzie, co nie mają, po prostu są, nie mają pojazdów, są w wieku starszym, dla tych ludzi, to nic lepszego nie trzeba. Oni zadowoleni, oni, ja nie wiem, ja bym też chciał, żeby ktoś jeździł później jak ja będę, żeby później tak zatrąbił. [Właściciel mobilnego sklepu „U Broni” z Koryt] Sprzedaż przydrożna powszechnie kojarzy się z nie do końca legalną działalnością, jednak polskie prawo wyraźnie wskazuje, iż osoba, która chce sprzedawać towary na części pasa drogowego, musi liczyć się z tym, że konieczne będzie uzyskanie różnego rodzaju zezwoleń i poniesienie opłat, których wysokość zależy od zajmowanego obszaru i czasu jego wykorzystania. Decyzję administracyjną w tym zakresie wydaje zarządca drogi. Za handel bez zezwolenia lub zaaranżowany w sposób utrudniający ruch drogowy grożą grzywny od 20 zł do 5 tys. zł lub kara nagany26. Ten rodzaj aktywności ekonomicznej jeszcze do niedawna stanowił o estetycznej specyfice DK92. Dziś podejmowany jest coraz rzadziej, głównie jako efekt zmian we wzorach konsumpcji i odpływie dotychczasowych klientów, zarówno zagranicznych jak i polskich. Małe straganiki na poboczach drogi, w zatoczkach leśnych, na skrzyżowaniach czy na chodnikach kojarzą się jako lokalne i swojskie, a także mają stanowić dowód na ekonomiczną zaradność mieszkańców przydrożnych miejscowości. Tymczasem rzeczywistość przy DK92 bywa zupełnie inna, bowiem zarówno sprzedawcy jak i sprzedawane na straganach produkty z lokalnością nie mają nic wspólnego. Sprzedawcami na tymczasowych straganach, np. z runem leśnym czy sezonowymi 26 Zob. Handel przydrożny. Co grozi za handlowanie bez zezwolenia?, www.infor.pl/ prawo/wykroczenia/charakterystyka-wykroczen/291014,Co-grozi-za-handlowaniebez-zezwolenia.html (data dostępu 17.04.2017). 118 owocami, ale także utrzymywanych permanentnie jak np. punkty sprzedaży ozdób ogrodowych, często okazują się albo pracownikami zatrudnianymi sezonowo, albo są to osoby pochodzące z innych regionów Polski niż Lubuskie czy Wielkopolska. Jestem tu już trzeci rok... Znaczy ja to po prostu wyprzedaję po prostu komuś. Ja u kogoś tu pracuję (…) Trzy lata temu, jak jeszcze nie była otwarta autostrada, była częstotliwość ruchu i sprzedaż była dość dobra. Dlatego tutaj był punkt czynny dzień i noc. Teraz jestem tylko sam i tylko w dzień. Ile można po prostu wyprzedać... także mówię... tu czasem nawet jedna osoba nie utrzyma się z tego (…) No tej wikliny to już jest końcówka. Nie ściąga się już po prostu towaru świeżego, no po prostu co jeszcze zostało i dlatego jest. Obniża się ceny, 25% obrotu taniej... W tej chwili jeśli kupują to Polacy i ze wschodu bardziej. I jak ja tutaj jestem trzy miesiące to może miałem tutaj czterech Niemców. W tej chwili to się już po prostu zmieniło. Wtedy, tyle co wiem, że była sprzedaż dość ładna, a teraz tak jak mówię – jedna osoba się nie utrzyma z tego wszystkiego. Ewentualnie trzeba kupić sam sobie towar, daną ilość, swój narzut i to wtedy próbować wyżyć (…) Ja jestem z Dolnego Śląska. 300 km stąd – z Kotliny Kłodzkiej. Ja tutaj nie mieszkam. Ja tylko tutaj przyjechałem sobie na wakacje. Mieszkam u tej Pani, co ma to właśnie. Rancho Colorado i no, to jest tej pani… To znaczy... wszystko się po prostu zaczęło od miodu już kilka lat wcześniej. Po prostu dowoził jej miód kolega, nie? I tak jak dowoził ten miód, to jak potem szukała jak to się mówi na sezon... no i tak polecił mnie kumpel, no i tak zostało... wakacje mam. Tylko ja mówię... kiedyś to było przyjemne z pożytecznym, a teraz to tak jest cienko. [Sprzedawca miodu i ozdób ogrodowych w Bolewicku] Niekoniecznie osoba sprzedająca grzyby przy drodze jest też osobą, która je zbierała: Ja tu jestem 6 lat (…) Wcześniej 7 lat krasnale (…) – od 1993 do 2000 (…) Miody i grzyby… Ja kupuję je... ja tylko biorę od kogoś. Od kogoś, po prostu z jednego miejsca już biorę kilka lat, z pieczątką, nie z marketu, jak grzyby – to mają atest. Mają z tyłu – jest grzyboznawca. Ja, tego, tych rzeczy pilnuję. Ja nie jestem w stanie nazbierać tam 10-20, czy tam 15 kilogramów grzybów... Po prostu osoba, która nazbiera nie idzie do skupu, tylko przychodzi tutaj, a ja 119 �daję więcej jak na skupie (…) Do południa przynoszą. Idzie o 5.00, a 10.00-11.00 przyniesie. Bo ja już np. o 5.00, czy o 3.00 po południu nie wezmę, bo co? Przecież ja chcę świeży towar! Jak ja przyjadę o 9.00, się rozstawię, to on za godzinę już jest (…) Najlepiej idzie w sobotę, niedzielę. Jeszcze do interesu nie dołożyłem (…) Osobówka zjedzie i jeszcze sobie odpocznie, zapali papierosa i jeszcze pójdzie się załatwi do lasu (…) No, kiedyś jak było, tego, stara A2 to ja byłem pierwszy. A tutaj np. kilka lat temu, kiedy nie było autostrady, to odtąd do Miedzichowa było 12-15 ludzi. Pojedziecie normalnie do Miedzichowa – nie ma nikogo. Są dalej krasnale przy drodze na Miedzichowo, czy tam przy CPN-ie i dalej, tam z przodu jest jakiś blaszaczek, który ma trochę krasnali, trochę miodu, trochę tego, i więcej nie ma! Ja jestem jeden! (…) No, ja mam tu wszystkie dookoła skupy opanowane. Wszystkich znam, bo ja handlując krasnalami też handlowałem kurką, szparagiem czy jagodą. Ja tutaj robię już 20 lat... A dokładnie krasnale już 23, bo krasnale otworzyliśmy w 1992 r. [Handlarz grzybami w Bolewicach] Budowa autostrady A2 przyczyniła się także do zmiany tras i ścieżek pokonywanych przez te grupy ludzi, których praca bezpośrednio powiązana jest lasami. Pojawienie się tej wielkiej infrastruktury dla mobilności zadecydowała o tym, że zbieracze runa leśnego, myśliwi oraz leśniczy musieli zmienić swoje zwyczaje związane z przemieszczaniem się. Z praktycznego punktu widzenia najpierw, dla leśników no to jest przedzielenie nadleśnictwa tak naprawdę na pół, i to nie jest tak jak stara trasa, gdzie można ją przekroczyć w każdym miejscu i to jest jakby… to nie stanowi problemu większego, ale w momencie tutaj autostrada wiadomo to się łączy z ogrodzeniami i tylko jakieś konkretne miejsca gdzie można przejechać. Leśniczy, leśniczowie mają utrudnienie w dostępie do swojego lasu, tak że wiadomo muszą objeżdżać. Wiadomo, że to dłużej zajmuje czasu, no. [Inżynier nadzoru w nadleśnictwie Torzym] Tu konsekwencje budowy autostrady są najbardziej widoczne, ale jej przebieg nie był zaskoczeniem dla mieszkańców. Jej historia sięga przecież lat 40. XX w., a ślady „hitlerowskiej” autostrady pozostały i były oddolnie wyróżnianym elementem lokalnego krajobrazu. 120 Tutaj miejscowa ludność była jakby historycznie przyzwyczajona do pewnych spraw, ponieważ tutaj w okresie wojennym Hitler postanowił, że będzie tu biegła droga... autostrada Berlin-Moskwa i dokładnie na tym... w tym miejscu prowadził prace ziemne, których nie zakończył. Tam pracowali jacyś... jakieś obozy żydowskie, których pracowników później wymordowano, także no... ten pomysł był tutaj powiedzmy sobie nienowy. [Pracownik nadleśnictwa w Bolewicach] Oczywiście skutkiem inwestycji jest jego fragmentacja, ale w żadnym miejscu A2 nie rozpruwa badanych przez nas miejscowości na pół i skomunikowanie pofragmentowanych gmin jest na tyle dobre, że mieszkańcy mogą się relatywnie swobodnie przemieszczać korzystając np. z przejść pod wiaduktami. Dla regularnych mieszkańców ingerencja w krajobraz na skutek modernizacji poprzez autostradę nie ma więc większego znaczenia i z naszych obserwacji wynika, że wyraźnie mało korzystają z zasobów leśnych. Tych dróg publicznych w tych lasach jest dosyć gęsta sieć. To są oczywiście…, bo jak ktoś słyszy droga publiczna, to myśli sobie to chociaż asfalt, ale to często są jakieś stare bruki, taki już nawet, nawet że tak powiem zabytkowe, bo to są ponad 100-letnie drogi, albo po prostu drogi gruntowe, które mają status dróg publicznych czy to gminnych czy powiatowych, i w tych miejscach część tych dróg została utrzymana. Tak więc powstały jakieś podziemne przejazdy albo nadziemne. [Inżynier nadzoru w Nadleśnictwie Torzym] Jeśli chodzi o zwierzęta leśne to początkowo budowa A2 wpłynęła na ich mobilność, ograniczyła dotychczasowy dostęp do pożywienia czy możliwość ukrycia się. W efekcie zwiększyła się liczba przypadków niszczenia przez zwierzęta leśne upraw rolnych oraz ich udziału w kolizji na drogach. Tylko ci ekolodzy i zieloni, oni uważają, że zwierzyna jest tak głupia, że jak im się przetnie drogę, to ona zgłupieje i zdechnie z głodu, bo już sobie nie poradzi. Taka jak mądra jest zwierzyna, to nawet człowiek nie jest mądry. A wiadomo, że ekolodzy, to oni walczą o pieniądze i wymyślają cuda. Bo są porobione przejścia podziemne, są porobione tunele dla jeży, dla żab, dla ślimaków, no są, są. Jest 121 �siatka, że nie przejdzie tam, tylko musi iść tak daleko, aż trafi na ten tunel, nie? Zwierzyna sobie radzi. [Myśliwy z 30-letnim stażem] Interesujące rozwiązanie na fragmentację przestrzeni lasów rozciągających się pomiędzy autostradą A2 a DK92 oraz w ich okolicach znaleźli lokalni zbieracze runa leśnego, którzy by szybciej przedostać się z jednej strony drogi na drugą korzystają z podziemnych przejść dla mniejszych zwierząt. Pod autostradą w wielu miejscach są takie mniejsze tunele. To są najczęściej z takiej jakby ryflowanej blachy zrobione (…) Jak ja przechodzę to muszę być zgięty prawie w pół żeby przejść, to są takie przejścia dla płazów. Człowiek się tam zmieści tak, tak, tak… Niektórzy grzybiarze się tamtędy pchają na druga stronę. [Inżynier nadzoru w nadleśnictwie Torzym] Z tych przejść dla zwierzyny nie powinno się korzystać, ale jeśli jest na tyle dostępne, no to trudno, nie stoi tam żaden strażnik, nikt nie pilnuje, żeby kogoś tam zatrzymywać na siłę, to nie o to chodzi. Jak jest przejście, rowem dla płazów czy dla drobnej zwierzyny, to nikt tam się nie będzie czołgał, żeby przechodzić z jednej strony na drugą. [Zastępca nadleśniczego w Świebodzinie] Pozyskiwaniem runa leśnego, zwłaszcza grzybów nie zajmują się wyłącznie miejscowi. Do lubuskich lasów przyjeżdżają grzybiarze z całej Polski, a budowa nowego odcinka autostrady A2 jawi się dla nich korzystnie: Najwyżej daje możliwość szybszego dojazdu, bo grzybiarze przyjeżdżali tu i z Wrocławia i z Poznania, także szybciej przyjadą, szybciej odjadą. Więcej czasu mogą poświęcić na grzyby! Miałem niedawno nawet telefon od takiego obywatela, który był bardzo niezadowolony, że aż tyle samochodów stoi na drogach leśnych. Ruch jest bardziej związany z intensywnością wysypu grzybów, a niżeli z… chociaż też może... z tymi drogami dojazdowymi. Bo to zawsze, jeżeli jest łatwiejszy dojazd to więcej osób dojedzie, bo samochodem, bo to, bo tamto. [Pracownik nadleśnictwa w Bolewicach] Jednak według jednego z pracowników Nadleśnictwa w Świebodzinie autostrada miała mniejszy wpływ na mobilność na grzybiarzy niż na gospodarkę leśną czy rolnictwo. 122 Dla rolnika w tym momencie, jeśli odcięli mu pole, do którego przejeżdżał z jednej części na drugą i jedzie kilka kilometrów, to tak można mnożyć po prostu. Mnożyć, mnożyć te konieczne wydłużenia czasu lokalnych jazd. W ramach, w ramach przejazdu takiego krajowego nazwijmy to, to się skraca. Ale lokalnie, lokalnie autostrada spowodowała wydłużenie, wydłużenie przejazdów I to właśnie przez gospodarkę leśną, wywóz drewna dla firm transportowych itd., to się wszystko, wszystko tutaj nakłada, no nie? Też mamy duży odcinek, można powiedzieć, że na terenie nadleśnictwa, oprócz zjazdu w Jordanowie, to następny jest dopiero zjazd w Torzymiu. Mogłoby być gęściej te zjazdy, chociaż z drugiej strony jak gdzieś jedzie się w świat i się wie, że 20 km ta miejscowość docelowa jest od zjazdu z autostrady, to się wydaje, że to jest idealnie, nie, że tutaj gęściej nie musi być. Przepływy translokalne Przepływ translokalny w naszym rozumieniu to wciąż następujące, otwarte i nielinearne procesy przemieszczania się, które generują zróżnicowane i nie dające się uniknąć złożone relacje łączące różne miejsca oraz ludzi. Jest efektem znajdujących się w nieustannym ruchu zarówno rzeczy oraz osób jak i informacji oraz wartości. Przepływ ten skutkuje silnymi i kontekstowymi powiązaniami wykraczającymi poza lokalność. Powiązania te mogą być przy tym rozmaite: ekonomiczne, polityczne, społeczne, subiektywne i emocjonalne. To, co w przepływie translokalnym dla nas najistotniejsze, to to, iż nie pozostaje bez wyraźnego wpływu na lokalność przydrożnych miejscowości, które przecina DK92. Mowa tu m.in. o wahadłowym poruszaniu się tą trasą lokalnych ludzi poza granice Polski, przede wszystkim w związku z pracą. Jest to nie tylko sezonowa migracja zarobkowa najczęściej do Niemiec czy Holandii, ale także dojeżdżanie do zakładów pracy zlokalizowanych na terenie Brandenburgii, zwłaszcza w okolicach Berlina. Wielu mieszkańców wsi i miasteczek położonych w bliższych granicy polsko-niemieckiej punktach badawczych dojeżdża do pracy codziennie, inni wracają na weekendy, jeszcze inni wówczas, gdy otrzymają wypłaty. Firmy, w których 123 �pracują nasi rozmówcy zajmują się m.in. wysyłkową sprzedażą odzieży i butów27, sortowaniem śmieci recyklingowych, paczek kurierskich. To także masarnie czy ubojnie kurczaków. Dla pracowników tych podberlińskich firm typowe jest wspólne, codzienne dojeżdżanie do pracy przy użyciu jednego samochodu osobowego, dzięki czemu obniżeniu ulegają koszty transportu. Rozmówczyni ma ponad 50 lat, męża, który zajmuje się małorolnictwem oraz trójkę dzieci: syna, który uczy się w gimnazjum, córkę na rencie oraz córkę, która wyszła za mąż. Rozmówczyni nie pochodzi z Mostek ale z pobliskich Przełazów. Wiedziałam, że jej przypadek jest interesujący, ponieważ już w pierwszych jej słowach pojawiła się kwestia emigracji zarobkowej. Określiła się jako osoba, która załapała się na zmiany ekonomiczne jakie zaszły pod wpływem otwarcia autostrady – jest ofiarą okresu, w którym przez pół roku A2 była za darmo. Spowodowało to niemal całkowity zanik tranzytu, który w konsekwencji doprowadził do zwolnień pracowników centrów obsługujących ludzi transportu. Rozmówczyni pracowała w kuchni w barze w Centrum Las Vegas. Akurat ona została zwolniona. Potem po pół roku, kiedy A2 stała się płatna pojawiła się możliwość powrotu do pracy, ale już na innych zasadach – w grę zaczęły wchodzić wyłącznie umowy zlecenia i o dzieło, co nieszczególnie interesowało rozmówczynię. Jak stwierdziła „mam już tyle lat, że nie mogę sobie na coś takiego pozwolić”. W konsekwencji podjęła decyzję o emigracji zarobkowej. Najpierw były to prace sezonowe przy zbiorach, obecnie zaś rozmówczyni pracuje w trybie wahadłowym w firmie zajmującej się produkcją wyrobów mięsnych. Podkreśliła, że nie jest to ubojnia. Pracę znalazła dzięki konotacjom rodzinnym. Uważa, że korzystanie z ofert pośredników pracy jest bez sensu, ponieważ 27 Mowa tu o podberlińskich magazynów niemieckiej firmy Zalando, która w roku 2012 została oskarżona o nierówne traktowanie i wyzysk Polskich pracowników. W lipcu 2012 r. niemiecka telewizja ZDF wyemitowała reportaż o centrum logistycznym działającym dla Zalando, w którym pokazano, że pracownicy niektórych działów, przyjeżdżający do pracy z Polski nawet z odległości około 200 km, są objęci zakazem siadania. Zob. Im Zalando-Lager ist den Arbeitern Sitzen verboten (2012), www.golem.de/news/zdf-zoom-im-zalando-lager-ist-den-arbeitern-sitzen-verboten-1207-93501.html (data dostępu 20.05.2017) oraz dokument ZDF pt. Zalando - wie seine Mitarbeiter ausgebeutet werden!, www.youtube.com/ watch?v=qOh88oH4TZs (data dostępu 20.05.2017). 124 pośrednicy oszukują rodaków. Do pracy dojeżdża razem trzema koleżankami – składają się na transport. Z roboty wróciła wczoraj, stąd nie bardzo chciała dłużej rozmawiać. Byłam świadkiem tego jak otrzymała telefon od jednej z koleżanek, współemigrantek w sprawie tego, kto kogo zabiera. Rozmówczyni powiedziała, że z Mostek w rzeczonej firmie pracuje 5 osób. Co do długości wyjazdów – jest różnie. Są osoby, które mogą pracować dłużej, inne krócej – jak ona. Wraca chyba ze względu na chore dziecko. Stwierdziła, że generalnie wraca się jak się dostaje wypłatę. Mówiła o tym, że lokalnie nie ma pracodawców, którzy zapewniali by godną pracę, stąd wielu ludzi decyduje się na emigrację. Do Mostek wedle jej słów wróciły dwie rodziny, ale jest to związane z nieatrakcyjnością terenu. [Fragment notatki z rozmowy z mieszkanką Mostek autorstwa Agaty Stanisz, 15.09.2014] Podobnej cykliczności podlega praca kierowców ciężarówek dalekobieżnych, którzy zatrudnieni są w firmach przewozowych trudniących się transportem na terenie całej Polski i częściej krajów zachodnioeuropejskich. Podejmują oni pracę w różnych systemach zmianowych i bywają w trasie od jednego tygodnia do czterech. W systemie jedno-dwutygodniowym pracuje mąż jednej z naszych rozmówczyń z Torzymia, która od niedawna prowadzi niewielki punkt sprzedaży odzieży używanej: Obecnie jest zatrudniony średniej wielkości firmie spedycyjnej, której baza znajduje się kilkadziesiąt kilometrów od Torzymia. Mąż pracuje w systemie 1-2 tygodniowym, często wraca na weekendy. Zjeżdża w piątek w nocy, w sobotę jeszcze musi jechać do Gorzowa, żeby załatwić papierkową robotę. Jedzie w trasę z niedzieli na poniedziałek. Czasem zostaje w trasie na dwa tygodnie. Kiedyś pracował u innego przewoźnika i wówczas jeździł przez 4 tygodnie, ale jak raz musiał zostać na 6 tygodni zażądałam, aby zmienił firmę – co zrobił. Życie z tirowcem, to życie w pędzie: wróci w nocy w piątek, od razu ubrania do prania, w sobotę zakupy, przygotowywanie jedzenia na trasę, wygospodarowanie czasu dla siebie, żeby z dzieciakami pobyć, jedzie się do jednych, drugich rodziców, czasem trzeba coś w domu porobić i mija. Wszystko w pędzie. Kiedy nie ma męża, też żyję w pędzie, bo muszę wszystko ogarniać sama – robię sobie listy, tego co mam zrobić, wieszam 125 �na lodówce i odhaczam. Odkąd mąż jeździ śpię z telefonem w ręce, dopiero jak zjeżdża do domu, telefon odkładam na bok. O translokalności można także mówić w przypadku biznesmenów od lat podróżujących drogą DK92, głównie z sentymentu i przyzwyczajenia, zasilających jeszcze budżety podupadających hoteli, barów i restauracji: Może ktoś jeszcze w wakacje, na przykład 1-2 ludzi, przyjedzie z sentymentu? Czy z zagranicy? Ale też już coraz mniej. Ci starsi to już mówię, są za starzy, pewnie już samochodami nie jeżdżą, a ci młodzi już nie znają. Ale jeszcze się tam coś trafi, że ktoś przyjedzie i może dla tych ludzi, co z sentymentu przyjeżdżają, a jest ich na prawdę jednostki, już nie dziesiątki. Jednostki. [Właścicielka Zajadu Otwarte Wrota w Sępolnie] To także regularnie, co roku przyjeżdżający myśliwi z Francji, Holandii, Niemiec i innych regionów Polski; coraz rzadziej wschodnioniemieccy klienci klubów nocnych, których zanik to efekt procesu wyludniania się miast w Brandenburgii po 1990 r. (por. Jurkowska 2013: 163-177). Wraz z systematycznym odpływem ludności brandenburskiej do zachodnich landów oraz starzeniem się pozostałej kluby nocne utraciły dotychczasowych klientów i większości przypadków rację bytu. Tym samym ich nieobecność odbija się na tych mieszkańcach, którzy do tej pory dorywczo trudnili się transportem prostytutek do klientów oraz klientów do klubów nocnych. Wypadli też klienci niemieccy, którzy przyjeżdżali w te okolice na dziwki do licznych klubów nocnych. Większość z nich padło, Alibi ledwo przędzie. W Korytach są ponoć tylko trzy panienki – Rumunki. Nie ma klientów, a jeśli zdarzają się to jest problem z obsługą – przyjedzie 7 klientów, a są 3 dziwki tylko, więc po imprezie. [Menadżer jednego z hoteli w Torzymiu] Translokalnemu przemieszczaniu się podlegają również inżynierowie i robotnicy drogowi. Modernizacja infrastruktury drogowej czy to w postaci budowy autostrady A2 czy rozpoczętego późnym latem 2014 r. remontu nawierzchni DK92 pomiędzy Boczowem a Torzymiem wiązała się z napływem robotników mobilizujących 126 lokalną ekonomię, która musiała odpowiedzieć na zapotrzebowanie na dodatkowe miejsca noclegowe czy zwiększenie się grupy klientów branży gastronomicznej. We wszystkich tych działaniach modernizacyjnych brali udział pracownicy pozalokalni pochodzący praktycznie z całego kraju zatrudniani przez międzynarodowe, globalne firmy takie jak Strabag czy Erovia. W konsekwencji prócz już istniejących hoteli i moteli, w miejscowościach położonych wzdłuż DK92 powstawały tymczasowe pensjonaty. Tutaj my mieliśmy duży ruch. W jednym i drugim hotelu. Oni stąd byli wywożeni na różne odcinki autostrady. [Pracownik Ośrodka szkoleniowo-wypoczynkowego w Trzcielu] W końcowej fazie mieliśmy tutaj firmę z Kłodzka, ale to już naprawdę w końcowej fazie. I jeszcze jakąś firmę, ale nie pamiętam. Nie pamiętam już nazwy, ani skąd oni byli. Gdzieś chyba zza Konina. [Gospodarz w Gościńcu Pod Dębem w Jasieńcu] No, ludziom było dobrze jak była budowa, tym okolicznym, bardzo dobrze było. Bo i wynajem jakichś tam mieszkań, domków. [Właściciel klubu nocnego Alibi w Korytach] Na obecności robotników drogowych skorzystali też lokalni przedsiębiorcy działający w branży gastronomicznej: Karmimy autostradę, karmimy Eurovię, karmimy szpital w Torzymiu, policję. Wszystkich. Mamy tanie obiady i dobre. Pomysł się zrodził, jak się zaczęła budować autostrada, bo na początku z kolegą karmiliśmy autostradę. Woziliśmy co dzień ponad 300 obiadów. A on ma restaurację, ja przeszedłem, zrobiłem coś takiego na mniejszą skalę, już dla siebie samego. W restauracji około 2-3 lat się robi, żeby przekonać klienta, zrobić jakąś markę, a ja po 2 miesiącach już nie potrzebowałem. Tylko, że inaczej, jesteśmy znani w rejonie jako rodzina gotująca. Mam to z siostrą, moja druga siostra gotuje, a od jutra wchodzimy na Węgrzyn jeszcze. Tam mamy kantynę, ale na zasadzie, że poszczególne pory roku mamy, gdzie są poligony. 1,2 tys. ludzi na poligonie i otwieramy kantynę (…) Do mnie firmy dzwonią, teraz z Tych przyjechała firma, będzie przez 2 miesiące robić autostradę, naprawiać i zadzwonili, wykupują sobie obiady u mnie dla pracowników. Tutaj budują stację 127 �Orlena u góry, też firma z Tych, czy tamtych rejonów, tak samo u nas je…” [Właściciel firmy cateringowej w Torzymiu] W oczach większości naszych rozmówców tymczasowa możliwość zarobienia dodatkowych pieniędzy na przepływie pracowników firm budowalnych jest jednym z najbardziej pozytywnych skutków modernizacji infrastruktury drogowej28. Niemniej ponieważ przepływ ten nie ma charakteru stałego i następuje raczej falami oraz obecnie już ze znacznie mniejszą częstotliwością i intensywnością niż w okresie budowy autostrady A2, to czują się zawiedzeni. Jednocześnie trudno odpowiedzieć na pytanie czy pojawiają się firmy ze względu na autostradę, czy może i bez niej by się pojawiały. Ludzie mogą czuć się zawiedzeni, bo budowa autostrady rzeczywiście dawała kasę w sposób bezpośredni – ludzie pracujący przy niej musieli gdzieś spać, musieli coś jeść i musieli kupować, ale to się skończyło. Zjawienie się dużej firmy zawsze prowokuje pojawienie się kolejnych, mniejszych, np. niezbędnych do obsługi tej większej. Lokalni narzekają, bo skończyły się szybkie i namacalne efekty związane z budową autostrady. Obwiniają autostradę za niepowodzenia ekonomiczne, które nie mają z autostradą wiele lub nic wspólnego. [Mistrz organizacji ruchu drogowego pracujący w jednym z OUA] Budowy A2 a także remont DK92 okazały się wprawiać w ruch szczególnego rodzaju rzeczy takie jak drobny sprzęt (np. agregaty), paliwo, piasek, gruz czy inne materiały budowlane. Ich przepływ przy tym nie zawsze jest legalny29. 28 Pojedynczy mieszkańcy badanych przez nas miejscowości w trakcie budowy autostrady A2 dorabiali także zapewniając transport archeologom pracującym przy wykopaliskach lub też byli przez nich zatrudniani do wykonywania prostych prac, takich jak oczyszczanie znalezisk. 29 Place budów autostradowych często są narażone na kradzieże i budowa A2 nie należy w tym względzie do wyjątków. Przy czym zaznaczamy, że wykonawcami tych nielegalnych i sprzecznych z prawem działań są często sami pracownicy. Por. Ukradli paliwo i maszynę z terenu budowy (2011), www.lubuskie.onet. pl/ukradli-paliwo-i-maszyne-z-terenu-budowy/fq3s7 (data dostępu 10.04.2017); Kolejne kradzieże z placu budowy autostrady (2012), www.wirtualnyzgierz.pl/ aktualnosci/2408,2012,kolejne-kradzieze-z-placu-budowy-autostrady (data dostępu 10.04.2017); Plaga kradzieży na budowach autostrad (2012), www.polskieradio. 128 Ponadto geograficzna bliskość badanego przez nas terenu przyczynia się do przepływu i napływu cudzoziemców (np. Ukraińców, Bułgarów, Turków), którzy wynajmują pokoje w miejscowościach takich jak Torzym czy Boczów i dojeżdżają do pracy do Niemiec. Są oni jednak niewidoczni w przestrzeni publicznej, a ich obecność pozostaje ukryta. To także translokalny przepływ polskich emigrantów z lat 80. i wczesnych 90. Są to osoby na stałe mieszkające za granicą – w Niemczech lub Holandii, które po uzyskaniu odpowiedniego statusu majątkowego mogły sobie pozwolić na zakup domów letniskowych na terenie krajobrazowo najbardziej atrakcyjnych miejscowości, takich jak np. Przełazy w gm. Mostki czy Garbicz w gm. Torzym. Miejscowi określają ich jako polskich Niemców. Do najciekawszej grupy translokalnej należą alokowani na wschód funkcjonariusze celni zatrudniani w straży granicznej, urzędach oraz izbach celnych. Ze względów logistycznych byli oni mieszkańcami miejscowości położonych najbliżej granicy polsko-niemieckiej. Po zniesieniu kontroli granicznej i otwarciu granic po wejściu do Unii Europejskiej, byli przenoszeni na uszczelnianą granicę wschodnią począwszy od roku 2004. Wielu z nich nie zdecydowało się na przeprowadzkę wraz z rodzinami, pozostawiając je na miejscu. Sytuacja ta wytwarza charakterystyczne dla translokalności powiązania społeczne, ekonomiczne i emocjonalne. Także rzeczy sprzedawane jako lokalne produkty mogą być rozumiane jako translokalne – często nie są wytwarzane na miejscu. Dotyczy to przy tym tak charakterystycznych dla przydrożnego handlu krasnali ogrodowych, wyrobów z wikliny, grzybów, sezonowych owoców i warzyw czy miodów, w które lokalni przedsiębiorcy zaopatrują się w hurtowaniach spoza województw lubuskiego czy wielkopolskiego. Chyba najbardziej znamienitym przykładem są wyroby wiklinowe. Hurtowo i przeważnie za granicę sprzedaję. Przedtem się woziło. Ja mam stałych i mnie nie potrzeba. Ja tu nie muszę mieć reklamy, ja nie muszę nic mieć! (…) Sprowadzam z rzeszowskiego. Z tamtych stron. Sprowadzam i tutaj i tylko ja mam... Byli też miejscowi, ale już się wykruszyło. Młodzi nie chcą robić, a starzy już wykrupl/5/3/Artykul/595302,Plaga-kradziezy-na-budowach-autostrad (data dostępu 10.04.2017). 129 �szają się (…) Plantacje za drogie, opryski za drogie, robocizna za droga i ludzie nie sadzą (…) A koszyki, leżaki, gotowe wszystko to stamtąd jest. Bo stamtąd są tańsze. Tu są drogie wyroby. [Przedsiębiorczyni z Bolewicka] Jeżeli my tu grzyba nie załatwimy, to my grzyba załatwimy z Polski, załóżmy ze Strzelec Opolskich. [Przydrożny handlarz z Bolewic] Rzeczy lokalne są także eksportowane lub wprawiane w ruch przez przepływających DK92 turystów. Dawniej odbiorcami przydrożnie sprzedawanych produktów byli klienci niemieccy, dziś już tylko hurtownicy z Rosji i Ukrainy lub w przypadku produktów sprzedawanych przez wyżej cytowaną przedsiębiorczynię z Niemiec i Holandii: Rynek uległ nasyceniu, teraz wschód kupuje i wywozi. Czasy, w którym zajeżdżały wycieczki z Ruskimi się też skończyły, nie stać ich. [Przedsiębiorca z Miedzichowa] Najlepszy biznes to jak Mur Berliński był zniesiony. Niemcy brały co szło... nie patrzyli! A w tej chwili to już każdy Niemiec się liczy z każdym centem. Ale na początku to ja powiem co było: Niemcy brali jak ja mówię... jakbyście owinęli w złotko gówienko, to też by kupiły! No, nie było rzeczy, której by Niemcy u nas nie kupowały! Wszystko od nas brały! Jak głupie wszystko wykupywało! A teraz już koniec! Pieniądze im się skończyły i nędza! [Przedsiębiorczyni z Bolewicka] Odbiorcami lokalnych płodów leśnych są stali klienci, ale dzisiaj rzadko kupuje się, „ot tak przy drodze”. Niezależnie od tego, czy są to grzyby świeże, suszone, zaprawiane, czy szparagi, czereśnie lub borówka amerykańska coraz częściej są one kupowane „na telefon” („się zamawia, się zbiera”). Charakterystyczne jest również przemieszanie towarów w punktach przydrożnych, w których handlarze próbują, przez wzgląd na kryzys, sprzedawać obok siebie krasnale i bociany ogrodowe, dewocjonalia i wiklinowe krzesła, miody, świeże owoce i grzyby. Stali klienci najczęściej kupują najwięcej, przyjezdni „o ile po jednym”, Niemcy zatrzymają się po miód, a kierowcy ciężarówek po „grzybki do wódeczki”. 130 Mobilne rzeczy od zawsze miały wpływ na miejscową ekonomię. Przykładem może być niewielka wieś Koryta, w której do połowy lat 90. funkcjonowało kilka sklepów z odzieżą sprowadzaną z Łodzi. PGR-y zostały zlikwidowane i zaproponował później GS dzierżawę budynku, bo nie chcieli likwidować. Tak przejęliśmy z żoną i początkowo prowadziliśmy odzież, bo było w Korytach takie małe Eldorado z odzieżą. Było chyba z 5 sklepów odzieżowych. Przyjeżdżali ludzie z różnych stron. Ciuchy były z Polski, z Łodzi, z Warszawy z tych bazarów, no i później przerobiliśmy na spożywkę, bo tam był przy drodze sklep spożywczy, ale tam później zamknęli zrobili ciuch na całości, my zrobiliśmy spożywkę. Te sklepy koło jakieś 7-8 lat prosperowały, a później już rynek zaczął się wypełniać towarami wszędzie i zaczęli likwidować stopniowo, bo już coraz mniej ludzi przyjeżdżało. [Właściciel sklepu spożywczego w Korytach] Z kolei przez Boczów od wielu lat przepływają rzeczy używane sprowadzane z Niemiec. Miejscem, w którym rzeczy te tymczasowo „stacjonują” jest sklep Lamus. Historia powstania tego przedsiębiorstwa w sięga końca lat 80., kiedy na skutek transformacji ustrojowej możliwa stała się adaptacja byłych magazynów GS. Dziś firma składa się z 11 pawilonów, w których znajdują się niezliczone ilości przedmiotów sprowadzanych są głównie z Niemiec, Holandii, Belgii jak i Francji: „Lamus to także miejsce, które ma swój niepowtarzalny klimat, jakiego nie znajdziesz w żadnym innym powszechnie dostępnym sklepie. Każdy klient odwiedzający Boczów znajdzie tu coś dla siebie i nie zawsze są to rzeczy materialne. Jedni przyjeżdzają po to, by dokonać konkretnych zakupów, a inni by w świecie przedmiotów z duszą odetchnąć od natłoku spraw codziennych. Warto dodać że Lamus liczy sobie wielu klientów zagranicznych. Wszyscy Nasi klienci to ludzie wyjątkowi, reprezentujący różne zawody i różne zainteresowania. W ciągu ponad 20-letniej działalności firmy LAMUS pomiędzy kadrą pracowniczą a klientami, wytworzyła się specyficzna więź. Nasi klienci nawet będąc przejazdem w Boczowie nie wyobrażają sobie nie odwiedzić naszej firmy”30. 30 Ze strony internetowej firmy: www.lamusboczow.cba.pl/historia-lamusa.html (data dostępu 17.05.2017). 131 �Lamus to ma szrot, mówię szrot, rzeczy przywożone z Niemiec. Pełno tam tego jest. Nawet szczoteczki do zębów. Z Niemiec, ja tam też chodzę, tam czasem sobie zobaczę tak raz-dwa razy do roku, nie. No, ale tam ludzie też pracują, nie? Muszą umyć to wszystko czy lodówki, pralki, tam dobre rzeczy ma, nie? [Właściciel motelu w Boczowie] U nas największym biznesmenem w Boczowie jest pan z Lamusa. To jest tam, taki największy biznesmen. To na początku było takie, że on kupił to, zaczął remontować, coś tam, coś tam. Na początku miał tylko jeden ten domek, później tam coś przywiózł z tych Niemiec, coś tam ludzie kupili. I to się zaczęło podobać. On nawet teraz, miesiąc temu, w lipcu kupił ziemię kolejną pod kolejny barak, jakieś coś tam. Jesteśmy obładowani tutaj jego tymi wszystkimi rzeczami. Jak przywozi coś z Niemiec to jest pełno wszystkiego. Gratów, jakichś tam pierdół i w ogóle. I on to wszystko wystawiał, nie, jakieś doniczki, szkła, pobite szyby. Tam się zdarzało, bo oni mają taką firmę z Niemcami podpisaną, że ktoś umiera w Niemczech, jakiś starszy pan. On nie ma tego komu przepisać, nikt tam, nie ma rodziny. Wpada ta firma, zbiera wszystko z domu i przywozi tu. Nawet tak się zdarzyło kiedyś mi, że ja tam poszłam jakieś sobie, coś jakieś talerzyki czy coś oglądać. I tak jak wiesz, jak zostawili tam jedzenie na stole, to tak to przywieźli. Właśnie o to chodzi, że to nie jest tak, że oni jadą, mają jakąś tam firmę i oni to zbierają, sobie takie fajne antyki i oni to przywożą tu i sprzedają. Nie. Tam wchodzi firma, zabiera wszystko co z chałupy tam, wszystko, no wszystko. Pampersy, majtki – jest wszystko. [Sołtyska Boczowa] W kontekście translokalności miejscowych przedsiębiorstw na zaznaczeniu zyskuje także wieś Mostki w gm. Lubrza, w której to funkcjonuje, m.in. istniejąca od dekady polska filia ukraińskiego koncernu produkującego baseny przeznaczone głównie na rynek niemiecki: Firma istnieje od paru lat, a właścicielem nie jest Polak. A kto? Ukrainiec. Nie ma go tutaj. Pracuje u nas 4 Polaków, jeden z Mostek, dwóch ze Świebodzina, i jeden skądś. Inni nie chcą, bo jak już skończą szkoły, to nie chcą w takim czymś pracować. Do tego załoga składa się z 7 albo 8 Ukraińców (…) Szukali miejsca, które by było blisko granicy z Niemcami, i tutaj znaleźli taką halę, przy 132 92, ale nie sprzedają tym, co przejeżdżają. Większość przez internet i zdecydowana większość produktu podróżuje do Niemiec, gdzie dowożą je ich własne samochody dostawcze (…) Sprzedajemy teraz halę, bo sąsiadka narzekała. Nie, hałas, to smród jej przeszkadzał: zapach żywic, z których wyrabia się te baseny. Nie, wcale nie znaczy to, że firma będzie zamykana. Przeciwnie, że będzie się rozrastać. Znaleźli już inne miejsce w drugiej części Mostek. [Pracownik firmy Pooldream z Mostek] Przez badany przez nas teren przepływają również określone marki sklepów czy koncernów paliwowych. I tak wzdłuż DK92 nie da się nie zauważyć obecności supermarketów Biedronka, należących do portugalskiego konsorcjum Jeronimo Martins, francuskiego Carrefour czy reprezentujących polskie sieci handlowe sklepów Dino, Lewiatan, Chata Polska czy budowlana Mrówka. Kwestia pojawiania się tzw. sieciówek była przez naszych rozmówców ujmowana ambiwalentnie, bowiem z jednej strony odpowiedzialne są za ostateczny upadek małych, lokalnych sklepików, z drugiej zaś odpowiadają na zapotrzebowanie współczesnego klienta, który oczekuje odpowieniej różnorodności produktów, a także ich dostępności. Ponadto sklepy te poszerzyły lokalny rynek pracy dając zatrudnienie na stanowiskach różnego szczebla. Pośrednio też doprowadziły do zmian w codziennej mikromobilności mieszkańców dotąd udający się na zakupy niemal wyłącznie do większych miast takich jak: Świebodzin, Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski, Sulęcin, Słubice, Frankfurt nad Odrą, a nawet Poznań. Likwidacja miejscowych sklepików spożywczo-monopolowych to nie tylko kwestia „sieciówek”, ale także problem przedsiębiorców związany z nieumiejętnością dostosowania się do zmieniających się oczekiwań potencjalnych klientów. Nierzadko oferowały produkty zbyt drogie, mało zróżnicowane lub nieświeże. Natomiast w momencie, kiedy jest Biedronka, kiedy jest Dino, to z jednej strony jest to jest fajnie jechać do sklepu, szybko kupić, zrobić zakupy i mieć ten towar. Z drugiej… czy to wykończyło? Trudno mi powiedzieć, bo to by trzeba było jednak zobaczyć jak one sobie radziły wcześniej. Bo ja myślę, że ten kryzys małych sklepików zaczął się wcześniej, to jest bardzo, to jest takie kółko zamknięte. One przestały mieć atrakcyjny towar, ludzie przestali 133 �przychodzić do tych, był towar czasami przeterminowany, reklamacje, bo i takie, takie mieliśmy sytuacje. A jednocześnie, no na okrągło kupowanie tego, jest jeden serek, tak, no to nie jest fajne. [Mieszkanka Torzymia] Tranzyty i zastoje Przepływy tranzytowe dotyczą głównie kierowców ciężarówek dalekobieżnych oraz przewożonych przez nich towarów, polskich i wschodnioeuropejskich emigrantów zarobkowych zmierzających do zachodnich krajów Unii Europejskich, turystów i wielu kategorii rzeczy począwszy od aut sprowadzonych z Niemiec, ukraińskiego paliwa, przez podlegające wymianie waluty, na emigranckich bagażach kończąc. Codzienność kierowców bardzo często usytuowana jest w przestrzeniach, które z antropologicznego punktu widzenia można określić jako Augéowskie nie-miejsca (Augé 1995). Przebywanie w tego typu przestrzeniach nie tylko generuje swoiste doświadczenia rozciągające się od percepcyjnej intensywności doznań wielozmysłowych, lecz także stawia pod znakiem zapytania oczywistość mobilności i ruchu, które przypisywane są podmiotom odpowiedzialnym za transport oraz mającym ucieleśniać szybkość i przepływ. Innymi rodzajami nie-miejsc, które kanalizują oraz konstytuują specyfikę tranzytu kierowców ciągników siodłowych są przestrzenie charakterystyczne dla infrastruktury mobilności – wszelkiego rodzaju drogi (w tym autostrady i drogi krajowe), centra obsługi transportu, parkingi, pobocza i obrzeża zarówno wielkich miast, mniejszych miasteczek, a nawet wsi (por. Normark 2006b: 241-252). Intensywność tranzytu ciągników siodłowych, a więc normy pracy kierowców, reguluje Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego31. Praca tej grupy zawodowej zawsze realizowana jest według uregulowanego prawnie grafika, teoretycznie nie dając 31 www.copernic-avocats.pl/publikacje-artykuly/2006-03-15-Rozporzadzenie-561-2006.pdf (dostęp 10.02.2015). 134 żadnych możliwości wyjścia poza określane ramy czasowe. Czas pracy oraz jazdy kierowców (obojętnie czy w wymiarze dobowym czy tygodniowym) jest złożony. Prawo określa możliwość pracy do 90 godzin w ciągu dwóch tygodni, o ile nie zostanie przekroczone 56 godzin w pierwszym tygodniu (oznacza to, że jeśli kierowcy przejadą 56 godzin w danym tygodniu, w kolejnym czas ich pracy może wynosić maksymalnie 34 godziny). W konsekwencji dzienny czas prowadzenia od zakończenia jednego dziennego okresu odpoczynku do rozpoczęcia następnego lub pomiędzy dziennym okresem odpoczynku a tygodniowym nie może przekroczyć 9 godzin, choć zezwala się na jego przedłużenie do nie więcej niż 10 godzin nie częściej niż dwa razy w tygodniu. Po 4,5 godzinach prowadzenia musi nastąpić obowiązkowa przerwa oznaczająca okres, w którym kierowca nie może prowadzić pojazdu ani wykonywać żadnej innej pracy. Musi być wykorzystana wyłącznie do wypoczynku i wynosić co najmniej 45 minut32. Do tego dochodzi regulacja dziennego okresu odpoczynku, w którym kierowca może swobodnie dysponować swoim czasem i obejmuje regularny lub skrócony dzienny okres odpoczynku. Pierwszy z nich oznacza nieprzerwany odpoczynek trwający co najmniej 11 godzin, drugi zaś odpoczynek 9-godzinny, ale krótszy niż 11 godzin. Podobnie wygląda regulacja odpoczynku tygodniowego, który musi się rozpocząć nie później niż po zakończeniu sześciu okresów 24-godzinnych licząc od końca poprzedniego tygodniowego okresu odpoczynku. Regularny tygodniowy okres odpoczynku powinien trwać co najmniej 45 godzin. W przypadku jego skrócenia należy go jednak skompensować równoważnym odpoczynkiem wykorzystanym jednorazowo przed końcem trzeciego tygodnia następującego po danym tygodniu. Odpoczynek wykorzystywany jako rekompensata za skrócony tygodniowy okres odpoczynku wykorzystuje się łącznie z innym okresem odpoczynku trwającym co najmniej 9 godzin. Kierowca musi wykręcić pauzę, musi pospać sobie. Kręcą pauzy, śpią, idą do baru, zjedzą, tankują. [Pracownik stacji paliw w Janisławcu] 32 Alternatywnie kierowca może wykorzystać przerwę długości co najmniej 15 minut, po której nastąpi przerwa długości co najmniej 30 minut, rozłożone w czasie w taki sposób, aby zachować zgodność z przepisami. 135 �Jednocześnie rozporządzenie to nie definiuje ani miejsca takiego odpoczynku, ani jego sposobu. Norma ta określa jedynie, że odpowiednio wyposażona kabina pozwala na tzw. odbiór odpoczynku. Kierowcy realizujący przewozy drogowe, poruszający się autostradą A2 nierzadko mają problem ze znalezieniem odpowiedniego miejsca postoju w celu realizacji obowiązkowych przerw. W szczególności zaś w okresach „weekendowych” bądź przed świętami państwowymi kiedy to zagęszczenie pojazdów na autostradowych parkingach jest bardzo duże. Na odcinku autostrady A2 pomiędzy Poznaniem a Świeckiem, po jej obu stronach funkcjonuje 6 Miejsc Obsługi Pasażerów (tzw. MOP-y), w tym 3 z nich posiada infrastrukturę zapewniającą względny komfort odpoczynku (są to MOP-y II i III kategorii)33. Liczba miejsc parkingowych na autostradowych MOP-ach, a także niedostatek pożądanych przez kierowców udogodnień kierują ich przepływ wprost na DK92, przy której znajduje się aż 29 punktów parkingowych, w tym 9 z nich to wyspecjalizowane w kompleksowej obsłudze transportu towarowego. Zlokalizowane są pomiędzy Janisławcem a Boczowem34. 33 Miejsce Obsługi Podróżnych (MOP) to teren wydzielony w pasie drogowym (w bliskim sąsiedztwie drogi), wyposażony w parking oraz w infrastrukturę zapewniającą komfort i odpoczynek podróżnym. MOP-y w Polsce dzielimy są na trzy kategorie: MOP kategorii I – o funkcji wypoczynkowej, wyposażony w stanowiska postojowe (parking), jezdnie manewrowe, urządzenia wypoczynkowe, sanitarne i oświetlenie; dopuszcza się wyposażenie w obiekty małej gastronomii; MOP kategorii II – o funkcji wypoczynkowo-usługowej, wyposażony w obiekty, o których mowa w pkt 1, oraz w stację paliw, stanowiska obsługi pojazdów, obiekty gastronomiczno-handlowe, punkty informacji turystycznej, MOP kategorii III – o funkcji wypoczynkowej i usługowej, wyposażony w obiekty, o których mowa w pkt 2, obiekty noclegowe oraz inne obiekty handlowo-usługowe w zależności od potrzeb. (zob. www.gddkia.gov. pl/pl/a/9174/coraz-wiecej-miejsc-obslugi-podroznych-coraz-wieksze-wplywy-zdzierzawy (data dostępu 20.05.2017). Jadąc z kierunku Świecka są to MOP-y: GnilecSosna zaraz przed samą granicą polsko-niemiecką, Walewice-Koryta, ChociszewoRogoziniec, Wytomyśl-Kozielaski, Zalesie-Sędzinko oraz Dopiewiec-Konarzewo. Trzy z nich to właściwie jedynie miejsca parkingowe zaopatrzone w toaletę, punkt poboru wody oraz automat z napojami, pozostałe są bardziej komfortowe dając kierowcą możliwość skorzystania z barów czy restauracji, prysznica, sklepu, bankomatu, wymiany waluty; na nich znajdują się także stacje benzynowe. 34 Owe 29 punktów parkingowych posiada zróżnicowaną infrastrukturę, poruszając się z kierunku Poznań – Świecko punkty te znajdują się w następujących miejscowościach: obrzeża Poznania na ul. Dąbrowskiego, Tarnowo Podgórne przy Hotelu 500, Piersko, Sękowo, Chełmno, Pniewy (dwa parkingi), Berdychowo, Paproć, Sępolno, 136 Jadą tędy, no z tego względu, że mogą paliwo, że mogą coś zjeść po drodze, europalety mogą sprzedać... No i są takie coś jak te domy uciechy i oni, oni z tego korzystają. A na autostradzie tego nie ma – nie sprzedadzą paliwa, ani nic. Dlatego jemu lepiej zjechać, sprzedać, zjeść dobrze. A tam musi ze swojej kieszeni i jeszcze nic nie sprzeda. [Mieszkanka Brójec] Wiadomo, jakieś tutaj bary, które są przy takiej drodze... niektóre ciężarówki nie zjeżdżają, nie? Polscy kierowcy zjeżdżają, bo wiadomo, bo im pasuje jedzenie, bo tu im pasuje parking, bo tu sobie umyją samochód, bo tu sobie zaparkują... są tacy co oszczędzają czas, a są i tacy co oszczędzają pieniądze, nie? Bo jednak za autostradę trzeba płacić, nie? [Pracownik stacji paliw w Bolewicku] Niemcy nie jeżdżą do Polski i dalej. Ruscy jadą 92-ką ze względu na jedzenie, bo jest lepsze niż u nich. [Polski kierowca jadący w kierunku Francji] Pracuję już ponad połowę życia i jestem zadowolony, że jeżdżę teraz tędy, bo tu jedzenie jest lepsze, przypomina bardziej domowe, a nie takie, jak jest w Niemczech, z półproduktów. W Niemczech są hot-dogi i tyle, i tak samo jest na tej waszej autostradzie teraz. Powinno być więcej zjazdów z autostrady. [Kierowca białoruski] W kontekście przepływu kierowców ciężarówek zakładaliśmy szczególny potencjał ukutego przez Marca Augé pojęcia nie-miejsca. Wedle oryginalnej koncepcji nie-miejsce jest opozycyjne względem „miejsc antropologicznych”, które rozumieć należy jako przestrzenie lokalne, istotne dla poczucia przynależności i funkcjonowania mechanizmów tożsamościowych, np. tworzonych w oparciu o pamięć zbiorową. Innymi słowy miejsca antropologiczne są historycznie zdefiniowane, określone czasoprzestrzennie i ich zawartość tworzy niezbędne dla głębszych relacji społecznych punkty odniesienia. Augé twierdzi, że miejsca tego rodzaju są coraz częściej wykluczane przez nowo wyłaniające się w kontekście wzmożonej mobilności supernowoczesne krajobrazy. Flagowymi przykładami takich przestrzeni są Miedzichowo, Trzciel, Lutol Suchy, Brójce, Świebodzin, Wilkowo, Janisławiec, Mostki (Las Vegas), Mostki (Port 2000), Stok, Gronów, Poźdzadło (Nevada Center), obrzeża Torzymia, Torzym-Kolonia Poręby, Pniów, Boczów (4 punkty). Zob. www. autostradypolska.pl/ (data dostępu 20.05.2017). 137 �dla Augé supermarkety, lotniska, wielkie hotele, autostrady, miejsca przed ekranami telewizorów, terminale komputerowe, a także cała komputerowa sieć internetu. Idąc dalej, przez swoje właściwości estetyczne czy funkcyjną standaryzację mają one eliminować poczucie linearności czasu, a więc generować taki rodzaj relacji między ludźmi, które pozbawione są lokalności czy „tubylczości” (Augé 1995: 75-115).). Bez wątpienia kierowcy przebywają w przestrzeniach nie mających charakteru antropologicznego, w których relacje międzyludzkie są temporalne, a ich jedyny kontekst stanowi bycie w ruchu. Najbardziej typowymi nie-miejscami są przede wszystkim parkingi – od wielkich w obrębie centrów obsługi transportu dalekobieżnego, przez usytuowane przy stacjach benzynowych, po niewielkie, kilkustanowiskowe przy barach, sklepach bądź motelach. Pomimo ustaleń Marca Augé bycie w tych przestrzeniach, a właściwie ich czasowe zamieszkiwanie, niekoniecznie musi skutkować poczuciem zawieszenia czasoprzestrzennego oraz znajdowania się jednocześnie wszędzie i nigdzie. Nie zawsze jest tak, że przestrzenie określane jako nie-miejsca uniemożliwiają nawiązanie relacji z tym co lokalne czy podejmowanie aktywności posiadających jakieś znaczenia społeczne. W rzeczywistości w odniesieniu do środowiska kierowców ciężarówek, z którymi mieliśmy okazję rozmawiać i przebywać, kategoria nie-miejsca staje się wybitnie niejednoznaczna. Po pierwsze, to na parkingach dokonywane są próby zawłaszczania przestrzeni, przejawiają się więzi transnacjonalne, manifestowane są przynależności narodowe, a czas w ujęciu całościowym (w relacji do trybu pracy) nabiera charakteru cyklicznego. Po drugie, parkingi ujawniają specyfikę dynamiki przepływu kapitału opartą na relacjach i interakcjach pomiędzy wieloma systemami produkcji oraz logistyki, zawsze znajdującymi się pod wpływem globalnych polityk i ekonomii. Po trzecie wreszcie, ilustrują wpisujące się w mobilność zastój i spowolnienie. Tranzyt towarowy DK92 to przede wszystkim przepływ ciężarówek z Rosji, Białorusi, Litwy, Łotwy, Ukrainy oraz Polski. Nasi rozmówcy – mieszkańcy miejscowości położonych przy tej trasie wielokrotnie powtarzali, że „tędy jedzie cały Wschód”, choć jego obecność na poziomie lokalnym sprowadza się do miejsc parkingowych. 138 Każdy goni. Czas to pieniądz, każdy chce jak najszybciej dojechać, tym bardziej, że kierowcy ciężarówek, jak oni i tak na czas i pauza (…) Jeśli chodzi o samochody dostawcze, ciężarowe, to 80% jeździ po starej drodze, w związku z tym, że pracodawcy, jednak każdy liczy pieniążki. Na starej drodze nie musi płacić, natomiast na autostradzie musi płacić. Jeżeli ma dostawę na zachód, na czas, terminowo, wtedy goni po autostradzie. Jeżeli mu się nie spieszy, to jadą starą drogą. Przede wszystkim to Litwini, Białorusini, Ukraińcy, Rosjanie. Przede wszystkim, jak mówią jadą „na Germanię”, lecą też dalej, na Hiszpanię. W tej chwili nie jest tak, jak kiedyś, że wyjeżdżał z ładunkiem z domu, jechał w miejsce X i wracał z powrotem. Nie, teraz jest tak: jedzie, rozładowuje i czeka za telefonem od szefa, czy dyspozytora i on mu mówi „jedziesz nie do domu, tylko z Hisz‑ panii nawet na Anglię, załadujesz się, z ładunkiem jedziesz na Wło‑ chy”. W ten sposób teraz robią. Kierowcy potrafią po 2-3 miesiące nie wracać do domu. Jadą do Niemiec, do Francji, Anglii, Hiszpanii, wszystko, co łączy się tutaj z tym, na Austrię, Szwajcarię… Wszystko wożą, czasami rzeczy, że nie można wierzyć, że włożą do samochodów ciężarowych. Dokładnie wszystko. Tu, jak widzicie Litwini jadą, lawety z samochodami starymi, nowymi, używanymi, porozbijanymi, prosto z fabryki. Natomiast też wożą rzeczy, które ciągną z zachodu do siebie, na Litwę. Na przykład Litwin tam jedzie z ładunkiem na Polskę, rozładuje w Polsce, z Polski wraca do siebie do domu na pusto. U nas jedni kręcą pauzy krótkie, inni długie. Przede wszystkim teraz się trochę zmieniło, bo latem był zakaz ciężarówek ruchu w piątek, sobotę, tzn. nie całe dnie, ale w niedzielę od 8 do 22 był zakaz ruchu ciężarówek, samochodów powyżej 12 ton. Tylko te mogły się poruszać, które wiozły żywność, paliwo, czy produkty łatwo psujące się. Np. żywiec jak ktoś woził, kury, kaczki, gęsi, świniaki, bydlaki. A i zatrzymują się. [Pracownik stacji paliw w Pniowe] Wiemy już, że zatrzymują się na w takich parkingach jak Port 2000 czy Las Vegas w Mostkach, Nevada Center w Poźrzadle czy Shell w Boczowie, głównie ze względu na komfort. To miejsca, w których mogą zrobić zakupy, wykąpać się, wyprać ubrania, zjeść domowy obiad, naprawić awarie CB-radia, skorzystać z myjni czy bezprzewodowego internetu. Jednak to nie jedyna przyczyna, dla której kierowcy przepływają DK92. To nie tylko wygoda czy sentyment zmuszają kierowców do pauzowania na parkingach wzdłuż tej trasy. 139 �Niejednokrotnie wymaga tego polityka firm przewozowych, w których kierowcy są zatrudnieni. Firmy te dla oszczędności nakazują wybierać drogi nieodpłatne, tankować paliwo wyłącznie na określonych stacjach benzynowych, myć ciągniki siodłowe i naczepy w myjniach, z którymi podpisują umowy lojalnościowe. W efekcie wielu kierowców posługuje się kartami flotowymi, które znajdują się w ofercie każdego koncernu paliwowego. Karty te umożliwiają bezgotówkowe tankowanie paliw lub zakup usług na wybranych stacjach objętych programem flotowym. Dodatkowo umowy lojalnościowe wzbogacane są o gratisy dla kierowców w postaci znaczących zniżek na jedzenie czy darmowej kawy. My przede wszystkim, mamy swoich stałych klientów, którzy jeżdżą od lat i są przywiązani do danej stacji i na tym się opieramy (…) Nawet przy autostradzie jakby chciał zatankować auto to ceny paliw są dużo wyższe niż tutaj. Ja myślę, że każda stacja ma takich swoich stałych klientów. W większości, jeżeli można powiedzieć samochody ciężarowe, to są to stali klienci, którzy już kilka razy albo kilkanaście razy tutaj byli. Na początku była sama stacja, myjnia już była, i powoli później cała reszta była jakoś sukcesywnie. Teraz mamy parking na około 250 tirów. Największy ruch myślę, że jest na weekendy… oni, przede wszystkim są zakazy weekendowe, jeszcze były wszędzie na wakacje, teraz w niedzielę też są zakazy więc oni muszą gdzieś stać, nie mogą się poruszać tymi ciężarowymi autami, więc stoją wtedy. Praktycznie wszystkie parkingi tutaj w okolicy są oblegane jak najbliżej granicy. Jednak chcą dojechać ustawić się i czekać na to kiedy będą mogli wyjeżdżać. Ogólnie Shell ma to do siebie, że moim zdaniem ma bardzo dużo klientów ze wschodu, jeżeli chodzi o auta ciężarowe. Każdy kierowca ma kartę flotową, tak, czyli kartę Shella, on nie zatankuje na BP choćby chciał. Nie zatankuje na Orlenie choćby chciał, więc to jest tak – oni mają kartę i oni muszą, on musi znaleźć sobie Shella czy w Torzymiu czy na Świecku, bo nie będzie miał czym zapłacić na BP. [Kierownik administracyjny stacji paliw w Boczowie] W zasadzie na każdej stacji kierowcy mają bony, czy talony, czy gratisy i mogą sobie zakupić za tą wartość. Czym więcej zatankujesz, tym większą wartość dostaje bon. Kupuje sobie na sklepie, 140 może iść na restaurację za wartość bonu coś kupić. [Pracownik stacji paliw w Pniowe] Przepływ kierowców ze wschodu odciska piętno na lokalności przede wszystkim w warstwie językowej badanego terenu. Wspominaliśmy już, że wiele reklam i ogłoszeń, które wpisują się w przydrożny krajobraz DK92 jest zapisanych cyrylicą; parkingi, bary i stacje benzynowe rozbrzmiewają językiem rosyjskim i ukraińskim. W językach tych reklamują się przez CB radio mniejsze i większe bary, w każdym motelu i zajeździe dostępne są rosyjskojęzyczne kanały telewizyjne. Niemniej świat parkingowy jest hermetyczny i niezwykle rzadko zdarza się, by kierowcy udawali się do centrów miejscowości. Dzieje się to niekiedy i raczej wyjątkowo, gdy uczestniczą w festynach czy meczach lokalnych drużyn piłkarskich. Jeśli kierowcy są z lokalnością powiązani inaczej niż przez fakt cyklicznego pauzowania na wybranych parkingach, to będą to romantyczne relacje z miejscowymi kobietami, często pracującymi w przydrożnej branży gastronomicznej czy hotelarskiej. Przykładem może być kierowca Sasza z zachodniej Ukrainy, który jest w „związku” z kilkoma kobietami żyjącymi i pracującymi w miejscowościach położonych przy zazwyczaj pokonywanych przez niego trasach: Mógłbym wydać te 20-30 euro na ładną prostytutkę na parkingu, ale z jakiegoś powodu wolę nieco mniej zgrabne dziewczyny… może z jakimś brzuszkiem, może z krótszymi nogami. One na mnie czekają. Na prezenty dla nich wydam więcej, 60-80 euro. Sam nie wiem, dlaczego to robię. Przecież one mają i innych facetów (...) jakoś przyjemniej jest jak wiesz, że one czekają tam na ciebie i twoje prezenty (…) choć nie gotują i wiesz, że chcą tylko jednego... Motyw nieustannie jadących tirów wciąż powtarzał się w narracjach naszych rozmówców i ich przepływ uznajemy za najbardziej charakterystyczny element lokalnego krajobrazu. Mówiono wciąż, że tiry wciąż jadą i jadą, powodują wypadki, robią podmuchy, które nie pozwalają spokojnie przemieszczać się chodnikami, robią hałas, który zmusza do zamykania okien i zgłaśniania telewizorów, niszczą drogę, to jest robią koleiny, zatrzymują się nie tam gdzie trzeba, mają awarie na środku drogi i powodują korki. Opowieści 141 �o samych kierowcach jednak brakuje, ponieważ lokalni ludzie nie mają z nimi do czynienia. Parkingi raczej nie są przeznaczone dla ogółu mieszkańców, choć do wyjątków z pewnością należy zaliczyć centrum obsługi transportu dalekobieżnego Port 2000 w Mostkach i mieszczące się w jego obrębie mini-zoo, które w weekendy, zwłaszcza w niedziele odwiedzane jest przez okoliczne rodziny z małymi dziećmi. Stacje paliw nierzadko też są miejscami rozrywki dla miejscowej młodzieży, gdy stają się jedynymi miejscami gdzie w nocy można nabyć alkohol, a przydrożne bary oferują możliwość gry na automatach. Przepływ tranzytowy możliwy do obserwacji na parkingach dotyczy również emigrantów zarobkowych przewożonych przez tzw. busiarzy. Emigranci ci pochodzą praktycznie z całego kraju i nierzadko trasę DK92 pokonują także busy ukraińskie, białoruskie czy litewskie. Przewóz osób busami jest w Polsce jedną z dynamiczniej rozwijających się działalności gospodarczych po wejściu Polski do UE i jej przystąpieniu do strefy Schengen, kiedy to dla Polaków otworzyły się zachodnioeuropejskie rynki pracy. Z pasażerskiego transportu drogowego korzystają przede wszystkim emigranci sezonowi i wahadłowi przez wzgląd na jego niższy koszt, możliwość przewiezienia większej ilości bagaży, a także na specyficzny dla tej usługi system podwożenia klientów pod wskazany adres. Emigranckie busy poruszają się przede wszystkim autostradami, jednak ich obecność na DK92 nie jest przypadkowa. Przydrożne stacje paliw, restauracje i zajazdy oferują firmom przewozowym umowy lojalnościowe, dzięki którym kierowy busów korzystają z rabatów sięgających od 50% do 90% dostarczając w zamian dodatkowych klientów w postaci przewożonych emigrantów. Miejscem, w którym tranzyt busów jest najbardziej widoczny jest „Zajazd Chrobry” w Torzymiu. U mnie zatrzymuje się tutaj dużo busów, nie? To nie chcę panu skłamać, ale tygodniowo to, co u mnie się przewija, co wyjeżdża na zachód, ale oni jeżdżą do pracy, wracają i tak dalej. Nie wiem, tu się przewija jakieś tygodniowo może z półtora tysiąca osób w jedną stronę, w drugą stronę co jadą. Jadą tam, pracują, wracają. Jedni wożą i przywożą tych ludzi. W ten sposób. Taka rotacja. Lecą tutaj 142 na Niemcy, Belgię, Holandię. Jest bardzo dużo ludzi, bardzo dużo wyjeżdża. [Właściciel „Zajazdu Chrobry” w Torzymiu] Ten torzymski zajazd posiada wyjątkową lokalizację względem autostrady A2 znajdując się około 1,5 km od jej zjazdu, na skrzyżowaniu DK92 z DW 138. W ten sposób busy z emigrantami zatrzymują się w tym miejscu zarówno jadąc w kierunku zachodu jak i wchodu. „Zajazd Chrobry” niejako żegna i wita polskich obywateli pracujących sezonowo na terenie całej Europy Zachodniej. Jest to ostatnie miejsce przed granicą polsko-niemiecką i pierwsze miejsce zaraz za nią, gdzie można relatywnie tanio spożyć prawdziwy polski posiłek. To w tym miejscu emigranci wracający do domów w okresie świątecznym zaopatrują się w kilogramy pierogów z kapustą i grzybami czy wędliny wyrabiane tradycyjnymi metodami. Klient „Zajazdu” zmienił się. Obecnie głównymi klientami są busiarze i ich pasażerowie. Busiarze zawsze się tu zatrzymywali, ale od 3-4 lat jest ich znacznie więcej. Początkowo byli to stali klienci, których dobrze znają kelnerki. Wrowadziliśmy w Zajeździe system lojalnościowy – najpierw w żaden sposób nierejestrowany polegający na tym, że kierowca busa dostaje jedzenie za darmo (wszystko z menu), a drugi kierowca 50%. Jednak kierowcy zaczęli to wykorzystywać, np. ci jadący na pusto. Podobnie z emigrantami. Nie da się tego w tej chwili opanować, bo tych busów i kierowców jest bardzo dużo. Początkowo kelnerki znały wszystkich kierowców, w tej chwili jest to niemożliwe. Wprowadziłam karty lojalnościowe, co w niektórych kierowcach wzbudza oburzenie, że muszą je pokazywać. Jest to niezrozumiałe. Nigdzie przy 92 nie ma takiego systemu lojalnościowego – maksymalna zniżka dla kierowców to 60%. [Kierowniczka „Zajazdu Chrobry”] Na niewielkim parkingu przez Zajazdem często mają miejsce przesiadki z jednego busa do drugiego, a także przeładunki i załadunki drobnych towarów, paczek czy bagaży tych osób, które wybrały drogę lotniczą, ale ich rzeczy, ze względu na oszczędność, podążają drogą lądową, busami. Wzdłuż DK92 istnieje oczywiście więcej takich miejsc oczekiwania i przystanków, na chwilę hamując tranzyt. Są to parking na obwodnicy Świebodzina, która trasą 143 �S3 prowadzi bezpośrednio do zjazdu z A2 w Jordanowie czy Port 2000 w Mostkach. Starą dwójką coraz rzadziej przepływają turyści zarówno ci zagraniczni (niemieccy zwani „zagraniczniakami” oraz rosyjskojęzyczni zwani „ruskimi” niezależnie od tego czy są to Rosjanie, Ukraińcy czy Białorusini) jak i polscy (wycieczki szkolne, wycieczki seniorów, w tym organizowanych np. przez Koła Gospodyń Wiejskich, pielgrzymki do Świebodzina i figury Chrystusa Króla oraz Sanktuarium Miłosierdzia Bożego). Przyczyny odpływu turystów są złożone, a jego konsekwencje najbardziej znamienne dla badanego przez nas terenu. Niemal całkowity zanik przepływu autokarów turystycznych stanowi bezpośrednią przyczynę upadku wielu przydrożnych restauracji, moteli i hoteli położonych wzdłuż DK92. Autokary nie tylko jadą autostradą A2, ale także częściowo utraciły rację bytu i redukcja tranzytu autokarowego powodowana jest zmianami we wzorach podróżowania. Szybciej, bezpieczniej, wygodniej i taniej jest podróżować drogą lotniczą. Proces jego zaniku rozpoczął się w roku 2004, kiedy w Polsce pojawiła się oferta tanich linii lotniczych obsługiwanych przez przewoźników niskobudżetowych (low cost) oferujących usługi przewozu lotniczego osób po cenach niższych niż tradycyjne linie lotnicze. Rynek tanich przelotów w Europie na dobre rozwinął się w 2000 r., ale pierwszymi firmami oferującymi taką usługą są od 1991 r. Ryanair oraz od 1995 EasyJet (Gross, Schröder 2007). Skoro jadą DK92 to znaczy, że chcą zaoszczędzić. Tym bardziej nie będą wydawać na cokolwiek przy tej drodze. Nie będą się zatrzymywać w barach, na stacjach. Ponadto nie ma potrzeby na zatrzymywanie się. Jednak mamy do czynienia z przyspieszeniem, dziś szybko się jedzie, bezpieczniej się jedzie, zmieniła się technologia przemieszczania się, więc hotelarstwo przydrożne przestaje być potrzebne. Przemieszczenie się od wschodniej granicy do zachodniej to nie jest jakaś gigantyczna odległość, więc rozmówców po chuj mi hotel? [Menedżer jednego z przydrożnych hoteli] Jednakże upadanie hoteli, moteli, barów dawniej obsługujących turystykę dalekobieżną, to nie tylko kwestia zmian „technologii przemieszczania się”. Proces ten należy wiązać z brakiem konstruktywnych strategii restrukturyzacji i modernizacji przedsiębiorstw 144 działających w branży hotelarskiej i gastronomicznej, które byłyby praktyczną odpowiedzią na oczekiwania współczesnego turysty-konsumenta. Charakterystyczny jest brak zorientowania na konkretny target, który przecież jest zróżnicowany – oczekiwania turystów polskich, niemieckich czy rosyjskich są odmienne. Jeden z naszych rozmówców zmiany w mentalności i praktykach potencjalnych klientów określił jako „cywilizowanie się konsumenta”, który chce bezproblemowego dostępu do internetu, wyremontowanych toalet, miejsc przeznaczonych dla małych dzieci czy dietetycznej kuchni. Tymczasem na badanym terenie dość opornie następują zmiany w jakości tych usług lub mają one nadto rozproszony charakter chcąc jednocześnie obsługiwać turystów zagranicznych, korporacje na wyjazdach integracyjnych, konferencje, czy lokalne uroczystości rodzinne. Turystów było u nas kiedyś bardzo dużo, na ulicy to w ogóle, czy w barze. To się jedno z drugim wiąże, nie ma ludzi, nie ma biznesu, nie ma baru... [Właścicielka sklepu w Trzcielu] Uważam, że autostrada to nie jest to bezpośrednia przyczyna, że ci goście tu przyjeżdżają czy nie. To jest kwestia... to jest kwestia naszego marketingu, miejsca, polecenia. I to jest chyba istotne... najbardziej chyba istotne, bo autostrada, no co? Ktoś śmiga, jedzie dalej, tyle! [Właściciel gościńca w Jasieńcu] Autokary… one powypadały wcześniej. No, niech już nie zganiają nie wiadomo ile na autostradę! O, już dawno padło… to już dużo wcześniej padało. Jakoś tak słabo, słabo, słabo. Wszystko od zarządzającego zależy, co nie? [Sprzedawczyni w sklepie w Brójcach] Tranzyt turystyczny spowalnia przede wszystkim w zachodniej części badanego przez nas terenu a zjawisko to powodowe jest raczej geografią, przygranicznym położeniem takich miejscowości jak Torzym czy Boczów. W miejscowościach tych w porównaniu do tych już poza granicami Polski niższe są ceny za noclegi, jedzenie, alkohol czy papierosy. Tu w kontekście mobilności związanej z turystyką interesujący jest Torzym. Stanowi on bowiem strefę przejściową dla zorganizowanych grup polskich i niemieckich turystów, którzy zwiedzają Berlin oraz korzystają z parku rozrywki i wypoczynku 145 �„Tropical Island” w Krausnick. Wiele zorganizowanych wycieczek w celu obniżenia kosztów zatrzymuje się na noc właśnie w torzymskich motelach, w których korzystają także z cateringu oraz dodatkowych rozrywek, np. w postaci wieczorków integracyjnych. Tworzy to specyficzną tymczasową wahadłowość – turyści w ciągu dnia odpływają, po to by wrócić wieczorem. Jeśli jeszcze turyści zatrzymują się na nocleg, bo albo dlatego, że jest to połowa drogi, albo że jest to baza wypadowa. [Właściciel jednego z hoteli w Torzymiu] Warto także wspomnieć o toczącym się od 2014 r. konflikcie ukraińsko-rosyjskim, który negatywnie odbija się na przydrożnej branży hotelarskiej, ostatnio utrzymującej się głównie z turystów rosyjskich. Po pierwsze konflikt ten powoduje ubożenie się społeczeństwa rosyjskiego, po drugie wzrost negatywnych reakcji na obywateli Federacji Rosyjskiej. Wydarzenia takie jak wywieszenie we wrześniu 2014 r. na drzwiach jednej z sopockich restauracji kartki z napisem „Nie obsługujemy Rosjan” sprawiło, iż rosyjscy turyści boją się zatrzymywać w polskich restauracjach z obawy przed napiętnowaniem. Każdy rodzaj opisanego powyżej tranzytu doznaje na badanym terenie przestoju, pauzy, ulega spowolnieniu w zajazdach, barach, na parkingach, motelach, hotelach. Zjawisko bezruchu współdefiniuje mobilność kierowców, emigrantów zarobkowych oraz turystów, to swoiste pauzowanie stanowi nie tylko immanentną cechę przypływu tych grup ludzi, ale również dalekobieżnego transportu drogowego w ogóle. Wobec wyobrażenia bezruchu, spowolnienia oraz zastoju jako opozycyjnych względem prędkości przepływu napędzającego globalny światowy kapitał przykład badanych przez nas przydrożnych miejscowości pokazuje, jak bardzo dla lokalnej gospodarki staje się zastój i spowolnienie. David Bissell i Gillian Fuller w edytowanej przez nich książce pt. Stillness in a Mobile World (2010) dekonstruują prostą z pozoru dychotomię między bezruchem oraz zastojem wywołującymi bezwład i chaos a mobilnością oraz przepływem generującymi akumulację kapitału i napędzającymi gospodarkę. W odniesieniu do systemów 146 zarządzania przepływem ludzi i dóbr bezruch i związane z nim czekanie oraz przerwy nie mogą być rozpatrywane jako zdemobilizowane bycie w świecie. Owo czekanie i zastój to nie jedynie zwolnienie rytmu przepływu oraz opozycja szybkości i bycia w ruchu, lecz początek trwania czegoś, co ma się wydarzyć oraz konieczność zachowania płynności i elastyczności tranzytu. Pauzowanie i oczekiwanie tylko z pozoru są zjawiskami braku wyraźnej aktywności. Na pewno nie z perspektywy mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż DK92, dla których przerwy w tranzycie przynoszą wymierne korzyści ekonomiczne. Każda przestrzeń stanowiąca część infrastruktury ruchu i przepływu jest przestrzenią spowolnienia. Bezruch jest formą antycypacji oraz formą kontraktu pomiędzy oczekującymi i pauzującymi, a tym co ma nadejść (zob. Cresswell 2012: 645–653). Jest więc swoistego rodzaju produktywnym środkiem na dotarcie do czegoś, co ma swój cel. Obietnica, że wydarzy się to, na co się czeka definiuje bezruch i zastój (Bissell 2007: 277-298). �DK92: pobocza, infrastruktury, ludzie Pomiędzy Boczowem a Świebodzinem, wrzesień 2014, fot. Mariusz Forecki �150 151 �152 153 �154 155 �156 157 �158 159 �160 161 �162 163 �164 165 �166 167 �168 169 �170 171 �172 173 �174 175 �176 177 �178 179 �DK92: nowa bieda Rozległy, kiedyś całkowicie wybrukowany, rynek dzisiaj nazywa się Placem Wiosny Ludów. To centrum Brójec. Są tutaj wszystkie najważniejsze sklepy: przemysłowy, rzeźnicki, spożywczy ABC, kwiaciarnia oferująca też nasiona, księgarnia ze zniczami, punkt apteczny. Między pokrzywioną wiatą przystanku autobusowego a nową kostką kiosku Ruchu czasem rozkłada się stragan warzywno-owocowy, czasem z tanią odzieżą. Na wysokich schodach przed domami siadują rodziny, sąsiedzi, znajomi. Przy ABC swoje miejsce mają amatorzy pitego na powietrzu alkoholu. Bywa, że realizują swoją pasję od rana. Na uliczkach przylegających do rynku zachował się dawny układ urbanistyczny. Zabudowa jest zwarta, gdzieniegdzie pod tablicami z nazwami ulic widać jeszcze litery gotyckiego pisma. Ruch na uliczkach jest niewielki, ale szum aut słychać niemal bez przerwy. To oddalona o kilkaset metrów od rynku droga krajowa numer 92. Dla Brójec prawie wszystko się na niej kończy i wszystko zaczyna. Dawne rzemieślnicze miasteczko, po II wojnie zdegradowane do statusu wsi, jest otoczone krajówką niczym ramieniem. O śmiertelnych wypadkach na tej drodze opowiadać może każdy. Zwłaszcza o owianym złą sławą „zakręcie latających trupów”. Zakręt niby nie nadzwyczajny, droga płaska, ale auta się roztrzaskiwały, a ludzie ginęli. Teraz stoi tam fotoradar na słupie i wymusza zmniejszenie prędkości. Jest lepiej. Co ciekawe, oddalona o zaledwie 3 kilometry nitka autostrady A2 nie skłania do wylewnych rozmów. Pięciu mężczyzn pije piwo pod sklepem. Siedzą na ławce, mają akurat przerwę w pracach 181 �remontowych: „Tutaj jest pizda, cipa i gówno – mówi jeden z nich – Autostrada ani niczego nam nie dała ani nie zabrała. Dla naszych Brójec to bez znaczenia. Nie ma pracy, nie ma nic. Kiła i mogiła.” Pracował kiedyś w Irlandii i Niemczech. Gdy musiał wrócić na pogrzeb matki, chciał znowu od razu wyjeżdżać. „Bo tu się źle żyje. Nawet przy drodze nie ma już niczego, żadnych usług.” Opowieści o emigracji zarobkowej słyszy się bardzo często, można odnieść wrażenie, że co druga rodzina ma krewnych zarabiających pieniądze w Anglii, Irlandii, Norwegii. Z usadowionego na brójeckim rynku przystanku autobusy odjeżdżają trzy razy, dojechać można tylko do Trzciela i Międzyrzecza. Głównie jednak w „dni nauki szkolnej”, w wakacje to już właściwie nigdzie. Więc albo ma się samochód i prawo jazdy, albo jest się zdanym na Brójce. To ostatnie brzmi niemal jak wyrok, ale miejscowi tak właśnie postrzegają swoje usytuowanie. Jest to tym wyraźniejsze, że do lepszego miejsca wcale nie jest daleko: „Jak się dostałem do kliniki do Poznania, jak wszedłem na oddział, to myślałem, że w innym kraju jestem. Nie żartuję. Wyszedłem ze szpitala w Gorzowie, to dom wariatów. A tam normalnie. Poznańskie to jest inny kraj już, podsumowuje swoje doświadczenia jeden z mieszkańców – Wielkopolski do tego bajzlu lubuskiego nie porównujcie. To jest koniec świata.” Te radyklane opinie nie są odosobnione. W podobny sposób postrzega różnicę między regionami pani z brójeckiej księgarni: „Ten nasz rejon jest niby blisko granicy, zachód Polski, świadomy, nie taki ciemnogród, jak tam, gdzieś dalej na Wschodzie. Ale rynku pracy nie ma. A wystarczy do Wielkopolski wjechać, to się zmienia wszystko. Tam od razu inaczej. Tam się rozwija jakoś wszystko. Inaczej się gospodarzą.” Siwa sprzedawczyni z kiosku ma na ten temat wyrobioną opinię: „Młodzi ludzie tutaj żyją z dnia na dzień. Niczym się nie interesują. Nawet polityką. Jak szli do wyborów, czy ostatnio do referendum, to nawet nie wiedzieli, w jakiej sprawie.” Ostatni komentarz był odpowiedzią na moje pytanie o tygodnik „Polityka”: „Panie, tutaj nikt jej nie kupuje, to ja nie zamawiam.” Niedawno działał jeszcze w Brójcach tzw. klub, czyli przydrożny domu publiczny. Zajmował piętrowy, pomalowany na szaro klocek, otoczony wysokim płotem. 182 Teraz z tarasu zwisa płachta z wielkimi czarnym napisem „Sprzedam lub wynajmę” (i numerem telefonu)1. Raczej negatywnie postrzega obecną sytuację także najemca lokalnego Lewiatana, oddalonego od rynku o nieco ponad kilometr, wciąż jednak blisko ramienia DK92. „Ja nie widzę zbyt dużej różnicy po wybudowaniu A2. Kiedyś było więcej prostytutek, ale i tak rzadko je widziałem, bo rano, jak jechałem tu z Trzciela, to nie stały przy drodze.” Z jego perspektywy, ruch w sklepie jest taki, jaki był, czyli za mały. Podkreśla, że uruchomienia A2 nie miało „żadnego wpływu” na funkcjonowanie jego sklepu. Nie orientuje się też, jak działają przydrożne bary i restauracje, bo po prostu z nich nie korzysta. Ma jednak żal do inwestora i „Kulczyka”, że nie zaprosili mieszkańców na otwarcie autostrady: „Nawet burmistrza tam nie było!” Inny mieszkaniec Brójec miał do powiedzenie nieco więcej, jakkolwiek jego poglądy nie odbiegały od krytycyzmu pomieszanego z fatalizmem. Był akurat pod lekkim wpływem alkoholu: „Napiłem się dzisiaj, bo można – wyjaśniał (była sobota) – Poza tym zmarł mój kolega.” Jak twierdził, przez 7 lat pracował przy pracach wykopaliskowych poprzedzających budowę autostrady. Pracował jako pomoc fizyczna, ale zdarzało im się „wykopywać różnego rodzaju wytwory kultury łużyckiej”. Te „dzbanki i pierścienie” wysyłano potem do Poznania do Muzeum Archeologicznego. „Grosze płacili, ale robota jakaś była. Dużo ludzi stąd pracowało przy tym, ale się skończyło.” Najgorsze, jego zdaniem, jest to, że w Brójcach nic się nie dzieje. Owo „dzianie się” odnosi do kwestii zatrudnienia: „Nie ma pracy, młodzi uciekają. Jak nie było autostrady, to ruch był większy i wszystko przy drodze prosperowało.” Teraz ruch na DK92 jest taki sam, jak wcześniej, ale „interesy przydrożne siadły”. Podobnie, jak najemca Lewiatana, jako widoczny symptom kryzysu postrzega zniknięcie prostytutek. Jak deklaruje, „bułgarki” nawet kiedyś 1 Gdy pojawiłem się tam po raz pierwszy, we wrześniu 2014 r., „klub” zdawał się jeszcze funkcjonować, o czym zaświadczała biała kartka umieszczona na bramie (nad nią tablica „Uwaga! Zły pies”) o treści (pisownia oryginalna): „Przepraszamy nie ma nikogo proszę dzwonić pod numer…. Closs ples call…. Закрыте пажалуства званиц…” 183 �u siebie nocował: „Było spokojnie, nawet jak przychodzili po nie alfonsi. Proboszcz i sołtys wyklęli mnie za to.” Impulsu do zmiany sytuacji upatruje w budowie zjazdu z autostrady. Utrzymuje zresztą, że taki zjazd planowano w pobliski Myszęcinie (6 km z Brójec). „Jakaś pani” kupiła nawet ziemię na obszarze tego potencjalnego zjazdu, ale teraz leży ona odłogiem i nikt nie chce jej kupić. Mężczyzna dodaje, że według „odgórnych” ustaleń, zjazd z autostrady w pobliżu Brójec powstanie, ale nie prędzej niż w 2025 r. Wieszająca pranie w ogrodzie przed domem, 40-letnia kobieta była bardzo skora do rozmowy. I do narzekań, jak się później okazało. „Autostrada zabrała pracę. Ci kierowcy, co zostawiali pieniądze przy drodze krajowej, teraz jeżdżą autostradą – przekonywała – Na krajówce ciągle ruch, ale to same ciężarówki. Oni się nie zatrzymują u nas, a jak śpią, to tylko w swoich kabinach. Kiedyś była tak dobrze, teraz nie ma nic.” Wcześniej kobieta pracowała przez 3 lata w pobliskim hotelu „Victoria”. Zwolniono ją jednak kilka miesięcy wcześniej, bo „nie było co robić”. Pamięta jednak inne, lepsze czasy, gdy w tym samym hotelu na jednej zmianie pracowały aż trzy kobiety. Teraz, co prawda, ma inną pracę, ale wcześniejsza, w hotelu, była lepsza. „Autostrada zepsuła wszystko.” Zrozumiałe jest, że inną perspektywę, wynikającą z pełnionych obowiązków, ma sołtys Brójec. Energiczna, ponad 60-letnia kobieta jest aktywnym urzędnikiem. W swoim biurze przyjmuje petentów potrzebujących rady w kwestiach podatkowych czy zaciągnięcia pożyczek albo zwyczajnej rozmowy. Jej opinia nie pokrywa się z cytowanymi wyżej narzekaniami „Tutejsi ludzie często są pasywni. Rada sołecka się stara, ale napotyka na mur, bo ludzie nie wyciągają rąk i czekają aż ktoś zrobi wszystko za nich. Tak samo jest w temacie pracy: jak ktoś chce pracować to pracę znajdzie.” Jako pozytywne przykłady aktywności wskazuje festyny przykościelne, coroczne dożynki, konkursy zarządów okolicznych wsi. Potwierdzeniem jej słów są wiszące na ścianach dyplomy i wyróżnienia, a także pyszniące się na półce puchary, niektóre przyznane za zwycięstwa w takich niestandardowych kategoriach, jak rzut trampkiem do kosza czy slalom z miotłą. Ostatnio, dodaje, miało miejsce „spotkanie 184 Brójec w Brójcach”, na które przybyli mieszkańcy Brójec Łódzkich (powiat łódzki-wschodni). Integrację dwóch wsi o podobnych nazwach anonsował nawet popularny prezenter Maciej Orłoś w telewizyjnym „Teleexpresie”. Pani sołtys lojalnie przyznaje, że wiele lokalnych wydarzeń to inicjatywa proboszcza miejscowej parafii, osoby bardzo obrotnej i mającej liczne kontakty. Zarządzający brójecką parafią jest faktycznie zaangażowany w życie lokalnej społeczności. Dostrzega także skutki otwarcia A2, polegające choćby na tym, że zmniejszyła się liczba wypadków drogowych. Z własnego doświadczenia kapłana pamięta ponadto, że przejście na drugą stronę drogi krajowej z konduktem pogrzebowym do znajdującego się tam cmentarza, wymagało czekania na lukę w sznurze aut, czasem nawet 15 minut. Teraz to się raczej nie zdarza. Pozostałe sprawy nie przedstawiają się jednak tak pozytywnie: „Taką konkretną rzeczą, która się zmieniła jest to, że 20 osób zatrudnionych w gastronomii i w hotelach straciło pracę. Te panie są na bezrobociu w tej chwili. Z tej miejscowości.” Jeśli idzie o ocenę sytuacji Brójec sprzed i po uruchomieniu autostrady A2, pani sołtys nie odbiega od współziomków: „Nic się nie zmieniło od wybudowania autostrady, nam się żyje tak, jak się żyło.” Młodzi ludzie chcą z Brójec wyjechać, a starzy zostają, bo już im niewiele potrzeba. Narzeka, że w okresie poprzedzającym otwarcie A2 nie rozmawiano na ten temat na zebraniach wiejskich. Mówiło się jedynie o mającym powstać w okolicy zjeździe z autostrady, co miało pozytywnie wpłynąć na sytuację w Brójcach. „Niektórzy nastawili się na zysk z budowy i poinwestowali w ziemię, której teraz nie mogą się pozbyć”, komentuje. Pamięta, że kiedyś w okolicy były tu jakieś „bunkry”, pozostałości nazistowskiej budowy, które nazywano „Biały mur” (dzisiaj w pobliżu funkcjonuje Obwód Utrzymania Autostrady „Biały Mur”) „Gdy policja kogoś ścigała, to jak się ukrył w tych bunkrach, to mogli go miesiąc szukać i by nie znaleźli.” Jej dalsze uwagi mają już znacznie bardziej krytyczny wydźwięk. Pani sołtys zauważa, że mocno zmalał ruch osobowy na DK92, za to nadal jeździ tą trasą mnóstwo tirów. „Biznesy przydrożne popadały: hotel Victoria tutaj, hotel Sen w Myszęcinie i Klara. Hotel Pan Tadeusz w Rzeczycy również się chyli ku upadkowi. Generalnie 185 �wszystko przy drodze pada, nawet tutejsza stacja benzynowa.” Z konfidencjonalnym uśmiechem stwierdza jedynie, że „w lesie to tu były różne rzeczy”, odnosząc się w ten sposób – dość powszechny na badanym przez nas terenie – do niegdysiejszych aktów prostytucji i przemytu. Rozmowa dotycząca autostrady nie mogła pominąć tematu wypadków. Pani sołtys przyznała, że kumulowały się one na wysokości dwóch brójeckich hoteli: „Victorii” i „Marii”. Poinformowała także, że walczy o wybudowanie dla mieszkańców kładki nad wciąż ruchliwą i niebezpieczną DK92. Niestety, dostaje odmowne pisma od krajowego zarządu dróg i autostrad. Jak już wspomniałem, ostatni odcinek autostrady A2, ze Świecka w Lubuskiem do Nowego Tomyśla w Wielkopolsce, oddano do użytku pierwszego grudnia 2011 r. Było to o pół roku wcześniej niż zakładał przyjęty terminarz robót. Dodatkowym atutem stała się wiadomość, że przez sześć pierwszych miesięcy podróż tym odcinkiem będzie darmowa. W rezultacie tysiące ludzi z Pomorza, Kujaw i Wielkopolski wybrały się na samochodowe wycieczki do Niemiec. Przeprowadzone badania – wspólny sondaż AWSA i „Gazety Wyborczej” z października 2012 r. – przekonywały o szerokiej akceptacji i entuzjazmie dla nowej autostrady. We wspomnianym sondażu 73% Poznaniaków uważało, że dzięki A2 Polska zyskała szybkie i bezpieczne połączenie z Europą, 31% przy planowaniu urlopu brało pod uwagę oferty niemieckich lotnisk i biur podróży, a 25% zaczęło dzięki niej korzystać z oferty turystycznej Berlina oraz innych miast europejskich (A2 do Świecka w ocenie Pozna‑ niaków 2012). Wyrazistym kontrastem w stosunku do tych postaw jest „język biadolenia i narzekania” (Buchowski 1996: 60), z jakim stykałem się wielokrotnie podczas badań. Miał rację Michał Buchowski, że język/dyskurs ten utwierdza podzielane poglądy, stając się czymś na kształt potocznego perpetuum mobile. W skład tego języka wchodzą różne komponenty, tworzące swoiste continuum: od agresywnego i oskarżycielskiego narzekania (Cały ten kryzys jest winą Kul‑ czyka), po fatalistyczne biadolenie (Bo tu się źle żyje). Należy zaznaczyć, że bazą tego języka nie jest spójna identyfikacja polityczna, ale 186 raczej podzielane doświadczenie wielkiej zmiany, poczucie braku sprawstwa i nagłe wytrącenie z oswojonej normalności. Ogólnopolskie media pokazywały uśmiechniętych podróżnych, ganiąc jednocześnie kierowców nie potrafiących stosować się do obowiązujących na autostradzie przepisów ruchu drogowego. Wydarzyło się jednak coś jeszcze, coś o czym nie mówiły pozytywne postawy wobec A2, „zaświadczane” przez opinię mieszkańców Poznania, traktujących ją czysto użytkowo, w kategoriach nowoczesnego udogodnienia i wsparcia w praktykach konsumenckich. Oto droga krajowa 92, potocznie nazywana „dwójką”, główny wcześniej korytarz komunikacyjny na zachód, stereotypowo słynący z przydrożnej sprzedaży krasnali, stojących po lasach tirówek czy pokątnej sprzedaży paliwa, stała się nagle drogą peryferyjną. Stara „dwójka” to legenda. Ciągnęła się od Warszawy do Rzepina na granicy. Dla jednych była korytarzem na zachód, to nią wyprawiali się tam handlarze, gastarbeiterzy, przemytnicy. Dla innych stanowiła koszmar, kojarzący się z korkami, oszalałymi kierowcami tirów, śmiertelnymi wypadkami. Ich symbolem była choćby śmierć Bronisława Geremka, w lipcu 2008 r. Na DK92 w pobliżu miejscowości Lubień (gmina Miedzichowo), około 10 kilometrów od zjazdu z nieukończonej wtedy autostrady A2, prowadzony przez byłego ministra spaw zagranicznych i wybitnego polityka mercedes, zjechał na przeciwny pas jezdni, zderzając się czołowo z samochodem dostawczym. Dla wielu ludzi żyjących na jej skraju, „dwójka” była natomiast miejscem pracy. W przydrożnym barze, restauracji, punkcie sprzedaży małej architektury, hotelu, motelu, warsztacie samochodowym, stacji paliw. Albo po prostu na skrawku pobocza, skąd sprzedawało się grzyby, jagody, szparagi. „Dwójka” żywiła, karmiła, pozwalała niektórym na stworzenie małych fortun. Złote czasy skończyły się nagle, jednego dnia, owego pierwszego grudnia. „Przed otwarciem autostrady jeździło tędy 40 tys. samochodów dziennie! – opowiada o tym jeden z restauratorów – Dosłownie zderzak w zderzak. A potem budzę się rano i słyszę straszną ciszę.” Inny dodaje: „Kiedyś czekało się pół godziny, żeby przejechać na drugą stronę. A tu nagle można stanąć na środku 92 i nic się nie dzieje!” 187 �Podawane przez naszych rozmówców liczby są raczej przesadzone; to zresztą częsty przypadek, z jakim spotykaliśmy się w terenie. Jeden z rozmówców z Miedzichowa twierdził, że „tiry jeżdżą tam bez przerwy, przeszkadzają i hałasują”. Na podstawie ponawianych, 3-godzinnych obserwacji tej miejscowości, mogę stwierdzić, że w ciągu 60 minut pojawia się tam co najwyżej kilka tirów. Wrażenie nadmiaru dużych i hałaśliwych samochodów pozostaje jednak faktem społecznym. Również według Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w okresie przed otwarciem autostrady drogę 92 pokonywało dziennie niespełna 8 tys. (w tym około 1,7 tys. samochodów ciężarowych z przyczepą2), a nie 40 tys. aut, jak podawali właściciele restauracji. Bez względu na te rozbieżności, skala zmiany, jak się dokonała, była naprawdę ogromna. Jak mantra w opowieściach o otwarciu autostrady pojawia się bowiem wspomnienie „wielkiej” albo „strasznej” „ciszy”. Ukończenie budowy ostatniej nitki autostrady A2 oficjalnie, jak już pisałem, przedstawiano jako wielkie wydarzenie, mające napędzać lokalne ekonomie. Swoje oczekiwania związane z uruchomieniem autostrady miały też lokalne władze. Pamięta je dobrze choćby sołtys Bolewic: „Mieszkańcy mieli wtedy takie przekonanie, że jak zbudują autostradę, to przyjdą inwestorzy. Z Poznania, czy z gdzieś dalej, że ta gmina ożyje. No ale niestety, nie wyszło.” Owszem, około 10 mieszkańców Bolewic znalazło zatrudnienie w obwodach utrzymania autostrady. Gmina otrzymała także od inwestora kruszywo z przeznaczeniem na naprawę dróg gminnych. Subiektywnie, zdaniem sołtysa, poprawiło się także bezpieczeństwo na DK92, przebiegającej przez środek Bolewic, oddaliła się jednocześnie szansa na budowę obwodnicy. Oczekiwania były jednak znacznie większe. Podobnie, jak w Miedzichowie. „Oj, były duże oczekiwania! W naszych dokumentach planistycznych, w strategiach, ujmowano jako mocne strony gminy właśnie bliskość autostrady”, wyjaśnia sekretarz gminy. Zakładano, że powstaną bazy logistyczne, warsztaty 2 Dane na podstawie ponawianego co 5 lat przez Krajową Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad Generalnego Pomiaru Ruchu (2010 r., punkt pomiarowy Bolewicko-Lwówek). Dane dostępne na stronie: www.gddkia.gov.pl/pl/987/gpr-2010 (data dostępu: 10.09.2016). 188 samochodowe, że rozwiną się usługi. Prywatni przedsiębiorcy masowo zwracali się do urzędów z wnioskami o zwolnienia podatkowe, chcąc przyciągnąć dzięki temu nowych klientów. Urzędnicy liczyli na remonty dróg lokalnych, budowę potrzebnych obwodnic. Autostrada miała podnieść atrakcyjność terenów, które wcześniej były raczej zapomniane. „Pod względem infrastruktury gospodarczej od dwóch czy trzech lat nie dostrzegamy żadnych istotnych zmian w powstawaniu nowych podmiotów gospodarczych, które by mogły oprzeć swoją działalność na ruchu tranzytowym”, kwituje urzędnik z Miedzichowa. Zastępca burmistrza Trzciela nie wypada na tym tle oryginalnie. Zauważa zmianę w strukturze ruchu samochodowego, polegającą na tym, że zmniejszył się ruch aut osobowych, liczba tirów pozostała z kolei na stałym poziomie. Podkreśla poza tym brak dodatkowych, infrastrukturalnych inwestycji. „Na tej zmianie zyskały tylko dwa centra parkingowe dla tirów”, puentuje. Widomym i często wymienianym znakiem skutkiem „modernizacji przez autostradę” są przydrożne prostytutki. A raczej ich brak. „Panie, przed otwarciem autostrady tylko na 10 kilometrach trasy z Rzepina do Boczowa stało ich 14 – wspomina stary taksówkarz – Teraz jedna, może dwie.” Kierowca pamięta klienta, który długo nie mógł się zdecydować na wybór żadnej z dziewczyn, każąc się wozić w tę i z powrotem przez godzinę. A jak już wreszcie jedną wybrał, to wrócił szybciutko, już po paru minutach. Ludzie, którzy wynajmowali im kwatery, pamiętają te dziewczyny jako ciche, czyste i sympatyczne. W większości określano je jako „bułgarki” (także „ssaki leśne”, „automaty do lodów”), powtarzając stereotypowa wiedzę na temat ich pochodzenia. Oczywiście, nikt im nie sprawdzał dokumentów. Prostytutki stały kiedyś przed każdym prawie motelem czy zajazdem. Przydrożny sprzedawca z Trzciela stwierdza, że z całej grupy „bułgarek” obecnie została tylko jedna. Pracownik zajazdu „Otwarte Wrota” w Sępolnie zauważa, że kiedyś na przyległym parkingu kręciło się wiele prostytutek. Gdy jednak niemal cały ruch tranzytowy przeniósł się na darmową A2, wszystkie zniknęły. Podobnie w „klubie” w Brójcach. „W dzień to tam nigdy nikt nie stał, samochody 189 �podjeżdżały w nocy – opowiada sprzedawczyni z tamtejszej księgarni – A te panie chodziły po Brójcach, je się znało. Zakupy robiły, jedna z dzieckiem. Bardzo przyjemne były, rozmawiały normalnie, dzień dobry i nic strasznego nie było z nimi.” I stamtąd jednak „sympatyczne” panie zniknęły, a budynek „klubu”, jak wspomniałem, wystawiono na sprzedaż. „Super dziewuchy to były. Ale to się skończyło. Tego nie ma. Ale mówiąc szczerze, to takiemu szarakowi jak ja, czy kto inny, to nikomu nie przeszkadzało”, wyrokuje jeden z mieszkańców Brójec. Można w tym miejscu sformułować pewną generalizację. Z jednej strony, usłyszeliśmy wiele opowieści o przygodach klientów z prostytutkami, o miejscach ich pracy, podglądaniu je w lesie przez dzieci i nastolatków, także o niepisanych umowach z miejscową policją. Opowiadaniom tym towarzyszyły zwyczajowo mrugnięcia, znaczące uśmiechy i pochrząkiwania. Pikantny temat zachęcał do dzielenia się informacjami i skracaniu dystansu między rozmówcami. Z drugiej strony, obecność i nieobecność prostytutek zaczęto traktować jako poważny marker zmian. Ich brak stawał się namacalnym dowodem na regres, na odpłynięcie klientów i pieniędzy, przekształcając się w jedną z metafor „modernizacji przez autostradę”. Wspomniana wcześniej figura „wielkiej ciszy” to inna metafora tego samego procesu. Funkcjonuje ona zarazem jako wstęp do rozpisanej na wiele głosów opowieści o kryzysie, jaki przyniosło otwarcie A2. Oczywiście, lokalni przedsiębiorcy znali plany rządu, spodziewali się mniejszej liczby klientów i spadku swoich dochodów. Ich rachuby były jednak zbyt optymistyczne. Gdy wszedłem do restauracji „Pan Tadeusz” w Rzeczycy, kucharka na mój widok zakrzyknęła: „O Boże, klient!” Po czym od razu poinformowała, że nie ma pieczeni ani golonki. Jej miejsce pracy znajduje się w rozległym, piętrowym budynku, z białymi kolumnami podtrzymującymi taras wieńczący wejście. Wewnątrz trofea myśliwskie, drewniane rzeźby, obrazy na ścianach, stylizowane meble. Wrażenie wykwintności i polor szlacheckiego dworku. Po uruchomieniu A2 „Pan Tadeusz” trwa jedynie dzięki zatrzymującym się tam kierowcom z Litwy i smakoszom, którzy zaglądają czasem w poszukiwaniu smacznego, zdaniem właścicieli, tatara. 190 Właściciel „Pana Tadeusza” szacuje, że jego obroty spadły o 80%. „Stało się to z godziny na godzinę. Gości mamy tak teraz mało, że musiałem pozwalniać ludzi.” Dobrze pamięta też pierwszy – dla niego feralny – dzień funkcjonowania darmowej autostrady, gdy stanął na środku DK92 i rozglądał się na wszystkie strony, wyglądając samochodów. Jego zdaniem, gwoździem do trumny przydrożnych interesów jest jednak brak zjazdów z A2. „Jeden jest w Trzcielu, drugi w Torzymiu. To nas zabija. Komu się chce przejechać tyle kilometrów, żeby do nas trafić?”, pyta. „Kiedyś do mojej restauracji ustawiały się kolejki – opowiada właściciel hotelu „Maria” z Brójec – Zatrudniałem prawie 30 osób, dzisiaj zostały 4, w tym ja i moja żona. Ale komu teraz chce się zjeżdżać z autostrady żeby zjeść coś dobrego?” Jego biznes znajduje się tuż przy DK92, nieopodal „zakrętu latających trupów”. Restauracyjny taras wychodzi bezpośrednio na trasę i parking. Pokoje hotelowe znajdują się w dwóch połączonych budynkach – rozbudowa jest pamiątką po latach prosperity, długo przed uruchomieniem A2. Nazwa hotelu pochodzi od imienia żony jego właściciela. Właściciel „Marii” zaczął w 1991 r., w trzy osoby. Szybko zjednał sobie klientów, w godzinach szczytu, między szesnastą a dwudziestą chętni, by skorzystać z restauracji ustawiali się przed drzwiami. Opowiada o tym z dumą, ale i smutkiem. „Potem była makabra”, zauważa. Hotelarz jest dobrze zorientowany w kulisach budowy A2 i wielu lokalnych sprawach: to wieloletni radny i społeczny aktywista. W 2014 r. brał udział w spotkaniu z przedstawicielami AWSA i wojewodą lubuskim, na którym zwracał uwagę na zbyt wysoko wybudowany przepust wodny przy autostradzie. Jest on przyczyną podtopień działek rolniczych, a także fundamentów jego hotelu, co ponoć przed powstaniem A2 się nie zdarzało. Ostatnio wspierał także prace porządkowe na zaniedbanym XVII-wiecznym cmentarzu ewangelickim, znajdującym się po drugiej stronie DK92. Dzisiaj jest to nie tylko miejsce spoczynku, ale także malowniczy park z tablicami edukacyjnymi poświęconym występującym tam gatunkom ptaków i roślin (lelek kozodój, dzierzba gąsiorek, orlik pospolity). Właściciel „Marii” pamięta prosperitę na DK92. Wielokrotnie obserwował, że w czasie, gdy autokarowi turyści jedli w jego restauracji 191 �obiad, kierowcy udawali się do pobliskiego baru – prowadzonego przez niejakiego „Szaszę” – aby kupić tańsze paliwo. „Szasza” i jego nieodległy bar zniknęli, ale do dzisiaj wspomina się, że specjalizował się w nielegalnym kupnie i sprzedaży paliwa. Jedni kierowcy je u niego „spuszczali”, inni wlewali do swoich aut. Poza tym, „Szasza” handlował także produktami spożywczymi, np. kiełbasą i smalcem. Jako osoba przewidująca, zakładał, że otwarcie A2 zmniejszy ruch na drodze krajowej. Szacował, jak mówi, spadek obrotów o 50% – okazało się, że sięgnął on 90%. „Pozostali u nas klienci ze Wschodu – Rosja, Litwa, Białoruś. Jadą na wycieczki do Brukseli, Paryża, Berlina, a tutaj zostają na noc.” Jest to możliwe dzięki kontaktom nawiązanym i utrzymanym przed laty, szukanie klienta dzisiaj byłoby znacznie trudniejsze. Poza tym trafiają się pojedynczy kierowcy, także głównie zza wschodniej granicy. Większość z nich wybiera jednak ogromne centra obsługi, położone już dalej na zachód. Gdy trafi się zaprzyjaźniony estoński chór, można liczyć na darmowy mini koncert po kolacji. Ale poza tym jest coraz gorzej. „Nikt o nas nie pamięta – dopowiada brójecki hotelarz – Autostrada to wielkie pieniądze, my ich nie mamy, więc rząd jest głuchy.” Na co? Przede wszystkim na wnioski dotyczące budowy nowych zjazdów, mogących umożliwić łatwe i szybkie dotarcie do lokalnych restauracji i hotelików, takich jak „Maria”. Po drugiej stronie DK92, bliżej niesławnego „zakrętu latających trupów”, znajduje się inny brójecki hotel. Duży, rozłożysty kompleks kryty jest spadzistym dachem, który chroni pokoje dla 70 osób. Jasny, z tarasem i wielką salą taneczną, otoczonym zielenią. Inny niż przydrożny standard. Obok ulokowano stację paliw. Na pierwszy rzut oka „Victoria” zdaje się być zaprzeczeniem opinii o regresie i „wielkiej traumie”. Pierwsze sygnały o mylnym wrażeniu wysyła dziewczyna, pracująca na sąsiadującej z „Victorią” stacji paliw. „Ruch jest mały, klientów prawie nie ma. Tirowcy to tyle, że śpią na parkingu – rozkłada ręce – W weekendy to nawet nie przychodzi kucharka, bo to się nie opłaca.” A jeśli komuś zachce się jeść? „Ja mogę tylko odgrzać zamrożoną zupę.” Ruch na stacji rzeczywiście okazuje się być znikomy. Na towarach osiadł kurz, zielsko w wielu miejscach przerasta przez asfalt. 192 W hotelu także dziwna cisza i bezruch. Parking pusty, okna odbijają niebo, drzwi zamknięte. Po naciśnięciu na guzik, okazuje się, że „Victorii” pilnuje starszy mężczyzna, ojciec właściciela. Przygłuchy, więc nie zawsze słyszy dźwięk dzwonka. „Ludzie dzisiaj są biedni, nie stać ich na hotele – tłumaczy, ściszając tranzystor nastawiony na Radio Maryja – Przestrzegałem syna przed tą budową. Nadchodził już światowy kryzys, u nas było złodziejskie uwłaszczenie. A potem jeszcze zbudowali autostradę. To się nie mogło powieść.” „Victoria” narodziła się z dość niezwykłego pomysłu. To nie miał być kolejny motelik dla kierowców. Chodziło o stworzenie miejsca rozrywki dla lokalnej społeczności, z naciskiem na osoby powyżej 40. roku życia. W istniejącym już wcześniej hotelu powstała więc sala bankietowa wyposażona w dobry sprzęt nagłaśniający i system oświetleniowy. Na ścianach położono tapety w wyszukane wzory i zaplanowano organizację cyklicznych imprez. Miało się powieść, bo przecież w okolicy, jak przekonywano, mieszka „dużo kulturalnych obywateli”, a inne, nastawione na podobną działalność obiekty są dopiero w Zielonej Górze, Gorzowie i Poznaniu. Właściciel spoglądał szeroko: „W promieniu 20 km mieszka tutaj sto kilkadziesiąt tysięcy ludzi: Międzyrzecz, Babimost, Szczaniec, Świebodzin, Trzciel, nawet do Sulechowa moglibyśmy sięgnąć.” „Impuls do zabawy” okazał się jednak słaby. Co więcej, średni utarg ze stolika nie przekraczał 50 złotych, bo klienci „robili podkład” przed wyjściem z domów. Szybko okazało się, że niekonwencjonalny pomysł trafił w próżnię. Dodatkowo trzeba było jeszcze dbać o część hotelową. Dla osiągnięcia rentowności potrzebne byłoby systematyczne obłożenie, niestety wycieczkowe autokary podjeżdżały nieregularnie (głównie z Litwy i Łotwy). Dzisiaj pojedynczy goście gonią echo na długich korytarzach. Zdesperowany właściciel próbował już sprzedać hotel, ale nie ma chętnych. Ostatnim pomysłem na przetrwanie jest przerobienie hotelu na dom spokojnej starości, nastawiony na klientów z Niemiec. Z tym wiąże się jednak konieczność przeprowadzenia poważnego remontu: poszerzanie otworów wejściowych, przeróbki w łazienkach, budowa windy. Sala bankietowa mogłaby służyć za salę do ćwiczeń i rekreacji. Ale skąd wziąć na to pieniądze? 193 �„Ludzie którzy jechali do Niemiec sprzedać jakiś tam towar, wracali tutaj i zasilali markami tą trasę. Ona żyła dzień i noc. Tu kiedyś było Eldorado – podsumowuje właściciel „Victorii” – W tej chwili duże korporacje, autostrada, czy sieciowe CPN-y przejmują to i przejmą do końca, prędzej czy później.” Pod Torzymiem, na stoisku z wyrobami gipsowymi i wikliną, pusto, jak w „Victorii”. Niemcy już się nimi znudzili, a przejezdnych ze Wschodu nie ma tak wielu. „Dla nich, im bardziej coś się świeci, im bardziej jest jaskrawe, tym ładniejsze i lepsze – stwierdza sprzedawca – Ale są biedniejsi od Niemców.” Obok rzeczywiście jaskrawych krasnali, sarenek i goryli leży też atrapa granatów i portret Putina o złowrogim wyrazie. „Takie czasy” – mówi. „Kiedyś interes szedł wszystkim. Od Poznania dotąd było 47 takich punktów. My byliśmy 48. Teraz są 3” – komentuje właściciel przydrożnego stoiska z Miedzichowa. W sprzedaży są rzeźby z betonu, dużo wzorów włoskich, także malowane krasnale z żywicy, używanej do budowy łodzi. Do tego wyroby z wikliny, drewna, skóry. Pytany o obroty, zdecydowanie odpowiada, że nie jest tak dobrze, jak 20 lat temu, „kiedy za cokolwiek się człowiek chwycił, to wychodziło.” Za brak klientów i dochodu wini autostradę, ale także częściowe zablokowanie ruchu ze wschodu ze względu na wojnę na Ukrainie. Twierdzi, że są dni, podczas których przy jego sklepie nie zatrzymuje się ani jedna osoba. „Dzisiaj jesteś pierwszy”, kwituje. Na zegarku godzina czternasta. Znając skłonność do przesady w podawaniu danych liczbowych dotyczących natężenia ruchu na DK92, postanowiliśmy sprawdzić, czy narzekania na brak klientów i w tym wypadku nie są wyolbrzymione. Ponawiane obserwacje potwierdzają jednak, że liczba zjeżdżających do punktu klientów jest znikoma, to średnio kilka osób dziennie. Determinacja sprzedawców jest jednak tak duża, że pracują również w niedziele i święta (np. w Boże Ciało). Według jednego z postronnych rozmówców działalność ta – raczej nieopłacalna – prowadzona jest jedynie po to, by zapewnić systematyczne wpłacanie składek emerytalnych. Dwa z opisanych wyżej stoisk przetrwały przede wszystkim dzięki temu, że stoją na gruncie odziedziczonym po przodkach, nie wymagającym więc płacenia za dzierżawę. 194 Osobnym zagadnieniem jest pytanie o to, jak radzą sobie osoby, które zmuszone zostały do likwidacji tego typu punktów. Wiadomo na ten temat niewiele, nasi rozmówcy najczęściej nie orientowali się w tej kwestii. Z nielicznych, fragmentarycznych danych można wywnioskować, że sytuacja jest zróżnicowana. Wiele osób wykorzystała możliwość przejścia na emeryturę, znamy przypadek „przekwalifikowania się” na jubilerstwo i zatrudnienie w firmie córki, a także zajęcie się prowadzeniem zorientowanego agroturystycznie hotelu („Rancho Colorado”). W wielu miejscach przy DK92 widać stare, nieaktualne szyldy po upadłych punktach usługowych. Niektóre z nich w języku niemieckim, np. „Pilze, trocken, Marinade” (grzyby, susz i marynata). Na poboczach walają się też pozostałości pawilonów, ławek, stolików, drewnianych albo wiklinowych ogrodzeń. Czasem towarzyszą im ogłoszenia o chęci sprzedaży gruntu – „Tanio”. Niektóre z owych szyldów wciąż jednak anonsują istniejącą usługę czy sprzedaż. W Lutolu Suchym nadal drobną sprzedażą zajmuje się starsza kobieta. W ofercie ma bogaty wybór przetworów, wyeksponowanych na specjalnym stojaku: wiele gatunków grzybów, jagody, ogórki, paprykę, kompoty owocowe. Z rozrzewnieniem wspomina wizytę dziennikarzy niemieckiej telewizji, tym milej, że zostawili jej za rozmowę drobną sumę pieniędzy. Mieszka tuż obok, schodzi zatem do swojego stoiska, gdy pojawia się klient. Ale jest ich coraz mniej. Zyski ze sprzedaży traktuje zatem wyłącznie jako uzupełnienie świadczeń emerytalnych. Poza autostradą, skarży się na sąsiadów, którzy podobno systematycznie sprowadzają na nią kontrole, a w konsekwencji – konieczność płacenia mandatów. Z całą pewnością należy do rudymentów dawnego zjawiska. „Jak otwarli granice, pod koniec lat 80., kto co miał, to sprzedawał. Jeden z drugim szli sobie nazbierać grzybów i na drogę z nimi! Sprzedali, znowu do lasu i mieli na nalewkę albo i na co innego. Wszyscy handlowali przy drodze. Dzieciaki po szkole chodziły do lasu zbierać grzyby, jagody i też sprzedawały”, wspomina 60-letnia mieszkanka Miedzichowa. Pamięta, że bez przerwy jeździły tiry z zagranicznymi rejestracjami: niemieckimi, belgijskimi, holenderskimi. „Potem jakoś tak samoczynnie... Autostrada jak powstała, to już ruch zamarł.” 195 �Jednym z niezwykle istotnych – chociaż już pozaekonomicznych, a raczej kulturowych – powodów regresu wywołanego przez otwarcie A2 był emocjonalny stosunek do autostrady. Wbrew oficjalnej retoryce władz centralnych i głównego inwestora, emocje lokalnych społeczności wobec A2 bliższe były Tuanowskiej topofobii (Tuan 1990) niż entuzjazmowi. Na postawie tej zaważyło kilka czynników. Pierwszym z nich była specyficznie rozumiana „eksterytorialność” nowej autostrady (Kochaniewicz i in. 2016). Eksterytorialność jest pojęciem z zakresu prawa międzynarodowego, oznaczającym wyłączenie spod jurysdykcji państwa miejscowego pewnego obszaru jego terytorium. Nie chcąc wikłać się tutaj w prawnicze detale, poprzestanę na takim ogólnym stwierdzeniu, tym bardziej, że przywołane pojęcie pełni raczej rolę symbolu. Należy jednak zaznaczyć, że podczas naszych badań słowo to także się pojawiało, a rozumiane było właśnie w taki uproszczony, niemalże potoczny sposób. Właścicielem najbardziej nas interesującego odcinka autostrady A2 jest, jak już zaznaczałem, Autostrada Wielkopolska II SA. Przeprowadzone przez nas rozmowy i zyskane dzięki nim opinie, każą stwierdzić, że spółka wykreowała coś na kształt eksterytorialnego obszaru, na którym gospodaruje według własnych reguł. Przy tym nie chodzi wyłącznie o zapisane w umowie z rządem prawo do dzierżawy w ramach 40-letniej koncesji (obowiązującej do 2037 r.). Idzie raczej o demonstrowany społecznie sposób zarządzania ową koncesją. Najjaskrawszym dla większości naszych rozmówców wyrazem odseparowania się koncesjonariusza od lokalnej społeczności były, opisywane już, uroczystości z okazji otwarcia ostatniego odcinka A2. „Wybitni Polacy uświetnili uroczystość otwarcia autostrady A2”, entuzjazmowała się „Nasza Wielkopolska”, internetowy miesięcznik Ruchu Regionalnego Wielkopolan3. Byłoby rzeczywiście wspaniale, gdyby tylko uwzględniono oczekiwania lokalnej społeczności, która wyrażała spontaniczną chęć uczestniczenia w tym wielkim święcie modernizacji. Tymczasem teren uroczystości został w promieniu 3 „Nasza Wielkopolska”, nr 120, maj 2013, www.nasza-wielkopolska.eu/old/archiwum/120/120.pdf (data dostępu: 24.11.2014). 196 kilkuset metrów od węzła Trzciel zabezpieczony szczelnie przez ochroniarzy, którzy nie dopuszczali nikogo „z zewnątrz”. Okoliczni mieszkańcy mogli tylko z daleka popatrzeć na czubki namiotów i wsłuchać się w dźwięki grającej orkiestry. Wielokrotnie powracał żal z powodu takich okoliczności święta, tak samo obecny w rozmowach z przedstawicielami lokalnych władz, jak i zwykłych mieszkańców. Jednoznacznie ocenił to zdarzenie radny Rady Gminnej w Trzcielu: „Jako Rada Miasta nie odczuliśmy tego zaproszenia. Działo się to jakby na terytorium eksterytorialnym, na terytorium autostrady.” Wrażenie eksterytorialności ma także swój drugi wymiar. Obszar autostrady odcina się od krajobrazu bardzo konkretną granicą, wyznaczaną przez wysoki, metalowy płot. Ten niedostrzegany zwykle element drogowej infrastruktury był głównym aktorem historii, która wydarzyła się w Chociszewie. Dla mieszkańców niewielkiej, pustoszejącej wsi wybudowany w odległości kilkuset metrów McDonald’s stanowił nie lada atrakcję. Tym większą, że urozmaiconą o wydzieloną strefę kawiarnianą McCafe oraz pokój zabaw dla najmłodszych, Gym&Fun. W istocie w lokalnym krajobrazie pojawiły się nawet dwie restauracje tej globalnej sieci, po obu stronach autostrady, współtworząc Miejsce Obsługi Podróżnych. Należy dodać, że są to jedyne restauracje tej marki w okolicy; McDonald’sa nie ma w pobliskim Świebodzinie, a najbliższy znajduje się dopiero w Zielonej Górze (ponad 50 km od Chociszewa). Nie ulega wątpliwości, że wraz z autostradą do Chociszewian zawitała także wizytówka „wielkiego świata”, przestrzeni rozrywki i konsumpcji, jakiej wcześniej nie mogli doświadczyć w tak bliski sposób. Tym boleśniejsze zapewne okazało się doświadczenie jej eksterytorialności. McDonald’s i cały teren MOP-u są bowiem ogrodzone płotem, i to w kilku miejscach podwójnym. Jest ponadto brama, ale ciągle zamknięta. Jako MOP przestrzeń ta jest wyłączona z użytku okolicznych mieszkańców. Uprawnionymi do przebywania na jej terenie są – poza pracownikami – tylko osoby podróżujące autostradą. Miejscowa młodzież, najbardziej bodaj zainteresowana dostaniem się do środka, zmuszona była przeskakiwać 197 �przez ogrodzenie. Czasem pomagał pracujący akurat na zmianie znajomy; wtedy, po uprzednim umówieniu się, można było ukradkiem wejść przez bramę. Starsi ludzie przez płot jednak nie przeskoczą. Co więcej, spotkaliśmy też komentarze sugerujące, że „ktoś” z wewnątrz autostrady smaruje górną część płotu zużytym olejem samochodowym. Miała to być forma walki z „intruzami z zewnątrz”. Jeden z mieszkańców Chociszewa mówi, że mieszkańcy chcieliby w niedzielę rowerem chociaż do okienka podjechać, złożyć zamówienie i odjechać. Najmłodsi z kolei chcieliby pójść z rodzicami do „pokoju zabaw Gym&Fun”, miejsca, które nie ma odpowiednika na wsi. Na dialog jednak nie liczą. Na niewiele liczą obecnie także przedstawiciele lokalnych władz samorządowych. Oczekiwania wójtów i sołtysów w fazie planowania budowy A2 wiązały się z ciążącą na nich odpowiedzialnością, wynikającą choćby z zaleceń Prezydenta RP: „zadania organów władzy w jednostkach samorządu terytorialnego każdego szczebla samorządu są bardzo odpowiedzialne, a od ich efektywnej i profesjonalnej realizacji zależy komfort życia mieszkańców danego regionu4”. Tę odpowiedzialność, zgodnie z Ustawą o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r., biorą na siebie władze samorządowe, a także organy administracji samorządowej oraz rządowej na terenie województwa. Nadzieje na pozytywne zmiany podsycały dodatkowo, obecne także w Polsce, dyskursy rozwojowe. Każda inicjatywa, każda nowość, nawet każde przedsięwzięcie infrastrukturalne ma w ich myśl prowadzić do „rozwoju”, który postrzegany jest nie tylko jako środek, ale i cel sam w sobie (Cowen, Shenton 1995: 28). Niestety, projekty mające prowadzić do oczekiwanych pozytywnych zmian, często są rozwojowe tylko z nazwy. Dla wielu naszych rozmówców tak stało się właśnie wraz z otwarciem A2. Wprawdzie część mieszkańców znalazła zatrudnienie przy obsłudze już funkcjonującej autostrady, ale jest ich niewielu. Jak podsumował, śmiejąc się, jeden z rozmówców: „Potencjał to tutaj jest i zawsze był. Każda kolejna władza miała pełne usta potencjału. No jakoś do tej pory nic z tego nie wyniknęło.” 4 Cytat ze strony www.prezydent.pl (data dostępu: 30.11.2014). 198 Fetowane przez władze centralne oraz głównego inwestora święto modernizacji okazało się – w kontekście przywołanych w tym rozdziale przykładów – fetą klasy rządzącej i elity finansowej. „Modernizowanie przez autostradę” ujawniło z kolei złożoność procesów transformacyjnych na każdym poziomie: finansowym, społecznym i kulturowym. Aktualna antropologiczna debata dotycząca modernizacji i nowoczesności (Kuligowski 2012) stara się pochwycić wieloaspektowość i nieciągłość tego typu procesów. Zgadzamy się, że praktyki dotąd pomijane i lekceważone – takie, jak „rytuały wycofania” i „spektakle przegranych transformacji” (Sulima 2003), „zrzędzenie” (Kędziorek 1996), „biadolenie” (Buchowski 1996) – są konstytutywnymi elementami modernizacji, a nie tylko jej kalekim rewersem. Akceptujemy stwierdzenie, że nie było i nie ma jednej „właściwej” (np. zgodnej z dyskursami rozwojowymi) transformacji, lecz stanowi ona niejednorodny efekt przemian instytucjonalnych i oddolnych (Giza-Poleszczuk, Marody, Rychard 2000). Ponadto, sprawczość i podmiotowość w obliczu nagłej zmiany warunków życia i pracy może przybierać różne formy, takie jak doraźne rzemiosło, półlegalny handel, zbieractwo odpadów lub płodów natury (Rakowski 2009), spontaniczne usługi, wynajem ziemi i budynków itp. Większość z nich nie jest postrzegana jako elementy procesów modernizacyjnych. Należy także zauważyć, że nie zamierzamy wpisywać się tutaj w dyskurs tranzytywny, nawiązujący do przemian wywołanych rozpadem Bloku Wschodniego. Dzieje się tak z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, badane przez nas procesy jedynie w pośredni i nieoczywisty sposób nawiązują do wydarzeń zapoczątkowanych przed ponad ćwierćwieczem. Co więcej, dość szybko odrzucono sugestię jakoby transformację roku 1989 dało się sensownie postrzegać jako jednorodny i uniwersalny proces: „Transformacja środkowo-wschodniej Europy, zapoczątkowana w 1989 r., przebiega w radykalnie różnych kierunkach w poszczególnych krajach naszego regionu”, zauważał w przedmowie do obszernego tomu poświęconego jej analizom János Brendel (1999: 9). Po drugie, nie ma powodu, by odwoływać się do opisowych i interpretacyjnych ram transformacji, gdyż badane przez nas obszary zmieniały się 199 �bezustannie, w każdej dekadzie; w tym kontekście „modernizowanie przez autostradę” jest tylko kolejną odsłoną przemian o charakterze społecznym, kulturowymi ekonomicznym. Stąd osadzenie tych uwag w ramach długotrwałych procesów modernizacyjnych, symbolicznie ujmowanych w pierwszych dwóch dekadach XXI w. jako „doganianie Europy”. Wychylające się bez przerwy wahadło zmian – które w efektownym skrócie można ująć jako przechodzenie od „represyjnej tolerancji” do „opresyjnej wolności” (Gorlach, Saręga 1991) – można wyraźnie dostrzec także na badanym przez nas obszarze. Przed otwarciem autostrady A2 niemal cały lokalny sektor handlowo-usługowy był ulokowany przy najważniejszym drogowym korytarzu z centrum Polski do Europy zachodniej, czyli przy drodze krajowej nr 92. Wachlarz tych usług był szeroki: bary, restauracje, motele, hotele, kluby nocne, stacje paliw, parkingi, warsztaty samochodowe, myjnie dla aut, sklepy wielobranżowe, sezonowa sprzedaż runa leśnego, sprzedaż elementów małej architektury. Gigantyczny transfer aut ciężarowych, osobowych oraz autobusów zapewniał stały dopływ klientów i pieniędzy. Klientelę tego sektora stanowili zarówno polscy użytkownicy drogi, jak i osoby pochodzące z wielu krajów Europy zachodniej, środkowej oraz wschodniej. Znaczącym elementem lokalnego krajobrazu były także praktyki nielegalne: prostytucja, handel kradzionym paliwem, przemyt towarów i ludzi. Stały i intensywny ruch na DK92 pociągał za sobą zarówno przepływ pieniędzy, jak i przestępstw, a także wysoki poziom wypadków drogowych. Stan taki traktowano jednak jako „normalny”. Nie ulega wątpliwości, że otwarcie autostrady A2 – przebiegającej w bezpośredniej bliskości DK92 – było dla lokalnych społeczności zerwaniem z oswojoną „normalnością”. Zerwanie to miało rozliczne konsekwencje. Jedną z nich stało się negatywne nastawienie do autostrady traktowanej w kategoriach czegoś obcego, postrzeganego jako obiekt „eksterytorialny”. Trudno jest oszacować zasięg i intensywność tej postawy, nie można wszak w tym względzie oprzeć się na danych ilościowych. Powracające jednak w prowadzonych przez nas rozmowach wątki – „nie korzystam z autostrady”, „autostrada nic nam nie dała”, „płoty”, „hałas” – pozwalają 200 stwierdzić istnienie takiej emocjonalnej dyspozycji, funkcjonującej jako fakt społeczny. Innym skutkiem uruchomienia A2 szybko okazało się zmniejszenie transferu ludzi oraz aut na drodze krajowej. O skali tej zmiany świadczy fakt, że w pierwszym roku funkcjonowania A2 od granicy z Niemcami do Poznania, przejechały nią 4 mln pojazdów. Niebagatelny wpływ na masowe przeniesienie się tego ruchu miała decyzja o udostępnieniu odcinka Świecko-Nowy Tomyśl bez opłat (w okresie od 1 grudnia 2011 r. do 21 maja 2012). Z danych Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad wynika z kolei, że w marcu 2012 r. dobowy ruch na DK92 sięgał poziomu 3,5 tys. tys. samochodów, czyli był niemal trzykrotnie mniej niż w listopadzie 2011 r., przed otwarciem darmowego odcinka autostrady (Ludewicz 2012). Autostrada nie tylko przejęła dużą część ruchu samochodowego. Wykluczyła jednocześnie mieszkańców regionu z partycypacji w czerpaniu z niego zysków. Infrastruktura usługowa przy autostradzie sprowadziła się bowiem do istnienia stacji paliw i restauracji, należących do wielkich koncernów (i niedostępnych dla najbliższych nawet sąsiadów). Drobny handel i usługi pozostały za ogradzającym autostradę płotem. Nasze badania pokazują, że uruchomienie zachodniej części A2 wywołało wiele różnych konsekwencji, nie mieszczących się ani w modernizacyjnym dyskursie władzy, ani wspierających ją mediów. Negatywne zjawiska najsilniej zaznaczyły się w miejscowościach leżących przy DK92, dawnej drodze tranzytowej, a obecnie zdegradowanych i „odsuniętych”. Nie można mieć wątpliwości, że złota era przydrożnego handlu elementami małej architektury (z betonu, gipsu, plastiku itp.) minęła. W tym sensie DK92 nie powróci do swojej dawnej, wspominanej z nostalgię postaci. Zadecydowały o tym zarówno czynniki ekonomiczne, jak i kulturowe: (1) odpływ samochodów osobowych i autobusów wycieczkowych na A2 (właściciela punktu oraz pilota wycieczek często wiązał rodzaj nieformalnej umowy opartej na obopólnych korzyściach); (2) ograniczenia dotyczące wagi bagażu własnego kierowców tirów; (3) nasycenie rynku towarami tego typu i zmiana gustów estetycznych; (4) spadek zaufania do wyrobów sprzedawanych „przy 201 �drodze”; (5) wprowadzenie akcyzy na papierosy, w sytuacji, gdy większość tego rodzaju punktów handlowych bazowała na handlu papierosami przywożonymi ze wschodu. Wyliczone tutaj czynniki zmiany można, rzecz jasna, odnosić nie tylko do sektora drobnego, przydrożnego handlu, ale także – w pewnej mierze – do sektora gastronomicznego i hotelarskiego. Jak wspomniałem, nie ma jednej, poprawnej formy modernizacji (także „poprzez autostradę”), ludzka podmiotowość i sprawczość mają wiele obliczy, a społeczna pamięć i oczekiwania wobec teraźniejszości mogą zaskakiwać. Przekonałem się o tym, rozmawiając przy płocie posesji, przylegającej do DK92. Starsza pani, mieszkająca w tamtym miejscu od lat, widziała niejedno. Straszne wypadki, zabitych ludzi, krew. „Kiedyś panie to prawie codziennie – kręci głową – Było więcej wypadków, niż teraz, było. Ale teraz nie ma nic. Nie ma ruchu, nie ma pieniędzy.” Ta krótka konstatacja – powstała w oparciu o jak najbardziej „empiryczne” obserwacje dokonywane przez lata z perspektywy własnego podwórka – odsyła do znacznie szerszego pola problemów. Pisał o nich Arjun Appadurai, wskazując na złożoność „nowej, globalnej ekonomii kulturowej” (Appadurai 2005: 51). Hindusko-amerykański antropolog uczulał w tak zarysowanym kontekście na zjawisko „dysjunkcji”, czyli rozchodzenia się dróg ekonomii, polityki i kultury. Co to znaczy? Dysjunkcja unieważnia – albo marginalizuje – stosowane wcześniej modele wyjaśniania, wyrażane w parach opozycji: centrum-peryferie, wypychanie-przyciąganie, nadwyżki-deficyty oraz konsumenci-producenci. W badaniach kulturowych konsekwencji budowy i uruchomienia A2 przekłada się to na przekonanie o rozchodzeniu się trzech ważnych dyskursów: rozwojowego (ekonomia), modernizacyjnego (polityka) i traumy wielkiej zmiany (kultura). Nie sumują się one w jedną homogeniczną całość, wypowiadane są z odmiennych poziomów hierarchii społecznej, budowane w oparciu o rozbieżne przesłanki, służą także rozmaitym celom. Autostrada otwarta 1 grudnia 2011 r. nie jest tylko przejawem triumfującej modernizacji ani pogłębiających się nierówności społecznych. Odwołując się do uwag Appaduraia można powiedzieć więcej: A2 nie reprodukuje systemu 202 centrum-peryferie, ale również go nie unieważnia; w tym samym czasie generuje procesy wypychania, jak i przyciągania; u różnych aktorów ekonomicznych powoduje pojawienie się nadwyżek, jak i deficytów, w niejednoznacznym zresztą rytmie (kogo uznać za głównego beneficjenta tej gigantycznej inwestycji?); w znacznym stopniu zaburza również, gdzie indziej być może przejrzysty, podział na tych, co konsumują i tych, co produkują, wzmacniając w zamian znaczenie sektora usługowego. W rozdziale poświęconym „nowej biedzie” można, ponownie za Appaduraiem, powiedzieć na pewno tyle: „Bieda oznacza wiele rzeczy, wszystkie z nich złe. To materialna deprywacja oraz desperacja. To brak ochrony i godności. To narażenie na ryzyko i wysokie koszty wątpliwego komfortu. To zmaterializowana nierówność. To pomniejszanie ofiar owej nierówności. To także sytuacja dotycząca zbyt wielu osób na całym świecie, nawet jeśli relatywna liczba tych, którzy wydostali się z najgorszej formy ubóstwa, rośnie” (Appadurai 2013: 185). Tego faktu żadna wizja transformacji ani dysjunkcji nie jest w stanie zasłonić. To jest rzeczywistość wywołana „modernizowaniem przez autostradę”; ale nie jedyna, o czym w następnym rozdziale. �DK92: nowa przedsiębiorczość Miejsce pracy pana Felka wygląda tak: pod drzewem stoi stolik ze skrzynką pełną szparagów, przy nim fotelik turystyczny. Po drugiej stronie drogi jest samochód z resztą towaru. Dzięki temu można obsługiwać kierowców po obu stronach DK92. Dodatkowo dwa szyldy w języku polskim i niemieckim („Szparagi/Spargel”, „Frische, bilig”, czyli świeże i tanie). W przeddzień Bożego Ciała pojawia się także tablica z napisem „dzisiaj taniej”. Towarzyszy temu domowej roboty znak „P”, „dla bezpieczeństwa”, jak wyjaśnia sprzedawca. Do pracy potrzebne są ponadto korki w uszach, tłumiące męczący drogowy hałas. Trasa między Starym Folwarkiem a Miedzichowem do cichych nie należy. Tak oznaczone miejsce handlu jest dobrze widoczne. Pytamy więc o kwestię legalności. „Policja mnie nie goni. Przecież wiedzą, że trzeba z czegoś żyć”, mówi sprzedawca. Potem okazuje się jednak, że pomaga nie tylko bezinteresowna przychylność policji, ale też okoliczności zawodowe. Sprzedawca pracował kiedyś w lokalnym oddziale wojewódzkiego zarządu dróg (zwolniony w trakcie redukcji) i podczas jakiejś wizyty policji dogadał się, że przecież „starego drogowca nie będą karać”. Teraz znajomy, i uświadomiony, policjant wręcz macha mu przejeżdżając obok. Pan Felek zajmuje się sprzedażą i uprawą szparagów od 30 lat. Dzieci go za to przeklinają, bo najpiękniejsze miesiące „na to idą”. Najpiękniejsze, czyli maj i czerwiec. Nawet w czasie handlowania, gdy zdarzą się dni bez deszczu, musi iść na pobliskie pole, żeby podlać uprawy. Na skraju tego pola stoją kukły, mające odstraszyć dziki i sarny, które przechodząc przez zagony, rozsypują ziemię i odsłaniają szparagi. 205 �Mieszkańcy wspominają, że w latach 70. i 80. zaczęło powstawać lokalne „zagłębie szparagowe”. Pędy tego warzywa wożono wtedy nawet do hotelu Bazar w Poznaniu, gdzie uchodziły za rarytas. Wiele osób uprawia dzisiaj małe poletka, traktując zbiory jako uzupełnienie domowego jadłospisu. „Kiedyś to był dobry interes, ludzie się podorabiali na tym, jak jeszcze handel przygraniczny kwitł. Z tych upraw i tonę naraz zabierał samochód za jednym razem. Jechał z Niemiec, wieczorem załadował tonę, na drugi dzień już był po następną”, opowiada starsza kobieta z Miedzichowa. I zaraz dodaje, że to była ciężka praca. Szparagi sadzi się na płaskim terenie, w „rajach” jak objaśnia, za pomocą germanizmu mówiąc o „rzędach”. „Rosną jak choinki”. Potem trzeba te łodygi poobcinać i obsypać ziemią. Zbierać można dopiero po trzech latach. Wszystko ręcznie – zbierało się ręcznie, myło, cięło na kawałki, sortowało. „Teraz to już się nie opłaca – ocenia – Zostało dwóch, trzech plantatorów.” Dane mieszkanki Miedzichowo mogą nie być dokładne: według oficjalnych statystyk na terenie jej gminy uprawa szparagów zajmuje areał 40 hektarów1 (w całym kraju to 1,7 tys. hektarów). Warzywo znano lokalnie już przed II wojną światową i wysyłano wówczas do Berlina. Nie myli się jednak mieszkanka Miedzichowo, oceniając, że obecnie staje się zajęciem coraz mniej powszechnym. Rzeczywiście, uprawa szparagów była niegdyś na badanym przez nas terenach popularna i dochodowa. A jednym z najbardziej znanych plantatorów, ekspertem wypowiadającym się w prasie, był właśnie pan Felek (poprawniej byłoby napisać, ze względu na jego wiek, Feliks). Gleba szóstej klasy, gliniasto-piaskowa i umiarkowanie wilgotna doskonale nadaje się do tego typu upraw. Każdy hektar swojej plantacji musiał najpierw wzbogacić obornikiem. W sumie nawiózł 80 ton naturalnego nawozu. Potem glebę odkwasił, by wreszcie po dwóch latach móc nasadzić „karpy”. Czyli kłącza, z których następnie wyrastają „choinki” asparagusa. Asparagus officinalis jest warzywem z rodziny liliowatych, należy do najstarszych uprawianych przez człowieka roślin jadalnych. W Polsce szparagi znano co najmniej od połowy XVIII w., wspomina o nich Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu: „po chłodniku szły raki, kurczęta, szparagi” 1 Dane ze strony internetowej: www.powiatnowotomyski.pl (data dostępu: 04.08.2016). 206 (Halbański 1986: 180). Szparag to przy tym roślina bardzo kapryśna i delikatna. Rok po roku należy ją nawozić, często odchwaszczać, zapewniać odpowiednią wilgotność. Zbiór przeznaczonych do sprzedaży i konsumpcji pędów odbywa się przez kilka tygodni. To gorący czas, kluczowy dla powodzenia całorocznej inwestycji. Wiosenny wzrost zależy od temperatury powietrza. Trzeba stale kontrolować, na jakiej głębokości są wypustki, czyli pędy trafiające potem na stoły. Gdy są już wysoko, a ziemia zaczyna pękać, usypuje się charakterystyczne wały i czeka jeszcze dwa tygodnie. Na początku lat 90. w rejonie Miedzichowa i Trzciela trwał w najlepsze szparagowy boom. Mnożyły się kilkuhektarowe plantacje. Zbyt na warzywa zapewniała początkowo nowotomyska Spółdzielnia Ogrodnicza. Szybko jednak pojawili się prywatni pośrednicy, oferujący wyższe ceny skupu. Cenowa bitwa doprowadziła najpierw do upadku państwowej firmy, potem zniknęli także pośrednicy. Kolejnym etapem szparagowego boomu stała się sprzedaż bazarowa. Ostatnia dekada okazała się schyłkowa dla tej branży. Pan Felek zaś jest jednym z ostatnich, którzy nadal uprawiają i sprzedają szparagi przy DK92. Jako osoba pracująca bezpośrednio przy drodze krajowej, ma wiele czasu na jej obserwację i formułowanie wniosków. „Tiry ze wschodu jadą na początku tygodnia w kierunku Niemiec. Wracają w czwartek, piątek. W weekend jest mniejszy ruch tirów, bo Niemcy ich nie wpuszczają, albo nie zawsze wpuszczają. Jest za to więcej osobówek, zwłaszcza tych lekarzy, co mają swoje domy w okolicy. Ci zjeżdżają już w piątek po południu, a wracają do Poznania w niedzielę wieczorem.” Z drogi krajowej nadal korzystają np. kierowcy aut z przyczepami kempingowymi. Turyści chcą bowiem zobaczyć coś więcej niż monotonne pobocza autostrady. „A2 zabrała białe kołnierzyki w osobówkach”, zauważą, mając na myśli dobrze sytuowanych kierowców. Z jego obserwacji wynika ponadto, że liczba wypadków na DK92 się zmniejszyła. Nadal jednak można zauważyć ryzykowne zachowania kierowców, aż „włos się jeży na głowie”. Zdaniem pana Felka „kobiety są najgorsze”, bo się podczas prowadzenia samochodu czeszą, malują, telefonują. A kierowcy tirów non stop z telefonami 207 �przy uchu. W dodatku jedzą i palą. Przekonuje, że większość wypadków spowodowana jest właśnie rozmowami przez telefon, a policja czasem znajduje „w wypadkowym telefonie” niezakończone połączenie. Na poprawę bezpieczeństwa ma wpływ także to, że coraz mniej jest bardzo starych samochodów, „składanych z pięciu niemieckich”, przywiezionych w częściach z zachodu, zaostrzyły się ponadto przepisy drogowe, a kierowcy obawiają się mandatów i punktów karnych. Mimo alternatywy w postaci autostrady, ciągle jednak zdarzają się klienci, którzy zjeżdżają w Nowym Tomyślu z A2, jadą do niego po szparagi i wracają autostradę w Trzcielu. Wśród tych stałych klientów są Poznaniacy. Ci zawsze się targują. „Mówią, że teraz w Poznaniu szparagi są tańsze. Proszę wtedy, żeby kupili w Poznaniu… U mnie mają od ręki i świeże.” Akurat ma przy sobie kilka kilogramów warzyw. Deklaruje, że będzie siedział przy drodze tak długo, aż je sprzeda. Wieczorem pana Felka na stoisku nie ma. Nasze badania przekonują, że sprzedaż szparagów odbywa się obecnie także w miejscach dość nieoczekiwanych. Pani Danuta pracuje na miedzichowskiej poczcie od 30 lat. Jedna z jej córek jest nauczycielką, druga studiuje ogrodnictwo. Jej rodzina nadal zajmuje się uprawą szparagów, mają dwa hektary. Podobnie, jak inni podkreśla, że praca przy ich uprawie i zbiorach jest ciężka. W dodatku trudno o znalezienie ludzi do tej pracy. Zarabiają u niej dziewięć złotych za godzinę, czyli sporo. Ale „ich nie goni”, wie przecież, że trzeba się schylać, że piach w nosie i w zębach i albo słońce, albo deszcz, a jeszcze muchy wlatują do ust. Jak się później okazuje, „nie goni ich”, bo pracownicy okazują się być członkami rodziny: „Tak czy siak trzeba wszystkim płacić, bo to nie taka po prostu pomoc, a zarobek.” Przy zbiorze pracują najpierw rano między szóstą a siódmą, potem przed wieczorem, żeby szparag nie zdążył sfioletowieć. Pani Danuta przyznaje, że mają „swojego” odbiorcę, który szparagi zawozi do Gubinka przy granicy. To ponad 100 km. Tam ma stoisko, gdzie sprzedaje je Niemcom („chyba po dwa euro pęczek”). Nie sprzedają szparagów przy drodze, bo przestało się opłacać. Od niedawna jednak pracownica poczty sprzedaje pędy w miejscu 208 pracy, czyli na poczcie właśnie. Tak się składa, że potwierdzeniem jej słów jest nowa klientka. W średnim wieku, bardzo zadbana, w designerskich okularach. Podczas rozmowy wyjaśnia powody swojej wizyty. Pochodzi z oddalonej o kilkanaście kilometrów wsi Silna, pod Pszczewem. Od wielu lat kupowała szparagi w Trzcielu od tamtejszego plantatora. Z powodu suszy, musiał jednak zrezygnować z uprawy i zaorać pole. Dlatego szuka teraz równie dobrego towaru. Muszą to być szparagi pierwszego gatunku, równe, ani za chude, ani za grube. Bo zabierze je do Niemiec, gdzie będzie robić obiad dla 20 osób. I jak co roku muszą być na tym obiedzie szparagi. Dla pewności dopytuje, ile lat ma plantacja pani Danuty. Z satysfakcją przyjmuje informację, że 9. Zadowolona, zamawia 30 kilogramów. Odbiór za trzy dni, w sobotę. Pani Danuta – tak samo, jak przywołany wcześniej pan Felek – jest przykładem drobnej przedsiębiorczości, poszukiwania nowych rozwiązań w obliczu zmieniających się okoliczności, elastycznego dopasowywania się do realiów wywołanych „modernizacją przez autostradę”. Jej aktywność nie sprowadza się do biernego akceptowania zastanego stanu rzeczy, ale przyjmują formę pomysłowej sprawczości. Nawet jeśli skala realizowanych przez nich innowacji nie jest znacząca, to na tle dominującego regresu zasługuje na uwagę. Tak się przy okazji składa, że pani Danuta zaangażowana jest w przemysł wikliniarski, kolejną, „tradycyjną” wizytówkę regionu. To interesujące, że w okolicach Miedzichowa i Nowego Tomyśla początki uprawy wikliny zbiegają się z pierwszymi plantacjami szparagów, datując się na początek XX w. O dobrej jakości uzyskiwanych tam pędów wierzbowych świadczy fakt, że były one chętnie kupowane przez rzemieślników z Bawarii, uchodzących za ekspertów w tej dziedzinie. Równolegle rozwijał się przemysł plecionkarski, a pierwsza wystawa wyrobów wikliniarskich odbyła się w Nowym Tomyślu w 1937 r. Okresem hossy dla tego przemysłu były lata 70. (Maciołek 2004: 19). Wiklina była najpopularniejszym na terenie całej Polski surowcem plecionkarskim. Stosowano ją od dawna, o czym poświadczają wykopaliska archeologiczne (Biskupin, Międzyrzecz). Występowała dość powszechnie w stanie dzikim, zwykle na terenach 209 �nadrzecznych, a jej największe skupiska znajdowały się nad Wartą, Obrą, Prosną i Notecią (Podlewski 1960: 475-476). W artykule z „Gazety Poznańskiej” z 1972 r. gorąco zachęcano do podejmowania produkcji: ceny skupu zwiększyły się o 30%, zwiększono kwoty pożyczek dla plantatorów, a „coraz śmielsze propozycje wyrobów z wikliny znajdują nabywców w Stanach Zjednoczonych, Szwecji, Norwegii, Anglii, NRF, Włoszech, Grecji, Szwajcarii, Holandii i Danii”, przynosząc tak potrzebne dewizy. W ich pozyskiwaniu wyróżniało się pozytywnie Poznańskie Przedsiębiorstwo Wikliniarsko-Trzciniarskie Przemysłu Terenowego. Dziennikarz puentował: „Powiat nowotomyski był pierwszym, gdzie założono plantacje wikliny. Ma możliwości dalszego ich rozszerzania. Warunki zostały stworzone”2. Głębokie zmiany przyniosła transformacja 1989 r.: zlikwidowano państwowe przedsiębiorstwo „Wiklina Polska”, a prywatni wytwórcy musieli na własną rękę szukać odbiorców. Wiklinę zbiera się jesienią. Gotowana w żelaznych kotłach, zyskuje czerwony kolor. Dla uzyskania białej, pędy zbiera się w styczniu i lutym, żeby do wiosny nie zdążyła wyschnąć. Potem następuje moczarkowanie: pędy wkłada się do wody, żeby puściły korzenie i listki, potem oczyszcza się z kory, odsłaniając pożądaną biel. Jest to zajęcie wymagające wprawy i doświadczenia, trzeba szybko reagować na zmiany atmosferyczne i umieć robić wiele rzeczy „z wyczuciem”. Wiklinę sadzi się ręcznie, „trzy sztoby/flance na stopę”, jak wyjaśnia pani Danuta. Sadzonki uzyskuje się natomiast z pociętych, ukorzenionych już witek. Jak szparag, jest to roślina wymagająca. „Wiklinę trzeba opryskiwać przeciwko szkodnikom, jeśli ktoś to zaniedba, to jest wtedy do dupy, bo łamie się podczas plecenia”, wyjaśnia pani Danuta. Ostatnio doszły jeszcze do tego kłopoty z bobrami. Rośnie ich populacja, pojawia się coraz więcej budowanych przez nie tam, które powodują zalania. Ponadto, bobry „tną” wiklinę, a że są gatunkiem chronionym, „nikt nie chce do nich strzelać”. P.P.H.U. „Albert” w Zachodzku zajmuje się sprzedażą gotowych wyrobów wikliniarskich. Hala magazynowa, jakkolwiek ma ponad tysiąc metrów kwadratowych, nie rzuca się w oczy. Wzroku nie 2 Opłaca się uprawiać. Dewizy za wiklinę, „Gazeta Poznańska”, 1972 (skan artykułu w archiwum autorów). 210 przyciągają sugestywne reklamy. Na skromnej stronie internetowej można przeczytać: „W magazynie znajdziecie Państwo 1000 wzorów wyrobów wiklinowych, w zależności od zamówień lakierowanych, malowanych, obszytych folią lub materiałem. Wykonujemy zamówienia według wzorów dostarczonych przez klientów. Prowadzimy obecnie współpracę z firmami na terenie Francji, Niemiec, Belgii, Czech, Słowacji oraz Holandii. Na życzenie dostarczamy towar do klienta. Kontakt w języku angielskim, francuskim, niemiecki i polskim. Zapraszamy!”3. Informacje podano także w wersji francusko-, anglo- i niemieckojęzycznej. W rzeczonym magazynie rzeczywiście piętrzą się stosy rozmaitych koszy, koszyków, krzeseł, foteli, stolików, donic, wieszaków, nosideł dla psów i kotów. Wygląda na to, że lokalna tradycja plecionkarska jednak całkiem nie zamarła. Właścicielka wyjaśnia jednak szybko, że sprowadza gotowy towar z Rzeszowa. Sama wiklina jest, co prawda, stąd, ale wytwarza się z niej przedmioty na sprzedaż już gdzie indziej. „Miejscowi nie chcą pracować. A tam biorą tylko dwa złote za godzinę pracy plus materiał. Razem pracują wielodzietne rodziny: mama zrobi dno, dziecko po szkole pałąk, dziadek resztę i kosz gotowy.” Tutaj takie stawki są zbyt niskie. Ale chodzi, jej zdaniem, nie tylko o pieniądze: „To w ogóle jest czarna dziura, gdzie nic się nie udaje – pozwala sobie na uwagi ogólniejsze – Jak ktoś ma 2,5 tys. zapomogi na 5 dzieci (rozmowa odbywała się przed wprowadzeniem programu 500+), to nie będzie pracował. Młodzi uciekają, bo nie widzą perspektyw. Gdy otwierali nową dyskotekę w Trzcielu, to od razu przyszła ekipa z innej wsi, była bijatyka i lokal zamknięto. Już nawet sklepy działają tylko do 16.” Halę dzierżawi do dwóch lat. W pierwszym roku opłatę za wynajem miała rozłożoną na raty, teraz już nie. Dlatego jest ciężko. Towar wysyła głównie do Francji, a Francuzi to bardzo wybredni klienci. „Kosze na drewno do kominka muszą być w środku wyłożone flanelą, żeby sobie palców nie pokaleczyli”, macha ręką. Francuski kierunek eksportu lokalnej wikliny podyktowany jest sytuacją życiową. Mężem właścicielki jest bowiem Francuz, poznany na lokalnej dyskotece. 3 Cytat ze strony internetowej: www.nored.pl/index.php?w=firma (data dostępu: 04.08.2016). 211 �Interesujący jest wątek relacji ze wspomnianym „Rzeszowem”. Powracał on w wielu rozmowach. W istocie chodzi zapewne o Rudnik nad Sanem, szczycący się sięgającymi XIX w. tradycjami wikliniarskimi. „Przemysł wikliniarski obecnie daje zajęcie i utrzymanie około 900 rodzinom. Na terenie gminy funkcjonuje ponad 35 hurtowni z wikliną, ponadto działa ok. 50 mniejszych podmiotów zajmujących się handlem tymi artykułami”, można przeczytać na oficjalnej stronie Rudnik nad Sanem4. Miasto konsekwentnie reklamuje się jako „Polska stolica wikliny”, a przed siedzibą urzędu miejskiego, podobnie jak w Nowym Tomyślu, można podziwiać wyroby miejscowych rzemieślników. Oba ośrodki konkurują ze sobą, nie tylko na poziomie wizerunkowym. To także rywalizacja na polu ekonomicznym, sprowadzająca się do tego, że w województwie podkarpackim akceptuje się stawki wynagrodzenia odrzucane jako zbyt niskie w województwie lubuskim i wielkopolskim. Stąd sytuacja, w której wiklinowy surowiec uzyskuje się w jednym miejscu, natomiast przerabia go na wyroby do sprzedaży w innym. Pan Wojciech z Miedzichowa, plecionkarz z kilkunastoletnim stażem, ma na ten temat swoje zdanie: „Kiedyś wiklinę brali z Rzeszowa na plecenie i tam to przerabiali, bo to biedne tereny są. Ale w ogóle coraz mniej się sprzedaje, bo ile można tego do domu kupić? A kiedyś, jak się zatrzymał zaprzyjaźniony autobus, to Niemcy jak leci.” Wcześniej pracował w fermie drobiu, obecnie jest na emeryturze. Pleceniem wikliny próbuje sobie dorabiać. Narzeka jednak na coraz trudniejszy zbyt. Sam sprzedaje swoje wyroby w pobliskiej hurtowni wikliny, „to mnie ratuje”. Własne wyroby przechowuje w dwóch garażach, blisko bloku, w którym mieszka. Poza raczej typowymi koszykami jest tam coś przypominającego bocianie gniazdo, wykańczone brzeziną. Zamówiła to klientka, ale ostatecznie nie kupiła, bo się rozmyśliła. Gdy pan Wojciech porównuje ceny wikliny, robocizny i np. gotowego koszyka, to widzi, że coraz mniej się to opłaca. Nie jest to pierwszy wiklinowy „kryzys”. Pan Mieczysław, brat pani Danuty z poczty, potrafi owe kryzysy precyzyjnie wskazać. Jego zdaniem były to lata: 1968, 1974 i lata 90. (zauważmy, że 4 Patrz oficjalna strona Urzędu Gminy i Miasta Rudnik nad Sanem: www.rudnik.pl (data dostępu: 05.08.2016). 212 środkowy kryzys niemal pokrywa się z cytowanym wyżej artykułem prasowym z 1972 r., utrzymanym w jakże optymistycznym dla plantatorów tonie). „Zawsze jednak jakoś interes odbijał.” Rodzina pamięta, że w latach 60. zdesperowani brakiem zbytu plantatorzy masowo palili wiklinę, ale ich ojciec postanowił ją przechować. Można to robić przez kilka lat, „jeść nie woła”. Po dwóch latach, gdy koniunktura powróciła, zarobił duże pieniądze, bo właściwie nie miał konkurencji. Do kryzysu lat 90. przyczynić się miała, jak twierdzi pan Mieczysław, intensyfikacja upraw i przerobu wikliny na wchodzie Polski. Konkurencja doprowadziła do obniżenia cen, aż poza granicę opłacalności. Pan Mieczysław razem ze szwagrem i kuzynem uprawiają jednak wspólnie 30-hektarową w sumie plantację wikliny. We wsi Prądówka, gdzie mieszka, istnieje też od 2005 r. ich Firma Usługowo-Handlowa „Wiklina”. Jak sobie radzą ze zbytem? Wytwarzają rzeczy raczej praktyczne, a nie ozdobne, które rzeczywiście „się przejadły”. Są to np. maty z nieokorowanej wikliny, bardzo grube i wytrzymałe, które można wykorzystać choćby jako podkłady do umocnienia dróg gruntowych lub innych. Jakkolwiek w gospodarstwie pana Mieczysława znajduje się maszyna do korowania wikliny (a także moczarka, suszarka, kocioł), korowania zaniechał, skupiając się wyłącznie na wyrobach z nieokorowanej wikliny. Odbiorcy takiego asortymentu są głównie w Niemczech. „Ale nie jest łatwo”, mówi, pokazując przygotowane do transportu maty i zalegający stos gotowego towaru, na który nie ma już odbiorcy, bo „kontrakt się skończył”. Być może nadzieją na zmianę będą inne zastosowanie. Wiklina jest bowiem, jak twierdzi, dobrym źródłem energii odnawialnej. Używa się do tego specjalnej wikliny, tzw. energetycznej, która ma bardzo duży przyrost roczny, sięgający ponad 2,5 metra. Pytany o przyszłość coraz mniej opłacalnego zajęcia, pan Mieczysław pomrukuje. Potem jednak pokazuje nowy opryskiwacz. Lepszy, bo nie będzie wjeżdżał i niszczył pola, tylko opryska od razu 50 metrów plantacji. A chemiczne opryski są konieczne, w przeciwnym razie szybko pojawiają się szkodniki i atakują zdrowe uprawy. Inwestycja w nowy sprzęt przekonuje – lepiej niż słowne deklaracje – że w tej rodzinie nadal poważnie myśli się o uprawie wikliny. 213 �Poszukuje się przy okazji nowych form jej wykorzystania, nie tylko dla coraz wymyślniejszych wzorów, ale również w charakterze potencjalnego paliwa dla energii odnawialnej. Odbyte rozmowy i spotkania każą wspomnieć o jeszcze jednej okoliczności. Otóż rodzina pani Danuty i pana Mieczysława wypracowała specyficzny stosunek do pracy z wikliną i szparagami nie tylko ze względów, które dałoby się zaliczyć do ekonomicznych. Często wyrażali szacunek dla zmarłego ojca. Musiała to być postać wyrazista, pełna aktywności i otwarta na nowe doświadczenia. To on na własną rękę w 1967 r. podciągnął do domu prąd. Gdy kupił telewizor, cała wieś schodziła się na oglądanie popularnych programów, aż „w pokoju nie było gdzie siedzieć”. Kolejne wprowadzane przez niego innowacje to pierwsza w Prądówce łazienka. Kiedy został sołtysem, w domu założono telefon. Mam wrażenie, że wiele w postawie członków tej rodziny wynika właśnie z jakiejś wewnętrznej odpowiedzialności wobec spuścizny ojca. Nie tylko tej materialnej, ale też wyrażającej się w stosunku do świata, w aktywności, w duchu przedsiębiorczości. Felietonowym symbolem tej międzypokoleniowej relacji mógłby być rosnący na podwórku olbrzymi, prawie 500-letni dąb. Poratowany ostatnio przez dendrologa. I trwający nadal. Należy w tym kontekście uwypuklić pewne inicjatywy władz lokalnych, związane z wikliniarską tradycją regionu. Myślę o „Szlaku wiklinowym”. Funkcjonuje on jako oficjalna atrakcja gminy Miedzichowo. Szlak obejmuje pięć punktów, będących jednocześnie adresami lokalnych hodowców i producentów wikliny. Wśród nich jest zarówno wspomniana wyżej firma „Albert” z Zachodzka, jak i gospodarstwo pana Mieczysława z Prądówki. W folderze turystycznym można przeczytać, że przemysłowa odmiana wikliny (wierzba amerykańska) w przemyślny sposób została przywieziona do Europy w 1885 r. przez mieszkańca nieodległego Trzciela! To jego przedsiębiorczość dała początek lokalnym tradycjom plantatorskim, nie tylko w regionie, ale także w wymiarze kontynentalnym, bowiem 70% wszystkich europejskich upraw wikliny dotyczy właśnie tej odmiany. Co ciekawe, w podobny sposób o pochodzeniu wikliny w regionie opowiadali nam także jej producenci. Należy 214 dodać, że w ramach działań akcji promocyjnej „Szlaku wiklinowego”: „Zamontowano 15 drogowskazów oraz zaktualizowano mapkę (turystyczną – przyp. W. K.). Całość operacji wyniosła 10 307,40 zł, z czego kwota 6704,00 zł. stanowi dofinansowanie w ramach działania 413 „Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju” – mały projekt Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013”5. Marzeniem wójta gminy, zapisanym także oficjalnie w dokumencie pod nazwą „Strategia rozwoju gminy Miedzichowo na lata 20152020”, jest coś większego niż pojedynczy szlak. Z przejęciem opowiadał nam o pomyśle utworzenia w Miedzichowie zupełnie nowej „wioski tematycznej”. Miałaby ona być poświęcona miejscowym tradycjom wikliniarskim (to nic oryginalnego), ale także jeszcze starszym tradycjom związanym z wytopem miedzi. Rzeczywiście, Miedzichowo (dawna niemiecka nazwa Kupferhammer, „Kuźnia miedzi”) było wsią, w której rozwijało się hutnictwo. Funkcjonowała tam kuźnica miedzi i żelaza zwana Kopernym Młynem. Działała jeszcze w 1859 r. Młyny napędzane były wodą, a metale wytapiano z rudy darniowej. Wszystkie drogi prowadzące do tego miejsca utwardzone były szlaką, czyli pozostałościami po wytopie. Do dzisiaj zachowały się pozostałości dawnego stawu młyńskiego (Goldman 1912). Niezbędna w tym procesie była ruda darniowa, skała osadowa powstająca na torfowiskach. Dla pozyskania z niej miedzi budowano dymarki. W tych kamiennych piecach wytapiano metale przy użyciu węgla drzewnego. „Pięknie byłoby odbudować te stare dymarki. Hasło reklamowe jest proste: Miedź i Miedzichowo!”, snuje plany wójt. Nie wiadomo, ile z tych planów uda się zrealizować i czy budowa wioski tematycznej zadziała jak turystyczny magnes. We wspomnianym dokumencie, definiującym strategiczne cele gminy, zapisano punkt zakładający budowę „skansenu Dymarki Miedzichowskie”. W jego ramach miałyby powstać scena, biesiadnik oraz inne potrzebne wyposażenie. Rozważając szansę tej inicjatywy warto zwrócić uwagę na tak zwany skansen górniczo-hutniczy „Dymarki kaczawskie”, funkcjonujący obecnie w okolicach Złotoryi. W 2000 r. członkowie lokalnego Towarzystwa Tradycji 5 Cytat ze strony: www.miedzichowo.pl/szlak-wiklinowy.html (data dostępu: 12.08.2016). 215 �Górniczych zaczęli organizować pokazy dawnych rzemiosł (kontynuując tradycję zainicjowaną jeszcze w 1967 r.). Obywatelska aktywność stała się następnie podwaliną dla powstania w 2011 r. Centrum Kulturowo-Archeologicznego, zaprojektowanego w formie ścieżki dydaktycznej (piece, huta, sztolnia, kopalnia, szybik, kamieniołom, karczma, izba tradycji). Poza konwencjonalną ofertą dla szkół (pomocna jest baza noclegowa), sztandarowym wydarzeniem promocyjnym jest doroczne święto „Dymarek”, z ulicznym korowodem, pokazami rzemiosł, występami muzycznymi, stoiskami twórców ludowych. Miedzichowo nie ma ani tak długiej tradycji hutnictwa, ani tak rozbudowanego zaplecza. Być może jednak, połączenie atrakcyjnie eksponowanego wikliniarstwa i wytopu miedzi miałoby walor nowości i oryginalności. Przy projektowaniu tego typu oferty, należy także pamiętać o łączeniu dydaktyki z rozrywką (edutainment – Kuligowski 2013; Kuligowski 2014b) oraz nastawieniu współczesnego odbiorcy na iwenty wielozmysłowe (Szlendak 2010). Oczywiście, najbardziej interesują mnie w tym rozdziale te przykłady nowej – wywołanej przez uruchomienie autostrady A2 – przedsiębiorczości, które są przejawem działań pojedynczych, oddolnych, a nie takie, które mieszczą się w polu kompetencji władz samorządowych. Pozostawiam zatem wątek planów strategicznych gminy, a przejdę do przykładów, które są raczej realizacją strategii dostosowania i innowacji na poziomie pojedynczych podmiotów. Oczywiście, praktyki adaptacji do zmieniających się warunków są silnie zdeterminowane przez pozycję społeczną jednostki i związane z tym kompetencje kulturowe. Elementami tych praktyk są m.in. „wszelkie sposoby na omijanie prawa czy wykorzystywanie luk w przepisach dla realizacji własnych interesów” (Buchowski 1996: 17). Nasze badania pokazują jednak, że o ile tego typu strategie były dość powszechne przy DK92 w latach tuż po 1989 r., o tyle obecnie są w zdecydowanej defensywie. Z taką właśnie strategią dostosowania i innowacji spotykamy się w barze „Pod sosną”. Usytuowany na skraju Brójec, oparty o sosnowy las, znajduje się niedaleko opisywanych w poprzednim rozdziale hoteli „Maria” i „Victoria”. Bardzo jednak jest od nich różny, nie 216 tylko ze względu na rozmiar: buraczkowo-czerwony budynek kryje blacha, a z boku okala mały ogródek dla klientów. Jego atutem jest na pewno łatwo dostępne miejsce postojowe – wystarczy po prostu przy szyldzie „Bar. Kurczak z rożna” i wykrzywionej latarni zjechać z DK92, by zaparkować tuż przed jego drzwiami. „Pod Sosną” istnieje od 1997 r., w oficjalnych dokumentach zarejestrowany jako „ruchoma placówka gastronomiczna”, z kategorią „restauracja fast-food” oraz „restauracja z potrawami narodowymi”. Mimo administracyjnych przyporządkowań („ruchoma placówka”), działa od lat w tym samym miejscu. Czy rzeczywiście serwuje „potrawy narodowe”? To trudne pytanie, które wymagałoby analizy z zakresu tradycji kulinarnych, które jednak opierają się jednoznacznym demarkacjom narodowym (Burszta, Kuligowski 2005: 88-123). Wiadomo, że na początku największą popularnością cieszyły się kiełbaski w cenie 6 złotych, w tym bułka i porcja musztardy. Obecnie prym wiedzie z kolei kurczak z rożna. Trudno uwierzyć, że ten niepozorny i mało atrakcyjny wizualnie na tle hotelowej konkurencji bar może być ulubionym miejscem postoju kierowców. A jednak. Pracująca tam od 10 lat kobieta potrafi tych kierowców wymieniać po imieniu. Gdy wchodzą do baru, rozpoznaje ich twarze, razem z nimi ogląda rodzinne fotografie, dzięki czemu widzi, jak szybko rosną ich dzieci. Rozmawiają o wszystkim, wystarczy kilka minut. I tak przez cały rok. Prawie „Najgorzej jest od grudnia do stycznia. Mało ludzi. Ale nawet rano w Wigilię są klienci, zatrzymują się na schabowego. Polacy, Rosjanie, nawet kierowcy z Anglii”, opowiada. Kiedyś na noc „Pod Sosną” zatrzymywały się również tiry, „nie było takiej kontroli tachografów”. Przyjeżdżali też „Bułgarzy” z „dziewczynkami”, zwykle w parach. Zachowywali się normalnie, jak inni klienci. Gorsza od nich była polska prostytutka, która rok temu kręciła się przy barze przez cały tydzień. Była wyzywająca, zaczepiała kierowców, a na zwróconą sobie uwagę, odpowiedziała, że „każdy może spacerować”. Zdarzyło się i tak, że jeden ze stałych klientów przyjął kiedyś prostytutkę u siebie w aucie, obok baru. Gdy jednak zastukano w szybę, grzecznie odjechał. Brzmi to jak paradoks, ale kobieta jak najpoważniej stwierdza, że nigdy nie bała się 217 �klientów, nawet najróżniejszych. Za to, gdy musiała kiedyś w nocy wyjść do magazynu za barem i spojrzała w czarny las, zamarła i znieruchomiała. Lęk budziła „Pod Sosną” także „wielka cisza”, echo uruchomienia A2: „Najgorsze były pierwsze miesiące po otwarciu autostrady. W styczniu i lutym zastanawialiśmy się nawet, czy nie zamknąć interesu. Ale teraz jest już trochę lepiej – wspomina właścicielka – Zresztą ruch na krajówce robi się znowu coraz większy6. Ludzie nie chcą płacić za autostradę.” Prowadzące bar małżeństwo pochodzi z Mazur. Pracują w nim oboje, do pomocy zatrudniają jeszcze dwie panie. Jest to ich jedyne źródło dochodu. Pytanie o powody powodzenia baru „Pod Sosną” każą odwołać się do dwóch poziomów: kulinarnego i społecznego. Zacznę od tego pierwszego: bar serwuje bardzo proste dania. Jak pisałem, są to kiełbaski i kurczaki. Jedno i drugie na ciepło, z zasilanego gazem grilla, który przyjemnie ogrzewa małe, schludne wnętrze. Dodatkowym atutem jest to, że dania są szybko podawane. Można zamówić do nich kawę, herbatę, zimne napoje, ale także popularne słodycze i papierosy. Samemu można dozować sól, pieprz, Maggi, cukier. Oferta nie jest bogata, ale dobrze przemyślana, odpowiadająca doraźnym potrzebom wielu kierowców. Przystępne są także ceny, niezwykle istotny motywator dla klientów. Również klientów miejscowych: „Jak nie masz obiadu, to idziesz tutaj kurczaczka kupić za 20 złotych i naprawdę rewelacja!”, zachwala jeden z mieszkańców Brójec. Tanie, proste, a jednak atrakcyjne menu udało się połączyć ze specyficzną atmosferą. Na drugim, społecznym poziomie „Pod Sosną” jest nie tylko miejscem nie zobowiązującym, gdzie można pojawić się w klapkach, podkoszulku albo ubraniu roboczym (jakkolwiek barmanka nosi fartuch). To także przestrzeń nie 6 Warto w kontekście tej wypowiedzi powrócić do kwestii natężenia ruchu. Jedna z kluczowych obietnic oficjalnie powtarzanych przed otwarciem A2 – że to na nią przeniesie się główny ciężar ruch z drogi krajowej – teraz wygląda na naiwność. I nie chodzi tylko o kierowców i firmy przewozowe, które z oszczędności wybierają tańszy tranzyt. W ostatnich 4 lat w Polsce co miesiąc przybywało prawie 300 firm przewozowych oraz ponad pół tysiąca ciężarówek. Nie malał także napływ aut z zagranicy (Popiel 2014: 70). Więc nawet jeśli autostrada przejęła jakąś część tego ruchu, to rozwój sektora przewozów międzynarodowych na nowo zapełnił starą „dwójkę”. 218 anonimowa, gdzie rozpoznaje się stałych klientów i pamięta o ich upodobaniach. Tego rodzaju zorientowanie oferty i atmosfery baru okazało się trafne. Użytkownicy DK92 zaakceptowali to miejsce, nie skazując go na zniknięcie. Innym przykładem innowacyjnej strategii są działania podjęte przez właścicielkę baru „Słoneczko” w Starym Folwarku, przy drodze między Trzcielem a Miedzichowem. Jego właścicielka przyznaje, że plany budowy autostrady znane były lokalnym przedsiębiorcom na długo przed ich urzeczywistnieniem, był zatem czas, by zastanowić się nad nadchodzącymi w związku z tym zmianami. Pani Joanna, właścicielka „Słoneczka”, absolwentka szkoły handlowej, początkowo, od 1992 r., zajmowała się przydrożną sprzedażą figur ogrodowych. Po kilku latach zdecydowała się jednak na zmianę branży, uruchamiając mały bar. Historia „Słoneczka” na dobre rozpoczyna się w 1996 r., gdy został on rozbudowany, a w jednym z pomieszczeń ulokowano smażalnię ryb. Ryby stały się specjalnością zakładu, a wybór ten szybko okazał się biznesowym sukcesem. Do „chatki Baby Jagi” – jak utarło się mówić – klienci zaglądali często i chętnie. W roku 2003 lokal ponownie powiększono, rozbudowując salę konsumpcyjną i nowoczesną smażalnię z piecami gazowymi, elektrycznymi patelniami oraz przemysłowymi pochłaniaczami. Mimo dużego zainteresowania, pani Joanna poszukiwała nie tylko klientów podróżujących DK92, ale zwróciła się także ku lokalnej społeczności. W obliczu rychłego otwarcia A2, było to posunięcie strategiczne. Niemal w tym samym czasie, gdy uruchomiono odcinek Świecko-Nowy Tomyśl bar „Słoneczko” rozbudował się po raz kolejny. Tym razem wzbogacił się o drugą, dużą salę konsumpcyjną oraz dwie toalety przystosowane dla osób niepełnosprawnych. „Pomysł był mojego syna i synowej – tłumaczy pani Joanna – Ja jestem wdową, ale próbuję to jakoś sama wszystko… No to jest moje życie”. Ta inwestycja – wsparta przez pozyskane środki unijne – była już otwarcie nastawiona na klientów lokalnych. Nowa duża sala pozwoliła bowiem na organizowanie przyjęć okolicznościowych: chrzcin, komunii, 18. urodzin, wesel, styp, czasami szkoleń. Mimo że okoliczna konkurencja w tym względzie właściwie przestała 219 �istnieć (tymczasem bowiem zakończyło działalność kilka pobliskich punktów gastronomicznych), czas tuż po otwarciu ostatniego, przez pół roku darmowego, odcinka A2 był trudny. W „Słoneczku” powtórzyła się historia opowiadana już przez innych przedsiębiorców. „Ruch na trasie bardzo się zmniejszył. Ale jeszcze jak nie było tutaj autostrady, to wydawało się, że w okresie zimowym już nie damy rady. Pieniądze przekładało się z miejsca na miejsce: za co najpierw zapłacić ZUS, pracownikom…” Elastyczność w poszukiwaniu klientów oraz formatowaniu oferty przyniosła ostatecznie pozytywny skutek. Obecnie w „Słoneczku” pracuje, wraz z właścicielką, pięć osób, a na stronie internetowej bar reklamuje się hasłem; „Najsmaczniejsze ryby w drodze do Świecka”7. W menu znajdziemy zróżnicowaną ofertę ryb, zarówno słodkowodnych (karp, pstrąg, sandacz), jak i morskich (halibut, dorsz, miruna, łosoś, sola, sandacz, miętus). Ich cena, za sto gramów, nie przekracza 10 złotych. Ryby pozyskiwane są dwóch źródeł: z hurtowni z Świebodzinie oraz z pobliskich stawów hodowlanych. Bar sprzedaje ponadto kilka rodzajów pierogów, zup (węgierska, pomidorowa, grochowa, flaki wołowe), dania mięsne (golonka pieczona, kurczak z rożna, smażona kiełbasa śląska z cebulką, bigos domowy), zestawy (kotlet schabowy, ziemniaki opiekane lub frytki, zestaw surówek; zawijaniec drobiowy, ziemniaki lub frytki, zestaw surówek), a oprócz tego dodatki (ryż, pieczywo) oraz wybór napojów gorących (kawa, herbata, barszcz, bulion). Cena żadnego dania głównego nie przekracza 20 złotych. Oczywiście, sukces przedsięwzięcia pani Joanny nie bazuje tylko na atrakcyjności cen. Jego filarem są także jakość podawanych potraw, używanie szklanych naczyń, metalowych sztućców, wrażenie czystości i schludności, a więc walory wcale nie tak powszechne w przydrogowej rzeczywistości gastronomicznej. W ciepłych miesiącach bar powiększa się jeszcze o przestrzeń zewnętrzną, którą tworzą drewniane altany, otoczone donicami z kwiatami. Podobnie, jak w przypadku opisywanego wyżej „Pod Sosną” i tutaj atutem jest na pewno pojemny parking, na który bardzo łatwo można zjechać z drogi krajowej. 7 www.barsloneczko.pl/ (data dostępu: 05.01.2017). 220 Właścicielka „Słoneczka” z dumą podkreśla, że ma stałych klientów, którzy dla możliwości stołowania się w jej barze, zjeżdżają z autostrady w Trzcielu, by powrócić na nią kolejnym zjazdem w Nowym Tomyślu. Celnym pomysłem okazało się ponadto przyjmowanie zamówień telefonicznych. Miałem okazję obserwować, jak kelnerka na wolnym stoliku pod oknem ustawiła dwa parujące gorącem dania obiadowe, zawinięte w chusteczki zestawy sztućców oraz napoje. Po chwili pod bar zajechał dostawczy samochód, a do zastawionego stołu zasiedli dwaj panowie. Po 10 minutach uiścili rachunek, serdecznie pożegnali się z barmanką, pomachali i odjechali w swoją drogę. „Mamy nawet CB radio – opowiada pani Joanna – Grzecznie próbowałam sobie nieraz na tym 19 kanale zapraszać kierowców na obiadek czy kolację. No, a kierowcy się odzywają nieraz, że proszę panią, koleżanko, to już nie są te czasy, co kiedyś. Zarabiamy bardzo mało, sytuacja wiadomo, jaka jest w Polsce.” Pomysłem kluczowym okazało się jednak zwrócenie ku potrzebom społeczności lokalnej. Organizacja przyjęć zapewnia dopływ gotówki, ruch przy barze i zainteresowanie lokalem, który przestał być uzależniony wyłącznie od kaprysów przejezdnych i zmian pogody. Obecnie, „Słoneczko” funkcjonuje od 8.00 do 21.00 (w zimie) lub 22.00 (latem). Jest jednym z coraz mniej licznych przykładów lokalnej przedsiębiorczości ulokowanej przy DK92, która przetrwała – i to z powodzeniem – uruchomienie autostrady A2. Kolejne części składowe kompleksu barowego, pochodzące z początku lat 90., drugiej połowy tamtej dekady, początku XXI w., wreszcie z roku 2011, są świadectwami elastyczności myślenia jego właścicielki, umiejętności dostosowywania się do zmiennych warunków, a także daru przewidywania kierunku i skali nadchodzących zmian. Rodzinne przedsięwzięcie nie ma jednak, o paradoksie, pewnej przyszłości. Pytana o to, kto przejmie kierowanie baru, pani Joanna rozkłada ręce: „Nie ma kto tego przejąć. Syn już się wykształcił i ma super pracę… Nie wiem, może wnuki: wnuczka ma 3 lata, a wnuk 10 lat…” Podobne elementy myślenia o przedsiębiorczości znajdziemy także w przypadku gospodarstwa agroturystycznego „Rancho Colorado”. 221 �Znajduje się ono pod Trzcielem, w otoczeniu lasów i stawów hodowlanych, a dojazd zapewnia jedna gruntowa droga. Właścicielka gospodarstwa, pani Anna, nie narzeka jednak na brak klientów, zwłaszcza w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy ma komplet. Ten sukces jest jednak efektem wielu lat doświadczeń oraz elastyczności. Pani Anna zarejestrowała działalność gospodarczą w 1993 r. Jak wielu innych przedsiębiorczych mężczyzn i kobiet, zajęła się wtedy przydrożnym handlem. Jak sama mówi, „załapała się na złoty okres, kiedy wszyscy zarabiali”. Sprzyjający wysokim zyskom klimat skończył się jednak już pod koniec dekady. Dodatkowym impulsem do myślenia o zmianie sposobu zarobkowania stały się informacje o planach zakończenia budowy A2. Pani Anna skorzystała wtedy z atutu, jakim był zbudowany w 1999 r. dom – zaczęła go mianowicie otaczać infrastrukturą spełniającą wymogi agroturystyki. Wspierając się kredytami bankowymi i środkami pozyskanymi dzięki grantom unijnym, w 2005 r. uruchomiła „Rancho Colorado”. Obecnie jest to kompleks, w skład którego wchodzą wolnostojące domki oraz budynek hotelowy (pokoje z łazienkami, TV, WiFi), mogące przyjąć jednorazowo 80 gości. Atrakcją są zwierzęta: psy, koty, kozy, króliki oraz konie, które można wynająć pod wierzch. „Rancho Colorado” nie leży w bezpośrednim sąsiedztwie ani DK92, ani A2, ale pomiędzy przebiegiem obu tych dróg. Stanowi jednak ciekawy przykład szukania alternatywnych rozwiązań w sektorze turystyczno-hotelarskim. Pani Anna specjalizuje się nie tylko w przyjmowaniu klientów indywidualnych – jak o okresie świątecznym – ale organizuje szkolenia, „zielone szkoły”, a także wesela. Nie od rzeczy będzie dopowiedzieć, że podczas realizacji badań pilotażowych, zatrzymałem się tam z grupą studentów. Na zakończenie tej części, chciałbym zaprezentować jeszcze jeden przykład. To Zajazd „U Sosny”, ulokowany w Torzymiu, niedaleko rzeczki Ilanki, 700 metrów od przebiegu trasy DK92 i półtora kilometra od lokalnego zjazdu na autostradę A2. Rodzice obecnej właścicielki, pani Moniki, na początku lat 90. zaczęli od wynajmowania we własnym domu pokoi dla „dewizowych” myśliwych. W roku 2001 podjęli ryzyko i postanowili swoją działalność rozszerzyć, ale też unormować, otwierając mały hotelik. Budowa była 222 kredytowana, udało się jednak tak prowadzić działalność, że pierwotne założenie – jak w przypadku opisywanych wcześniej hoteli „Maria” w Brójcach czy baru „Słoneczko” w Nowym Folwarku – było w kolejnych latach powiększane. Obecnie zajazd oferuje 30 pokoi, salę restauracyjną, saunę, pojemny parking, a także rowery do wynajęcia (pięć złotych za godzinę). W początkowym okresie, nie istniała żadna wypracowana strategia prowadzenia hotelu. Mąż właścicielki – były zawodowy żołnierz, mający na koncie służbę za granicą i pracę w Brukseli – twierdzi, że uruchomienie autostrady, a zwłaszcza budowa pobliskiego zjazdu, pomogły w prowadzeniu przez nich działalności. Oczywiście, także „U Sosny” odczuli efekt udostępnienia A2 za darmo w okresie grudzień 2011 – maj 2012. Szybko podjęli jednak środki zaradcze. Jednym z nich okazało się umieszczenie oferty na popularnym portalu bloking.com. Szczegółowy opis miejsca, hotelu, cen i lokalnych atrakcji dostępny jest dzięki temu portalowi w ponad 40 językach (m.in. angielski, rosyjski, niemiecki, hiszpański, czeski). W 10-stopniowej skali ocen, jaką stosuje Booking.com, zajazd utrzymuje dość wysoką ocenę 8,2, a powtarzające się komentarze klientów podkreślają takie cechy, jak „cisza”, „spokój”, „czysto”, „blisko granicy”, „świetna baza wypadowa na 1-dniowe podróże do Poczdamu, Berlina, a także na tzw. Ostwall czyli zespół fortyfikacji wojskowych”. Dzięki temu w zajeździe pojawiają się klienci indywidualni z wielu krajów – najczęściej z Niemiec i Białorusi („z sąsiadami trzeba dobrze żyć”) – a niektórzy z nich potem powracają. Znaczącą grupą są osoby zainteresowane skorzystaniem z oferty Tropical Island, niemieckiego parku rozrywki, do którego autostradą można dojechać z Torzymia w półtorej godziny. Funkcjonowanie zajazdu na Booking ma także inne konsekwencje: pracownicy podkreślają, że „klientowi trzeba czapkować, bo liczą się jego opinie”. Drugą strategią rozwojową „U Sosny” stało się nastawienie na przyjmowanie grup wycieczkowych. Zwykle są to turyści z Litwy, Ukrainy i Białorusi, podróżujący do miast zachodniej Europy. Pojawiają się w zajeździe późnym wieczorem, zjadają zamówiony posiłek, a następnie drugi, wcześnie rano. „Chcą się najeść”, mówią pani z obsługi, więc serwują gościom na śniadanie wędlinę, ser, 223 �dżem, chleb, parówki, kawę, herbatę. Niezbędna ponadto okazała się elastyczność: organizacja „zielonych szkół”, a także niewielkich okolicznościowych przyjęć w sali głównej, która może pomieścić 40 osób. Właściciele wyznaczyli sobie dwa priorytety: z jednej strony chcą utrzymać umiarkowaną cenę noclegu (obecnie to 60 złotych od osoby), bo zdają sobie sprawę z atrakcyjności i istotności tego elementu ich oferty. Z drugiej natomiast, chcieliby podnieść standard zajazdu i oznaczyć go dwoma gwiazdkami w pięciostopniowej kategoryzacji, jaka obowiązuje w Polsce. Według obowiązujących standardów oznaczałoby to, że zajazd u „U Sosny” jest prostym hotelem średniej klasy o funkcjonalnych pokojach wyposażonych w łazienkę, telefon, telewizor, śniadanie wliczone w cenę noclegu i inne pomniejsze cechy (na podstawie Rozporządzenia Ministra Sportu i Turystyki z dn. 16.11.2011). Priorytet związany z podniesieniem standardu zajazdu należy do rzadkich przypadków w badanym przez nas obszarze, w większości przypadków właściciele hoteli, moteli i zajazdów mówią bowiem o „walce o przetrwanie” ich przedsięwzięć, nie zaś o chęci doskonalenia oferty. W tym sensie „U Sosny” jest wyjątkiem. Przedstawione w tym rozdziale przykłady przekonują, że modernizacja ulokalniona, zachodząca w skali małych miejscowości i wsi, w regionach traktowanych jako peryferyjne, zrodziła nie tylko „nową biedę”. Innym jej efektem jest bowiem także nowa przedsiębiorczość (Tarkowska 2000). Być może bary „Pod Sosną” i „Słoneczko”, zajazd „U Sosny”, uprawa i sprzedaż szparagów, lokalne wikliniarstwo i gminne plany utworzenia „wioski tematycznej” nie są przedsięwzięciami o dużej skali ani wyróżniającym je poziomie innowacyjności. Nie zawsze mogą ponadto okazać się skuteczne w wymiarze długookresowym. Stanowią jednak przejaw oddolnej (wyjąwszy plany gminy), nowej przedsiębiorczości, podejmowanej w obliczu nowych warunków wywołanych „modernizowaniem przez autostradę”. Przedsiębiorczość ta wymaga aktywnego wykorzystywania nowych narzędzi technologicznych – strony internetowe, międzynarodowe portale dla podróżnych – elastycznego nastawienia na realizację potrzeb społeczności lokalnych, a także otwarcia na kontakt ze 224 zróżnicowaną narodowo i etnicznie klientelą, która w różnych celach przepływa przez A2 i DK92. Wydaje się, że te trzy umiejętności (pomijając w tym miejscu determinację poszczególnych osób i inne dodatkowe, ale raczej przypadkowe okoliczności) zadecydowały o tym, co można określić jako nową przedsiębiorczość w warunkach wyznaczonych „modernizowaniem przez autostradę”. Ciśnie się na papier określenie „kapitał przedsiębiorczości”, zainspirowane oczywiście terminologią zaproponowaną przez Pierre’a Bourdieu. Gdyby z takiej perspektywy spojrzeć na opisywane przypadki, okazałoby się – poza czynnikami wskazanymi w poprzednim akapicie – że jego składową jest także gender. W nazbyt licznych przypadkach, by dało się je zlekceważyć jako incydenty, podmiotem przedsiębiorczości są kobiety. W różnym wieku, z odmiennym kapitałem edukacyjnym, społecznym i materialnym. To one podejmowały decyzje o przebranżawianiu się, o zmianie strategii biznesowych w obliczu spodziewanej zmiany, kojarzonej z otwarciem ostatniego odcinka A2, one pozyskiwały środki unijne, skutecznie występowały o kredyty bankowe. Nie należy zapominać o tym, że w ten właśnie sposób rekrystalizuje się i redefiniuje przydrogowa infrastruktura. Historycznie rzecz ujmując, pojęcie infrastruktury odnosiło się przede wszystkim do dróg i systemów nawadniających, jednak wraz z rozwojem nowoczesnych rozwiązań transportowych i komunikacyjnych, a także w wyniku rewolucji technologicznej, rozumienie tego pojęcia uległo zmianie. Obecnie więc przyjmuje się, że infrastruktura odnosi się do tych „ułatwień i usług, które są konieczne do (płynnego) funkcjonowania państwa bądź organizacji (…) Obejmuje ona systemy transportu i komunikacji, systemy wodne i energetyczne, a także instytucje publiczne, takie jak szkoły i szpitale” (Jackson, Edwards, Bowker, Knobel 2007). Co ważne, dla rozwoju infrastruktury, zwłaszcza lokalnej, konieczne jest to, by jej systemy były połączone, przystosowane do konkretnych wymogów lokalności oraz zestandaryzowane (Korpela 2016: 114). Mam wrażenie, że wymienione przez Mari Korpelę własności odpowiadają temu, jak prywatną infrastrukturę tworzą oddolnie i rozwijają lokalni przedsiębiorcy. Połączenie z wielkimi systemami (międzynarodowa autostrada, 225 �droga krajowa, portale internetowe), dostosowanie do lokalnych wymogów (urządzanie przyjęć, „zielonych szkół”, szkoleń itp.) oraz standaryzacja (dążenie do uzyskania wyższych standardów, mogących równać się z zachodnimi) są wszak kluczowymi posunięciami, umożliwiającymi, uruchamiającymi nową przedsiębiorczość. Oczywiście, nową przedsiębiorczość można traktować także inaczej, mniej optymistycznie, bo w kategoriach aktywności wymuszonej przez struktury zewnętrzne. Sprawczość rzemieślników, sprzedawców, plantatorów i właścicieli barów jawi się wówczas głównie jako pochodna zewnętrznych sił władzy i ekonomii. Mielibyśmy tutaj sytuację rozpoznaną już przez badaczy operujących w polu ekonomii kulturowej, którzy pytali: „Jak można uznawać rzeczywistość, siłę i władzę struktury społecznej, a zarazem przypisywać jednostce swego rodzaju sprawczość, czyli pewną zdolność do autonomicznych decyzji?” (Wilk, Cliggett 2001: 130). W takim ujęciu, wobec struktury – sił władzy i ekonomii – wszystko wydaje się już ustalone i „naddeterminowane”. Jednak zachowania jednostek okazują się często nieprzewidywalne i niezdeterminowane. Małe punkty usługowe, drobne plantacje i niewielkie hoteliki są w stanie sukcesywnie funkcjonować w starciu z gigantycznymi inwestycjami koncernów i zmienioną w konsekwencji logiką działania. Potwierdzałoby się tym samym, przywołane w rozdziale o „nowej biedzie” przekonanie Appaduraia o dysjunkcji ekonomii, polityki i kultury. Tyle że tym razem rozbieżność ta nie przynosi cierpkich owoców. Łącznik A2 – DK92: Torzym1 Spośród wszystkich miejscowości znajdujących się na trasie DK92 do jednych z bardziej interesujących należy miasteczko Torzym – typowo przydrożne i wyraźnie tranzytowe. Położone jest na terenie powiatu sulęcińskiego w województwie lubuskim i pełni funkcję miasta gminnego. Jego powierzchnia obejmuje 9,11 km² i zamieszkuje je 2,5 tys. osób2. Lokalność Torzymia na pierwszy rzut oka może wydawać się nieciekawa. Charakteryzuje go ciągły przepływ, przez co błędnie może być ujęte jako miejsce „mało antropologicze”, a więc idealne do rozpatrywania go w kategorii Augé’owskiego nie-miejsca (Augé 1995). Architektonicznie Torzym nie różni się znacząco od pozostałych miejscowości, które przecina DK92 na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem. Większość budynków mieszkalnych i gospodarczych na terenie gminy i miasta wybudowano w okresie przed II wojną światową. Jest to przeważnie budownictwo jedno lub dwurodzinne, jednokondygnacyjne. Od końca lat 70. nastąpił 1 2 Pojęcie „łącznika” zapożyczamy z reportażu radiowego pt. Torzymski łącznik autorstwa reporterek Radia Zachód Doroty Zyń-Horbaczewskiej i Justyny Rapickiej z 2015 r. Reportaż przedstawia efekty walki o zjazd z autostrady A2 w gminie Torzym oraz wpływ tej społecznej batalii na integrację mieszkańców. Bohaterami reportażu są m.in.: burmistrz miasta i gminy Torzym Ryszard Stanulewicz, przewodniczący Rady Miejskiej w Torzymiu Zbigniew Wołoncewicz, dyrektorka Gminnej Biblioteki Publicznej w Torzymiu Łucja Zasada, prezes Stowarzyszenia „Integracja Pokoleń” w Torzymiu Danuta Matusiak oraz mieszkańcy gminy Torzym. Zob. www.zachod. pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). Dane Głównego Urzędu Statystycznego – Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 112. www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekrojuterytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017). 227 �znaczny postęp w budownictwie mieszkalnym na bazie realizowanego budownictwa spółdzielczego i zakładowego – wówczas w Torzymiu zaczęły powstawać blokowiska. Torzym był kiedyś miastem. Po wojnie został spalony, dość doszczętnie zniszczony i utracił te prawa miejskie. Do 1994 r. była to wieś i nie miał praw miejskich. Jest tu pseudo rynek, były ratusz, ale dla mnie zawsze mentalnie będzie to miastem. Jednak ma ten status miasta. Nie mam nic przeciwko wsi, bardzo lubię ciszę, spokój. Teraz droga jest remontowana, to jest dość duże zamieszanie. Torzym bardzo ucierpiał, dlatego nie ma tego miejskiego wyglądu. Chociaż te uliczki brukowe są, kamieniczki są. I są te wszystkie placyki pod kościołem. Tu wszędzie były budynki za czasów II wojny światowej. To wszystko zostało zniszczone, z czasem rozebrane czy rozkradzione. Tu był piękny ratusz, tu gdzie jest ten plac, który pojechał do Warszawy na odbudowę. Jakoś ważne jest to dla mnie to miasto Torzym. Przyszła stolica Polski. Jest grupa ludzi, którzy traktują to miasto bardzo poważnie jak dom rodzinny. Toronto. Rozrywek nie ma za bardzo. Duża część korzysta z Orlika, sportowo jest skatepark3 obok Orlika. To jest tak jakby kompleks. W planach są jeszcze hala sportowa, ale plany planami, zobaczymy jak to wyjdzie. Życie kulturalne jest jakieś. [Młody pracownik Torzymskiego Ośrodka Kultury] Pierwsza pisemna wzmianka o tej miejscowości to informacja o grodzie noszącym nazwę Sternberg z 1300 r., ale prawa miejskie zostały mu nadane dopiero w 1375 r. Od mniej więcej XVI w. ziemia torzymska cieszyła się złą sławą ze względu na często zdarzające się tam napady raubritterów (rycerzy-zbójników) na kupców i podróżników (Pankow 2002). Leżący na uboczu szlaków handlowych Torzym nigdy nie zyskał większego znaczenia jako ośrodek handlowy. Od XV do XVIII w. znajdował się w posiadaniu rodziny von Winningów. W latach 1759-1762 okupowały go wojska rosyjskie. W 1870 r. uzyskał połączenie kolejowe na linii Frankfurt – Poznań. Pomimo to nie rozwinął się znacznie, za to po I wojnie światowej 3 Otwarcie skateparku odbyło się w czerwcu 2012 r. Zob. Wiśniewska K. (2012) Jak promować małe miasto? 22 czerwca 2012, www.kingawisniewska.natemat. pl/20239,jak-promowac-male-miasto (data dostępu 20.05.2017). 228 stał się popularną miejscowością sanatoryjną. W latach 1940-1942 funkcjonował na jego terenie niemiecki obóz pracy przymusowej, w którym więziono w nim około 300 Żydów zmuszanych do pracy przy budowie autostrady, której podwaliny częściowo wykorzystano współcześnie przy budowie A2. Pod koniec wojny miasto uległo zniszczeniu w 85%. W 1945 r. ludność niemieckojęzyczną wysiedlono, a na jej miejsce pojawili się polscy przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. To jest ziemia, która… ja sama teraz widzę, jak ciężko np. znaleźć korzenie, tradycje, zwyczaje, bo my jesteśmy ludnością napływową. Są to ludzie, którzy gdzieś tam stamtąd przyjechali. Tradycja jest, ale stamtąd. Także to trudne jest… Tutaj nie ma rdzennych. [Nauczycielka, lokalna aktywistka, mieszkanka Torzymia] Skala zniszczeń spowodowała utratę praw miejskich, które odzyskano dopiero w 1994 r. (Szczepaniak i in. 2014). O dawnym rolniczym profilu tego miasta opowiadała większość naszych rozmówców i nie dziwnym jest, iż traktują je bardziej jak wieś. Do jego charakterystyki najczęściej używali słowa „specyficzne” (np. „specyficzne miasto”, „specyficzna gmina”, „specyficzni ludzie”, „specyficzna lokalizacja”, „specyficzne życie ekonomiczne”, „specyficzny motel”, „specyficzny ośrodek kultury”, „specyficzny samorząd” itd.). Druga sprawa to, że gmina Torzym jest bardzo specyficzna, bo wszystkie sołectwa to wsie popegeerowskie czyli ubogie, z ludźmi, którzy nie poradzili sobie z transformacją, którzy w życiu rodzinnym, społecznym tkwią w pewnego rodzaju marazmie i zastoju. Na to czasem mówi się patologia, ale ja sam nie używam tego pojęcia, bo jest krzywdzące. Nic nie jest oczywiste. [Proboszcz parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Torzymiu] Obecnie gmina Torzym to 21 sołectw, które nadal borykają się ze społeczno-ekonomicznymi konsekwencjami trwającego do 1995 r. procesu likwidacji państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej. Do tego czasu cechą charakterystyczną gminy było rolnictwo o dominacji dużych, państwowych gospodarstw rolnych, przy czym przeważały wśród nich gospodarstwa hodowlane. Niska gęstość 229 �zaludnienia obszarów wiejskich przy relatywnie wysokim stopniu koncentracji przestrzennej miejsc pracy w byłych PGR-ach, skupiająca nawet do 80% lokalnych zasobów pracy, spowodowała obecnie główny problem społeczno-gospodarczy, czyli tzw. bezrobocie strukturalne. Kiedyś tutaj były GS-y, był tartak, szpital… szpital wiadomo, też kurwa ludzi pozwalniał. PGR-y wszędzie były – tutaj, Koryta, Przęślice, Grabów, Boczów… Wszędzie PGR-y. W Torzymiu to kółko, SKR był, nie? Rolników to było od cholery, na każdej ulicy jakaś krowa była. I byli kolejarze i mieli działki te pracownicze i każdy z tego korzystał, nie? Miał tam 20 arów łąki powiedzmy i 40 arów ziemi, to on uchował dwa świniaki, krowę. Było czym wyżywić i dzieci i wszystko. Teraz nie ma nic, ja chyba ostatni sprzedałem krowę. Już nie ma w Torzymiu krowy (…) Ja wiem? Tu większość to tak w lasach pracuje… ci popegeerowcy… i w lasach i gdzieś tam. Była piekarnia, były te magazyny te zbożowe… teraz nie ma. Dzisiaj prywatni kurde! Zakłada sobie firmę jednoosobową, nie dostanie tam 40 tys., żeby kupił narzędzia i tak dalej, poistnieje dwa lata i koniec, to tylko zostają mu narzędzia i a roboty nie ma, chyba że na czarno, ZUS-y to wszystko wykańczają! [Mieszkaniec Torzymia, emerytowany rolnik] Torzym jest małą miejscowością bardzo blisko graniczącą z granicą ogólnie Niemiec, bardzo dużo terenów popegeerowskich, które można było wykorzystać, ale ktoś głupi się uparł i nie chciał przystąpić do powiatu poznańskiego i teraz jesteśmy najzwyczajniej w świecie biednymi popegeerowcami. Taka prawda jest i koniec. Wszystko wyjeżdża za granicę, robią u Niemca za wszawe grosze, nie? [Właścicielka sklepu wielobranżowego w Torzymiu] Mi się żyje lepiej niż poprzednio za czasów komunistycznych. Ale wtedy też dobrze mi było, teraz może mi lepiej jest, ale powiem szczerze nie popieram tego systemu teraz. To jest taki system dla mnie po prostu, jak by to określić, zdarty typowo z ustroju socjalistycznego, tylko zamieniono go, że wszystko jest prywatne. Socjalizm był to, że nie pozwolono w socjalizmie prywatyzacji, wolny rynek żeby w prywatyzacji był. Nie wszystko było potrzebnie w zlikwidowaniu, część można było zostawić. Ja uważam dużym błędem było to, że zlikwidowano wszystkie od ręki PGR-y. 230 No, można im było dać wolną rękę, żeby próbowały jakoś działać samodzielnie, nie? Ale tego nie zrobiono. Zachód miał interes w tym, żeby to kurczę upadło wszystko. Przecież u nas było wtedy, ile było tego, można powiedzieć nadwyżka była tego. No owce były, mięso baranie, przecież tu wszędzie były owczarnie na tym terenie… przecież tutaj Koryta, to same owczarnie. Wszystko zlikwidowano. Kto to teraz odbuduje? Nikt tego nie odbuduje. [Właściciel skupu runa leśnego w Torzymiu] No, było rolnictwo. To była też wieś letniskowa, tutaj było sanatorium, nie szpital, tylko sanatorium, wiec przyjeżdżali kuracjusze tutaj z chorobami płuc, leczyć się później jak już przemianowano na szpital, to też pulmonologiczny ze względu na lasy jodłowe jakie mamy. Natomiast było dużo rolników, ale był tak i szpital i SKR i tartak i szkoła i nadleśnictwo i poczta, no wiele takich punktów, które no, nie mają związku właściwie z rolnictwem. Czyli to taki, taki trochę misz-masz był, bo nie można powiedzieć, że to typowa wieś rolnicza czy jakaś przemysłowa. Nie, nie. Wszystkiego po trochę było, ale zakładów produkcyjnych jako tako specjalnych nie. PGR-y dawały mleko, dawały ziemniaki, dawały mięso, wiec ludziom się to należało. Inaczej ludzie funkcjonowali i tak jak PGR-y upadły, to już katastrofa. Ludzie czekają na pomoc w większości. Młode pokolenie to już trochę inaczej, ale to starsze na branie nastawione jest. [Mieszkanka Torzymia] Uważa się, że specyfika obszarów wiejskich gminy Torzym wymaga działań interwencyjnych, nietypowych i niekonwencjonalnych na tle tego co robią inne gminy. Rolnictwo bowiem, nie jest w stanie zagospodarować zasobów pracy na wsi, ani też samo pobudzić ożywienia ekonomicznego w gminie. Decyduje o tym zarówno brak mieszkań, jak i postęp technologiczny. W warunkach obecnej struktury gospodarczo-przestrzennej gminy nie widać realnych perspektyw ograniczenia bezrobocia na wsi inaczej niż poprzez inwestycje powiązane z jej tranzytowym i transgranicznym położeniem (Strategia Rozwoju Gminy Torzym 2005-2020 r.: 28-35). Torzym jest już takim miastem międzynarodowym, tranzytowym... cały czas towar płynie. Jak mieliśmy gości z innych stron Polski, to mogli się napatrzeć na nowe samochody, na to jak cały czas tętni droga. Ludzie mieli jakieś korzyści, że przez miasto przepływał to- 231 �war. Na kolei mieli pracę… No powstawały CPN-y, co prawda był jeden tylko. No, ale był. Wiadomo w Polsce to nic się nie działo do tych ruchów takich wolnościowych. W 90. latach później jak się ustrój zaczął zmieniać, to tak. Powstawały nowe CPN-y, restauracje, motele, hotele i tak dalej (…) Po 1989, no więcej zakładów usługowych, bo fabryki jako takiej ani takich zakładów produkcyjnych nie ma, ale no dosyć dużo jest zakładów usługowych, typu właśnie hotele, motele bary, CPN-y, no i w tym kierunku to poszło. Był tu zakład, ale niestety ze względu na to, że no otrzymał gdzieś tam jakieś takie dogodności w Sulęcinie, więc tam się osiedlił. Kabelki tzw. parę lat tutaj funkcjonowały w Torzymiu. No, ludzie wykupili ziemię… wszystkie są związane właśnie z tą drogą. Część z tych hoteli i moteli trochę podupadła, „Sen” np. tutaj niedaleko jest taki, nie wiem czy on jest zamknięty czy tam ledwo działa. Wydaje mi się, że to zależy od jakiś takich umiejętności menedżerskich trochę właścicieli, bo koło tego trzeba chodzić. Im się wydawało, że jak otworzą to ludzie będą sami wchodzić i już tam nic więcej nie trzeba. W tej chwili jest więcej takich punktów i tym bardziej trzeba o klienta zabiegać. No, a to kiedyś było dobrze jak był CPN jeden właściwie w stronę Świecka. No, to tam naprawdę tym co pracują się bardzo dobrze powodziło. No, ale w tej chwili myjni i CPN-ów jest co kawałek, co kilometr niemalże, wiec no, muszą w jakiś sposób o klienta zabiegać. Kto tego nie robi, nie potrafi, to podupada. [Mieszkanka Torzymia] Z perspektywy lokalnej gospodarki, w tym także biorąc pod uwagę specyfikę zachowań ekonomicznych mieszkańców gminy można mówić o istniejącej w niej barierze kapitałowej4. Jej przełamywanie, co dla nas najbardziej interesujące, systematycznie następuje wraz z otwarciem nowego odcinka autostrady A2 oraz redefinicją przydrożnych biznesów, które coraz lepiej odpowiadają na charakteryzujący gminę przepływ ludzi i towarów. Niemniej gmina Torzym 4 Bariera kapitałowa wiąże się ze wspomnianym syndromem popegeerowskim, który decyduje o powszechnej społecznej aprobacie dla długotrwałego bezrobocia, nadmiernego korzystania z pomocy społecznej, braku mobilności zawodowej, a także podejmowaniu działań nielegalnych i w szarej strefie. To także efekt niedostatecznych zasobów finansowych miejscowej ludności i biznesu oraz niskie wpływy do budżetu gminy. W roku 2015 budżet gminy Torzym wynosił ponad 24 mln, zob. www.bip.wrota.lubuskie.pl/ugtorzym (data dostępu 20.05.2017). 232 jako część powiatu sulęcińskiego nie znajduje się w dobrej kondycji finansowej5. Powiat sulęciński, ze względu na zadłużenia, bierze obecnie o udział w tzw. programie naprawczym (podobnie z resztą jak objęte naszymi badaniami powiat świebodziński i słubicki). Program ten został przyjęty w sierpniu 2015 i obejmuje lata 2015-2017. Składają się na niego oprócz objęcia subrogacją całości zadłużenia powiatu także liczne oszczędności, w tym przede wszystkim na remonty, modernizacje i inwestycje oraz redukcja wydatków na wynagrodzenia osób zatrudnionych przez Starostwo Powiatowe czy wręcz likwidacja etatów (od sprzątaczek, przez referentów po szkolnych logopedów)6. Z pewnością A2, a także bliskie sąsiedztwo gminy z przebiegającą około 50 km od Torzymia drogą ekspresową S3 stanowią najważniejsze czynniki ożywienia gospodarczego, które należy wiązać z nowymi sposobami eksploatacji zasobów terenów inwestycyjnych. Dochody z tytułu uzyskiwanych podatków wykorzystywane są dla poprawy wielu usług publicznych w gminie oraz dla rozwoju bazy turystycznej. Ja twierdzę jedną rzecz, że dzięki tym samochodom gmina prosperuje dobrze. I ci, którzy najwięcej narzekają, ci najwięcej chodzą do burmistrza po pieniądze. Żeby dać pieniądze, to trzeba skądś je wziąć. No, a skąd je wziąć? Gmina największe przypływy ma z podatków od nieruchomości, tak? Niech pan zobaczy, ile w gminie jest stacji przy tej drodze. Teraz te dwie, co się budują, to zapłacą dla burmistrza około, spokojnie pół miliona rocznie podatku od nieruchomości. To ci wszyscy mieszkańcy, którzy tak narzekają łącznie, łącznie nie zapłacą tyle podatku, co te dwie stacje, które się budują, nie? [Przedsiębiorca z Torzymia] Można więc rzec, iż profil ekonomiczny, zwłaszcza miasta Torzym, dostosowany jest do jego statusu jako strefy przydrożnej i transgranicznej – jest bowiem nastawiony na obsługę transportu dalekobieżnego, zarówno towarowego jak i osobowego. I tak 5 6 W 2015 r. całkowity dług powiatu sulęcińskiego wynosił 16 860 000,00 zł, co stanowiło 46,26% planowanych dochodów budżetu w 2015 r. Zob. www.bip.powiatsulecinski.pl/system/obj/4847_RP_13_62_15.pdf (data dostępu 21.05.2017). Ibidem. 233 �w Torzymiu znajduje się około 10 moteli7 oraz niemal tyle samo punktów gastronomicznych8, 5 stacji paliw9, a w ich pobliżu strzeżone parkingi, 5 kantorów wymiany walut, zakłady bezpośrednio obsługujące automobilność, takie jak zakłady wulkanizacyjne i naprawcze czy myjnie samochodowe10. Miejsca te kreują charakterystyczną estetykę miasteczka, które poza tym odznacza się dobrze rozwiniętą infrastrukturą dedykowaną przede wszystkim jego mieszkańcom. Infrastruktura ta obejmuje sklepy spożywcze11, odzieżowe12, budowlano-ogrodnicze, bank oraz liczne drobne usługi13, urząd miasta i urząd pocztowy, dwie szkoły oraz przedszkole14, bibliotekę publiczną i ośrodek kultury, boiska, ośrodek zdrowia i szpital, a także nadleśnictwo, straż pożarną i policję. 7 8 9 10 11 12 13 14 Są to: Hotel „Paradise”, Zajazd „Chrobry”, Motel U Sosny, Motel Miltex, Motel Petro, Motel Marco, Złota Grota oraz pensjonaty takie jak Prima, Motel u Romana czy Motel u Miry. Branżę gastronomiczną reprezentują: restauracja w Hotelu „Paradise”, bar Petrolek działający przy niewielkiej stacji paliw, restauracja Zajazd „Chrobry” oraz działający przy nim Bar pod Basztą, catering U Sosny, Doner Kebab, Swojska Chata Torzymiaka oraz restauracja Złota Grota. Są to stacje należące do koncernu PKN Orlen, firmy Olkop współpracującej z koncernami Lotos Paliwa oraz PKN Orlen, Petro należące do kompleksu Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego „PETRO”, brytyjsko-holenderskiego koncernu Shell czy stacja Grupy Ekopetrol. Aktualna liczba działalności gospodarczych w wymienionych branżach mogła przy tym ulec zmianie. Źródła podanych informacji pochodzą z roku 2015. Dane te zostały zebrane w trakcie pogłębionych badań terenowych oraz na podstawie kwerend archiwalno-internetowych prowadzonych od roku 2014, głównie w oparciu o wpisy w Krajowym Rejestrze Sądowym. Są to zarówno niewielkie lokalne sklepiki, jak i reprezentujące sieci handlowe Biedronka, Dino czy Lewiatan. Są to co najmniej 4 lumpeksy oraz 2 sklepy z nową odzieżą. To m.in. zarówno usługi fryzjerskie i kosmetyczne, jak i firmy ubezpieczeniowe, księgowość, sprzedaż butli gazowych, kwiaciarnie czy obsługa instalacji elektrycznych. Na podstawie informacji pozyskanej na X posiedzeniu Rady Miejskiej w Torzymiu w dniu 17 września 2015 r. wiemy, iż w torzymskich szkołach uczy się obecnie ponad 600 uczniów oraz w przedszkolach ponad 200 przedszkolaków. Dane te zostały podane przez przewodnicząca komisji ds. społecznych, która funkcjonowanie szkół w gminie podsumowała w następujący sposób: „nasze szkoły są ładne i kolorowe… w miarę. 1 września były gotowe na przyjęcie uczniów”, zob. www.torzym.pl/asp/_ drukuj.asp?typ=13&menu=37&sub=6&dzialy=37&schemat=1&akcja=artykul&art ykul=570 (data dostępu 20.05.2017). 234 W Torzymiu da się żyć, ale trzeba mieć samochód. Bez problemu można zrobić zakupy, można iść do fryzjera, na solarium, jak się uprzesz to jest gdzie się spotkać na piwie, jest biblioteka, można być aktywnym społecznie, można pochodzić na zumbę i aerobik, jest bank, poczta, ośrodek zdrowia, są szkoły, przedszkole, można pograć w piłkę. Gorzej z ciuchami, elektroniką czy dodatkowymi zajęciami. Miejsca do spacerowania mnóstwo, latem jest gdzie pływać, można uprawiać sporty wodne, jazdę konną, łowić ryby. Jeśli nie myśli się kategoriami miejskimi – jest całkiem nieźle. [Mieszkaniec Torzymia] Torzymska gospodarka to przede wszystkim podmioty z sektora małych i średnich przedsiębiorstw z tzw. produktem lokalnym. Chodzi tu o przetwórstwo drzewa, rolnictwo ekologiczne, przetwórstwo mleczarskie i mięsne. Niemniej w strukturze ekonomicznej gminy dominują usługi. Warto też nadmienić, iż na jej terenie oraz w okolicach z powodzeniem funkcjonują firmy z udziałem kapitału zagranicznego, które znacząco poszerzają lokalny rynek pracy. Jeden zakład większy jest w Sulęcinie – „Molex” i sporo ludzi tam pracuje. No i te markety, ale w tych marketach takie rotacje są pracowników, zatrudniane są osoby chyba na czas określony. A tak nic nie ma. Jest jeden jeszcze sklep, trzyma się, naprzeciwko, ale z tego względu, że to wycieczki, goście. Piekarnia jest cały czas i ma się dobrze, bo pieczywo jest nie tylko tutaj sprzedawane, ale i Sulęcin i do Gorzowa wożony jest. Ta piekarnia i jest jeszcze masarnia, też miejscowy zakład. Ale to nie są zakłady, że zatrudniają nie wiadomo ile osób. Tutaj był spożywczy sklep, to pani zajmuje teraz się starociami, ma taki lamus, coś jak w Boczowie, też rodzinna firma. A bardzo dużo młodzieży wyjechało. Wśród znajomych nawet jak się rozmawia, to nie ma rodziny, żeby ktoś nie wyjechał – Holandia, Niemcy, Belgia. Z tych znajomych moich są osoby, które owszem po 6-8 latach już pospłacały kredyty, mogły zainwestować, kupić jakieś mieszkanie tutaj i tutaj kupują mieszkania, ale jeżdżą dalej. Już niby jest takie zabezpieczenie, że w razie czego ma gdzie wrócić, ale wracają do pracy póki jeszcze mają pracę. Żadne takie firmy nie powstały, żeby dawały później zatrudnienie. Takie są przypadki w Gądkowie, dużo się zauważa nowych budynków, wyremontowanych starych. To przeważnie 235 �osoby, które pracują za granicą. Powstają takie skupiska domów jednorodzinnych. To przeważnie ludzie, którzy mieszkali do tej pory w blokach, na uboczu i budują sobie domki. Są też dwa chyba skupy grzyba. No i można zauważyć 20-go każdego miesiąca ile ludzi po zasiłek idzie. Z drugiej strony widać, przez to, że tych sklepów nie ma, jest mnóstwo budynków opuszczonych, na sprzedaż, wynajęcie. Jest „Chrobry”. To jest bardzo operatywny ten właściciel. Ma kilka takich moteli. I w Anglii ma jakiś sklep mięsny z krowami polskimi. W Krośnie ma masarnię. Odkąd pamiętam, on zaczynał jako cinkciarz w latach 80., później zainwestował w te motele i to jest taki najważniejszy zakład pracy, tutaj pracują ludzie. Właśnie dużo młodzieży pracuje u niego, przyjmuje sezonowo młodzież szkolną. W wakacje, czy w ferie mogą sobie dorobić. Park rozrywki powstanie i będą nowe stanowiska pracy. Jest Natura 2000, ale tutaj nawet nie są zagospodarowane jeziora. Okazuje się, że to wszystko własność Urzędu Marszałkowskiego, za bardzo samorząd nie może się angażować, bo to nie ich. Tylko doraźnie, jakieś naprawy, czyszczenie. A żeby jakiś kompleks wypoczynkowy powstał – nic nie ma takiego. Tutaj pan właściciel „Chrobrego” kupił zamek w Garbiczu i ten zamek wyremontował i tam nie dość, że ma też motel, pięknie to zrobione, to jeszcze rehabilitację dzieci niepełnosprawnych tam prowadzane są. Tam większość Niemców przyjeżdża. Na tym kompleksie koło autostrady, tam policja jest, to też jak przyjmowano do pracy to był warunek znajomości j. rosyjskiego. W Pniowie też jest taki motelik i stacja benzynowa to też ze znajomością j. rosyjskiego szukali pracowników. Dużo kierowców z Ukrainy i Rosji jeździ. Niemcy może w bardziej ekskluzywnych hotelach się zatrzymują, a Rosjanie to wiadomo. [Pracowniczka biblioteki publicznej w Torzymiu] Torzym tworzą przede wszystkim strefy przepływu zarówno w sensie przestrzennym jak i społecznym, w obrębie których możliwe jest obserwowanie mobilności w znaczeniu fizycznego ruchu oraz potencjału przemieszczania. Strefy te nakładają się na siebie, a ich dynamika pozostaje płynna i ściśle powiązana z bliskością do granicy polsko-niemieckiej. Odległość między Torzymiem a przejściem granicznym wynosi 40 km, a czas w którym można do niego dojechać to ok. 30 minut niezależnie od tego, czy podróż odbywa się DK92 czy płatną autostradą A2. Poziom natężenia ruchu 236 samochodowego w Torzymiu należy określić jako wysoki, choć charakteryzuje go tendencja spadkowa od momentu otwarcia nowego odcinka autostrady. Według oficjalnych danych Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad w roku 2010 przez Torzym, drogą krajową nr 92 przejeżdżało 17 tys. samochodów dziennie15. Lokalny samorząd na rok 2015 szacuje spadek tego ruchu do 10 tys. samochodów na dobę16. Tranzyt przez DK92, w tym przez Torzym, to przede wszystkim przepływ samochodów ciężarowych zarówno w kierunku wschód-zachód jak i zachód-wschód. Z perspektywy mieszkańców przepływ ten uległ zmniejszeniu jedynie w okresie pomiędzy grudniem 2011 a majem 2012 r., kiedy to nowo otwarty odcinek autostrady był bezpłatny. Wraz z wprowadzeniem wysokich opłat za przejazd autostradą, na DK92 powrócił transport towarowy. Ponadto przez Torzym równolegle do DK92 oraz autostrady A2 przebiega trasa kolejowa oraz trasa autobusowa. Dziennie na stacji Torzym zatrzymuje się około 10 pociągów osobowych jadących w kierunku Rzepina oraz Zbąszynka oraz kilkanaście autobusów obsługiwanych przez PTH Transhand Słubice i PKS Gorzów Wielkopolski. Ponadto przez Torzym przejeżdżają krajowe i międzynarodowe busy zaliczane do tzw. transportu door to door. Co jednak pozostaje najistotniejsze w Torzymiu to istniejący na jego obrzeżach węzeł autostradowy, a wraz z nim Obwód Utrzymania Autostrady. Materialną, ekonomiczną i społeczną przestrzeń tego miasteczka odczytujemy jako niejednorodną. Metaforycznie rzecz ujmując 15 Dane pochodzą z raportów Generalnego Pomiaru Ruchu z 2010 r.: www.gddkia.gov. pl/pl/987/gpr-2010 (data dostępu 15.11.2015). 16 Dane nieoficjalne na podstawie szacunków Urzędu Gminy w Torzymiu, które zostały przedstawione w trakcie X Posiedzenia Rady Miejskiej w Torzymiu w dniu 17 września 2015 r. O prawdopodobieństwie tych szacunków świadczą wykonywane przez badaczy terenowych liczenia przejeżdżających DK92 samochodów na odcinku pomiędzy Świebodzinem a Boczowem w miesiącach maj-wrzesień w 2015 r. Obniżenie się poziomu dobowego natężenia ruchu samochodowego, to konsekwencja odpływu transportu osobowego na autostradę A2. Samochody osobowe, które nadal poruszają się DK92 należą do mieszkańców Torzymia i innych miejscowości wchodzących w skład gminy. Jest to ruch przede wszystkim lokalny. Por. Generalnego Pomiaru Ruchu z 2015 r.: www.gddkia.gov.pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 20.05.2017). 237 �składają się nań nie do końca koherentne rzeczywistości, których łącznikiem pozostaje infrastruktura drogowa – autostrada A2 oraz DK92. Jest więc w Torzymiu rzeczywistość polityczna, szkolna, zajazdowa, robotnicza, rodzinna, zbieracka, nadleśnicza, tranzytowa, handlowa, emigrancka, autostradowa, kulturotwórcza i inwestycyjna. Innymi słowy przydrożność i tranzytowość Torzymia ujawniały się na każdym kroku czy to w samorządowych dyskursach czy to narracjach naszych rozmówców (zwykłych mieszkańców i przedsiębiorców). O jej istotności dla życia codziennego może świadczyć choćby treść jednego z odpustowych kazań wygłoszonych w 2015 r. w miejscowym kościele, w którym pojawiały się metafory drogowe, np. wówczas gdy kapłan wyjaśniając znacznie i wagę życia odwoływał się do statystyk policyjnych dotyczących wypadków i kolizji drogowych na DK92. Strategie rozwojowe i lokalny krajobraz ekonomiczny Za osnowę osi konstrukcyjnej rozwoju gminy uznaje się infrastrukturę drogową, zwłaszcza prowadzącą ze wschodu na zachód, a zatem korytarz paneuropejski autostrady A2 oraz DK92, która jednak oficjalnie utraciła swoją dotychczasową pozycję wśród sieci dróg europejskich. Proponowane w strategii województwa lubuskiego przedsięwzięcia modernizujące układ komunikacyjny mają stanowić podstawę osiągnięcia europejskich standardów dostępności transportowej i sprawnego tranzytu autostradą A2 w powiązaniu z istniejącym w Torzymiu węzłem autostradowym. Istnienie tak ważnego szlaku komunikacyjnego łączącego gminę z otoczeniem jest uznawane za wyznacznik kierunków w przestrzennym zagospodarowaniu. Gmina Torzym wraz z osiągnięciem najważniejszego celu w tym zakresie, w efekcie skutecznych zabiegów lobbingowych, tj. budowy węzła autostradowego, skutecznie realizuje strategie określone jeszcze w 2005 r. z perspektywą do roku 2020. Wśród nich znalazły się: zagospodarowanie gruntu inwestycyjnego przy węźle, opracowanie planów budowy i modernizacji dróg 238 gminnych ich realizacja, pozyskanie środków zewnętrznych na inwestycje budowy i modernizację dróg gminnych z uwzględnieniem drogi w Korytach, budowa ekranów dźwiękochłonnych przy drodze DK92, monitoring jakości dróg krajowych, wojewódzkich i powiatowych i zgłaszanie potrzeb inwestycyjnych oraz remontów w tym zakresie, partycypacja w kosztach remontu i budowy dróg chodników i urządzeń infrastruktury innej niż gminna oraz pozyskanie środków zewnętrznych na inwestycje budowy i modernizację dróg (Strategia Rozwoju Gminy Torzym 2005: 37-45). We wrześniu 2015 r. wzięliśmy udział w Spotkaniu Informacyjnym dotyczącym realizacji lokalnej strategii rozwoju w latach 20142020, zorganizowanym w Torzymiu przez Stowarzyszenie Kraina Szlaków Turystycznych – Lokalna Grupa Działania17. Wzięli w nim udział: przedstawiciele lokalnych organizacji pozarządowych, nadleśnictwa, Urzędu Gminy, poszczególnych sołectw i lokalni niezrzeszeni aktywiści. Spotkanie dotyczyć miało możliwości pozyskania środków unijnych w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020, ale przybrało formę warsztatów w trakcie których przeprowadzono analizę SWOT gminy. Celem konsultacji było stworzenie strategii działania na kolejne, nadchodzące rozdanie środków unijnych. W poprzedniej edycji Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich LGD zdobyła 11 mln, a gmina Torzym złożyła i zrealizowała najwięcej projektów, w tym sam Urząd Gminy złożył ich 10. Dzięki temu dofinansowano: Motel „U Sosny”, odbudowano staw w Walewicach, wybudowano świetlicę i stanicę rowerową w Lubowie, szlak konny w Garbiczach, zmodernizowano place zabaw i świetlice wiejskie w pozostałych miejscowościach gminy. W nowej edycji, co nie pozostaje bez znaczenia dla lokalnych strategii ekonomicznych, 50% środków, które LGD pozyska ma być przeznaczone na budowę i rozwój mikroprzedsiębiorstw. Przeprowadzona analiza SWAT pozwoliła na wyłonienie wielu mocnych stron gminy, w tym na pierwszym miejscu wymieniono: jej położenie geopolityczne z naciskiem na bliskość do granicy z Niemcami i dogodne położenie komunikacyjne (przy czym 17 Zob. www.kst-lgd.pl/files/220harmonogram_spotkan_-_plakat_zmiana_6.10.2015. pdf (data dostępu 30.05.207). 239 �chodziło wyłącznie o autostradę A2). Jednocześnie wśród słabych stron wskazano m.in. na tranzytowość gminy, zwłaszcza Torzymia, przez co nie stanowi miejsca docelowego, lecz takie, przez które się przejeżdża. Na podstawie plusów i minusów, jak czyni się w typowych analizach SWAT, oszacowano również szanse i zagrożenia dla gminy. Wśród szans bezpośrednio powiązanych z jej przydrożnym charakterem znalazły się: rozwój turystyki, nowe inwestycje związane z węzłem autostradowym, które oznaczają nowe miejsca pracy, położenie geograficzne (choć z perspektywy mieszkańców gminy wszędzie jest daleko, ponieważ przykładowo muszą jechać 40 km na basen, to z perspektywy mieszkańców dużych miast, takich jak Berlin, Poznań, Szczecin czy Wrocław, dzięki A2 i S3 Torzym jest blisko). Do zagrożeń zaś zaliczono migracje zarobkowe do krajów Europy Zachodniej, brak zainteresowania terenem ze strony biznesu, istnienie na terenie gminy obszaru Natury 2000, który blokuje pewne przedsięwzięcia lub je przedłuża oraz wykluczenie społeczne jako konsekwencja braku komunikacji publicznej. Największymi problemami gminy okazały się: bezrobocie, brak oferty turystycznej, informacji turystycznej oraz spójnej strategii marketingowej i promocyjnej, brak centrum w Torzymiu oraz wspomnianą tranzytowość (por. Lubuska mapa potrzeb i aspiracji 2011). W trakcie realizacji projektu Torzym odwiedzaliśmy kilkakrotnie: w kwietniu i we wrześniu 2014 r. oraz w maju i wrześniu 2015, a także wcześniej jeszcze na etapie tworzenia głównych założeń projektu w czerwcu 2013. Łącznie w miasteczku tym spędziliśmy dwa miesiące, a trzyletni zakres podejmowanych przez nas wizji lokalnych pozwolił nam na bezpośrednią obserwację zachodzących w nim zmian, zwłaszcza w przestrzeni publicznej oraz w kontekście rozmaitych przedsięwzięć gospodarczych. W tym czasie byliśmy świadkami otwarcia w Torzymiu tzw. sieciówek, takich jak Biedronka oraz Dino, które bezpośrednio wpłynęły na proces likwidacji małych sklepów spożywczych, wprowadzania nowej strategii marketingowej w Motelu „U Sosny”, remontów w Zajeździe Chrobry, powstania dziś prężnie działającej firmy cateringowej „Swojska Chata Torzymiaka”. 240 Obserwowaliśmy Torzym w trakcie wyborów samorządowych w 2014 r., mechanizmy działania międzynarodowej inwestycji w parku rozrywki w Kownatach, położonych około 4 km od zjazdu z autostrady A2, budowy nowej stacji paliw oraz filii Portu 2000, dwuletni remont DK92, upadki licznych małych, zazwyczaj jednoosobowych działalności gospodarczych, systematyczną redukcję połączeń autobusowych i kolejowych, wzmagający się przepływ emigranckich busów, zmiany w intensywności transportu towarowego powodowanym rosyjskim embargiem na produkty pochodzące z państw Unii Europejskiej18 (Nowak 2015; Skutki rosyjskiego embarga 2015), polsko-rosyjskimi wojnami transportowymi, chwilowym przywracaniem kontroli granicznych w latach 2013-2016. Na placu Wolności wyremontowano jeden budynek. Opustoszałe sklepy naprzeciwko Torzymskiego Ośrodka Kultury nadal nie są zagospodarowane i od roku nic się nie zmieniło. Na placu stoją nowe, poplenerowe rzeźby (tzw. witacze) z drewna w stylu historycznym. Te z zeszłego roku zostały rozdystrybuowane po Torzymiu, głównie ławeczki z rzeźbami powędrowały, m.in. kawałek dalej na ulicę Walki Młodych, pod budynek Domu Strażaka oraz budynek Urzędu Gminy. Między Zajazdem „Chrobry” a zjazdem na A2, przy DW 138 znajdują się aż trzy kantory wymiany walut – pierwszy to budka po prawej stronie jeszcze przed cmentarzem prawosławnym, kolejny po lewej zaraz przy cmentarzu komunalnym oraz kolejny już przy nowej stacji Orlen. Ze zmian na Sulęcińskiej: pojawiły się nowe banery widoczne przy wjeździe z A2 do Torzymia. Są to reklamy Motelu „U Sosny”. Podobny baner wisi przy DK92 na budynku zaraz przed skrzyżowaniem z DW 138, widoczny z kierunku Boczowa. „U Sosny” reklamuje się najniższymi cenami i najwyższą jakością. Pojawił się też baner z reklamą Hotelu i Restauracji „Paradise”, który znajduje się przy wjeździe do Torzymia od strony Świebodzina. W ich reklamie położono nacisk na bezpłatny parking strzeżony dla autobusów. 18 Zakaz importu został wprowadzony przez Rząd Rosji w sierpniu 2014 r. jako odpowiedź dla krajów, które wcześniej, w marcu tego samego roku, nałożyły lub przyczyniły się do nałożenia na Rosję sankcji ekonomicznych, w związku z jej rolą w konflikcie ukraińskim. Rosja zaczęła wykorzystywać embargo jako element walki politycznej z krajami, które sprzyjały Ukrainie i negowały legalność działań podejmowanych przez Rosję. 241 �Kolejna zmiana to stacja Orlen – w zeszłym roku w trakcie badań pilotażowych byliśmy świadkami kończenia budowy tej stacji. To raczej mała stacja, a mieszczący się na niej sklep zaopatrzony jest standardowo w słodycze, alkohol, hot-dogi i kawę. Zmiany w tym miejscu na stacji paliw się jednak nie kończą. W ciągu tego jednego roku wzniesiono obok niej olbrzymi budynek, który będzie hotelem i restauracją. Rok temu nie było jeszcze fundamentów. To inwestycja Portu 2000. Przy Sulęcińskiej prowadzącej do zjazdu na A2 znajdują się aż trzy cmentarze: prawosławny, który wcześniej był cmentarzem ewangelickim, żydowski (zrujnowany, ukryty w lasku – trzeba nieco zboczyć z Sulęcińskiej i wejść w lasek) oraz komunalny, najbliżej A2. Tworzy to pewien dysonans akustyczny – z jednej strony cmentarz kojarzony z ciszą i spokojem, z drugiej hałas natężenia ruchu drogowego. Przed cmentarzem znajduje się budka, w której można kupić znicze i wiązanki z kwiatów naturalnych oraz sztucznych. Cmentarz jest niewielki. Znajdują się na nim nagrobki zarówno katolików, jak i prawosławnych. Dominują nagrobki „made in China”. Na końcu cmentarza stoi murowana wiata z niemal opierającym się o nią starym krzyżem. Pod wiatą znajduje polowy, również murowany ołtarz. Całość wygląda jak przystanek autobusowy, na który spadł krzyż. W centrum Torzymia zlokalizowany jest rzymsko-katolicki kościół. Na jego podwórku znajduje się kapliczka z figurą Matki Boskiej. Pod daszkiem kapliczki zamontowano atrapę kamery monitorującej. Na prawo od kościoła skręca się w ul. Walki Młodych. Jedyną rzeczą, która się w tym miejscu zmieniła to wymiana ławki, która stoi zaraz na skrzyżowaniu z DW 138, na ukos do Torzymskiego Ośrodka Kultury. Stara i zmurszała została zastąpiona drewnianą kłodą z rzeźbą w zajazdowym stylu. Ulica Walki Młodych to właściwie jeden wielki zakręt, który prowadzi albo do 92 (jeśli skręci się za sklepem Mini-Mrówka w lewo), albo do marketu Dino (trzeba skręcić w prawo). Zaraz koło Dino znajduje się budynek straży pożarnej. Przestrzeń publiczna przed tym sklepem charakteryzuje się: a) obecnością miejscowych mężczyzn, którzy spożywają alkohol, b) ogłoszeniami przyczepianymi do drzew (ogłoszenia o handlu obwoźnym, np. sprzedaży runa leśnego, sezonowych owoców, kur niosek, odzieży czy niemieckiej chemii). Jest to miejsce z małym zieleńcem, hałaśliwe, a w czasie remontu DK92 stanowi punkt, w którym ustawiana jest przenośna 242 sygnalizacja świetlna, regulująca ruch wahadłowy. Tu także znajduje się zjazd z DK92 do sklepu. Kierując się na zachód znów wchodzi się na trasę DK92, która po remoncie okazała się wzbogacić o pokaźną ilość strzałek i wysepek. Naprzeciwko Dino, w niewielkim baraczku kiedyś musiał działać albo sklep monopolowy, albo bar piwny. Na fasadzie widnieje niedziałający już lightbox reklamujący piwo Lech. Budka jest do wynajęcia lub sprzedaży – ogłoszenie o tym wisi tam co najmniej od dwóch lat (od mojej pierwszej wizyty w Torzymiu). Na ogrodzeniach domów pomiędzy którymi stoi owa budka znajdują się ogłoszenia o sprzedaży butli gazowych i ich nabijaniu. Na wysokości ulic prowadzących do Nadleśnictwa na jednym z wielorodzinnych budynków znajduje się tabliczka z informacją o tym, że prowadzona była tam firma wulkanizacyjna Jamo (stan podwórka wskazuje na to, że firma już tam nie działa). Z kolei dokładnie po drugiej stronie ulicy widoczna jest reklama innej wulkanizacji „Elmo” na ul. Mickiewicza 7 (ulica na której znajduje się szkoła). Przy Wojska Polskiego 12 z krzaków wyłania się bardzo stara tabliczka z odręcznie namalowanym napisem „kwatera do wynajęcia”, pod spodem markerem został dopisany numer telefonu. W tym miejscu, w którym znajduje się ta tabliczka, także w krzakach widnieje stary spłowiały lightpox reklamujący Pepsi, a ktoś go kiedyś dodatkowo przewiązał sznurkiem, żeby się nie rozpadał. Za tymi krzakami stoi niewielki budynek-budka, w której kiedyś mieścił się sklep. Tabliczka z kwaterą znajduje się przy budynku wielorodzinnym (tego typu kwatery były wynajmowane przez robotników drogowych m.in. w czasie budowy A2). Dalej, na budynku, w którym mieści się poczta otwarta do godziny 16.00 widnieje duży baner informujący o możliwości wynajęcia lokali. Niemal naprzeciwko na jednym z wielorodzinnych budynków ogłoszenie „sprzedam mieszkania”. Kilka budynków dalej znajduje się bank SGB z zewnętrznym bankomatem (drugi bankomat jest w Biedronce, wewnątrz sklepu więc można z niego skorzystać wyłącznie w godzinach otwarcia sklepu). Nagromadzenie usług oraz śladów po nich znajduje się koło Urzędu Gminy – naprzeciwko niedziałający sklep spożywczo-przemysłowy, obok niego Kebab, sklep odzieżowy i „Swojska Chata Torzymiaka”. Naprzeciw tego niedziałającego sklepu znajduje się zarośnięta działka do sprzedaży. Obok UG budynek, na piętrze którego znajdują się dwa lokale „Studio uro- 243 �dy” oraz „Odzież”. Przed wejściem na osiedle bloków zlokalizowanych po lewej stronie w kierunku Świecka (osiedle ciągnie się od UG po Motel Marco, jest ogrodzone) znajduje się tabliczka reklamująca usługi ubezpieczeniowe Compensa. Tabliczka wygląda na starą. Naprzeciw jeszcze na płocie przy UG widnieją dwa duże banery – jeden z nich reklamuje Naukę Jazdy Edu-Med. (firma szkoleniowa, która mieści się w Boczowie), drugi Biuro Rachunkowe Vademecum mieszczące się przy ul. Saperskiej (według danych z KRS działalność założona rok temu). Dalej znajduje się reklama salonu fryzjerskiego na ul. Młyńskiej, motel „Sen” od co najmniej 2013 r. wystawiony na sprzedaż (na ogrodzeniu zawieszono ogłoszenie z numerem telefonu – kierunkowy wskazuje, że właściciele mieszkają w Niemczech19), motel „Marco” i w końcu dom z tablicą ogłoszeniową reklamującą kapelę weselną. Zaraz obok tego domu mieści się w niskim, parterowym budyneczku przeznaczonym na działalność handlową (dwa lata temu był tam jeszcze sklep spożywczo-monopolowy) mieści się biuro Eurovii – firmy, która remontuje obecnie DK92. Dokładnie naprzeciwko niego znajduje się budka, w której można przebić sobie rejestrację (punkt ten nigdy nie jest otwarty – właściciele dla wygody zostawili numer telefonu, co oznacza, że mieszkają gdzieś w pobliżu). Dalej po stronie bloków stara tablica reklamująca firmę Campol produkującą odzież sportową (tablica stara, firma nie istnieje), następnie tablica reklamująca usługi związaną z autonaprawą (sprawdziłam, działa, mieści się na ulicy Krótkiej); noclegi „Ewa” – zielonkawy barak, który nie działa co najmniej od dwóch lat (nie ma tam nikogo, na banerze w głębi podwórka jest numer telefonu). Z danych KRS wynika, że ten motel, motel „Sen”, motel „Nad Potokiem” oraz „Alaska” to noclegownie, które przestały działać na terenie Torzymia. Następnie po prawej stronie ciągnie się te19 „Zamknęli. Nie mogę zrozumieć, bo wszystko normalnie prowadził, nie wiem, nie wiem czemu, wyprowadził się. Teraz do wynajęcia. Stoi to zarośnięte. No, jest do wynajęcia, no. Nie, nie mieli, nie rozumiem. Ktoś jak wynajmuje, to tak, ktoś, jak chce wynająć komuś mieszkanie, to nie doprowadza do takiej ruiny. Tam rośnie wszystko, porosło. No kto pójdzie na coś takiego? Na zachodzie to widzę, że jak ktoś chce sprzedać mieszkanie jakiekolwiek czy tam wynająć coś, no przecież to maluje się ściany, odnawia się tak, żeby się komuś spodobało. A tego nie rozumiem. Nie wiem, a wiem, że na kredyt był dom kupiony, bo to od sąsiada kupili, nie? Jak na kredyt kupili to muszą płacić te raty i tak. Nie wiem. Nie rozumiem. Czasami zajadą, skoszą, dalej wyjadą.” [Mieszkaniec Torzymia] 244 ren Lubuskiego Szpitala Specjalistycznego Pulmonologiczno-Kardiologicznego. Część nieruchomości jest na sprzedaż, a dwa budynki obecnie są w remoncie. Jeszcze przed szpitalem na skrzyżowaniu z ul. Piastowską (ulica, która właściwie jest leśną drogą prowadzącą aż do A2) widnieje tablica z ogłoszeniem o sprzedaży działki (także wypisana ręcznie). Naprzeciwko szpitala dwupiętrowy budynek z kiedyś działającym tam Night Clubem oraz Kebabem AS. Zaraz obok znajduje się coś, co jest reklamowane jako Autogiełda – to kawałek ogrodzonego podwórka, na którym stoją wraki samochodów. Teren jest pilnowany przez psa. Jeszcze nie udało mi się zauważyć, by ktokolwiek tam był – znowu strategia z numerem telefonu. Następnie nadal naprzeciwko szpitala apteka Ziko oraz noclegi „Prima” reklamowane jako tanie noclegi oraz Zimmer – na dwóch osobnych tablicach. Apteka ma także swoją reklamę 100 m dalej i wyjątkowo jest ona skierowana przodem do Świecka. Za apteką znajduje się tablica reklamowa wulkanizacji – prawdopodobnie istniała w miejscu, w którym teraz znajduje się Autogiełda. Kilka metrów dalej jest już budynek, w którym mieści się sklep z częściami samochodowymi, filia banku PKO, kantor wymiany walut, Lotto i czego wcześniej nie zauważyłam także solarium i motel „Miltex”. Przy stacji kolejowej jest drogowskaz na noclegi „Mira” (stary, zdecydowanie starszy niż napis na samym budynku „Miry”, który wznosi się na jego płaskim dachu). Stacja nie działa. Od strony peronów okna są zabite płytą OSB. Przed dworcem jest przystanek autobusowy – nie ma rozkładu jazdy. Nieco wcześniej stoi słup ogłoszeniowy, a na nim ogłoszenie o zumbie, która odbywa się we wtorki i piątki w gimnazjum (prowadzona przez trenerkę fitness), plakat reklamujący pracownie w TOK, które wystartowały od 22 września, tj. plastyczną dla dzieci i dorosłych, rzeźbiarską i fotograficzną, ogłoszenie o liceum dla dorosłych oraz szkoleniach zawodowych. [Fragment notatek terenowych autorstwa Agaty Stanisz, 24.09.2015] Pod koniec 2013 r., w konsekwencji wcześniejszej działalności gastronomicznej, jaka rozwinęła się dzięki budowie autostrady A2, generującej duże zapotrzebowanie na posiłki dla pracowników tej inwestycji, w Torzymiu powstała jedna z dynamiczniej rozwijających się rodzinnych firm „Swojska Chata Torzymiaka”. Jest to firma cateringowa, którą można określić jako jednocześnie lokalną 245 �i mobilną. Rodzina, która ją prowadzi działa w branży gastronomicznej od 20 lat. „Swojska Chata Torzymiaka” to minimalistycznie urządzona jadłodajnia znajdująca się przy DK92 w lokalu po zlikwidowanym sklepie, swojego czasu przejętym przez komornika. Firma nastawiona jest na wydawanie posiłków na wynos oraz obsługę stałych klientów – zarówno indywidualnych jak i zbiorowych. Prowadziłem motel, robię imprezy, plenerówki i obiady codziennie do ludzi, ale codziennie inny obiad, to nie jest restauracja! Mamy swoich klientów stałych. Mamy tanie obiady i dobre (…) wcześniej to prawie rok stało puste, a przede mną był tutaj sklep (…) wynajmowałem od komornika, jesteśmy w trakcie wykupu tego, bo komornik pozabierał wszystko (…) Pomysł się zrodził, jak się zaczęła budować autostrada, bo na początku karmiliśmy autostradę. Woziliśmy co dzień ponad 300 obiadów (…) Od Ośrodka Kultury mamy też imprezy plenerowe. Teraz będziemy karmić, bo to 25-lecie praw miejskich Torzymia. Jak oni mają jakieś imprezy to gotujemy dla nich. Teraz dwa plenery, jakieś inne rzeczy, się dogadujemy zawsze… Wszystko – stypy, wesela, urodziny, chrzciny. Najwięcej jest chrzcin i styp, i osiemnastek (…) Jak brałem tą budę, to przez pierwsze miesiące wkładałem swoje pieniądze, a później wystarczało na inwestycje z tych pieniędzy, co są tutaj. Jesteśmy znani w rejonie jako rodzina gotująca. Mam to z siostrą, moja druga siostra gotuje. Szybki rozwój firmy już w 2014 r. pozwolił jej właścicielom na poczynienie kolejnych inwestycji, m.in. organizację sezonowej kantyny w Ośrodku Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w położonym około 30 km od Torzymia Wędrzynie. Ośrodek ten przystosowany do ćwiczeń bojowych, m.in. na jego terenie znajdują się strzelnice do prowadzenia strzelań przez pododdziały czołgów i piechoty oraz inne rodzaje wojsk. Ciekawostką poligonu jest wybudowany w latach 70., jeden z największych w Europie, Centralny Ośrodek Zurbanizowany, na którym szkolą się jednostki z całej Polski oraz wojska państw NATO z prowadzenia walki w mieście. Od jutra wchodzimy na Węgrzyn jeszcze. Tam mamy kantynę, ale na zasadzie, że poszczególne pory roku mamy, gdzie są poligony. 1,2 tys. ludzi na poligonie i otwieramy kantynę – wchodzimy na 246 budynek na miesiąc czasu. Oni kończą, ja wyjeżdżam. W listopadzie przyjeżdża znowu 1,2 tys. osób i znowu pojawiam się z jedzeniem, towarem. Budynek, w którym znajduje się „Swojska Chata Torzymiaka” dała jej właścicielom możliwość podjęcia także innej działalności, a mianowicie wynajmu mieszkań: Ja nie jestem typowym motelem, mam takie pokoje, wolę nająć rodzinom. Mam spokój, nie interesują mnie codzienne zmiany pościeli. Na każdym segmencie mam rodzinę. Zrobiłem se czynszówkę. Mam 6 pokoi z kuchniami. Są 2 pokoje, aneks kuchenny i łazienka. Ogólnie na górze jest ponad 300 m. Jest 6 pomieszczeń wydzielonych plus korytarz. To będzie 50-parę metrów. Płaci się typowy czynsz. Nie daję internetu, ale prądu nie płacą. To na jednym liczniku, przecież nie będę ludzi obciążał. Prąd wcale nie jest drogi tutaj, nie ma jakichś tragicznych kosztów. Powodzenie firmy jest efektem kilku czynników. Poza lokalnym popytem na usługi cateringowe, który generuje obecność Obwodu Utrzymania Autostrady oraz cykliczny przepływ pracowników modernizujących okoliczną infrastrukturę drogową oraz zatrudnianych przy realizacji rozmaitych inwestycji budowalnych, jest to z pewnością przyjęcie odpowiedniej strategii marketingowej, a także umiejętność konstruktywnego wykorzystania lokalnych, w tym również rodzinnych, powiązań i uwarunkowań: Nie mam konkurencji. Ja nie mam restauracji, żebym się bał konkurencji! Do mnie przychodzą ludzie tego typu – codziennie zjeść obiady, wziąć obiady do domu. Opłacałoby się panu za 11 zł gotować obiad w domu? Przy 2 osobach się w ogóle nie opłaca. Przy 3-4 już kalkulacja jest taka na plus, ale przy 2 osobach nie ma opcji, żeby pan ugotował za 22 zł (…) Wie pan jak zdobywaliśmy klienta? Na dzień przed otwarciem firmy nakazałem nagotować różnego typu jedzenia, położyć na tacy i pojechałem po firmach. Poznań do mnie dzwoni codziennie, zabezpieczenie autostrady ma połączenie przez Poznań i oni zamawiają. 2010, kwiecień, się zaczęło kręcić. Było dużo, ponad 300 obiadów dziennie. Teraz mieliśmy propozycję karmienia szpitala w Torzymiu, ale zepsulibyśmy sobie markę. Tam jest stawka żywieniowa dziennie 10,50 zł, to są pieniądze, za które można sobie zepsuć opinię, a nie wykarmić 247 �ludzi. Jakieś minimum trzeba dać ludziom, my nie karmimy chałą. Normalnie mięsa kupujemy, mamy masarnie swoje z poznańskiego, lubuskiego. Codziennie porównujemy ceny. Skoro mamy tanie jedzenie muszę kupić tani towar. Mamy swoje babcie, które mają swoje ogródki, dla nas prowadzą. Do szczególnych powiązań lokalnych, które współdecydują o sprawnym funkcjonowaniu „Swojskiej Chaty Torzymiaka” są, wieloletnie z resztą, relacje jej właściciela z najbardziej reprezentatywnym dla miasteczka innym rodzinnym przedsiębiorstwem jakim jest Zajazd „Chrobry”. Byłem przez 12 lat kierownikiem w „Zajeździe”. Wszyscy się znali. Droga nas przyciągła. Robiliśmy zawsze. W czasie budowy autostrady karmiłem pod szyldem Zajazd „Chrobry”. Jakaś współpraca mnie interesuje. Jak mam problemy, to jadę do niego, on ma, to jedzie do mnie. Nie jesteśmy konkurencją dla siebie żadną. Ja mam inny sposób karmienia ludzi, ja mam tanie jedzenie, dla klienta z Torzymia. Teraz przykładowo spodziewam się dużego ruchu. Żeby zabezpieczyć się w masę targową pojechałem do „Chrobrego”, żeby mnie eksponował. Właśnie mam 1000 żołnierzy – dużo napoi, dużo wszystkiego. Dużo pieniędzy bym musiał w towar wsadzić. Wolę przez miesiąc wziąć sobie termin. On ma swoje hurtownie, jadę do niego, dogaduję się na termin i on zarabia i ja zarabiam. Przykładem innej działalności gospodarczej, także prowadzonej od 20 lat, jest największy w Torzymiu skup grzybów. Powodzenie tej działalności jest oczywiście rezultatem bliskości miasteczka względem bogatych w runo leśne terenów. Jej fluktuacje są determinowane nie tylko corocznymi zmiennymi i nigdy do końca przewidywalnymi warunkami atmosferycznymi, lecz także obowiązującymi w Polsce zasadami gospodarowania zasobami leśnymi20. Niemniej profil tej działalności można powiązać z jej komunikacyjnym i przygranicznym usytuowaniem. 20 Przykładowo systematyczna wycinka pewnych fragmentów lasu w celu pozyskania drewna na sprzedaż w dużej mierze wpłynęła na nieopłacalność zbieractwa i następnie skupu jagód leśnych. Ich pozyskiwanie oczywiście nadal się odbywa, ale raczej w niewielkim zakresie, najczęściej indywidualnym. 248 Ja skupuję od 1997 r. Jak się zaczęło? Taki pan, ja chodziłem po drodze i zbierałem grzyby, no i taki pan mnie namawiał do skupywania tych grzybów. Chodził tu za mną, chodził… Ja nie chciałem – żona mnie namówiła i żeśmy spróbowali tych skupywanych grzybów. No, na początku to wiadomo było to takie słabe skupywanie. Co ja tu będę ukrywał – początki były ciężkie. Ja tu przez trzy lata czy cztery… to faktycznie to była zabawa! Chodziłem do lasu zbierałem, sprzedawałem, coś tam zabierali… a później przyszedł taki okres lepszy. Poznałem… ściągnął mnie taki pan, co miał firmę tutaj koło Krosna [Odrzańskiego]. On taki pan, on wywoził te grzyby on z Niemiec, w Niemczech mieszka i on tam mnie ściągnął i tam parę lat do niego woziłem. Tutaj on miał chłodnię i on z chłodni zabierał i woził do Niemiec i on też tam sobie koszyczkował i tak to się zaczęło. No i później, i później tutaj zapoznawałem firmy i woziłem gdzieś dalej. Firma zajmuje się przede wszystkim eksportem grzybów do Niemiec. Innymi słowy produkt lokalny zyskuje na mobilności dzięki przyjętej strategii sprzedażowej: Wszystkie kurki idą na eksport do Niemiec, bo ja wywożę do firmy. Firma ode mnie odbiera i eksportuje grzyby. To idzie na eksport, borowik też idzie do Niemiec na eksport. Jedyny co zostaje na naszym rynku to jest podgrzybek. To jest wszystko na susz, bo z tego nic nie można zrobić, ewentualnie co jeszcze to krajanki mrożą. To odbiera jakiś pan ode mnie, to tylko robię mu przysługę, bo skupuje, bo to rynek krajowy. Ja zajmuję się kurką i borowikiem. Potem to tam do sklepów idzie (…) mają dużo zamówień do Kauflandu, chyba. No i jeszcze tam rozwożą na takie tam różne stoiska, bazary w Niemczech. Skup ten nie jest jedynym funkcjonującym w Torzymiu. W czasie, gdy realizowaliśmy badania, obok niego funkcjonowały co najmniej dwa inne, choć o mniejszym znaczeniu i prowadzone raczej doraźnie. Istotnym jest natomiast, że wszystkie one sezonowo zasilają budżety domowe wielu mieszkańców gminy. Właściwie, to każdy dorabia jak jest tylko wysyp grzyba. Najwięcej korzystają z tego ci co nie mają stałej pracy. Emeryci dorabiają też, renciści… Każdy kto chce i jeśli tylko potrafi zbierać grzyby – dzieci nawet, no młodzież powiedzmy (…) Oni zbierają z tej stro- 249 �ny autostrady i z tamtej. Każdy ma swoje miejsce, każdy gdzieś tam wie, gdzie pójść, gdzie coś znaleźć. Nie trzeba daleko chodzić na grzyby, wystarczy tu na górkę pójść. Jak jest tak zwany wysyp to one są wszędzie, nie? Status lokalnych przedsiębiorstw w Torzymiu, najczęściej jednoosobowych działalności gospodarczych oraz niewielkich firm rodzinnych, zależy nie tylko od uwarunkowań strukturalnych i przestrzennych, lecz także od czynników zupełnie subiektywnych, związanych z życiem osobistym prowadzących ich osób. Uwarunkowania strukturalne odnoszą się do poziomu rozwoju ekonomicznego zarówno ogólnopolskiego, regionalnego jak i lokalnego, struktury sektorowej gospodarki, dynamiki działalności produkcyjnej i usługowej, wielkości i struktury szeroko rozumianego eksportu, struktury sektorowej pracujących oraz struktury zamieszkania ludności (Adamczyk-Łojewska 2003). Biznesy zawsze są uzależnione od polityki gospodarczej oraz socjalnej państwa, i w naszym przypadku należy je rozpatrywać w kontekście przydrożności. Jednakże zanikanie starych, pojawianie się nowych oraz trwanie już od dawana funkcjonujących biznesów nie znajduje się pod jednoznacznym wpływem ani budowy autostrady A2, ani też samej DK92. Uważamy, że to raczej interrelacja między tymi drogami oraz lokalne realizacje „małych modernizacji” decydują dziś o specyficznym profilu działalności gospodarczych w Torzymiu, w tym o procesach ich nieustannego transformowania. Najlepszym przykładem bezpośredniego wpływu „małych modernizacji” na zanikanie miejscowych mikroprzedsiębiorstw są remonty dróg, w tym przede wszystkim drogi wojewódzkiej nr 138 oraz drogi krajowej nr 92. Remont pierwszej z nich jest konsekwencją budowy autostrady A2 wraz z torzymskim węzłem. Zrealizowano go w 2013 r. dzięki dofinansowaniu w ramach Lubuskiego Regionalnego Programu Operacyjnego. Była to inwestycja mająca na celu usprawnienie połączenia tej części województwa lubuskiego z autostradą A2 (Tramaś-Zielińska 2012). W opisie projektu przebudowy DW 138 na odcinku obejmującym Torzym podkreślono, iż dla tego miasta jest to inwestycja, „która leży w szeroko pojętym interesie mieszkańców regionu, przedsiębiorców, turystów, w tym 250 głównie podróżujących, którzy korzystać będą z nowo zbudowanego węzła autostrady A2”21. Niemniej, w skutek samego remontu swoją działalność zakończyła większość niewielkich sklepów zlokalizowanych właśnie przy tej drodze. Ich upadłość zbiegła się też z otwarciem marketu Dino: Tamte sklepy co tam były poupadały, to ze względu na remont drogi, który się ciągnął przez dwa lata, przecież też było głośno w telewizji, tam zamknęły się dwa sklepy. Spożywcze dwa sklepy, odzieżowe, nie? To ze względu na remont drogi, który się przeciągnął dwa lata, bo firma wzięła pieniądze i bankrutowała. Potem kogoś tam szukali odpowiedzialnego. Zanim znaleźli, zanim tego… to upadły. [Mieszkanka Torzymia] Z drugiej strony jeden z naszych rozmówców twierdził: Nie słuchajcie tych zwykłych ludzi! Oni głupoty gadają, ci kurwa, co nic nie robią i tylko narzekają na wszystko. Jak były drogi do dupy, to narzekali. Jak się teraz robi, też narzekają. No i kiedyś to trzeba było zrobić. Tutaj z 500 metrów od tej krzyżówki do autostrady był remont. Trwał gdzieś ponad pół roku, prawie rok, pół kilometra. Narzekali, a teraz droga elegancko zrobiona. Nie ma co, bardzo dobrze, że robią. Ci narzekają, co przedtem mówili – dziury, chaty im się trzęsły, lokale im pękały. Rozumiesz, ci narzekają teraz, że są utrudnienia. I oni zawsze będą narzekać. I później też będą narzekać, bo oni zawsze będą narzekać. A robią też korzyść dla nas. [Przedsiębiorca z Torzymia] W oczach mieszkańców Torzymia, zwłaszcza drobnych przedsiębiorców, podobne konsekwencje miała modernizacja DK92 realizowana w latach 2014-2015. I tak właścicielka niewielkiego lumpeksu zlokalizowanego przy tej drodze, w pobliżu Urzędu Gminy, twierdziła, że: 21 Przebudowa drogi woj. nr 138 (relacji od drogi krajowej nr 29 do m. Debrznica) stano‑ wiącej dojazd do węzła autostrady A2 w m. Torzym, www.zdw.zgora.pl/PL/28/264/ Przebudowa_drogi_woj__nr_138__relacji_od_drogi_krajowej_nr_29_do_m__Debrznica__-_stanowiacej_dojazd_do_wezla_autostrady_A-2_w_m__Torzym/k/ (data dostępu 20.05.2017) oraz www.lubuskie.pl/uploads/pliki/Biuro_prasowe/Prezentacja_podpisanie%20decyzji%20z%20dzia%C5%82ania%201%201.pdf (data dostępu 20.05.2017). 251 �Interes idzie tak sobie. Jestem w stanie go utrzymać, ale zazwyczaj wychodzę na zero lub delikatnie ponad zero. Ten biznes jest niestabilny – raz idzie, a raz nie i nie potrafię stwierdzić czym jest to powodowane. Na pewno remont 92 dał się we znaki, podobnie jak pozostałym sklepom tutaj w tym miejscu, ponieważ Eurovia nie zrobiła nam wjazdu. Wszystkie odnotowałyśmy znaczący spadek obrotów. Nieraz mi mówiły koleżanki, że „ja bym do ciebie przyjechała, ale jak pomyślę, że ja mam tam jechać...” Panie prowadzące w tym miejscu biznesy ponoć próbowały wywalczyć zjazd, chodziły do Urzędu Gminy, ale bez skutku. Trzepie mnie, jak pomyślę o tym, że będzie znowu remont ze względu na konieczność położenia nawierzchni raz jeszcze. O wpływie remontu na obroty opowiadała również właścicielka jednego z jeszcze działających się w Torzymiu sklepików wielobranżowych. Sklep zlokalizowany jest w newralgicznym miejscu – na skrzyżowaniu DW 138 z DK92, naprzeciwko Zajazdu „Chrobry”. Remont starej dwójki znacząco utrudniał możliwość parkowania przed sklepem, eliminując tym samym zmotoryzowanych klientów. Z tego co wiem to tu przerobią drogę tutaj i stracę na tym, bo nie będę miała przejazdu, tylko będzie parking na 4 samochody. Nawet już tak miejscowi nie będą tak zajeżdżać, bo po prostu wiadomo jak każdy dzisiaj, jakie jest tempo życia – wszyscy się spieszą, gdzie nie wiadomo dokąd, więc jeżeli on wjedzie i będzie musiał cofnąć i później stać na skrzyżowaniu, czy ogólnie na rondzie to już… już nie mam klientów samochodowych, bo oni sobie najzwyczajniej w świecie pojadą gdzie indziej, nie? [Właścicielka sklepu wielobranżowego w Torzymiu] Powodzenie tego niewielkiego przedsiębiorstwa należy rozpatrywać w kontekście jego lokalizacji, ponieważ to ona zapewnia mu klientów, spośród których większość to przepływający DK92 pasażerowie emigranckich busów. Z pewnością miejsce to zaspokaja potrzeby zarówno miejscowych jak i przejeżdżających. Sklep oferuje nie tylko artykuły spożywcze, prasę, wyroby tytoniowe czy alkohol, ale także chemię, karmy dla zwierząt i drobne przedmioty, tak jak gumki do włosów, rajstopy, biżuteria czy akcesoria wędkarskie. 252 No, jeden sklep jest jedynie koło „Chrobrego”, tam na tej dużej krzyżówce. Tam może trochę więcej ludzi przychodzi. Utrzymuje się dlatego, że busy i do sklepiku. [Mieszkaniec Torzymia] Proces wycofywania się z rynku lokalnych sklepów, zwłaszcza spożywczych, postępował systematycznie od roku 2013 i należy go wiązać z pojawieniem się w Torzymiu popularnych w całym kraju dyskontów, takich jak Dino oraz Biedronka: W 2013 r. zaczęło się budować się Dino. Przed Dino prosperowały wszystkie sklepy, tzn. tam ABC na górze, tutaj gdzie teraz jest biuro Eurovii też był sklep. Tutaj, niżej trzy sklepy były. Ta Chata Polska była, Pestka i taki jeszcze spożywczy tu, 200 metrów stąd. No i ten, wszystko pięknie prosperowało. Powstało Dino, przez 3 miesiące, w czerwcu otworzyli, no i pierwszy kto był? To była pani Maria, już zamknęła, bo ludzie po prostu zaczęli… i tak powoli, powoli. No, chyba najdłużej, do sierpnia wytrzymał ten, ten… No, także wszystko, wszystko… No Biedronka to już chyba, Biedronka to tylko, już chyba nie tego, bo już pozamykali wszyscy się. Przed Biedronką zamknęli się wszyscy. [Właściciel jednego z moteli w Torzymiu] Niemniej z perspektywy rynku pracy dyskonty te zapewniają zatrudnienie większej liczbie mieszkańców: Te duże sklepy przyczyniły się do upadku tych mniejszych, ale powiem szczerze… te sklepy mniejsze opierały się na interesach rodzinnych, sporadycznie kogoś tam zatrudniono. Jak w Torzymiu była raz ta Pestka, no to Pestka była zatrudniała trochę więcej. Później był tutaj jeden sklep, tutaj drugi. Gdzie tu jeszcze jakieś były, co upadły? Tam dwa upadły spożywcze, to cztery. No to w sumie po ile w tych sklepach pracowało? Po 3 osoby? W Dino pracuje 21 osób, czy 22, to ogólnie, globalnie biorąc, no to mi się wydaje, że Dino zatrudnia więcej ludzi. Biedronka też na pewno ze dwadzieścia parę osób. 40 osób zatrudnionych! A te sklepiki co prowadziły małą działalność, no nie? Zatrudniały tyle po 3 osoby, no w każdym sklepie było po 3 osoby, no 4, czy 5 sklepów upadło to jest 15 osób, a często się odbywało, że wszyscy z rodziny, tata czy tam brat, czy siostra, czy jakieś kuzynka… [Mieszkaniec Torzymia] 253 �Do najbardziej charakterystycznych przedsiębiorstw dla przydrożnego i tranzytowego Torzymia należą te, które działają w branży hotelarsko-gastronomicznej. Są to przedsiębiorstwa, których biografie sięgają pierwszych lat po transformacji ustrojowej, i które przeszły do lat obecnych wiele przemian, będących wyrazem umiejętności dostosowywania się do zewnętrznych warunków gospodarczych i infrastrukturalnych (ogólnokrajowych oraz globalnych), dynamicznie przekształcającego się kontekstu lokalnego oraz nieprzewidywalnych sytuacji i wydarzeń, jakie niesie ze sobą codzienne życie osobiste. Torzym wraz z jego motelami, hotelami i pensjonatami wyróżnia się na tle innych miejscowości, które obserwowaliśmy w trakcie prowadzonych przez nas badań. Funkcjonowanie tych lokalnych, mniej lub bardziej prężnych biznesów, możliwe jest naszym zdaniem dzięki geopolitycznemu usytuowaniu Torzymia – blisko granicy polsko-niemieckiej w miejscu, w którym jadąc zwłaszcza z kierunku wschodniego po prostu wypada się zatrzymać. Ta znakomita, z punktu widzenia omawianej branży, lokalizacja została wzmocniona budową autostrady A2 wraz ze zjazdem usytuowanym około 1 kilometra od centrum miasteczka. No jest to połowa drogi z Rosji czy tam z Białorusi, ze wschodu aż po Anglię. I to jest właściwie Torzym. A tam jest drożej, nie? W Niemczech właściwie nie ma hoteli przy autostradzie, nie? A tutaj zawsze można zjechać. [Właściciel jednego z moteli w Torzymiu] Od blisko 20 lat w torzymski krajobraz wpisuje się Zajazd „Chrobry” – przydrożny kompleks zlokalizowany na skrzyżowaniu DK92 i DW 138 dziś prowadzącej do węzła autostradowego. Na Zajazd składa się motel, restauracja, bar, kantor, sklep monopolowy oraz parking. Jego szczególność spoczywa w jego niepowtarzalnej zamkowej stylistyce. Estetyka obiektów tworzących kompleks jest trudna do opisania i co najwyżej można ją podsumować jako „historyzującą”, napęczniałą i obfitą w detal. Wszystkie zabudowania są wzniesione z pustaków i gazobetonu. Całość obłożona została kamieniem (od zwykłych kamieni po piaskowiec), drewnem, korkiem oraz różnie potraktowanym tynkiem. Innymi słowy, jest to swoistego rodzaju zamczysko ozdobione miniaturowymi wieżyczkami, 254 okienkami, balkonikami, w restauracji zaś głowami martwych zwierząt, wypchanymi ptakami, świstakami z toporami, przeszkleniami, lustrami oraz ciężkimi stołami i ławami. Także motelowe pokoje mają swój charakter, a ich styl jest konsekwencją tego zewnętrznego, wobec czego zajazdowe pokoje są komnatami. Ich ściany najczęściej są wytapetowane, lampy to mosiężne kinkiety, łoża często okazują się zbite z różnych fragmentów mebli, na podłogach znajdują się kafelki – różne, od glazury po gres stylizowany na kamień, leżą na nich tureckie dywany. Dolne części ścian to otynkowane kompozycje, górne zdobią reprodukcje, często o tematyce historycznej. Skąd pomysł na Chrobrego? Troszkę chciałem podkreślić polskość, że Chrobry tutaj był, bo powiem, że jestem trochę takim patriotą. Jak w tych latach 90. wszyscy, wszyscy… imbiss, pub… w ogóle polskich nazw nie było. I każdy jeden, te imbissy… Ja do imbissu nigdy nie zajechałem, nie? Mamy swoje polskie nazwy – bary, restauracje, gospody, zajazdy! A nie jakieś tam robić jaja. W latach 90., to chyba co drugi był imbiss. A ja może tak na przekór zrobiłem, żeby podkreślić, że to jest zajazd, Polska, Chrobry. Chrobry aż pod Łabę doszedł. No, może takie trochę chciałem… patriotyzm, no! I m.in. dla ojca swojego, który zawsze mówił, że Niemcy tu przyjdą, bo to niemieckie ziemie. Ja mówię: „Tato, jak niemieckie, jak polskie, ty historii nie znasz. Tu był Chrobry”. Historia Zajazdu „Chrobry” jest przykładem biznesu wpisującego się w krajobraz potransformacyjnego kapitalizmu w Polsce. Wprowadzenie wolnorynkowego systemu gospodarczego niemalże natychmiast zaowocowało spektakularnym rozwojem, wręcz eksplozją przedsiębiorczości, co przejawiało się m.in. w dużej liczbie nowo tworzonych mikroprzedsiębiorstw. Choć sam Zajazd zaczął funkcjonować w Torzymiu dopiero w połowie lat 90., to jego genezy można poszukiwać wcześniej, w latach 80., kiedy to jego założyciel podejmował się pierwszych działań biznesowych: W 1994 otworzyłem. Tu była Spółdzielnia Kółek Rolniczych i tutaj była wulkanizacja, takie kiedyś ciągniki robili, takie usługi. I ja to kupiłem i to zmieniłem. Zrobiłem zmianę sposobu użytkowania i to jest właściwie przebudowane wszystko. No i dobudowane – cały czas coś dobudowuje, na okrągło przez te 20 lat. Skąd się wziął 255 �pomysł? Kiedyś do Berlina jeździłem w latach 80., przed otwarciem granicy jeszcze. I taki pomysł się narodził w Niemczech właściwie. Głupio się zaczęło, przypadek. Przyczepa gastronomiczna była tam i tam z kolegą chcieliśmy tę przyczepę kupić i wpadł na pomysł, bo przyczepa była bardzo tania. I co zrobimy w tej przyczepie? No, otworzymy gastronomię. No, w końcu żeśmy tej przyczepy nie kupili, ale gastronomię żeśmy otworzyli. Na Świecku żeśmy otworzyli. My żeśmy otworzyli w 89., zaraz po Okrągłym Stole, jak można było, ja wiem, może miesiąc dwa po Okrągłym Stole żeśmy otworzyli. Dosłownie! Jak można było tylko otwierać. No i wszyscy jechali wtedy na ten zachód, to my byliśmy przy granicy na Świecku, to tam żeśmy sprzedawali tego tonami. Pierwsi byliśmy na trasie, no i całą dobę czynny był. To były najlepsze czasy. Pieniądze się zarabiało – bardzo dużo. To był złoty interes. No i inwestowałem, nie? Ale tam nigdy nie składałem pieniędzy na książeczkę, nawet nie mam konta. Ciągle inwestuję, także… Ja nie mam nawet karty kredytowej, tylko gotówka wchodzi w grę. Tylko gotówka. Nie mam żadnych oszczędności, cały czas wydaje, buduję, coś robię. Mnie się pieniądze nie trzymają, ja nigdy nie miałem oszczędności. Ja nie umiem oszczędzać, może tak bym powiedział. Kupuję, robię coś, wydaję, inwestuję. Lubię inwestować, o tak bym powiedział. Mam jeszcze hotel w Sulęcinie, mam tu pałac w Garbiczu, mam masarnię w Krośnie. O takie! Duża firma! Duża firma, moim zdaniem duża. Syn prowadzi masarnię w Krośnie. Żona prowadzi hotel w Sulęcinie i ja tutaj prowadzę. Przedsiębiorstwo jest zarządzane tak, by efektywnie odpowiadać na tranzytowy i przygraniczny charakter Torzymia, zwłaszcza zaś na zmieniający się wciąż profil przepływających przez Zajazd „Chrobry” ludzi. Dawniej byli to biznesmeni podróżujący w interesach na zachód, niemieccy turyści, wycieczki autokarowe. Dziś są to przede wszystkim emigranci zarobkowi, niewielkie wycieczki traktujące zajazdowy motel jako bazę wypadową do Berlina, klienci lokalni, organizujący w restauracji uroczystości rodzinne czy firmy nastawione na imprezy integracyjne. Odpowiedzią na te zmiany są nowe pozycje w menu, np. wprowadzenie do menu bardziej wykwintnych polędwiczek z kurkami, steku wołowego, czy nie do końca pasującego do reszty dań spaghetti, przeznaczonego 256 dla zatrzymujących się w Zajeździe szkolnych wycieczek. To także wygospodarowanie specjalnego pomieszczenia w restauracji dla dzieci, dzięki czemu zyskuje ona klientów weekendowych w postaci miejscowych rodzin. Było to także poszerzenie oferty całego kompleksu o całodobowy sklep monopolowy, kantor wymiany walut, smażalnię kurczaków czy bar z fast-foodowymi daniami, takimi jak zapiekanki czy pizza. W Torzymiu nie ma miejsc, do których można byłoby się udać w niedzielę na lody. Zaczęli przychodzić do Zajazdu. Ponadto w Zajeździe organizowane są komunie. W tym roku na raz odbywały się trzy. Dwie na dole i jedna na górze. [Menedżerka restauracji w Zajeździe Chrobry] W samej restauracji funkcjonują cztery zmiany. W czasie jednej pracuje 4-5 kelnerek (w tym jedna z nich zajmuje się barem), kierowniczka zmiany oraz dwóch ochroniarzy. W kuchni pracują: szefowa kuchni, która zajmuje się przygotowywaniem większości potraw (robi zupy, przygotowuje mięsa, przyprawia etc.), pani patelniowa, która smaży, pani surówkowa, która zajmuje się nakładaniem surówek i robi sałatki, pani okienkowa, która wydaje gotowe jedzenie, pomoc kuchenna (pomaga przy wszystkim) oraz pani na zmywaku. W czasie imprez zorganizowanych zatrudniane są dodatkowe kucharki i kelnerki, i są to zazwyczaj licealistki bądź studentki. Dodatkowo w restauracji zatrudniony jest mężczyzna, który od 9 lat codziennie zajmuje się przygotowywaniem potraw mącznych – robi pierogi, makaron, kopytka, kluski śląskie. Tygodniowo produkuje około 300 kilogramów tych produktów. Pracownik ten dodatkowo produkuje pierogi sprzedawane później w zajazdowym sklepie w Sulęcinie, a także w okresie bożonarodzeniowym na specjalne zamówienie wracających do domów emigrantów zarobkowych. Większość półproduktów, z których komponowane są potrawy serwowane w Zajeździe są pozyskiwane lokalnie: Zupy i w ogóle wszystko robione jest z produktów własnej produkcji – mięso, warzywa, zioła, ryby… Grzyby kupowane są w miejscowych skupach, szczaw zbierany jest na okolicznych łąkach – tym 257 �szczawiem dorabiają sobie kucharki, które zbierają go i potem wekują. Szczawiową wszyscy się zajadają, nigdzie przy 92 nie da się zjeść zupy szczawiowej, zwłaszcza z takiego szczawiu, z pokrojonego, a nie zmielonego, który można kupić w zamrożonej formie. Nad smakiem potraw czuwa szef, który zawsze mówi, że wszystko ma smakować, tak żeby jemu smakowało. Szef uwielbia gotować i mimo iż może stołować się w swojej restauracji, to gotuje także w domu. Jest bardzo wyczulony na tym punkcie – ma być tak jak zawsze, potrawy o innych, przekombinowanych smakach nie przejdą. Nie przyprawia się ich jakimiś wymysłami, podstawą jest sól i pieprz, nie używa się żadnych rosołków czy warzywek. [Menedżerka restauracji w Zajeździe „Chrobry”] Zajazd czynny jest 24 h („ja nawet klucza nie mam do Zajazdu, nie ma go”), także w czasie świąt religijnych oraz narodowych. Wówczas Zajazdem zajmują się pracownicy-ochotnicy. Przepływ klientów jest mniejszy i zmienia się ich profil, np. w czasie pasterki do Zajazdu przychodzi młodzież, studenci, którzy „chcą ze sobą pobyć”. Kelnerki twierdzą, że w dniu tym na skrzyżowaniu DK92 i DW 138 ludzie się rozdzielają – część udaje się do kościoła, a część idzie do Zajazdu. W pozostałe święta w Zajeździe zjawiają się głównie rodziny, w tym także niemieckie. „W ogóle Niemcy, to w większości stali klienci, którzy uwielbiają Zajazd – są zachwyceni wystrojem, mięsem, no i oczywiście cenami. Taka rodzina jest w stanie się najeść za 50 euro. Ci klienci siedzą w Zajeździe dłużej z 2-3 godziny.” Konsekwencje budowy autostrady A2 oraz węzła w Torzymiu są przez prowadzących to przedsiębiorstwo rozpatrywane pozytywnie. Sam proces budowy zasilał jego budżet dodatkowymi klientami w postaci pracowników firm budowlanych, którzy nocowali w motelu i korzystali z oferty cateringowej restauracji. Perspektywa zaś budowy parku rozrywki w Kownatach, położonych 4 km od Zajazdu „Chrobry” oraz pojawienia się nowych, zagranicznych klientów generują plany dalszej rozbudowy i zmian. I tak planowany jest choćby zakup kolejnego budynku i przeznaczenie go na hotel: 258 Powinno się też pójść w kierunku klientów, którzy zatrzymują się tu na dłużej, bo często mają pretensje, że warunki są takie, a nie inne. Tymczasem jest to zajazd, miejsce przeznaczone do tego żeby zjeść, wymyć się, przespać i pojechać dalej – stąd nie ma lodówek, czajników, biurek, szaf. [Menedżerka restauracji w Zajeździe „Chrobry”] Motelem, którego początki także sięgają lat potransformacyjnych jest Motel „U Sosny”. Przedsiębiorstwo to, podobnie jak Zajazd „Chrobry” jest biznesem rodzinnym. Przez ostatnie lata borykało się z licznymi problemami, by w końcu dzięki wymianie pokoleniowej oraz przyjęciu nowoczesnej strategii marketingowej, podnieść się ze stanu niemal upadłości. „U Sosny” mieści się około pół kilometra od DK92, przy ulicy Krośnieńskiej, w lesie, blisko Jeziora Ilno, właściwie już prawie na obrzeżach Torzymia. Na stronie internetowej tego lokalu można przeczytać: „Motel położony jest w otulinie lasów sosnowo-swierkowych nad rozlewiskiem bobrowym, przy trasie A2 w miejscowości Torzym, 30 km od przejścia granicznego w Świecku. Dogodna lokalizacja, łatwy dojazd z autostrady A2 i drogi E92 dają możliwość szybkiej komunikacji w celach rekreacyjno-turystycznych i biznesowych. Dbamy o satysfakcję gości zgodnie z dewizą najwyższa jakość za optymalną cenę. U nas się wyśpisz!!! Spokojne otoczenie, czyste sanatoryjne powietrze, czysta woda, śpiew ptaków, ograniczony ruch gwarantuje spokojny, głęboki SEN”22. Nowa strategia, to przede wszystkim przeprowadzenie remontu w motelu i podwyższenie jego standardu, który odpowiada oczekiwaniom klientów, zarówno polskim, jak i zagranicznym. Standard jest bliski hotelowemu, o czym świadczą bardzo dobre opinie wystawiane motelowi na licznych portalach turystycznych. Klienci prócz komentarzy dotyczących stosunku ceny do jakości motelu 22 Podobna informacja dostępna jest również w języku niemieckim, angielskim oraz rosyjskim, np. „Motel ‘u Sosny’ it is located next to the highway A2 in the small beautiful town called Torzym, 30 km far away from the Polish-German border Świecko. A convenient location and nice surroundings gives a lot possibilities for the good rest before further way to explore Poland. We organize banquettes, weddings, reception for groups about 80 people. We offer you monitored parking lot, Internet hot-spot – free of charge”. Zob. www.usosny.republika.pl/index.html (data dostępu 20.05.2017). 259 �czy wielojęzyczności obsługi, często poruszają kwestię jego dogodnej lokalizacji: Motel u Sosny w Torzymiu to świetna baza wypadowa na jednodniowe dniowe podróże do Poczdamu, Berlina, a także na tzw. Ostwall czyli zespół fortyfikacji wojskowuych zbudowanych przez Hitlera tuż przed wybuchem II wojny światowej, które znajdują się obecnie po polskiej stronie granicy... [Opinia polskiego klienta na booking.com] Blisko 92. Doskonałe miejsce na nocleg podczas wyprawy do Niemiec. [Opinia polskiego klienta na booking.com] Bardzo dobra lokalizacja motelu – niedaleko autostrady na trasie do Niemiec. [Opinia polskiego klienta na booking.com] Firma zaczęła być obecna na portalach turystycznych, takich jak Booking.com, Trivago, Tripadvisor, Eturysta, Holidaycheck, E-turysta, ViaMichelin, Resporti w roku 2013, co także należy uznać za element nowej strategii. Motel obsługuje przede wszystkim klientów zbiorowych, a także nastawiony jest na organizację imprez czy to rodzinnych czy firmowych. W odróżnieniu od wielu innych naszych rozmówców, w tym także działających w branży hotelarskiej23, prowadzący Motel „U Sosny” kładą nacisk na reklamę i działania marketingowe. Torzym jest miejscowością, w której masowo nocują wycieczki zza wschodniej granicy, zwłaszcza z Mińska i Moskwy, to ostatnia taka miejscowość przed granicą... wiadomo ceny. Jesteśmy proaktywni – dziś trzeba się starać, trzeba jeździć po targach (np. do Berlina) i się pokazywać. [Obecny współwłaściciel Motelu „U Sosny”] Dajemy sobie radę, bo dostosowujemy się do zmian – zmienia się klient, zmieniają się oczekiwania. Remontujemy się. Kiedyś „U Sosny” było cało w drewnie – już śmierdziało, nie dało się w tym mieszkać. My i mąż starej daty, więc tak to wyglądało. Przyszli mło23 Wielokrotnie spotkaliśmy się z opinią lokalnych przedsiębiorców, nie tylko z Torzymia, że nie potrzebują reklamy, ponieważ najskuteczniejsza bywa tzw. poczta pantoflowa: „Poczta pantoflowa i to jest najlepsze. Ja stoję 20 lat, już mnie znają” [właściciel jednego z moteli w Torzymiu]. 260 dzi, przywieźli kapitał z zagranicy, to zmieniają. Trzeba cały czas dbać, cały czas pracować. Dzisiaj np. „U Sosny” odbywa się impreza na 50 osób. [Małżonka założyciela Motelu „U Sosny”] Z problemami wygenerowanymi m.in. budową autostrady A2 boryka się Hotel i Restauracja „Paradise” mieszczący się przy DK92 przy wjeździe do Torzymia od strony Świebodzina. Firma powstała w 1993 r. i obecnie jest spółką cywilną tworzoną przez trzech wspólników. „Paradise” pod względem architektonicznym, wystroju wnętrz oraz oferty gastronomicznej nie wyróżnia się niczym szczególnym. To typowy przydrożny hotel i restauracja o estetyce, która mimo przedsiębranych remontów i zmian nadal przywołuje wczesne lata 90. Proces transformacji hotelu to zmiany zachodzące w jego ofercie i jest wyrazem prób adaptacji działalności do potrzeb potencjalnych, dziś nie do końca zdefiniowanych, klientów (np. dostęp do Wi-Fi, kort tenisowy, boisko do siatkówki, grill, oczko wodne z fontanną). Hotel reklamuje się poprzez stronę internetową i portale turystyczne. Dystrybuuje również ulotki reklamowe oraz prezentuje się na przydrożnych banerach i bilbordach, których obecność odnotowaliśmy zarówno przy DK92 jak i np. w Sulęcinie. Obecnie nastawia się na każdego klienta i trudno mówić o jego specjalizacji bowiem obsługuje zarówno imprezy rodzinne (wesela, śluby cywilne, jubileusze, chrzciny, komunie, wieczory kawalerskie i panieńskie), szkolne (studniówki, zjazdy klasowe), wycieczki (zwłaszcza te, które traktują Torzym jako miejsce wypadowe do Brandenburgii czyli zwiedzające Tropical Island oraz Berlin), jak i konferencje, spotkania biznesowe, integracyjne oraz inne imprezy firmowe (od imprez bankierów po spotkania kółek myśliwskich). W ciągu ostatnich czterech lat hotel stał się przyjazny także dla zwierząt. Ponadto w hotelu nierzadko odbywają się spotkania handlowo-targowe w rodzaju sprzedaży pościeli czy garnków za nierynkowe ceny. Od kilku lat, zwłaszcza od końca 2011 r., kiedy oddano do użytku nowy odcinek autostrady „stacza się po równi pochyłej – z roku na rok spadają obroty, właściwie hotel utrzymuje się na styk”. Spółki nie stać na kredyty, jeszcze się utrzymuje, ale nie jest w stanie inwestować. Ostatnie, sprzed kilku lat jakieś innowacje w stylu 261 �kort tenisowy, stawek, grill nawet, zostały sfinansowane z grantów. Klientów jest coraz mniej – A2 wykosiła całkowicie klientów indywidulnych oraz niemal całkowicie wycieczki. Hotel był nastawiony na obsługę przede wszystkim wycieczek, ale także turystów indywidualnych i to głównie ze wschodu. Od kilku lat ich prawie nie ma, a odkąd trwa wojna na Ukrainie zdarzają się jeszcze rzadziej, dodatkowo jeśli jakieś autobusy z Rosji czy Ukrainy się w „Paradise” zatrzymują, to klienci nie zostawiają pieniędzy. My wręcz dokładamy do tych autobusów, bo to zniżki dla kierowców, pilotów wycieczek, a turyści nie zamawiają jedzenia – ewentualnie coś do picia i zupę. Niemal wcale się już nie zdarza, żeby cała wycieczka coś jadała w restauracji. Najczęściej z jednego autobusu zapełnią 1-2 stoliki. Busy się nie zatrzymują w „Paradise” – jadą do Zajazdu. [Menedżer Hotelu „Paradise”] Zarządzający hotelem za najpoważniejszy problem uznają nowopowstające inwestycje Portu 2000 przy zjeździe z A2 do Torzymia, a także park rozrywki w pobliskich Kownatach. Są to te inwestycje, które należy rozpatrywać jako bezpośrednią konsekwencję budowy autostrady wraz z torzymskim węzłem, tak skutecznie wywalczonym przez kooperujących ze sobą miejscowy samorząd oraz lokalnych przedsiębiorców. To nam odbierze „Paradise” resztę klientów. Z drugiej strony to może z trudem się utrzymać. Budynek jest olbrzymi, infrastruktura łącznie z parkingiem, restauracją, sklepem będzie wymagała zatrudnienia około 100 osób. Teren jest potężny – podatki, utrzymanie… Oni budują ten MOP wyłącznie pod inwestycję w Kownatach, choć ja nie wierzę w ogóle, aby to powstało. Łopata nie została wbita, za to to się ciągnie latami. Ta inwestycja jest ściemą – ktoś kupił ziemię i z samych dopłat ma 1,5 mln i albo będzie trzymać, albo za jakiś czas odsprzeda. Ale chyba tylko powstanie tego parku mogłoby Torzym uratować, bez niego wszystko padnie i usługi hotelarskie i gastronomiczne, a miasteczko będzie jedynie miejscem tranzytu towarowego. Zostanie droga, urząd gminy, Biedronka i szkoła, która i tak w końcu padnie ze względu na niż demograficzny. Tylko że moda na tego typu parki w Europie już minęła, nie wierzę w to, żeby ludzie z Berlina, Poznania, Wrocła- 262 wia tu przyjeżdżali do Kownat. Nie oszukujmy się jest to wielce ryzykowna inwestycja. [Menedżer Hotelu „Paradise”] Choć przez wiele lat powodzenie działalności tego hotelu spoczywało na jego przydrożności, to dziś jego lokalizacja współdecyduje o jej kryzysie: „Paradise” to fatalne położenie – A2 które odebrało dotychczasowych klientów oraz 92, która pozostałych odstrasza. Jest hałas. Jeśli ktoś się decyduje wrócić, to za drugim razem chce pokoje od strony pól, nie od 92. Nie pomagają żadne strategie marketingowe. Wesel jest coraz mniej, bo pojawia się coraz więcej domów weselnych, które specjalizują się wyłącznie w tego typu imprezach i praktycznie nie mają żadnych kosztów. No i nie są to lokale działające non-stop. Widać, że moda na imprezy integracyjne, firmowe przeminęła, szkoleń jest coraz mniej. Są inne oczekiwania czyli imprezy, które oferują coś więcej niż nocleg, żarcie i picie, bo ile można siedzieć i się upijać? Firmy mają na to coraz mniej pieniędzy, poza tym teren w okolicach „Paradise” nie jest atrakcyjny. Nic tu nie ma, a ludzie nie będą się podniecać lasami, w których i tak nie ma ścieżek, ani żadnych atrakcji. Nie ma co tu robić – nie ma klubów, barów, sklepów. Nie ma nic, co mogłoby tu przyciągać. [Menedżer Hotelu „Paradise”] Przytaczany przez nas powyżej menedżer Hotelu „Paradise” w znakomity sposób dokonał diagnozy obecnej sytuacji, w której znajdują się lokalne biznesy. W dużej mierze się z nią zgadzamy. Otóż przede wszystkim należy wziąć pod uwagę, iż badane przez nas przydroże krajobrazy ekonomiczne to nie tylko kwestia obecnej interrelacji infrastruktur drogowych – autostrady A2 oraz DK92, lecz także efekt wpływu nie dających się przewidzieć wydarzeń i sytuacji politycznych i gospodarczych o zasięgu makroregionalnym oraz globalnym. Niczego nie da się dzisiaj przewidzieć ze względu na to, że po pierwsze wszystko się ze sobą łączy. Ot, wojna na Ukrainie wykosiła resztę klientów z Rosji i Ukrainy. Ludzi nie stać na wycieczki, ludzie niechętnie wydają pieniądze, bo jest za drogo. Media przyczyniły się do tego, że wschodni klienci są przekonani o tym, że są niemile widziani w Polsce. Weźmy przypadek restauracji w Sopocie 263 �rozdmuchany w Rosji24. I teraz nieraz zdarza się, że zatrzymujące się wycieczki z rosyjskimi turystami pytają się, czy „Paradise” ich w ogóle obsłuży. Inny przykład to zmiany we wschodnich Niemczech – odpływ ludzi, wyludnienie miast. Zostali sami emeryci i teraz brak klientów, którzy dotychczas masowo korzystali z polskich klubów nocnych i burdeli. Zmienił się system wartości. To się nazywa zachodniocentryzm, który powoduje zamiany w stylu żywieniowym turystów, którzy wolą McDonald’sa czy hot-dogi na stacjach benzynowych. Dziś inwestycje bardzo często są spekulacjami i nie mają realnego wpływu na to, co dzieje się lokalnie. Wszystko płynie, wszystko jest od siebie zależne i lokalnie nie ma się na nic wpływu. Kiedyś było lepiej, ludzie mieli wolny czas. To wyobrażenie na temat dobrobytu, kapitalizmu było błędne. O, np. taka znajoma, która postanowiła rzucić pracę i została putzfrau w Niemczech. W tej chwili nadal myje kible, ma dom, ma samochód oraz męża, którego widzi raz, dwa razy w roku i mówi, że zmarnowała swoje życie, bo jej pieniądze nic nie dały. Sieroctwo emigracyjne… dzieci boją się własnych rodziców, bo od lat wychowywane są przez dziadków. Turystyka, która nie ma sensu, bo wszędzie jest to samo – te same atrakcje, te same sklepy, to samo jedzenie, identyczne zwiedzanie w biegu i tak samo wyglądające hotele. Także wydaje się, że przydrożne hotelarstwo i gastronomia, nie tylko przy 92, są skazane na śmierć i to nie jest kwestia autostrady, tylko upadku drogowego transportu pasażerskiego, spowodowanego tanimi liniami lotniczymi. Komu się chce teraz tłuc po 8 godzin, kiedy może dostać się do jakiegoś miejsca w godzinę czy półtorej?! [Menadżer Hotelu „Paradise”] Około jednego kilometra od zjazdu z autostrady A2 do Torzymia znajduje się wiadukt wzniesiony nad przepływającą pod spodem rzeką Ilanka, a kilkanaście metrów na północ od niego zlokalizowana jest jeszcze jedna lokalna inicjatywa biznesowa, a mianowicie gospodarstwo rolno-rybackie. Jest to nie tylko kolejny przykład dobrze funkcjonującej rodzinnej firmy, ale i przedsiębiorstwa, którego 24 Chodzi o sytuację, do jakiej doszło w sierpniu 2014 r. w Sopocie, w którym właściciel jednej z restauracji wywiesił na drzwiach wejściowych kartkę z informacją „Nie obsługujemy Rosjan”, twierdząc, że to forma protestu przeciwko działaniom Rosji na Ukrainie. Zob. www.trojmiasto.pl/wiadomosci/W-sopockiej-restauracjinie-obsluguja-Rosjan-n83113.html#tri (data dostępu 20.05.2017). 264 krótka biografia w znakomity sposób ilustruje sposoby radzenia sobie z biurokracją Unii Europejskiej oraz takich instytucji jak Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad czy Państwowe Gospodarstwo Leśne. Łowisko składa się z trzech stawów oraz infrastruktury zapewniającej pełny komfort wędkarzom – zadaszone miejsce na ognisko, altany, mały domek, ławki, pomościki, a nawet ekologiczny basen. Teren tego gospodarstwa obejmuje 18 ha i został zakupiony przez jego obecnych właścicieli w 2004 r. w momencie, kiedy zaczęły zmieniać się przepisy i regulacje prawne w związku z wejściem Polski do Unii Europejskiej. Spowodowało to, że proces tworzenia firmy trwał przez dwa lata, aż do 2006 r. Nie tylko nowe przepisy, których wówczas w Polsce nie potrafiono efektywnie wdrażać, oznaczały komplikacje, ale także fakt, że teren łowiska został objęty programem Natury 2000. Nie bez znaczenia pozostawała także bliskość do pasa drogowego, wymuszająca na tych przedsiębiorcach wchodzenie w zbiurokratyzowane relacje z nadleśnictwem, ochroną środowiska, GDDKiA oraz gminą. Właściciele gospodarstwa kupując teren nie byli świadomi, że obok niego ma przebiegać autostrada. Niemniej na fakt ten nie narzekają. Budowa autostrady nie była uciążliwa, nawet nam pomagali – wyrównali nam miejscami teren, gdzieindziej podsypali torfu, uporządkowali teren, aczkolwiek tylko do końca pasa drogowego. Generalnie było w porządku. Autostrada Wielkopolska zobowiązała się do obsadzenia wykarczowanych fragmentów lasu i to zrobiła. Tu przy łowisku zostały wycięte świerki, w tej chwili miejsce to jest już obsadzone drzewami liściastymi. Ogólnie w ogóle nie narzekam, tylko że gmina do tej pory niespecjalnie się interesuje tą inwestycją, a przecież jest to miejsce, którym można byłoby się promować – dopiero w tym roku po raz pierwszy zagościł u nas burmistrz z okazji 45-lecia Kółka Rybackiego „Amur”. Obiecał, że utwardzi drogę prowadzącą do łowiska. [Właściciel gospodarstwa rolno-rybackiego w Torzymiu] Przedsiębiorstwo to jako jedno z pierwszych w Polsce składało wniosek o grant w ramach projektu związanego z Naturą 2000, co nie przyniosło jednak pożądanego efektu, ponieważ nikt nie 265 �wiedział wówczas jak pisać projekty. Był pierwszy i ostatni raz, kiedy właściciele łowiska skorzystali z zewnętrznej usługi w tym zakresie, kolejne projekty pisali już sami. Cała inwestycja opiera się na finansowaniu prywatnym oraz na środkach pozyskiwanych z grantów. Inicjator tego przedsiębiorstwa jest członkiem Lokalnej Grupy Rybackiej, stąd składa projekty w jej ramach. W gminie powinien być ktoś, kto pomaga przy pisaniu projektów, kto będzie się orientował, dzwonił, dokształcał, ale w gminie nie ma nikogo takiego. Torzym w ogóle nie pozyskuje środków na tej drodze. Wszyscy powinni pisać projekty, bo są pieniądze i trzeba je wykorzystywać. Problemem jest jednak polska biurokracja i nie chodzi mi o prawo, ale urzędników, którzy utrudniają, nie znają się, robią na złość. A ja znam różnicę, bo mam wielu przyjaciół w Niemczech, którzy podobnie jak ja prowadzą biznesy w oparciu o różnego rodzaju dofinansowania. [Właściciel gospodarstwa rolno-rybackiego w Torzymiu] W czasie, gdy prowadziliśmy stacjonarne badania w Torzymiu we wrześniu 2015 r. właściciele łowiska ubiegali się doprowadzenie prądu, by móc nadal inwestować i rozbudowywać się: To się ciągnie, bo papiery krążą między nadleśnictwem, poznańskim i zielonogórskim oddziałem GDDKiA a Eneą. Koszt to ponad 30 tys. Będą ciągnąć kable od oczyszczalni. Generalnie ten prąd zostanie dociągnięty, żadna z tych instytucji nie robi problemów, tylko trwa to długo. Po dociągnięciu prądu na terenie powstaną dwa domki, w których będzie można przenocować. Staram się, żeby obiekty stawiane na tym terenie były naturalne. A za jakiś czas zaczniemy rozwijać hodowlę koni polskich. W planach mam przejażdżki tymi konikami oraz bryczką. [Właściciel gospodarstwa rolno-rybackiego w Torzymiu] Prócz oferty skierowanej do indywidulnych klientów, tj. wędkarzy przyjeżdżających na łowisko nie tylko z lubuskiego, ale także dzięki infrastrukturom drogowym, jakim jest autostrada A2 oraz droga ekspresowa S3 z wielkopolskiego i dolnośląskiego, gospodarstwo nastawione jest na organizację imprez grupowych – urodzin, spotkań integracyjnych czy innych wyspecjalizowanych w rybołówstwie. Firma nie oferuje cateringu, ale w tym zakresie współpracuje 266 z innymi torzymskimi firmami, takimi jak opisane przez nas wcześniej „Swojska Chata Torzymiaka” czy Motel „U Sosny”. Małe modernizacje i lobby peryferii Od dziecka mieszkam w Torzymiu, od dziecka mówiono o autostradzie od Berlina do Warszawy i w końcu ją wybudowali. Ja myślałam, że to tylko ktoś bajki opowiada, ale w końcu ją wybudowali. [Mieszkanka Torzymia] Uważamy, że małe, lokalne modernizacje zawsze są w powiązane z tymi wielkimi. W tym kontekście chcemy się bliżej przyjrzeć konsekwencjom zakończonej sukcesem walki torzymskiego samorządu wespół z ugruntowanymi w regionie politykami oraz lokalnymi przedsiębiorcami o budowę zjazdu z autostrady A2. W jej efekcie mamy do czynienia z następującymi po sobie seriami „małych modernizacji”. Można do nich zaliczyć remont DW 138 łączącej zjazd z autostrady, z centrum Torzymia, gruntowny remont DK92 na odcinku między Boczowem a Torzymiem, nową siedzibę komendy policji, która znajduje się na terenie Obwodu Utrzymania Autostrady „Ilanka”, budowy, zaraz przy węźle, nowej stacji paliw oraz filii centrum obsługi transportu dalekobieżnego Port 2000, a także najbardziej imponującą holendersko-belgijską inwestycję jaką jest rozpoczęta w 2016 r. budowa parku rozrywki Mayaland w położonych 4 km od Torzymia Kownatach. Przykład Torzymia może być przy tym pretekstem do refleksji nad niejednoznacznością opozycji między centrum a peryferiami, a także nad lokalną, przede wszystkim samorządową, sprawczością przejawiającą się w formie działań lobbingowych. Według badań Instytutu Spraw Publicznych zrealizowanych w latach 2009-2010 na szczeblu samorządu terytorialnego lobbing stosują na pierwszym miejscu samorządowcy niższych szczebli, następnie organizacje społeczne i w końcu przedsiębiorcy. W obszarze ich zainteresowań najczęściej leży wpływ na lokalne inwestycje i ochronę środowiska oraz sprawy związane z pomocą społeczną, sportem, czy edukacją. Z raportu ISP 267 �wynika też, że urzędnicy szczebla wojewódzkiego, zarówno członkowie zarządów, jak i dyrektorzy departamentów oraz radni nie uznają lobbingu za sprawę naganną. Traktują go jako jedną z form dialogu władzy ze społeczeństwem i są nań otwarci. Najprościej rzecz ujmując lobbing to wywieranie nacisku na decydentów w celu podjęcia decyzji korzystnych dla różnego rodzaju grup interesariuszy. I tak rozumieją go właśnie przedstawiciele samorządu terytorialnego (Makowski 2010; Piechowicz 2013: 192-202). Właściwie każde z obserwowanych przez nas społeczności, można opatrzyć etykietą społeczności peryferyjnych. Bez wątpienie przecież, tym co charakteryzuje miejscowości, w których żyją są: brak przemysłu, niedorozwinięte rolnictwo, problemy z transportem publicznym, relatywnie wysoki poziom bezrobocia, niska dzietność oraz odpływ reprezentantów młodego pokolenia za granicę lub większych miast w Polsce. Dodatkowo większość z nich to wsie popegeerowskie. Nie inaczej jest w przypadku Torzymia. Jednakże pojęcie peryferii nigdy nie zostało użyte przez naszych rozmówców i ani razu nie pojawiło się w ich autonarracjach. Mieszkańcy przydrożnych miejscowości położonych między A2 a DK92 niekoniecznie postrzegają je jako peryferyjne. Z pewnością nie czynią tego reprezentanci samorządów ani też lokalni przedsiębiorcy. Zresztą pojęcie peryferii w odniesieniu do rozwoju jednych z najważniejszych infrastruktur drogowych, jakimi są w Polsce autostrady, nie ma do końca uzasadnienia. Metaforyczne znaczenie oddania do użytku zwłaszcza nowego odcinka autostrady A2, przecinającej badany przez nas teren to domknięcie mentalnego procesu połączenia Wschodu z Zachodem oraz ugruntowanie Polski wśród krajów Europy Zachodniej. Innymi słowy modernizacje, o których staramy się opowiedzieć w niniejszej książce nie mogą być traktowane jako wyłącznie lokalne czy peryferyjne. Ponadto sądzimy, że przypadek Torzymia w sposób szczególny ujawnia praktyczny wymiar ideologii decentralizacji, wyrażonej tu poprzez sprawczość nie tylko samorządu terytorialnego, lecz także zwykłych mieszkańców. Z tej przyczyny jesteśmy winni porzucić tradycyjne rozumienie peryferii jako wyłącznie zależnych od centrum i w zamian przyjrzeć się łączącym je bilateralnym 268 powiązaniom, zwłaszcza w kontekście akcesji Polski do Unii Europejskiej w 2004 r., kiedy to samorządy stały się odpowiedzialne za planowanie i realizację regionalnych strategii rozwojowych. Pojęcie peryferii niemal bez wyjątku pojawia się w naukach społecznych w towarzystwie pojęcia centrum, a relacje pomiędzy nimi interesowały badaczy od dawna. Obecnie jednak coraz częściej dostrzegana jest możliwość odejścia od tradycyjnie ujmowanego uzależnienia peryferii od centrów na korzyść koncepcji uznającej występowanie dwustronnych zależności pomiędzy wskazanymi obszarami. Co więcej, w obliczu postępującej globalizacji, przyczyniającej się do akcentowania tendencji separatystycznych, sprzyjających osłabieniu więzi i znaczenia centrum politycznego oraz gospodarczego kraju, zwiększają się perspektywy rozwoju regionalnego. Stwarza to możliwość wypracowania nowego układu sił, w którym życie społeczne na peryferiach nie może być postrzegane wyłącznie jako pasywna reakcja na bodźce płynące z centrów. W tym sensie to działania lokalnych i regionalnych aktorów muszą być uznane za najistotniejsze. Plusem dla gminy Torzym ogólnie jest zjazd i wjazd na autostradę. To jest wielki plus. Tego plusu miało nie być. Proszę sobie wyobrazić, że pierwotnie plan autostrady nie przewidywał ani zjazdu, ani wjazdu w Torzymiu. To byłby ten minus. To jest wywalczone przez byłych i obecnych samorządowców, którzy do Warszawy jeździli, drzwiami wchodzili, wyrzucali ich, wchodzili oknem z powrotem, byli wyrzucani. Znam to od podszewki, bo przewodniczący rady i obecny burmistrz jeszcze to są, to są, że tak powiem moi koledzy, że tak powiem z ławy szkolnej znamy się. Była naprawdę, naprawdę bardzo wielka batalia. Mało tego, było poparcie od nie tylko tutaj okolicznych samorządowców ale również od posłów z naszego terenu i gdzieś to tam wałkowane, przerabiane, wałkowane, przerabiane aż w końcu gdzieś to udało się. Po prostu udało się. No, jest to okno na świat jakby nie było, to jest pierwszy zjazd od granicy! [Mieszkaniec Torzymia] Walka o torzymski zjazd rozpoczęła się w 2004 r. zaraz po otwarciu odcinka autostrady A2 między Nowym Tomyślem a Poznaniem-Komorniki i okazało się, że infrastruktura ta, głównie 269 �ze względów finansowych, będzie budowana etapami. Przyszłość zjazdów autostradowych w Torzymiu, a także położonym od niego 66 km Trzcielu stanęła pod znakiem zapytania, ponieważ ich budowę uzależniono od rentowności dotąd wybudowanego odcinka. W oczach mieszkańców Torzymia, a także jego okolic, sytuacja ta jawiła się jako niedopuszczalna i potencjalnie niebezpieczna. Do tej pory pokładano w dalszej budowie autostrady ogromne nadzieje, wiążąc je głównie z możliwością poczynienia nowych inwestycji: Kiedy rozpoczynała się budowa autostrady A2, potem mającej przecinać Lubuskie dokładnie na pół, wszyscy przedsiębiorcy zacierali ręce. Brali kredyty i inwestowali w przyszłość. Wierzyli, że kiedy autostrada w końcu powstanie, zarobią jeszcze więcej pieniędzy. W tamtym momencie bali się, co będzie dalej. [Reprezentant samorządu w Torzymiu] W roku 2005 prezes celowej spółki akcyjnej Autostrada Wielkopolska S.A. w liście do burmistrza Torzymia napisał: „Stanowisko nasze wynika z faktu ponoszenia przez Autostradę Wielkopolską SA całkowitego ryzyka finansowego przedsięwzięcia. Jakiekolwiek zmiany, które stanowią dodatkowe, niemożliwe do pokrycia przez AWSA w okresie budowy i eksploatacji, muszą mieć zabezpieczenie finansowe ze strony wnioskujących lub zostać odłożone w czasie”25. Według burmistrza list ten stał się bezpośrednim bodźcem dla przedsięwzięcia działań lobbujących na rzecz budowy węzła autostradowego w Torzymiu oraz Trzcielu. I tak przedstawiciele samorządów tych miasteczek rozpoczęli je od prób przekonania reprezentantów polskiego rządu, co do pełnej gotowości gmin na budowę węzłów: Pisaliśmy, rozmawialiśmy, że tereny w okolicach przyszłego węzła są już uzbrojone, że wszystko jest gotowe pod budowę. Wskazywaliśmy na zalety miast powiatowych, np. Sulęcina, gdzie znajduje się oddział ratunkowy, który na A2 jest w stanie dojechać w 10 minut. To jednak nie dało żadnego efektu. [Burmistrz Torzymia] 25 Treść listu została nam udostępniona dzięki uprzejmości burmistrza Torzymia Ryszarda Stanulewicza. 270 Wcześniej, jeszcze w czerwcu 2004 r., Rada Miejska Torzymia przyjęła specjalną uchwałę, której treść wysłała do ówczesnego premiera, Ministerstwa Infrastruktury, parlamentarzystów województwa lubuskiego, marszałka lubuskiego, wojewody lubuskiego, GDDKiA i prezesa spółki Autostrada Wielkopolska S.A.26 W uchwale tej można wyczytać, że Rada Miejska wyraża sprzeciw z tytułu pominięcia budowy węzła komunikacyjnego w Torzymiu; że nie do przyjęcia jest fakt, iż Autostrada Wielkopolska zamierza budować odcinek autostrady od Nowego Tomyśla do Świecka, nie uwzględniając w tej fazie budowy realizacji węzła komunikacyjnego w Torzymiu; że zamiar realizacji inwestycji przez Inwestora z pominięciem węzła w Torzymiu, to zahamowanie rozwoju regionalnego i lokalnego miejscowości na bliżej nie określony czas, a praktycznie utrata korzyści z tytułu wyłączenia obszaru przygranicznego z rozwoju gospodarczego; że niewybudowanie węzła spowoduje, iż gmina stanie się obszarem tranzytowym i ponosić będzie wyłącznie ciężary i niedogodności. Przyjęcie oraz dystrybucja tej uchwały także początkowo nie odniosły skutku. W każdym razie i tak nic to nie dało. Do starosty szły petycje. Podpisy zbierał sulęciński społecznik Zaborowski, obecnie facet walczy o przywracanie np. połączeń kolejowych na tym terenie. Batalia o zjazd to spory wysiłek nie tylko dla nas samorządów, ale także poseł Bożeny Sławiak i starosty Stanisława Kubiaka. W konsekwencji udało się wprowadzić zmiany w projekcie. Poszło od góry, od Ministerstwa Infrastruktury i GDDKiA. Walka zakończyła się w 2008 r. [Burmistrz Torzymia] Zjazd z autostrady A2 dla gminy Torzym, dla mieszkańców, przedsiębiorców od początku był istotny. Kroki samorządu sprowadzały się do tego, aby przekonać decydentów, Ministerstwo Infrastruktury, aby zjazd z autostrady w Torzymiu był wybudowany i oddany do użytku we wcześniejszej fazie, nie jak to było w ustaleniach dopiero w kolejnych latach funkcjonowania autostrady, tak jak jest to zapisane jeśli chodzi o węzeł w Łagowie i Myszęcinie. 26 Uchwała Nr XIX/150/04 Rady Miejskiej w Torzymiu z dnia 30 czerwca 2004 r. 271 �Pisaliśmy, monitowaliśmy, ja też osobiście miałem okazję brać udział w kilku spotkaniach w ministerstwie. Odpowiedzi, opinie na nasze stanowisko były negatywne, ale samorząd ma to do siebie, że my się tak łatwo nie poddajemy. Toczyliśmy dalej walkę o ten węzeł przedstawiając argumenty mieszkańców, przedsiębiorców i potencjalne korzyści ekonomiczne, gdzie te korzyści już są widoczne. Gdyby nie był wybudowany ten węzeł, nasze prawa miejskie praktycznie byłyby zatarte. Wyrwaliśmy się z tej biedy, z tej popegeerowskiej biedy, z tego marazmu, który tutaj panował. Dzisiaj ludzie zaczynają pytać kiedy wreszcie tam się zacznie coś budować, tzn., że wiążą z Torzymiem, z gminą swoją przyszłość, a nie chcą stąd uciekać. I to największe, co mogliśmy osiągnąć przez te 25 lat miasta i 25 lat samorządu. Zjazd z autostrady spowodował to, że znaleźli się inwestorzy, którzy zakupili grunt i inwestują budując infrastrukturę. Jakby nie było tego zjazdu, tego węzła, byłby księżycowy krajobraz, jak też byłyby tu pola. Gdyby nie było węzła, to żaden inwestor na pewno nie podjąłby się inwestować tutaj, dlatego że po prostu nie byłoby łączności pomiędzy zachodem a wschodem. Nie byłoby możliwości dojazdu. Węzeł autostradowy to łącznik. Jako zwyczajna droga, droga wyjazdu i dojazdu. Mam nadzieję, że bardziej dojazdu. Natomiast jest to też taki łącznik w sensie metaforycznym, kiedy już informacja o tym, że coś się z powodu tego węzła tu wydarzy ludzie łączą się w tej euforii. [Burmistrz Torzymia]27 Dla samego Torzymia, to jednak ten zjazd to jest dobrodziejstwo. Proszę, teraz budują się dwie stacje. Potężny MOP się buduje. Także dla samego Torzymia… Ale chyba tylko Torzym zyskał, tylko Torzym. Dosłownie. Tu najwięcej zjeżdża. No, lepiej jest – w każdej jednej branży, ale to jest Torzym… Ale tak ogólnie powiem, że inne miejscowości wszystkie straciły. Dla samego Torzymia ma pozytywny wpływ, ponieważ jest bliziutko zjazd i nawet ci, co jadą autostradą, to żeby zatankować, to tu sobie zjadą, zatankują. Przejadą tych parę kilometrów i wjedzie znowu na niepłatną, czyli Torzym zyskał, ale tylko Torzym. To znaczy, część ludzi, to oni zjeżdżają. Są tacy jednak, co nie jedzą tego McDonalda. Oni 27 Fragment wypowiedzi burmistrza Torzymia z reportażu „Torzymski łącznik”, autorstwa reporterek Radia Zachód, Doroty Zyń-Horbaczewskiej i Justyny Rapickiej z 2015 r., www.zachod.pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). 272 wiedzą, że tu jest kilometr i on zjedzie i zje. Na szczęście nie wszyscy jedzą w McDonaldach czy w KFC. Każda jedna miejscowość, po kolei od Torzymia, wszystkie straciły. Gmina Torzym zyskała, tylko gmina Torzym! Torzym, Boczów i tak dalej. Prosty przykład. Tam się stacje zamykają, a tu się budują. Dwie! Jedna koło drugiej. I w Torzymiu, zaraz panu powiem, ile jest. Kurwa, no policzmy, ile jest stacji. Już ile jest? W samym Torzymiu… 6 stacji. W takiej kurwa dziurze! Czyli tu zjeżdżają, bo jest blisko i nawet jeżeli już tu zjedzie, zatankuje, on nie musi zjeżdżać na autostradę, 10 km i wskakuje tam na niepłatną. Natomiast inne miejscowości, wszystkie od Poznania straciły. Każda jedna miejscowość! Autostrada tam ma negatywny wpływ. I to panu gwarantuje na 1000%. [Właściciel jednego z moteli w Torzymiu] W roku 2013 w Torzymiu rozpoczęły się pierwsze rozmowy dotyczące budowy parku rozrywki na terenie pobliskiego sołectwa Kownaty. W ich rezultacie zmieniony został miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, wskutek czego 200 hektarowy teren, na którym inwestycja miałaby powstać, został odrolniony28. Należy zaznaczyć, że gmina w inwestycji tej występuje jako tzw. partner pomocniczy, którego zadaniem jest prowadzenie negocjacji w Starostwie Powiatowym czy Urzędzie Marszałkowskim. Można powiedzieć, że choć jest traktowana przez inwestorów instrumentalnie, to jednak podjęła wyzwanie ze względu na wiele potencjalnych korzyści płynących z parku (podatki gruntowe, nowe miejsca pracy, rozwój małych przedsiębiorstw, remont drogi powiatowej, gazyfikacja i kanalizacja w Kownatach). O tych korzyściach już wiemy. Przede wszystkim te podatki, które będą spływały i zasilały budżet gminy. Na pewno nie będą to małe kwoty. Ponadto miejsca pracy, gdzie obsługa tego parku biorąc pod uwagę już funkcjonujące parki w Europie tego typu, to sądzę, że tak jak przedstawiano nam około 100 miejsc pracy na pewno będzie potrzebna. Na chwilę obecną stopa bezrobocia jest to 7%, ale na pewno dla każdego samorządu, dla mieszkańców gminy istotne jest to, że będą mogli znaleźć miejsca pracy. Będąc samorządowcem trzeba być umiarkowanym optymistą. Niewątpliwie 28 Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Części Gminy Torzym w Rejonie Miejscowości Kownaty. Załącznik nr 1 do uchwały nr XXVI/161/13 Rady Miejskiej w Torzymiu z dnia 27 marca 2013 r. 273 �ten optymizm był i wierzyłem w to, że jednak firma, właściciele gruntu którzy już zainwestowali niemałe, niemałą materię w to przedsięwzięcie prędzej czy później znajdą partnera do realizacji tej inwestycji. [Burmistrz Torzymia]29 Główny inwestor, holenderskie konsorcjum United Mementum Group, początkowo prowadził rozmowy z francuską firmą, która wybudowała park historyczny Puy du Fou w Les Epesses30. Firma jednak z bliżej nie znanych przyczyn wycofała się ze współpracy, zanim podpisano umowy wstępne. Na jej miejsce w kooperację z konsorcjum w połowie 2014 weszła belgijska firma Plopsa Group, która jest właścicielem 6 tematycznych parków rozrywki w Belgii, Holandii i Niemczech. Firma ta posiada prawa autorskie do postaci Pszczółki Mai, która zostanie wykorzystana w przypadku Kownat (Iłowska-Walkowiak 2014; Źrałko 2014a; 2015b): Te dwie firmy przystąpią do budowy parku Holiday Park Kownaty31, w którym to parku przewodnią rolę będzie odgrywała Pszczółka Maja. [Burmistrz Torzymia] Zmiany inwestorów oraz długi proces, związany z biurokracją, na wielu poziomach zrodziły spore wątpliwości mieszkańców Torzymia, co do realności całego przedsięwzięcia. W rozmowach z nami często powtarzali: „burmistrza wychujali”, „nic nie będzie i to ściema, wałek”. Jestem pewien, że to powstanie, ale w opowiadaniu o tym na forum publicznym staram się być ostrożny, ponieważ ludzie nie rozumieją, że to wymaga czasu. [Burmistrz Torzymia] 29 Fragment wypowiedzi burmistrza Torzymia z reportażu Torzymski łącznik autorstwa reporterek Radia Zachód Doroty Zyń-Horbaczewskiej i Justyny Rapickiej z 2015 roku, www.zachod.pl/radio-zachod/audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). 30 Zob. W gminie Torzym ma powstać historyczny park rozrywki, 27 marzec 2013, www.lubuskie.onet.pl/w-gminie-torzym-ma-powstac-historyczny-park-rozrywki/ eyhbv (data dostępu 20.05.2017). 31 Holendersko-polski Holiday Park Kownaty (Wakacyjny Park Kownaty) jest inwestorską kooperatywą, będącą inicjatywą konsorcjum Momentum Capital. Jej zadaniem było pozyskanie partnerów przedsięwzięcia, którą jest wspominana Plopsa Group oraz belgijskie Studio100. Zob. www.holidayparkkownaty.com/ (data dostępu 30.05.2017). 274 Było właśnie bardzo dużo osób, którzy już przestali wierzyć, którzy śmiali się też za plecami, że to nieprawda, że zrezygnowali, że nic się nie dzieje. Teraz zapaliło się zielone światło i myślimy właśnie, że po prostu już nie zgaśnie, bo już jest podpisane wszystko z tego co wiem. I, i aby do przodu. Na początku baliśmy się wszyscy jak to będzie, tak? [Była sołtys Kownat] O zainteresowaniu tym terenem zadecydowała lokalizacja Kownat względem autostrady A2, a więc możliwość szybkiego i komfortowego przemieszczenie się z Berlina, Szczecina, Poznania i Wrocławia. Kownaty są atrakcyjne z powodu komunikacyjnego przede wszystkim. Duga sprawa to jest też bliskość do rynku niemieckiego. Natomiast prawda jest, że dla nas najistotniejsze jest to, że mamy dostęp do autostrady A2 i tak na dobrą sprawę inwestycja jest oddalona o 3 km od węzła komunikacyjnego i to też dla nas jest bardzo korzystne usytuowanie. Zawsze weryfikujemy to, co jest na rynku lokalnym, jaki mamy dostęp do pracowników i podmiotów gospodarczych, które na naszym terenie działają i jeśli spełniają kryteria bardzo chętnie współpracujemy i taka sytuacja już ma miejsce z kilkoma podmiotami. [Pracownik Holiday Park Kownaty]32 Budowa parku rozrywki oznacza także „małe modernizacje” w samej wsi Kownaty. Będą to zmiany znaczące z perspektywy tej niewielkiej, mającej około 100 mieszkańców, miejscowości. Owe „małe modernizacje” to pewne bonusy, które Kownatom obiecali inwestorzy i są to m.in. dociągnięcie nitki gazociągu (w Kownatach nie ma nie tylko gazu, ale także kanalizacji, oświetlenia na ulicach i internetu), budowa kanalizacji, przekazanie ziemi pozyskanej z wykopów pod budowę na dowolny użytek i w końcu remont drogi biegnącej przez wieś od krzyżówki z DW 138 do mającego powstać parku. Przy czym remont ten leży w gestii nie inwestorów lecz powiatu. Zarys projektu modernizacji tej trasy był gotowy w roku 2015 i miał być konsultowany z lokalną społecznością. W rzeczywistości wymienione bonusy okazują się trudne do realizacji, czego 32 Por. Kraina Pszczółki Mai powstanie w Torzymiu. Wywiad z Danielem Heinstem, prezesem Holiday Park Kownaty, 20.05.2015, www.parkmag.pl/parkipl/krainapszczolki-maji-powstanie-w-torzymiu/ (data dostępu 23.09.2015). 275 �przykładem jest niemożliwość skoordynowania remontu kownackiej drogi z dociągnięciem gazu, a potem budową kanalizacji. Biurokracja! To nie ode mnie zależy, to wszystko niestety jest procesem. To biurokracja związana z prawem o zamówieniach publicznych, pozyskiwaniem środków zewnętrznych, papierologią na linii gmina-powiat-inwestorzy. [Burmistrz Torzymia] Z budową nowego odcinka autostrady A2 najbardziej bezpośrednio wiąże się ulokowanie na terenie Torzymia, zaraz przy wywalczonym zjeździe Obwodu Utrzymania Autostrady (OUA)33. OUA są „centrami dowodzenia” kilkudziesięciokilometrowymi odcinkami autostrady i jednocześnie zapleczami technicznymi do jej utrzymania. Celem ich funkcjonowania jest zabezpieczenie autostrady od jej strony technicznej, infrastrukturalnej oraz organizacyjnej – po to, aby podróżni byli na autostradzie bezpieczni. Utrzymanie autostrady posiada oczywiście charakter sezonowy – letni oraz zimowy. Okresy te wymagają odmiennych działań: Latem kosi się trawę, zimą sypie się solą. Na autostradzie śnieg nigdy nie leży tak długo jak na drogach np. krajowych. Zimą sól to rarytas. Bez soli autostrada zimą leżałaby i kwiczała. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Dbanie o autostradę to: pielęgnacja terenów zielonych, podtrzymywanie bezpiecznego stanu nawierzchni, systemu i urządzeń odwodnienia, ogrodzeń i barier dźwiękochłonnych, zachowanie bezpieczeństwa ruchu drogowego poprzez prawidłowe oznakowanie drogi oraz zapewnienie czystości elementów infrastruktury autostrady; dalej organizacja i realizacja odpowiednich, zakontraktowanych napraw infrastruktury autostradowej, w tym przeprowadzanie przeglądów bieżących w zakresie: odwodnienia autostrady, ogrodzeń, ekranów akustycznych, stanu skarp i nasypów, obiektów mostowych, oznakowania poziomego i pionowego; 33 OUA „Ilanaka” w Torzymiu nie jest jedynym, jakie zostały wybudowane na trasie koncesyjnej autostrady A2. Przy czym nie wszystkie zlokalizowane są przy zjazdach. Ich umiejscowienie wynika z regulacji prawnych, nakazujących ich budowę co kilkadziesiąt kilometrów. I tak na badanym przez nas terenie są to także OUA Biały Mur w Myszęcinie oraz OUA Bolewice. 276 w końcu zapewnienie wysokiego poziomu jakości prowadzonych działań oraz wysokiej kultury pracy w kontakcie z użytkownikami autostrady. Autostrada to znacznie wyższy poziom utrzymania, a do tego niezbędne są służby autostradowe, które cały czas monitorują i reagują na to co się dzieje. Oczywiście najlepiej dla wszystkich, jeśli tych służb nie widać, bo to zaświadcza o tym, że wszystko działa. O istnieniu czegoś takiego jak służby OUA ludzie dowiadują się w sytuacjach tragicznych – kolizji bądź wypadków. W tych przypadkach potrzebni są odpowiedni pracownicy – ludzie, którzy są na miejscu, dlatego wykorzystuje się lokalne zasoby ludzkie. Chodzi tu o to, aby mogli w jak najkrótszym czasie dotrzeć do miejsca wypadku. Liczy się czas dojazdu. Staramy się nie nadużywać pojęcia wypadku. Wolimy kolizje – zatem wypadki nawet karambolowe, w których ludzie nie giną lub nie zostają uszkodzeni ciężej niż ze wskazaniem na do 7 dni szpitala. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Konsekwencją „obecności” OUA w Torzymiu jest poszerzenie lokalnego rynku pracy, dzięki czemu zatrudnienie mogły znaleźć osoby mieszkające w okolicach: Warunkiem zatrudnienia jest np. miejsce zamieszkania, które pozwala na dojechanie do pracy w czasie nie dłuższym niż godzina. Czyli „ludzie z bliska” to niekoniecznie ludzie z Torzymia. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Praca dla spółki Autostrada Eksploatacja S.A. to nie tylko zatrudnienie w OUA, ale także na stacjach poboru opłat czy Miejscach Obsługi Podróżnych, choć mieszkańcy zarówno Torzymia jak i innych miejscowości położonych wzdłuż A2, byli zatrudniani przede wszystkim w czasie jej budowy: Przede wszystkim tu dużo miejsc pracy się tworzy, to jest duży plus. Tu sąsiad pracuje jeden na autostradzie – on chyba pracuje na warsztacie samochodowym. I tu też mój drugi sąsiad na warsztacie jako mechanicy pracują, nie? To tutaj blisko nie? Tak to wygląda no. Ja sam pracowałem. My żeśmy pracowali w logistycznie, myśmy się najwięcej zajmowali, no rozmieszczeniem znaków 277 �drogowych, ale jak nie było pracy to coś innego żeśmy robili, no. Wszystko się robiło, no. Strabag – on był podwykonawcą i on zatrudniał ludzi. Dużo żeśmy robili – no, właśnie żeśmy ustawiali na autostradzie, ale nie tylko. Na tej dwójce też żeśmy robili, bo tam też trzeba było ustawić znaki, bo zmiana ruchu czy inne rzeczy. To się tak odbywało, bo tam budowali np. na Poźrzadle autostradę i tam trzeba było wprowadzić jakąś zmianę ruchu to w dużej mierze dużo żeśmy znaków przestawiali. No cóż jeszcze? Tam robili różne poprawki. Miałem takie fajne zadanie, powiedzmy przez 12 godzin jechał frezarką, a ja mierzyłem czy on dobrą grubość zdziera tego asfaltu. Dosyć dobrze płacili, nie, ale wykorzystywać to wykorzystywali – nadgodzin nie płacono. [Mieszkaniec Torzymia] Wielu młodych dostało zatrudnienie przy sadzeniu drzewek, takie wakacyjne prace. Sadzenie drzewek, sianie trawy. Lokalni byli do drobnych prac i jak się ludzie dowiedzieli to poprzystosowywali siebie na wynajem, np. sklep, który na chwilę obecną jest przystosowany do zamieszkania. Więc to też troszkę biznes dla mieszkańców, też było, bo moja sąsiadka przystosowała jeden pokój pod wynajem dla pracowników autostrady. [Młody mieszkaniec Torzymia] Kilka miejsc pracy w tych… przy autostradowych bramkach. W tych punktach to tak kilkanaście osób znalazło pracę. Wiem, że tam, w biurowcu, niekoniecznie. Wiem, że tylko moja koleżanka pracuje i być może jakieś osoby dojezdne. Bardzo dużo mężczyzn miało zatrudnienie w różnych typu pracach takich budowlanych typowych, więc tutaj były firmy podwykonawcy i tak dużo, bardzo dużo... Autostrada budowała dwa trzy lata, więc przez ten okres mieli zatrudnienie jeszcze. Jak ktoś miał jeszcze uprawnienia na kierowanie czy na posługiwanie się koparką, tym sprzętem ciężkim to naprawdę ładne pieniążki zarabiali tutaj. Na bramkach wiem, że kilka dziewczyn, chyba 5 dziewczyn się dostało na autostradę. Widzę też dwóch panów z Torzymia… nie wiem ochroniarze, w kamizelkach, nie wiem, jaką funkcję pełnią, ale stoją przy tych bramkach po prostu. [Mieszkanka Torzymia] 278 Firma jaką jest założona w 2001 r.34 celowa spółka akcyjna Autostrada Eksploatacja SA realizuje oczywiście idee związane ze społeczną odpowiedzialnością biznesu (CSR – Corporate Social Responsibility). Koncepcja CSR zakłada, że przedsiębiorstwa na etapie budowania strategii muszą uwzględniać interesy społeczne, ochronę środowiska, a także relacje z różnymi grupami interesariuszy. Bycie odpowiedzialnym nie oznacza tylko spełniania przez organizacje biznesowe wymogów formalnych i prawnych, ale oprócz tego również zwiększone inwestycje w zasoby ludzkie, w ochronę środowiska i relacje z różnego rodzaju grupami ludzi, którzy mogą mieć faktyczny wpływ na efektywność działalności gospodarczej tych organizacji oraz ich innowacyjność: „Każdego dnia autostradą A2 tysiące pojazdów, a w nich tysiące podróżnych i tony ładunków, przemieszczają się ze wschodu na zachód i z zachodu na wschód. Dziś drogi, w tym autostrady stanowią krwioobieg życia gospodarczego. Nad sprawnym funkcjonowaniem naszego, ponad 250-kilometrowego odcinka tego systemu czuwają każdego dnia dziesiątki osób. Nasza rola to dbać o to, by ten krwioobieg funkcjonował w sposób nieprzerwany i bezpieczny dla ludzi i otoczenia. Tak postrzegamy naszą odpowiedzialność”35. Co roku, począwszy od 2009 r., firma publikuje raporty odpowiedzialności społecznej36. W pierwszym z nich, jeszcze przed przystąpieniem do budowy odcinka autostrady pomiędzy Nowym Tomyślem a Świeckiem, w raporcie tym pisano: „Nie można zapominać, że inwestycje autostradowe zawsze wiążą się z pewnymi oczekiwaniami lokalnych społeczności, które m.in. liczą na nowe miejsca pracy oraz napływ nowych inwestycji zwiększających dynamikę rozwoju społeczno-gospodarczego. Tak też się dzieje. Wolą inwestorów było wyjść naprzeciw tego typu społecznym oczekiwaniom i dlatego powołaniu firmy Autostrada Eksploatacja towarzyszyło założenie, że miejsca pracy, które powstaną, będą miejscami 34 Krajowy Rejestr Sądowy Autostrady Eksploatacja SA, www.krs-online.com.pl/autostrada-eksploatacja-s-a-krs-3481.html (data dostępu 02.05.2017). 35 www.aesa.pl/firma/odpowiedzialnosc-spoleczna-csr/ (data dostępu 20.05.2017). 36 W latach 2008-2099 nosiły one tytuł Autostrada Eksploatacja a jej otoczenie, w kolejnych Autostrada Eksploatacja. Podróżni – Pracownicy – Przyroda. Zob. www. aesa.pl/firma/odpowiedzialnosc-spoleczna-csr/ (data dostępu 20.05.2017). 279 �pracy dla lokalnej społeczności. Działalność, jaką prowadzi AESA, generuje miejsca pracy na terenach, na których nie ma zbyt wielu atrakcyjnych pracodawców, w tym wiejskich, które szczególnie zagrożone są procesem wykluczenia społecznego. Firma oferuje godziwe warunki pracy oraz szanse rozwoju, dając gwarancję stabilności życiowej. Firma znana jest w społecznościach lokalnych i postrzegana jako dobry pracodawca (w grudniu 2008 r. AESA otrzymała nominację do tytułu Solidny Pracodawca).” (Autostra‑ da Eksploatacja a jej otoczenie 2009: 2). Infrastruktura drogowa, zwłaszcza o znaczeniu międzynarodowym, oznacza dla regionu szansę na rozwój. Budowa i funkcjonowanie nowego odcinka autostrady A2 oznacza dodatkowe wpływy do budżetów gospodarstw domowych w regionie. Dochody, które przekładają się na zwiększoną konsumpcję lub inwestycje. Zyskują na tym kolejni lokalni przedsiębiorcy, co pośrednio przyczynia się także do tworzenia kolejnych miejsc pracy w zupełnie innych sektorach gospodarki. To również wpływy do budżetów gospodarstw domowych pracowników Autostrady Eksploatacji i pracowników firm bezpośrednio lub pośrednio związanych z autostradą (np. stacji benzynowych, restauracji, centrów logistycznych i magazynów zlokalizowanych w sąsiedztwie węzłów autostradowych). Według ostatniego raportu odpowiedzialności społecznej z 2015 r. jest „to szczególnie istotne na Ziemi Lubuskiej, która od wielu lat boryka się z problemem wysokiego bezrobocia”. I tak, w raporcie ekonomisty Marka Rekowskiego pt. „Wpływ autostrady A2 na rozwój gospodarki regionu Wielkopolski”, na każdy kilometr autostrady przypada 88,5 miejsc pracy wygenerowanych w mniej lub bardziej pośrednio związanych z nią działalnościach. Przekłada się to w przybliżeniu na 22,5 tys. miejsc pracy w regionie (Rekowski 2011). Autostrada wpłynęła pozytywnie na Torzym. Przyczynia się do jego rozwoju, np. zapewniając miejsca pracy, albo powodując, że ludzie osiedlają się w okolicach. Praca i dodatkowi ludzie to konsumpcja czyli zostawianie pieniędzy na miejscu. Torzym znajduje się dokładnie po środku, w bardzo dogodnym miejscu pomiędzy Berlinem a Poznaniem – 100 km w tą i 100 km w tamtą. Na autostradę nikt nie może narzekać, aczkolwiek widzę w dyskursach 280 pewnego rodzaju paranoję polegająca na tym, że nie da się nigdy dogodzić dwóm stronom. [Pracownik średniego szczebla OUA „Ilanka” w Torzymiu] Kolejną inwestycją, która jest konsekwencją pozytywnego zakończenia batalii o torzymski węzeł jest inwestycja firmy Port 2000 z Mostek. Powstaje właśnie centrum obsługi transportu tam powstanie. To jest Port 2000, który jest w Mostkach i właściciel buduje tutaj coś podobnego, czyli też taki kompleks, duży parking, zaplecze sanitarne, można się przespać, umyć, zjeść. I to będzie duża szansa na znalezienie miejsc pracy. [Pracownik Torzymskiego Ośrodka Kultury] Wraz z filią Portu 2000 ma powstać obwodnica łącząca tę inwestycję, zlokalizowaną zaraz przy samym zjeździe z autostrady A2 z DK92 na wysokości Hotelu „Paradise”. Projekt obwodnicy wraz z centrum obsługi transportu powstał właściwie zaraz po zakończeniu negocjacji w sprawie budowy zjazdu i został zaakceptowany w 2011 r. przez spółkę Autostrada Wielkopolska i następnie w 2013 r. w ramach miejscowego planu zagospodarowania miasta Torzym37. Pierwszą inwestycją, jaka powstała jest to stacja paliw. Ona już funkcjonuje. Ponadto inwestor buduje hotel, potężny. W chwili obecnej jest już zakończony stan surowy. [Burmistrz Torzymia] Na zakończenie warto się jeszcze przyjrzeć toczącemu się w latach 2014-2015 remontowi DK92 na odcinku między Boczowem a Torzymiem. Gmina starała się o niego od 2006 r. przyjmując strategię zarzucania różnego rodzaju petycjami oraz urzędowymi pismami zarówno Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad, jak i Ministerstwo Finansów oraz Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego. Chodziło nie tylko o wymianę nawierzchni (np. „koleiny, które wyjątkowo utrudniały mieszkańcom życie zwłaszcza po deszczach – nie można było poruszać się chodnikami, bo woda nagromadzona w koleinach była rozpryskiwana przez ciężarówki”), 37 Patrz Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego terenu położonego w m. Torzym przy ulicy Sulęcińskiej – uchwała nr XXX/196/13 Rady Miejskiej Torzymiu z dnia 30 października 2013 r. 281 �ale również poprawę bezpieczeństwa poprzez stworzenie azylów oraz przejść dla pieszych. Wedle burmistrza gmina była zbywana aż do 2012 r., kiedy to otrzymała pozytywną odpowiedź z GDDKiA, lecz z tzw. wielkim ale. Warunkiem modernizacji DK92 było zaangażowanie Ministerstwa Finansów. Interwencje gminy w stolicy dały skutek, bo odcinek drogi przebiegający przez Torzym został wpisany do planu remontów na 2013 r., a dzięki wsparciu zielonogórskiego oddziału GDDKiA remont DK92 w Torzymiu znalazł się na 8 miejscu na liście priorytetów drogowych, wśród ponad 500 pozycji: Ujęto tę modernizację do planu i jesteśmy na 8 miejscu, jeśli chodzi o potrzeby inwestycyjne w całym kraju. Sądzę, że poprzez tą modernizację przede wszystkim podwyższy się bezpieczeństwo naszych mieszkańców. Wierzymy w to, że w przyszłym roku ta inwestycja będzie zrealizowana. [Burmistrz Torzymia] W rezultacie remont miał być zrealizowany w ramach Programu Redukcji Ofiar Śmiertelnych czyli w latach 2013-2014. Roczne przesunięcie prac modernizacyjnych wiązał się nie tylko z problemami pozyskania odpowiedniego finasowania z budżetu państwa, ale także z koniecznością modyfikacji projektu remontu: Bo pomimo usilnych próśb gminy – począwszy od 2006 r. o stworzenie przejścia dla pieszych przy osiedlu Lech, a dziś koło Biedronki, w projekcie go nie uwzględniono. Nie chcieli zrobić tego przejścia, bo to jest na zjeździe z górki. Więc gmina wywalczyła to w ITD fotoradar i dopiero przy wsparciu tej instytucji udało się projekt zmienić. Zgoda na zrobienie tego przejścia nadeszła w lutym 2014 r. [Burmistrz Torzymia] W konsultacjach związanych z remontem od początku uczestniczyli mieszkańcy Torzymia i to właściwie oni wywalczyli wspomniane przejście dla pieszych przy os. Lech. Na tym jednakże korekty projektu się nie zakończyły. Dokonywano ich na bieżąco dzięki funkcjonowaniu przy radzie miasta specjalnej komisji bezpieczeństwa, która zajmowała się wyłapywaniem błędów popełnianych przy remoncie 92. Wskutek tego ulegał on ciągłej prolongacie: 282 Też potem chodziło o wyjazd z osiedla, koło Biedronki na 92, który całkowicie został przesłonięty dziwnie zaprojektowanym chodnikiem odgrodzonym żółtymi barierkami. Tak pod ostrym kątem, tak, że nie było widać samochodów jadących 92. To na bieżąco zostało skorygowane. [Pracownik Torzymskiego Ośrodka Kultury] Jest jeszcze jedna rzecz, która w trakcie remontu Eurovia musiała poprawiać, a mianowicie azyle na przejściach dla pieszych, które były zbyt wysokie, wszystkie trzeba było obniżyć. Tu ewidentnie spartaczyli, bo na projekcie były takie jak trzeba. [Pracownik Ochotniczej Straży Pożarnej w Torzymiu] We wrześniu 2015 r. mieliśmy okazję obserwować ostatni etap remontu DK92. W tym czasie okazało się, iż na nowej nawierzchni zdążyły się pojawić koleiny. W konsekwencji firma będąca głównym wykonawcą robót musiała kłaść od nowa 10-centymetrową nawierzchnię na 5-kilometrowym odcinku, właściwie niemal w całości obejmującym Torzym. Na początku tego samego miesiąca w lokalnym wydaniu „Gazety Wyborczej” pojawił się krytyczny artykuł pt. Ciężarówki jechały, stały, a droga nie mogła „odpocząć”: „Powiedzieć, że mieszkańcy nie są zadowoleni z efektów, to chyba za mało. Zaledwie pół roku po zakończeniu pierwszego etapu przebudowy na drodze znów pojawiły się koleiny. ‘Rynny’ ciągną się niemal przez cały Torzym – od szpitala pulmonologiczno-kardiologicznego aż po hotel „Paradise”. – Koleiny zaczęły się wybrzuszać już w ub. miesiącu. Najlepiej je widać, gdy spadnie deszcz: woda, zamiast spływać bokami do studzienek, zalega na środku. Dziś różnica w wysokości może mieć nawet kilka centymetrów. Jak to zostało zrobione? – dziwi się pan Andrzej. – Nie dość, że remont trwa już ponad rok, tiry blokują miasto na amen, to jeszcze firma będzie się poprawiać?! To jakiś żart! – dodaje jeden z mieszkańców. Takich głosów jest o wiele więcej” (Źrałko 2015a). 283 �Mój torzym w kierunku autostrady To jest mój Torzym, to miasto moje. Tutaj przeżyłam najlepsze dni, pięknie dni. To jest mój Torzym, to miasto moje. Tutaj poznałam co znaczy żyć. [Refren piosenki wykonywanej przez członkinie Stowarzyszenia „Integracja Pokoleń w Torzymiu”38] We wrześniu 2016 r. w ramach projektu Lokalny Programu Rewitalizacji Gminy Torzym do 2020 r. został opublikowany przeznaczony do konsultacji społecznych raport diagnozujący potencjał społeczny, gospodarczy, środowiskowy oraz przestrzenny gminy, a także wskazujący domeny wymagające działań rewitalizacyjnych i modernizacyjnych. Opracowanie to powstało dzięki dotacji ze środków Funduszy Europejskich Program Operacyjny Pomoc Techniczna 2014-2020 na realizację projektu opracowania planu rewitalizacji dla gminy i miasta39 i było przedmiotem lokalnych dyskusji i konsultacji społecznych w październiku 2016 r. Konsultacje zostały przeprowadzone za pośrednictwem strony internetowej gminy oraz Biuletynu Informacji Urzędu Miejskiego, na których zamieszczony został Projekt oraz formularz uwag. W czasie konsultacji społecznych nie przesłano żadnej uwagi dotyczącej projektu, dlatego kolejnym etapem pracy jest po prostu jego uchwalenie przez Radę Miejską. Raport jest wykonany z ogromną pieczołowitością, a jednym z jego elementów jest analiza uwarunkowań gospodarczych gminy. Rozpoczyna się ona od wskazania jej bardzo korzystnego położenia terytorialnego pod względem rozwoju usług, których celem jest zapewnienie obsługi kierowców samochodów ciężarowych. Lokalne strategie ekonomiczne zostały w nim opisane jako bezpośrednio i pośrednio związane z ruchem drogowym, poprzez świadczenie usług gastronomicznych, hotelarskich, a także usług skierowanych 38 Wykonanie tej piosenki zarejestrowały Dorota Zyń-Horbaczewska i Justyna Rapicka w reportażu Torzymski Łącznik z 2015 roku, www.zachod.pl/radio-zachod/audycje/ wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). 39 Lokalny Programu Rewitalizacji Gminy Torzym do 2020 roku (2016), Torzym, www.torzym.pl/asp/pliki/aktualnosci/2016-09-27_lpr_torzym_23.09.2016_do_ konsultacji.pdf. 284 na zapewnienie sprawności przemieszczających się samochodów, czyli ich naprawy mechaniczne, myjnie, stacje paliw (Lokalny Pro‑ gram Rewitalizacji 2016: 39). Z przeprowadzonej analizy liczebności osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą wynika, iż liczba firm utrzymuje się na stałym poziomie, oscylującym w graniach 300 podmiotów, które rzeczywiście w znacznym stopniu związane są ze wspomnianą działalnością skoncentrowaną na zapewnieniu obsługi ruchu ciężarowego. Analizując sytuację Torzymia, zauważono też występowanie przestrzeni, na których znajdują się opuszczone sklepy oraz dostrzeżono niesprzyjającą sytuację w zakresie rozwoju działalności handlowej, powodowaną pojawieniem się sklepów dyskontowych, które zapewniają niższe ceny i sprawiają, że w mniejszym stopniu opłacalne jest prowadzenie małych punktów handlowych (Lokalny Program Rewitalizacji 2016: 40). Jednocześnie za jeden z ważniejszych elementów sprzyjających przyszłości Torzymia wskazano zlokalizowany na północ od miasta węzeł autostradowy. Już w Strategii Miasta i Gminy Torzym na lata 2005-2020 (2005) atrakcyjne tereny inwestycyjne, w sąsiedztwie autostrady A2 z opracowaniami planistycznymi atrakcyjne położenie wskazywane są jako mocne strony gminy. Polityka dotycząca zagospodarowania przestrzennego gminy uwzględnia jej perspektywiczny model funkcjonalny, opiera się na realizacji zapisów definiujących warunki rozwoju jakim jest ulepszenie przestrzeni inwestycyjnej opartej na głównej osi rozwojowej gminy w oparciu o istniejący układ komunikacyjny wzdłuż DK92 i autostrady A2. Potencjał węzła autostradowego daje możliwości dalszego wykorzystania korzystnego położenia gminy w bliskości ważnych drogowych szlaków komunikacyjnych oraz ośrodków miejskich, takich jak Frankfurt nad Odrą, Berlin, Poznań, Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski. Przez centrum gminy przyjeżdża kilka tysięcy samochodów na dobę. Torzym to jedno z ostatnich miast przed terminalem odpraw celnych w Świecku i granicą z Niemcami. Dlatego właśnie większość kierowców ciężarówek dalekobieżnych i samochodów osobowych, którzy jadą do Świecka i dalej, do Europy Zachodniej jest klientami lokalnych sklepów, tankuje baki, ostatni raz 285 �korzysta z noclegu w jednym z torzymskich moteli. Zgodnie z Pla‑ nem Inwestycyjnym i Promocji Gospodarczej Województwa Lubu‑ skiego (PIiPG WL) w kwietniu 2016 r. przez Zarząd Województwa Lubuskiego w gminach zlokalizowanych wzdłuż kluczowych szlaków komunikacyjnych (przede wszystkim droga ekspresowa S3 i autostrada A2, ale również niektóre drogi krajowe) wskazano na zasadność powstawania nowych lub dozbrajania istniejących terenów inwestycyjnych, stref aktywności gospodarczej lub podstref specjalnych stref ekonomicznych. Z gmin wcześniej niewymienionych są to m.in. Torzym (Lokalny Program Rewitalizacji 2016: 82). Miasto generalnie się rozbudowuje w kierunku autostrady. Tutaj coś jest, coś się buduje, o i będzie coś nowego, nowe miejsca pracy, jakaś rozrywka, można gdzieś pójść, spotkać się ze znajomymi, nieznajomymi, poznać nowych ludzi. Ludzie łączą się w oczekiwaniu na to nowe, które tutaj przyjdzie, na te inne możliwości, innych sposobów zarabiania na życia i takie rzeczy nas tu chyba łączą. Do dobrego zawsze szybko się przyzwyczajamy. Mamy ten łącznik, jest fajnie, jesteśmy zadowoleni, że coś się stało, że jest jakaś inwestycja, że coś się dzieje. Wydaje mi się, że ludzie pomału zapominają, że jednak tego nie było. Oczekiwania są coraz większe, bo to jest na zasadzie dostaniesz małego cukierka i chcesz coraz więcej. Mała inwestycja – cieszymy się, ale chcemy coraz więcej. [Burmistrz Torzymia] Mobilność, polityka, lokalność Bardzo znaczący w kontekście naszych badań jest fakt, że w humanistyce i naukach społecznych ostatnich kilku dekad pojęcie mobilności (oraz pojęcia pochodne) występuje z taką częstotliwością, jak nigdy wcześniej. Co więcej, metody, narzędzia, idee i praktyki określane jako mobilne prezentowane są jako najbardziej innowacyjne i w adekwatny sposób oddające logikę globalnej, płynnej, podwubiegunowej rzeczywistości. Mobilność podniesiono do rangi kategorii niemal uniwersalnej – opisowej, diagnostycznej i objaśniającej jednocześnie. Skutkuje to choćby proliferacją bytów „podróżujących”: pojęć (Mieke Bal), teorii (Edward Said, James Clifford), jednostek (Walter Benjamin), kapitałów i społeczeństw (John Urry), a nawet ludzkości (ONZ). Bez przesady można stwierdzić, że przełom XX i XXI w. okazał się w naukach o kulturze „czasem mobilności”. Oczywiście, jak każde pojęcie/zwrot, również w tym przypadku mamy do czynienia z procesem narastającym, rozłożonym na lata. Jak słusznie zwracają uwagę Simon Borja, Guillaume Courty i Thierry Ramadier (2015) „genealogia mobilności” sięga lat 20. XX w. Amerykański socjolog Pitrim Sorokin, zajmujący się klasą średnią, odwołał się wtedy do pojęcia „mobilności społecznej”. Miało ono odnosić się do obserwowanego przezeń rozwoju tej klasy i wizji woluntaryzmu, połączonego z osobistym spełnieniem. To Sorokin usystematyzował i spopularyzował analogię przestrzenną, podkreślając, że miejsce jednostki w przestrzeni społecznej wyznaczają jej relacje wobec innych jednostek, wynikające z różnic ekonomicznych, zawodowych i politycznych. Autor Ruchliwości społecznej (2009) wprowadził klasyczne dzisiaj pojęcia ruchliwości poziomej i pionowej, a także jednostkowej i grupowej. Równolegle zaczęto stosować „perspektywę przemieszczania się” w zarządzaniu 287 �miastem, a w latach 30. pojawiły się statystyki miejskich przepływów oraz inżynierowie ruchu drogowego. Drugi etap „genealogii mobilności” wiąże się z latami 70. Specjaliści, tacy jak geografowie, psychologowie czy ekonomiści, badali wtedy subiektywne wymiary mobilności, w tym koszty przemieszczeń i stojące za nimi motywacje. Stąd był już tylko krok do etapu ostatniego, w ramach którego mobilność skojarzono z łatwością poruszania się, dotyczącą tyleż jednostki, co i całego społeczeństwa. W socjologii sformułowano teorię „kapitału mobilności”, a Urry opublikował wpływową Socjologię mobilności – w oryginale Socio‑ logy Beyond Societies. Mobilities for the Twenty-First Century (Urry 2012b). Był to swoisty manifest, w którym Urry przedstawił nowy socjologiczny język, analizując przepływy ludzi, pieniędzy, przedmiotów, informacji i obrazów oraz konsekwencje tej nowej mobilności dla rozumienia i doświadczenia miejsca, czasu i przestrzeni. Do zrekonstruowanej przez Borję, Courty’ego i Ramadiera „genealogii mobilności” należy dodać kilka istotnych elementów. Pominięto w niej bowiem, jakże ważne w humanistyce, lata 80. Oto w 1982 r. Edward Said opublikował artykuł „Traveling theory” (Said 1982), wielokrotnie potem umieszczany w antologiach, cytowany i komentowany. Said wprowadził w nim pojęcie „podróżujących teorii”. Przyjął w nim tezę, iż teorie, traktowane jako szczególny rodzaj obiektu, ulegają „przeszczepianiu, przenoszeniu, cyrkulacji i handlowi”. Wskazane jest zatem, przekonywał, wspólne rozpatrzenie dwóch pojęć: teorii i podróży (Said 1982: 42). Bazując na przykładzie Lukácsowskiego marksizmu, Said pytał w związku z tym o miejsca powstania, odbioru, przekazu i oporu wobec teorii jako takiej. Ogólnie określił je jako „warunki akceptacji i oporu”, umożliwiające późniejsze akty reinterpretacji i ożywienia niektórych propozycji teoretycznych. W analizowanym przez niego przypadku były one na tyle istotne, że pierwotny potencjał wywrotowy koncepcji György Lukácsa, został potem – w trakcie „podróży” – udomowiony i zinstytucjonalizowany. W końcu tej samej dekady intrygujące uwagi na temat związków podróżowania z teorią sformułował James Clifford (1989). Badacz ten przypomniał starogrecką etymologię pojęcia theorein, według 288 której jedno z jego znaczeń odnosiło się wprost do „praktyki podróży i obserwacji”. W tym kontekście, kontynuował Clifford, teoria jawi się przede wszystkim jako efekt przemieszczania się, ruchu, zmiany miejsca. Tworzenie teorii wymaga z kolei porzucenia tego, co oswojone, stając się aktem wykroczenia poza przestrzeń udomowioną. Etymologiczna „praktyka podróży i obserwacji” nakazuje wystawienie się na to, co nowe, nieznane, nieoczekiwane. W konsekwencji zatem, każdy teoretyk wystawia się na wahadłowy ruch między „tutaj” a „tam”, o tyle skomplikowany, że jasne granice i przewidywalne ruchy należą raczej do rzadkości. „W końcu XX w. rzeczywistość podróżujących teoretyków nie jest prosta”, konkludował Clifford (1989: 177). Należy dodać, że Cliffordowskie „notatki o podróży i teorii” powstały w ramach specjalnej tematycznej konferencji zatytułowanej „Predicaments of Theory”. W 1989 r. zorganizowały ją Group for the Critical Study of Colonial Discourse oraz Center for Cultural Studies Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Cruz. Poruszane w jej trakcie zagadnienia warte są przypomnienia: (1) europocentryzm w głównych tradycjach teoretycznych; (2) autorytet „pierwszego świata”; (3) chronotopy teorii; (4) skutki eksportu, importu i lokalnych implementacji teorii metropolitarnych; (5) teorie elit. We „Wprowadzeniu” do materiałów pokonferencyjnych Clifford i Vivek Dhareshwar pisali: „Teoria jest czymś więcej niż tylko aktem lokalnym (…). Teorie nie dają się już dłużej zsumowywać, ponieważ podróżują. W ich zróżnicowanym zakorzenieniu i odkorzenianiu, teorie podlegają nieustannemu przekładowi, zawłaszczaniu, podważaniu i przeszczepianiu. Teorie podróżują; podobnie teoretycy. W końcu XX w. twórcy i odbiorcy teorii nie mogą być dłużej sytuowani na jako-tako stabilnej mapie Pierwszego Świata i w lokalizacjach Trzeciego Świata. Ta mobilność i ruchliwość stawia przed nami nierozwiązane problemy, wymagające systematycznej refleksji (Clifford, Dhareshwar 1989: 1). W bardzo podobny sposób do tej problematyki powróciła na początku nowego millenium holenderska krytyczka kultury Mieke Bal. Ufundowała bowiem określenie „wędrujące pojęcia”, uruchamiając dzięki niemu nową odsłonę mobilności (Bal 2012). Badaczka 289 �prześledziła proces „wędrówki” pewnych pojęć między dyscyplinami, okresami historycznymi i rozproszonymi geograficznie wspólnotami uczonych. Jednym z przeanalizowanych przez nią przypadków było pojęcie hybrydowości; Bal trafnie wskazała na skomplikowaną trajektorię jego przemieszczania się – od dyskursu biologicznego, gdzie hybryda funkcjonowała w kategoriach innego jako czystego egzemplarza, którego obecność prowadzi do bezpłodności, poprzez dyskurs imperialistyczny, po idealizowany obraz postkolonialnej różnorodności. Oczywiście, wskazane wyżej przykłady są jedynie wycinkiem naukowej refleksji poświęconej mobilności, wypracowanej w ciągu ostatnich dziesięcioleci. Nie ma jednak sensu, by ten wątek tutaj rozbudowywać, tym bardziej, że jak zauważają Borja, Courty i Ramadier (2015) – powracam, bowiem do ich wywodów – popularności pojęcia mobilność nie mogła zagwarantować tylko jego nośność na poziomie dyskursu naukowego. Przypisywane mobilności pozytywne cechy – w rodzaju podróży, postępu, nowych doświadczeń – były przecież także żywiołem i materią sztuki. Przykładów tego procesu można wskazać aż nadto: od promowanego przez Charlesa Baudelaire’a flâneura i niezatapialnego „Nautilusa” Juliusza Verne’a, poprzez „Akt schodzący po schodach” Marcela Duchampa, futurystów, suprematystów, do „miejskiego dryfu” sytuacjonistów i koncepcji „deterytorializacji” Gillesa Deleuza i Feliksa Guattariego. Nie mam wątpliwości, że dyskurs artystyczny stał się jednym z kluczowych nośników pojęcia mobilności. Kolejnym dyskursem sojuszniczym mobilności stała się w II połowie XX w. polityka. Przyjrzyjmy się najpierw temu związkowi na poziomie ponadnarodowym. Od 1990 r. ONZ-owski Instytut ds. Badań i Szkoleń realizuje – we współpracy z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji (IOM), ONZ-owskim Funduszem Ludnościowym (UNPF), Międzynarodową Organizacją Pracy (ILO) – „Human Mobility Programme”. Corocznie w ramach tego programu szkoli się, również w Polsce, przedstawicieli władz lokalnych i regionalnych, zaangażowanych w tworzenie polityki wobec migrantów. Oczywiście, szkolenia te oparte są na konkretnym pakiecie dokumentów. Jednym z kluczowych jest opublikowany w 2009 r. 290 raport o przełamywaniu barier, mobilności ludzi i rozwoju (Human Development Report 2009). Rozdział pierwszy tego dokumentu nosi znaczący tytuł: „Freedom and development: how mobility can foster human development”. Zwraca się tam uwagę, że mobilność w wymiarze międzynarodowym pociąga za sobą wiele kosztów, zarówno materialnych, jak i emocjonalnych. Bez względu na nie, corocznie miliony ludzi decydują się jednak na zmianę miejsca życia, chcąc w ten sposób poprawić warunki bytowe swoje i swoich rodzin. Po rozważeniu motywów, częstotliwości i trajektorii współczesnych ruchów ludnościowych, raport informuje: „Mobilność to wolność – możliwość przemieszczania się jest tej wolności sprawdzianem. Rozumiemy mobilność jako pozytywną, a nie tylko negatywną wolność (…) Możliwość przemieszczania się jest wymiarem wolności, który jest także częścią rozwoju” (Human Development Report 2009: 13-15). Widać w tym świetle wyraźnie, że perspektywa ONZ-owska ściśle łączy ze sobą pojęcia rozwoju, wolności i mobilności; ich synergia i współzależność jest przedstawiana jako motor postępu w wymiarze planetarnym. W tym kontekście szerszego znaczenia nabiera akt nazwania autostrady A2 mianem „Autostrady Wolności”, co 4 czerwca 2014 r. proklamowali wspólnie prezydenci Polski i Niemiec. Wydarzenie to przekonuje, że kojarzenie autostrady jako medium mobilności z wolnością, jest czymś nieledwie powszechnym. Jeden z publicystów „USA Today”, oceniając po półwieczu program „Federal Aid Highway Act” (o którym była już mowa), stwierdził: „Najczęściej mówimy o pięciu wolnościach, wynikających z pierwszej poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych – religii, prasy, słowa, petycji i zgromadzeń. W związku z 50. rocznicą rozpoczęcia budowy autostrad, powinniśmy mówić także o specjalnej szóstej wolności – podróżowania darmowymi autostradami” (Neuharth 2006). Mobilność wykorzystywana jest także na poziomie polityk regionalnych (myślę tutaj o Unii Europejskiej) oraz krajowych. Dotyczy to zwłaszcza rynku pracy i edukacji. W latach 60. francuski prezydent Charles de Gaulle wyjaśniał, że mobilność jest kluczowa na rynku pracy, pozwala bowiem na swobodny wybór i naukę zawodu. 291 �Szybko mobilność stała się atrybutem rynku pracy, a nawet probierzem oceny takich jego segmentów, jak sektor kreatywny. Od 2007 r. przy Radzie UE działa zespół ekspercki o nazwie Grupa ds. mobilności artystów i innych osób zawodowo działających w dziedzinie kultury. Rok 2006 Komisja Europejska ogłosiła „europejskim rokiem mobilności pracowników”. W 2010 r. ta sama instytucja zainaugurowała program „Mobilna młodzież”, mający być elementem strategii Europa 2020. Mobilność uczyniono bowiem tymczasem elementem myślenia o edukacji, nie tylko wyższej. We francuskiej ustawie o zmianach w szkolnictwie z 2013 r. zapowiadano: „Będziemy rozwijać, indywidualnie i grupowo, mobilność uczniów, jak również nauczycieli” (Borja, Courty, Ramadier 2015: 4). Studentów wszystkich szczebli zachęca się do korzystania z dobrodziejstw programów mobilności: Erasmus, Erasmus Mundus, Erasmus+. Programy Staff Mobility skierowane są z kolei do naukowców, mających udoskonalać swój warsztat badawczy i dydaktyczny właśnie dzięki umożliwianej dzięki nim mobilności. Dopełnieniem wspomnianych już wyżej dyskursów mobilności jest oczywiście sfera technologiczna. Najbardziej znanym przykładem jest na tym polu telefonia komórkowa i powiązane z nią urządzenia (mobilphone) oraz różnego typu aplikacje. Mobilność cechuje nie tylko sieci telefoniczne (od lat 80.), ale także cyfrową łączność radiową, rozwiązania typu WiFi i WLAN, technologie Bluetooth i GPS, a także rosnący zbiór urządzeń, takich jak smartfony, tablety, palmtopy, notebooki, PlayStation Portable i inne. Mobilne stają się kolejne sektory: bankowość, edukacja, rozrywka, konsumpcja, transport. Wyraźny i ekspansywny trend, polegający na przenoszeniu czynności wykonywanych wcześniej na urządzeniach stacjonarnych do środowiska urządzeń mobilnych, pozwala na mówienie o „erze mobilności” (Sznajder 2014: 20). We „Wprowadzeniu” do naukowego „słownika mobilności” – pomyślanego jako swoista odpowiedź na Keywords napisane przed laty przez Raymonda Williamsa – możemy przeczytać, że myślenie w kategoriach mobilności, postrzeganej jako „asamblaż ruchu, wyobrażeń i doświadczenia”, stała się bazą dla mobility turn w teorii społecznej i podstawą dla sformułowania „paradygmatu nowej 292 mobilności” (Salazar 2016: 3). Idzie w tych zmianach zarówno o krytykę teorii sedentaryzmu oraz deterytorializacji, jak i o nowy rodzaj postrzegania współczesnego kapitalizmu. Kluczową optyką staje się bowiem skala i zróżnicowanie możliwych mobilności. By zdać sobie sprawę z rozległości tej problematyki, wystarczy wymienić główne typy mobilnych jednostek: turysta i pielgrzym, migrant i uchodźca, dyplomata i przedsiębiorca, misjonarz i pracownik NGO, student i nauczyciel, sportowiec i artysta, żołnierz i dziennikarz, dziecko i partner, a także osoba pracująca dla międzynarodowych organizacji czy należąca do którejś z transnarodowych sieci, o personelu towarzyszącym wyżej wymienionym nie zapominając. Noel B. Salazar nie ma w związku z tym wątpliwości: „Mobilności są centralną strukturą życia wielu ludzi. W wielu częściach świata, mobilność jest postrzegana jako ważny sposób przynależności do współczesnego społeczeństwa” (Salazar 2016: 2). Z powyższego wynika jedno: współczesne dyskursy i praktyki – na polu nauki, ekonomii, polityki, edukacji, technologii itd. – pełne są mobilności. Mobilność stała się jedną z kluczowych cech rzeczywistości, jej rzekomo neutralną, a nawet pożądaną, własnością. Rozpowszechnione imaginarium mobilności tworzy coraz szersze pole semantyczne, obejmujące postęp, nowoczesność, globalizację, wolny rynek, liczbę przebytych kilometrów. Pojęcie to szybko połączyło się z listą życzeń liberalnych wspólnot i ich liderów: z kreatywnością, płynnością, dostępnością, elastycznością, rozwojem, a nawet wolnością. Powstał w ten sposób metadyskurs mobilności, swoisty rodzaj nowego paradygmatu, obecny we wszystkich wymiarach kultury. Ostatecznie, mobilność przekształciła się w bardzo ekspansywną wizję świata, społeczeństwa, kultury, jednostek i ich wolności. Różnorodne „mitopraktyki” (Sahlins 2006) mobilności są najdoskonalszą bodaj kwintesencją „świata w ruchu”, „przestrzeni przepływów”, „informacyjnej superautostrady”, a wreszcie także „płynnej nowoczesności” jako takiej. Uderzające jest przy tym, jak łatwo ów metadyskurs mobilności „przykrył” i znaturalizował swój mityczny charakter – ruchliwość i przemieszczanie się uchodzi obecnie za naturalne, samo przez się zrozumiałe, nie potrzebujące uzasadnień. Przecież jednak porządek 293 �mobilności, będący porządkiem kapitalizmu, uprzestrzenniającym stosunki społeczne, potrzebuje nie tyle nawet uzasadnień, co raczej celnych pytań i pogłębionych analiz. Przedsmaku owych krytycznych analiz dostarcza raczej zapomniana, wydana ponad pół wieku temu, książka Lewisa Mumforda The City in History (1961). Amerykański socjolog i filozof technologii, wiele uwagi poświęcający badaniom miast i miejskiej architektury, zawarł w niej spostrzeżenia, których wagę możemy w Polsce docenić dopiero po latach. Szczególnie interesująco brzmią uwagi Mumforda poświęcone wpływowi ruchu samochodowego na przemianę – a raczej dekompozycję – tkanki miejskiej. Analizując rozwój przestrzeni zurbanizowanych, badacz stwierdził, że przedmieścia powstałe w okresie 1850-1920 zostały ukształtowane dzięki kolei; te bliżej centrów natomiast, rozbudowywane po 1895 r., związane były z upowszechnieniem się tramwajów, a następnie metra. Przedmieścia owe nie były duże, zazwyczaj liczyły do 10 tys. mieszkańców, a ich rozmiar był zdeterminowany odległością od stacji kolejowej, pokonywaną zwykle pieszo. Stan ten uległ gwałtownej zmianie wraz z pośpiesznym rozwojem motoryzacji indywidualnej. Znikła „piesza” skala dawnych przedmieść z ich indywidualnością i unikalnością, zastąpiona przez skalę „samochodu”. Pojawiła się, jak pisał Mumford, estetyka w nieludzkiej skali: ogromne bilbordy i plansze reklamowe („McDonald’s”, „Hipermarket”), rozmiarami dostosowane do zmotoryzowanego widza. W momencie, gdy auto indywidualnego właściciela stało się substytutem komunikacji publicznej, przedmieścia zaczęły się gwałtownie rozrastać. Samochód wchłonął to, co było walorem przedmieścia, czyli przestrzeń. Zamiast zadrzewionych budynków w parkach, pojawiły się budynki na parkingach. Co więcej, przemieszczanie się pieszo stało się aktywnością niebezpieczną – z uwagi na masowy ruch samochodowy – a nawet mało sensowną, zważywszy na fakt, że liczba miejsc, do których można dotrzeć w ciągu 10-minutowego spaceru, radykalnie się zmniejszyła. Do lamusa odszedł antyczny, rzymski standard dróg o szerokości 15 stóp; współcześnie przyjął postać wielopasmowych arterii z wielopoziomowymi 294 koniczynami węzłów o powierzchni często przekraczającej 10 hektarów (Mumford 1961: 572-581). Nie sposób nie dostrzec zaskakującej zbieżności poglądów Mumforda z aktywnym kilka dekad później filozofem Marshallem Bermanem. W wydanej w 1982 pracy Wszystko, co stałe rozpływa się w powietrzu, Berman zwrócił mianowicie uwagę na to, że jednym z wcieleń nowoczesności jest – nie mniej, ni więcej – „świat autostrad” (Berman 2006). „Tu w Bronxie – pisał – nowoczesność spod znaku wielkomiejskiego bulwaru został uznana za przestarzałą i starta na proch przez nowoczesność spod znaku międzystanowej autostrady. Sic transit! Bycie nowoczesnym okazało się dużo bardziej problematyczne i niebezpieczne, niż mnie uczono” (Berman 2006: 383). Berman odwołuje się w przywołanym fragmencie do własnych doświadczeń mieszkańca nowojorskiej dzielnicy Bronx, która stała się w latach 50. przedmiotem „modernizacji poprzez autostradę”. Za radykalnym planem przebudowy istniejącej infrastruktury stał Robert Moses, urbanista, którego rozmach i bezwzględność w realizacji planów porównuje się często do pracującego w Paryżu Georgesa Haussmanna. To Moses doprowadził do tego, iż przebito się przez środek dzielnicy, burząc kilkanaście osiedli i wysiedlając 60 tys. ich mieszkańców. Inwestycja ta wpisywała się w wieloletni program modernizacyjny Mosesa. Jeden z harvardzkich wykładowców uznał jego działalność za ukoronowanie dziejów nowoczesnej architektury, a autostradowe ślimaki i koniczynki w Nowym Jorku porównał do kubistycznych obrazów i abstrakcyjnych rzeźb oraz instalacji jednocześnie. Przekonywał dodatkowo, że znaczenie i piękno epoki nie daje się już uchwycić z pojedynczego punktu widzenia, ale tylko w ruchu: „Typowe dla naszej epoki odczuwanie czasu i przestrzeni rzadko kiedy jest tak żywe jak podczas jazdy samochodem” (Berman 2006: 390). Z sedentarystycznej perspektywy osoby zakorzenionej w jednym miejskim kwartale – osoby nie posiadającej, o paradoksie!, samochodu, której rytm życia wyznaczała dzielnica i metro prowadzące do centrum – modernizacja oznaczała jednak koniec znanego świata. Berman przyznaje, że postać Mosesa, on i jemu podobni, szybko utożsamili z opisywanym 295 �przez Allena Ginsberga Molochem z bitnikowskiego poematu Sko‑ wyt: „sfinksem z cementu i aluminium (…) którego budowle są wyrokiem” (Ginsberg 1984: 17). Z przyczyn oczywistych i już w tej książce opisywanych, polski krytyczny dyskurs mobilności rozwinął się na dobre dopiero w drugiej dekadzie XXI w. We wcześniejszej partii książki wspominałem o działalności grup ekologicznych, których symbolem i kulminacją stał się protest przeciwko budowie przebiegu autostrady przez Górę św. Anny. Nie tylko jednak trudno mówić o sukcesie tego protestu; podobnie trudno założyć, że formułowane przez ekologów postulaty ukształtowały coś na kształt publicznego dyskursu krytycznego. Znamienny w polskich warunkach jest fakt, że dyskurs taki powstał raczej na bazie politycznej niż związanej z ochroną ekosystemu. Przypomnę w tym miejscu, że dyskurs modernizacyjny – zakorzeniony w pozytywnym waloryzowaniu mobilności i przekonaniu o niemal dziejowej konieczności budowy sieci autostradowej – nasilił się w Polsce w okresie poprzedzającym 2012 r. Był to rok, w którym Polska oraz Ukraina miały wspólnie zorganizować mistrzostwa Europy w piłce nożnej. Gdy w kwietniu 2007 r. Michel Platini, prezydent UEFA, ogłosił, że tę dużą imprezę sportową powierza się Polsce i Ukrainie, „euforia sięgnęła zenitu, ludzie wpadli w szał radości, zaczęli się ściskać, skakać do góry, niektórzy płakali ze wzruszenia, strzelały korki od szampanów (…) W Poznaniu, tak samo jak w Warszawie, Wrocławiu, Chorzowie i Krakowie tysiące osób zgromadziły się przed telebimami w oczekiwaniu na ogłoszenie organizatora Euro 2012” (Mamy Euro 2012, 2007). „Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012 to największe pod względem organizacyjnym przedsięwzięcie realizowane dotychczas w Polsce oraz trzecia co do wielkości impreza sportowa na świecie”, można przeczytać w dokumentach ministerstwa Sportu i Turystyki (Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012, 2011). Pokonanie Włoch oraz Austrii i Chorwacji w staraniach o organizację Euro dość powszechnie potraktowano jako międzynarodowy wyraz uznania dla Polski jako kraju należącego już do zachodnioeuropejskiej wspólnoty: zarówno pod względem kulturowym, jak i cywilizacyjnym. 296 Jakkolwiek istniały wcześniej nakreślone plany budowy autostrad, po słowach Platiniego ich realizacja stała się priorytetem. Chodziło o to, by spodziewane tysiące kibiców mogły dotrzeć na polskie stadiony wygodnie, własnymi samochodami. Nie ulega przy tym wątpliwości, że efektywna organizacja Euro stała się kluczowym zadaniem dla rządów Platformy Obywatelskiej. Co prawda w kwietniu 2007 r. – gdy UEFA ogłosiła swoją decyzję – premierem rządu był Jarosław Kaczyński, jednak w okresie listopad 2007-listopad 2015 Radą Ministrów kierowali liderzy PO: najpierw Donald Tusk, potem Ewa Kopacz. Dodatkowo, premier Tusk afiszował się jako zagorzały kibic futbolu (zwłaszcza klubu Lechia Gdańsk), a także osoba czynnie uprawiająca ten sport (w formie cotygodniowych meczy rozgrywanych z udziałem członków rządu, PO i bliskich współpracowników). Połączenie prywatnej pasji z publiczną funkcją sprawiło, że głównym politycznym podmiotem stojącym za przygotowaniem Euro 2012 w Polsce był właśnie Tusk. Premier Tusk cyklicznie składał UEFA relacje z przebiegu prac nad budową i rozbudową stadionów, hoteli i autostrad. „Mamy jeszcze bardzo dużo pracy do wykonania. Dotyczy to stadionu, lotnisk, a także bazy hotelowej. To są bardzo ambitne projekty, ale zapewniłem Pana przewodniczącego, że damy radę. Z wielką satysfakcją przyjąłem słowa Pana Platiniego, że Polska jest konkretnym i wiarygodnym partnerem w tym przedsięwzięciu”, czytamy w jednym z takich oświadczeń, z lipca 2008 r. (Oświadczenia szefa polskiego rządu, 2008). Bardzo szybko przygotowaniu do Euro przekształciły się w wielki narodowy program modernizacji Polski, przedstawiany jako przełomowy cywilizacyjny skok. Jego istotnym elementem była oczywiście budowa autostrad, w tym A2. Polityka budowana w oparciu o planowany rozwój infrastruktury wkrótce stała się wizytówką rządów PO i programem samego Tuska. „Niektóre sprawy idą szybciej, niektóre wolniej. Budujemy autostrady, pieniądze z UE wydajemy najlepiej w Europie, znieśliśmy pobór, mamy armię zawodową – mówił Tusk w 2010 r. – Wolę politykę, która gwarantuje, jak niektórzy mówili złośliwie, ciepłą wodę w kranie. Bo wielu wita to z uznaniem, że jest wreszcie silna partia, która jest powściągliwa i skromna, jeśli chodzi o narzucanie 297 �ludziom wielkich celów, która daje za to wielką stabilizację. A ja uważam, że Polska potrzebuje wielkich zmian” (Wolę politykę cie‑ płej wody w kranie, 2010). Szczególnie wyraźnie zaakcentowano wagę modernizowania Polski poprzez autostrady w przemówieniu Komorowskiego – sprawującego urząd prezydencki dopiero od miesiąca – wygłoszonym we wrześniu 2010 r. podczas dożynek na Jasnej Górze: „Leciałem tutaj do Państwa prawie przez całą Polskę, bo z Wybrzeża (…) Leciałem nad wspaniałymi, budzącymi polską dumę autostradami i nowymi drogami. To szczególne dożynki – po 30 latach możemy patrzeć na plon polskiej wolności, wtedy odzyskanej. Należy się cieszyć tą wolnością. Należy być dumnym”1. Pomijając wymogi poetyki przemówień wygłaszanych w katolickim sanktuarium w czasie cyklicznego święta rolników, warto dostrzec w powyższych słowach znaczące połączenie. Oto wolność i duma (a zwłaszcza „polska duma”) urzeczywistniły się i ucieleśniły w autostradach oraz „nowych drogach”. Wyraźnie postawiono tutaj znak równości między mobilnością a wolnością. O ile jednak „typowe dla naszej epoki odczuwanie czasu i przestrzeni” w sposób najbardziej adekwatny percypowano w latach 50. w USA – o czym z sarkazmem pisał cytowany wyżej Berman – podczas jazdy samochodem, o tyle efekty inwestycji infrastrukturalnych w roku 2010 w Polsce najlepiej oglądało się z powietrza. Tym samym okazało się, że efektywna modernizacja wymaga nowego sposobu postrzegania, nowej, mobilnej, wertykalnej perspektywy – dostępnej z powietrza, z góry. Perspektywy, dodajmy, dostępnej tylko elitom i władzy na mocy reguł opisanych przez Yi-Fu Tuana: „Wszystko, co lepsze czy doskonałe, jest wyżej, kojarzy się z poczuciem fizycznej wysokości (…) Bogaci i wpływowi (…) osiągają większą przestrzeń wizualną” (Tuan 1987: 55-56). Za swoistą kwintesencję tak zdefiniowanej polityki wewnętrznej można uznać inną wypowiedź prezydenta Komorowskiego, który cztery lata po mowie jasnogórskiej, w 2014 r., w dniu święta 3 maja deklarował: „Ten kto chce zagwarantować rozwój, bezpieczeństwo 1 www.wpolityce.pl/polityka/105364-prezydent-poetycki-lecialem-smiglowcem-ipatrzylem-na-poorane-pola-na-znaki-zwiezionych-plonow-na-dachy-nowychdomow (data dostępu: 13.02.2017). 298 i wolność Ojczyzny musi być gotów do jej ciągłej modernizacji, ciągłej pracy na rzecz nowoczesności, ciągłego wysiłku na rzecz pojawiających się nowych wyzwań, nowych zagrożeń i nowych szans. Świętowanie 25-lecie ponownego odzyskania wolności, jest jednocześnie świętowaniem 25 lat trudnego, ale owocnego procesu modernizacji kraju” (Nie ma wolności bez nowoczesności!, 2014). Powyższe cytaty dobrze uzmysławiają, jak sądzę, nie tylko generalne ramy programu polskiej polityki wewnętrznej, ale także sposób myślenia rządzących na temat modernizacji/nowoczesności/mobilności. O powstałym dzięki temu połączeniu polu semantycznym, pisałem na początku rozdziału. W tym miejscu chciałbym jednak raz jeszcze podkreślić, że budowa autostrad uznana została przez polskie rządy przełomu pierwszej i drugiej dekady obecnego stulecia za projekt nie tylko o charakterze politycznym, ale wręcz cywilizacyjnym. Po wstąpieniu Polski do NATO (marzec 1999), przyjęciu do Unii Europejskiej (maj 2004) oraz powierzeniu jej współorganizacji Euro 2012 (kwiecień 2007), powstanie polskich autostrad miało stać się przypieczętowaniem i zwieńczeniem procesu włączania Polski w struktury zachodniego świata. Ów modernizacyjny program rządzącej partii stał się potem w kolejnych latach – po zmianie ekipy rządzącej – przedmiotem zmasowanej krytyki. Zanim jednak przejdę do wydarzeń z pola polityki, chciałbym zauważyć istotną okoliczność. Otóż dyskurs legitymizujący modernizowanie Polski poprzez autostrady nie był produktem początku XXI w., ani też oryginalnym narzędziem retorycznym PO. Jego korzenie tkwią bowiem w latach wcześniejszych, u narodzin transformacji roku 1989. Trafnie wychwyciła kluczowe metafory polskiej transformacji amerykańska badaczka Lea Burdette (1996). Zauważyła ona, że w okresie w PRL oficjalny dyskurs polityczny przepełniony był określeniami, w których gospodarka przedstawiana była jako wielki „plac budowy”. Podstawowa metafora marksizmu przekonywała, że gospodarka ma strukturę podobną do budynku mieszkalnego, składając się, jak „normalny” dom, z bazy i nadbudowy. To zaś upoważniało do przekonania, że zarówno gospodarkę, jak i budynek, można precyzyjnie zaplanować, a potem według tego planu zbudować. Logika analogii była w tym wypadku rozciągana 299 �dalej – zaplanowana gospodarka miała być trwała, solidna i chroniąca przed wpływami z zewnątrz, a w dalszej kolejności miała przyjąć piętrową strukturę i formę hierarchicznego zarządzania. Propagandowymi wyrazami myślenia w kategoriach wielkiej budowy i równie wielkiego planu były popularne hasła w rodzaju „budujemy nową Polskę”, „budujemy socjalizm”, „budujemy wspólny dom”. W przeciwieństwie do zdominowanego przez obrazy domu i budowy języka PRL, język transformacji krystalizował się wokół pojęcia ruchu. W epoce wcześniejszej, metafor odwołujących się do ruchu było niewiele; jako przykłady można wskazać odniesienia do „ruchu wewnętrznego”: współzawodnictwa socjalistycznego czy przekraczania planów (na zasadzie kontrastu mówiono również o inspirowanym przez kapitalistyczny Zachód „wyścigu zbrojeń”). Po roku 1989 w dominującym dyskursie polityczno-ekonomicznym nastąpiła wyraźna zmiana. „Bardzo powszechna konstelacja metafor kojarzy ekonomię z ruchem” (Burdette 1996: 20). Dokonało się mianowicie przejście od dyskursu sedentarystycznego (budowa wielkiego domu/gospodarki) do dyskursu mobilności (prędkość, zmiana, gonienie). Wskazując na jakże liczne przykłady wyrażeń odnoszących się do ruchu, Burdette zaproponowała pogrupowanie ich w dwa zbiory. Pierwszy z nich odnosił się do nowego porządku ekonomii: „spadły ceny akcji”, „wzrost ekonomiczny”, „rosnące ceny”, „płynność budżetowa”, „napływ kapitału”. Drugi zabiór metafor wiązał się natomiast z aspiracjami politycznymi: „wchodzeniem do Unii” i „przechodzeniem ze wschodu na zachód”. Można w związku z tym powiedzieć, że dyskurs mobilności i nowoczesności przełomu pierwszej i drugiej dekady XXI w. uwyraźnił i wyostrzył znaczenie ruchu jako takiego. Mniej zajmowano się jednak już oswojoną ekonomią neoliberalną, skupiając się raczej na konieczności zakończenia procesu „przechodzenia ze wschodu na zachód”, co ostatecznie miało się ziścić dzięki wielkim nakładom na budowę polskich autostrad. Co znaczące, już ponad 20 lat temu cytowana badaczka zastrzegała: „Nie wszyscy są oczarowani tym ruchem” (Burdette 1996: 22). Jak miało się okazać, dominujący dyskurs triumfującej modernizacji zaczęły jednak zakłócać – najpierw z rzadka – odmienne 300 tonacje. W 2009 r. jeden z dziennikarzy wyrażał zdziwienie, że rząd tak łatwo zaakceptował rosnące koszty budowy autostrad, a dodatkowo pozwolił na pobieranie opłat za ich użytkowanie prywatnym podmiotom, udzielając im nawet wysokiej publicznej pomocy (Kublik 2009). Było to o tyle zaskakujące, że gdy w połowie lat 90. – postanowieniem rząd SLD i PSL – przyznano prywatnym konsorcjom koncesje na budowę autostrad, wyrażano radość, że decyzja ta odciąży budżet państwa. W rezultacie, państwo najpierw pomogło prywatnym inwestorom dając gwarancje na zaciągane przez nie kredyty, by następnie udzielić im jeszcze pomocy ze środków publicznych. W grę wchodziły ogromne sumy: „Koszty budowy autostrad przez prywatnych inwestorów nie wydają się niskie. Budowa betonowej autostrady przez AWSA ma kosztować 12,2 mln euro za 1 km” (Kublik 2009)2. Zaledwie dwa lata później jeden z komentatorów stawiał kwestię modernizowania poprzez autostrady znacznie już ostrzej, pisząc o „infrastrukturze wykluczenia” (Templewicz 2011). „Skąd się wziął znak równości między modernizacją a autostradami? Jako jedno ze źródeł można tu wskazać przyjęty model transformacji. W latach 90. prywatnemu przyznawano pierwszeństwo przed publicznym (…). Wprowadzaniu radykalnych rozwiązań w gospodarce towarzyszyła kampania promująca odpowiednie postawy i nowy kapitali‑ styczny typ osobowości (…). Wszystko, co wiązało się z Ameryką, nabierało magicznej mocy (…). A jednym z atrybutów amerykań‑ skości są właśnie samochody, które mkną po niekończących się autostradach” (Templewicz 2011: 127). W swojej krytycznej analizie Karol Templewicz wskazywał na dwa współbieżne zjawiska: z jednej strony prymat prywatyzowania i wyprzedaży majątku publicznego, z drugiej natomiast promocję amerykańskiego way of life, którego symbolem jest przecież bezproblemowe przemieszczanie się dzięki sieci highways. Jego zdaniem, w Polsce nie odbyła się żadna dyskusja na temat zasadności i potrzeby budowania autostrad – uznano je za bezalternatywne rozwiązanie, tym bardziej 2 Pod cytowanym artykułem znajduje się tylko jeden komentarz czytelnika: „Złodzieje” (kargul_82). 301 �uzasadnione, że postrzegane jako fundament „amerykańskiej opcji” transformowania Polski. W efekcie, trzy czwarte środków przeznaczonych na rozwój infrastruktury, przeznaczono na budowę bezkolizyjnych dróg. Orędownicy takiego rozwiązania uznali, że wielopasmowe drogi od granicy do granicy są Polsce niezbędne, że staną się one spiritus movens całej modernizacji. Przyjęto, iż przyszłość należy do samochodów, skupiono się na powstaniu korytarzy, pozwalających szybko przemknąć się od granicy do granicy, zaniedbując lokalne drogi, a włodarze gmin dali się przekonać, że przebiegająca przez zarządzane przez nich tereny autostrada zmaterializuje nadzieję na rozwój. Widoczny kłopot polega jednak na tym, zauważał Templewicz, że budowane w Polsce autostrady wywołały przede wszystkim „efekt tunelu”. Polega on na tym, że małe ośrodki położone w pobliżu przebiegu autostrady nie korzystają z jej istnienia. Przyautostradowa infrastruktura usługowa nie należy bowiem do lokalnych przedsiębiorców, a kierowcy mknący autostradami, mijanych miejscowości nawet nie zauważają. Co więcej, użytkownikami autostrad zostali ci, których stać na płacenie relatywnie wysokich opłat za korzystanie z nich, a „z cywilizacyjnej trampoliny spadli ci, których dotknie efekt tunelu” (Templewicz 2011: 133). Całą sytuację pogarsza ponadto fakt – wynikający z dystrybucji władzy – że krytycy obowiązującej hierarchii wydatków stygmatyzowani są jako „oszołomy”. To wymowne, że oba powyższe krytyczne osądy dotyczące modernizowania przez autostradę wypowiedziane zostały przez przedstawicieli środowisk bądź to raczej sympatyzujących z rządem PO (Kublik, „Gazeta Wyborcza”), bądź lewicowych (Templewicz, „Krytyka Polityczna”) – nie traktowanych jako strategiczny przeciwnik elit rządzących ówcześnie w Polsce. Polityka „ciepłej wody w kranie”, której elementem stały się gigantyczne inwestycje w budowę sieci autostrad, stała się bowiem obiektem zmasowanej krytyki w okresie przed wyborami prezydenckimi i parlamentarnymi w 2015 r. W wyniku podwójnego zwycięstwo Prawa i Sprawiedliwości we wspomnianych wyborach, doszło do radykalnej wymiany elit władzy – najpierw centralnej, potem także na niższych 302 szczeblach – z zachowaniem mechanizmów rozpoznanych przed laty przez Vilfreda Pareta (1935). Wskazówki barometru politycznego wychyliły się w konsekwencji w przeciwną stronę, głęboko przewartościowano priorytety i zgoła inaczej zdefiniowano program polityki wewnętrznej. Modernizowanie i inwestycje w infrastrukturę uznano za szkodliwe naśladowanie wzorców zachodnich, odległe od rzekomo niezbędnej polityki odwołującej się do wartości konserwatywnych i religijnych. Uderzający jest fakt, że w retoryce PiS modernizację utożsamiono z modernizmem, obu tym procesom przypisując destrukcyjny wpływ na zbiór wartości i norm określanych jako tradycyjne. „Polityka ciepłej wody w kranie to polityka minimalizmu, która od 6 lat towarzyszy obywatelom Rzeczpospolitej Polskiej”, napisano na portalu prawymsierpowym3; „Ciepła woda w kranie, czyli żart dekady”, w podobnym tonie donosił „Dziennik Polski”4. Odwołano się również do cytowanego wcześniej przemówienia prezydenta Komorowskiego na Jasnej Górze: „Obrońcy poprzedniej ekipy będą tłumaczyć, że przecież rządy Tuska i Kopacz mogą pochwalić się też sukcesami. Tu sztandarowy jest przykład inwestycji w infra‑ strukturę, która ponoć zbliżyła nasz kraj do Zachodu. Dowodem na to jest przemówienie byłego prezydenta Bronisława Komorowskiego na Jasnej Górze, kiedy to opowiadał, jak leciał nad Polską i widział sieć nowych dróg i autostrad. Moim zdaniem, przemówienie godne peerelowskich dygnitarzy”5. Autostrady szybko stały się negatywnym symbolem „złych” rządów i trudnym ideologicznie balastem dla PO. Konrad Niklewicz, dyrektor think tanku Instytut Obywatelski – bezpośrednio związanego z partią Tuska – jeden ze swoich komentarzy zatytułował wprost: „Przekleństwo autostrad” (Niklewicz 2015: 6). Utrzymywał w nim, że tytułowe „przekleństwo” nie jest metaforą, ale faktem, „generującym niszczące emocje”. Niklewicz tłumaczył, że gdy 3 4 5 www.prawymsierpowym.pl/index.php/tag/polityka-cieplej-wody/ (data dostępu: 12.02.2017). www.dziennikpolski24.pl/artykul/3865743,ciepla-woda-w-kranie-czyli-zartdekady,id,t.html (data dostępu: 12.02.2017). www.wgospodarce.pl/opinie/33279-ciepla-woda-z-dziurawego-kranu-czyli-co-ztym-dlugiem (data dostępu: 11.02.2017). 303 �w 2007 r. PO obejmowała władzę, w Polsce było tylko kilka odcinków dobrych dróg, a ogólny stan infrastruktury pozostawiał wiele do życzenia. Mimo trudnej sytuacji międzynarodowej (kryzys finansowy) koalicyjne rządy PO i PSL „zbudowały sieć autostrad i dróg ekspresowych, zmodernizowały tysiące kilometrów linii kolejowych, położyły tysiące kilometrów wodociągów, postawiły setki oczyszczalni ścieków (…) Polska widziana z zewnątrz się zmieniała. Kłopot w tym, że miliony Polaków takiej samej zmiany nie czuły równie intensywnie w swoim życiu” (Niklewicz 2015: 6). Polska, pisał Niklewicz, zmodernizowała się kosztem niemal powszechnego rozgoryczenia. Autostrady i nowoczesna infrastruktura rozbudziły aspiracje, którym nie były w stanie pozytywnie odpowiedzieć. To z kolei oznacza, konkludował analityk, że dawne hasło „Teraz Polska!” winno się przeformułować do postaci „Teraz Polacy!”. Nie tylko jednak zmianą rządu i priorytetów politycznych w Polsce należy tłumaczyć wykrystalizowanie się krytycznego dyskursu modernizacyjnego. Perspektywa kilku lat od uruchomienia pierwszych po 1989 r. autostrad, a także czas, jaki upłynął od sportowego megaiwentu w postaci piłkarskich mistrzostw Europy, pozwoliły na formułowanie ocen mających więcej wspólnego z naukową analizą niż stricte światopoglądową deklaracją. Ocen takich pojawiło się wiele, także w środowiskach nie sympatyzujących z obozem PiS. „Donald Tusk zapewne zakładał, że obywatele docenią wysiłek modernizacyjny jego rządów, będą jakoś wdzięczni rządzącym, że wlali tysiące ton betonu na polskie drogi – sugerowali komentatorzy tygodnika „Polityka” – Ta optyka zniekształciła Platformie społeczne realia, bo nie uwzględniała (…) potrzeb symbolicznych (…) PIS po raz kolejny odkrył, że inny beton się liczy, ten, który wlewa się do głów Polakom” (Janicki, Władyka 2016: 14). „Zbliżyć się do Europy to nie tylko zbudować autostradę – dodawał znawca poezji i profesor filologii – Bo ona nigdy nie zostanie dobrze zbudowana przez ludzi, którzy mają gdzieś poczucie przynależności do wspólnoty – powiem bombastycznie – budowniczych kultury” (Poezja to sprawa gardłowa 2016: 15). Jeszcze inne powody dla krytycznego spojrzenia na modernizowanie Polski poprzez autostradę zaprezentował Marek W. Kozak, profesor w Centrum Europejskich 304 Studiów Regionalnych i Lokalnych Uniwersytetu Warszawskiego: „80 procent środków (z Unii Europejskiej – przyp. W.K.) idzie na wielkie budowanie. W ten sposób wydajemy pieniądze na wygodę i jakość życia. Jak bogacze. A miały iść na rozwój. (…) Nie ma naukowych dowodów na wpływ infrastruktury na rozwój, są natomiast liczne przykłady, że można budować w nieskończoność bez efektów. W oficjalnych polskich dokumentach mówi się o infra‑ strukturze służącej rozwojowi, ale to zaklinanie rzeczywistości” (Co wymyśli chodnik 2015: 28). Niezwykłe było obserwowanie procesu, w trakcie którego modernizacja, mobilność i autostrady utraciły swoją uprzywilejowaną pozycję w dyskursie politycznym, a potem także na poziomie dyskursu potocznego. Zwroty na scenie politycznej były owego procesu jedynie akceleratorami; przewartościowanie myślenia i wartościowania tego, co określamy tutaj jako modernizowanie poprzez autostrady dokonywało się bowiem na wielu poziomach i w sposób ciągły. To, co w Stanach Zjednoczonych i krajach Europy Zachodniej wymagało dziesięcioleci, w Polsce – ponownie, zauważmy – odbyło się w ciągu jednej dekady. Znalazło to swoje odzwierciedlenie również w naszych badaniach. We wrześniu 2014 r. rozmawiałem na temat autostrady z uczniami trzeciej klasy gimnazjum w Zespole Szkół w Bolewicach. Przez tą dużą wieś (prawie 2 tys. mieszkańców) przebiega nitka DK92, natomiast autostrada A2 i zjazd w Nowym Tomyślu oddalone są o niespełna 5 km. Gimnazjaliści najpierw stwierdzili, że oni i ich rodzice właściwie nie korzystają z autostrady. „Jeździmy drogami, gdzie się nie płaci”, wielokrotnie powtarzali. Odstępstwem od tej reguły są szczególne sytuacje, np. wyjazd „nad morze” albo „na wakacje do Berlina”. Jeden z uczniów trafnie przy tym zauważył, że „do Świecka jest taniej niż do Poznania”, bardziej zatem opłaca się podróżować za granicę niż wewnątrz kraju. Pytani twierdzili ponadto, że nie odczuli zmiany w natężeniu ruchu drogowego w samych Bolewicach, choć jednocześnie dodawali, że „tirów jest mniej”. Z pewnością mamy tutaj do czynienia z mechanizmem subiektywnej oceny skali ruchu samochodowego, o czym pisałem już we wcześniejszych rozdziałach. 305 �Co znaczące, gigantyczna inwestycja infrastrukturalna była tym młodym ludziom raczej obojętna. Wielkie emocje budziły za to inne inwestycje, w o wiele mniejszej skali. Okazało się, że lokalnie istotną sprawą było wybudowanie w centrum wsi „galerii handlowej” – w związku z czym „jest lepiej”, zgodnie grzmiała grupa. „Można się spotkać, zrobić dobre zakupy”, tłumaczyli uczniowie, z czego wynika przy okazji, że wcześniej, w „zwykłych” sklepach, zrobienie „dobrych” zakupów nie było możliwe. Entuzjazm ten, należy dodać, dotyczył wydarzenia sprzed zaledwie pół roku: w marcu 2014 r. otwarto bowiem w Bolewicach sklep sieci Chata Polska. Stał się on główną przestrzenią handlową w Galerii Bolewice, wybudowanej na miejscu dawnego kompleksu Gminnej Spółdzielni, a obejmującej także kwiaciarnię, agencję pocztową, dwa sklepy odzieżowe oraz zakład fryzjerski. Ciekawe wyniki przyniosło także pytanie o przyszłość, o to, co Bolewicom i jego mieszkańcom byłoby najbardziej potrzebne w ciągu kolejnych 10 lat. „Pizzeria!”, „basen” (najbliższy jest w Nowym Tomyślu, oddalony o 10 km ), „Kino jeszcze. Kino! Kino mogłoby być!”, przy czym bilet na seans nie mógłby być droższy, jak ustaliliśmy, niż opłata za przejazd autostradą do Poznania (wówczas była to kwota 16 zł). Nie ma zatem wątpliwości, że aspiracje wiejskiej młodzieży zasadniczo sprowadzają się do bezpośredniego dostępu do miejskiej infrastruktury, związanej z rozrywką i spędzaniem wolnego czasu. Oczywiście, są to aspiracje formułowane w sytuacji, gdy nieopodal funkcjonuje autostrada, a przez centrum miejscowości przebiega droga krajowa. Konsekwencją tej sytuacji – owego podłączenia do krajowej i międzynarodowej sieci drogowej – jest jednak wzmożone poczucie swoistego bezruchu, mobilności dostępnej i użytkowanej jedynie potencjalnie, umożliwiającej wszak dotarcie do miejsc, w których infrastruktura („pizzeria”, „kino”, „basen”) znacznie przewyższa lokalny, wiejski standard. Dwa lata później, w listopadzie 2016 r., zorganizowaliśmy konferencję podsumowującą wyniki naszych badań. Z założenia było to spotkanie przeznaczone dla przedstawicieli społeczności, wśród których i z którymi pracowaliśmy. W sali konferencyjnej hotelu „Nevada” w Poźrzadle pojawili się lokalni burmistrzowie, sołtysi, 306 przedsiębiorcy, działacze organizacji społecznych, dziennikarze (Torzym, Świebodzin, Szczaniec, Łagów, Brójce, Stok, Stary Folwark). Podczas spotkania każdy z nich wypełnił krótką ankietę, zawierającą kilka pytań otwartych. Zebrane w ten sposób informacje w interesujący sposób dopełniają opinie wypowiedziane wcześniej przez gimnazjalistów z Bolewic. Pierwsze pytanie ankiety dotyczyło powodów, dla których „lubię autostradę A2”. W udzielonych odpowiedziach najczęściej występowało „poczucie bezpieczeństwa”, odnoszone zarówno do użytkowników A2, jak i DK92 oraz mieszkańców miejscowości położonych w ich pobliżu. W dalszej kolejności wyróżniono możliwość szybkiego przemieszczania się, do Poznania i do Niemiec, odciążenie DK92, a także pojawienie się nowych inwestorów (to refleksja przedstawicieli władz). Drugie pytanie było negatywną wersją wcześniejszego. Wyjaśniając, dlaczego „nie lubię autostrady A2”, wskazano na kilka przyczyn: koszty przejazdu, małą liczbę zjazdów, negatywny wpływ autostrady na środowisko oraz odcięcie lokalnych przedsiębiorców od ruchu i klientów. Druga grupa pytań skupiała się na kluczowych potrzebach lokalnych społeczności, ujętych w dynamicznej perspektywie czasowej. Pierwsze z nich brzmiało „Pięć lat temu moja gmina najbardziej potrzebowała?”. Wskazania skupiły się na braku inwestorów, dostępu do autostrady (gdy ona jeszcze nie istniała), dostępu do zjazdu z autostrady (tam, gdzie one nie powstały, mimo wcześniejszych planów) oraz „rozwoju wokół autostrady”. Drugie pytanie było przedłużeniem wcześniejszego: „Dzisiaj moja gmina najbardziej potrzebuje?”. Udzielone tym razem odpowiedzi nie odbiegały od tych, które miały mieć charakter refleksji retrospektywnej. Okazało się, że lokalne społeczności żyjące w sąsiedztwie A2 najbardziej potrzebują obwodnic swoich miast i wsi, rozwoju gospodarczego oraz miejsc pracy. Czy można te dwa typy danych jakoś zsumować? Umożliwia to perspektywa, na jakiej skupiłem się w rozdziale „Autostrada jako mit”, a także w niniejszym. Modernizowanie doświadczane z pobocza autostrady – przez mieszkańców miast i wsi leżących w sąsiedztwie A2 – jednoznacznie wskazuje, że w lokalnych społecznościach 307 �nadal trwa konflikt między rozbudzonymi nadziejami a realnymi skutkami infrastrukturalnych inwestycji. Autostrada, która miała przynieść rozwój, miejsca pracy, pojawienie się nowych inwestorów i nowych możliwości biznesowych okazuje się bowiem neoliberalnym mitem. Nastolatkowie komplementujący powstanie wiejskiej galerii handlowej i samorządowcy wciąż oczekujący na „więcej rozwoju” są aktorami tej samej sceny, wyrażającymi, w sposób właściwy swojemu wiekowi i zajmowanej pozycji społecznej, poczucie rozczarowania oraz bezradności. Owszem, autostrada zwiększyła bezpieczeństwo ruchu drogowego, odciążyła też zakorkowaną do granic drogę krajową, ale nie na tym miał polegać efekt modernizowania. To po prostu zbyt mało. Na tyle mało, by pytania o korzyści płynące z powstania autostrady traktować ze śmiechem, lekceważeniem lub niedowierzaniem, czego wielokrotnie podczas badań doświadczyłem. Sądzę, że rozczarowanie formą, przebiegiem i skutkami modernizowania pozwala na sformułowanie jeszcze innych wniosków. Z punktu widzenia badaczy zajmujących się geografią humanistyczną, przestrzeń jest powszechnie rozpoznawanym na Zachodzie symbolem wolności; przestrzeń stoi otworem, zachęca do działania, sugeruje istnienie lepszej przyszłości, nęci tym, co jeszcze nieodkryte (Tuan 1987). Autostrada miała się stać bramą do tej przestrzeni, do efektywnych działań, do lepszego jutra. Zanim A2 stała się „Autostradą Wolności”, była przecież autostradą nowoczesności, mobilności i rozwoju – przynajmniej na poziomie dominującego dyskursu polityczno-ekonomicznego. Pewien kulturowy symbol został tutaj zawłaszczony i wykorzystany jako operator neoliberalnej ideologii: „Przestrzenność jest blisko związana z poczuciem wolności (…). Podstawą jest możliwość przekraczania istniejących warunków, a przekraczanie w najprostszy sposób przejawia się jako elementarna możliwość poruszania się” (Tuan 1987: 72). Ideologia ta poniosła fiasko, zrównując możliwość poruszania się po autostradzie z możliwością zamieszkiwania w dobrobycie. Nie mylił się Yi-Fu Tuan zauważając, że: „Życie człowieka jest dialektycznym ruchem między bezpiecznym schronieniem a przygodą, przywiązaniem a wolnością” (Tuan 1987: 75). Nie mylił się, 308 ponieważ ostatnie lata w polskim życiu społecznym i politycznym – co nasze badania uwyraźniają – były właśnie takim „dialektycznym ruchem”. Okazało się wszak, że za gęstą zasłoną figur retorycznych w rodzaju mobilności i nowoczesności, ale także sedentaryzmu kryje się znacznie głębsza kulturowa ambiwalencja i normatywna sprzeczność. To sprzeczność między wolnością a bezpieczeństwem. W sporze o modernizowanie Polski poprzez autostrady dopatrywałbym się w związku z tym elementu większej całości: kluczowego światopoglądowego konfliktu o kształt społeczeństwa (narodu) i kraju (ojczyzny). Byłby to konflikt między wolnością – uosabianą tutaj przez możliwość przekraczania granic, przynależność do ponadnarodowych struktur, a także przekonanie o potrzebie posiadania medium mobilności w postaci autostrad – a bezpieczeństwem – kojarzonym z nastawieniem na osiadłość, zakorzenienie, tradycjonalizm, a także raczej obronę własnych zasobów niż ich otwieranie i włączanie w ponadlokalne i ponadnarodowe sieci. Opozycje ruch-bezruch i mobilność-zamieszkiwanie w zmiennym cyklu naznaczają polskie życie publiczne. Autostrada nie jest w tym kontekście tylko mitem neoliberalizmu i symbolem XXI-wiecznego modernizowania Polski. To także jakaś dziwaczna kulturowa dialektyka: od „Autostrady Wolności” do „Autostrady Pamięci”6. Nie znam trafniejszej metafory Polski pierwszych dekad nowego wieku. 6 W połowie 2015 r. krakowska Fundacja Prudentia et Progressus oraz Społeczny Komitet Uczczenia Pamięci Żołnierzy Wyklętych zainicjowały ideę nazwania autostrada A4 „Autostradą Pamięci Żołnierzy Wyklętych”. Inicjatorzy akcji zbierają podpisy pod apelem w tej sprawie skierowanym do GDDKiA. Liczą także na poparcie parlamentu i prezydenta Andrzeja Dudy (www.autostradapamieci.pl/tabela. pdf, data dostępu: 17.02.2017). 309 �Appendix 1: między A2 a DK92 Coś się rozwija, coś idzie do przodu. Pracowniczka biblioteki publicznej w Miedzichowie Wyjaśniliśmy już, że teren badań, początkowo ze względów logistycznych, podzieliliśmy między siebie na dwie części1. Badania objęły zachodni fragment województwa wielkopolskiego, to jest przydrożne miejscowości wchodzące w skład gminy Miedzichowo w powiecie nowotomyskim oraz miejscowości położone na terenie sześciu gmin (Trzciel, Szczaniec, Świebodzin, Lubrza, Łagów oraz Torzym) w powiatach międzyrzeckim, świebodzińskim oraz sulęcińskim w województwie lubuskim. Pierwsza część terenu, która przypadła w udziale Waldemarowi Kuligowskiemu obejmowała miejscowości w nowotomyskiej gminie Miedzichowo oraz kilka innych także zlokalizowanych na pograniczu wielkopolsko-lubuskim. Druga część stanowiła domenę moich działań badawczych, które zrealizowałam w przynależących do województwa lubuskiego wsiach oraz miasteczkach na odcinku od Świebodzina po Boczów. Podział ten okazał się nakładać na różną percepcję zmian społecznych, ekonomicznych oraz przestrzennych, które interesowały nas w odniesieniu do interrelacji między infrastrukturami drogowymi, którymi są autostrada A2 oraz DK92 na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem. I tak w narracjach mieszkańców pogranicza wielkopolsko-lubuskiego wyraźne było niezadowolenie z aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej zarówno na poziomie lokalnym jak i ogólnopolskim. Jego ekspresja następowała w momencie, gdy nasi rozmówcy dokonywali porównań między ich przydrożnością a przydrożnością społeczności żyjących bliżej 1 Wyjaśnienia te znajdują się w podrozdziale Projekt: miejsca i odcinki, s. 26. 311 �granicy polsko-niemieckiej, a także w wypowiedziach afirmujących Wielkopolskę jako region niemal miodem i mlekiem płynący. Tu nigdy nie było nie wiadomo jakiego rozwoju. Ja zawsze mówię, że jak ja stąd wyjeżdżam to ja jadę w inny świat. [Pracowniczka jednego ze sklepów w Brójcach] Ogólnie ci co wyjeżdżają twierdzą, że jest wiocha i w ogóle. Ogólnie tutaj jest jak jest, nie? [Właścicielka jednego ze sklepów w Trzcielu] Ten nasz rejon jest niby blisko granicy, zachód Polski, świadomy, nie taki ciemnogród jak tam gdzieś dalej może na wschodzie, ale rynku pracy nie ma. Dopiero Poznań najbliższy, tam jest dużo młodzieży. Nowy Tomyśl to też już się rozwija, też już lepiej. No, Wielkopolska! Tam od razu inaczej. Tam się rozwija jakoś wszystko. Wielkopolska! Inaczej się gospodarzą jednak. [Mieszkanka Brójec] Poznańskie jest inny kraj już! Takiego łajdactwa i dziadostwa jak jest tu obecnie nie znajdziesz! No może w Albanii, w Rumunii... Tu w Polsce perspektywy... No, nic! Nam tylko umierać tutaj, a młodzi wszyscy uciekają. I Wielkopolski tu do tego bajzlu lubuskiego to nie porównujcie. To jest koniec świata! To jest koniec świata! Nie ma nic. Polski bałagan. [Mieszkaniec Brójec] Jednakże pomimo tego, iż teren naszych badań okazał się niejednorodny i dwoisty w odniesieniu do lokalnych strategii ekonomicznych oraz rozumienia i realizacji sprawczości w tym zakresie, to oba obszary we wszystkich pięciu punktach badawczych2 mają ze sobą wiele wspólnego. Wielkopolskiej części terenu obserwowanego przez Waldemara Kuligowskiego społecznie i kulturowo obecnie bliżej jest do Ziemi Lubuskiej. Najistotniejszym łącznikiem społecznym, mikropolitycznym i ekonomicznym miejscowości, o których opowiadamy w tej książce, jest infrastruktura drogowa. Jej obecność i oddziaływanie na lokalność redukuje choćby różnice historyczne. Naszych rozmówców wiele więc łączy, zwłaszcza że współpraca z nimi była zorientowana na refleksję dotyczącą małych ekonomii i małych modernizacji, a nie tożsamości, pochodzenia i dziedzictwa kulturowego. Przykładowo, do typowych dla 2 Ibidem. 312 całego terenu narracji należały odnoszące się do upadku PGR-ów, w szczególności te o wykupie budynków popegeerowskich. Nie do końca można te narracje określić jako sentymentalne, a takich stereotypowo można byłoby się spodziewać. Były to raczej opowieści o współczesności w kontekście lokalnej i ponadlokalnej ekonomii. Miejscowy biznes eksplodujący w pierwszych latach po transformacji ustrojowej w Polsce znacząco skorzystał na prywatyzacji i możliwości niedrogiego wykupu budynków po PGR-ach, SKR-ach czy GS-ach. To nie nostalgia za PRL-em, lecz za „złotymi latami 90., kiedy nie było konkurencji i praktycznie nie trzeba było się starać”, za „Eldorado lat 90.”, „za wolnością i swobodą” potransformacyjnego kapitalizmu stanowią osnowę zasłyszanych przez nas historii. Były bardzo dobre czasy w handlu wtenczas. Można się było bardzo szybko dorobić. Nie było tych przepisów takich jeszcze jak dzisiaj – tych, tych różnych kontroli. Jest odgórnie i trzeba się do tego dostosować. Nie dostosujesz się, no to zaraz przyjadą jakieś kontrole czy urzędowcy. A wiecie jacy są urzędowcy. Oni jak kogoś złapią na tego, jak wyrwią coś, no to Polska w Polsce. Wszystko na czarno, na czarno. [Obwoźny handlarz z Koryt] Właściwie rzadko operowano nawet pojęciem PRL-u, komuny, komunizmu i jeśli w ogóle, to raczej mówiono o socjalizmie. Chyba nikt nie użył często kojarzonego ze wsiami popegeerowskimi czy polską prowincją sloganu: „za komuny to było lepiej”. Wspominano natomiast o pegeerowskiej produktywności i gospodarności. Ludzie byli produktywni. Te gospodarki – to wszystko działało. Mimo PGR-u to jeszcze ludzie byli gospodarni. Później wszystko takie smętne szukało roboty gdziekolwiek indziej. [Mieszkanka Pniowa] Podkreślano jednak, że było inaczej – niekoniecznie lepiej, niekoniecznie gorzej. Świadomość mechanizmów rządzących lokalną i ponadlokalną ekonomią była dla nas początkowo zaskakująca. Dziś wiemy, że jest efektem nieustannego niuansowania w dynamicznie zmieniających się warunkach politycznych, rozumianych zarówno jako ogólnopolskie jak i globalne. 313 �Jesteśmy na wędce rybaka, ale tym robakiem, który ryba albo nie zje albo wypluje, bo jej nie smakuje. No, a ryba to jest te obce kraje, gdzie wyłapują tą naszą społeczność, najlepszych fachowców. To jest ta ryba! I ona nie chce tutaj takiego zwykłego Polaka. [Sołtys Chociszewa] Odnosi się to zwłaszcza do lokalnych przedsiębiorców, choć także w wielu przypadkach do osób, które pracują w filiach globalnych przedsiębiorstw. Ich wciąż zmieniająca się aktywność ekonomiczna to historia transformacji ustrojowej i ekonomicznej, a wraz z nimi kulturowej i społecznej. Kiedyś co było kapitalistyczne, to socjalizm przyszedł i wszystko zniszczyli. Teraz przyszedł kapitalizm i wszystko socjalistyczne zniszczyli. Co było to zniszczyli. Zła jest polityka… pod względem polityki… tę politykę… przecież wiadomo każdy przedsiębiorca jak prowadzi jakąś działalność, obojętnie jaką działalność, czy hotelarstwo czy jakąś produkcję czy stolarnię czy w o ogóle, nie? To są bardzo wysokie podatki. Trzeba dobrze kombinować, żeby po prostu rocznie wyjść na… żeby cokolwiek zarobić. [Przydrożny sprzedawca runa leśnego z Boczowa] Zawsze coś tam się kombinowało, nie? To takie tereny są, że trzeba kombinować. Są czasy na takie działania, są teraz czasy na inne działania. No, już teraz to jest po zawodach, to już są ostatki takich rzeczy. Bardzo dużo mieli tam lewizny do porobienia. I różne lewe tematy, jak nie paliwko to piaseczek, jak nie piaseczek to drewno jakieś. No, jak to budowa, jak za komuny, jak się most budował, to zaraz osiedle domków powstawało obok, nie? To nic się nie zmieniło, to tylko się nazwa zmienia, nie? Tak to ludzie się nie zmieniają, że się system zmienił, to co z tego? Zawsze jest temat, coś się dzieje, to i ludzie przy tym się pasą, nie? [Właściciel klubu nocnego w Korytach] Pojęcie transformacji w naukach społecznych bywa definiowane jako proces bądź efekt zmian społeczno-gospodarczo-politycznych (Wojtaszczyk 2009: 11). Sfera jego zastosowań bywa jednak problematyczna, głównie ze względu na wciąż powracające pytanie o to, czy transformacja postkomunistyczna już się dokonała (Kozłowski 2004: 65-72)? Z naszej perspektywy pojęcie transformacji 314 postkomunistycznej należy traktować jako jedną z form całościowej, kierunkowej zmiany społecznej, ogół planowanych jak i żywiołowych zmian w procesie odchodzenia od społeczeństwa komunistycznego. Przy czym uważamy, że procesy te nie były i nie są wyłącznie efektem oddziaływania ponad 25-letniej demokracji politycznej oraz dominacji własności prywatnej w gospodarce. Impulsy owych zmian mogą być, o czym przekonaliśmy się dzięki oddolnemu spojrzeniu na lokalne strategie ekonomiczne, zarówno endogenne (np. kryzysy gospodarcze czy zmieniające się wizje polityczno-gospodarcze) jak i egzogenne (m.in. presje otoczenia międzynarodowego, aktualnie dominujące na świecie wzory efektywnej gospodarki i właściwego systemu politycznego, a także aktualne sytuacje geopolityczne) (por. Chałubiński 2010: 19-28). Transformacja postkomunistyczna czyni też naszym zdaniem społeczeństwa bardziej otwartymi na dyfuzje kulturowe, zewnętrzne wpływy, a więc intensyfikuje procesy globalizacji. Te zaś działają modyfikująco na różne instytucje o komunistycznej proweniencji (Ziółkowski 1998; Wiatr 2006). „Transformacja (czy raczej transformacje) to history in making (historia aktualnie dziejąca się), na którą składa się wiele szybkich, dynamicznych zmian” (Chałubiński 2010: 25). Wydarzenia 1989 r. umożliwiły przede wszystkim wzrost liczby osób pracujących na własny rachunek, zakładających najczęściej jednoosobowe oraz rodzinne działalności gospodarcze. Wzrost ten jest konsekwencją transformacji ustrojowej z jednej strony, z drugiej zaś, z uwagi na ich udział w tworzeniu polskiej klasy średniej oraz znaczenie dla procesów gospodarczych, politycznych i społecznych, okazał się czynnikiem sprzyjającym dalszym przekształceniom transformacyjnym, które określamy jako „ruchome modernizacje” (por. Gardawski 2001; Mielczarek-Żejmo 2010: 87-100). Ekonomiczne niedomagania gmin miedzichowskiej oraz trzcielskiej, a także częściowo szczanieckiej oraz świebodzińskiej, w porównaniu, zwłaszcza w oczach mieszkańców tych pierwszych, z gminami położonymi bliżej granicy polsko-niemieckiej, mimo funkcjonujących w ich obrębie węzłów autostradowych w Nowym Tomyślu, Trzcielu oraz w Jordanowie, nie do końca są efektem 315 �splotu czynników strukturalnych z historycznymi. Nie da się ich również w prosty sposób wyjaśnić różnicami kulturowymi, które teoretycznie mogłyby mieć wpływ na „przedsiębiorcze habitusy” i efektywną realizację strategii ekonomicznych. „Nowa bieda”, upadek wielu przydrożnych biznesów są w dużej mierze powodowane po prostu geograficznym usytuowaniem tych gmin. To ono w obliczu otwarcia nowego odcinka autostrady A2, modernizacji DK92, zmian we wzorach turystycznego przemieszczania się czy rozwoju technologii transportowej zadecydowało o tym, że obecnie nie powstają na ich terenie duże centra obsługi transportu dalekobieżnego, nie otwierają się stacje paliw oraz obecne są znaczące trudności w pozyskiwaniu inwestorów, którzy rozwijaliby lokalny rynek pracy w branżach bezpośrednio powiązanych z infrastrukturą drogową, zwłaszcza dziś bardzo opłacalnych – logistycznych i przemysłowo-magazynowych. To chyba za daleko. Zbyt dużo takich przestrzeni jest przed Nowym Tomyślem. Te Amazony i inne… To jeszcze nie ten czas. [Mieszkaniec Trzciela] Innymi słowy, na tym obszarze potencjał przepływu jest wykorzystany i przechwycony przez Nowy Tomyśl oraz miejscowości położone między Pniewami a zachodnią obwodnicą Poznania3. Bariery pozyskiwania inwestorów bywają jednak i inne, znacznie łatwiejsze do określenia, czego przykładem może być brak dostępu do gazu ziemnego w gminie Miedzichowo lub regulacje związane z terenami Natury 2000. Powiem tak, że tutaj jest Natura 2000 i tu się liczą kormorany, nie? Żaby, muchy i kijanki w stawkach, a że ludzie nie mają co jeść i że topią się i ulewy są, to tym się nikt nie martwi. Ochrona środowiska tak pozamykała tu szczelnie te wszystkie wejścia dla inwestorów, że tu się boją wejść w ogóle. Tak i mieliśmy teraz na Brójcach, taką firmę – robili w miedzi dla Arabii Saudyjskiej. Naprawdę potężny 3 Jest to droga stanowiąca część trasy ekspresowej S11. Prowadzi od węzła Poznań Północ do autostrady A2 (węzeł Poznań Zachód) przez tereny gmin Tarnowo Podgórne i Rokietnica. Według pierwotnych planów obwodnica miała być w całości otwarta w 2011 r. Stało się to jednak dopiero w 2014 r. W okolicach tej obwodnicy na ostatnim etapie realizacji projektu przeprowadziliśmy badania uzupełniające. 316 ten i zniszczyli go. Musieli ścieki przetwarzać, musiał, dwa-trzykrotnie, no i zbankrutował i dzisiaj do Poznania i w Poznaniu jedzie, nie? [Właściciel sklepu w Chociszewie] Zatem „nowa bieda” zawsze jest w jakiś sposób generowana problemami z szeroko rozumianą infrastrukturą. Społeczności te pokładają więc nadzieję w rozwoju turystki, co zresztą jest trendem ogólnopowiatowym, na przykład w kontekście Nowotomyskiego. Chodzi tu o wykorzystanie regionalnych zasobów kulturowych, z jego specyficznym elementem jakim jest wikliniarstwo i plecionkarstwo. Gmina Miedzichowo i gmina Trzciel pod względem potencjału dla rozwoju branży turystycznej rzeczywiście wydają się atrakcyjne. Charakteryzuje je niebanalny, nieuprzemysłowiony krajobraz o wysokiej lesistości i obecnością licznych czystych jezior. Nadzieje związane z turystyką, zwłaszcza modnymi od co najmniej dekady agroturystyką oraz powiązanym z nią rolnictwem ekologicznym to zresztą nie tylko gminy wschodniej części terenu naszych badań. Także w takich gminach jak Lubrza, Łagów czy Torzym obecne jest myślenie proturystyczne. Pojęcie rozwoju, jakie można zidentyfikować na podstawie przeprowadzonych przez nas rozmów z mieszkańcami wszystkich przydrożnych miejscowości jest wszędzie podobne. Oczywiście odnosi się do modernizacji poprzez autostradę, a więc zwiększonych szans na mobilność. Jednakże na poziomie codzienności rozwojowe wydaje się coś innego, choćby pojawienie się sklepów sieciowych oraz dyskontowych, dostęp do internetu, wybrukowane chodniki, sprawnie działająca kanalizacja sanitarna, drogowa sygnalizacja świetlna, przyzwoicie wyglądające budynki użyteczności publicznej czy budowa ścieżek rowerowych. Rozwój to także „zmiany w mentalności”. Konsolidacja, zwłaszcza lubuskiego na poziomie społecznym nigdy nie była do końca udana (zob. Dulczewski 1961; Labuda 1966; Markiewicz, Rybicki 1967; Kwilecki 1970; Jasiewicz 1973, 1999; Sakson 2006; Bazuń, Kwiatkowski 2015). Dopiero współcześnie można mówić o zmianach społecznych, które nabrały tempa wraz ze wzrostem sprawczości młodego pokolenia. W ich konsekwencji transformacji ulegają sposoby zarządzania lokalną tożsamością, która przecież zawsze jest kolektywna i publiczna. Zróżnicowania 317 �narodowościowe, religijne i pochodzeniowe nie odgrywają większego znaczenia w odniesieniu do lokalnych zjawisk społeczno-ekonomicznych. Te identyfikatory uległy zamazaniu i łatwiej jest dziś mówić o tym, co jest wspólne. Istotniejsze jest więc po prostu zróżnicowanie klasowe i nierówności społeczne rozciągające się od „biedy, patologii, dysfunkcji, postpegeeru po lokalnych milionerów”. To był trzeci świat, to można było porównać tylko do Indii, kurwa, wiesz – do takich rzeczy. [Przedsiębiorca z Koryt] Młode pokolenie zaczyna myśleć inaczej. Widzą potrzebę działania, ale nic ponad własną dupę – mierz siły na zamiary. [Mieszkaniec Torzymia] By zrozumieć dynamikę zmian w lokalnych krajobrazach kulturowych warto też zwrócić uwagę na przekształcanie się podejścia do własności prywatnej oraz przestrzeni publicznej. Jego nowa jakość ujawniła się dopiero po wejściu Polski do Unii Europejskiej, a nie w latach 90., kiedy proces szeroko rozumianej prywatyzacji przebiegał najintensywniej (zob. Fic 2005: 99-129). Dopiero ostatnia dekada to dbałość o własność prywatną, zainteresowanie jakością przestrzeni publicznej oraz zaangażowanie w sprawy lokalnych społeczności. Te mechanizmy są obecne zarówno na pograniczu wielkopolsko-lubuskim, jak i na Ziemi Lubuskiej, którą przez długi czas charakteryzował przesiedleńczy syndrom niepewności i poczucie niezakorzenienia. Wraz z nowym podejściem do lokalności pojawiło się tzw. nowe osadnictwo, zmieniające nie tylko przestrzenną, społeczną i kapitałową jakość przydrożnych wiosek i miasteczek. Jego specyfika na badanym przez nas terenie polega na tym, że „nowymi osiedleńcami” są raczej wewnętrzni migranci z poszczególnych gmin czy powiatów – rodziny przemieszczające się z mniejszych, zupełnie nieatrakcyjnych pod względem rynku pracy miejscowości do większych, dogodniej położonych względem interesujących nas infrastruktur drogowych. To również reemigranci z Niemiec, Holandii, Anglii czy Irlandii, którzy powracają na stałe, choć częściej wahadłowo, w rodzinne strony. W przypadku gminy Miedzichowo są to mieszkańcy dużych miast, takich jak Poznań, Wrocław, Szczecin, Zielona Góra, którzy „wybierają życie 318 na prowincji”. Nowe osadnictwo nie jest jednak odpowiedzią na proces wyludniania się wsi, dlatego czynnik demograficzny musimy uznać za współdecydujący w upadaniu lokalnych biznesów, takich jak sklepy wielobranżowe oraz rozmaite usługi dla ludności (zob. Gołdyka 2005:11-28). Warto też być świadomymi, iż fluktuacjom podlegają nie jedynie małe biznesy, ale i większe, czego przykładem jest amerykańska firma Molex z Sulęcina (tzw. kabelki), która w konsekwencji kryzysu ekonomicznego z 2008 r. dziś zatrudnia o połowę mniej pracowników (pracownic). Ponadto badany przez nas teren to także kwestia różnie rozumianych pograniczy. Przy czym interesujące jest zarówno pogranicze polsko-niemieckie, jak i wielkopolsko-lubuskie. Dalej to także historia samorządności terytorialnej, powstawania organizacji pozarządowych, nabywania coraz większych kompetencji w zakresie pozyskiwania środków finansowych, rozwój kapitału ludzkiego oraz oddolnej demokracji (zob. Żuk 2004; Nitschke, Flakowski 2009). Teren ten to te same procesy jak wszędzie indziej, natomiast były one wyraźne w naszych badaniach ze względu na przyjęte przez nas założenia metodologiczne – były to badania wielomiejscowe i mikroskalowe. Wielomiejscowość przydrożnych społeczności Uważamy, że wielopoziomowy formalny opis całości obserwowanego przez nas terenu nie jest konieczny. Przede wszystkim wymagałby on prezentacji województwa wielkopolskiego i lubuskiego, następnie wchodzących w ich skład powiatów, wreszcie gmin i poszczególnych miejscowości. Niuanse historyczne, kulturowe i społeczne kształtujące każdy z tych poziomów są zbyt liczne, a nasza opowieść jest opowieścią o współczesności. Chcemy ją osadzić przede wszystkim w kontekście struktur terytorialnych, jaką są gminy oraz dokonać ogólnego opisu odwiedzonych przez nas wsi i miasteczek. Uznajemy tę perspektywę za wystarczającą dla zrozumienia lokalnych uwarunkowań strukturalnych, społecznych 319 �i przestrzennych. Fakt, iż badania realizowaliśmy niemal wyłącznie w miejscowościach położonych wzdłuż DK92, na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem, pozwala nam uniknąć wikłania się w zbędny naszym zdaniem detalizm, zwłaszcza, że konteksty procesów społeczno-ekonomicznych w znakomity sposób ilustrują narracje i historie naszych rozmówców. Wolimy też, by uogólnioną prezentację terenu naszych badań traktować jako element charakterystyki lokalnych krajobrazów kulturowych. W 1925 r. amerykański geograf Carl O. Sauer zdefiniował krajobraz kulturowy jako zmodyfikowany przez działalność człowieka (dokładniej zaś określoną grupę kulturową) krajobraz naturalny (za: Fleming 1998: 112-117). Tak rozumiane pojęcie krajobrazu przez dekady było aplikowane m.in. w ramach paradygmatu antropologii ekologicznej, służąc głównie do opisu przestrzennych ram życia danej społeczności (np. Hirsch, O’Hanlon 1995). W sposób oczywisty taki krajobraz musiał być uznany za wyróżniający się czymś, co dookreślało odrębność i specyfikę badanej grupy. W naszym przypadku uznajemy, iż jest to przydrożność wraz z „obecnością” zmieniającej się infrastruktury drogowej w jej przestrzennym oraz symbolicznym znaczeniu. Wobec tego społeczności, które zamieszkują miejscowości położone wzdłuż DK92 określamy jako przydrożne. Oczywiście różnią się one między sobą wielkością, dominującą w nich strukturą społeczną, przynależnością regionalną, wojewódzką, a nawet biografią potransformacyjną etc. Niemniej są to niuanse. Mieszkańców badanych przez nas miejscowości, m.in. dzięki ich krajobrazowej lokalizacji w sferze nieustannego przepływu i tranzytu, można rozpatrywać jako całość. Pojęcie krajobrazu jest niestety obciążone przyrodniczością (Myga-Piątek 2005: 71-77), a nas nie do końca interesuje przyrodniczy aspekt przydrożności i głównie z tej przyczyny krajobraz ujmujemy metaforycznie. Zdecydowaliśmy się na użycie tego terminu, podobnie jak w przypadkach innych kategorii analitycznych, intuicyjnie. W zrealizowanym przez nas projekcie, a także w niniejszej książce staramy się prześledzić wpływy infrastruktury drogowej na lokalne społeczności, na konteksty ich życia, pośród których nie da się nie uwzględnić przestrzennego aspektu krajobrazu decydującego 320 o charakterystycznej przydrożnej estetyce, rytmie codzienności oraz kierunkach ekonomicznych przedsięwzięć. Przydrożny krajobraz kulturowy jest więc swoistym zapisem dialogu między naturą a infrastrukturą, odbiciem długotrwałych relacji między ludźmi i środowiskiem ich życia. Życie codzienne mieszkańców badanego przez nas obszaru, wszystkie niemal zjawiska związane z położeniem wzdłuż DK92 oraz pomiędzy nią a autostradą A2, stosunki społeczne i gospodarcze znajdują wyraźne odbicie w formach zarówno przydrożnego jak i ekonomicznego krajobrazu. Uwzględniamy też, iż pełen jest on ukrytych znaczeń i symboli – kodów przestrzennych, strukturalnych oraz społecznych będących świadectwem niepowtarzalnej historii poszczególnych miejsc. Ponadto, iż kształtowany jest przez określone procesy zarówno o charakterze lokalnym, jak i globalnym, o różnej jakości, wymiarze, skali i tempie (Raszeja 2007: 75-77, 2009: 205-224). Powtórzmy, podstawowy teren naszych badań rozciągał się na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem wzdłuż starej dwójki przecinającej 23 miejscowości wchodzące w skład 7 różnych gmin, tj. gminy Miedzichowo (pow. nowotomyski) w Wielkopolsce, gminy Trzciel (pow. międzyrzecki), Szczaniec, Świebodzin, Lubrza, Łagów (pow. świebodziński) oraz Torzym (pow. sulęciński) w Lubuskiem. W końcowej fazie projektu obszar ten został poszerzony o inne wielopolskie gminy zlokalizowane pomiędzy zachodnią obwodnicą Poznania a gminą Miedzichowo, obejmując gminę Tarnowo Podgórne w pow. poznańskim, gminę Kaźmierz oraz Pniewy w pow. Szamotulskim, a także gminę Lwówek w pow. nowotomyskim oraz od strony zachodniej miejscowości położone pomiędzy Boczowem a Świeckiem w powiecie słubickim. Przy czym przeprowadzone w nich badania miały charakter uzupełniający i za najważniejsze uważamy scharakteryzowanie miejsc objętych badaniami głównymi. Ich krajobrazowa specyfika to kompleks zróżnicowanych, lecz spójnych zjawisk o charakterze społecznym i kulturowym, a więc efekt splatania się wielu uwarunkowań i procesów, od geograficznych przez historyczne i ekonomiczne, po polityczne i społeczne. 321 �Pierwszy odcinek badań: „nie jest dobrze, nie to, co 20 lat temu” DK92 przebiega przez wiejską gminę Miedzichowo w jej południowej części przecinając takie miejscowości jak Bolewice, Bolewicko, Sępolno, Miedzichowo oraz Stary Folwark. Gmina ta należy do największych w powiecie nowotomyskim (stanowi 20,61% jego powierzchni4), a jej przynależność do tej jednostki terytorialnej posiada odmienną historię niż pozostałe gminy; w latach 1975-1998 wchodziła w skład województwa gorzowskiego5. Pod względem geograficznym zlokalizowana jest w zachodniej części Wielkopolski, a jej siedziba znajduje się w Miedzichowie6, położonym w odległości 19 km od Nowego Tomyśla i 81 km od Poznania. Teoretycznie jej atutem jest dobre położenie względem autostrady A27. Na jej terenie znajduje się wjazd i zjazd z autostrady – tzw. węzeł nowotomyski, a odległości między nią a badanymi przez nas miejscowościami wahają się między 3 a 6 km. Za szczególnością gminy Miedzichowo na tle innych gmin nowotomyskich przemawia jej przestrzenny charakter, tj. rozproszone i nieregularne osadnictwo, wysoki poziom zalesienia (70% obszaru) i niski poziom uprzemysłowienia oraz brak działającego na jej terenie ośrodka kultury8. Podstawowe zadania tego typu instytucji przejął Urząd Gminy, 4 5 6 7 8 www.polskawliczbach.pl/gmina_Miedzichowo (data dostępu 06.06.2017). Dz.U. 1975 nr 16 poz. 91. Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, www.isap. sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19750160091 (data dostępu 06.06.2017). Miedzichowo nie należy do największych miejscowości w gminie. Znacząco większą są prawie dwutysięczne Bolewice. Swego czasu odbyło się referendum w sprawie przeniesienia siedziby gminy do Bolewic, jednak większość mieszkańców opowiedziało się za utrzymaniem siedziby w Miedzichowie. Zadecydowała o tym niska frekwencja w Bolewicach i bardzo wysoka w Miedzichowie. Świadczy to o znacznych różnicach w aktywności, samorządności i zainteresowaniu sprawami gminy mieszkańców obu wiosek. Autostrada A2 przecina gminę w kilku miejscach od południa przy granicy z gminą Nowy Tomyśl oraz na południowym zachodzie przy granicy z województwem lubuskim. www.miedzichowo.pl/2-54-o-gminie.html (data dostępu 06.06.2017). 322 aktywizując życie kulturalne poprzez współpracę z placówkami oświatowymi i organizacjami społecznymi. Według danych statystycznych z 2016 r. gmina Miedzichowo była zamieszkiwana przez 3658 osób, w tym około 1,9 tys. w Bolewicach, 150 w Bolewicku, 450 w Miedzichowie, 24 w Sępolnie oraz 117 w Starym Folwarku9. Uogólniając, mieszkańcy tych miejscowości borykają się ze zmianami o charakterze ekonomicznym, będącymi konsekwencją utraty przez DK92 statusu głównej trasy łączącej zachodnią i wschodnią część Polski. Otwarcie autostrady A2 pod koniec 2011 r. zadecydowało o znaczącym spadku tranzytu turystycznego, odbierając tym samym klientów sektorom usługowym powiązanym w szczególności z branżą hotelarską i gastronomiczną. Niemniej w ich miejsce zaczęły rozwijać się, położone najczęściej w głębi gminy, liczne gospodarstwa agroturystyczne. „Agroturystyka na terenie gminy ma duże szanse i możliwości rozwoju, gwarantuje to przede wszystkim czyste powietrze, warunki klimatyczne oraz życzliwość gospodarzy. Położenie kwater agroturystycznych stwarza możliwość uprawiania pieszych i rowerowych wycieczek turystycznych, a bogactwo runa leśnego umożliwia zbieranie grzybów i jagód” (Gmina Miedzichowo – Nie da się ukryć! Daj się skusić! 2012: 25). Historia gminy Miedzichowo związana jest z obszarami leśnymi. W XVIII w. powstawały na jej terenie liczne wsie olęderskie (Pelczyk 1997, s. 40-42) i do dziś zachowała się ich charakterystyczna zabudowa. Są to luźno rozrzucone gospodarstwa, znajdujące się często w znacznej odległości od siebie. Wobec tego badane przez nas miejscowości wyraźnie odróżniają się od pozostałych tworzących gminę Miedzichowo, bowiem o ich układzie przestrzennym i estetyce decyduje przede wszystkim obecność DK92. Zabudowa tych wsi jest zwarta i prostopadła do szosy. „Najważniejsze miejscowości Gminy usytuowane są przy drodze nr 92, co tylko uwydatnia 9 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorial‑ nym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 154, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-strukturaoraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21. html (data dostępu 30.05.2017) oraz strona internetowa Gminy Miedzichowo, www. miedzichowo.pl/miejscowosci-w-gminie.html (data dostępu 30.05.2017). 323 �dogodne położenie turystyczne i inwestycyjne” (Gmina Miedzicho‑ wo – Nie da się ukryć! Daj się skusić! 2012: 19). Rozproszenie miedzichowskich miejscowości przekłada się na brak rozbudowanych więzi sąsiedzkich oraz trudności związane z organizacją wydarzeń kulturalnych. Więzi te były z resztą niełatwe do wytworzenia po II wojnie światowej ze względu na mieszany charakter struktury społecznej mieszkańców poszczególnych wsi – od „od zawsze” polskich Bolewic (interesujących ze względu na lokalną endogamię przekładającą się na system ksywek i endonimów) (Rutkiewicz 1998, s. 141-169), po miejscowości z przeważającym udziałem ludności z Kresów Wschodnich (zwłaszcza z okręgu stanisławowskiego i tarnopolskiego), także repatriantów z USA czy przymusowych wysiedleńców z terenów Niemiec. Wśród naszych rozmówców znalazły się osoby, które spędziły wczesne dzieciństwo na Kresach Wschodnich. Pochodzenie to, w sposób oczywisty przekłada się na praktyczną zawartość pewnych tradycji kulturowych (Stanisz 2015c). Do charakterystycznych cech infrastrukturalnych gminy z pewnością należy przecinająca ją wzdłuż i wszerz sieć szlaków rowerowych, które wykorzystywane są w lokalnych działaniach ekonomicznych oraz oświatowo-kulturalnych nastawionych na turystykę. Ponadto gmina posiada dość dobrze rozbudowaną infrastrukturę techniczną. Na jej terenie znajdują się wszelkie potrzebne mieszkańcom instytucje: Urząd Gminy z siedzibą w Miedzichowie, Zespoły Szkół wraz z boiskiem wielofunkcyjnym w Miedzichowie oraz „Orlikiem” w Bolewicach, urzędy pocztowe, ośrodki zdrowia, Bank Spółdzielczy, biblioteka publiczna, stacja paliw, komisariat policji i kilka jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej. W gminie funkcjonują również założone w pierwszych latach XXI w. organizacje pozarządowe, takie jak: Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Aktywnych Kobiet Bolewic, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Przyjaciół Ziemi Miedzichowskiej, Stowarzyszenie Na Rzecz Rozwoju Kultury, Sportu i Promocji Sołectwa Grudna, które organizują i wzbogacają życie kulturalne własnej wsi, Stowarzyszenie Uśmiech Pokoleń, Fundacja Jeziora Silna Duża, a także Stowarzyszenie Miedzichowo – Bezpieczna Gmina, działające głównie na rzecz poprawy bezpieczeństwa mieszkańców. 324 Stowarzyszeniem specjalizującym się w zakresie krzewienia kultury fizycznej jest Klub Sportowy „Dąb Bolewice”10. Gmina Miedzichowo od wielu lat jest znanym producentem wikliny oraz jej wyrobów, takich jak kosze, plecionki, meble czy ozdoby. Z danych historycznych wynika, że w roku 1933 w regionie Miedzichowa uprawiano 600 ha wikliny, na nieco ponad 2 tys. ha w całym kraju, co było znaczące i dawało opinię wiodącego. Od 1968 r. uprawa wikliny w okolicach Miedzichowa zaczęła raptownie spadać. Popularyzację wikliny Miedzichowo zawdzięcza sąsiedztwu Trzciela, od którego zaczęła się wędrówka wikliny po całej Polsce (Juchniewicz 1993: 249-266; Guzenda 1998). Choć w ostatnich latach okoliczne plantacje wikliny znacząco się skurczyły, to ślady tej działalności gospodarczej są jeszcze widoczne np. w sezonowo otwieranych punktach handlowych, usytuowanych wzdłuż DK92. Jeśli chodzi o produkcję wikliny, gospodarzy trudniących się tym zostało tylko kilka, a najprężniej działające jest w Prądówce (uprawa oraz wyrób mat). Czynnikami, które powodują zanikanie działalności wikliniarskiej są: brak popytu spowodowany względnym nasyceniem rynku produktem i modą, dominacja praktyczniejszych i tańszych towarów plastikowych, nadużycia ze strony prywaciarzy skupujących towar, niskie ceny (w porównaniu ze stałymi i godnymi cenami firm państwowych), spiski cenowe, konkurencja w postaci „wiklinowego zagłębia rzeszowskiego”, brak rąk do pracy i wysokie oczekiwania pracowników co do wynagrodzenia. Uprawa wikliny, produkcja i sprzedaż mat jest zajęciem o wiele bardziej zyskownym niż chałupnicze wyplatanie produktów i ich sprzedaż. Obecnie przydrożna sprzedaż produktów plecionkarskich z wikliny odbywa się tylko w dwóch położonych w gminie punktach sprzedaży figur ogrodowych (oba w Miedzichowie). Zarówno pomoc przy uprawie szparagów i wikliny, jak i plecenie wikliny stanowią dla części osób możliwość dodatkowego zarobku. [Fragment notatki terenowej autorstwa Joanny Książek, 08.06.2015] Innym wyróżniającym gminę produktem są szparagi, na które sezon trwa od maja do końca czerwca. Znaczący wpływ na obecność plantacji szparagów w tym rejonie ma występowanie piaszczystych 10 www.miedzichowo.pl/stowarzyszenia.html (data dostępu 06.06.2017). 325 �gleb. Szacuje się, że uprawa tego szlachetnego warzywa na terenie gminy wynosi ok. 40 ha (por. Brożek 2008b; Nijak 2015). Uprawa typowego sezonowego produktu jakim są szparagi z roku na rok traci na popularności. Opłacalność uprawy spada, zwłaszcza w połączeniu z kosztami nowych nasadzeń) co około 15-20 lat. Powoduje to starzenie się plantacji i w końcu rezygnację z upraw. Głównymi problemami, które napotykają „szparagowcy” są brak rąk do pracy i wysokie oczekiwania pracowników co do wynagrodzenia za nią, nadużycia ze strony handlujących pośredników, masowa, zmechanizowana produkcja w Niemczech dająca produkt tańszy lub w porównywalnej cenie. Sprzedaży przydrożnej podejmują się najbardziej wytrwali, a ich motywacją jest ominięcie pośredników handlowych, których działalność postrzegana jest jako wyzysk. Handel przydrożny szparagami jest coraz trudniejszy, np. z uwagi na dostępność taniego produktu zarówno w Niemczech, jak i w supermarketach w Polsce. Nieoczywistym powodem są tutaj zmiany mentalnościowe młodego pokolenia w tym i współczesnych kierowców podróżujących DK92, polegające na tym, że cechy zapobiegliwości i oszczędności (które kazały kierowcy zatrzymać się przy drodze, by kupić tańszy i często lepszy jakościowo produkt) oddają pole niefrasobliwości finansowej oraz preferowaniu szybkiego stylu życia. Z drugiej strony można sobie wyobrazić, że wzrastająca w społeczeństwie świadomość ekologiczna może ograniczać kupowanie produktów nie tylko sprzedawanych, ale i uprawianych przy dużych i uczęszczanych drogach, jako zanieczyszczonych. [Fragment notatki terenowej autorstwa Joanny Książek, 08.06.2015] Do najważniejszych przedsiębiorstw w gminie zaliczane są: sklep ekologiczny „W Krainie Natury” sprzedający certyfikowane produkty ekologiczne, organiczne i naturalne; działający na rynku od 1996 r. producent wyrobów z wikliny, obecnie sprzedający swoje wyroby za pośrednictwem serwisu ogłoszeniowego OLX, promujący swoją działalność w blogosferze11; firma wikliniarska Kotwiczopłot 11 Jest to założony w 2013 r. blog noszący taką samą nazwę jak firma – Wyrób i sprzedaż wyrobów z wikliny – Małgorzata i Henryk Napierała. W jednym z pierwszych wpisów można przeczytać: „Plecionkarstwo i wikliniarstwo to ginące zawody. Wyroby z wikliny są wypierane z naszego rynku za sprawą tańszych zamienników z Chin. Ale czy dorównują im jakością? Oczywiście, że nie! Na tym blogu chcemy pokazać, 326 działająca od 1999 r. w Miedzichowie, wcześniej w Niemczech pod nazwą Flechtanke12; Usługowy Zakład Prac Leśnych MAR-WIR działający w Bolewicach od 1993 r.; firma P.P.H.U Elektro-Sław z 2007 r. wykonująca prace związane z instalatorstwem elektrycznym; położony na poboczu DK92 na wysokości Starego Folwarku Bar „Słoneczko” założony w 1992 r.; transloklana firma Wasser Mann istniejąca od 1999 r. – wyłączny dystrybutor na Polskę technologii pomp ciepła wiodącej francuskiej firmy Thermatis Technologies; działający od 1994 r. warsztat samochodowy w Starym Folwarku; utrzymujący się na rynku już 27 lat Usługowy Zakład Stolarski w Bolewicach oraz agroturystyczne Rancho Colorado w Trzcielu Odbudowie13. Największą miedzichowską miejscowością są Bolewice, które po II wojnie światowej znalazły się w powiecie nowotomyskim, a po likwidacji powiatów w województwie gorzowskim. Jednak nadal pozostały ściśle związane z Nowym Tomyślem. W tamtym czasie utworzono na ich terenie Spółdzielnię Kółek Rolniczych, jednak we wsi nie powstał PGR i rolnicy pozostali właścicielami ziemi. Miało to duże znaczenie, gdyż w miejscowościach pegeerowskich, po likwidacji państwowych gospodarstw pojawiło się bezrobocie, co w dużej mierze ominęło Bolewice. Nie tylko w Bolewicach z resztą i podobnie jak w całej Wielkopolsce pojawiło się zjawisko dwuzawodowości – ludzie pracowali zarówno na roli jak i w tworzonych że w Polsce istnieją jeszcze fantastyczni rzemieślnicy z pasją! Jesteśmy producentem wyrobów z wikliny z wieloletnim doświadczeniem. Zaczęło się kilkanaście lat temu i nieprzerwanie trwa do dzisiaj. Nie ma dla nas rzeczy niemożliwych, o czym na pewno przekonacie się niebawem. Do tej pory mieliśmy wiele bardzo niepowtarzalnych zleceń, którym podołaliśmy. Kosztowało nas to wiele wysiłku i starań, ale satysfakcja była ogromna. Oprócz wyrobów na zamówienie specjalizujemy się w naszych typowych produktach”. Zob. www.wyroby-z-wikliny.blogspot.com/2013/ (data dostępu 10.06.2017). 12 Jej właściciel podczas III Spotkania Przedsiębiorców w 2015 r. w Miedzichowie otrzymał nagrodę „Kreatywny Przedsiębiorca 2014” za wkład w modernizację i rozwój wsi Miedzichowo (chodzi o otwarcie niepublicznego punktu przedszkolnego w Miedzichowie, dzięki któremu dzieci nawet z najmniejszych miejscowości mają szansę na rozwój i edukację). 13 Przedsiębiorstwami tymi chwali się m.in. na swojej stronie internetowej Urząd Gminy Miedzichowo. Zob. www.miedzichowo.pl/informator.html (data dostępu 10.06.2017). 327 �po transformacji ustrojowej zakładach przemysłowych. W pierwszych latach 90. XX w. w Bolewicach powstało kilka nowych ulic, zbudowano wiele nowych domów, otwarto prywatne sklepy wielobranżowe, kawiarnie, zakłady rzemieślnicze oraz firmy nastawione na obsługę intensyfikującego się tranzytu DK92. Z drugiej strony likwidowano SKR oraz zmniejszono stan zatrudnienia w funkcjonującym we wsi nadleśnictwie. W tym okresie większość mieszkańców na stałe przeszło z rolnictwa do przemysłu i handlu, wielu z nich pracuje w Nowym Tomyślu. W prawie każdej rodzinie są też osoby, które przynajmniej sezonowo wyjeżdżają do pracy za granicę, głównie do Niemiec. Około 5 km od centrum Bolewic zlokalizowane jest Bolewicko. Położone jest 8 km na wschód od siedziby gminy. Powstało jako wieś olęderska w XVIII w., toteż na jego terenie znajduje się wiele zabytkowych budynków14. W pobliżu Bolewicka przebiega pięć łącznikowych szlaków rowerowych. Na specyfikę wsi składa się znajdujący się w niej Ośrodek sportowo-rekreacyjny z całorocznymi kortami tenisowymi oraz Szkolne Schronisko Młodzieżowe obsługujące tzw. zielone szkoły, biwaki i inne wycieczki szkolne. Między Bolewickiem a Miedzichowem mieści się licząca około 20 mieszkańców osada Sępolno, w której dawniej funkcjonował okręg wiejski. To w tej osadzie znajduje się wybudowany w latach 70. XX w., dziś podupadły gościniec „Otwarte Wrota”. Ten zajazd działa od 1974 r., a ja oczywiście od 1975 r. całe dzieciństwo i do tej pory. Wpierw z rodzicami żeśmy to prowadzili, potem rodzice mi to przekazali. To było wpierw w ajencji, potem było w dzierżawie i na koniec żeśmy to wykupili. I w miarę, jakoś tam w miarę... nie dorobiliśmy się majątku, ale dobrze żeśmy sobie żyli. I w momencie kiedy powstała autostrada skończyło się wszystko. Obroty spadły do 70%. I przebranżowiłam to. Uciekłam 14 Poolęderska scheda jest jednym z tych elementów kulturowych, którymi gmina Miedzichowo stara się promować. Bolewicko choćby w folderach reklamowych jest wskazywane jako najciekawiej położone, idealne na piesze i rowerowe wędrówki. Zob. Gmina Miedzichowo – Nie da się ukryć! Daj się skusić! (2012), Miedzichowo: Urząd Gminy Miedzichowo, s. 6, www.miedzichowo.pl/files/file/FOLDER_gmina_ miedzichowo.pdf (data dostępu 10.06.2017). 328 po prostu do tego, żeby nie płacić podatku, prądu, bo to wszystko było, wiadomo jak w zakładach to się robi, to wszystko 100% więcej się płaciło i ja zrobiłam sobie z tego miejsca agroturystykę. Ale mimo wszystko jednak… Już w tej chwili pozwalniałam pracowników. Została tylko rodzina, która mi pomaga. To jest straszne! Ja strasznie to przeżywam, bo myślałam, że tutaj do końca mojego życia będzie tak, że będę pracowała i bo po prostu kochałam ten zawód! No ale niestety. Jakoś w tej chwili wystawiłam to na sprzedaż, ale od roku czasu jesteśmy w biurze nieruchomości i nie było żadnego zainteresowania (…) Proszę sobie wyobrazić, że są dni takie, że nikt nie przyjeżdża. Są dni takie, że sprzedam jedną herbatę! Hotel to już w ogóle! Na hotelu prawie nie mam nigdy nikogo. Nie wiem dlaczego to się stało (…) Bardzo dobrze mi się jeździ autostradą, ale powiem sztubacko: nienawidzę jej! Nienawidzę jej! [Właścicielka gościńca „Otwarte Wrota” w Sępolnie] Miejscowością położoną już przy granicy z województwem lubuskim, 3 km od Trzciela jest Stary Folwark, w którym zaraz przy DK92 wznosi się charakterystyczny trzykondygnacyjny budynek młyna z około 1920 r., od wielu lat bezskutecznie wystawiany jest na sprzedaż w ramach oferty inwestycyjnej gminy Miedzichowo. Po zdemontowaniu wyposażenia młyna budynek pełnił funkcję magazynu. Dalej na zachód, po obu stronach DK92, jeszcze na terenie Starego Folwarku, rozciąga się zespół stawów rybnych, wybudowany w latach 70. XX w., dziś wykorzystywany głównie na użytek działalności, jaką jest agroturystyka. Pod względem krajobrazu ekonomicznego w miejscowości tej najbardziej charakterystyczne są dwie firmy: założona w 2004 r. specjalizująca się w imporcie i eksporcie używanych pojazdów ciężarowych, specjalistycznych, maszyn budowlanych oraz naczep firma MAKU Eksport Import oraz działający od 1992 r. bar „Słoneczko”15. Stary Folwark to także podupadający 15 „Do 1996 r. firma funkcjonowała jako mały bar z dość niewyspecjalizowaną ofertą produktów. W 1996 r. obiekt został rozbudowany i w oddzielnym pomieszczeniu zaczęła funkcjonować smażalnia ryb. Od tej pory ryby są głównym daniem w ofercie baru ‘Słoneczko’. W związku z dużą sprzedażą dań rybnych w 2003 r. lokal został rozbudowany – powiększono salę konsumpcyjną oraz wybudowano oddzielne pomieszczenie przystosowane do smażenia ryb, wyposażone w patelnie elektryczne, piece gazowe oraz pochłaniacze przemysłowe. Na sali konsumpcyjnej znajduje się obecnie ok. 20 miejsc konsumpcyjnych. Miejsca dla gości restauracji znajdują się również na zewnątrz lokalu – w kwiatowych altanach przy ławostołach (ok. 30 329 �przydrożny zakład autonaprawczy, który swojego czasu zajmował się również handlem używanymi samochodami. Ograniczanie liczby klientów przydrożnego warsztatu samochodowego w Starym Folwarku nie jest powodowane otwieraniem kolejnych odcinków autostrady. Wpływ na to miało najpierw korzystanie z lawet, zamiast sprowadzania używanych aut „na kołach”, a więc usprawnienie w obszarze handlu autami używanymi w ogóle, a następnie nowe regulacje prawne i celne oraz dynamiczny rozwój pierwotnego rynku motoryzacyjnego w Polsce poprzez rozwój sieci kredytów i leasingów. Drugi odcinek badań: „tu wszystkiego brakuje, bo tu się nic nie dzieje” Gminą usytuowaną na pograniczu wielkopolsko-lubuskim należącą do powiatu międzyrzeckiego jest miejsko-wiejska gmina Trzciel. Samo miasto będące siedzibą gminy w latach 1975-1998 administracyjnie należało do województwie gorzowskiego16. Sieć osadniczą gminy tworzy 16 miejscowości, w tym 12 sołectw, spośród których interesowały nas Jasieniec (wraz z niewielką przydrożną osadą Bieleń), Lutol Suchy oraz Brójce. Gmina Trzciel położona jest 100 km od granicy polsko-niemieckiej, z zachodu na wschód przecina ją autostrada A2 oraz DK92. Na południe od Trzciela zlokalizowany jest węzeł autostradowy, a koło Chociszewa Miejsce Obsługi miejsc). W 2010 r. uzyskaliśmy pozwolenie na kolejną rozbudowę lokalu z salą konsumpcyjną przeznaczoną dla ok. 60 osób oraz dwie toalety przystosowane dla osób niepełnosprawnych. Ta inwestycja, sfinalizowana ze środków własnych jest obecnie na ukończeniu. Poza właścicielem, firmę tworzy 5 osób zatrudnionych na umowę o pracę oraz 2 osoby pracujące na umowę zlecenie. Obsługę księgową prowadzi biuro rachunkowe. Klientom oferujemy głównie ryby słodkowodne i morskie, których sprzedaż zwiększa się z roku na rok – np. w miesiącu czerwcu 2011 r. wynosiła 300 kg”, www.barsloneczko.pl/?page_id=5 (data dostępu 06.06.2017). 16 Jeszcze wcześniej przed II wojną światową Trzciel nazywał się Tirschtiegel. Miasto przecinała granica, wytyczona Traktatem Wersalskim po zakończeniu I wojny i Powstania Wielkopolskiego. Jego większa, zachodnia część znajdowała w Niemczech, wschodnia zaś w Polsce. Dzięki położeniu w dwóch państwach Trzciel stał się stolicą przemytników na zachodnich rubieżach II Rzeczpospolitej. Do Niemiec szmuglowano przede wszystkim żywność i przepędzano stada gęsi, a do Polski przemycano artykuły gospodarcze. 330 Podróżnych III klasy. Ważnymi szlakami komunikacyjnymi są także: droga wojewódzka nr 137 łącząca Trzciel z Międzyrzeczem oraz linia kolejowa Zbąszynek – Gorzów Wielkopolski z dwoma stacjami w Panowicach i Lutolu Suchym. Do Zbąszynia i linii kolejowej Warszawa – Berlin jest 15 km, a do lotniska w Babimoście – 30 km. Całą gminę zamieszkuje obecnie 6545 osób, w tym 2494 żyje w samym Trzcielu. Interesujące nas miejscowości różnią się co do wielkości oraz liczebności ich rezydentów. I tak w Jasieńcu wraz z Bieleniem jest to około 340 osób, Lutolu Suchym około 500, a w Brójcach blisko tysiąc17. W gminie nie ma dużych zakładów przemysłowych. Trzciel znany jest z uprawy wikliny, szparagów i stolarstwa. Dominuje w niej więc handel i usługi, szczególnie zaś agroturystyka. Samo miasto Trzciel przez naszych rozmówców było określane jako „miasto emerytów i rencistów”. Trzciel to miasteczko poniemieckie, nadal się to pamięta. Ludzie napływowi, głównie ze wschodnich ziem. Ma się wrażenie, że wszyscy się znają, mówią sobie dzień dobry i przystaną choć na słówko. Dodatkowo z rozmów dowiedziałam się, że miasteczko jest bardzo bezpieczne, nie ma złodziei ani chuliganów. Można spokojnie się poruszać o każdej godzinie dnia i nocy i nic się nie stanie. Trzciel jest podzielony na stare miasto – to ta część, gdzie jest kościół i ulica Kolejowa czyli była granica polsko-niemiecka, którą nadal symbolizują tory. Nowe miasto jest tu gdzie ryneczek, bloki, cmentarz komunalny. Granica przebiega na moście, nad Obrą. W Trzcielu są dwa większe markety czyli Biedronka i Dino. Z restauracji to Omtel: „jakaś Ukrainka go prowadzi ale jedzenie dobre”. Oprócz tego wymienia się bar „Słoneczko”. Są też dwa bary czyli Ramona i caffe bar „U Jacka”. Generalnie widzi się na ulicach emerytów lub młodzież uczącą się. Kilka osób w średnim wieku, kilka zaledwie dziewczyn z wózkami. [Fragment notatek terenowych autorstwa Ewy Krygiel, 03.09.2015] 17 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 112, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-strukturaoraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21. html (data dostępu 30.05.2017). 331 �Życie kulturalne gminy skupia się przy Ośrodku Kultury, Bibliotece Publicznej i miejscowych szkołach. Gmina jest aktywna we współpracy międzygminnej i należy m.in. do Stowarzyszenia Gmin Rzeczpospolitej Polskiej Region Kozła, Euroregionu Pro Europa Viadrina, Lokalnej Grupy Działania Regionu Kozła oraz Lokalnej Grupy Rybackiej Obra – Warta. Na infrastrukturę społeczną gminy Trzciel składają się: Urząd Gminy i Miasta, Gospodarczy Bank Spółdzielczy w Trzcielu wraz z punktem kasowym w Brójcach, Urząd Pocztowy w Trzcielu oraz Agencja Pocztowa w Brójcach, Niepubliczny Zakład Opieki w Trzcielu i Brójcach, prywatny gabinet stomatologiczny w Trzcielu, posterunek policji w Trzcielu, Gminny Ośrodek Kultury i Sportu, Biblioteka Publiczna oraz jej filie w Brójcach i Lutolu Suchym, Zespół Edukacyjny w Trzcielu i Brójcach, Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Trzcielu, Nadleśnictwo Trzciel oraz Ośrodek Pomocy Społecznej w Trzcielu. Gmina jest bogata pod względem organizacji pozarządowych, na sieć których składają się liczne kluby sportowe (Klub Olimpijczyka, Klub Sportowy „Chrobry”, Uczniowski Klub Sportowy „Orlęta”, Ludowy Uczniowski Klub Sportowy „Galmar” w Brójcach, Miejsko-Gminny Ludowy Klub Sportowy „Obra” i „Orlęta”, Gminny Szkolny Związek Sportowy, Uczniowski Klub Sportowy „Orkan” oraz Uczniowski Klub Sportowy „Obra” w Trzcielu), Ochotnicze Straże Pożarne w Trzcielu, Brójcach, Chociszewie, Lutolu Mokrym i Suchym, Sierczu oraz Sierczynku; dalej – Stowarzyszenie „Chociszewo – Wspólna Przyszłość” oraz Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna im. 1-go Maja w Chociszewie, Fundacja „Nasz Dom” w Lutol Mokry 48, Stowarzyszenie Zastępczego Rodzicielstwa oraz Stowarzyszenie Koło Gospodyń Wiejskich w Sierczynku, Stowarzyszenie „Nasza Wieś Jutro” w Starym Dworze. W samym Trzcielu z kolei działają: Stowarzyszenie Miłośników Trzciela, Koło Terenowe Związku Sybiraków w Trzcielu, Fundacja Rozwoju Inicjatyw Społecznych FRIS w Trzcielu, Stowarzyszenie Trzcielscy Seniorzy, Trzciel XXI – jednostka terenowa Stowarzyszenia Lubuskie XXI, Trzcielskie Stowarzyszenie Wędkarskie oraz Koło PZW Trzciel. 332 Od co najmniej 2010 r. gmina walczy o budowę obwodnicy, która miałaby połączyć autostradę A2 z krajową „dwójką” oraz odciążyć z ruchu samochodowego (zwłaszcza ciężarówek) centrum miasta (Krzemiński 2011; Trzciel odetchnie przy A2 2012). Do tej pory miasto nie doczekało się objazdu pierwotnie mającego powstać do 2014 r. Stało się tak zarówno ze względów organizacyjnych oraz finansowych (zob. Kordyjalik 2013), jak i na skutek problemów generowanych na poziomie władz samorządowych18 (Brożek 2010). W Trzcielu od lat mówi się o wybudowaniu zachodniej obwodnicy miasta, która miałaby połączyć autostradę z drogą krajową nr 2 oraz drogami do Pszczewa, Międzyrzecza i resztą regionu. Na razie tylko się mówi i na dobrą sprawę nie wiadomo, kiedy ruszy wyczekiwana przez mieszkańców inwestycja. Autostrada przecież nie spadła z nieba. Od kilkunastu lat było wiadomo, że powstanie. Władze skupiły się na walce o węzeł. Zapomniały natomiast, że trzeba do niego dojechać. [Fragment artykułu z „Gazety Lubuskiej” Autostrada A2 gotowa, ale tiry na nią nie wjadą (Brożek 2011)] Ponadto gmina Trzciel, jako najmniejsza i najbiedniejsza w powiecie międzyrzeckim, nieustannie boryka się z problemami związanymi z niską jakością dróg zarówno gminnych jak i powiatowych (por. Brożek 2008a). Infrastruktura drogowa była jedną z najczęściej negatywnie komentowanych spraw w narracjach większości naszych rozmówców z Trzciela. Wywołuje to pewien dysonans wobec faktu, iż otwarcie nowego odcinka autostrady A2 w listopadzie 2011 r. odbyło się na terenie węzła „Trzciel”. Uroczystość ta przybrała przecież formę pompatycznej celebracji modernizacji poprzez rozbudowę infrastruktury drogowej. To właśnie w jej 18 W 2010 nietrzeźwy burmistrz Trzciela spowodował wypadek drogowy – wjechał w policyjny radiowóz. W konsekwencji burmistrz sam poddał się karze i uzgodnił ją z prokuratorem. Otrzymał 6 miesięcy więzienia w zawieszeniu na dwa lata, 3 tys. złotych grzywny i zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres dwóch lat. W wyborach samorządowych osoba ta została, po przymusowej przerwie w latach 2010-2013, ponownie wybrana na stanowisko burmistrza Trzciela. Warto dodać, że funkcję tę wcześniej pełniła od 1998 r. 333 �trakcie ówczesny Prezydent RP Bronisław Komorowski mówił o wyzbywaniu się „kompleksu polskich dróg”19. Drugą co do wielkości, po Trzcielu, miejscowością w gminie są Brójce – niegdyś miasto, aktualnie wieś położona około 14 km na południowy zachód od Trzciela. Z perspektywy historycznej oraz etnograficznej miejscowość tę należy uznać za interesującą przez wzgląd na jej dawną wielokulturowość. Przez stulecia w Brójcach żyli obok siebie Polacy, Niemcy i Żydzi, o czym świadczą resztki zabytkowych cmentarzy (ewangelicki i żydowski kirkut), oraz dwie świątynie (budynek synagogi zachował się, ale utracił dawne cechy). W czasie II wojny światowej na północ od miasta powstał obóz karny Brätz, zlikwidowany dopiero na początku 1945 r. Początkowo więziono w nim Żydów, później przekształcono w tzw. obóz pracy wychowawczej dla Polaków i więźniów z całej Europy. W 1945 r. Brójce zostały ponownie przyłączone do Polski. Dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec, zasiedlając miejscowość ludnością pochodzącą z Kresów i z centralnej Polski. Miasteczko pozbawione przedwojennych rzemieślników i kupców nabrało charakteru wiejskiego i w 1946 r. utraciło prawa miejskie, a w latach 1973-1976 wieś była siedzibą gminy Brójce20. Obecnie w miejscowości tej znajdują się m.in. dwa hotele z restauracjami, bank, stacja benzynowa, poczta, ośrodek zdrowia, szkoła z halą sportowa, sklepy i mała gastronomia. Tu jest rolniczo, znaczy gmina jest podzielona na takie dwa regiony, tutaj jest rejon słabo, słaby w gruntach, grunty są słabej jakości. Lepszej jakości są na terenie Brójec i Lutola Suchego, Łagowca, Chociszewa, to są nasze tutaj wioski przyległe i tam rolnictwo troszeczkę ma inny, a tutaj, ma inny wydźwięk. Jeżeli tutaj są jakieś, rolnicy są to parają się hodowlą zwierząt no i tutaj mamy też, jesteśmy w granicach parku krajobrazowego, jesteśmy w otulinie tego parku, bo już za 2-3 km zaczyna się park, Pszczewski Park Krajobrazowy, no i też mamy pewne obwarowania związane z tym. Bo to już jako otulina parku to wiadomo, że i budownictwo itd. nie może iść w jakimś 19 Materiał filmowy TVN24 pt. Mamy szansę na pozbycie się kompleksu polskich dróg, 30.11.2014, www.tvn24.pl)www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/mamy-szanse-napozbycie-sie-kompleksu-polskich-drog,192453.html (data dostępu 20.05.2017). 20 www.ziemialubuska.pl/855,822, html (data dostępu 20.03.2014). 334 tam czy otwieranie zakładów przemysłowych. Niektóra ziemia jest uprawiana tylko po to, żeby była uprawiana, żeby nie doczepili się inspektorzy (…) Powstała w naszej gminie baza hotelowa w miejscowości Brójce i hotel „Wiktoria”, ale przede wszystkim tutaj hotel „Maria” – to jest rodowity nasz mieszkaniec, który zaczął od małego barku i do tego dobudowywał, dobudowywał, aż doszedł do tego momentu. „Wiktoria” też powstała w tym samym sensie (…) Poza tym stacja benzynowa tam jest też przy tym „Wiktoria” (…) Tutaj też są prywatne kwatery i też motel jest przy stacji, który „Omtel” się nazywa. „Omtel” z tego względu, żeby obniżyć… bo to kiedyś motel pisało na tym, ale tam są pewne chyba standardy czy w podatkach, czy w czymś i jeżeli zrobisz nazwę inną, to możesz utrzymać inny standard pokoi itd. „Omtel” – zamienione litery i już masz, nie masz standardu motelu, to jest tak jakby kwatera prywatna i to już wtedy na innych zasadach jest traktowane, nie? Polak potrafi, przedsiębiorczy jest. Tutaj na pewno daje dużo pracy wulkanizacja, zmiana opon i obsługa autostrady przede wszystkim. Tu młodzież nawet pracowała, taka w wieku przed studiami, na McDonaldzie, kilka osób na pewno pracuje na bramkach przy pobieraniu opłat i wydawaniu, ale to nie jest to, co żeśmy się spodziewali, że będzie jakiś boom gospodarczy, rozwojowy. Fakt, że teraz są lata kryzysu, że tak powiem i nie ma takiej koniunktury, żeby rozwijać. [Członek Rady Gminy w Trzcielu, mieszkaniec Jasieńca] Pomiędzy Trzcielem a Brójcami znajdują się trzy pozostałe trzcielskie miejscowości, które systematycznie odwiedzaliśmy zarówno w trakcie badań pilotażowych, jak i pogłębionych. To niewielki Jasieniec, wraz z osadą Bieleń, oraz Lutol Suchy. Są to miejscowości, w których charakterystyczna jest specjalizacja gospodarcza nastawiona na „małą” obsługę transportu – ich mieszkańcy prowadzą niewielkie firmy transportowe, na ich terenie znajdują się parkingi oraz myjnie dla tirów, a także mała gastronomia. Warto także wspomnieć, że wsie te dość często stają się bohaterkami lokalnych mediów, jako miejsca licznych wypadków i kolizji samochodowych21. 21 Np. 4 osoby zginęły w wypadku na drodze nr 2 w Lubuskiem (2011), www.wiadomosci.wp.pl/drukuj.html?wid=13196008 (data dostępu 19.03.2014); Jedna droga, dwie godziny, dwa wypadki, trzy ofiary (2011), www.motoryzacja.interia.pl/newsjedna-droga-dwie-godziny-dwa-wypadki-trzy-ofiary,nId,1388422#utm_source- 335 �Trzeci odcinek badań: „w tej chwili drogi to jest nasze jedyne, jedyne ogromne osiągnięcie” W obrębie gminy Szczaniec jedyną interesującą nas miejscowością jest oddalony 14 km od Trzciela i niespełna 10 km od Świebodzina Myszęcin, który w latach 1975-1998 administracyjnie należał do województwa zielonogórskiego. Jest to wieś ulicowo-placowa, o metryce średniowiecznej i populacji około 600 mieszkańców (15% ogółu mieszkańców gminy Szczaniec)22. Działa w nim nieformalne stowarzyszenie „Równe Babki” (od 2008 r.), które m.in. w 2009 r. zainicjowało budowę placu zabaw na terenie po byłej Szkole Podstawowej, założony w 1965 r. klub piłkarski KS Zenit Myszęcin oraz Ochotnicza Straż Pożarna. W miejscowości tej nie znajduje się ani szkoła, ani przedszkole, a miejscami spotkań lokalnej społeczności pozostają sala wiejska oraz kościół. Innymi słowy pod względem infrastruktury społecznej Myszęcin jest raczej ubogi. Do specyficznych elementów krajobrazowo-architektonicznych tej miejscowości należy XIX-wieczny pałac wraz z założeniem parkowym, który po II wojnie światowej został przejęty przez Skarb Państwa w zarządzie PGR. W latach 1968 i 1975 przeprowadzono w nim kompleksowe prace remontowo-adaptacyjne, a od 2004 r. założenie stanowi własność prywatną. Myszęcin w strukturze osadniczej gminy Szczaniec jest jednym z trzech najważniejszych ośrodków. Można go określić jako ośrodek o funkcji rolniczej oraz obsługi podróżnych i komunikacji. To jedna z 11 miejscowości sołeckich tej gminy, położona o 3 km od jej siedziby w Szczańcu. Nadmieńmy, iż gminę cechuje duże =paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 20.05.2017); Wypadek w pobliżu miejscowości Bieleń, zginęły dwie osoby (2011), www.polskatimes.pl/drukuj/423022,lubuskie-wypadek-w-poblizu-miejscowosci-bielen-zginelydwie-osoby,id,t.html (data dostępu 18.03.2014); Bieleń. Wypadek i zablokowana dro‑ ga krajowa nr 92 (2012), www.lubuskie.naszemiasto.pl/artykul/bielen-wypadek-izablokowana-droga-krajowa-nr-92-sprawdz,1648849,t,id.html (data dostępu 18.03.2014); Wypadek w Bieleniu. Ranne zostały trzy osoby (2014), www.kostrzynnadodra.naszemiasto.pl/artykul/wypadek-w-bieleniu-ranne-zostaly-trzy-osobyzdjecia,2385415,artgal,t,id,tm.html (data dostępu 20.05.2017). 22 www.szczaniec.pl/art,190,z-kart-historii.html (data dostępu 06.06.2017). 336 rozdrobnienie, a składające się na nią wsie należą do kategorii wsi małych. Wyposażenie tych miejscowości w usługi jest elementarne i stanowi je przeważnie: kościół, sklep, świetlica, remiza i boisko sportowe. Codzienną mobilność lokalnych społeczności umożliwia jednak zwartość gminy – niewielkie odległości poszczególnych wsi od ośrodka gminnego, a także relatywnie dobra dostępność komunikacyjna. Oprócz przecinającej Myszęcin DK92 ważną rolę w lokalnym przepływie odgrywa droga wojewódzka nr 303 Świebodzin – Smardzewo – Babimost – Wolsztyn, zapewniająca dojazd do lotniska Babimost oraz do drogi krajowej nr 32 Sulechów – Poznań. Układ dróg stwarza powiązanie komunikacyjne we wszystkich kierunkach, a przede wszystkim w kierunku wschodnim do Poznania i Warszawy oraz zachodnim do drogowego przejścia granicznego z Niemcami w Świecku. Teoretycznie z gospodarczego punktu widzenia położenie gminy jest korzystne, a istniejąca sieć dróg powiązana z drogami o znaczeniu krajowym i regionalnym jest elementem sprzyjającym w obsłudze transportowej. Dominującymi gałęziami gospodarczymi na terenie gminy Szczaniec są usługi oraz przemysł związany z budownictwem. Według danych Krajowego Rejestru Sądowego na koniec 2015 r. zarejestrowanych było 248 podmiotów gospodarczych (sektor rolniczy – 16, przemysłowy – 36, budowlany – 36), wśród których dominowała drobna działalność usługowa, szczególnie w branży budowlano-remontowej, mechanika pojazdów i naprawa sprzętu, a także usługi transportowe23. Myszęcin jest jedną z trzech miejscowości na badanym przez nas terenie, gdzie przecinają się autostrada A2 oraz DK92. Warto wspomnieć, iż w rejonie tego przecięcia znajduje się miejsce po byłym obozie karnym, założonym w styczniu 1940 r., w którym więziono ludność pochodzenia żydowskiego, zatrudnianą przy budowie autostrady Berlin-Poznań. W 1942 r. obóz przekształcony został w karny obóz pracy i więziono w nim Polaków, Czechów, Rosjan, Greków, Holendrów, Francuzów i Jugosłowian. Zamordowano 23 www.zielonagora.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_lubuskie/portrety_gmin/powiat_swiebodzinski/Gmina_Szczaniec.pdf (data dostępu 10.06.2017); Strategia Roz‑ woju Społeczno-Gospodarczego Gminy Szczaniec na lata 2015-2022 (2015), Szczaniec: Centrum Badań Analiz i Projektów Europejskich „CBAiPE”, www.bip.szczaniec.pl/system/obj/3241_Strategia_zmiana_2017r.pdf (data dostępu 10.06.2017). 337 �w nim ponad tysiąc osób24. To mniej więcej w tym miejscu funkcjonuje Obwód Utrzymania Autostrady „Biały Mur”. Miejscowość ta to również kwestia niewybudowanego zjazdu z autostrady A2, który znalazł się wśród 9 węzłów zaplanowanych w umowie koncesyjnej zawartej pomiędzy ministrem infrastruktury a Autostradą Wielkopolską. Jego budowa (oraz zjazdu w Łagowie) nie doczekała się jednak realizacji, co z resztą jest zgodne z planem inwestycyjnym przedstawianym przez GDDKiA, w którym węzeł „Łagów” oraz „Myszęcin” zostały uwzględnione w VII fazie budowy autostrady A2 w roku 203025. Ponadto według umowy koncesyjnej nie jest spełnione kryterium podstawowe dla wcześniejszej realizacji tych inwestycji – brak jest wystarczającego dobowego natężenia ruchu. Według samorządowców województwa lubuskiego, wybudowanie brakujących węzłów to priorytet – ich realizacja miałaby się przyczynić do rozwoju regionu, gdyż w obecnym stanie autostrada A2, jako najważniejsza oś komunikacyjna w regionie na linii wschód – zachód stanowi wyłącznie korytarz tranzytowy. Najwięcej do zyskania mają oczywiście gminy Łagów i Szczaniec. W rejonie tej pierwszej funkcjonuje już kilka tysięcy miejsc parkingowych z hotelami i zapleczem technicznym dla obsługi transportu towarowego, które obecnie nie są w pełni wykorzystane. Węzeł oznaczałby znaczne ożywienie przepływu, co dałoby gminie wzrost dochodów z podatków i opłat lokalnych, a więc pośrednio mogłoby się przyczynić do zmniejszenia bezrobocia. Połączenie z autostradą z lokalnego punktu widzenia jest też szansą na powstanie perspektywicznych obszarów aktywności gospodarczej o znaczeniu ponadregionalnym, nakierowanym na współpracę z aglomeracją berlińską (zob. Wachnik 2012b; Po rozmowach w sprawie węzłów 2013; Temat dodatko‑ wych węzłów na A2 powraca 2014; Woźniak 2016). Na budowę węzła „Myszęcin” naciska przede wszystkim gmina Szczaniec, ponieważ w jej przypadku otwarcie autostrady spowodowało regres w funkcjonowaniu lokalnych przedsiębiorstw 24 www.lubtur.pl/turystyka-lubuskie/zabytki-lubuskie/obiekt/oboz-karny-bratz.html (data dostępu 10.06.2017). 25 Zob. www.gddkia.gov.pl/pl/a/16146/Autostrada-A2-Swiecko-Nowy-Tomysl (data dostępu 10.06.2017). 338 handlowych i usługowych. Przykładem jest położony przy DK92 Hotel Sen z 50 pokojami i restauracją, który zatrudniał 30 osób. Brak zjazdu spowodował tak znaczący odpływ gości, że hotel został zamknięty właściwie w momencie, gdy przystępowaliśmy do realizacji naszego projektu. Bóg jeden wiedział, dlaczego ktoś to kupił swojego czasu, bo to był taki hotel, który nigdy się nie wstrzelił. Czasami jest coś takiego z inwestycją, że ona od samego początku się kula. I to była taka inwestycja. I ona tak kulała. I że teraz ktoś ją kupił w tym okresie naprawdę, gdzie nieruchomości trudno jest sprzedać, to dla nas był szok. I śmialiśmy się zawsze, że ktoś kupił, żeby zbankrutować. No i tak się stało, bo to naprawdę chyba w żadnym innym celu. Nie żeby pracować i zarabiać tam pieniądze. A Myszęcin – piękne miejsce i cudne i w ogóle świetne. Ale to koniunktura. To już na pewne rzeczy nie ma się wpływu. I to jest właśnie ta koniunktura. [Przedstawicielka branży hotelarsko-gastronomicznej ze Świebodzina] Na terenie miejsko-wiejskiej gminy Świebodzin, która do początku 1999 r. położona była w województwie zielonogórskim bliżej przyglądaliśmy się miejscowościom Rzeczyca, Wityń, Wilkowo oraz niewielkiemu fragmentowi Świebodzina, a właściwie jego obrzeżom przez które przebiega DK92. Gmina Świebodzin należy do średnich gmin w województwie lubuskim. Jej sieć osadniczą tworzy jedno miasto i 26 innych miejscowości (wsie, osady, przysiółki, kolonie). W tym są to 23 sołectwa, które pod względem wielkości oraz położenia na obszarze gminy odznaczają się znacznym zróżnicowaniem. Gmina jest zamieszkiwana przez około 30 tys. ludzi, a największymi miejscowościami poza Świebodzinem (około 22 tys. mieszkańców) są m.in. badane przez nas Wilkowo (1 tys. mieszkańców) oraz Rzeczyca (około 500 mieszkańców)26. Sieć osadnicza gminy wyróżnia się: centralnym położeniem Świebodzina, pełniącego jednocześnie funkcję siedziby powiatu, równomiernym 26 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju teryto‑ rialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 113, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-istruktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-122016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017); www.bip.swiebodzin.eu/376/Demografia/ (data dostępu 20.03.2014). 339 �rozmieszczeniem na całym obszarze wsi oraz rozrzedzeniem sieci osadniczej w rejonach jezior i kompleksów leśnych. Najważniejszym czasem dla rozwoju Świebodzina była druga połowa XIX w., kiedy to uzyskało ono przemysłowe oblicze. Przemysł, zwłaszcza sukienniczy, podlegał specjalizacji i znaczną część produkcji przeznaczano na eksport. Kwitło życie społeczne i polityczne, m.in. powstawały partie polityczne, prasa lokalna, liczne stowarzyszenia, muzeum (1903 r.) i kino. Usprawniono również funkcjonowanie miasta poprzez dostęp do gazu (1865 r.), organizację straży pożarnej (1866 r.), budowę linii kolejowej (1870 r.), urządzenie sądu obwodowego (1879 r.) oraz szpitala, również rzeźni miejskiej i wodociągów (1912 r.). W okresie międzywojennym, po reglamentacji, osłabieniu porządku i władzy następowało stopniowe odrodzenie społeczne i gospodarcze w Świebodzinie. Postawiono na rozbudowę instytucji komunalnych, a w gospodarce miasta dominowały małe i średnie firmy, np. maszynowe, sprzętu rolniczego, materiałów budowlanych, cegielnie, młyny, mleczarnie, browary, tartaki i zakłady murarskie. Był to także dobry czas dla drobnego handlu, banków i firm obsługujących rolnictwo (Nowacki 2013). Czas II wojny światowej przebiegał w Świebodzinie spokojnie, przede wszystkim z dala od walk frontowych. Prawie cała produkcja przemysłowa przestawiona została jednak na potrzeby wojenne (Nowacki 2013). Zajęcie Świebodzina w końcu stycznia 1945 r. było początkiem czasowej administracji rosyjskiej, którą dopiero w okresie od marca do maja zastępowały stopniowo władze polskie. Wraz z przyłączeniem Ziem Zachodnich do Polski nastąpiła całkowita wymiana ludności przybyłej do miasta i jego okolic głównie z dawnych kresów Rzeczpospolitej (Nowacki 2013). Świebodzin jest w 70% kresowy. Dominuje Wileńszczyzna, ale jest również i Wołyń i Białoruś itd. Ukraina oczywiście. Te tereny Równego, jest wiele z tego powiatu. Tarnopol itd. Także 65-70% tj. mniej więcej. Wielkopolska myślę, że 15-20%, tak gdzieś. Centralna Polska to jest zaledwie 5% – mówię o Kielecczyźnie, Lubelszczyźnie itd. Także tu dominuje kresowa tradycja, która dziś nie ma kontynuacji po prostu. Może, no widać jeszcze troszeczkę 340 w tradycji – jest tutaj Związek Kresowian, który jest taki aktywny. Chociaż wpływy wielkopolskie tutaj są bardzo silne i moim zdaniem to dominacja Wielkopolski przez ileś lat i poza tym no ośrodka i kontakty… Tutaj to jest takie pogranicze właściwie. Im chyba dalej od Wielkopolski tym mniej tych wpływów wielkopolskich, ale chyba one nadal istnieją. Jakaś tam nawet taka tradycja gospodarności, czegoś takiego, ale dominuje właśnie ta świadomość kresowa, na pewno pewne tradycje kresowe, oczywiście też patriotyczne, bo tutaj wiele osób było takich zasłużonych, to byli jacyś oficerowie, prawda, jacyś tam z Kresów itd. Wielkopolska była traktowana z pewnym dystansem jako taka napierająca tutaj, ale jednocześnie przyjmowano pewne wzorce i myślę, że to jest jakiś taki miks troszeczkę w tym Świebodzinie. Całe otoczenie jest niemieckie. Całe dziedzictwo jest właściwie niemieckie. Ja z czymś takim się spotkałem tutaj, że tutaj się operuje takimi językowymi pojęciami jak Kirche, prawda kościół. Takie coś, ludzie z Kresów też mówią. No na Kresach się również spotykali z Niemcami, także… I myślę, że te oswajanie potem… Najpierw przeczekiwanie, wymiera jakieś pokolenie, potem oswajanie, a dzisiaj to właściwie wszyscy traktują to jako jesteśmy stąd. Ja rozmawiam z młodymi ludźmi, którzy mówią o swoich dziadkach, że oni gdzieś tam są zza Buga, gdzieś tam są ten. Ale ich to jak gdyby w ogóle to nie interesuje. Nie utożsamiają się z tym. Tylko ci, którzy byli świadkami, urodzili się, to oni ewentualnie wracają do tych Kresów. Tu nie ma kultury ludowej. Tu ta kultura ludowa jest taka, dalej stroje krakowskie, prawda, i pieśni kościelne takie, takie ogólnie. No, nie ma tego po prostu, bo do czego tutaj nawiązywać, prawda. Tutaj zostało bardzo niewielu Niemców – na zasadzie tej listy, prawda, korekty narodowościowej, czyli tylko ci, którzy mogli udowodnić to pochodzenie polskie, a było tak, że mniej więcej 25-30% miało jakieś korzenie polskie. To widać w księgach adresowych. Z tym, że oni już się germanizowali, ci ludzie. Przyjeżdżali z Wielkopolski, gdzieś z Pomorza, ze Śląska i mieszali się tutaj bardzo szybko. I oni tu po wojnie, część z tych ludzi została określając się jako Polacy. Większość jednak wyjechała. Większość utożsamiła się w końcu z niemiecką świadomością. Nawet też ci, którzy zostali też wyjechali później, ponieważ nie umieli się przystosować tutaj do tych warunków. Traktowali ich źle, no źle, jako Niemców, no. Bo to już mówili troszeczkę innym językiem, troszeczkę łama- 341 �nym. Imiona mieli Otto, Gertruda… Także tu właściwie nie został żaden, jak gdyby tylko pojedyncze osoby. Właściwie to małżeństwa najczęściej… Także tutaj tego czynnika takiego obecności Niemców nie było. Tylko dziedzictwo, tylko otoczenie. Niemcy mówią, że to jest taki… że my jesteśmy depozytariuszami. Tak mówią Niemcy, ci ziomkowie stąd, że to jest depozyt taki, który oni zrobili tu. Ale ten depozyt nie może trwać wiecznie. [Dyrektor Muzeum Regionalnego w Świebodzinie] W tamtym okresie zmieniło się radykalnie oblicze gospodarcze Świebodzina. Zarzucono zupełnie dawne tradycje browarnicze oraz włókiennicze. Od lat 60. w mieście i okolicy rozwijały się natomiast nowe gałęzie produkcji i wytwórczości: przemysł termotechniczny, meblowy, drzewny, rolno-spożywczy, a także rolnictwo i sadownictwo. Świebodzin na przełomie lat 80. i 90. zasłynął z bogatego życia politycznego, np. działalności podziemnej NSZZ „Solidarność” i głośnych w całym kraju protestów społecznych (Zwiernik 2009). Okres transformacji polskiej po 1989 r. to pojawienie się wielu nowych firm, często z kapitałem zagranicznym, a także miejscowych firm handlowo-usługowych o specjalnościach od budowlanej po poligraficzną. Po przekształceniach rozwija się również rolnictwo i przemysł spożywczy, często w formie nowoczesnych gospodarstw, przedsiębiorstw i spółek. Największe firmy związane są z przemysłem termotechnicznym i meblowym. Funkcjonują także firmy zagraniczne, z których do największych należą „Keiper” (produkcja na potrzeby przemysłu motoryzacyjnego), „Recaro” (przemysł lotniczy) oraz „Sprick” (montaż rowerów). Działają tu również firmy zajmujące się produkcją okien oraz spedycyjne. Życie społeczne w mieście budują instytucje kulturalne, takie jak Muzeum Regionalne, Dom Kultury, Biblioteka Miejska oraz szkoły i stowarzyszenia (np. prężny Świebodziński Związek Kresowian). Sam Świebodzin obecnie kojarzony jest ze wzniesioną w 2010 r. żelbetową Figurą Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata, która jest najwyższą rzeźbą tego rodzaju na świecie. Głównym inicjatorem i pomysłodawcą budowy pomnika był proboszcz Sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Świebodzinie – ks. prałat Sylwester Zawadzki, który w 2001 r. rozpoczął działania zmierzające do wybudowania 342 pomnika o wielkości zbliżonej do pomnika Chrystusa Odkupiciela w Rio de Janeiro (Największy na świecie pomnik Chrystusa Kró‑ la 2010; Poświęcono figurę Chrystusa Króla w Świebodzinie 2010; Skubiś, Regmunt 2010). W roku 2006 rada miejska Świebodzina podjęła nawet uchwałę w sprawie ustanowienia Chrystusa Króla patronem miasta oraz gminy Świebodzin (Chrystus Król patro‑ nem gminy 2006). Pomysł ten nie został jednak zrealizowany ze względu na sprzeciw Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. Świebodzin to jest Jezus i to sanktuarium, ale oni się zamknęli do sanktuarium. Oni nie są zainteresowani, żeby ci goście wjeżdżali do miasta. Więc jest Jezus, autokar pod Teskiem, i zakupy tam i toaleta. Przejście do sanktuarium i te trzy tam do zbierania pieniędzy, te puszki. Ja się śmiałam ostatnio, że ksiądz był leniwy i zrobił, żeby polskich i euro razem nie wrzucali. To też nie przyciąga do centrum, bo to jest tylko wycieczka między pomnikiem a kościołem i koniec. Te autobusy nawet nie wjeżdżają do Świebodzina. Właściwie tylko kościół ma do tego prawo i absolutnie nikt nie będzie z nim wojował ani niczego robił. I kościół jest w ogóle niezainteresowany, żeby ci ludzie zjechali do miasta, bo to wtedy ich kłopot, bo nie zostawią pieniędzy w tym pamiątkarskim przy Jezusie i sanktuarium w tych puszkach. Był jakiś program „Gazety Lubuskiej”, jakiś artykuł na temat jak nam się polepszyło tutaj w związku z Jezusem. I fascynujące było to jak zadzwonił pan redaktor i spytał jaki ja mam do tego stosunek? Ja mówię, że taki, że nam się nie polepszyło, a wręcz pogorszyło, bo wydaje mi się, że miasto Świebodzin kończy się na tamtej części przy Tesco i na Osiedlu Łużyckim. I ten pan był w ogóle zbulwersowany, bo on się tak zdziwił na to co ja powiedziałam. On się tego nie spodziewał. On do mnie mówi: „Absolutnie, wie pani co, ja jestem zaskoczony, że pani coś takiego mówi, bo to jest chluba i chwała, państwo czerpiecie ogromne zyski, macie mnóstwo pieniędzy i w ogóle, bo on jest i tu ludzie zjeżdżają i tam śpicie na pieniądzach”. I potem ja byłam w szoku, bo rzeczywiście artykuł opierał się na tym, że jest tak cudownie i wspaniale i że tam z punktu widzenia jakichś tam pojedynczych mieszkańców, że to jednak się nie przyczyniło. Ale w ogóle, że się tak przyczyniło, że my tu nic nie robimy, tylko 343 �śpimy na pieniądzach. Odbijamy kupony od Jezusa27. [Przedsiębiorczyni z centrum Świebodzina] Badany przez nas fragment Świebodzina to około 7-kilometrowy odcinek DK92 pomiędzy niewielką wsią Grodziszcze po wieś Wilkowo. Na tym odcinku „stara dwójka” przebiega pod wiaduktem drogi ekspresowej S3 oraz krzyżuje się z dawną drogą krajową nr 3 (dziś drogą gminną), prowadzącą do autostradowego węzła w Jordanowie. Szczególnie zaś interesowały nas okolice tego ostatniego skrzyżowania, gdzie funkcjonuje niewielki kompleks obsługi transportu dalekobieżnego – stacja paliw, bar, parking dla tirów, market oraz punkt naprawy CB. To także przystanek autokarowego tranzytu turystycznego oraz coraz częściej busów wiozących emigrantów zarobkowych do krajów Europy Zachodniej. Komunikacyjne położenie Świebodzina wydaje się wyjątkowo atrakcyjne. Węzeł w Jordanowie znajduje się 10 km od centrum miasta, a na sieć lokalnych połączeń drogowych prócz DK92 oraz „starej trójki” na linii Świnoujście – Goleniów – Szczecin – Gorzów Wielkopolski – Świebodzin – Zielona Góra – Legnica – Jelenia Góra – Szklarska Poręba, składają się także droga wojewódzka nr 276 pomiędzy Świebodzinem a Krosnem Odrzańskim oraz droga wojewódzka nr 303 prowadząca do Babimostu. Pewne rzeczy się powoli wyłaniają właśnie z tego położenia na skrzyżowaniu tych szybkich dróg. Trochę firm jest. Zawsze te firmy chyba biorą pod uwagę tę lokalizację, bo tu jest to skrzyżowanie nie tylko dróg, ale również kolei. Ta główna kolej jest modernizowana, to też jest ważne. Ale myślę, że Świebodzin za bardzo nie pracuje na to. My widzimy, że tutaj ludzie biznesu przychodzą, pytają o plan, pytają o burmistrza. Po prostu zjawiają się. Miasto nie musi za bardzo dbać i nie dba. Powiedzmy szczerze, że nie jest miastem, które strasznie się promuje. Tu jak gdyby taki mechanizm sam działa. Jest tutaj też paru takich rzutkich przedsiębiorców, którzy właśnie też tutaj sprowadzają biznesy do tego miasta. Także wpływ tych dróg myślę, że jest jak najbardziej pozytywny. Zresztą ludzie się też chwalą nowoczesnością, to jednak jest nowa 27 Wspominany przez rozmówczynię artykuł to opublikowany na łamach „Gazety Lubuskiej” Pomnik Chrystusa maszynką do zarabiania pieniędzy? autorstwa Rafała Krzymińskiego (2013). 344 droga. Chociaż na razie nie zmienia to faktu, że młodzież po prostu odpływa z tego miasta i miasto wymiera właściwie. Nie ma rynku dla młodych osób. Oczywiście mogą tworzyć firmy itd., ale jednak to miasto troszeczkę wymiera i to widać. Poza tym miasto jak gdyby przestaje być atrakcyjne inwestycyjnie też. Bardzo dużo osób szuka sobie domów poza miastem. Jest problem z nieruchomościami w mieście i problem również z lokalami. W centrum lokale są puste. Także są jakieś takie trendy, ale my obserwujemy to tylko. Na razie jakiegoś takiego mechanizmu jak we wschodnich Niemczech, to tutaj nie widzimy, żeby taki totalny odpływ ludności był. Bo z drugiej strony… Te wioski wszystkie tutaj na tej trasie, to były wioski, w których się nic nie działo. Dopiero jak przychodzą ludzie, a przychodzą, bo wolą wieś od miasta. Więc to ludzie jak gdyby z miasta albo gdzieś tam reemigrują, albo gdzieś tam przeprowadzają, z różnych kierunków ludzie przychodzą. I coś się aktywizuje i ta aktywność wiosek jest duża. [Dyrektor Muzeum Regionalnego w Świebodzinie] Pomiędzy DK92 w odległości 7 km od Świebodzina znajdują się położone niemal naprzeciwko siebie sołecka wieś Rzeczyca oraz strukturalnie zależna od niej osada Wityń. W latach powojennych do 1954 r. Rzeczyca pełniła funkcję siedziby wiejskiej gminy o tej samej nazwie. W 1946 r. została przyłączona do województwa poznańskiego, a cztery lata później wraz z całym powiatem świebodzińskim weszła w skład nowo utworzonego województwa zielonogórskiego. Gmina Rzeczyca została zniesiona w 1954 r. wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin28. Na obecną infrastrukturę społeczną Rzeczycy składa się filia Biblioteki Publicznej, Ochotnicza Straż Pożarna oraz posterunek policji. Wityń z kolei to blisko 50-osobowa miejscowość, w której na terenie XIX-wiecznego folwarku z powodzeniem działa winnica „Łukasz”. Jest to rodzinna inicjatywa założona w 2009 r., bazująca na dawnych tradycjach winiarskich, znanych na tym terenie od XIV w. Od 2014 r. przedsiębiorcy ci zajmują się również hodowlą danieli. Mieszkańcy tych miejscowości, zwłaszcza Rzeczycy, w 2011 r. weszli w konflikt z lokalnymi władzami w związku z planowaną tam 28 www.pl.wikipedia.org/wiki/Gmina_Rzeczyca_(wojew%C3%B3dztwo_zielonog%C3%B3rskie) (data dostępu 06.06.2017). 345 �budową biogazowni. Protesty te w dużej mierze wiązały się z tym, że rezydentom Rzeczycy nie wyjaśniono idei działania biogazowni, sądzili więc, że jest ona tożsama ze spalarnią śmieci. Czy teraz przez wieś mają przejeżdżać setki tirów, wioząc śmieci z Polski i Niemiec? Czy nasza wieś ma być śmietnikiem dla innych? (…) Setki jeżdżących i wożących kiszonkę samochodów to zagrożenie zarówno dla bezpieczeństwa mieszkańców, jak też okolicznych domów. Te bowiem mogą popękać. Problemem dla mieszkańców mogą też być wyziewy z biogazowni (…) Dlatego nie zgadzamy się na budowę” (Wachnik 2011). Na pograniczu gminy Świebodzin oraz gminy Lubrza zlokalizowana jest wieś Wilkowo. Podobnie jak w przypadku Rzeczycy wieś ta w latach 1945-1954 pełniła funkcję siedziby gminy dla dziewięciu okolicznych wiosek, później siedziby gromady dla siedmiu wiosek. W Wilkowie egzystował najpierw Rolniczy Zespół Spółdzielczy, a potem przez lata duży, około 1200 ha PGR, który wybudował osiedle bloków mieszkalnych29. Miejscowość ta leży 3 km na zachód od Świebodzina, 32 km na północ od Zielonej Góry i 56 km na południe od Gorzowa Wielkopolskiego. Przebiegająca przez nią DK92 stanowi barierę przestrzenną, powodując rozrastanie się wsi wzdłuż szlaku komunikacyjnego oraz destrukcję jej układu funkcjonalnego (dawniej była to wieś owalnicowa). Przestrzeń Wilkowa jest więc podzielona na część zabudowy z kościołem i jeziorem oraz mieszkaniówkę z polami. Wprowadzenie miejskich chodników, przejść dla pieszych i zmiana przestrzeni wspólnej w korytarz transportowy całkowicie zmieniła jej wizerunek. Do charakterystycznego elementu krajobrazowego tej miejscowości należy Jezioro Wilkowskie, wokół którego istniało jeszcze do niedawna napięcie powodowane problemami z utrzymaniem czystości jego okolic, które należały do prywatnego właściciela. 29 www.lwkz.pl/monument/show/id/606/letter/W/location/245 (data dostępu 10.03. 2014); www.bip.swiebodzin.eu/system/obj/6465_uchwala_XLVI.619.10_Wilkowo. pdf (data dostępu 10.03.2014). 346 W roku 2014 miasto wykupiło plażę nad jeziorem i zajęło się przywracaniem porządku (zob. Sitarz 2015). Wieś posiada Klub Sportowy „Bizon”, zarejestrowane Koło Gospodyń Wiejskich. Funkcjonuje w niej również świetlica wiejska, przy miejscowej plebanii aktywnie działa Stowarzyszenie „Caritas”, mieszkańcy wsi udzielają się w chórze kościelnym oraz kołach różańcowych. W miejscowości tej natomiast brak szkół i przedszkoli, nie ma w niej także ani domu kultury, ani biblioteki publicznej. W Wilkowie znajduje się jedno duże ponad 800-hektarowe gospodarstwo rolne zatrudniające około 100 pracowników oraz dwa mniejsze. Wszystkie specjalizują się w uprawie zbóż. Ponadto na terenie wsi funkcjonują m.in. takie firmy jak: MHS specjalizujący się w produkcji zabudów i przyczep do transportu drewna (zatrudnia około 150 osób), fabryka okien drewnianych (zatrudnia 200 osób), irlandzka spółka rolna Lambe Farm (zatrudnia 100 osób), oddział Diesel System Service zajmujący się diagnostyką i naprawą części samochodowych (zatrudnia 20 osób)30. Ponadto dla wilkowskiej przydrożności charakterystyczne są: stacja paliw Polmax wraz z usługami gastronomicznymi, parkingiem dla tirów oraz myjnią, kantory wymiany walut czy czynne całą dobę małe sklepiki wielobranżowe. Nad jeziorem Wilkowskim znajduje się też ośrodek wypoczynkowy z 30 domkami dla wczasowiczów, będący własnością prywatną, z dostępem do plaży i pomostu. Czwarty odcinek badań: „lepiej jest zjechać na dobry parking i odetchnąć jak trzeba” W odległości 3 km od Wilkowa przydrożny krajobraz badanego przez nas terenu zaczyna nabierać nieco odmiennego charakteru niż dotąd. Jego specyficzność rozpoczyna się wraz z wjazdem do osady Janisławiec, której struktura przestrzenna ograniczona jest do jednego gospodarstwa oraz średniej wielkości centrum obsługi 30 www.bip.swiebodzin.eu/system/obj/5337_strategia_1_-_Strategia_Gmina_ Swiebodzin.pdf (data dostępu 06.06.2017). 347 �transportu towarowego (parking dla ciężarówek, stacja paliw, myjnia, restauracja oraz całodobowo działający market). Jest to jeden z nowopowstałych kompleksów, podobnych do tych w położonych dalej na zachód Stoku, Poźrzadle, Torzymiu, Pniowe oraz Boczowie. W większości przypadków, tak jak w Janisławcu, kompleksy te zostały wybudowane lub rozbudowane w pierwszych latach po otwarciu nowego odcinka autostrady A2, na której poza zwykłymi parkingami nie istnieje infrastruktura odpowiadająca potrzebom kierowców ciągników siodłowych. Janisławiec, a także oddalone od niego o niespełna 4 km Mostki, również z charakterystycznymi dla tego odcinka DK92 autoportami, w tym jednym z większych w Polsce działającym od połowy lat 90. XX w. – Portem 2000, należą do wiejskiej gminy Lubrza. Tę niewielką gminę tworzy 9 sołectw wraz z 10 innymi, mniejszymi osadami. Zamieszkuje ją 3560 osób, z czego 10 osób rezyduje w Janisławcu i około 500 w Mostkach31. Infrastruktura społeczna gminy Lubrza to m.in.: Urząd Gminy, Zakład Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, posterunek policji, gimnazjum, trzy szkoły podstawowe oraz dwa przedszkola czy pięć oddziałów Ochotniczej Straży Pożarnej. Gmina ta jest zaliczana do jednej z tzw. Pereł Lubuskich (obok niej są to Bytnica, Lubniewice, Łagów oraz Sulęcin). „Lubuskie Perły” to międzygminne porozumienie turystyczne, zawiązane w 2012 r. w Łagowie Lubuskim. Jego celem jest współpraca na rzecz rozwoju oraz promocji turystyki, sportu i rekreacji w regionie, głównie ze względu na jego potencjał przyrodniczy, historyczny i kulturowy. I tak na terenie gminy Lubrza są to liczne zabytki sakralne (XVII-wieczne drewniane kościoły, w Nowej Wiosce i Boryszynie oraz kościoły w Przełazach, Mostkach i Lubrzy) czy potężne fortyfikacje Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. 31 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 113, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-strukturaoraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21. html (data dostępu 30.05.2017). 348 Wedle naszych rozmówców pracujących w Urzędzie Gminy Lubrza teren tej jednostki terytorialnej cechuje intensyfikacja wewnętrznych migracji ludności: Na przykład jedna z miejscowości w przeciągu dwóch lat została zasilona 60 osobami – przeniosły się z małych i dużych miasteczek i to wywołało np. konieczność ponownej organizacji okręgów wyborczych. W okolicach jest bardzo wyraźny trend, polegający na wyludnianiu się małych miasteczek i przenoszeniu się ich mieszkańców na wieś. Tak dzieje się właśnie w Lubrzy. Wyjątkiem są Mostki, które przez swoje położenie przy dwójce nie jest w ogóle atrakcyjna. Poza tym kto mógł, to w ogóle wyjechał (…) To jest w ogóle ciekawe wobec tego, że w gminie pomiędzy 1947 a 1975 nie powstał ani jeden nowy dom. Na tych terenach po 1945 ludność przesiedlona nie potrafiła się zasymilować. Miałam okazję widzieć dokumenty, w których można było wyczytać, co dokładnie zastawali przesiedleńcy, że na teren Lubrzy pierwszymi przesiedleńcami byli ludzie z okolic Szczyrku. Przed wojną Lubrza miała charakter miejscowości uzdrowiskowej, gdzie leczono schorzenia górnych dróg oddechowych, bo tu była wysoka wilgotność oraz olejki eteryczne. Kiedyś nad samym jeziorem znajdowały się budynki sanatoryjne – potem rozebrane po zakończeniu II wojny światowej, a cegły przekazane na odbudowę Warszawy. A jeszcze powiem, znów a propos przesiedleń, że niemieccy mieszkańcy Lubrzy byli zmuszani do wyprowadzania się z tej miejscowości ze względu na długotrwałe, szkodliwe oddziaływanie tego mikroklimatu. [Pracowniczka Urzędu Gminy w Lubrzy] Z pewnością też sama Lubrza krajobrazowo i geograficznie jest bardziej związana z przebiegającą w odległości około 2 km od centrum wsi autostradą A2, niż z oddaloną od niej około 8 km DK92. Pojawienie się autostrady nie zmieniło zbytnio krajobrazu, ponieważ została poprowadzona w tym miejscu dokładnie po wyznaczonej trasie jeszcze przez Niemców w czasie II wojny światowej. Tak więc oprócz jakieś niewielkiej wycinki lasów autostrada nie zdewastowała przestrzeni gminy. Tu także miał miejsce tylko jeden i to w dodatku jednoosobowy protest skierowany przeciwko autostradzie. Chodziło o poziom hałasu w Nowej Wiosce – położonej z resztą dalej od A2 niż sama Lubrza, bo około 5 km, nad 349 �jeziorem Lubie. Protestował jeden mężczyzna, którego dom znajduje się nad samym jeziorem, który twierdził, że ciągle słyszy tę autostradę. Inni mieszkańcy nie słyszeli. Wykonano oczywiście pomiary, ale niczego to nie zmieniło, ponieważ były w normie. W gminie się z niego śmieją, że słyszy coś, czego wcale nie słychać. My tu z gminy Lubrza korzystaliśmy z autostrady, kiedy była już gotowa na tym odcinku, ale jeszcze nieoddana do użytku. Ludzie chodzili tam na spacery, jeździli sobie na rowerach i bardzo się to wszystkim podobało – dobra droga i można było sobie poszaleć. [Pracownik Urzędu Gminy w Lubrzy] Stąd też odwiedzane przez nas Janisławiec i Mostki są w pewnym sensie odseparowane społecznie i kulturowo od centrum gminy – odznaczają się bowiem odmienną strukturą przestrzenną i ekonomiczną. W Mostkach oraz w jej okolicach istnieje dobrze rozwinięta sieć infrastruktury gastronomicznej, najczęściej w postaci wspominanych przez nas wielkich kompleksów handlowo-usługowych, przeznaczonych głównie dla kierowców samochodów ciężarowych. To, co najbardziej charakterystyczne dla ich przydrożności, to niewielki autoport „Las Vegas”, zlokalizowany w samym centrum wsi, bezpośrednie sąsiedztwo klubu-nocnego z filialnym kościołem parafii w Lubrzy oraz potężny kompleks Port 2000, obsługujący transport towarowy wraz z jednym z najbardziej specyficznych miejsc dla tego odcinka DK92 mini zoo, w którym żyją m.in. egzotyczne zwierzęta, takie jak zebroidy, wielbłądy, papugi i małpy. Na terenie portu znajduje się także stadion piłkarski trzecioligowej Formacji Port 2000. Mostki to także zespół pałacowo-folwarczny, który w okresie powojennym został zaadaptowany na nadal w nim działającą szkołę oraz przedszkole, Zespół Umocnień Grupy Warownej Lietzmann oraz powstała w 1864 r. tzw. Wieża Bismarcka32. Ponadto przez wieś biegnie linia kolejowa Poznań – Rzepin – Frankfurt, która obsługuje zarówno ruch pasażerski jak i towarowy. 32 Mieszkańcy Mostek oraz okolic używają tego określenia, choć wszystko wskazuje na to, że nie jest jedną z prawie 240 wież wybudowanych na całym świecie. Wieża w Mostkach nie znajduje się na liście wież Bismarcka i jest to po prostu tzw. Aussichtsturm, czyli wieża widokowa. 350 Przydrożny krajobraz, którego specyfika wiąże się z obecnością parkingów, stacji benzynowych, barów, serwisów napraw samochodów ciężarowych, radia CB oraz nawigacji, kantorów wymiany walut, marketów, moteli i zajazdów charakteryzuje także trzy kolejne miejscowości położone w obrębie gminy Łagów. Gmina ta zajmuje centralną część województwa lubuskiego; znajduje się mniej więcej w połowie drogi między Gorzowem Wielkopolskim a Zieloną Górą, na terenie trzech obszarów krajobrazowych. Stanowi ośrodek turystyczny i wypoczynkowy, zwany Perłą Ziemi Lubuskiej (jej obszar jest zaliczany do I i II kategorii walorów turystycznych). Składa się z 12 sołectw oraz 8 osad i przysiółków. Autostrada A2 przebiega niemal przez jej środek, a znaczna część gminy znalazła się w głównym paśmie zagospodarowania związanego z układami liniowymi o znaczeniu krajowym i europejskim. Ponieważ położona jest w trójkącie małych miast (Świebodzin – Sulęcin – Rzepin), to jej potencjał inwestycyjny zaliczany jest do grupy A (Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 2016). W roku 2016 gminę Łagów zamieszkiwało 5014 osób33. Już w latach międzywojennych siedziba gminy, Łagów, był znaną miejscowością letniskowo-wypoczynkową o cechach uzdrowiska i tak pozostało do dzisiaj, choć dopiero w 1974 r. oficjalnie został uznany za potencjalny ośrodek uzdrowiskowy34. W 1945 r. niezniszczona poważniej miejscowość została włączona do Polski. Jej dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. Mimo głębokich zmian Łagów utrzymał swoją rekreacyjną funkcję, potwierdzoną budową ośrodków wypoczynkowych35. Struktura gospodarki gminy Łagów oparta jest na podstawowej funkcji, jaką jest turystyka. Wiodącą do czasu przemian ustrojowych w Polsce była 33 Zob. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju teryto‑ rialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, s. 113, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-122016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017). 34 Łagów jest miejscowością o miejskiej strukturze przestrzennej – w latach 1808-1932 posiadał z resztą prawa miejskie. 35 www.pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81ag%C3%B3w_(powiat_%C5%9Bwiebodzi%C5%84ski) (data dostępu 31.03.2014). 351 �funkcja rolnicza, oparta głównie na sektorze państwowym PGR. Uległa ona załamaniu na rzecz turystyki. Funkcjami pomocniczymi są przemysł i usługi pracujące na rzecz turystyki. Struktura produkcji przemysłowej jest mało zróżnicowana i opiera się o przemysł drzewny i leśny, ograniczony położeniem prawie całej gminy na obszarze Łagowskiego oraz Gryżyńskiego Parku Krajobrazowego. Strefa usług wiąże się z obsługą głównie turystyki i obejmuje handel, bankowość, warsztaty naprawcze, gastronomię, usługi pocztowe. Na podstawowy potencjał produkcyjno-usługowy gminy składają się następujące elementy: 52 obiekty turystyczne z 2,5 tys. miejsc noclegowych, kilkanaście obiektów produkcji drobiarskiej z produkcją 300-400 tys. sztuk rocznie, kilka wielkoobszarowych gospodarstw farmerskich na bazie dawnych PGR nastawionych na produkcję zbóż (właścicielami części gospodarstw są osoby z Niemiec i Holandii), indywidualne gospodarstwa rolne, dwa tartaki, stacje benzynowe, kilkanaście warsztatów związanych z obsługą ruchu drogowego, kilkadziesiąt obiektów handlowych oraz kilkanaście obiektów gastronomicznych (Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 2016). Gmina Łagów to w większości duże ośrodki wiejskie, a większość z nich to owalnice z infrastrukturą urbanistyczną z okresu sprzed II wojny światowej z podstawowymi obiektami umożliwiającymi samodzielne funkcjonowanie (sklep, przystanek autobusowy, straż pożarna, kościół itp.). Tam, gdzie miały siedziby PGR-y infrastruktura zakłócona jest nowym rodzajem budownictwa wielorodzinnego (blokowego), który kontrastuje z istniejącą zabudową poniemiecką. Rzadkością są nowe (poza Łagowem) obiekty budownictwa jednorodzinnego, zrealizowanego w okresie powojennym. Dysonans architektoniczny powodują także obiekty budownictwa przemysłowego i inwentarskie, zrealizowane w okresie ustroju socjalistycznego. Infrastruktura drogowa gminy, to nie tylko autostrada A2 oraz DK92, ale także osiem dróg powiatowych – niskiej jakości, wymagających modernizacji, 92 km dróg gminnych – najczęściej gruntowych lub utwardzonych charakterystycznym na tym terenie brukiem. Ponadto gmina pozbawiona jest gazu systemowego, 352 co znacząco wpływa na problemy z pozyskiwaniem inwestorów (Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 2016). Do jej infrastruktury społecznej można zaliczyć m.in.: Urząd Gminy, Bibliotekę Publiczną w Łagowie wraz z filiami, Ośrodek Pomocy Społecznej w Łagowie, Samorządowe Szkoły Podstawowe wraz z Oddziałami Przedszkolnymi, Zespół Edukacyjny w Łagowie, Zakład Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Gronowie, oddział Banku Spółdzielczego w Łagowie, dwa punkty apteczne, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Łagowie. W gminie zarejestrowanych jest 12 organizacji pozarządowych, w tym 5 sportowych oraz jedno stowarzyszenie Ochotniczej Straży Pożarnej. Charakterystyczny jest brak organizacji tzw. trzeciego sektora w miejscowościach poza Łagowem, a także nieobecność organizacji nieformalnych, takich jak koła gospodyń wiejskich, zespoły śpiewacze, taneczne, organizacji zrzeszających i działających na rzecz dzieci, młodzieży, osób starszych. W Łagowie nie działa klub seniora, Uniwersytet III Wieku. Niewidoczne są też organizacje sportowe inne niż piłkarskie. Łagowskie miejscowości, przez które przebiega DK92 to Stok, Gronów oraz Poźrzadło. Pierwsza z nich zamieszkiwana jest przez 135 osób. Do 1945 r. funkcjonowała jako niewielka osada skupiona wokół folwarku. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa zielonogórskiego36. Stok należy do wsi popegeerowskich. Tu były kiedyś pegeery, to jest miejscowość popegeerowska, to tak nieładnie brzmi, nie? Ale się nic nie działo. Tu nie było, tak jak na wsiach normalnych, że gospodarze. Tu się często ludzie wymieniali, kierownik odchodził, ludzie za nim szli. Drugi przychodził ze swoim ludźmi. Taka cyganeria jest tak zwana. Jak my, że za mieszkaniem. Właśnie, my tutaj jedni z ostatnich już żeśmy się sprowadzili, bo po nas już mało kto tutaj się sprowadził. [Sołtys wsi Stok] W listopadzie 2008 r. po konsultacjach z mieszkańcami Gronowa i Stoku podjęto uchwałę o w sprawie podziału sołectwa Gronów 36 www.pl.wikipedia.org/wiki/Stok_(wojew%C3%B3dztwo_lubuskie) (data dostępu 25.03.2014). 353 �i utworzenia sołectwa Stok i określenia granic tych sołectw37. W roku 2009 dawny folwark został całkowicie zniszczony, zaś na jego miejscu rozpoczęto budowę kompleksu usługowo-hotelowego, w skład którego wchodzą: motel, market spożywczo-przemysłowy oraz stacja benzynowa. Kompleks częściowo został oddany do użytku w 2010 r. (stacja benzynowa oraz market, a w 2011 r. motel38). Jego operatorem jest prężnie rozwijająca się Grupa Citronex, bazująca na polskiej rodzinnej firmie założonej w 1988 r. w Zgorzelcu. Działa w trzech sektorach biznesu: spedycja i logistyka, myjnie samochodowe oraz dojrzewalnie bananów. Inwestycja Citronexu w Stoku znacząco wpłynęła na krajobraz społeczny, ekonomiczny i przestrzenny wsi. To po prostu była taka umowa. Kiedyś poszedłem do niego, oni tu budowali hotel, nie mieliśmy żadnej świetlicy. Jako sołtys poszedłem, bo on takich tam kontenerów, z tych kontenerów. Ja mówię, żeby dał ze dwa kontenery, to dzieciom jakąś salę zrobię. A on mówi, że jak będziemy współpracować, to nam wybuduje. To w zamian za zgodę mieszkańców na lewoskręt. Wszyscy mieszkańcy podpisali panu prezesowi lewoskręt do niego, bo on nie miał. On tylko miał od strony Świebodzina wjazd. Nie miał od strony Świecka wjazdu. Więc wszyscy mieszkańcy poszli mu na rękę, więc on za to, za tą wdzięczność postawił nam świetlicę. Trochę miał więcej zrobić, ale wyszło jak wyszło. Zrobił nam dach. Myśmy czekali, bo on troszkę nam więcej obiecał, ale tak wyszło (…) To jest największy eksporter… Kiedy oni to zaczęli budować tutaj? No już jest parę latek. Szybko wybudowali to. Z pięć lat będzie. Pięć lat już jest otwarte. I ze dwa lata budowali. Troszkę drzew tam wycięli za dużo, troszkę problemów, tego, ale… tu było straszne wszystko. Te pegeery padły, to te obory, stodoły. Waliło się wszystko, to strasznie wyglądało. Wjechał gościu – zrobił. I mamy z tego pożytek. Sklepu nie mieliśmy, nie? A to już też jest. W tym sklepie są rzeczy drogie i są tańsze, nie? I dochody już mają. On sobie wtedy powiększy parking, bo ta ziemia jest jego aż do granicy żelechowskiej. On to wszystko wykupił, on to wszystko szykuje. To jest wszystko jego ziemia. Od 37 Uchwała nr XXI/129/08 Rady Gminy Łagów z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie podziału sołectwa Gronów i utworzenia sołectwa Stok i określenia granic tych sołectw, www.kopialagow.bip.net.pl/?a=145 (data dostępu 11.06.2017). 38 Zob. www.otonoc.pl/nocleg-6305-motel-picaro (dostęp 28.03.2014). 354 autostrady, wszystko w tę stronę. Aż tam do tego lasu, to jest jego, nie? I on ma tam myjnię, tam jest Carrefour, restauracja. I jest dwadzieścia sklepów przygotowanych do otwarcia. W przyszłości on planuje, żeby tam był na miejscu lekarz, fryzjer, usługi. On ma całą bazę w Zgorzelcu. I on chce tu całą bazę przenieść. Około tysiąca tirów, tu umowę pospisuje. Tutaj, chce przenieść tutaj. Tu chce mieć główną bazę. Tam chce mieć tylko filię, a tutaj główną mieć, bo tu jest bliżej granicy już, nie. I stąd ruszają tiry jego, bo on też ma kupę tych tirów… tę myjnię, cała obsługa tego wszystkiego, hotele itd. Tylko ciężko go złapać… on gdzieś tam, na jachcie gdzieś tam na Karaibach bez przerwy i… często jest w Peru. To jest najbogatszy człowiek, który znajduje się w pierwszej 20. w Polsce. Bogaty człowiek, jak on daje 10 baniek, to jakby dla mnie dał, to jestem do końca życia ustawiony i cały Stok. Ale jest dostępny, można z nim porozmawiać, tak że nie jest taki… normalnie tak jak z człowiekiem, on się nie wyteguje, on potrafi robotnika w dupę kopnąć jak go zdenerwuje, on taki prosty chłop. On doszedł, od zera dochodził do tego wszystkiego, nie? Ponad setka ludzi zatrudnienie znajdzie, bo to będzie duże, wielkie. To jest firma bananowa. Ja jak jakąś imprezkę robię, a potrzebuję tam, grochówy ostatnio nie? Ugotowali grochówy za darmo na dożynki. Tam kiedyś, dwa razy czy nawet trzy dali banany. To 20 kilo bananów dali raz, drugi, trzeci. Ja poszedłem, a oni „Po co pan?” – „Po banany” – „To wózkiem przyjedź, bo to ciężkie”. I tak pojechałem, taczką. No dzieciakom te banany porozdawałem, na dożynkach kiedyś mieliśmy, nie? I trzeba delikatnie, małą łyżeczką, bo jak bym za wiele żądał, to wiadomo. A tak raz, dwa razy w roku, to pomogą, nie? Coś tam pomogę jakiegoś, tych, tych, tej kostki brukowej czy tam tej zupki czy bananów. Zawsze, jeszcze się nie spotkałem, żeby odmówili, nie. Nawet salę restauracyjną udostępnili na Mikołaja, nie ma problemu. Jakby otworzyli to wszystko tak, jak zaplanuje… Niech otwierają, niech coś się dzieje. [Sołtys wsi Stok] Stok nie jest jedynym miejscem przy DK92, w którym pojawiły się inwestycje Grupy Citronex. Wcześniej w 2005 r. firma otworzyła myjni TIR w Torzymiu. Myjnia usytuowana jest 35 km od przejścia granicznego w Świecku a stacją paliw pod szyldem BP w miejscowości Mostki39. 39 www.citronex.pl/pl/citronex-group/historia/ (data dostępu 06.06.2017). 355 �Niespełna 2 km od Stoku zlokalizowany jest zamieszkiwany przez 107 osób Gronów. Wieś leży w otulinie Łagowsko-Sulęcińskiego Parku Krajobrazowego, od zachodu i północy otoczona jest lasami, od południa przylega do DK92 i autostrady A2. Przez wieś przebiega także droga powiatowa nr 1236F Gronów-Łagów-Sieniawa. Wieś w 1421 r. stała się własnością joannitów i pozostała nią aż do kasacji zakonu w XIX w. Z jednym folwarkiem, owczarnią i młynem wodnym przynależała do komturii w Łagowie. Od XVIII w. do Gronowa należał wspomniany folwark Stok. Wieś do zakończenia II wojny światowej znajdowała się w rękach, najpierw pruskich, później niemieckich. Przed wojną w Gronowie funkcjonowała szkoła, sklep towarów kolonialnych, browar oraz gospoda. W granicach polskich Gronów znalazł się po 1945 r. Od 1999 r. znajduje się w nowo utworzonym województwie lubuskim, powiecie świebodzińskim40. Wieś zachowała przedwojenny układ urbanistyczny z charakterystyczną zabudową wzdłuż drogi, tzw. ulicówką w kierunku Łagowa. Na terenie sołectwa Gronów funkcjonują firma wulkanizacyjna, zakład napraw samochodowych, motel, trzygwiazdkowy hotel, którego właścicielem jest PGNiG S.A., a także hurtownia budowlana. Ja miałem firmę od 1990 r. Najpierw miałem firmę w Łagowie. A od 2000 r. wybudowaliśmy tutaj od podstaw ten zakład. Nie było tam dojazdu do samochodów ciężarowych, a była taka potrzeba, żeby zrobić przy tej drodze właśnie taki serwis. No, nie było od Poznania do Świecka. Nie było takiej firmy, która by świadczyła usługi 24 h, więc, no, ja to wymyśliłem sobie, że zrobię to. No i trzeba było szukać miejsca tutaj, bliżej gdzieś przy drodze, no i kupiłem tutaj tą ziemię. I od początku zbudowaliśmy tutaj, żeby było bliżej, bo ciężarówki po prostu nie miały dojazdu do Łagowa (…) Zakładu nie muszę tak za dużo reklamować, bo jest przy samej drodze, wszyscy widzą. Jestem na rynku od 1990 r. i ludzie trochę już mnie znają i wiedzą, że jest otwarte zawsze u mnie. Mam swoich dużo klientów. [Właściciel wulkanizacji w Gronowie] 40 www.ziemialubuska.pl/1314,1281.html (data dostępu 29.03.2014). 356 Jeden rolnik był. Ale tak nie ma rolników. Kiedyś tak, wcześniej to w zasadzie każdy żył z rolnictwa, nie, to miał zawsze jakąś oborę, krowy, świnie i z tego się utrzymywał. No, a dziś, no, tutaj firm produkcyjnych za wiele nie ma, najbliżej w Świebodzinie. Tutaj większość to się zajmuje usługami. Ci co pracują, to co u nas tutaj w Gronowie, to wulkanizacja na przykład. Kiedyś jeszcze była stacja, której nie ma. No i hurtownia budowlana. No i co, mechanik jest. Kiedyś ludzie utrzymywali z rolnictwa – był pegeer, wiadomo, polskie rolnictwo. I jeszcze winiarnia, kolej tam jeszcze, to także też na stacji tak pracowali. To my pamiętamy to, bo przecież to lata 90., to transformacja była gospodarcza w latach 90., to wszystkie te zakłady upadły albo zostały sprywatyzowane, nie? (…) Taka bariera między osobami starszymi a młodymi jest bardzo widoczna. No, bo jednak te starsze osoby już nie mają takiego zaangażowania do pracy, nie, dużo mówią, ale wiadomo, mało robią. [Sołtys wsi Gronów] W miejscowości zlokalizowana jest nowoczesna oczyszczalnia ścieków, oddana do użytku w 2011 r. Inwestycja podniosła znacznie jakość życia mieszkańców, którzy narzekali na fetor w powietrzu pochodzący ze starej oczyszczalni. Przetarg na tę inwestycję o wartości 12 mln zł ogłoszono pod koniec 2009 r. W gronowskiej oczyszczalni utylizowane są ścieki z całej gminy Łagów41. Do wyjątkowych miejscowości na trasie DK92 należy zaliczyć ponad stuosobowe Poźrzadło – głównie ze względu na istniejące na jej terenie centrum obsługi transportu towarowego „Nevada Center”. Jest to swego rodzaju małe miasteczko podzielone na strefy parkingowe, handlowe i wypoczynku, zaprojektowane specjalnie dla kierowców i podróżnych. W kompleksie znajdują się dwie stacje paliw, kantor, butik z upominkami, sklep „Hobby”, serwisy CB, sklep z częściami i akcesoriami do samochodów, duży market oraz dwie restauracje i dwa bary czynne 24 h (w tym bar stylizowany na epokę „dzikiego zachodu”). Dla samochodów ciężarowych przeznaczony jest duży parking oraz 8-stanowiskowa myjnia. Z krajobrazowego punktu widzenia najbardziej wyróżniającym się elementem architektonicznym na terenie „Nevady Center” 41 www.wod-kan.inzynieria.com/cat/26/art/29121/gronow-ma-nowa-oczyszczalniesciekow#jump (data dostępu 29.03.2014). 357 �jest 16-metrowa „Piramida Horusa”, w której mieści się restauracja oraz sala konferencyjna. Została wzniesiona z kamienia przy zachowaniu wszelkich kątów i proporcji; ustawiono ją także zgodnie z kierunkami świata. Mieszkalną część Poźrzadła przecinają biegnące wzdłuż osi północ – południe drogi DK92 oraz 1236F. Po wojnie Poźrzadło zasiedliła głównie ludność z kresów wschodnich, ale także i z innych regionów Polski. Specyfiką wsi, prócz „Piramidy Horusa” jest XIX-wieczna pastorówka, w której obecnie mieści się Zagroda Agroartystyczna „Frankówka” wraz z galerią sztuki oraz salonem sprzedaży antyków. W Poźrzadle znalazłem się, ponieważ zgubiłem psa. Bardzo romantyczna historia. Jest bardzo ładny artykuł na ten temat „Jak Franek sprowadził sztukę do Poźrzadła”42. Czyli mój pies sprowadził mnie, czyli sztukę do Poźrzadła. Jechałem do Poznania w 1989 r. na targi sztuki wschodniej, czyli wszystkie te kraje komunistyczne, tam się wystawiali. No, po drodze zgubiłem psa, uciekł za zwierzem jakimś, nie wiem (…) Przy Poźrzadle uciekł, prawda. I ja, no niestety szukałem go wiele czasu i niestety nie znalazłem, bo… Ale skorzystałem z Telewizji Poznańskiej i Poznańska Telewizja pozwoliła właśnie dać dwa komunikaty o zaginięciu tego psa. I się okazuje, że za drugim komunikatem jednak faktycznie dotarłem do ludzi, którzy się zaopiekowali tym psem. Tak, tak. I ten. No i oczywiście dzwonili do mnie do galerii tam do Brukseli, prawda, że się pies znalazł, bo ja oczywiście zasugerowałem nagrodę jakąś za znalezienie tego psa. I tak właściwie wróciłem po psa i kupiłem dom. I od tego czasu, tak płynnie biorąc mój czas, to jestem między właśnie Brukselą a Poźrzadłem (…) Tutaj naprawdę była bardzo ciężka praca. [Właściciel „Frankówki”] Według zapisów w Planie Odnowy Miejscowości Sołectwa Poźrzadło – wieś zamieszkiwana jest przez społeczność łemkowską, kultywującą zwyczaje przodków. Mieszkańcy w większości są wyznania grekokatolickiego. 42 Kamińska K. (b.r.) Jak Franek sprowadził sztukę do Poźrzadła, www.frankowka.travel.pl/html/polski/franek.html (data dostępu 06.06.2017). 358 Ja miałem wiele pomysłów. Przede wszystkim pomysły integracji tutejszych ludzi. Pierwsza rzecz, tutaj jest bardzo ciekawe zjawisko, ale niedokończone do końca, że tutaj są dwie religie. Dwie są chrześcijańskie, ale jedna jest rzymskokatolicka, a druga jest grekokatolicka – Łemkowie są grekokatolicką. Więc ten, ja zasugerowałem na przykład, że przynajmniej powinna być raz na rok wspólna msza, prawda? Wszystko się w tym kościele dzieje tylko mają osobne msze. Grekokatolicy mają rano, prawda, a rzymskokatolicy mają po obiedzie, o 13. No, to miałem na myśli. Chciałem w ogóle zrobić rewitalizację kościoła, który wymaga tego, prawda? No, niestety wszystko się spaliło na panewce. Nie chcieli ludzie po prostu (…) Kościół nie spełnił się. Zwłaszcza, że tutaj za komuny, to była jedna msza, tylko właśnie rzymskokatolicka i ci grekokatolicy akceptowali to. Później jak dostali wolność, no to zażądali też i tej religijnej wolności dla siebie. [Właściciel „Frankówki”] Gmina Łagów, podobnie jak gmina Szczaniec, od kilku lat bezskutecznie prowadzi batalię o wcześniejszą budowę zjazdu z autostrady A2 w Gronowie43. Lokalne wykorzystanie nowej autostrady jest niewielkie, m.in. przez brak węzła komunikacyjnego pozwalającego na szybsze i wygodniejsze dotarcie do gminy. O ile mieszkańcy poruszają się DK92, a także siecią dróg powiatowych i gminnych, w celu dotarcia do swojego miejsca zamieszkania oraz do miejsc pracy, o tyle problematyczny staje się przepływ turystów czy osób i podmiotów chcących skorzystać z zaplecza technicznego dla obsługi podróżnych zlokalizowanych wzdłuż DK92. Brak węzła, obok niedomagań infrastrukturalnych samej gminy (problemy związane z kanalizacją, gazyfikacją oraz wodociągami), blokuje zewnętrzne inwestycje o charakterze produkcyjnym i magazynowym. Jest tzw. efekt korytarza. Na poziomie lokalnym efekt ten ma charakter przestrzenny i związany z trudnościami w sprawnej komunikacji pomiędzy rozdzielonymi obszarami. O wystąpieniu efektu decydują w tym wypadku nie tyle węzły drogowe, co przede wszystkim 43 W przypadku Gminy Łagów pozostawiono rezerwę terenową pod ewentualny dodatkowy węzeł z perspektywą jego budowy w 2030 r. Obecnie gmina nie ma „dostępu” do autostrady ze swojego obszaru. W związku z takimi założeniami, w 2000 r. przyjęto uchwałą XVII/112/2000 Rady Gminy Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Łagów, obręb Gronów dla terenów położonych w rejonie drogi krajowej Nr 2 i rejonie węzła projektowanej autostrady A2. 359 �liczba i rozmieszczenie tzw. infrastruktury prostopadłej, czyli dróg i kładek dla pieszych. Chodzi więc o problemy z dostępnością do określonych obiektów i nieruchomości położonych w bezpośrednim sąsiedztwie autostrady A2. Budowę węzła uznaje się za warunek konieczny dla rozwoju lokalnej przedsiębiorczości, zwłaszcza w sektorze logistyczno-magazynowym, a wyraźnie mniej w sferze produkcyjnej (Jurczak, Kawa 2012: 130-135; Komornicki 2013; Komża 2013). Budowa węzła w Gronowie nadal pozostaje pod znakiem zapytania. We wrześniu 2016 r. Konwent Zrzeszenia Gmin Województwa Lubuskiego przegłosował stanowisko w sprawie konieczności wybudowania zjazdów z autostrady A2 w miejscowościach Gronów oraz Myszęcin. W ten sposób poparł wcześniej podjęte stanowisko Sejmiku Województwa Lubuskiego, podtrzymujące apel wystosowany w tej sprawie już w marcu 2012 r. oraz stanowiska wójtów gmin Łagów i Szczaniec (Kucharska 2016; Serbeńska 2016). Piąty punkt badań: „tu się rozbudowało, a to jakieś bary widzę nowe, a to jakieś cpn-y nowe powstają” Najbardziej wysuniętą na zachód gminą, której miejscowości stanowiły teren przeprowadzonych przez nas badań jest miejsko-wiejska gmina Torzym. Ma ona wyjątkowy charakter głównie ze względu na istniejący na jej terenie zjazd z autostrady A2. Gmina ta jest przykładem nie tylko efektywnego lobbingu samorządowego w tym zakresie, ale również sukcesu inwestycyjnego związanego z otwarciem autostrady A2 na odcinku między Nowym Tomyślem a Świeckiem. Z tego względu poświęcamy osobny rozdział na szczegółową prezentację Torzymia. W tym miejscu chcemy się skupić na omówieniu trzech mniejszych miejscowości wchodzących w skład tej gminy – Koryt, Pniowa oraz położonego najbliżej granicy polsko-niemieckiej Boczowa. Koryta oddalone są 7 km od siedziby gminy w Torzymiu. Są wsią sołecką zamieszkiwaną przez około 250 osób44. Mieści się w nich kościół, świetlica wiejska, siedziba Ochotniczej Straży Pożarnej, niewielki bar przydrożny oraz sklep. Ponadto na trasie autostrady A2 w Korytach mieści się Miejsce Obsługi Podróżnych klasy I. Wieś jako pierwsza otrzymała nową infrastrukturę drogową, chodniki, oświetlenie, zrealizowane w ramach Narodowego Programu Przebudowy Dróg Lokalnych. Zapotrzebowanie w wodę odbywa się z nowo wybudowanej Stacji Uzdatniania Wody. Koryta są wsią popegeerowską, która specjalizowała się w hodowli owiec. Swojego czasu na jej terenie funkcjonowała suszarnia grzybów, a także kilka sklepów odzieżowych – Koryta były okolicznym zagłębiem odzieżowym. Dziś wyróżnia je działający na ich terenie klub nocny „Alibi” z reklamującą go sporych rozmiarów figurą półnagiej kobiety, a także mieszczące się w kamperze przedsiębiorstwo trudniące się handlem obwoźnym. Jest bar, ale jeżeli chodzi o ten bar, to raczej autostrada mu zaszkodziła, bo ten ruch jest mniejszy i oni stracili. Chociaż przed otwarciem autostrady już tam rewelacyjnie nie było, miało się ku upadkowi. W okolicy nie ma chyba jakiegoś większego zakładu pracy. Jakiegoś potężnego zakładu nie ma. To jest wszystko rozdrobnione. Większość ludzi to te stacje, bary. Tu jest Poźrzadło Nevada, koło Boczowa jest dużo stacji, między Torzymiem a Boczowem jest zagęszczenie tych stacji, hoteli… była tu niby stacja, ale trudno to nazwać stacją. To był początek 2000. lat. Bardziej na ruskich bazowali, zza wschodniej granicy w ogóle. I już parę lat nie funkcjonuje (…) Jeżeli chodzi o wieś, to funkcjonuje, nie powiem. Staraliśmy się tu działać. 7-8 lat temu, to troszeczkę inaczej ta wieś wyglądała. Drogi są zrobione, świetlica odnowiona funkcjonuje. Plac zabaw, jaki jest, taki jest, ale jest. Najpierw była zrobiona tamta droga, droga gminna, od sklepu do boiska. A tę drogę, to droga powiatowa, udało nam się zrobić dzięki autostradzie, bo Strabag wykonał tę drogę w ramach rekompensaty za korzystanie z dróg lokalnych przy budowie autostrady (…) Rdzennych tu nie ma. Większość jest przesiedleńców po wojnie. Kiedyś był PGR we wsi to większość wsi utrzymy44 www.pl.wikipedia.org/wiki/Koryta_(wojew%C3%B3dztwo_lubuskie) (data dostępu 14.04.2014). 360 361 �wała się w PGR, bądź gospodarstwa indywidualne, ale z tego, co wiem, gospodarzy większych tu raczej nie było. W tej chwili jest jeden większy gospodarz (…) Jeśli o szkoły chodzi, jeżeli chodzi o podstawówkę, to jest I-III to Walewice, a później Torzym – podstawowa i gimnazjum. Średnia głównie Sulęcin, ale też do Zielonej Góry. Parę osób też studiuje w Zielonej Górze. Mamy dwóch chłopaków, co do gimnazjum w Zielonej Górze chodziło, poszli do tej szkoły piłkarskiej, od gimnazjum tam chodzili (…) To, co mieliśmy porobione w ostatnich latach, troszeczkę było zrobione, narzekać nie możemy, bo i ta świetlica była wyremontowana. Kilka lat wcześniej, to taki był czysty PGR. To było budowane za PGR-ów i chyba czynem społecznym. Pamiętam jak tu przyszedłem, to troszeczkę funkcjonowało. Później przez lata stało zaniedbane, strasznie zdewastowane, nikt o to nie dbał. Było doprowadzone do takiego momentu. Później jak zostałem sołtysem, chciałem to ruszyć, żeby to odnowić i zaczęliśmy się starać o Centrum Internetowe i jak już udało nam się załatwić, że to centrum będzie robione, trzeba było to pomieszczenie odremontować. Przy okazji remontowaliśmy salę i resztę. I tak stopniowo. Te Centrum Internetowe też przez kilka lat działało, początkowo był problem z dostępem do internetu. Dużo, szczególnie młodzieży, korzystało z tego Centrum, a teraz wszyscy mają swój internet (…) Jeśli chodzi o ten klub nocny to nie przeszkadza. Tutaj chyba nie ma ludzi za bardzo, żeby pluli na to. Nie spotkałem się z takim odzewem, żeby komuś to przeszkadzało. Tam kiedyś był ten stary proboszcz, to nieraz coś uszczypnął, ale walki z tym nie było. [Sołtys wsi Koryta] Nieco mniejszą od Koryt miejscowością jest Pniów. Populacja tej wsi sołeckiej to około 180 osób – głównie są to potomkowie katolickiej społeczności pochodzącej z obwodu tarnopolskiego, przybyłej na te tereny po zakończeniu II wojny światowej45. W Pniowie znajduje się XIX-wieczny dwór z pozostałościami po zabudowie folwarcznej, który w okresie powojennym do momentu transformacji ustrojowej należał do PGR. We wsi mieści się także poewangelicki kościół. 45 www.biuletyn.net/nt-bin/drukuj.asp?podmiot=torzym/&strona=rejestr.asp&typ=menu&a=zobacz&id=1174 (data dostępu 15.04.2014). 362 W miejscowości Pniów mieszka około 190 osób, przeważnie są to ludzie starsi. Jest też grupa ludzi młodszych, ale oni jakby stanowią mniejszość. Przeważnie są to renciści, emeryci, młodzież, młodzież po studiach jest również (…) Rolnictwo jest znikome, jeżeli ktoś tam posiada, to parę hektarów gdzieś tam na własny użytek. A tak, to raczej wszyscy pracują. Ci, którzy pracują to pracują czy w gminie Torzym czy w sąsiednich gminach na różnych stanowiskach czy tam w jakichś firmach, czy w szpitalu. No, po prostu tam, gdzie jest możliwość pracy. Tu był pegeer kiedyś… To był pałac. To właśnie tam był pegeer, dosyć duży i tam dużo osób pracowało. Także to było takie jakby główne miejsce zatrudnienia, jeżeli chodzi o mieszkańców Pniowa. A jak ten pegeer po transformacji ustrojowej przestał działać, to część na pewno tutaj została i szukała innej pracy czy przeszła na emerytury, renty. A część może i szukała gdzie indziej pracy. No, część na pewno ludzi znalazła pracę za granicą czy w Niemczech, bo tu jest blisko granica (…) Inwestycji takich tutaj na naszym terenie za bardzo nie ma. Znaczy, jeżeli chodzi o Pniów. Jest przedsiębiorca, który posiada tam kilkadziesiąt czy tam nawet kilkaset hektarów, on tu jest, jakby pochodzi stąd, mieszka w innej gminie całkiem, ale to tylko tyle, że tam parę osób jeszcze zatrudnia. Z tego co wiem, to są działki duże inwestycyjne, no przy drodze Pniów, tutaj gmina ma, są na sprzedaż. Gmina próbuje jakiś inwestorów tutaj pozyskać. [Sołtys wsi Pniów] Pniów okazał się interesujący z dwóch względów: po pierwsze na jego terenie doszło do jedynego przypadku „eksmisji” ze względu na budowę nowego odcinka autostrady A2, po drugie w jego okolicach zastosowano kompensację przyrodniczą, która przyniosła korzyści nie tylko płazom, ale i mieszkańcom gminy Torzym. Kompensacja polega na zaprojektowaniu, utworzeniu i utrzymaniu sztucznych zbiorników wodnych przeznaczonych dla płazów. W przypadku gminy Torzym ich wykonawcą jest zielonogórski oraz poznański oddział GDDKiA. Takich zbiorników zbudowano do tej pory 10. Na przełomie lat 2011/2012 zbudowane zostały 4 zbiorniki na odcinku wielkopolskim, a w roku 2013 kolejne 6 na odcinku lubuskim. Celem ich utworzenia była minimalizacja negatywnego oddziaływania autostrady oraz kompensacja strat w przyrodzie powodowane jej budową i eksploatacją. Stawy są wykorzystywane 363 �nie tylko przez żaby, ale mieszkające w ich okolicach bobry, ssaki kopytne traktujące je jako wodopoje, czy różnego gatunku ptaki jako żerowiska, a i również przez miejscową ludność, która celowo i nielegalnie je zarybia (Skuteczna kompensacja przyrodnicza przy autostradzie A2 2016). Wyhodowane „na dziko” ryby są następnie odławiane, np. w okresie świąt Bożego Narodzenia. Żaby też zostały przeniesione z autostrady, bo to jest wszystko te wymogi ochrony środowiska i wiem, że tutaj rozmawiałem z kierownikiem, to budował 5 takich stawów na żaby i teraz nie chcę kłamać czy za 5 milionów złotych czy za 2 miliony, tyle kosztowały te stawy. Ponoć tam dużo jest, tam kumkają, bo kogoś pytałem, to tam jest ich, tam się namnożyło. Ale jak się dowiedziałem, że to mogło kosztować 200 czy tam niech będzie 100 tys. taki stawek, nie? Fakt, że to jest duży, tam widziałem przedsięwzięcie było duże, bo tam też nam pomagali przy okazji wyrównać humusem, który pozyskiwali oni. Przy okazji nasz staw we wsi tam troszeczkę wyrównaliśmy jego brzegi. Tak, że przy okazji troszkę skorzystaliśmy na budowie tego stawu, no bo oni też musieli się pozbyć żółtej ziemi na przykład, tej takiej tam i w ramach współpracy z miejscowością, z sołectwem Pniów, to tak troszkę nam pomogli. Tu w trakcie jak autostrada była budowana stawek nasz był troszkę czyszczony. Był czyszczony, ale to rok, no dwa lata i z powrotem zarósł. Ale też właśnie, o to m.in. przy okazji budowy autostrady burmistrz tam w ramach porozumienia załatwił, że tam przez parę dni wywozili właśnie te trzciny i tak dalej gdzieś tam. Tak że oczyszczali troszkę ten staw. [Sołtys wsi Pniów] Wspomniana „eksmisja” mieszkańców Pniowa to sytuacja wykupu przez GDDKiA gospodarstwa położonego w pobliżu trasy autostrady A2. Na wykupionym terenie wybudowano niezbędną dla utrzymania tej infrastruktury tzw. drogę serwisową. Dotychczasowi mieszkańcy wyburzonego gospodarstwa wybudowali w Pniowie nowy dom, zlokalizowany blisko ekranów akustycznych oddzielających wieś od autostrady A2. Oni musieli to wszystko wykupić wyburzyć i tam jest w tej chwili ogrodzenie (…) Teraz jest asfalt i taka boczna, taka autostrada. To odbywało się na zasadzie takiej, że Agencja tak się nazywa- 364 li Budowy Dróg i Autostrad wystąpiła w ogóle tu do urzędu i to przez urzędników. I po prostu przyjechali z informacją taką, że tutaj obok będzie przechodziła autostrada, a ten tutaj teren został ujęty prawda w ten plan zagospodarowania autostrady i to kiedyś będzie odkupione, bo to jest im potrzebne, prawda (…) To trwało 10 lat prawie. To było dosyć długo. Natomiast sama budowa autostrady poszła bardzo szybko (…) Tam było kilku rzeczoznawców… My, że tak powiem ze swojej strony nie braliśmy rzeczoznawcy, bo to autostrada mówiła, że krzywdy, które tam zostaną wyrządzone przez odebranie tego będą wyrównane z nawiązką. Wszystko liczyli, wszystko dodawali – to co tam, że tak powiem było – jakieś tam drzewa owocowe, wszystko, wszystko spisane i z nawiązką policzone, ale ta nawiązka, to się tylko tak mówi, że to jest nawiązka. Bo było np. ileś drzew w sadzie, ale żeby ten sad odtworzyć, to nie tylko wystarczy kupić drzewka – one muszą wyrosnąć. To trwa ileś czasu, co nie daje zysku, prawda? Tak samo z tym wszystkim co było pobudowane oprócz budynku mieszkalnego, który był tam z roku 1920. Później były postawione te dwa budynki i oni to później wycenili od momentu wyceny do momentu wysiedlenia. To było ileś lat, to nie było rok – dwa, tylko to było ileś lat i w międzyczasie z tej wyceny, którą oni naliczyli i wpłacili na konto minął okres czasu i później można było zrobić to, co tam jest i już więcej się nie odtworzyło z tych pieniędzy, bo po prostu czas i ceny zrobiły swoje. Tak, że no ja nie powiem, że wszyscy na tym, że tak powiem – nie zyskali, tylko stracili. To była strata po prostu. Bo nie sposób jest autostrady np. puścić pół kilometra gdzieś obok, gdzie tam w tej chwili ten śmieszny park Natura Ilanka, coś tam, coś tam… Miało być tu sztywno w tym miejscu. Tak, że ani metra nie przeszli w tą. [Syn wysiedlonej mieszkanki Pniowa] Pniów to także restauracja, centrum usług samochodowych oraz dwa niewielkie parkingi dla ciężarówek. Torzymską miejscowością położoną na pograniczu powiatu sulęcińskiego i słubickiego jest Boczów. Na zachód od wsi znajduje się węzeł autostrady A246. Odległość między centrum Boczowa a węzłem w Rzepinie wynosi około 5 km. Na drodze do zjazdu z DK92 znajdują się stacje benzynowe, parkingi, kantory wymiany walut, 46 www.pl.wikipedia.org/wiki/Bocz%C3%B3w_%28wojew%C3%B3dztwo_lubuskie%29 (data dostępu 10.02.2014). 365 �motele oraz centra obsługi transportu dalekobieżnego. Boczów leży nad jeziorem Rzepinko (tzw. jezioro Boczów lub jezioro Boczowskie). Na wschód od Boczowa, w kierunku Torzymia, około 2 km od centrum wsi znajduje się kolejne jezioro – Kręcko. Zabudowania wsi są rozprzestrzenione niemal po równo po obu stronach DK92. Autostrada A2 znajduje się na północ od wsi. W latach 1945-1954 i 1973-1976 Boczów był siedzibą gminy. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego. Umiejscowiony był tu posterunek policji, Urząd Pocztowy, Ośrodek Zdrowia oraz Szkoła Podstawowa. Pierwsi Polacy osiedlili się w Boczowie już w czerwcu 1945 r., dokąd przybyli podobnie jak pierwsi powojenni mieszkańcy Pniowa z obwodu tarnopolskiego47. Trzon infrastruktury społecznej Boczowa tworzą: Szkoła Podstawowa oraz Publiczne Przedszkole, filia Biblioteki Publicznej w Torzymiu, punkt pocztowy, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej, poewangelicki kościół parafialny, cmentarz komunalny, boisko oraz plenerowy plac taneczny. Ponadto w Boczowie funkcjonują następujące organizacje pozarządowe: Parafialny Zespół Caritas Parafii, Ochotnicza Straż Pożarna, Spółdzielnia Mieszkaniowa, Zespół Taneczny „Go!” oraz Sołeckie Stowarzyszenie Wspierania Aktywności Lokalnej. W Boczowie brak placu zabaw i sali wiejskiej, co stanowi przedmiot narzekań i napięć wśród mieszkańców. Od lat Boczów walczy z GDDKiA o budowę ekranów akustycznych przy położonej zaraz przy DK92 szkole podstawowej. Boczów to ostatnia stacja przelotowa na linii, znajdująca się przed węzłem w Rzepinie. Jest to niewielki posterunek ruchu, który po modernizacji w latach 1996-1997 może pełnić jedynie funkcje techniczne – nie ma tutaj żadnych torów ładunkowych. Ludzie są z Jeziernej, a ta część Boczowa, to ludzie z pegeeru. Bloki, to wszystko to są ludzie z pegeeru. I ja się zawsze śmieję, że Boczów powinno być dwóch sołtysów, na tamtą część wioski i na tą, bo oni jakoś tak nie zgadzają się ze sobą. To trochę tak na chłodno idzie, nie, np. jakby pani się spytała z wioski, kto to jest np. pani ta i ta, to by nie wiedzieli. Oni się nie znają. Nie znają się i to jest mała miejscowość, 600 mieszkańców, nie znają się ludzie (…) Jest szkoła, mamy księdza. (…) Cały czas walczymy o świetlicę. I aha, o bezpieczeństwo szkolne, bo my nie mamy ekranu przy szkole tego dźwiękochłonnego i na tym etapie jest, że Urząd Marszałkowski już ma tam teraz coś zdziałać, ale to już trwa 9 lat. Już 9 lat walczymy o ekran i to się nic w tej sprawie nie rusza. Wszyscy przepychają się. A to droga taka, a to droga taka. A teren gminny, droga krajowa. I tak cały czas jest (…) Autobusów nie ma. O 10.00 zajedziesz do Torzymia, do Sulęcina zajedziesz i nie masz czym wrócisz. Do Torzymia wrócisz a z Torzymia czym? Piechotka. Piechotka. Tym starszym osobom jest strasznie ciężko (…). [Mieszkanka Boczowa] Kiedyś była świetlica tam przy torach. Budynek stoi i czeka latami na remonty, ale tam jest konfliktowa ta świetlica, bo tam mieszka rodzina i przeszkadza. Na przykład jak jakieś są dyskoteki czy coś, to oni tam krzyczą, bo za głośno. A miała świetlica stanąć tu, przy domu rybaka. Bardzo dobrze tutaj by było, koło przedszkola i by mieli, ten dom rybaka rozbudować, byłaby świetlica (…) Przede wszystkim sklep był żelazny na miejscu, był odzieżowy, był spożywczy, był tekstylny sklep. Wszystko było można dostać. Był obuwniczy, materiały były, bluzki, było wszystko. No, kiedyś restauracja była państwowa tam „Pod Grzybkiem”. Wszystko padło w latach 90. Jak zaczęła się wolność, wolność i swoboda to wtedy poszło wszystko do ogroda, nie? Wolność i swoboda! Był sklep właśnie ten wielobranżowy, że garnki, talerze, i miski i wszystko. Tak samo był GS – można było kurki czy coś trzymać, ale kurki już nie wolno trzymać. Dzisiaj nawet obornika nie można wyrzucać, bo gdzie bym wyrzucała? Na ogródek wyrzucało się, to sanepid przychodził (…) Teraz jak powstał CPN, to dużo mieszkańców poszło na CPN, czyli lejkowi tak zwani, że nalewają benzynę; na kasę i jest ten taki market tutaj, dużo siedzi dziewczyn na kasie. Później na CPN-ie na pałce, na Ochmanie to samo jest – dużo młodych osób poszło tam na kasę. Później Steinpol, tapicerska firma tutaj, oni produkują meble. To jest Rzepin. I oni jeżdżą właśnie do tego zakładu. Kolejarze są, do gminy trochę jest osób, parę, ale dużo też jest pod sklepem. Dużo jest takich młodych osób, którzy nic nie robią i jest takiej dużej patologii też, nie? Są rodziny patologiczne, że mama nie pracuje, tata nie pracuje, mają dzieciaków mnóstwo, ale gmina ma im dać wszystko, zasponsorować całe życie, ułożyć całe życie (…) Mamy jezioro, jest koło wędkarskie (…) 47 Oficjalna strona internetowa Boczowa, www.boczow.pl/ (data dostępu 06.06.2017). 366 367 �Pegeer był i było kilku rolników, kilkunastu. Jakieś mieli tam poletka, tutaj chyba jeden pan tylko trzymał krowy, tak od siebie. A tak był pegeer, nie było takich rolników. Później przejęli, przejęło kilka osób – taki młody chłopak po ojcu przejął, dzierżawi te wszystkie pola naokoło. Zainwestował w rolnictwo, czyli dzierżawi to wszystko, uprawia te rzeczy i on się zajmuje czystym rolnictwem, czyli on tam uprawy tylko ma. Nie ma żadnych zwierząt tylko uprawę. A tu jest jeden rolnik, któremu już krowa nawet zdechła i koń. Nie ma, nawet nie ma ani jednego takiego rolnika, typowego rolnika, że ma coś tam, nie. Pegeer, to wszystko tu to był pegeer. To wszystko, te wszystkie kompleksy Shella, te baraki, to wszystko było kiedyś jako pegeer. Tu się wszystko, świat kręcił wokół pegeerów, tak. Pegeer dawał im wszystko, tak, dawał im mieszkanie, opał, nie musieli płacić za opał, nie musieli płacić dużo za mieszkanie, mieli ciepłą wodę, my nie mamy ciepłej wody z kotłowni. My mamy, musimy, każdy musi mieć bojler swój. Tak jak mówię, oni mieli kurki, to se paszę tam na lewo i już mieli tę świnkę, tą kurkę, coś tam, tak. No i mówię, oni mieli te spotkania tam w pegeerze, bardziej się jednoczyli. A teraz już tego nie ma. Każdy sobie rzepkę skrobie i patrz, żeby mu było dobrze (…) tam. I później rewolucja i w ogóle, nowoczesność, tiry i w ogóle – to przybywa, przybywa. [Sołtyska wsi Boczów] DK92 zanika w miejscu węzła drogowego „Rzepin”, gdzie jednoczy się z autostradą A2 na 17 kilometrowym odcinku prowadzącym do przejścia granicznego w Świecku. Tu dominuje typowy już krajobraz autostradowy z charakterystycznie zaprojektowaną zielenią – nasypami ziemnymi porośniętymi przystrzyżoną trawą, siatkowymi wzmocnieniami, rowami melioracyjnymi i drzewostanem ułożonym jakby od linijki. To także specyficzne dla autostrady oznakowania, barierki, ogrodzenia, zielone ekrany akustyczne, wygięte w łuk przejścia naziemne, przejścia dla zwierząt, asfaltowe drogi techniczne po bokach, wiadukty, ostatnie przed granicą Miejsca Obsługi Podróżnych „Sosna” oraz „Gnilec”, i w końcu terminal Służb Granicznych, Policyjnych i Celnych w Świecku, Odra i przejście graniczne. Na tym odcinku nie ma już mowy o przydrożności, o której chcemy opowiadać, a jedyną jej zapowiedzią są wielkogabarytowe reklamy centrum obsługi transportu dalekobieżnego w Mostkach – Portu 2000. Tutaj przez jakiś czas było modne wyjeżdżanie tutaj do Niemiec za Landau – pakowanie tych wszystkich rzeczy, jakieś coś tam. Kilka osób tu jeździło, teraz porezygnowali, bo zobaczyli, że Polacy albo kradną, albo coś tam, albo już im się nie opłaca i wrócili tak jakoś. A trochę emigrowało do Irlandii i parę osób zostało Holandii, ale to jest garstka Boczowa. A niektórzy wrócili, bo im się po prostu nie udało. Dużo jest też w Boczowie małżeństw, gdzie mąż jest kierowcą ciężarówki i wyjeżdża tak, bardzo dużo jest tego. Jeździ za granicę cały czas, cały tydzień jeździ, w sobotę, niedzielę wraca. Bardzo dużo takich małżeństw tutaj jest naokoło. To chyba jeden z najlepszych teraz zawodów tutaj, że dużo zarabiają, że się opłaca tak bardziej (…) Tu jakichś właścicieli nie ma, ale no mamy biznesmena w Boczowie tego od „Lamusa” (…) Nie mamy takiego centralnego nawet miejsca, bo teraz zrobiła się, ja to mówię na to, przemysłówka – no centrum Boczowa to nie jest kwiatki, bratki i stokrotki, tylko mamy przemysłową – jest kantor, są wały i jest „Lamus” z szesnastoma lokalami (…) Tych firm dochodzi, więcej jest może pracy, więcej może mają towaru do przewiezienia, tak stopniowo, tak kiedyś jeździły tylko Stary i jakieś tam konie i coś 368 369 �Appendix 2: lokalne krajobrazy dźwiękowe1 But what of the ethnographic ear? James Clifford 1986:12 Dodatkową metodą badawczą, którą zastosowaliśmy realizując projekt była metoda dziennikarsko-audiograficzna. Jest to określenie robocze, a metodę tę należy traktować jako towarzyszącą naszym działaniom zarówno na etapie badań pilotażowych jak i badań pogłębionych. Jej zastosowanie obejmowało field recording oraz realizację pięciu audio-reportaży, których tematy oraz bohaterowie wyłonieni zostali w oparciu o materiał etnograficzny zebrany w trakcie wspomnianych badań pogłębionych jednocześnie stacjonarnych i wielomiejscowych. Uznaliśmy, że aplikacja podejścia 1 Za geografem Sebastianem Bernatem, od lat zajmującym się kategorią krajobrazu dźwiękowego, chciałabym powtórzyć, że jest ona jednym z wielu polskojęzycznych odpowiedników Schaferowskiego terminu soundscape (1977). Prócz niego w naukowym obiegu funkcjonują pejzaż dźwiękowy/akustyczny lub otoczenie/środowisko dźwiękowe, przestrzeń dźwiękowa/akustyczna. Bernat uważa, iż pomimo pewnych nieścisłości należy pozostać przy tłumaczeniu terminu soundscape jako krajobraz dźwiękowy (zwłaszcza w obrębie geografii). Związane to jest m.in. z tradycją badań geograficznych, których przedmiotem zainteresowań był, od początku istnienia geografii naukowej, krajobraz, pojmowany całościowo jako wizerunek regionu, świat postrzegany przez zamieszkujących go ludzi. Poza tym pojęcie „krajobraz” jest bardzo pojemne; krajobraz jest bytem wielowarstwowym. Ponieważ dźwięk jest elementem krajobrazu wpływającym na jego percepcję, to można badać dźwiękową warstwę krajobrazu, będąc świadomym jej relacji z warstwą wizualną (2015a, 2015b). Z antropologicznego punktu widzenia pojęcie krajobrazu dźwiękowego jest jednak problematyczne, a wręcz zanegowane przez takich badaczy jak Tim Ingold (2007), Stefan Helmreich (2010) czy poddane krytyce przez innych, np. Davida Samuelsa, Louise Meintjes, Anę Marię Ochoa i Thomasa Porcello w „Annual Review of Anthropology” z 2010. W naszym przypadku choć również mamy wątpliwości, użycie tego pojęcia uzasadniamy koniecznością utrzymania spójności pojęciowej z tytułem i tematyką naszego projektu, w którym stosujemy pojęcie krajobrazu kulturowego. 371 �dziennikarskiego pozwoli nam stworzyć alternatywną i bardziej uniwersalną, w sensie jej dystrybucji oraz odbioru, reprezentację wiedzy terenowej. Zarówno nagrania terenowe jak i audio-reportaże zostały opublikowane lub/i udostępnione na licencji Creative Commons-CC BY-NC-SA 4.02. Dzięki temu dźwiękowy efekt naszej pracy terenowej zyskuje na dostępności i otwartości. Odpowiada to także jednemu z głównych założeń metodologicznych całego projektu, a mianowicie założeniu o konieczności uwzględnienia metod mobilnych. Dystrybucja nagrań i reportaży w internecie w jednym z najbardziej popularnych formatów zapisu, to jest mp3, wprowadza je w powszechny obieg sprawiając, że stają się mobilne (zob. Atkinson 1999; Bull 2007; Hacker 2000; Haring 2000; Jones 2000, 2002; Rheingold 2002; Sterne 2006). Dodatkowo, uwzględniając ich zawartość merytoryczną nagrania te, zwłaszcza reportaże, pełnią rolę reprezentacji wiedzy terenowej o charakterze wielogłosowym. Reportaże bazują bowiem na narracjach mieszkańców miejscowości położonych wzdłuż DK92, w tym również przedsiębiorców, samorządowców oraz osób zaangażowanych w proces budowy autostrady A2. To ich opowieści i ich perspektywa w najpełniejszy sposób ujawniają specyfikę badanego przez nas terenu. Współtworzą więc oni wyłaniającą się z naszych badań etnografię. Jej dźwiękowa reprezentacja to najbardziej bezpośrednia forma udzielenia głosu naszym rozmówcom, informatorom, współpracownikom, przewodnikom – niezależnie od tego jak ich określimy. Nagrania terenowe (field recordings) zostały wykonane przez badaczy biorących udział w mobilnych badaniach pilotażowych we wrześniu 2014 r. oraz przeze mnie we wrześniu 2015 r. w trakcie badań pogłębionych, które przeprowadziłam w V punkcie badawczym – tj. między Słubicami a Poźrzadłem – stacjonując przez miesiąc w Torzymiu. Zebraliśmy ponad 100 nagrań, spośród których 70 zostało opracowanych i opublikowanych na audio-blogu „Miasto 2 Licencja CC BY-NC-SA 4.0 oznacza Uznanie Autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe. Przystępne podsumowanie licencji można odnaleźć na stronie internetowej Creative Commons Polska: www. creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.pl (data dostępu: 16.04.2017). 372 dźwięków”3. Kolekcję tych nagrań należy wiązać z zastosowaniem metody etnografii dźwiękowej/audioetnografii4 (Droumeva 2016; Gershon 2012, 2013; Stanisz 2012; 2015a: 305–318), a więc z antropologicznymi i etnomuzykologicznymi koncepcjami krajobrazu dźwiękowego (Schafer 1977), akustemologii (Feld 1996, 2015; Feld, Brenneis 2004), ambiance’u (Thibaud 2011) oraz immersji i transdukcji (Helmreich 2007, 2010). Nie bez znaczenia jest tu również idea analizy rytmów życia codziennego Henri Lefebvre’a (Lefebvre, Régulier 2004; Meyer 2008). Nadmieńmy, iż zainteresowanie dźwiękiem jako kategorią antropologiczną jest do pewnego stopnia nowością. Odzwierciedla je publikacja coraz liczniejszych prac dotyczących krajobrazu 3 4 „Miasto dźwięków” (www.miastodzwiekow.blogspot.com) jest realizowanym przeze mnie od 2009 r. projektem antropologiczno-fieldrecordingowym. Nagrania terenowe wykonane w trakcie badań na użytek „Ruchomych modernizacji” zostały poddane jedynie minimalnej edycji (np. ich skrócenie, zastosowanie fade in/out, normalizacja) i opracowane w formie 29 postów wzbogaconych o mapy, fotografie oraz krótkie opisy. Posty zostały opublikowane w lutym oraz październiku 2015 – www.miastodzwiekow.blogspot.com/2015/02/; www.miastodzwiekow.blogspot.com/2015/10/. Są to wpisy: Traktor i wypompowywanie w Grodziszczach, Różnorodne brzmie‑ nie obrzeży Świebodzina, Es trzy, Przełazy przy niedzieli, Zwierzęcy Port 2000 (Mostki), Mecz Zorza Mostki - Błyskawica Lubinicko, Mostki: pomiędzy Las Vegas a przedszkolną szatnią, Wulkanizacja w Gronowie, Urodziny dziadka (Gronów), Psychodeliczne Koryta, Natura vs autostrada (Pniów), Nie-miejsca w Boczowie, Kłopotliwa DK92 (Torzym), Warszawska w Torzymiu, Budowa stacji benzynowej (Torzym), Rosyjska tv dla rosyjskojęzycznych klientów (Torzym), Sprzedaż kur koko‑ szek w centrum Torzymia, Ambiens znad Jeziora Ilno (Torzym), Gimbusowo: Torzym, Centrum Torzymia, Remont DK92 w Torzymiu, Krajobraz dźwiękowy skrzyżowania DK92 z DW138, Gwar u Chrobrego, Pod A2, Odpust w Torzymiu, Hałas pomiędzy, Poprzez Torzym: kolejowy transport towarowy, Torzymskie disco-polo czyli łabędzi śpiew, Rozbudowa Zajazdu „Chrobry” w Torzymiu. Autorami nagrań są: Katarzyna Andrzejkowicz, Michał Orlik, Katarzyna Przepiera, Robert Rydzewski, Adriana Siebers, Agata Stanisz, Bartosz Tyrcha. Nagrania można także ściągnąć ze strony The Freesound, gdzie funkcjonują jako tzw. geotagged sounds w pakietach zatytułowanych Moving modernization project: pilot research (www.freesound.org/people/ miastodzwiekow/packs/16240/) oraz Moving modernization project: Torzym 2015 (www.freesound.org/people/miastodzwiekow/packs/18205/). Etnografia dźwiękową (sonic ethnography) w swojej praktyce badawczej wolę określać jako audioetnografię. Stosuję to pojęcie ze względu na to, że zawiera ono w sobie aspekt technologiczny użycia metody etnografii poprzez dźwięk, a zatem uwzględnia sprawczość użytego sprzętu, kanały dystrybucji oraz sposoby reprodukcji nagrań – w tym możliwości ich remiksowania. 373 �dźwiękowego, zmysłów i percepcji czy szerzej kultur słuchania dopiero w pierwszych latach XXI w. (np. Bull 2000; Erlmann 2004; Bull, Back 2003; Sterne 2003). Ewidentnie mamy tu do czynienia z rozwojem subdyscypliny wyłaniającej się wraz z krzepnięciem metodologii oraz teorii powiązanych z tzw. zwrotem zmysłowym w antropologii (Pink 2010; Stoller 1997). Uznajemy jednak antropologię dźwięku za ugruntowaną, a jeden z podstawowych sposobów jej praktykowania – field recording – za współcześnie istotny dla procesu konstruowania wiedzy zarówno terenowej jak i naukowej. Projekty lokujące się na pograniczu antropologii oraz etnomuzykologii pojawiały się mimo to znacznie wcześniej, bo już w latach 60. XX w., kiedy to badacze tacy jak John Blacking (1967) czy Alan P. Merriam dostrzegli korelacje istniejące pomiędzy strukturami muzycznymi i społecznymi. Dzięki nim ówczesna etnomuzykologia zwróciła się ku ujmowaniu muzyki jako części kultury. Niemniej niemal natychmiast po ukazaniu się dziś już klasycznej książki autorstwa A.P. Merriama The Anthropology of Music (1964), zaczęło wyłaniać się alternatywne, jeśli nie opozycyjne wobec prezentowanego w niej, podejście do dźwięku, to właśnie, które pozwala nam na uznanie nagrań terenowych oraz audio-reportaży za prawomocną formę prezentacji rezultatów naszego projektu. Nowe podejście do dźwięku zawdzięczamy działalności kanadyjskiego antropologa, etnomuzykologa, językoznawcy i muzyka Stevena Felda, który odnalazł sposób na włączenie dźwięku do etnograficznej praktyki badawczej. Dzięki niemu, zwłaszcza jego konstruktywnemu wykorzystaniu metod field recordingu i spacerów dźwiękowych, a także nośnej koncepcji udźwiękowionej epistemologii tzw. akustemologii, antropolodzy zaczęli efektywnie łączyć ze sobą klasyczne działania etnograficzne z pogłębionym słuchaniem, eksploracją krajobrazów dźwiękowych i przede wszystkim ich dokumentacją w postaci nagrań terenowych. Zarówno Feld jak i inni badacze, w tym również i my, zainteresowani akustycznym wymiarem życia społecznego inspirują się często The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World R. Murray’a Schafera oraz Noise: The Political Economy of Music Jacquesa Attali. Obie te prace, po raz pierwszy wydane w 1977, ujmują dźwięki środowiskowe oraz akustykę życia 374 codziennego za antropologiczny przedmiot badań. W konsekwencji przyjmuje się, że na drodze kontekstualizacji pejzaży dźwiękowych nowoczesności oraz uznania założenia o istnieniu dźwiękowej epistemologii można w nowy sposób rozważać na temat wielu różnych zjawisk społeczno-kulturowych, w tym polityki, ekonomii, tożsamości, transnacjonalizmu czy nawet płci kulturowej. I tak oto mamy do czynienia z antropologią dźwięku wraz z jej praktykami, którzy z powodzeniem prowadzą udźwiękowione projekty etnograficzne, być może trudniejsze w odbiorze i uznawane za mniej istotne w obrębie akademii, ale z pewnością alternatywne wobec wszechobecnych reprezentacji wizualnych czy wyłącznie tekstowych (Meintjes 2003; Rice 2003; Fox 2004; Greene, Porcello 2005). Antropolodzy dźwięku uważają, że dźwięk stanowi doskonałe medium efektów badań etnograficznych, a ich prace odzwierciedlają nowy sposób prezentowania wiedzy i zjawisk społecznych, emocjonalnie angażujący, immersyjny i transduktywny (Helmreich 2007, 2010). Etnografia dźwiękowa, wykorzystując wielowymiarowość dźwięku na poziomie jego rejestracji, odsłuchiwania i następnie interpretacji oraz edycji, uzmysławia soniczny kontekst życia codziennego, umożliwia też jej odbiorcom partycypację w konkretnym krajobrazie dźwiękowym, przestrzeni, miejscu czy wydarzeniu. W naszym przypadku to możliwość immersji w dźwięki charakterystyczne dla przydrożności, a więc szumy i hałasy ruchu drogowego (o różnych porach dnia, w różne dni tygodnia, w różnych warunkach atmosferycznych, nagrane z bliska i z daleka); mechaniczne dźwięki towarzyszące modernizacji infrastruktury drogowej; dźwięki życia codziennego poszczególnych miejscowości – miejsc reprezentacyjnych i tych skrytych, na uboczu; różnego rodzaju wydarzenia o charakterze religijnym, świeckim, rozrywkowym; atmosfery miejsc specyficznych dla intensywnie uczęszczanych kanałów transportowych – atmosfery barów, restauracji, moteli, stacji benzynowych, myjni samochodowych, zakładów mechanicznych; wyciszone brzmienia zwyczajnych działań mieszkańców wiosek i miasteczek położonych wzdłuż DK92 – ich rozmowy, relaks nad jeziorem, prace przydomowe; a także dźwięki nie-ludzkie, których źródłem są zwierzęta, wiatr, deszcz, woda czy budynki. W ten sposób zebrane 375 �przez nas nagrania terenowe, jak uważamy, oddają w adekwatny i sprawiedliwy sposób specyfikę miejsc, w których żyją bohaterowie naszego projektu. Kategorie krajobrazu dźwiękowego czy atmosfer (ambiances) uznaliśmy więc krytyczne dla rozumienia przestrzeni i miejsca. To kompozycje składające się na daną lokalność, wpływające na uczestnictwo, doświadczanie, poznawanie i odczuwanie codzienności. To kategorie, które ujawniają dynamiczny porządek życia społecznego. Z pewnością specyfiką kolekcji nagrań terenowych, które wykonaliśmy wspólnie z innymi badaczami jest ich hałaśliwość, co nie pozostaje bez znaczenia, bowiem hałas generowany głównie przez drogowy transport ciężki, ale także osobowy i kolejowy, stanowi ważny komponent krajobrazu dźwiękowego wszystkich miejscowości zlokalizowanych na badanym przez nas odcinku. Co więcej, w niemal wszystkich prowadzonych przez nas rozmowach, pojawiała się kwestia hałasu jako nieodłącznego elementu lokalności (por. Bijsterveld 2008): Ta 92 też tutaj w pewnym sensie nas utrzymuje, bo grono ludzi pracuje po hotelach, restauracjach, stacjach. Tak że to jest dla nas dwuznaczne, bo z jednej strony utrudnia życie, jest ten ruch, hałas, ale z drugiej strony daje utrzymanie. [Mieszkaniec Koryt] Wspomnijmy też, że tym, co było najbardziej wyraziste dla momentu otwarcia nowego odcinka autostrady A2 w grudniu 2011 aż do lata 2012 r. była minimalizacja hałasu drogowego, odczuwana przez wiele osób jako pewnego rodzaju pozytywny brak: Polepszyło nam się, jak autostrada była bezpłatna. Że zrobili autostradę, pół roku było bezpłatnie, nie, mieliśmy wigilię. Auto co jakiś czas tam przejechało, było tak cicho, że uszy bolały. [Mieszkanka Boczowa] Prócz nagrań terenowych w ramach zastosowania metody etnografii dźwiękowej powstało pięć audio-reportaży zrealizowanych przez profesjonalnych etnografów lub/i dziennikarzy radiowych. Tematy tych małych form dziennikarskich zostały zaproponowane przez badaczy, którzy w roku 2015 przeprowadzili wielomiejscowe, 376 stacjonarne badania pogłębione na terenie wszystkich wyodrębnionych przez nas punktów badawczych. Reportaże te są więc ugruntowane w etnografiach i ich produkcję wiążemy z podjętą przez nas próbą stworzenia audycji o charakterze antropologicznym. O ile niekiedy przyznaje się tekstom reporterskim antropologiczność czy etnograficzność (zazwyczaj przez wzgląd na ich tematykę – często egzotyczną, pozaeuropejską), o tyle nie czyni się tego w stosunku do reportaży radiowych. Potwierdza to zatem nieuchronność podejścia wizualistycznego, które chcemy przełamać uzupełniając naszą książkę reprezentacjami dźwiękowymi, w których wprost wypowiadają się bohaterowie naszych badań. I tak reportaż pt. Budynek bez drzwi, autorstwa socjolożki Joanny Janiszewskiej i dziennikarki radiowej Wandy Wasilewskiej przybliża z subiektywnych perspektyw sytuację społeczną i ekonomiczną we wsiach Gronów i Poźrzadło. Obrzeżami tych miejscowości przebiega autostrada A2, ale problematycznym dla ich mieszkańców okazuje się brak zjazdów. Głównymi bohaterami reportażu są państwo Maria i Mirosław Jasenikowie, których dom położony jest pomiędzy autostradą a DK92, oraz lokalni przedsiębiorcy Dariusz Majchrzak – właściciel zakładu wulkanizacji i Jeremiusz Jurczyk – właściciel upadłej stacji benzynowej, którzy zdecydowali się na zakup gruntów położonych blisko planowanego jeszcze w latach 90. zjazdu autostradowego. Z tej jednak racji, że nie został on wybudowany ich sytuacja finansowa, podobnie jak innych przedsiębiorców w gminie, uległa pogorszeniu. W reportażu słyszalne są także głosy odmienne, pozytywnie nastawione do obecnego stanu rzeczy – głosy kierowców ciągników siodłowych, którzy korzystają z oferty centrum obsługi transportu dalekobieżnego Nevada Center w Poźrzadle, a także głosy jego pracowników. Ten swoisty dwugłos i niejednoznaczność w ocenie wpływu obecności autostrady A2 na lokalność w dużym stopniu odzwierciedla jej specyfikę. Reportaż pt. Mobiliki, jak tam droga na Świecko? Roberta Rydzewskiego jest efektem połącznia metody field recordingu z dziennikarską, i wykorzystuje koncepcję audiosfery (zob. Losiak, Tańczuk 2012). Jednymi z dźwiękowych elementów wielowymiarowej audiosfery dróg i autostrad, które mają charakter ambiansowy 377 �i powszechny, są huki przejeżdżających samochodów, warkot silników, piski hamulców i opon, syreny pojazdów uprzywilejowanych. Istnieją jednak dźwięki składające się na audiosferę infrastruktur dla mobilności, do których poprzez CB radio dostęp mają jedynie kierowcy ciągników siodłowych i innych samochodów ciężarowych. Dźwięki niosące fale radiowe są ważnym elementem komunikacji między uczestnikami ruchu drogowego a ludźmi pracującymi wzdłuż szlaków komunikacyjnych. Transportują one nie tylko informacje o wypadkach drogowych, ruchu wahadłowym, korkach, kontrolach policyjnych, ale również są sposobem na podtrzymywanie przyjaźni między kierowcami oraz swoiste remedium na odczuwaną przez nudę powodowaną monotonnością trasy. W końcu fale radiowe na badanym przez nas odcinku DK92 są sposobem na reklamowanie przydrożnych usług gastronomicznych. Są to reklamy barów, których klientami są rosyjskojęzyczni kierowcy ciągników siodłowych. Z tego powodu te dźwiękowe zachęty nadawane przez CB radio, najczęściej przez pracujące w tych barach kobiety, wypowiadane są w języku rosyjskim – języku, który, prócz języka polskiego, co jest przecież oczywiste, stanowi najczęściej słyszany i obecny przy DK92. W ten sposób „wschód” staje się słyszalny na „zachodzie”, na pograniczu polsko-niemieckim. Pomimo tego, że CB-konwersacje bywają przerywane, niezrozumiałe, a rozmówcy często giną wśród zakłóceń elektronicznych, to ten rodzaj komunikacji wydaje się być niezagrożony przez współczesną technologię. Dowodem na to jest tymczasowa baza nadawczo-naprawcza, stojąca na parkingu blisko skrzyżowania DK92 oraz drogi ekspresowej S3 w Świebodzinie. Jest to przyczepa kempingowa z masztem wysokim na kilkanaście metrów, która stanowi radiowe Axis mundi, gdzie przecinają się fale na różnych częstotliwościach. Baza należy do mężczyzny, krótkofalowca, który cały czas nasłuchuje. W jego przyczepie nieustannie trzeszczą, szumią i gadają radiostacje, radia CB oraz FM. Co jakiś czas podjeżdża ktoś z prośbą o regulacje nadajnika, czy naprawę mikrofonu. Krótkofalowiec przez CB udziela informacji, kieruje zagubionych kierowców po labiryntach drogowych, służy swoim doświadczeniem. Kiedy kierowcy tirów zjeżdżają na parking, aby „wykręcić” długą pauzę i ruch na drogach 378 maleje, krótkofalowiec zaczyna łączyć się ze światem wysyłając głosowe pocztówki. Odgłosy autostrady Filipa Frąckowskiego to reportaż prezentujący różnorodność głosów mieszkańców wsi położonych między Torzymiem a Trzcielem. Jest to pewnego rodzaju kompilacja rozmów przeprowadzonych z reprezentantami różnych środowisk lokalnych. W audycji wypowiadają się zarówno włodarze poszczególnych gmin, jak i przedsiębiorcy prowadzący interesy w pobliżu autostrady A2. Centralnym punktem odniesienia są dostrzegane przez rozmówców Frąckowskiego zmiany, jakie zaszły w miejscowościach położonych wzdłuż DK92 po otwarciu nowego odcinka autostrady w grudniu 2011 r. Słyszalne są zarówno głosy rozgoryczenia oraz nadziei, jak i obojętności wobec tej potężnej inwestycji w infrastrukturę drogową, która posiada potencjał poprawy lokalnej sytuacji ekonomicznej. Wielkim rozczarowaniem mieszkańców jest nieobecność zaplanowanych przez Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa w 1996 r. węzłów łączących nową autostradę ze starą dwójką. Miały one powstać na wysokości miejscowości Myszęcin, Gronów oraz Poźrzadło, jednak ich realizacja została przesunięta do roku 2030 (por. Woźniak 2016). Głównym bohaterem reportażu Anny Szamotuły pt. Pod na‑ wierzchnią jest Radosław Radziszewski, pracujący dla firmy odpowiedzialnej za budowę oraz naprawy autostrady A2. Jest to kolejne z możliwych spojrzeń na tę drogę – z perspektywy kogoś, kto nie tylko był zaangażowany w jej powstawanie, ale także osoby, którą łączy szczególna emocjonalna więź z drogami. Reportaż jest narracją o specyfice pracy inżyniera. Opowieść snuta przez jego bohatera została przepleciona wędrówką w pobliżu węzła autostradowego w Komornikach, gdzie w sierpniu 2016 r. trwały roboty modernizacyjne. Ostatnim reportażem jest Żyjący z TIR-ami Mateusza Chłystuna i jest to opowieść o mieszkańcach Boczowa, którzy z niecierpliwością oczekiwali na oddanie do użytku autostrady A2. Z otwarciem tej nowej trasy prowadzącej do granicy z Niemcami wiązali bowiem nadzieję na zmniejszenie się tranzytu tirów przebiegającą przez Boczów DK92. Do momentu otwarcia nowego odcinka A2 379 �DK92 była najważniejszym szlakiem przewozowym prowadzącym ze wschodu na zachód, przez który dziennie przejeżdżało ponad 10 tys. samochodów. Kiedy pod koniec 2011 r. oddano do użytku autostradę, mieszkańcy Boczowa mogli odetchnąć z ulgą – nastała cisza. Jednak ta cisza oznaczała bezruch i znaczący spadek przepływu. Na granicy bankructwa znaleźli się ci, dla których „krajówka” była jednym źródłem dochodu. O plajtę otarły się miejscowy motel, kilka stacji benzynowych, kantory i sklepy. Nad Boczowem zawisło widmo bezrobocia. Wszystko wróciło do „normy”, kiedy przejazd autostradą stał się płatny i w konsekwencji kierowcy tirów wrócili na DK92. Wraz z nimi powrócił nie tylko biznes, ale hałas oraz powodowane wzmożonym ruchem drogowym poczucie zagrożenia. Mieszkańcy Boczowa nieustannie obawiają się o bezpieczeństwo swoje i swoich dzieci, które, by dotrzeć do miejscowej szkoły muszą pokonać „starą dwójkę”. Hałas powodowany nieustannym przepływem gabarytowych ciężarówek zaburza także rytm pracy w szkole. By go zminimalizować mieszkańcy rozpoczęli batalię z GDDKiA o montaż ekranów akustycznych. Ich działania są jednak jak do tej pory bezskuteczne. Zarówno wyżej opisane reportaże, jak i zebrane przez nas nagrania terenowe, łączymy z ideą wspomnianej już analizy rytmu Henri Lefebvre’a (Lefebvre, Régulier 2004). Jest to koncepcja powiązana z jego pracą badawczą nad kategorią życia codziennego (Lefebvre 2008), którą Lefebvre zapożyczył z psychologii. W kontekście intersującego nas tu dźwiękowego wymiaru życia społecznego chodzi w niej o dowartościowanie wszystkiego, co dzieje się w świecie, łącznie z hałasem i ciszą. Lefebvre pisał o tym, że poznanie i zrozumienie codzienności nie może się odbywać jedynie na drodze słuchania słów i tego, co ludzie mówią, bowiem to otoczenie dźwiękowe człowieka ujawnia dynamikę codzienności. Rozumiał ją jako nieustannie znajdującą się w ruchu, choć możliwe są w niej do zaobserwowania zwolnienia i przestoje. Podejście to należy wiązać z ideą czasu cyklicznego i linearnego zaprezentowaną w Critique of Everyday Life (2008). Teza o nieprzerwanym ruchu jest tu szczególnie interesująca w odniesieniu do przeprowadzonych przez nas badań, w trakcie których obserwowaliśmy różnorodne mobilności 380 i przepływy, warunkowane i warunkujące zarówno wielkie, ogólnokrajowe, jak i małe, lokalne modernizacje (zob. Meyer 2008). Opisanie rytmu przydrożnej codzienności, lokalnych krajobrazów kulturowych nie byłby możliwe przy pomocy jedynie tekstu, stąd podjęta przez nas decyzja o udźwiękowieniu naszych badań. Uczyniliśmy to z nadzieją na większą przystępność ich rezultatów. Dzięki temu rytm życia mieszkańców miejscowości położonych pomiędzy autostradą A2 a DK92 na odcinku Nowy Tomyśl-Świecko, staje się słyszalny z całym jego burdonowym i zaszumionym wydźwiękiem. �Zakończenie Oddaliśmy w ręce czytelników książkę, która w założeniach jest opowieścią o interrelacji pomiędzy autostradą A2 oraz „starą dwójką” oraz – co ważniejsze – o oddziaływaniu tych infrastruktur na życie codzienne społeczności przydrożnych wsi i miasteczek położonych pomiędzy Nowym Tomyślem a Świeckiem. Nasze badania skupiły się na miejscowościach, które przecina DK92, oraz które zlokalizowane są w niewielkich odległościach od oddanego do użytku pod koniec 2011 r. nowego odcinka autostrady A2. W sposób oczywisty nasza opowieść jest jedną z możliwych. Nie rościmy sobie prawa do twierdzenia, że wszystkie racje są po naszej stronie i oto udało nam się zaprezentować kompletny i jedyny słuszny obraz przemian społeczno-ekonomicznych zachodzących pod wpływem niedokończonego procesu polskiej modernizacji. Opowiadamy o „ruchomych modernizacjach”, zatem o czymś, co nigdy nie zyskuje na kompletności, stałości i jednorodności. Opowiadamy o procesach, starając się przy tym zrealizować zakładaną przez nas wielogłosowość. Stąd naszą książkę w dużej mierze współtworzą liczne wypowiedzi naszych rozmówców. Chcemy, by książka ta trafiła także, a może przede wszystkim właśnie do nich. Chcemy się z nimi po raz kolejny skonfrontować, mając jednocześnie świadomość, iż niesie ta konfrontacja pewne ryzyko. Wiele opowieści być może jest już nieaktualnych, wiele z nich zawiera informacje, które być może dziś nie zostały by nam udzielone, wiele z nich zyskało odmiennego znaczenia, ponieważ zestawiliśmy je i porównywaliśmy z innymi. Wobec ogromu materiału empirycznego, który zebraliśmy wraz ze współpracującymi z nami kilkudziesięcioma badaczami, a więc wobec wielogodzinnych rozmów z setkami osób o zróżnicowanym pochodzeniu, statusie społecznym, życiowym doświadczeniu, 383 �„przedsiębiorczym habitusie” oraz stylu życia, a także wobec wielomiejscowego, wielosezonowego i mobilnego sposobu prowadzenia badań (przede wszystkim szeroko rozumianej obserwacji), musieliśmy dokonać wyboru prezentowanych w tej książce perspektyw, refleksji i narracji. Staraliśmy się nie naruszyć niczyjego dobra, a wszelkie informacje na temat opisywanych przez nas działalności gospodarczych są informacjami powszechnie dostępnymi, choć uzupełnionymi wyjaśnieniami naszych rozmówców. W licznych przypadkach nasi rozmówcy z łatwością zostaną rozpoznani, głównie ze względu na publiczne funkcje, jakie pełnią. Nie udzielamy w książce szczegółowych informacji na ich temat. Uznaliśmy też, że historia lokalnych strategii ekonomicznych nie musi być obudowana osobistymi i rodzinnymi biografiami. Mamy nadzieję, iż udało nam się uniknąć anegdotyczności przytaczanych przez nas wypowiedzi, spośród których wybraliśmy te, które w naszych oczach w doskonały sposób wyjaśniają konkretne sytuacje i wydarzenia. Zdecydowaliśmy się na takie poprowadzenie naszej opowieści, by nie była ona przeciążona teorią i oderwanymi od rzeczywistości naukowymi analizami. W ten sposób, być może, nie do końca jest to książka naukowa. Zależało nam na prezentacji wiedzy terenowej, perspektyw oddolnych oraz na tym, by nasi rozmówcy mogli się wypowiedzieć wspólnie z nami. To przecież oni wiedzą najlepiej, jaki jest realny wpływ autostrady A2 na ich życie, jak to jest mieszkać i pracować w warunkach nieustannego przepływu, adaptować działania ekonomiczne do zmieniających się kontekstów politycznych, gospodarczych, demograficznych, a nawet ideologicznych; jaką sprawczością dysponują samorządy terytorialne i jak wygląda proces opadania odgórnie narzucanych dyskursów modernizacyjnych, a także wykonawstwo wciąż zmieniających się regulacji administracyjnych. Jedna ze współpracujących z nami badaczek terenowych, Joanna Książek z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu, w znakomity sposób podsumowała prowadzone przez nas badania1. Choć sama realizowała je w obrębie tylko pierwszego 1 Dosłowne wypowiedzi Joanny Książek ujmiemy w cudzysłowie. Pochodzą one ze sporządzonej przez nią notatki terenowej, która pełniła funkcję podsumowania. Notatka powstała w czerwcu 2015 r. 384 odcinka badawczego, na terenie gminy Miedzichowo, to jej spostrzeżenia można potraktować jako uniwersalne w odniesieniu do całości obserwowanego przez nas terenu. Według Książek budowa autostrady A2 na odcinku Nowy Tomyśl-Świecko nie może być pochopnie uważana za główną „przyczynę spadku rentowności związanych z tranzytem działalności gospodarczych, a więc i ekonomicznego zubożenia mieszkańców przydrożnych miejscowości, nasilenia migracji i innych pochodnych problemów”. Przyczyny takiego stanu rzeczy są daleko bardziej złożone, niż może się to wydawać na pierwszy rzut oka, co staraliśmy się wyłożyć w niniejszej książce. Polskie „ruchome modernizacje” to kwestia szybko zmieniającej się sytuacji ekonomiczno-społecznej, która zgodnie z prawami wolnego rynku po transformacji ustrojowej, po pierwsze – odznaczała się nieprzewidywalnością, głównie ze względu na brak doświadczenia zarówno obywateli jak ustawodawców, powodując zaskakujące i nagłe zmiany koniunktury na wybrane typy usług i produktów; po drugie – nie może być postrzegana ani jako proces zakończony, ani dziejący się wyłącznie lokalnie. Wszelkie załamania dotąd dochodowych interesów, szybkie reakcje na zmieniające się uwarunkowania zewnętrzne, konieczne by dostosowywać się do nowych sytuacji, zawsze mają wymiar globalny. Przedsiębiorczość i związane z nią elastyczność oraz „szybkie wdrożenie innego, odpowiedniego do wymogów sytuacji sposobu działania bywa jednak cechą, której starsze pokolenie nie zdążyło wykształcić. Problem ten w powiązaniu z dalszymi, takimi jak zmiany mentalnościowe i obyczajowe młodszego pokolenia, definiujące pomysł na życie i ekonomiczny wymiar zaspokojenia potrzeb życiowych, przyczynia się do kryzysów dając w efekcie obraz upadku i zamierania życia w danej społeczności lokalnej”. Zmiany technologiczne, rynkowe, marketingowe i co dla nas najważniejsze – infrastrukturalne – w przypadku obserwowanych przez nas przydrożnych społeczności wymagały i będą wymagać nadal nieustannego przekwalifikowywania się ludzi i przebranżawiania lokalnych biznesów. Chcemy zaznaczyć, iż nie zawsze musi mieć to związek z ograniczeniem bądź zmianą rodzaju ruchu samochodowego na DK92, czy jego wzmożeniem trasą autostrady A2. 385 �To, co ma wpływ zarówno na kulturową, społeczną i ekonomiczną kondycję miejscowości położonych wzdłuż DK92 to także „zmiany sposobu życia, które najbardziej widoczne są wraz ze zmianami pokoleniowymi”. W skrócie, zmiany te wiążą się z rosnącą tendencją do wygody, „szybszym” stylem życia, nowymi trendami w wychowaniu dzieci i młodzieży (związanymi z dostępnością dużej ilości dóbr materialnych i większymi swobodami obyczajowymi) skutkującymi mniejszą dbałością o zaspokajanie potrzeb rodziców i dziadków. Przy czym nie chodzi tu wyłącznie o lokalnych ludzi, lecz także przepływających „starą dwójką” i Autostradą Wolności różnej narodowości kierowców ciężarówek dalekobieżnych, turystów, emigrantów zarobkowych czy robotników drogowych. Jak uważa Książek „w obliczu ogromu dóbr konsumpcyjnych młodzi ludzie chcą zarobić łatwo, dużo i szybko, co kłóci się z praktykowanym przez ich rodziców sposobem zarabiania na życie”. Niezaprzeczalne są też w konsekwencji przemiany w obyczajowości i sposobach pielęgnowania kontaktów międzyludzkich w ramach najbliższego sąsiedztwa. „Na konieczność zamknięcia wielu przydrożnych punktów handlowo-usługowych miał i nadal ma wpływ szereg czynników niezwiązanych bezpośrednio ani ze zmianami w natężeniu ruchu, wskutek budowy autostrady A2, ani ze zmianami jakościowymi, tzn. nie z tym ile aut jedzie, ale kto nimi podróżuje”. I tak pewne bary zostały zamknięte wskutek konfliktów pomiędzy współwłaścicielami, a wobec faktu, iż wiele małych przydrożnych biznesów to firmy rodzinne, to o ich trwaniu decyduje także dynamika relacji pokrewieństwa. Innymi słowy, śmierć czy choroba w rodzinie, rozwody i częsty w ich konsekwencji podział majątku, emigracja zarobkowa młodego pokolenia itd. mogą decydować o zamykaniu się firm. Nadmieńmy też, iż wiele przydrożnych punktów gastronomicznych nie sprostało choćby wymogom sanepidu, a niektóre inwestycje okazały się nazbyt wizjonerskie i nietrafiające w lokalny rynek konsumencki. „Słaba komunikacja publiczna, stopniowe ograniczanie małego handlu, konkurencyjność pobliskich, rozwijających się miast jako miejsc do życia i pracy, zmiany mentalnościowe z dążeniem do 386 wygody i wzrostem oczekiwań względem poziomu życia, rys niegospodarności w warunkach wymogów gospodarki rynkowej oraz niemożność przystosowywania się do szybko zmieniających się warunków ekonomicznych, a także spadek dzietności i wyludnianie się wsi”, powodują że obserwowane przez nas miejscowości powoli przestają być dla ich mieszkańców wystarczająco atrakcyjnym miejscem życia. Niemniej widoczne są próby rewitalizacji tych miejsc, wyrażane w powstałych w ostatnich 2-3 latach strategiach rozwoju poszczególnych gmin, wśród których dominuje przekonanie, iż jedyną szansą na lokalną modernizację jest rozwój turystki. Jej zaczątkiem są przykładowo ścieżki rowerowe i szlaki piesze nawiązujące do wydarzeń historycznych i dawnego charakteru regionu. „O atrakcyjności regionu dla nowych mieszkańców świadczą domy i osiedla w pewien sposób wpisujących się w quasi-turystyczny nurt weekendowych mieszkańców przyjeżdżających z centrów dużych miast. Wizji tej sprzyja też fakt, że droga krajowa 92 straciła wprawdzie wielu biznesowych podróżnych, ale w porównaniu z alternatywną autostradą jest traktem tzw. slow travel, częściej wybieranym przez ciekawych świata, wrażeń i widoków zachodnich i polskich turystów otwartych na poznawanie nowych miejsc, zwłaszcza położonych w pięknych przyrodniczo regionach (Gardner 2009; Burmecha-Olszowy 2014: 177-184; Sukiennik 2014: 21-38). Liczymy na to, że nasza książka zainicjuje szersze zainteresowanie infrastrukturami dla mobilności w polskich naukach społecznych i przyczyni się do twórczego wykorzystania założeń oraz koncepcji powstających w nurcie road studies. W szczególności zależy nam na etnografiach infrastruktury, a zatem na tym, by rozważania nad społeczno-kulturowymi wymiarami dróg, tras i szlaków zawsze były ugruntowywane w terenie. Innymi słowy opowiadamy się za jednym z postulatów amsterdamskiego antropologa Dimitrisa Dalakoglou, by rozwijać antropologiczną „dromologię”2 2 Pojęcie dromografii (z greckiego δρόμος, dromos „droga, ulica, korytarz”) oznacza porównawcze studia nad organizacją, historią, geografią oraz logistyką lokalnych, regionalnych oraz globalnych szlaków handlowych, a także innych sieci ruchu, transportu i komunikacji. Koncepcję dromologii w naukach społecznych wprowadził w 1977 r. Paul Virilio w książce zatytułowanej Speed and politics: an essay on dro‑ mology (wyd. pol. Prędkość i polityka, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2008). 387 �(Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465; Dalakoglou 2017a: 1-14; Dalakoglou 2017b: 21-27). Antropologiczne zainteresowanie infrastrukturą, bynajmniej nie jest nowością. Można je przecież odszukać w powstających od końca lat 60. XX w. pracach takich antropologów jak Maurice Godelier, Maurice Bloch czy Marvin Harris, którzy wyraźnie inspirowani byli marksistowskim materializmem historycznym (Harris 1968; Godelier, Bloch et al. 1978: 763-771). Nie ma wątpliwości, co do tego, że współcześni badacze wiele zawdzięczają tym pierwszym, materialistycznym sposobom rozumienia infrastruktury. Jednakże było ono zbyt abstrakcyjne, oderwane od praktyk społecznych i nie bazowało na etnografiach. Dziś większość antropologów zainteresowanych społecznym wymiarem infrastruktury drogowej oraz (auto)mobilności kładzie nacisk na to co empiryczne pilnując (z)obowiązującego paradygmatu antropologii ugruntowanej w badaniach terenowych (Humphrey 2005: 39-58; Larkin 2013: 327343; Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465). Niemniej dotychczasowe badania nad szeroko rozumianą (auto)mobilnością skupiały się przede wszystkim na kontekstach pozaeuropejskich. Do szczególnie popularnych należy więc zainteresowanie procesem budowy autostrad oraz rozwojem infrastruktury drogowej w Afryce (np. Masquelier 1992: 56-69; Fairhead 1994: 15-37; Thomas 2002: 366391; Klaeger 2012: 537-554; Nielsen 2012: 467-480), Amazonii (np. Moran 1981; Campbell 2012: 481-500), Ameryce Łacińskiej (np. Harvey 2005: 216-247; Harvey, Knox 2012: 521-536) i Azji (np. Hayano 1990; Trankell 1993; O’Hanlon, Frankland 2003: 166-188; Argounova-Low 2012: 71-88; Pedersen, Bunkenborg 2012: 555-569). Choć w znacząco mniejszym zakresie, to kwestia budowy dróg oraz (auto)mobilności staje się przedmiotem badań etnograficznych realizowanych także na terenie w Europie, np. w regionie śródziemnomorskim (np. Pina-Cabral 1987: 715-735; Roseman 1996: 836860), na Bałkanach (np. Coles 2002: 1-18; Dalakoglou 2010: 132149; 2012: 571-586) czy w Szwecji oraz Danii (np. Löfgren 2004: 59-76). Warto także wspomnieć o Kathleen Stewart eksplorującej przydrożność i „drogowość” w USA (Stewart 1996). 388 W wielu przypadkach są to prace, których autorzy dostrzegają zarówno materialność dróg jak i ich metaforyczne znaczenia, zwłaszcza w połączeniu z takimi koncepcjami jak mobilność, przepływ, prędkość, polityka, ekonomia czy rozwój. Ponieważ antropolodzy ci bazują na badaniach terenowych, to dostarczają wiedzę na temat realnego wpływu budowy dróg i autostrad na praktyki społeczne oraz życie codzienne. Wszystkich tych badaczy umieszczamy więc w nurcie road studies i wraz z nimi uważamy, że infrastruktura może stanowić autonomiczny antropologiczny oraz etnograficzny przedmiot badań – takich, w których drogi to nie tylko tło i kontekst, lecz także koncepcja, poprzez którą w nowym świetle możemy rozumieć już ugruntowane kategorie antropologiczne takie jak migracje, technologia, nacjonalizm, lokalność, ekonomia a nawet pokrewieństwo. Penny Harvey oraz Hannah Knox określają ujawnianie praktycznego i oddolnego wymiaru modernizacji poprzez rozbudowę sieci drogowej jako odczarowywanie infrastruktury (Harvey, Knox 2012: 521-536). Drogi nie pojawiły się nagle wraz z potencjalnie emancypującą nowoczesnością (Mukerji 1997; Collier, Ong 2003; Joyce 2003; Mukerji 2009). To właściwie najbardziej archetypowa sieć relacji i komunikacji, tkana przez człowieka od zawsze (np. Snead i in. 2010). Oczywiście pod względem technologicznym, materialnym drogi wciąż się zmieniały. Przekształcała się inżynieria, polityka, ekonomia, tak, by w końcu spełniła się modernistyczna ambicja wykreowania takiej sieci dróg, by jej standaryzacja i uniwersalność mogły prowadzić do międzynarodowej integracji ekonomicznej i politycznej. Dziś idea ta znajduje się pod wpływem procesów neoliberalnych i turbo kapitalistycznych (Brenner i in. 2010: 327-345). Pamiętajmy, iż drogi są planowane i projektowane; nie ma w ich wytwarzaniu niczego przypadkowego ani spontanicznego. Dodatkowo stanowią wyrafinowaną obietnicę na przyszłość: że będzie lepiej, bezpieczniej, szybciej, wygodniej i nowocześniej (Ganokar, Povinelli 2002: 385-397). Generują modernizację, ale ta modernizacja bywa iluzją wspieraną przez liczby, wykresy, piktogramy, animowane wizualizacje oraz medialne peany. Bruno Latour określił tę iluzję mianem „faktyszu” (Latour 2010), w efekcie oddziaływania 389 �którego całe populacje popadają w euforię i wierzą w niekończące się korzyści płynące z rozbudowy między innymi dróg i autostrad. Mnożna rzec, iż zwłaszcza autostrady stały się współcześnie jednymi z najbardziej paradygmatycznych infrastruktur warunkujących rozwój społeczny, kulturowy i ekonomiczny. Naukowe zainteresowanie drogami pojawiło się, ponieważ społeczeństwa nigdy wcześniej nie były tak mobilne i nie przemieszczały się tak sprawnie oraz na takie odległości. Dodatkowo szeroko rozumiana mobilność nigdy nie była tak „demokratyczna” – w tym sensie, że przemieszczeniom, przepływom podlegają właściwie wszyscy. Ruch i mobilność przesyca każdą warstwę i klasę społeczną (co oczywiście nie wyklucza nierówności, zastojów, nadzoru i reżimu) (Urry 2007: 3-16). Uważamy jednak, że przepływ i ruchliwość to jedno. O wiele ważniejsza staje się dziś świadomość konieczności bycia mobilnym, a więc świadomość dostępności do infrastruktury drogowej, bez której teoretycznie niemożliwy jest ani postęp, ani rozwój (Dalakoglou, Harvey 2012: 459-465). Drogi to jednocześnie nadzieja i beznadzieja, oczekiwania i strach, miłość i nienawiść, stabilność i niestabilność, mobilność i zastój, poczucie straty, podejrzliwość, subordynacja i nadzór. Te jakże afektywne aspekty modernizacji poprzez budowę dróg są nie tylko dla nas, lecz dla wielu innych antropologów, jedną z głównych inspiracji, by się nimi zająć (zob. Dalakoglou 2017a: 1-4). To także przyczynek do ukucia na gruncie antropologii koncepcji „mitografii dróg”, które wyjawia bliskie relacje między lokalnymi narracjami a drogami (Masquelier 2002: 829–856). Mamy więc nadzieję, że nasza opowieść przyczynia się do bardziej sprawiedliwego rozumienia rezultatów funkcjonowania wielkich infrastruktur drogowych, które by adekwatnie zrozumieć trzeba rozpatrywać na kilku poziomach, z perspektywy rozwoju różnych jednostek terytorialnych w tym województwa, powiatu i gminy. O ile z punktu widzenia kraju czy województwa budowa autostrad czy dróg ekspresowych wiąże się z wieloma korzyściami, zwłaszcza o charakterze ekonomicznym, o tyle, jak staraliśmy się pokazać, nie musi być ona wyłącznie pozytywna z punktu widzenia powiatu czy gminy (por. Zimny 2013: 159-165). Lokalnie obecność 390 i oddziaływanie wielkich infrastruktur drogowych jest po prostu ambiwalentne. By tę ambiwalentność zrozumieć użyliliśmy nie tylko perspektyw oddolnych, ale także w specyficzny sposób, jak sądzimy, podeszliśmy do procesu pisania samej książki. Z pewnością wielu czytelnikom wyda się ona nie do końca spójna i być może niektórzy odnajdą w jej treści nawet sprzeczne ze sobą informacje, opinie i interpretacje. Jesteśmy tego świadomi. Z założenia bowiem, nie chcieliśmy tworzyć standardowego opracowania naukowego. Książkę tę pisaliśmy bazując na tym samym materiale empirycznym, jednak z pewnością odczytaliśmy kryjącą się w nich wiedzę terenową na różne sposoby. Nie zamierzaliśmy iść na żadne kompromisy w tym względzie ani ukrywać faktu, iż jesteśmy badaczami o odmiennych doświadczeniach, umiejętnościach i stażu; że inaczej byliśmy zanurzeni w terenie dzieląc go między siebie na dwie części, a także współpracowaliśmy z innymi przedstawicielami lokalnych społeczności oraz innymi badaczami. Zależało nam także, by nie ujednolicać naszych sposobów prowadzenia naukowej narracji. Naszym celem był, powtórzmy, wielogłos, poprzez który chcieliśmy dokonać materializacji nieoczywistości, niedopowiedzeń i nieadekwatności kryjących się w zebranych przez nas historiach. Nie bez przyczyny też wzmacniamy tę polifonię fotograficznym rozdziałem autorstwa Mariusza Foreckiego oraz pięcioma audioreportażami, które traktujemy jako integralne części książki, a nie jedynie uzupełniające ją dodatki. �Moving modernizations. Between Highway of Freedom and the „old two”. Summary This book is an attempt to portray the events, places and people, as well as emotions and economy constituting the intrinsically invisible background. The focal point of all descriptions included herein is the A2 motorway – a concrete belt surrounded by rows, acoustic barriers and high fence. With its neighboring parking spaces, service centers, toll stations, intersecting bridges, overpasses and trestles. With its traffic lights, noise, pollution and traffic regulations. The motorway might be perceived as a material object but one should primarily view it as a co-inhabitant of the local universe with its people and animals, on the border of the Wielkopolskie and Lubuskie province in the western part of Poland. It is accompanied by the national route 92 which, before releasing the motorway for use, was the most crowded land route from Wielkopolska and central Poland to Germany. The uniform infrastructural landscape of A2 and the roadside spontaneity of DK92 are two opposite poles of a scene where the local variations of “moving modernizations” emerged. It is the place where, for over three years from 2013 to 2016, we carried out research concerning the project entitled: “Moving modernizations. The influence of A2 motorway on local cultural landscapes”1. Our efforts concentrated predominantly on speaking to people. However, not all that exists and has relevance can be put into words. With this in mind, we also observed automobile 1 Research funded by the National Center for Science within the grant „Moving modernizations. The influence of the A2 motorway on local cultural landscapes” NCN OPUS (number 218958). 393 �traffic, we looked at the customers of roadside pubs and bars, we read announcements placed on bus stops and posts, we archived thousands of Internet websites, studied police and fire department reports, we analyzed private and official chronicles stored in libraries, public administration and forestry district offices. We lived near the motorway moving form place to place due to the fact that the territory of our research stretched for over a hundred kilometers. In a zone dominated by modern mobility, it was, paradoxically, not easy to move from place to place and it forced us and our partners to use bicycles, taxis, hitchhike, benefit from the kindness of people we met and even to walk along the dangerous waysides. We tried to work in the spirit of multi-sited ethnography, following people, objects and problems. Many times we returned to the places we visited earlier, thus employing the jo-jo fieldwork mode of conducting research. Working with the data collected using an entire array of research techniques accepted in anthropology we portray places, people and processes, which, in our opinion, are a tale about the next phase of Poland’s modernization process. Moreover, we focus on the authorities, economy, local businesses, privatization, old and new infrastructure, disappointments and traumas. We might even stipulate that the cultural history of designing, constructing and using the A2 – the first private motorway in Poland – might be treated as a metaphor of Poland in the first decades of the new millennium, a country schizophrenically divided between the mirages of “Highway of Freedom” and “Highway of Memory”. Naturally, the mentioned portraits may be painted with different techniques, especially when it comes to the notion of mass portrayal generated in a specific cultural landscape, characterized by excess of objects belonging to the so-called “architecture of persuasion”. A vivid example of this architecture is not the motorway itself (build thanks to the biggest loans ever taken for an infrastructure project in Poland) but the national road number 92, which used to fulfill the role of A2 motorway as the main communication corridor from Wielkopolska and Warsaw to Germany. It was also a trade and service alley many kilometers long. What is more, it is a place where war is 394 waged for the attention of drivers and other traffic participants. In fact, the attention grabbing businesses include neon-lit night clubs, a hotel in the shape of a pyramid (biggest pyramid in Poland), petrol stations surrounded by fake palm trees, super-size plastic dinosaur figures, roadside zoological garden with a runway for ostriches, gigantic figure of Jesus Christ the King of the Universe (biggest such figure in the world at its completion date), dozens of flamboyant billboards and signs. This is the place where you can eat breakfast in “Nevada”, go through “Las Vegas”, in order to eat dinner in “Colorado” (having covered the distance from Poźrzadło to Trzciel). Cliford Geertz was right writing that “It is not history one is faced in, nor biography, but a confusion of histories, a swarm of biographies (…) What we can construct (…) are hindsight accounts of the connectedness of things that seem to have happened: piecestogether patternings, after the fact” (Geertz 1995: 2). On the symbolic road between Nevada and Colorado we heard a thousand voices which did not sum up to one coherent and truly adequate story about modernizing Poland by building a motorway and the consequences of that process. We strenuously attempted to construct a narrative, always ex post, but at the same time, “before the facts arrived”, because the matter described in this paper is alive, fluctuating and surely has not reached its final shape and did not reveal all its meanings. In order not to be pinned down by only one style of portraying, we decided to employ different stylistic shades but also write independent of each other, being guided solely by our own perception of the researched topics. The Polish version of the book is an intertwining narration by both authors, written in 1st person (here, due to technical issues, we resigned from this strategy). Additionally, the identifying element of the individually written chapters is something as trivial as grammatical gender – we did not mark the text in any other way. This entails certain consequences. On one hand, we hope that thanks to such a stylistic instrument, the biography of A2 will turn out to be more multifaceted, diverse and complete. We got rid of a cautionary mode of writing and the perspective of one author. On the other hand, our message is surely less explicit and 395 �uniform. It must be pointed out, that our goal is not to formulate a new variant of “weak knowledge” in the spirit of Gianni Vattimo, however, following steps leading in different directions is a familiar experience and, having completed the research it is an experience that immediately comes to mind. As we have mentioned, the starting point of our research, their pretext, area it covered and point of reference was the A2 motorway, the last section of which was released for use on 1 December, 2011. The “modernization holiday” celebrated by investors and central authorities which spawned the orchestra piece entitled “Fanfares to A2” was, however, not commonly accepted by everyone. It quickly turned out that the infrastructure does not solve the most pressing problems of local communities, such as unemployment or lack of perspectives, which become all the more dominant since they are felt in the proximity of a giant investment. It is notable that the motorway received more often artistic rather than scientific recognition. This is more of a general tendency, not necessarily a particularly Polish phenomenon. This brings to mind the milestone of electronic music minimalism that was inspired by traveling on German motorways. The iconic work referred to above is the album “Autobahn” by the band Kraftwerk. Ralf Hütter, one of the leaders of the group, mentioned that he used the sound of the horn, humming of the engine, adjusting of the suspension and pressure in tires, as well as the sound used when wheels rolled onto the painted stripes. As far as the A2 is concerned, a disco-polo song has already been created about it (The Saturn Band), artistic film (Anna Raczyński), photography series (Mateusz Skóra), a regionalist from Frankfurt (Oder) organizes trips following the paths of the first Nazi investments along the stretch of land where the motorway is located today. The translator Filip Łobodziński created a Polish language rendition of Bob Dylan’s hit song “Highway 61 Revisited” giving it the title: “Autostrada A2 na nowo” (Dylan 2017: 14-15). Although artists representing different genres saw the perception-impacting potential of the motorway, scientists remained generally inert – excluding groups of archeologists, who briskly conduced excavations, before the heavy equipment was used. It is hard 396 to explain this phenomenon, because the emergence of the motorway not only radically changed the landscape but was also bound to bring – as we had anticipated – equally important changes in the life of the communities, which had to live with the motorway, sometimes viewing it as a blessing and sometimes living near it against the their will. Against this inertia – yet consistently with the paradigm of new mobility – we followed our interlocutors, situations and events. The area of our research ultimately encompassed the 170 km motorway connecting the Polish-German border in Słubice with Poznań. The most intensive terrain research were conducted around the area with towns of different sizes in terms of the number of inhabitants (from Świebodzin with 22 thousand inhabitants to Jarosławiec inhabited by around a dozen people), social structure, institutional and cultural setting and the quality of public infrastructure. Despite these differences, the specific roadside aesthetics and economy remains a connecting factor. The landscape of these mostly small villages is characterized by establishments catering to long distance transportation and tourist industries (motels, hotels, petrol stations, bars, restaurants, night-clubs) and service points, the operation of which revolves around auto-mobility (purchasing pallets, tractors or trailers, stations dealing with the repair of sat-nav, retreading, service stations, car washes), warehouses or shipping and logistical centers. The visual aspects of it all can hardly be associated with urban landscapes. Additionally, in the period when we conducted the research, this visual aspect was undergoing changes – small local shops started disappearing from the landscape of most towns. The same happened to wayside bars, petrol stations and even motels and hotels. Instead, large real estate “for sale” signs started to emerge, new service centers for long-distance transport were opened, new discount stores, so popular in Poland, were added to the scenery. The towns with motorway exits underwent discernable but qualitatively different changes. We witnessed the modernization of DK92 in Torzyń, as well as other smaller municipal and poviat roads, creation and opening of small supermarkets, new petrol 397 �stations, construction of new single-family houses on the outskirts of some of the towns, expansion of the bicycle infrastructure in wooden areas, expansion of public communication along with the degradation of bus stops and changes in the traffic intensity on DK92 (mainly passenger car and bus traffic). From the very beginning it was clear that after the opening of a new section of the motorway and other global political and economic processes the examined area was affected by discernable, yet, different transformations. The towns which until recently were located near the main transit road connecting East and West, benefiting from automobile traffic resulting from modernization through expansion of mobility infrastructure and deferred post-transformative effects, were forced to invent new economic strategies and reevaluate the approach to locality in the new transit-centered setting. The “trauma” caused by these changes and the theoretical growth of the potential of mobility provoked by the “presence” of A2, made us treat the socio-economic processes, which we had the opportunity to observe, as equivocal – the regimes governing them, discourses and their manifestations as well as the manner of ascribing value, experiencing and utilizing modernization all turned out important for the understanding of the current socio-economic conditions in local Poland (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). It needs to be emphasized that the research of dominant narratives regarding the A2 motorway and the socio-economic condition is, quite markedly, divided into two spheres. In fact, they might be described as the sphere of new poverty and the sphere of new entrepreneurship. These spheres emerged by accident in the course of the research we conducted when we were preparing logistics for group pilot research. We simply performed a division of the area into two parts along the S3 expressway, namely the “closer to the border part” or “western part” and the “closer to Poznań part” or “eastern” part, both of which turned out to be “in opposition” to each other. Agata Stanisz was coordinating the research in the western part between Świebodzin and Boczów – area representing a new entrepreneurship and frequently euphoric about the idea of motorway-induced modernization process. Waldemar Kuligowski was allocated the eastern 398 part located between Bolewice and Myszęcin – area of new poverty and fatalism (Kuligowski, Stanisz 2015: 175-194). The research realized by us was programmed as multi-stage research. We used comparative methods, which allowed us to show many different bottom-up perspectives. All analyses, interpretations and theoretical statements are based on two types of data. Firstly, these are legacy sources, such as regional literature, official local government documents, reports and directives, acts and resolutions related with road infrastructure (published by European Commission, Ministry of Infrastructure and Construction, General Directorate for National Roads and Motorways, province authority offices, Poviat Starostys and local government offices), press articles, internet content (blogs, fanpages, municipal office websites), statistical publications, topographical and satellite maps, archive audio-visual materials (photography, video films, radio coverage, TV information). Secondly, we employed locally elicited sources which we called on-site knowledge: these include all types of materials collected by us and all field researchers in the course of site inspections, pilot research and in-depth studies employing the observation methods, ethnographic interviews, visual ethnography and audioetnography. At every stage of field research, we reached out to the representatives of different environments, including the representatives of local key figures and activists (we conducted talks with local governments, people engaged in the activities of non-governmental organizations, policemen, firemen, priests, forest district employees, teachers, library employees, culture centers, representatives of farmers’ wives’ associations, current and former village administrators), local businessmen (owner of hotels, bars, night clubs, shops, car parks, pallet purchasing center, car washes, people conducting different types of services including those selling garden dwarfs) and their employees (from petrol station directors to people running public toilets). Moreover, we reached out to people employed in the Motorway Maintenance Centers, tollbooths, motorway construction workers, truck and bus drivers, immigrant workers, tourists and “common” inhabitants of various towns. 399 �The use of different methods and research techniques (participant observation, non-participant observation, overt and nonovert observation, non-structured interviews and free conversations, field recording and photography) allowed us to: – conduct direct and indirect observation of links between the opening in 2011 of the A2 motorway on the Świecko-Nowy Tomyśl section and the socio-cultural changes in the towns located near the DK92, especially in the context of the broadly understood cultural landscape; – identification of the dynamics of bottom-up economic strategies undertaken by local communities; – revealing the internal connections and feedback loops between the national and international development or modernization ideologies and the actions (administrative, investment, lobbying) of local governments; – analysis of the influence of Polish modernization discourse of the recent years and “western orientation” on the discourse of local respectable key figures, entrepreneurs and the so-called “common inhabitants”, eliciting narratives about localized modernizations from different perspectives: local respectable key figures, entrepreneurs, inhabitants, tourists and other social groups constantly flowing through the given area (e.g. tractor drivers, immigrants, road construction workers); – capturing the correlation between the technocratic and social modernization, as well as the changes of spatial social structures and the manner in which they are experienced by inhabitants of modernized areas. It was necessary for us to conduct a selection of perspectives, reflections and narratives before presenting them herein. This necessity emerged due to the sheer amount of empirical material we gathered along with the several dozen researchers cooperating with us which translated into hours of conversations with hundreds of people of different walks of life, social statuses, life experiences, entrepreneurial proclivities and lifestyle, as well as due to multi-local and multi-seasonal and mobile manner of conducting research. We strived not to violate anybody’s private property or 400 well being and the information regarding the business activities described by us are publicly available, although completed with additional clarifications supplied by our interlocutors. In numerous cases our interlocutors can be recognized with ease, mainly do to the public offices they hold. The book does not provide any detailed information regarding them. We decided that the history of local economic strategies does not require any ventures into personal or family biographies. We selected fragments of conversations that, in our opinion, perfectly capture particular situations and events and we hope that they not come across as anecdotal. It was decided that our story be told in such a way, as to avoid overloading it with theory and scientific analyses detached from reality. Therefore, it is perhaps not an entirely scientific book. We wanted to present knowledge gathered in the field from a grassroots perspective and we sought to make the voices of our interlocutors heard alongside ours. It is them who know best what is the real influence of the A2 motorway on their life, they know what it is like to live and work in fleeting transitory conditions, adapt their economic endeavors to the changing political, economic, demographic and even ideological context; it is them who know what power is wielded by local governments and they experience the trickle-down effect of imposed top-to-bottom modernization discourse and enforcement of forever changing administrative regulations. We hope that thanks to this book, humanists will no longer be accused of indifference to the phenomena which in a complete, multilayered and sudden way influence the lives of individuals and groups. Naturally, the creation of this book would not be possible had it not been for the help of our partners, both volunteers and employees. Some of them dealt with the gathering of information, others decided to share it with us. Anthropology is a discipline based on cooperation, a fact which was made even more evident by the motorway studies. We would like to extend our thanks to everyone who cooperated with us, it is you who made our work fascinating. We, on the other hand, would like now to ensure that this work becomes useful. 401 �Bibliografia 4 osoby zginęły w wypadku na drodze nr 2 w Lubuskiem (2011), www. wiadomosci.wp.pl/drukuj.html?wid=13196008 (data dostępu 19.03.2014). 106 km nowej autostrady prosto do Europy (2011), www.autostrada-a2.pl/press:106_km_nowej_autostrady_prosto_do_Europy,30 (data dostępu 14.01.2017). Adey P. (2010) Mobility, London-New York: Routledge. A12 wird zur „Autobahn der Freiheit” (2014), „Die Welt”, 09.10.2014, www.welt.de/regionales/berlin/article133096076/A12-wird-zurAutobahn-der-Freiheit.html (data dostępu: 18.12.2016). A2 do Świecka w ocenie Poznaniaków (2012), www.autostrada-a2.pl/ press:365_dni_A2_Swiecko_-_Nowy_Tomysl_106_km,46 (data dostępu: 03.08.2016). Adamczyk-Łojewska G. (2003) Uwarunkowania strukturalne i prze‑ strzenne rozwoju gospodarczego polski, Bydgoszcz: Wydawnictwa Uczelniane Akademii Techniczno-Rolniczej. Appadurai A. (1990) Disjuncture and difference in the global cultural Economy, „Public Culture” vol. 2(2), pp.1-24. Appadurai A. (2005) Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary glo‑ balizacji, przeł. Z Pucek, Kraków: Universitas. Appadurai A. (2013) The future as cultural fact: Essays on the global condition, London-New York: Verso 2013. Argounova-Low T. (2012) Roads and Roadlessness: Driving Trucks in Siberia, „Journal of Ethnology and Folkloristics”, vol. 6(1), pp. 71–88. Atkinson J. (1999) Mp3 and the Marginalization of High End Audio, „Stereophile” (February), p. 22. Attali J. (2009) Noise: The Political Economy of Music, transl. B. Massumi, Minneapolis- London: University of Minnesota Press. 403 �Autostrada A4. Dlaczego w okolicach Góry św. Anny jest tak dużo wy‑ padków? (2010), „Nowa Trybuna Opolska”, 28.04.2010, www.nto.pl/ wiadomosci/strzelce-opolskie/art/4149091,autostrada-a4-dlaczegow-okolicach-gory-sw-anny-jest-tak-duzo-wypadkow,id,t.html (data dostępu: 01.08.2016). Augé M. (1995) Non-Places: An Introduction to Supermodernity, trans. J. Howie, London-New York: Verso. Autostrada A2: modernizacja w okolicach Świecka (2009), www.auto-swiat.pl/wiadomosci/autostrada-a2-modernizacja-w-okolicach-swiecka/xssdj (data dostępu 14.01.2017). Autostrada A2 to podporządkowanie Polski Niemcom! (2011), www.poboczem.pl/naszym-zdaniem/news-autostrada-a2-to-podporzadkowanie-polski-niemcom,nId,416474 (data dostępu 14.01.2017). Autostrada Eksploatacja a jej otoczenie (raport społecznej odpowie‑ dzialności 2008), (2009) Poznań: Poznań: Autostrada Eksploatacja SA, www.aesa.pl/att/raport_2008.pdf (data dostępu 30.05.2017). Autostrada Eksploatacja 2015. Podróżni – Pracownicy – Przyro‑ da (2016), Poznań: Autostrada Eksploatacja SA, www.aesa.pl/att/ AESA_Raport-CSR-za-2015.pdf (data dostępu 30.05.2017). Autostrada jak tanie chińskie majtki po pierwszym praniu (2011), www.poboczem.pl/naszym-zdaniem/news-autostrada-jak-taniechinskie-majtki-po-pierwszym-praniu,nId,325406 (data dostępu 14.01.2017). Baker B. (2016) Regime, in: Keywords of Mobility. Critical Engagements, N. B. Salazar, K. Jayaram (eds.), New York-Oxford: Berghahn, pp. 152-170. Bal M. (2012) Wędrujące pojęcia w naukach humanistycznych. Krót‑ ki przewodnik, przeł. M. Bucholc, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury. Bazuń D., Kwiatkowski M. (2015) Lubuskie sieci inkluzji. Tożsamość re‑ gionalna – kapitał społeczny - aktywna integracja, Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa. Bernat S. (2015a), Krajobraz dźwiękowy jako przedmiot zainteresowań geografii, „Annales Universitatis Maria Curie-Skłodowska Lublin-Polonia” vol. LXX (2), s. 165-177. 404 Bernat S. (2015b) Wokół pojęcia soundscape. Dyskusja terminologiczna, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego”, nr 30, s. 45-57. Barthes R. (2000) Mitologie, przeł. A. Dziadek, Warszawa: Wydawnictwo KR. Berend T. I. (2008) Histoire économique de l’Europe du XXe siècle: les régimes économiques, du laissez-faire à la mondialisation, przeł. A. Nguyen, Bruxelles: De Boeck. Berman M. (2006) Wszystko, co stałe rozpływa się w powietrzu. Rzecz o doświadczeniu nowoczesności, przeł. M. Szuster, Kraków: Universitas. Bezpieczna droga do nowoczesności. Raport (2011), „Mickiewicza 29”, www.stalexport-autostrady.pl/pub/Image/raport3/autostrada.pdf (data dostępu: 26.02.2016). Bielecka B. (2015) Kiedyś był tu raj dla przemytników, dziwek i zło‑ dziei. To już przeszłość, „Gazeta Lubuska”, 05.04.2015, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/slubice/art/7487447,kiedys-byl-tu-rajdla-przemytnikow-dziwek-i-zlodziei-to-juz-przeszlosc,id,t.html (dostęp 20.05.2017). Bieleń. Wypadek i zablokowana droga krajowa nr 92 (2012), www.lubuskie.naszemiasto.pl/artykul/bielen-wypadek-i-zablokowana-drogakrajowa-nr-92-sprawdz,1648849,t,id.html (data dostępu 18.03.2014). Bijsterveld K. (2008) Instruments of Torture: Traffic Noise as Uncivilized Behavior, in K. Bijsterveld, Mechanical Sound Technology, Culture, and Public Problems of Noise in the Twentieth Century, Cambridge, Massachusetts-London, England: The MIT Press, pp. 91-136. Bissell D. (2007) Animating Suspension: Waiting for Mobilities, „Mobility” vol. 2 (2), pp. 277-298. Bissell D., Fuller G. (eds.) (2010) Stillness in a Mobile World, LondonNew York: Routledge. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Torzymiu, www. bip.wrota.lubuskie.pl/ugtorzym (data dostępu 30.05.2017). Blacking J. (1967) Venda Children’s Songs. A Study in Ethnomusicological Analysis, Johannesburg: Witwatersrand University Press. Bob Dylan. Piosenki w przekładzie Marka Zgaińskiego (1991), Poznań: Britannica. 405 �Bojarski L. (2011) Jak A2 dobijała do Europy. 11 lat prac nad auto‑ stradą, „Gazeta Wyborcza”, 01.12.2011, www.wyborcza.biz/biznes/1,147749,10737727,Jak_A2_dobijala_do_Europy__11_lat_prac_ nad_autostrada.html (data dostępu: 01.08.2016). Borja S., Courty G., Ramadier T. (2015) Dla kogo wybiła godzina mo‑ bilności?, przeł. A. Dwulit, „Le Monde Diplomatique”, nr 3, s. 4-5. Brendel J. (1999) Introduction, in: Culture of the Time of Transformation. The Cultural Identity of the Central-Eastern Europe, J. Brendel (ed.), Poznań: WiS Publisher, pp. 9-10. Brenner N. et al. (2010) After Neoliberalization?, „Globalizations”, vol. 7(3), pp. 327-345. Brożek B. (2008a) Trzciel – najbiedniejsza gmina powiatu, „Gazeta Lubuska”, 18.11.2008, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/miedzyrzecz/art/7765055,trzciel-najbiedniejsza-gmina-powiatu,id,t.html (data dostępu 06.06.2017). Brożek B. (2008b) Trzciel. Szparagi to nie biznes, „Gazeta Lubuska”, 12.06.2008, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/miedzyrzecz/art/7739653,trzciel-szparagi-to-nie-biznes,id,t.html (data dostępu 06.06.2017). Brożek B. (2010) Czy burmistrz Trzciela otrzyma zarzut spowodowa‑ nia wypadku w stanie nietrzeźwości? „Gazeta Lubuska”, 07.05.2010, www.gazetalubuska.pl/wiadomosci/miedzyrzecz/art/7852461,czyburmistrz-trzciela-otrzyma-zarzut-spowodowania-wypadku-w-sta nie-nietrzezwosci,id,t.html (data dostępu 06.06.2017). Brożek B. (2011) Autostrada A2 gotowa, ale tiry na nią nie wjadą, „Gazeta Lubuska”, 30.11.2011, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/autostrada-a2-gotowa-ale-tiry-na-nia-nie-wjada,10309790/ (data dostępu 06.06.2017). Budowa i eksploatacja autostrady płatnej A2 z Nowego Tomyśla do Świecka – studium przypadku (2011) www.ppportal.pl/artykuly-polskie/budowa-i-eksploatacja-autostrady-platnej-a2-z-nowegotomysla-do-swiecka-studium-przypadku (data dostępu: 04.03.2016). Buchowski M. (1996) Klasa i kultura w okresie transformacji. Antro‑ pologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Poznań-Berlin: DRAWA. 406 Buckley D. (2013) Kraftwerk. Publikation, przeł. M. Szymański, Warszawa: Rebis. Bull M. (2000) Sounding Out the City: Personal Stereos and the Management of Everyday Life, Oxford: Berg. Bull M. (2007) Sound moves: iPod culture and urban experience, London: Routledge. Bull M., Back L. (2003) Introduction: Into sound, in: M. Bull, L. Back (eds.) The auditory culture reader, Oxford-New York: Berg, pp. 1-17. Burdette L. (1996) Mówiąc o transformacji: gospodarujmy językiem, przeł. M. Buchowski, w: Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, M. Buchowski (red.), Międzychód: Eco. Burmecha-Olszowy M. (2014) Slow tourism – cechy i funkcje nowego nurtu w turystyce, „Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu”, nr 45, s. 177-184. Burszta W. J., Kuligowski W. (2005) Fast food, slow food, smalec babuni, w: (tychże) Sequel. Dalsze przygody kultury w globalnym świecie, Warszawa: Wydawnictwo Literackie MUZA, s. 88-123. Büscher M. i in. (eds.) (2011) Mobile Methods, London; New York: Routledge. Calder R. [1936] Narodziny przyszłości. W retorcie uczonych, przeł. I. R. Sobieszczański, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. Campbell J. M. (2012) Between the Material and the Figural Road, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 481–500. Castells M. (2008) Społeczeństwo sieci, przeł. M. Marody, Warszawa: PWN. Chałubiński M. (2010) Kilka uwag o dylematach badawczych trans‑ formacji postkomunistycznej, „Rocznik Lubuski”, t. 36(2), Druga de‑ kada wolności. socjologiczne konsekwencje i zagadki transformacji, J. Frątczak-Müller, A. Mielczarek-Żejmo, L. Szczegółą (red.), s. 19-28. Chrystus Król patronem gminy (2006), „Gazeta Dzień za Dniem” nr 39 (252). Clifford J. (1986), Introduction: Partial Truths, w: Writing Cultures: The Poetics and Politics of Ethnography, J. Clifford, G.E. Marcus (red.), Berkeley: University of California Press, s. 1-26. 407 �Clifford J. (1989) Notes on Travel and Theory, „Inscriptions”, no 5, special issue „Traveling Theories and Traveling Theorists”, s. 177-188. Clifford J. (1992) Travelling Culture, in: Cultural Studies, L. Grossberg, C. Nelson, P. Treinch (eds.), New York: Routledge, pp. 96–116. Clifford J. (1997) Routes: Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge: Harvard University Press. Clifford J, Dhareshwar V. (1989) Preface, „Inscriptions”, no. 5, special issue „Traveling Theories and Traveling Theorists”, s. 1-5. Co wymyśli chodnik, czyli polska atrapa rozwoju. Rozmowa Grzegorza Sroczyńskiego z Markiem W. Kozakiem (2015) „Gazeta Wyborcza”, 30.05.2015, s. 28-29. Coles K. (2002) Ambivalent Builders: Europeanization, the Production of Difference, and Internationals in Bosnia-Herzegovina, „Political and Legal Anthropology Review”, vol. 25(1), pp. 1-18. Collier S. J., Ong, A. (2003) Oikos/Anthropos: rationality, technology, infrastructure, „Current Anthropology”, vol. 44 (3), pp. 421-426. Cowen M., Shenton R. (1995) The invention of development, w: Power of development, J. Crush (ed.), London: Routledge, s. 27-43. Creswell T. (2006) On the move: mobility in the modern Western world, New York: Routledge. Cresswell T. (2011) Mobilities I: Catching up, „Progress in Human Geography”, vol. 35(4), pp. 550-558. Creswell T. (2012) Mobilities II: Still, „Progress in Human Geography” vol. 36(5), pp. 645-653. Czarniawska B. (2007) Shadowing: and other techniques for doing fieldwork in modern societies, Malmö- Oslo: Liber; Copenhagen Business School Press; Universitetsforlaget. Czauderna P. (2012) A2 przejezdne przed Euro. Wizerunkowa zasłona dymna rządu, „na:Temat”, 03.06.2012, www.natemat.pl/17179,a2przejezdne-przed-euro-wizerunkowa-zaslona-dymna-rzadu (data dostępu 14.01.2017). Dalakoglou D. (2010) The Road: An ethnography of the AlbanianGreek cross-border motorway, „American Ethnologist” vol. 37(1), pp. 132-149. 408 Dalakoglou D. (2012) ‘The Road from Capitalism to Capitalism’: Infrastructures of (Post)Socialism in Albania, „Mobilities” vol. 7(4), pp. 571-586. Dalakoglou D. (2017a) The road. An ethnography of (im)mobility, space, and cross-border infrastructures in the Balkans, Manchester: Manchester University Press. Dalakoglou D. (2017b) Toward an Anthropology of the Road, „Mobility in History”, vol. 8, pp. 21–27. Dalakoglou D., Harvey P. (2012) Roads and Anthropology: Ethnographic Perspectives on Space, Time and (Im)Mobility, „Mobilities” vol. 7(4), pp. 459-465. Dalakoglou D., Harvey P. (eds.) (2014) Roads and Anthropology: Ethnography, Infrastructures, (Im)mobility, Routledge. Divall C., Revill G. (2005) Cultures of transport: representation, practice and technology, „Journal of Transport History” vol. 26(1), pp. 99-111. Droga przyszłości (1974) „Młody Technik” nr 12, www.archive.org/details/Mlody.Technik.rocznik.1974 (data dostępu 12.05.2017). Droumeva M. (2016), Curating Aural Experience: A Sonic Ethnography of Everyday Media Practices. Writing About/Through Sound, „Interference Journal” no. 5, pp.72-88. Dulczewski Z. (1961) Tworzenie się nowego społeczeństwa na ziemiach zachodnich. Szkice i materiały z badań socjologicznych w wojewódz‑ twie zielonogórskim, Poznań: Instytut Zachodni. Elias N. (2011a) O procesie cywilizacji. Analizy socjo- i psychogenetycz‑ ne, przeł. T. Zabłudowski, K. Markiewicz, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. Elias N. (2011b) Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, przeł. T. Zabłudowski, K. Markiewicz, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. Elliot A., Norum R., Salazar N. B (2017), Methodologies of Mobility. Ethnography and Experiment, New York-Oxford, Berghahn. Erikson C., Snead J., Darling A. (eds.) (2009) Landscapes of movement: the anthropology of trails, paths, and roads, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Erlmann V. (ed.) (2004) Hearing Cultures: Essays on Sound, Listening and Modernity, Oxford-New York: Berg. 409 �Fairhead J. (1994) Paths of Authority: Roads, the State and the Market in Eastern Zaire, „The European Journal of Development Research”, vol. 4(2), pp. 15-37. Falzon M.-A. (ed.) (2009) Multi-sited Ethnography. Theory, Praxis and Locality in Contemporary Research, New York: Routledge. Feld S. (1996) Waterfalls of song: An acoustemology of place resounding in Bosavi, Papua New Guinea, in S. Feld Steven, K. H. Basso (eds.), Senses of place, Santa Fe: School for Advanced Research Press, pp. 91-135. Feld S., D. Brenneis (2004) Doing anthropology in sound, „American Ethnologist” vol. 31(4), pp. 461-474. Feld S. (2015) Acoustemology, in D. Novak and M. Sakakeeny (eds.), Keywords in Sound, Durham, London: Duke University Press, pp. 12-21. Fic M., Fic D. (2005) Gospodarka i usługi, w: Województwo lubuskie w roku przyjęcia Polski do Unii Europejskiej, Cz. Osękowski, J. Korbicz (red.), Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe, s. 99-129. Fincham B. i in. (eds.) (2010) Mobile methodologies, Houndmills, Basingstoke, Hampshire-New York: Palgrave Macmillan. Fleming K. (1998) Cultural landscape. A Theoretical Perspective, „Proceedings of the Societyf for California Archeology”, vol. 11, pp. 11-17. Fox A. A. (2004) Real Country: Music and Language in Working-Class Culture, Durham: Duke University Press. Friedman J. (2002) From Roots to Routes: Tropes for Trippers, „Anthropological Theory”, vol. 2(1), pp. 21–36. Ganokar D. P., Povinelli E. (2002) Technologies of public forms. Circulation, transfiguration, recognition, „Public Culture”, vol. 15(3), pp. 385-397. Gardawski J. (2001) Przedsiębiorcy: beneficjenci czy przegrywający?, w: Manowce polskiej prywatyzacji, M. Jarosz (red.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Gardner N. (2009) A manifesto for slow travel, www.hiddeneurope. co.uk/amanifesto-for-slow-travel (data dostępu 10.06.2017). 410 Gawęda M. (2015), Jan Kulczyk, Najbogatszy, którego zabra‑ kło, „Forbes”, www.forbes.pl/jan-kulczyk-najbogatszy-ktoregozabraklo,artykuly,202514,1,1.html (data dostępu: 03.04.2016). Gąsior M. (2012) Dramatyczny apel podwykonawcy A2. „Nie mam pracy, sprzedałem firmę. Co mam powiedzieć dzieciom?”, „na:Temat”, 14.05.2012, www.natemat.pl/14405,dramatyczny-apel-podwykonawcy-a2-nie-mam-pracy-sprzedalem-firme-co-mam-powiedziecdzieciom (data dostępu 12.01.2017). Generalny Pomiar Ruchu w 2010 roku (GPR 2010) (2011), Warszawa: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, www.gddkia.gov. pl/pl/987/gpr-2010 (data dostępu 30.05.2017). Generalny Pomiar Ruchu w 2015 roku (GPR 2010) (2016), Warszawa: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, www.gddkia.gov. pl/pl/2551/GPR-2015 (data dostępu 30.05.2017). Geertz C. (1995) After the fact. Two countries, four decades, one anthropologist, Cambridge: Harvard University Press. Geertz C. (2010) Po fakcie. Dwa kraje, cztery dekady, jeden antro‑ polog, przeł. T. Tesznar, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Gershon W. S. (2012) Sonic Ethnography as Method and in Practice. Urban Students, Sounds and Making Sense of Science, „Anthropology News” vol. 53 (5), s. 5-6. Gershon W. S. (2013) Vibrational affect: Sound theory and practice in qualitative research, “Cultural Studies. Critical Methodologies” vol. 13(4), pp. 257-262. Greene P. D, T. Porcello (eds.) (2005) Wired for Sound: Engineering and Technologies in Sonic Cultures (Music/Culture), Middletown: Wesleyan University Press. Ginsberg A. (1984) Skowyt, w (tegoż) Utwory poetyckie, przeł. B. Baran, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Girard R. (1987), Kozioł ofiarny, przeł. M. Goszczyńska, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. Giza-Poleszczuk A., Koryś P., Leszczyński A. (2013) Autostrady i bez‑ droża polskiej modernizacji, dyskusja, „Więź” nr 2(652), s. 37-53. 411 �Giza-Poleszczuk A., Marody A. M., Rychard A. (2000) Strategie i sys‑ tem. Polacy w obliczu zmiany społecznej, Warszawa: Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Głombicki Ł. (2012) Pechowa A2 - czy będzie przejezdna na Euro?, „na:Temat”, 15.02.2012, www.natemat.pl/983,pechowa-a2-czy-bedzie-przejezdna-na-euro (data dostępu 12.01.2017). Gmina Miedzichowo. Nie da się ukryć! Daj się skusić! (2012), Miedzichowo: Urząd Gminy Miedzichowo, www.miedzichowo.pl/files/file/ FOLDER_gmina_miedzichowo.pdf (data dostępu 10.06.2017). Godelier M., Bloch M. et al. (1978) Infrastructures, Societies, and History (and Comments), „Current Anthropology” vol. 19(4), pp. 763-771. Goldman K. E. (1912) Die letzten Wind- und Wassermühlen um Neutomischel (przełożona na język polski wersja artykułu dostępna na stronie: www.oledry.pl/iii-ostatnie-wiatraki-i-msynywodne-wokowego-tomypla-k-e-goldmann-x1912/ (data dostępu: 16.08.2016). Gołdyka L. (2005) Przeobrażenia demograficzne w województwie lu‑ buskim u schyłku XX i na początku XXI wieku, w: Województwo lu‑ buskie w roku przyjęcia Polski do Unii Europejskiej, Cz. Osękowski, J. Korbicz (red.), Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe, s. 11-28. Gorlach K., Saręga Z. (1994) Rolnictwo rodzinne w procesie transfor‑ macji. Czynniki i bariery upodmiotowienia, „Wieś i Rolnictwo”, nr 38 (3-4), s. 7-20. Greco A., Ragazzi G. (2005) History and Regulation of Italian Highways Concessionaires, w: Procurement and Financing of Motorways in Europe, G. Ragazzi, W. Rothengatter (eds.), Oxford: Jai Press, s. 121-133. Gross S., Schröder A. (eds.) (2007) Handbook of Low Cost Airlines – Strategies, Business Processes and Market Environment, Berlin: Erich Schmidt Verlag GmbH & Co KG. Grzeszak A. (2012) Najwolniejsza autostrada świata, „Polityka Cyfrowa”, 04.01.2012, www.polityka.pl/tygodnikpolityka/rynek/1522623,1,a2---autostrada-w-wiecznej-budowie.read (data dostępu 10.01.2017). 412 Gurrutxaga M., Saura S. (2013) Prioritizing highway defragmentation locations for restoring landscape connectivity, „Environmental Conservation”, vol. 41(2), pp. 157-164. Guzenda D. (1998) Wikliniarstwo i plecionkarstwo w Nowym Tomyślu (praca magisterska), Poznań: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Hacker, S. (2000) Mp3: The Definitive Guide, Cambridge, MA: O’Reilly. Halbański M. E. (1986) Leksykon sztuki kulinarnej, Warszawa: Watra. Hannam K., Sheller M., Urry J. (2006) Mobilities, Immobilities and Moorings, „Mobilities”, no. 1, pp. 1-22. Hannerz U. (1988) Transnational Research, in: Handbook of methods in cultural anthropology, H. R. Bernard (ed.), Walnut Creek, CA: AltaMira Press, pp. 235-256. Hannerz U. (2000) Flows, boundaries and hybrids: keywords in transnational anthropology. (Working paper series), Oxford: University of Oxford, Transnational Communities Programme, www.transcomm.ox.ac.uk/working%20papers/hannerz.pdf (data dostępu 16.05.2017). Hannerz U. (2003) Being there...and there...and there! Reflection on multi-site ethnography, „Ethnography” vol. 4(2), pp. 201-216. Haring B. (2000) Beyond the Charts: Mp3 and the Digital Music Revolution, Los Angeles: OTC Books. Harris M. (1968) Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture, New York: AltaMira Press. Harvey P. (2005) The Materiality of State Effect: An Ethnography of a Road in the Peruvian Andes, in: State Formation: Anthropological Perspectives, Ch. Krohn-Hansen, K. G. Nustad (eds.), London: Pluto, pp. 216–247. Harvey P., Knox H. (2012) The Enchantment of Infrastructure, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 521-536. Hayano D. (1990) Road through the Rainforest: Living Anthropology in Papua New Guinea, Prospect Heights, IL: Waveland Press. HeimatReise (2010), www.kul.pl/files/234/HeimatReiseFrankfurt.pdf (data dostępu: 04.03.2016). 413 �Helmreich S. (2007) An anthropologist underwater: Immersive soundscapes, submarine cyborgs, and transductive ethnography, „American Ethnologist” vol. 34(4), pp. 621-641. Helmreich S. (2010) Listening Against Soundscapes, „Anthropology News” vol.51(9), p. 10. Human Development Report 2009. Overcoming barriers: human mobility and development (2009) New York: Palgrave Macmillan. Hirsch E., O’Hanlon M. (ed.) (1995) The Anthropology of Landscape: Perspectives on Place and Space (Oxford Studies in Social and Cultural Anthropology), Oxford: Clarendon Press. Humphrey C. (2005) Ideology in Infrastructure: Architecture and Soviet Imagination, „Journal of the Royal Anthropological Institute”, vol. 11(1), pp. 39-58. Husserl E. (1970) The Crisis of the European Sciences and Transcendental Phenomenology: An Introduction to Phenomenological Philosophy, Evanston: Northwestern University Press. Iłowska-Walkowiak M. (2014) Torzym: za dwa lata powstanie park rozrywki Majaland, 09.10.2014, www.zachod.pl/radio-zielona-gora/wiadomosci/torzym-za-dwa-lata-powstanie-park-rozrywkimajaland/ (data dostępu 30.05.2017). Ingold T. (2007) Against soundscape, in E. Carlyle (ed.), Autumn Leaves: Sound and the Environment in Artistic Practice, Paris: Double Entendre, pp. 10-13. Jackson S., Edwards P., Bowker G., Knobel C. (2007) Understanding Infrastructure: History, Heuristics, and Cyberinfrastructure Policy, „First Monday”, vol. 12, no 6, www.pear.accc.uic.edu/ojs/index.php/ fm/article/view/1904/1786 (data dostępu: 09.01.2017). Jaeger J.A.G. i in. (2007) Time series of landscape fragmentation caused by transportation infrastructure and urban development: a case study from Baden-Württemberg, Germany, „Ecology and Society”, vol. 12(1), www.ecologyandsociety.org/vol12/iss1/art22/ (data dostępu 10.01.2017). Janicki M., Władyka W. (2016) Wszystko jest propagandą, „Polityka”, 18.05-23.05.2016, s. 14-16. Jarniewcz J. (2016) All you need is love. Sceny z życia kontrkultury, Kraków: Znak. 414 Jasiewicz Z. (1973) Przemiana kulturowa na Ziemiach Zachodnich i Północnych a ogólnopolskie procesy przeobrażeń, w: Zmiany kultury chłopskiej : problematyka i metody prac etnograficznych, K. Zawistowicz-Adamska (red.), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Jasiewicz Z. (1999) Lokalizm i regionalizm a migracje: uwagi o związ‑ kach z terytorium na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, nr 2, s. 105-113. Jedna droga, dwie godziny, dwa wypadki, trzy ofiary (2011), www.motoryzacja.interia.pl/news-jedna-droga-dwie-godziny-dwa-wypadkitrzy-ofiary,nId,1388422#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 20.05.2017). Jones, S. (2000) Music and the Internet, „Popular Music” vol. 19(2), pp. 217-230. Jones S. (2002) Music that Moves: Popular Music, Distribution and Network Technologies, „Cultural Studies” vol. 16(2), pp. 213-232. Joyce P. (2003) The rule of freedom: liberalism and the modern city, London: Verso. Juchniewicz K. (1993) Rys historyczny wikliniarstwa w Polsce ze szcze‑ gólnym uwzględnieniem rejonu nowotomyskiego, „RMNRSz” nr 19, s. 249-266. Jurczak M., Kawa A. (2012) Efekty ekonomiczne budowy i eksploatacji autostrady A2 na odcinku Nowy Tomyśl – Konin, „Logistyka”, nr 2, s. 130-135. Jurkowska B. (2013) Demografia a rynek mieszkaniowy we wschodnich landach niemieckich ze szczególnym uwzględnieniem Brandenburgii, „PWSZ IPiA Studia Lubuskie” t. 9, s. 163-177. Kaelble H. (2010) Społeczna historia Europy. Od 1945 do współczesno‑ ści, przeł. J. Antkowiak, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kamińska K. (b.r.) Jak Franek sprowadził sztukę do Poźrzadła, www. frankowka.travel.pl/html/polski/franek.html (data dostępu 06.06.2017). Kaufmann V., Bergman M.M., Joye D. (2004) Motility: Mobility as Capital, „International Journal of Urban and Regional Research”, vol. 28(4), pp. 745–756. Kędziorek P. (1996) Chłopskie zrzędzenie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 1-2, s. 114-123. 415 �Klaeger G. (2012) Rush and Relax: The Rhythms and Speeds of Touting Perishable Products on a Ghanaian Roadside, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 537-554. Kochaniewicz A. i in. (2016), Motorway, modernisation, culture: Ethnographic reflections, in: Cultures of motorway. Localities through mobility as an anthropological issue, W. Kuligowski, A. Stanisz (eds.), Wielichowo: TIPI, s. 69-91. Kolbuszewska D. (2003) Plany budowy autostrady Berlin-Poznań-War‑ szawa z 1940 roku, „Gazeta Wyborcza”, www.poznan.wyborcza.pl/ poznan/1,36024,1666826.html (data dostępu: 04.03.2016). Komornicki T. (2013) Wpływ budowy autostrad i dróg ekspresowych na rozwój społeczno-gospodarczy i terytorialny Polski, Warszawa: Polska Akademia Nauk, www.wartowiedziec.org/attachments/article/18852/Raport_IGiPZ_PAN_prezentacja.pdf (data dostępu 10.06.2017). Komu potrzebne są autostrady? Najważniejsze obszary inwestycji w in‑ frastrukturę komunikacyjną według Polaków, www.onboard.pl/data/ file/pdf/raport_komu_potrzebne_sa_autostrady.pdf (data dostępu: 22.04.2014). Komża J. (2013) Raport: wpływ inwestycji drogowych na rozwój kraju, „Dziennik Warto Wiedzieć”, 27.11.2013, www.wartowiedziec.org/ index.php/start/felietony/18852-raport-wpyw-duych-inwestycjidrogowych-na-rozwoj-kraju (data dostępu 10.06.2017). Kordyjalik S. (2013) Obwodnica Trzciela w realnych planach, 02.04.2013, www.zachod.pl/radio-zielona-gora/wiadomosci/obwodnica-trzciela-w-realnych-planach/ (data dostępu 06.06.2017). Korpela M. (2016) Infrastructure, in: Keywords of Mobility. Critical Engagements, N. B. Salazar, J. Jarayam (eds.), New York-Oxford: Berghahn, s. 117-136. Kotas J. (1997) Drogi zabójcami zwierząt, w: Raport: Autostrady, drogie drogi do… nikąd (1997) J. Polewski, T. Lisiecki (red.), Poznań: Towarzystwo Ekologiczne „Ziemia Przede Wszystkim”, s 28-30. Koziarski S. M. (2004) Rozwój przestrzenny sieci autostrad na świecie, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego. Kozłowski M. (2004) Czy transformacja się zakończyła?, w: Demo‑ kracja spektaklu? Kondycja polskiego życia publicznego 15 lat po 416 zmianie systemowej, P. Żuk (red.) Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 67-72. Koźlenko D. (2013) Na poboczu – życie w cieniu autostrady, „Polityka”, 02.04.2013 www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1539677,1,zycie-w-cieniu-autostrady.read (data dostępu 22.07.2015). Kraina Pszczółki Mai powstanie w Torzymiu. Wywiad z Danielem He‑ instem, prezesem Holiday Park Kownaty, 20.05.2015, www.parkmag. pl/parkipl/kraina-pszczolki-maji-powstanie-w-torzymiu/ (data dostępu 23.09.2015). Kramer-Schadt S. i in. (2004) Fragmented landscapes, road mortality and patch connectivity: modelling influences on the dispersal of Eurasian lynx, “Journal of Applied Ecology”, vol. 41, pp. 711-723. Kroeber T. (1978) Ishi, człowiek dwóch światów, przeł. J. Mroczkowska, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Krzemiński M. (2011) GDDKiA o TIR-ach rozjeżdżających Trzciel: Nie możemy zakazać zjazdu z A2. A obwodnica? Pomyślimy, „Gazeta Wyborcza”, 28.12.2011, www.wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,10882591,GDDKiA_o_TIR_ach_rozjezdzajacych_ Trzciel__Nie_mozemy.html (data dostępu 06.06.2017). Krzymiński R. (2013) Pomnik Chrystusa maszynką do zarabiania pie‑ niędzy?, „Gazeta Lubuska”, 28.05.2013, www.gazetalubuska.pl/apps/ pbcs.dll/article?AID=/20130528/POWIAT13/130529514 (data dostępu 06.06.2017). Książek M. (2015), Droga 816, Białystok: Fundacja Sąsiedzi. Kublik A. (2009) Prywatne autostrady w Polsce dostaną prywatną pomoc, „Gazeta Wyborcza”, 10.12.2009, www.wyborcza.biz/biznes/1,147749,7353898,Prywatne_autostrady_w_Polsce_dostana_publiczna_pomoc.html (data dostępu: 07.02.2017). Kucharczy J. (2013) Autostrady i rewolucja obyczajowa, „Więź” nr 2(652), s. 57-59. Kucharska A. (2016) Zjazd z autostrady A2 w Gronowie powstanie szybciej?, „Gazeta Lubuska”, 25.05.2016, www.gazetalubuska.pl/ strefa-biznesu/wiadomosci/z-regionu/a/zjazd-z-autostrady-a2-wgronowie-powstanie-szybciej,10160254/ (data dostępu 10.06.2017). 417 �Kuligowski W. (2012) Różnicowanie nowoczesności Nowa debata w an‑ tropologii społecznej, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje. Kuligowski W. (2013) Festiwalizacja. Ludzie, sztuka, pieniądze, „Czas Kultury”, 2013, s. 4-15. Kuligowski W. (2014a) 33 meters of sacrum. The analysis of discourses surrounding the statue of Christ the King of the Universe in Świebodzin, w: Art in Contemporary Cultural Systems. Central and Eastern Eu‑ rope, W. Kuligowski, A. Pomieciński (red.), Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, s. 137-148. Kuligowski W. (2014b) Festiwalizacja prowincji. Małe miasta wobec wielkich trendów, w: Małe miasta w czasach płynnej nowoczesności, E. Nowina-Sroczyńska, T. Siemiński (red.), Pruszcz Gdański – Bytów: Jasne, s. 35-48. Kuligowski W., Stanisz A. (2015) On the Road: Polish Modernization from the Perspective of the Anthropology of the Motorway, in: Rethinking Ethnography in Central Europe, H. Cervinkova, M. Buchowski, Z. Uherek (eds.), New York: Palgrave Macmillan, pp. 175-194. Kwilecki A. (red.) (1970) Ziemie zachodnie w polskiej literaturze socjo‑ logicznej. Wybór tekstów, Poznań: Instytut Zachodni. Labuda G. (red.) (1966) Ziemie zachodnie w granicach macierzy. Drogi integracji, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Larkin B. (2013) The Politics and Poetics of Infrastructure, „Annual Review of Anthropology”, vol. 42, pp. 327-343. Latour B. (2010) On the modern cult of the factish gods, Durham, NC: Duke University Press. Lovell N. (ed.) (1998) Locality and Belonging, London: Routledge. Lefebvre H. (2008) Critique of Everyday Life, Volume III: From Modernity to Modernism, trans. G. Elliott, London: Verso. Lefebvre H., C. Régulier (2004), The Rhythmanalytical Project, in Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life, H. Lefebvre, trans. S. Elden and G. Moore, New York: Continum. Löfgren O. (2004) Concrete Transnationalism? Bridge Building in the New Economy, „Focaal”, vol. 43, pp. 59-76. 418 Lubuska mapa potrzeb i aspiracji (2011), www.lubuskie.pl/uploads/ pliki/strategia/30.11.11_%20Lubuska%20Mapa%20Potrzeb%20i%20 Aspiracji.pdf (data dostępu 23.05.2015). Ludewicz M. (2012) Handlarze ze „starej” drogi nr 2 znów żyją na‑ dzieją, „Głos Wielkopolski”, 18.05.2012, www.gloswielkopolski.pl/ artykul/577431,handlarze-ze-starej-drogi-nr-2-znow-zyja-nadziejazdjecia,2,id,t,sa.html (data dostępu: 04.08.2016). Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2016 r. (2017), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, www.stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-wprzekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21.html (data dostępu 30.05.2017). Łada A. (2014) Slogany czy konkrety? Polsko-niemiecka współpraca na rzecz zwalczania przestępczości przygranicznej – fakty i ocena, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych. Maciołek M (2004) Refleksje nad historią nowotomyskiego chmielar‑ stwa i wikliniarstwa, „Przegląd Nowotomyski. Historia, kultura, gospodarka”, nr 1, s. 18-19. McNeill D. (2004) New Europe: imagined spaces, London: New York: Arnold; Oxford University Press. Majak K. (2012a) „Dramat” na budowie autostrady A2. Mogą nie zdążyć na Euro, „na:Temat”, 16 lutego 2012, www.natemat.pl/1087,dramatna-budowie-autostrady-a2-moga-nie-zdazyc-na-euro (data dostępu 14.01.2017). Majak K. (2012b) Odcinek autostrady A2 z Konotopy do Pruszkowa otwarty. Jednak zdążą przed Euro 2012?, „na:Temat” 23 maja 2012, www.natemat.pl/15599,odcinek-autostrady-a2-z-konotopy-dopruszkowa-otwarty-jednak-zdaza-przed-euro-2012 (data dostępu 14.01.2017). Makowski G. (red.) (2010) Lobbing w samorządzie województwa. Ra‑ port z badań i monitoringu, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych. Mamy Euro 2012 – Polska w euforii (2007) „Gazeta Wyborcza”, 18.04.2007, www.wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,4069045.html (data dostępu: 07.02.2017). 419 �Mamy szansę na pozbycie się kompleksu polskich dróg (2011), 30.11.2011, www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/mamy-szanse-napozbycie-sie-kompleksu-polskich-drog,192453.html (data dostępu 06.06.2017). Mand K. (2011) Researching Lives in Motion. Multi-sited Strategies in a Transnational Context, w: Multi-Sited Ethnography. Problems and Possibilities in the Translocation on Research Methods, S. Coleman, P. von Hellerman (eds.), New York&London: Routledge, s. 41-53. Marcus G. (1995) Ethnography in/of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology”, no. 24, pp. 95-117. Marcus G. E. (1998) Ethnography through thick and thin, Princeton: Princeton University Press. Markiewicz W., Rybicki P. (red.) (1967) Przemiany społeczne na zie‑ miach zachodnich, Poznań: Instytut Zachodni. Masquelier A. (1992) Encounter with a Road Siren: Machines, Bodies and Commodities in the Imagination of a Mawri Healer, „Visual Anthropology Review” vol. 8(1), pp. 56-69. Masquelier A. (2002) Road Mythographies: Space, Mobility and the Historical Imagination in Postcolonial Niger, „American Ethnologist”, vol. 24(4), pp. 829-856. Matys M. (2000), Dr Kulczyk majster-styk, „Gazeta Wyborcza”, 22.07.2000, www.wyborcza.pl/1,75398,18449871,dr-kulczyk-majster-styk.html (data dostępu: 01.08.22016). Mazur N. (2014) Wygrała autostrada, „Gazeta Wyborcza”, 14.02.2014, s. 1. Meintjes L. (2003) Sound of Africa!: Making Music Zulu in a South African Studio, Durham: Duke University Press. Merriam A. P. (1964) The Anthropology of Music, Evanstone: Northwestern University Press. Merriman P. (2007) Driving spaces: a cultural-historical geography of England’s M1 motorway, Oxford: Blackwell Publishing. Meyer K. (2008) Rhythms, streets, cities, trans. Bandulasena Goonewardena), in Kanishka Goonewardena at al. (eds.), Space, difference, everyday life. Reading Henri Lefebvre, New York-London: Routledge, 2008, pp. 147-160. 420 Mielczarek-Żejmo A. (2010) Przedsiębiorcy małego miasta pogranicza polsko-niemieckiego, „Rocznik Lubuski”, t. 36(2), Druga dekada wol‑ ności. socjologiczne konsekwencje i zagadki transformacji, J. Frątczak-Müller, A. Mielczarek-Żejmo, L. Szczegółą, s. 87-100. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012 (2011), www.msport.gov.pl/mistrzostwa-europy-w-pilce-noznej-uefaeuro-2012/2696-Mistrzostwa-Europy-w-Pilce-Noznej-UEFAEURO-2-12- (data dostępu: 07.02.2017). Mnichowski, P. (1978) Świebodzin – Brójce 1942-1945. Miejsca pamięci narodowej województwa zielonogórskiego, Zielona Góra: Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Świebodzińskiej i Zarząd Miejsko-Gminnego Koła ZBoWiD w Świebodzinie. Modernizacja najstarszego odcinka A4 (2013), www.drogi.inzynieria. com/cat/1/art/35431/modernizacja-najstarszego-odcinka-a4 (data dostępu 13.01.2017). Modernizacja sieci dróg powiatowych w obrębie Autostrady A2 (2013), www.pzdit.lowicz.pl/index.php?option=com_sobi2&sobi2Task=sobi2Details&catid=0&sobi2Id=122&Itemid=65 (data dostępu 13.01.2017). Moraglio M. (2017) Driving Modernity. Technology, Experts, Politics, and Fascist Motorways, 1922-1943, Oxford: Berghahn Books. Moran E. (1981) Developing the Amazon: The Social and Ecological Impact of Settlement along the Transamazon Highway, Bloomington: Indiana University Press. Mukerji C. (1997) Territorial ambitions and the gardens of Versailles, Cambridge: Cambridge University Press. Mukerji C. (2009) Impossible engineering: technology and territoriality on the Canal du Midi, Princeton, NJ: Princeton University Press. Mumford L. (1961) The City in History: Its Origins, Its Transformations, and Its Prospects, New York: Harcourt, Brace & World. Myga-Piątek U. (2005) Historia, metody i źródła badań krajobrazu kulturowego, w: Przemiany środowiska przyrodniczego polski a jego funkcjonowanie. Problemy Ekologii Krajobrazu, vol. 17, A. Szponar, S. Horska-Schwarz (red.), s. 71-77. 421 �Na A4 znów postoisz. Rusza modernizacja dwóch węzłów (2015), www. tvn24bis.pl/z-kraju,74/ruszy-modernizacja-autostrady-za-22-mln-zl,552306.html (data dostępu 13.01.2017). Największy na świecie pomnik Chrystusa Króla (2010), „Gazeta Świebodzińska”, 10.11.2010, www.gazeta.swiebodzin.pl/felietony-i-opinie/ 43-najwiekszy-na-swiecie-pomnik-chrystusa-krola (data dostępu 06.06.2017). Nash C. (1993) „Embodying the nation”: the West of Ireland landscape and national identity, in: Tourism and Ireland. A Critical Analysis, B. O’Connor (ed.), Cork: Cork University Pres, pp. 86-112. Neuharth A. (2006) Traveling interstates is our sixth freedom, „USA Today”, 06.22.2006, www.usatoday30.usatoday.com/news/opinion/ columnist/neuharth/2006-06-22-interstates_x.htm (data dostępu: 03.04.2015). Nie ma wolności bez nowoczesności! (2014), www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/wydarzenia/art,2891,nie-ma-wolnosci-bez-nowoczesnosci.html (data dostępu: 07.02.2017). Nielsen M. (2012) Roadside Inventions: Making Time and Money Work at a Road Construction Site in Mozambique, „Mobility”, vol. 7(4), pp. 467-480. Nietschke B., Flakowski J. (red.) (2009) Lubuskie jako region we współ‑ czesnym świecie, Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego. Nijak A. (2015) Uprawa szparagów to ciężka praca z niską zapłatą (materiał filmowy), TVP 3 Gorzów Wielkopolski, 14.06.2015, www. gorzow.tvp.pl/20460919/uprawa-szparagow-to-ciezka-praca-z-niska-zaplata (data dostępu 06.06.2017). Niklewicz K. (2015) Przekleństwo autostrad, „Gazeta Wyborcza”, 2 lipca 2015, s. 6. Normark D. (2006a) Enacting mobility. Studies into the Nature of Roadrelated Social Interaction, Göteborg: Göteborg University. Normark D. (2006b) Tending to mobility: intensities of staying at the petrol station, „Environment and Planning” vol. 38(2), pp. 241-252. North H. (1977) Autostrada, przeł. Z. Kierszys, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 422 Nosal B. (2015) 22 lipca – PR święta PRL: propaganda, przodownicy pracy i przecinane wstęgi, „Gazeta Wyborcza. Poznań”, 22.07.2015, www.poznan.wyborcza.pl/poznan/56,36037,18402595,lata-70-22-lipca-i-drogi-warszawska-i-wezel-na-golecinie,,6.html (data dostępu 22.07.2015). Nowacki M. (2013) Zarys historii Świebodzina, www.bip.swiebodzin. eu/383/Historia/ (data dostępu 06.06.2017). Nowak B. (2015) Rosyjskie embargo, czyli nie taki diabeł straszny, www. trans.info/message/view/46660/rosyjskie_embargo__czyli_nie_taki_ diabel_straszny.html (data dostępu 30.05.2017). O’Hanlon M., Frankland L. (2003) Co-present Landscapes: Routes and Rootedness as Sources of Identity in Highland New Guinea, in: Landscape, Memory and History: Anthropological Perspectives, P. Stewart, A. Strathern (eds.), London: Pluto Press, pp. 166-188. Office of Highway Policy Information. Public Road length 2013. Report, (2014) Federal Highway Administration. Orliński W. (2012) Route 66 nie istnieje, Bielsko-Biała: Pascal. Orliński W. (2016) Jazda przez budki, „Duży Format. Magazyn Reporterów”, dodatek do „Gazety Wyborczej”, nr 28(1191), 14.07.2016, s. 16-18. Oświadczenia szefa polskiego rządu i UEFA dotyczące EURO 2012 (2008), www.premier.gov.pl/wydarzenia/aktualnosci/oswiadczeniaszefa-polskiego-rzadu-i-uefa-dotyczace-euro-2012.html (data dostępu: 07.02.2017). Pankow R. (2002) Legendy i historie ziemi torzymskiej i okolic, Sulęcin: Dom Pomocy Społecznej. Pareto V. (1935) The Circulation of Elites, trans. A. Bongiorno, A. Livingstone, in: The Mind of Society, A. Livingstone (ed.), New York: Harcourt, Brace&Co, pp. 2026-2059. Pawlak G., Wójtowicz A. (red.) (2009) Szlaki, trakty, autostrady. 190 lat centralnej administracji drogowej, Warszawa: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Pedersen M., Bunkenborg M. (2012) Roads that Separate, „Mobilities”, vol. 7(4), pp. 555-569. Pelczyk A. (1997) Budownictwo olęderskie na Równinie Nowotomyskiej, Sanok: MBL; Lednica: MPP. 423 �Piechowicz M. (2013) Lobbing wobec samorządu terytorialnego w Pol‑ sce, w: Współczesne wyzwania administracji rządowej i samorzą‑ dowej, D. Plecka (red.), Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 192-202. Pina-Cabral J. (1987) Paved Roads and Enchanted Mooresses: The Perception of the Past among the Peasant Population of the AltoMinho, „Man”, vol. 22, pp. 715-735. Pink S. (2010) The Future of Sensory Anthropology/the Anthropology of the Senses, „Social Anthropology”, vol. 18(3), pp. 331-340. Po rozmowach w sprawie węzłów w Łagowie i Myszęcinie (2013), „Rynek Infrastruktury”, 24.06.2013, www.rynekinfrastruktury.pl/wiadomosci/lubuskie-po-rozmowach-w-sprawie-wezlow-w-lagowiei-myszecinie-16578.html, (data dostępu 06.06.2017). Podlewski O. (1960) Plecionkarstwo, w: Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta (red.), Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 471-497. Poezja to sprawa gardłowa. Z Piotrem Śliwińskim rozmawia Violetta Szostak (2016) „Magazyn Reporterów Duży Format”, nr 5, 04.02.2016, s. 14-17. Popiel J. (2014) Na wstecznym, „Polityka”, nr 38, 17.09-23.09.2014, s. 70-71. Poświęcono figurę Chrystusa Króla w Świebodzinie (2010), „Wprost”, 21.11.2010, www.wprost.pl/kraj/218764/Poswiecono-figure-Chrystusa-Krola-w-Swiebodzinie.html (data dostępu 06.06.2017). Przed VII Zjazdem PZPR. Aby Polska rosła w siłę... Polska Kronika Filmowa 45/75 A, data wydania: 1975-11-06, www.repozytorium. fn.org.pl/?q=pl/node/10114 (data dostępu 20.04.2017). Rakowski T. (2009) Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk: Słowo/obraz/terytoria. Raport: Autostrady, drogie drogi do… nikąd (1997) J. Polewski, T. Lisiecki (red.), Poznań: Towarzystwo Ekologiczne „Ziemia Przede Wszystkim”. Raport o jakości transportu w krajach UE. Miejsce Polski? W tyle (2015), www.rmf24.pl/fakty/polska/news-raport-o-jakosci-transportu-wkrajach-ue-miejsce-polski-w-ty,nId,1925801#utm_source=paste&utm_medium=paste&utm_campaign=firefox (data dostępu 14.01.2017); 424 Raport o partnerstwie publiczno-prywatnym w Polsce (2013), J. Hausner (red.), Warszawa: Fundacja Batorego. Raszeja E. (2007) Interpretacja krajobrazu wiejskiego – między teo‑ rią a praktyką, „Czasopismo Techniczne. Architektura 5-A”, nr 10, s. 75-77. Raszeja E. (2009) Krajobraz kulturowy – relikt przeszłości czy żywe dziedzictwo? Wnioski z badań na terenie wsi Sławsko i Wrześnica, w: Historia i kultura ziemi sławieńskiej. Tom IX: Krajobrazy okolic Sławna, W. Rączkowski, J. Sroka (red.), Sławno: Fundacja „Dziedzictwo”, s. 205-224. Ratzel F. (1885-1901) Völkerkunde, 3 Bände, Leipzig und Wien: Bibliographisches Institut. Ratzel F. (1907) Deutschland. Einführung in die Heimatkunde, Leipzig: Grunow. Raz, że najnowocześniejsza autostrada w Polsce, A2, że betonowa (2011), www.polskicement.pl/aktualnosci/Raz_ze_najnowoczesniejsza_autostrada_w_Polsce_A2_ze_betonowa-203 (data dostępu: 01.08.2016). Rekowski M. (red.) (2011) Wpływ autostrady A2 na rozwój gospo‑ darki regionu Wielkopolski, Poznań: Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu. Rheingold H. (2002) Smart Mobs. The Next Social Revolution. Cambridge: Perseus. Rice T. (2003) Soundselves: An acoustemology of sound and self in the Edinburgh Royal Infirmary, „Anthropology Today”, vol. 19(4), pp. 4-9. Rodman M. C. (1992) Empowering place: multilocality and multivocality, „American Anthropologist” vol. 94(3), pp. 640-656. Rogaczewska M. (2013) Sztuka kooperacji, „Więź”, nr 2(652), s. 59-61. Rogoziński M. (2013) Zapomniana autostrada, www.marcin-rogozinski.com/polska-niemcy/stosunki-polsko-niemieckie/item/15-zapomniana-autostrada (data dostępu; 29.04.2016). Roseman S. (1996) How We Built the Road: The Politics of Memory in Rural Galicia, „American Ethnologist”, vol. 23(3), pp. 836-860. Rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dn. 16.11.2011 zmieniają‑ ce rozporządzenie w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, 425 �w których są świadczone usługi hotelarskie, www.isap.sejm.gov.pl/ DetailsServlet?id=WDU20112591553 (data dostępu: 01.09.2017). Rutkiewicz M. (1998) Przydomki i przezwiska we wsi Bolewice koło Nowego Tomyśla oraz ich formy marytonimiczne, patronimiczne i matronimiczne, „Onomastica” nr 43, s. 141-69. Rymsza M. (2013) Polska po transformacji, przed modernizacją?, „Więź”, nr 2(652), s. 68-76. Rzepa R. (2011), Inwestycja stulecia w gminie Zbąszyń, www.zbaszyn.naszemiasto.pl/artykul/inwestycja-stulecia-w-gminiezbaszyn,883297,art,t,id,tm.html, (data dostępu: 16.08.2016). Sadowski A. (2013) Kto zapłaci ten rachunek?, „Więź” nr 2(652), s. 61-63. Sahlins M. (2006) Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Said E. (1982) Traveling Theory, „Raritan: A Quarterly Review”, vol. 1(3), pp. 41-67. Sakson A. (red.) (2006) Ziemie Odzyskane - Ziemie Zachodnie i Północne 1945-2005: 60 lat w granicach państwa polskiego: praca zbiorowa, Poznań: Instytut Zachodni. Salazar N. B. (2010) Towards an Anthropology of Cultural Mobilities, „Crossings: Journal of Migration and Culture”, vol. 1(1), pp. 53-68. Salazar N. B. (2016) Introduction. Keywords of Mobility, w: Keywords of Mobility. Critical Engagements, N. B. Salazar, J. Jarayam (eds.), New York-Oxford: Berghahn. Salazar N. B., Schiller N. G. (eds.) (2014) Regimes of Mobility: Imaginaries and Relationalities of Power, London: Routledge. Salazar N. B., Smart A. (2011) Anthropological Takes on (Im)Mobility: Introduction, „Identities: Global Studies in Culture and Power”, vol. 18(6), pp. i-ix. Samuels D.W i in. (2010) Soundscapes: toward a sounded anthropology, „Annual Review of Anthropology”, vol. 39, s. 329-345. Schafer R. M. (1977) The Soundscape: Our Sonic Environment and the Tuning of the World, Rochester: Desiny Book. Schipper F. (2008) Driving Europe: Building Europe on Roads in the Twentieth Century, Amsterdam: Aksant. 426 Serbeńska A. (2016) Lubuskie zbiera argumenty za budową braku‑ jących węzłów na A2, „Rynek Infrastruktury”, 23.10.2016, www. rynekinfrastruktury.pl/wiadomosci/lubuskie-zbiera-argumentyza-budowa-brakujacych-wezlow-na-a2-55953.html (data dostępu 10.06.2017). Serranoa M. i in. (2002) Landscape fragmentation caused by the transport network in Navarra (Spain). Two-scale analysis and landscape integration assessment, „Landscape and Urban Planning”, vol. 58, pp. 113-123. Sheller M., Urry J. (2006) The New Mobilities Paradigm, „Environment and Planning A”, vol. 38(2), pp. 207-226. Short J. (1991) Imagined Country, London: Routledge. Sitarz M. (2015) Kąpieliska budzą obawy, „Gazeta Lokalna”, 19.02.2015, www.gazeta-lokalna.pl/kapieliska-budza-obawy/ (data dostępu 06.06.2017). Skubiś I., Regmunt S. (2010) Pomnik Chrystusa Króla Wszechświa‑ ta – znak wielkiej nadziei, „Niedziela. Przewodnik katolicki”, www. niedziela.pl/artykul/93349/nd/Pomnik-Chrystusa-Krola-Wszechswiata (data dostępu 06.06.2017). Skuteczna kompensacja przyrodnicza przy autostradzie A2 (2016), www.gdos.gov.pl/wiosna-plazow-przy-a2 (data dostępu 10.06.2017). Skutki rosyjskiego embarga na polskie produkty. Analiza skutków w świetle danych w zakresie polskiego eksportu (2015), Warszawa: Związek Przedsiębiorców i Pracodawców. Smith M. P. (2011) Translocality: A critical reflection, in: Translocal geographies: spaces, places, connections, K. Bricell, A. Datta (eds.), Aldershot: Asgate, pp. 181-199. Smith W. D. (1980) Friedrich Ratzel and the Origins of Lebensraum, „German Studies Review”, vol. 3(1), pp. 51-68. Snead J. et al. (eds.) (2010) Landscapes of Movement Trails, Paths, and Roads in Anthropological Perspective, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press. Snyder L., T. (2006) President Dwight Eisenhower and America’s Interstate Highway System, „American History”, www.historynet. com/dwight-d-eisenhower (data dostępu: 01.02.2016). 427 �Sorokin P. (2009) Ruchliwość społeczna, przeł. J. Słomczyńska, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Sounes H. (2008) Bob Dylan. Autostradą do sławy, przeł. B. Lubański, Warszawa: Twój Styl. Stanisz A. (2012) Audiografia i dewizualizacja antropologii w bada‑ niu miejskiej audiosfery, w: R. Losiak, R. Tańczuk (red.), Audiosfe‑ ra miasta, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 99-111. Stanisz A. (2014a) Ruchome modernizacje. Pre-projekt, www.issuu. com/agatamaria/docs/pre_projekt_agata_stanisz (data dostępu 15.01.2017). Stanisz A. (2014b) Wizja lokalna. Notatki terenowe, www.issuu.com/ agatamaria/docs/wizja_lokalna._notatki_terenowe._ag (data dostępu 15.01.2017). Stanisz A. (2015a) Audio-antropologia: praktykowanie dyscypliny po‑ przez dźwięk, „Prace Etnograficzne” t. 42(4), s. 305–318. Stanisz A. (2015b) Mobilność mimochodem czyli przydrożne społecz‑ ności i strefy przepływu. Praktyczne zastosowanie „paradygmatu nowych mobilności”, „Prace Etnograficzne”, t. 43, nr 3, s. 213-226. Stanisz A. (2015c) Powiat nowotomyski. Atlas niematerialnego dzie‑ dzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, tom. 5, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie. Stanisz A. (2015d) Regimes of Logistics, Pauses in the Flow, Stillness in (near) Industrial Non-places and Mobility Infrastructure, „Studia Humanistyczne AGH” , t. 14(4), s. 73-86. Sterne J. (2003) The Audible Past: Cultural Origins of Sound Reproduction, Durham, NC: Duke University Press. Sterne J. (2006) The mp3 as cultural artifact, „New Media & Society” vol. 8(5), pp. 825–842. Stewart K. (1996) A Place at the Side of the Road, Princeton, NJ: Princeton University Press. Stoller P. (1997)Sensuous Scholarship, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Strategia Rozwoju Gminy Łagów do 2023 (2016), Łagów: Urząd Gminy Łagów. 428 Strategia Rozwoju Gminy Torzym 2005- 2020 r. (2005), Torzym: Urząd Miejski w Torzymiu, www.torzym.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=62&strona=1 (data dostępu 30.05.2017). Strategia Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Gminy Szczaniec na lata 2015-2022 (2015), Szczaniec: Centrum Badań Analiz i Projektów Europejskich „CBAiPE”, www.bip.szczaniec.pl/system/obj/3241_Strategia_zmiana_2017r..pdf (data dostępu 10.06.2017). Sukiennik M. (2014) Turystyka w czasach przesytu. Slow Travel jako alternatywa, „Turystyka Kulturowa”, nr 3, s. 21-38 Sulima R. (2003) O rytualnych formach komunikacji społecznej, „Przegląd Humanistyczny”, t. 47(6), s. 133-139. Sutowski M. (2013) Polskie priorytety modernizacyjne, „Więź” nr 2(652), s. 63-65. Szczepaniak B. i in. (2014) 20 lat miasta Torzym na szlaku turystycz‑ nym, Sulęcin-Torzym-Zielona Góra: Miasto i Gmina Torzym. Szczerek Z. (2014), Siódemka, Kraków: Korporacja Ha!art. Szczęch M. (2012) Przez A2 pustoszeją kieszenie przedsiębiorców, „Gazeta Lubuska” 22.01.2012, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/przez-a2-pustoszeja-kieszenie-przedsiebiorcow,10207012/ (data dostępu 14.01.2017). Szlendak T. (2010) Wielozmysłowa kultura iwentu. Skąd się wzięła, czym się objawia i jak w jej ramach oceniać dobra kultury?, „Kultura Współczesna”, nr 4, s. 92-109. Sznajder A. (2014) Technologie mobilne w marketingu, Warszawa: Wolters Kluwer. Sztompka P. (1999) Dylematy niedokończonej transformacji: kilka pytań do Marka Ziółkowskiego, w: Imponderabilia wielkiej zmia‑ ny. Mentalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji, P. Sztompka (red.), Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 65-68. Sztompka P. (2000), Trauma wielkiej zmiany: społeczne koszty trans‑ formacji, Warszawa: Instytut Studiów Politycznych. Tarkowska E. (2000) O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, w: Zrozu‑ mieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, E. Tarkowska (red.), Warszawa: Typografika. 429 �Temat dodatkowych węzłów na A2 powraca (2013), „Rynek Infrastruktury”, 29.01.2014, www.rynekinfrastruktury.pl/wiadomosci/ lubuskie-temat-dodatkowych-wezlow-na-a2-powraca-11105.html (data dostępu 06.06.2017). Templewicz K. (2011) Infrastruktura wykluczenia, „Krytyka Polityczna”, nr 27-28, s. 127-133. The Original Highway Code. Reproduction of Highway Code Booklets from the Thirties, Forties and Fifties (2008), London: Michael O’Mara Books. Thibaud J-P. (2011) A sonic paradigm of urban ambiances, „Journal of Sonic Studies” vol. 1(1), www.journal.sonicstudies.org/vol01/nr01/ a02 (data dostępu 03.03.2017). Thomas P. (2002) The River, the Road, and the Rural–Urban Divide: A Postcolonial Moral Geography from Southeast Madagascar, „American Ethnologist”, vol. 29 (2), pp. 366–391. Tramaś-Zielińska M. (2012) „Drogi” prezent dla Torzymia, 13-12-2012, www.lubuskie.pl/news/11989/806/Drogi-prezent-dla-Torzymia (data dostępu 20.04.2014). Trankell I.-B. (1993) On the Road in Laos: An Anthropological Study of Road Construction and Rural Communities, Uppsala: Uppsala Research Reports in Cultural Anthropology. Trasa śmierci, „Newsweek Polska” 12.03.2006, www.newsweek.pl/polska/trasa-smierci,14912,1,1.html (dostęp 10.03.2017). Trasą E-8 przez Wielkopolskę (1974) Poznań: Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Poznaniu. Trzciel odetchnie przy A2, ale dopiero za dwa lata (2012), „Gazeta Wyborcza. Zielona Góra”, 10.01.2012, www.zielonagora.wyborcza. pl/zielonagora/1,35161,10940592,Trzciel_odetchnie_przy_A2__ale_ dopiero_za_dwa_lata.html (data dostępu 06.06.2017). Tuan Y.-F. (1987) Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Tuan Y.-F. (1990) Topophilia: A Study of Environmental Perception, Attitudes, and Values, New York: Columbia University Press. Uchwała nr XIII/62/15 Rady Powiatu Sulęcińskiego z dnia 31 sierp‑ nia 2015 r. w sprawie Przyjęcia Programu naprawczego dla Powiatu 430 Sulęcińskiego na lata 2015-2016, www.bip.powiatsulecinski.pl/system/obj/4847_RP_13_62_15.pdf (data dostępu 30.05.2017). Unijna tabela wyników – poprawa w sektorze transportu państw człon‑ kowskich. Komunikat prasowy Komisji Europejskiej (2015), europa. eu/rapid/press-release_IP-15-6117_pl.pdf (data dostępu 14.01.2017). Urry J. (2007) Mobilities, Cambridge, UK; Malden, MA: Polity. Urry J. (2010) Social network and mobile lives, in: Mobiles lives, J. Urry, A. Elliot (eds.), London: Routledge, pp. 1-10. Urry J. (2012a) Mobility and connections, www.ville-en-mouvement. com/telechargement/040602/mobility.pdf (data dostępu: 30.05.2012). Urry J. (2012b) Socjologia mobilności, przeł. J. Stawiński, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. van der Vleuten E., Kaijser A. (eds.) (2005) Networking Europe: transnational infrastructures and the shaping of Europe, 1850-2000, Sagamore Beach, MA: Science History Publications. Virilio P. (1997) Open sky, London-New York: Verso. Vahrenkamp R. (2010) The German Autobahn 1920-1945. Hafraba Visions and Mega Projects, Lohmar-Köln: Josef Eul Verlag. Vahrenkamp R. (2012) The Logistic Revolution: The Rise of Logistics in the Mass Consumption Society, Köln: Josef Eul Verlag. Voigtländer N., Voth H.-J. (2014) Highway to Hitler, University of Zurich, Department of Economics, Working Paper No. 156, May 2014. W gminie Torzym ma powstać historyczny park rozrywki, 27 marzec 2013, www.lubuskie.onet.pl/w-gminie-torzym-ma-powstachistoryczny-park-rozrywki/eyhbv (data dostępu 20.05.2017). W sopockiej restauracji nie obsługują Rosjan, 4 września 2014, www. trojmiasto.pl/wiadomosci/W-sopockiej-restauracji-nie-obslugujaRosjan-n83113.html (data dostępu 20.05.2017). Wachnik Cz. (2011) Mieszkańcy Rzeczycy protestują przeciwko bu‑ dowie biogazowni, „Gazeta Lubuska”, 18.03.2011, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/mieszkancy-rzeczycyprotestuja-przeciwko-budowie-biogazowni,10240598/ (data dostępu 06.06.2017). 431 �Wachnik Cz. (2012a) Tiry nadal wybierają starą ,,dwójkę”, „Gazeta Lubuska” 12.04.2012, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/pieniadze/a/tiry-nadal-wybieraja-stara-dwojke,10215874/ (data dostępu 15.01.2017). Wachnik Cz. (2012b) Węzeł w Myszęcinie musi poczekać?, „Gazeta Lubuska”, 25.08.2012, www.gazetalubuska.pl/strefa-biznesu/wiadomosci/z-regionu/a/wezel-w-myszecinie-musi-poczekac,10274324/ (data dostępu 06.06.2017). Wiatr J. J. (2006) Europa pokomunistyczna. Przemiany państw i spo‑ łeczeństw po 1989 r., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Wilk R. R., Cliggett L (2001) Ekonomie i kultury. Podstawy antropologii ekonomicznej, przeł. J. Gilewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Williams R. (1958) Culture and Society, 1780-1850, London: Chatto and Windus. Wiśniewska K. (2012) Jak promować małe miasto? 22 czerwca 2012, www.kingawisniewska.natemat.pl/20239,jak-promowac-male-miasto (data dostępu 20.05.2017). Wojtaszczyk K.A. (red.) (2009) Demokratyczna Polska w globalizują‑ cym się świecie, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Wolę politykę ciepłej wody w kranie (2010), „Wprost”, 20.09.2010, www. wyborcza.pl/1,76842,8397290,Tusk__Wole_polityke_cieplej_wody_w_kranie.html (data dostępu: 07.02.2017). Wołodźko K. (2013) Odbudować przestrzeń publiczną, „Więź” nr 2(652), s. 65-67. Woźniak A. (2016) Lubuskie gminy – Łagów i Myszęcin – walczą o budo‑ wę dwóch brakujących węzłów na autostradzie A2, „Życie Ziemi Lubuskiej” 03.11.2016, www.rp.pl/Zycie-Ziemi-Lubuskiej/311039803Lubuskie-gminy---Lagow-i-Myszecin---walcza-o-budowe-dwochbrakujacych-wezlow-na-autostradzie-A2.html#ap-1 (data dostępu 03.03.2017). Woźniak N. (2016) Mieszkańcy nie chcą prostytutek przy drogach i apelują do policji, „Głos Wielkopolski” 11 sierpnia 2016, www. gloswielkopolski.pl/wiadomosci/wielkopolska/a/mieszkancy-niechca-prostytutek-przy-drogach-i-apeluja-do-policji,10502856/2/ (data dostępu 03.03.2017). 432 Wypadek w Bieleniu. Ranne zostały trzy osoby (2014), www.kostrzynnadodra.naszemiasto.pl/artykul/wypadek-w-bieleniu-rannezostaly-trzy-osoby-zdjecia,2385415,artgal,t,id,tm.html (data dostępu 20.05.2017). Wypadek w pobliżu miejscowości Bieleń, zginęły dwie osoby (2011), www.polskatimes.pl/drukuj/423022,lubuskie-wypadek-w-poblizumiejscowosci-bielen-zginely-dwie-osoby,id,t.html (data dostępu 18.03.2014). Wypadki drogowe w Polsce w roku 2015 (2016), Warszawa: Komenda Główna Policji Biuro Ruchu Drogowego. Wyszyński M. (1996) Autostrada na Górze św. Anny, „Dzikie Życie”, nr 7-8, www.dzikiezycie.pl/archiwum/1996/sierpien-1996/autostrada-na-gorze-sw-anny (data dostępu 06.06.2017). Wzdłuż trasy autostrady z okresu Trzeciej Rzeszy (Reichsautobahn) (2009), www.transodra-online.net/pl/node/6081 (data dostępu: 04.03.2016) Zeller T. (2007) Driving Germany: The Landscape of the German Autobahn, 1930-1970, trans. by T. Dunlap, New York&Oxford: Berghahn Books. Zimny A. (2013), Wzdłuż autostrady A2 – postęp, stagnacja czy re‑ gres?, w: Doskonalenie zarządzania w samorządach lokalnych, R. Fimińska-Banaszak, A. Zimny, Konin: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Koninie, s. 159-165. Ziółkowska A. (2005) Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Wiel‑ kopolsce w latach okupacji hitlerowskiej (1941-1943), Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Ziółkowski M. (1998) Miejsce społeczeństwa polskiego w światowym systemie kapitalistycznym. Dylematy teoretyczne i praktyczne, „Kultura i społeczeństwo”, nr. 4. Zwiernik P. (2009) Region Zielona Góra NSZZ „Solidarność”, w: En‑ cyklopedia Solidarności, tom IV, J. Olaszek (red.), www.encysol.pl/ wiki/Region_Zielona_G%C3%B3ra_NSZZ_%E2%80%9ESolidarno%C5%9B%C4%87%E2%80%9D Zyń-Horbaczewska D., Rapicka J. (2015) Torzymski łącznik, emisja 21 kwietnia 2015 w radio Zachód, www.zachod.pl/radio-zachod/ 433 �audycje/wedrowki-z-mikrofonem/torzymski-lacznik/ (data dostępu 30.05.2017). Źrałko A. (2014a) Park rozrywki pod Torzymiem powstanie w 2016 r. Razem z Pszczółką Mają, 02.10.2014, www.zielonagora.wyborcza. pl/zielonagora/1,35182,16738341,Park_rozrywki_pod_Torzymiem_ powstanie_w_2016_r__Razem.html#ixzz3ljeXQYFi (data dostępu 23.09.2015). Źrałko A. (2014b) „Stara dwójka”- moja droga ucieczki lub startu, „Gazeta Wyborcza” 04.01.2014, www.zielonagora.wyborcza.pl/zielonagora/1,35182,15221945,_Stara_dwojka___moja_droga_ucieczki_lub_startu__NASZE.html (dostęp 20.04.2016). Źrałko A. (2015a) Ciężarówki jechały, stały, a droga nie mogła „od‑ począć”, 04.09.2015, www.zielonagora.wyborcza.pl/zielonagora /1,35182,18712615,ciezarowki-jechaly-staly-a-droga-nie-mogla-odpoczac-wideo.html#ixzz3li80nfXn (data dostępu 23.09.2015). Źrałko A. (2015b) Wielki park rozrywki, czyli Pszczółka Maja po belgijsku, 04.05.2015, www.zielonagora.wyborcza.pl/zielonagora /1,35182,17855005,Wielki_park_rozrywki__czyli_Pszczolka_Maja_ po_belgijsku.html#ixzz3lje3kift (data dostępu 23.09.2015). Żarnoch-Chudzińska J. (2011) Pożegnanie z K-3: Kiedy rządzili tu gangsterzy..., „Gazeta Wyborcza Poznań”, 30.11.2011, www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,7513689,20111130PO-DLO,POZEGNANIE_Z_K3,zwykly.html (dostęp 17.05.2017). Żerko S. (1998) Stosunki polsko-niemieckie 1938-1939, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Żuk P. (red.) (2004) Demokracja spektaklu? Kondycja polskiego życia publicznego 15 lat po zmianie systemowej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Noty biograficzne Mariusz Forecki – fotograf-dokumentalista, członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Autor wielu projektów rejestrujących zmiany zachodzące w Polsce po 1989 roku. Uczestniczył m.in. w holenderskim Noorderlicht Festival, Biennale Fotografii w Pradze, Miesiącu Fotografii w Bratysławie, Biennale Fotografii w Poznaniu, festiwalu KAUNASPHOTO w Kownie. Współtwórca (z Grzegorzem Dembińskim) magazynu fotografii dokumentalnej 5klatek, wydawanego w latach 2006-2009. Autor książek: I Love Poland (ZPAF OW, Poznań 2009), Poznań – kultura na każdą porę (Wydawnictwo Miejskie, Poznań 2011), Kolekcja wrzesińska 2011 (Września 2012), W pracy (ZPAF OW, Poznań 2012), Człowiek w ciemnych okula‑ rach (ZPAF OW, PIX.HOUSE, Poznań 2016). Absolwent Instytutu Twórczej Fotografii Uniwersytetu Śląskiego w Opawie (Czechy). Zdobywca wielu nagród w konkursach fotografii prasowej. Laureat Nagrody Artystycznej Miasta Poznania w 2010 roku. Wyróżniony przez Związek Polskich Artystów Fotografików za osiągnięcia w fotografii dokumentalnej. Stypendysta Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jego ostatnia książka pt. Człowiek w ciemnych okularach zdobyła nagrodę na Miesiącu Fotografii w Bratysławie w kategorii: fotografia współczesna. Wykładowca we Wrocławskiej Szkole Fotografii, juror w konkursach fotograficznych, współzałożyciel Fundacji PIX.HOUSE. Mateusz Chłystun – urodzony w Poznaniu, wychowany w Pile. Pierwsze reporterskie kroki stawiał w szkolnej gazecie. Kontynuował je na stażu w polonijnym magazynie „Goniec Polski” w Londynie. Zainteresowanie kulturą krajów Europy Wschodniej pokierowało go na filologię rosyjską. Później przyszedł czas na Radio i telewizję. Obecnie dziennikarz poznańskiej telewizji WTK. 435 �Filip Frąckowski – artysta plastyk i projektant grafiki użytkowej, interesujący się dźwiękiem. Studiował Malarstwo w Mason Gross School of the Arts w New Brunswick, New Jersey, USA oraz Projektowanie Graficzne na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu. Joanna Janiszewska – doktor socjologii, resocjalizatorka, etnolożka, wykładowczyni w Katedrze Socjologii UKW w Bydgoszczy. Pracowała jako asystentka rodzin Romów rumuńskich – społeczności podwójnie wykluczonej, żyjącej w barakach na koczowisku we Wrocławiu, a także z imigrantami przez kilka lat prowadząc Stowarzyszenie Na Rzecz Integracji Społeczeństwa Wielokulturowego „Nomada”. Watchdogini, monitorowała m.in. pracę przy obsłudze cudzoziemców w Dolnośląskim Urzędzie Wojewódzkim i w komisariatach Policji. Kilka lat była społecznym kuratorem sądowym w III Wydziale Rodzinnym i Nieletnich przy Sądzie Rejonowym Wrocław-Śródmieście. Liderka globalnej odpowiedzialności. Robert Rydzewski – etnolog i antropolog kulturowy, doktorant w Zakładzie Studiów Europejskich i Krytyki Kulturowej na UAM w Poznaniu. Wśród jego zainteresowań naukowych znajdują się nacjonalizm, migracje, antropologia miasta i antropologia dźwięku. Prowadził badania terenowe w Polsce, Indiach, Macedonii i Serbii. Obecnie poświęca się badaniom transformacji miast post-jugosłowiańskich. W wolnym czasie reporter i reportażysta radiowy. Swoją pasję radiową zaczynał w studenckim Radu Afera. Dzisiaj współpracuje ze Studiem Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia. Anna Szamotuła – absolwentka kulturoznawstwa i filmoznawstwa UAM w Poznaniu, szefowa Działu Kultury w Radio Afera, autorka cyklu reportaży o projekcie 5 Zmysłów, współscenarzystka serialu radiowego „Radioterapia” w reżyserii Xawerego Żuławskiego, zrealizowanego przez 4 Program Polskiego Radia, autorka słuchowisk radiowych „Paraliż senny” i „Stupor”, oraz audycji „Stany nieważkości” na antenie radia Afera, koordynatorka „RAT: Radiowe Atelier Teatralne”. 436 Wanda Wasilewska – od 1991 r. dziennikarka i reportażystka Radia Poznań. Jej pasją są reportaże, które do października 2003 r. tworzyła w spółce autorskiej z Marią Blimel. Laureatka kilkudziesięciu prestiżowych nagród wspólnie z Marią i indywidualnie. Współpracowniczka Studia Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia, Programów I, II, III oraz Radia Bis. Zajmuje się przede wszystkim publicystyką społeczną (problemy ludzi niepełnosprawnych, uzależnionych, bezdomnych, bezrobotnych) i kulturalną (teatr niezależny, literatura, sztuka, film animowany, piosenka poetycka). Od blisko 25 lat współpracuje z festiwalem Malta, Teatrem Ósmego Dnia, Centrum Sztuki Dziecka, ze Stowarzyszeniem Artystów Enter Art., z twórcami Mobilnego Centrum Kultury-Kontener Art, Festiwalami Animator i Nowa Siła Kuratorska. Autorka wielu kampanii społecznych m.in. profilaktyki uzależnień, solidarności międzypokoleniowej, promowaniu rodzinnych domów dziecka oraz aktywizacji zawodowej ludzi bezrobotnych. Prowadzi zajęcia z Pracowni Radiowej na Wydziale Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej oraz na Wydziale Filologii Polskiej i Klasycznej UAM w Poznaniu. Krzysztof Jankowski – realizator dźwięku z kilkunastoletnim doświadczeniem. Na co dzień pracuje zawodowo w studiach nagraniowych i emisyjnych. Jego ulubioną formą produkcji radiowych są audycje słowno-muzyczne o charakterze publicystycznym i popularno-naukowym. �Dotychczas w serii Biblioteka Le Monde diplomatique ukazały się: Étienne Balibar Filozofia Marksa Samir Amin Wirus liberalizmu Jacques Ranciére Nienawiść do demokracji Stefan Zgliczyński Antysemityzm po polsku David Harvey Neoliberalizm. Historia katastrofy Michel Warschawski Izrael i polityka planowego zniszczenia Andrzej Witkowicz Wokół terroru białego i czerwonego 1917­‍‑1923 Carlos Antonio Aguirre Rojas Ameryka Łacińska na rozdrożu Patrick Artus, Marie­‍‑Paule Virard Wielki kryzys globalizacji Alain Bihr Nowomowa neoliberalna Loïc Wacquant Więzienia nędzy Mike Davis Planeta Slumsów Ladislau Dowbor Demokracja ekonomiczna Deborah Johnston, Alfredo Saad­‍‑Filho (red.) Neoliberalizm przed trybunałem Beverly J. Silver Globalny proletariat Stefan Zgliczyński Hańba iracka Vincent Geisser Nowa islamofobia Urs Marti Niedotrzymana obietnica demokracji Daniel Bensaid Wywłaszczeni Ben White Apartheid izraelski Jane Hardy Nowy polski kapitalizm Norman G. Finkelstein Gaza – ­ o jedną masakrę za daleko Jean Ziegler Nienawiść do Zachodu Jan Kurowicki Estetyczność środowiska naturalnego Walden Bello Wojny żywnościowe Enzo Traverso Europejskie korzenie przemocy nazistowskiej Michel Husson Kapitalizm bez znieczulenia Judith Butler Ramy wojny Susan George Czyj kryzys, czyja odpowiedź Pierre Macherey Siła norm Jean Ziegler Imperium hańby Anna Baumgart Zdobywcy słońca / Andrzej Turowski Parowóz dziejów François Chesnais Bezprawne długi Giorgio Agamben, Alain Badiou, Daniel Bensaid, Jean-Luc Nancy, Wendy Brown, Jacques Ranciere, Kristin Ross, Slavoj Žižek Co dalej z demokracją? Dorota Sajewska Pod okupacją mediów Andrzej Turowski Sztuka, która wznieca niepokój Luis Martinez Andrade Ameryka Łacińska. Religia bez odkupienia Jan Toporowski Dlaczego gospodarka światowa potrzebuje krachu finansowego Zbigniew Taranienko Alchemia obrazu. Rozmowy ze Stanisławem Fijałkowskim Eric Toussaint, Damien Millet Kryzys zadłużenia i jak z niego wyjść. Audyt. Anulowanie. Alternatywa polityczna Tadeusz Kowalik Róża Luksemburg. Teoria akumulacji i imperializmu Zofia Nawrocka, Paulina, Julia, Magda, Anna, Weronika Gwałt. Głos kobiet wobec społecznego tabu Tomasz Rafał Wiśniewski Podmiot i wolność. Dziedzictwo heglowskie i jego wrogowie Jean Ziegler Geopolityka głodu Przemysław Wielgosz (red.) Koniec Europy jaką znamy Mona Chollet Tyrania rzeczywistości John Bellamy Foster, Robert McChesney Kryzys bez końca Leokadia Oręziak OFE katastrofa prywatyzacji emerytur w Polsce Jarosław Urbański Prekariat i nowa walka klas Ku Afryce. Poznawać. Działać. Dzielić się Enzo Traverso Historia jako pole bitwy Andrzej Szahaj Kapitalizm drobnego druku Agnieszka Minich-Scholz Marian Minich – pod wiatr Marian Minich Wspomnienia wojenne / Szalona galeria Stanisław Rainko Marks. Dwie filozofie Emir Sader Kret Rewolucji Tadeusz Klementewicz Stawka większa niż rynek. U źródeł stagnacji kapitalizmu bez granic Gilbert Rist Urojenia ekonomii Jan Borowicz Nagość i mundur. Ciało w filmie Trzeciej Rzeszy Andrzej Szahaj Inny kapitalizm jest możliwy Jarosław Pietrzak Smutki tropików. Współczesne kino Ameryki Łacińskiej jako kino polityczne Ralf Fücks Zielona rewolucja David Harvey Przestrzenie globalnego kapitalizmu Janina Petelczyc, Marek Cichy (red.) Brazylia, kraj przyszłości? Konrad Pędziwiatr (red.) Na Zachodnim Brzegu bez zmian Richard Shusterman Myślenie ciała. Eseje z zakresu somaestetyki Michał Siermiński Dekada przełomu. Polska lewica opozycyjna 1968-1980. Jean Ziegler Szwajcaria, złoto i ofiary Ilan Pappé Czystki etniczne w Palestynie Łukasz Drozda Uszlachetniając przestrzeń. Jak działa gentryfikacja i jak się ją mierzy Przemysław Witkowski Chwała supermanom. Ideologia a popkultura Ewa Majewska Tramwaj zwany uznaniem. Feminizm i solidarność po neoliberalizmie Ladislau Dowbor Co to za gra? Nowe podejścia do ekonomii Paweł Mościcki Migawki z tradycji uciśnionych ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e498448d2eed14217f8cd61dfe9f611.pdf d4ae558efcdd84347623898c17a4dfda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2231 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource obrzędy przejścia inicjacja Aborygeni australijscy - Australia - Arnhem Land Aborygeni australijscy - mitologie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2073 Title A name given to the resource Ruchowe desygnaty transformacji osoby inicjowanej w cyklu obrzedów ludu Murngin z Ziemi Arnhema / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.133-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83, 1999 JOLANTA KOWAI.SKA Instytut Archeologii i t-:!nologii PAN \\' arsza\\ a RUCHOWE DESYGNATY TRANSFORMACJI OSOBY INICJOWANEJ W CYKLU OBRZĘDÓW lUDU MURNGIN Z ZIEMI ARNHEMA Przedmiotem mego zainteresowania jest symbolika niewerbalnego przekazu zawartego w różnydl formach zachowań zrytuaiizowanych, a więc to, co o kulturze i cziowieku mówi ruch jego ciała, oraz sytuacje kulturowe, w których ów ,język" znąjduje zastosowanie (Kowalska, 1991; 1995). Do popularyzacji tych zagadnień przyczyniły sit;: zwłaszcza prace Desmonda Morrisa przybliżone szerokiej publiczności w serialu BBC Zwierzę zwane człowiekiem i w cyklu publikacji (1974, 1997a. 1997b, 1997c). Mniej znane. poza środowiskiem naukowym, są badania poświęcone komunikowaniu niewerbalnemu, prowadzone od ponad trzydziestu lat w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, jak również stanowiące przedmiot nieco później wyodrębnionych subdyscyplin antropologii - antropologii tańca i ciała. Nie miejsce tu na ich szersze omówienie, zainteresowanych odsyłam do informacji zawartych w moich wcześniejszych pracach (Kowalska, ł 995, s. 26-36; 1999). W pierwszej z nich, poświęconej całościom ruchowo-symbolicznym w mitach i obrzędach, wykorzystałam m. in. unikatowe materiały W. Lloyda Warbera (1937) dotyczące ludu Murngin z Ziemi Arnhema. Podstawą wierzeń Murngin jest mit sióstr Wawilak. , ajważniejszymi są obrzędy wywodzące się z tego mitu Djungguan, Gunabihi, LJlmark i MarindelIa służące inicjacji młodzieży męskiej i nabywaniu przez mężczyzn uprawnień do kolejnych stopni prestiżu. Współzależność mitu sióstr Wawilak i czterech związanych z nim obrzędów Warner określa mianem ,-konstelacji mitu Wawilak". Zaznacza przy tym, że treści mitu stanowią stahl wartość obecną w świadomości Mumgin w każdej sytuacji, normującą nie tylko ich obrzędy, ale i życie codzienne. We wspomnianej pracy zawarłam analizę przekładu treści mitu na język obrzędu jedynie w odniesieniu do Gunabibi. Miało to uzasadnienie; w logice prowadzonego w niej wykładu. pozostawiło jednak niedosyt towarzyszący zwykle świadomości, iż frapującą nas skoJlczoną kompozycję mieliśmy możność przedstawić jedynie we fragmencie. W obecnym artykule zostaną uwzględnione wszystkie elementy ..konstelacji". Historia sióstr Wawilak Mit sióstr Wawilak składa się z trzech epizodów: przybycia dwóch kobiet "z głębi południa'", nieświadomej profanacji przez jedną z nich świętego rozlewiska Pytona, a w następstwie zagłady ich obu, oraz zdobycia przez ludzi se- �134 kretnej wiedzy na temat rytuałów, których celebrowanie miało zapewnić bezpieczną i sytą egzystencję. A oto treść m itu I : "Zdarzyło się to w czasie Bamun", gdy żyli tu ludzie Wongcw" a ludzie współcześni jeszcze się nie pojawili. Wszystko było odmienne (niż obecnie). Zwierzęta były jak ludzie! Dwie siostry Wawilak przybyły z daleka. Wędrowały z głębi południa nad Morze Arafura. Przybyły z krainy Kardao Kardao, która jest klanowym terytorium połowy dua4. Przybyły z ziemi ludzi Wawilak, bowiem Kardao Kardao należy do nich. Wirkul5 była brzemienna. Gungmun6 niosła swe dziecko w kołysce z łyka. Był to chłopiec. Kobiety niosły ze sobą włócznie o kamiennych grotach, puch sokoła i dziką bawełnę. Po drodze upolowały iguanę, oposa i bandicota, by mieć się czym pożywić. Zebrały także nieco dzikiego jamu. Zabijając zwierzęta nadawały im imiona, które noszą do dziś; podobnie stało się z zebranym przez nie jamem. Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, jakie mamy obecnie w kraju Murngin. Do każdego stworzenia, które zabijały, i rośliny, którą zbierały, mówiły: «W przyszłości będziesz IJwraiin\>. Kobiety rozpoczynając podróż mówiły w języku djuan, później rainbarango, djinba, wawilak, na kOllcu zaś liaaJaomir. Nadawały nazwy krainom, które przemierzały. W kraju Wawilak współżyły z mężczyzl~all1i Wongar Wawilak. Mężczyźni ci należeli do połowy dua. podobnie jak kobiety, i to, że ze sobą współżyli, było bardzo złe" (Warner, 1937, s. 250-251). Siostry zatrzymały się w swej podróży. Młodsza z nich, brzemienna, powiła dziecko. Starsza zebrała więcej żywności i wyruszyły w dalszą drogę w kierunku morza. Dopóki przemierzały terytoria Wawilak, zatrzymywały się w wielu miejscach i nadawały im nazwy. Później, gdy wyszły poza obręb ziem Wawilak, szły już bez spoczynku, aż dotarły do wodnej jamy. wielkiej Mirrirminy. w kraju klanu Liaalaomir. Znajdowała się ona u podnóża źródła głębokich podziemnych wód, w których żył Yurlunggur, wielki miedziany pytans. Starsza I Warner relacjonuje treść tego mitu obszernie i bardzo szczegółowo (1937. s. 250-259). Poniższa jego prezentacja stanowi wcrsję nic tylc skróconą. co skondcnsowaną. jednakże początkowy fragment przytaczam in extenso pragnąc przybliżyć ezytclnikowi .. klimat'· rzeczywistości. w której na krótko - tak On jak i ja - będziemy gościli. 2 SamIIn - mityczny okres. w którym wedlc wierzcll Murngin duchy totemów i przodków ludzi zamieszkiwali na ziemi (Tam:':e. s. 566). 3 Wongar - generalnie jesl to nazwa nadawana przez Murngin islolom tOlemicznym. Ludzie i zwierzęta Wongar są - odpowiednio - totemicznymi przodkami ludzi lub totemicznymi zwierzętami (Tam:':e. s. 568). 4 Polowa - grupa krewniacza. \\ której pochodzenie dzicdziezonc hylo II linii męskiej. 7.onek musiał pochodzić z drugiej polowy. Wszystkie klany dziclily się na polowy , Wirkll/- młoda kobieta. która jeszcze nic miała dzicei (Talil:':e. s. 568). 6 Gllngmlll1 - kobieta. ni"' (Tam:':e, s. 567). która ur~dzila dziecko. Na/wa la tlumaclllna AIaraiin. święty. duchowy. pcłen mocy. tabu. Nickiedy (Tam:':e. s. 567). 8 l"urlunggur - pylon-totem. Starszy brat sióstr Wawilak. \ndi i Wiclki Ojciec (Tam:':e, s. 567). 7 lcrmin jesl takic jako lcn używany Mal- dlla i viritja. ..dawczy- jcsljako syno- nim totemu Innc na/wy: Muit. (Junabibi. Bapa �135 z kobiet rozpaliła ogierl i zabrała się do przygotowania posiłku ze zgromadzonych podczas podróży produktów. Umościła też posłanie dla młodszej i jej nowonarodzonego dziecka. Rzekła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Zapamiętajmy to stwierdzenie. W czasie gdy GlIngmun krzątała się, zwierzęta i rośliny, które piekła, wyskoczyły z ognia. Picrwszy uczynił to krab, za nim poszły pozostałe. Bulwy jam li umknęły przybierając ludzką postać; podobnie iguany, jaszczurki, darpa, węże ovarku. skalny pyton, mewy, orły morskie i krokodyle. Uciekając, zwierzęta i rośliny kierowały się do jamy wodnej Mirrirminy, wskakiwały do niej, ..tego źródła Djungguan i Gunabibi", po czym pogrążały się w otchłaniach ,.niewyczerpanych :l.ródeł klanów". Starsza siostra, zbierając korę i łyko na posłanie dla młodszej, splamiła wodę źródła krwią menstruacyjną. która spłynęła do dna, gdzie żył Yurlunggur. Pyton uniósł się i węsząc za odorem krwi wysunął głowę nad powierzchnię jamy wodnej. Wypluł w powietrze wodę, którą miał w paszczy, i z wody tej powstała chmura. Yurlunggur dźwignął się, a w miarę. jak się podnosił, wzbierały wody Mirrirminy. Pyton dostrzegłszy kobiety i ich dzieci zasyczał i wezwał deszcz. Nad obozowisko sióstr Wawilak nadciągnęła chmura. Kobiety nie wiedziały, skąd się wzięła. ponieważ nie dostrzegły Pytona. Szybko wybudowały szałas, by schronić się przed deszczem. i zasnęły, ale obudziła je narastająca ulewa. Starsza siostra domyśliła się, że to Yurlunggur zbliża się, by je pożreć. Próbowała powstrzymać go uderzając w ziemię kopaczką do jamu i śpiewając: "Yur1unggurze, nie przychodź by nas pożreć. Jesteśmy dobre i czyste". Tańczyła przy tym wokół szałasu, a młodsza siostra, która pozostała ukryta w jego wnętrzu, śpiewała razcm 7. nią. Pyton wezwał wszystkie węże, te zaś przybyły i - niewidoczne dla kobiet w panujących dookoła ciemnościach - otoczyły je. Siostry Wawilak śpiewały początk.owo święte pieśni Gunabibi, później Djungguan - wszystko na próżno, deszcz padał niepowstrzymanie. Zdesperowane zaśpiewały pieśni o wielkiej świętości i mocy należące do mężczyzn, a wówczas Pyton pożarł kobiety i ich synów, po czym położył się i czekał na wschód słońca. O świcie odpełzł od źródła, uniósł się i stanął na ogonie. Gdy przyjął pozycję pionową wezbrały wody podziemne i zalały powierzchnię ziemi tak, że nie było widać najwyższych drzew ponieważ Yurlunggur w swym ogromie przewyższał je. Trwając w tej pozycji wyśpiewał pieśni należące do ceremonii MarindelIa, Djungguan, Gunabibi i Ulmark. Odbył następnie rozmowę z wężami należącymi do klanu duo. ustanawiając ich totemy i emblematy. Powiał monsun z południowego wschodu, Yurlunggur zaryczał i osunął się na ziemię całym swym ogromnym ciężarem, tworząc plac do ceremonii Djungguan. Opadły wody pokrywające ziemię. 'a Pyton leżal i rozmyślał. Był przekonany, że kobiety i dzieci uwięzione \\ jego wnc;trzu zmarły, wypluł je więc. Wąż z wyspy Wessel był bardzo wzburzony, gdy przekonał się, że Pyton pożarł swe siostry i ich potomstwo. Powiedział: "Zrobiłeś straszną rzecz". �136 Yurlunggur wrócił do swej wodnej jamy, ale głowę trzymał na powierzchni wody, by móc śledzić, co dzieje się dookoła. Z glębi źródła wypłynęła czuringa i ułożyła się przed nim. Grala sama, choć nikt jej nie dotykał. Dźwięk jej dotarł do kobiet i dzieci, lecz mimo to nadal leżały nieporuszone, dopiero ukąszenia zielonych mrówek sprawiły, że siostry poderwały się z ziemi. Pyton ujrzawszy to, i wezwawszy wszystkie węże, ogłuszył swe ofiary, po czym je pożarł i ponownie przyjął pozycję pionową. "Co zjadłeś?" - zapytał go wąż z klanu Mandelpui. "Bandicota" - sklamał Pyton. "To nie może być prawda" - zareplikował Mandelpui. -"Zjadłem dwie kobiety z połowy dua i dwóch chłopców z połowy yiritjG" - wyznał Pyton i po raz drugi osunął się na ziemię, tworząc tym razem place taneczne do ceremonii Gunabibi i Ulmark. Wpełzł następnie do źródła i powędrował podziemnymi wodami do krainy Wawilak, ponieważ chciał zanieść kobiety i dzieci w ich ojczyste strony. Na miejscu jednak wypluł jedynie kobiety; zmienił je w kamienie i pozostawił tam na wieczne czasy. Chłopców zatrzymał w swym wnętrzu, bowiem oni byli z połowy yiritja, a on z połowy dUG. Podczaś gdy opisane wydarzenia rozgrywały się w kraju Liaalaomir, dwaj mężczyźni WongGr Wawilak usłyszeli straszliwy dźwięk wężowego głosu, ujrzeli błyskawice i poczuli wilgoć deszczu. Poszli śladem kobiet, zabrało im to wiele dni i nocy, aż na koniec trafili na ślad węża. Byli pewni, że kobietom przydarzyło się coś złego. Dotarli do Mirrinniny i na jej brzegu znaleźli mnóstwo mrówek. Odkryli także ślady węża, a ponieważ w źródle woda błyszczała jak tęcza, doszli do przekonania, że tu właśnie wąż ukrył się. Weszli głębiej w zarośla i ujrzeli place do tallca, powstałe, gdy Yurlunggur dwakroć osuwał się na ziemię. Rozejrzawszy się ostrożnie, znaleźli krew kobiet i dzieci. Zebrali ją. po czym wrócili na teren placów taJka. Zbudowali tam szałas wyobrażający ogon węża, zebrali pióra sokoła, dziką bawełnę i skonstruowali czuringę. Tymczasem zapadła noc i mężczyźni udali się na spoczynek. Przyśniły się im dwie kobiety Wawilak śpiewające i tailczące, jak to czyniły, kiedy usiłowały powstrzymać Pytona. Siostry przybyły do śpiących jako duchy, nauczyły ich pieśni, tailców i sposobu celebrowania ceremonii Djungguan, Gunabibi, Ulmark i MarindelIa. Rzekły do mężczyzn: "Ofiarowujemy wam ten sen ( ... ). Nie wolno wam go zapomnieć ( ... ). Musicie talkzyć to wszystko, co widziałyśmy i nazwałyśmy w czasie podróży i co umknęło nam do źródła" (Warner, 1937, s.259). Mężczyźni wykonali po raz pierwszy wszystkie tailce i ceremonie w miejscu noclegu, po czym wrócili do swego kraju. Obrzędy konstelacji mitu Wawilak W micie zostało ludziom nakazane, by w obrzędach należących do "konstelacji mitu Wawilak" powtarzali historię wędrówki i przeżyć dwóch sióstr. Każdy z tych obrzędów, wywodząc się z mitu, odwoływał się do nieco innych jego aspektów. Djungguan, ustanowiony przez Yurlunggura jako pierwszy, był międzyklanową uroczystością, w czasie której dokonywano obrzezania starszych �137 chłopców. Gunabibi i Ulmark wyśpiewane i ukonstytuowane później niż Djungguan, były - odpowiednio - pierwszym i ostatnim etapem inicjacji. MarindelIa. stanowiący krótszą wersję Djungguan, był celebrowany jedynie wówczas, gdy zdaniem starszyzny nie można było zwlekać z obrzezaniem chłopców do nadejścia kolejnej pory suchej, zwyczajowego czasu wszelkich obrzędów z uwagi na dostatek żywności i - po wypaleniu traw - mniejszą uciążliwość podróży. Na czas trwania obrzędów przestrzell była ściśle waloryzowana. Zakładano obozowisko kobiet. w którym mogli przebywać wszyscy uczestnicy uroczystości oraz obóz mężczyzn stanowiący ekskluzywny obszar wtajemniczeń, niedostępny dla kobiet i nieinicjowanych chłopców. Pierwsze z nich kwalifikowano jako ,.z~wnętrZl1y" świat codzienności. Wedle pojęć Murngin "zewnętrzny" znaczy także 'głębszy, bardziej tajemniczy, pełniejszy', Miejsce drugie klasyfikowano jako "wewnętrzny" obszar totemu, Gwwbib/ Obrzęd ten trwał od dwóch do kilku miesięcy, ale mógł przeciągnąć się na\'et do dwóch lat. Organizował go zawsze klan Liaalaomir, czyli ten na którego ziemiach miała znajdować się mityczna siedziba Pytona. Rolę mistrza ceremonii pełnił młodszy brat wodza klanu 10, Poza fazami, które wymagały wspólnego działania, grupy kobiet i mężczyzn były odseparowane, Początek Gunabibi (akt I) wyznaczało wskazanie przez mistrza ceremonii grupy c,hłopców, którzy mieli być poddani inicjacji i przygotowanie czuring. W obozie kobiet śpiewano klanowe pieśni ganna'l i tańczono przy ich wtórze przez wiele wieczorów, do czasu aż zgromadzili się wszyscy spodziewani uczestnicy. Gdy to nastąpiło (akt ł/), na znak mistrza ceremonii, mężczyźni, kobiety i dzieci łączyli się w jedną grupę intonując pieśń gunabibi (jest to jeden z przydomków Pytona, por. przypis 8). Mężczyźni z połowy dua ukryci w pobliskich zaroślach obracali czuringi wydobywając specyficzny, basowy dźwięk identyfikowany jako głos Pytona. Uważano, że to Yurlunggur woła chłopców, którzy mają być inicjowani. Odpowiedzią były okrzyki, najpierw mężczyzny kierującego obozem, a po nim chóru kobiet. Ów szczególny duet kobiet i czuring, ilekroć występował w obrzędzie, symbolizował reakcję przestraszonych ') Na [ćmat (junabibi I.ob.: ióm::l'. W syslLmie pokrewieństwa Murngin braćmi S'l dla siebie mężczyźni będący dziećmi jedne~() malżcńst\va. synami jednego mężczyzny i dwóch różnych kobiet. mający wspólną matkę : różnych ojców. któr/.y S'\ hraćmi. hędący synami dwóch mężcl.yzn, którzy są braćmi i dwóch ,obie\. które są siostrami. należ'l do jednego klanu i tego samego plemienia. należą do bliskiego ,lanu. są członkami mniej hliskieh klanów i plemion (Tam::e, s. 60). II Totem~ ludu Murngin dzielone są na dwie klasy, wyższą i niższą. Należące do klasy wyż;Lej. bardziej ś\\ięte. okrcślane są jako ranga. należącc do kategorii niższej noszą nazwę gOrilla. \nalogicl.t1ie klasyfikowane są embkmaty, pieśni. tańce a nawet wątki mitologiczne. Pieśni talico: należące do kato:gorii garn/({ wykonywano 1"0: wspólnym obozie i mogly w tym uczestni:zyć kobiet). rodczas gd~ ranga. przynakżne ceremonialnemu obozowi m<;żczyzn, były dla nich licdozwolone (Warner. 11)37. s. 5(7). li) �138 bohaterek mitu, pragnących powstrzymać Pytona przed ich pożarciem. Kiedy "dyskurs" dobiegał kOl1ca, dwaj inni mężczyźni z polowy yirilju, zwani wężami yirilju, pełniący funkcję posłal1ców wszystkich zebranych ora7 instruktorów i strażników inicjowanych, zabierali swych podopiccznych do "wewnętrznego" obozu mężczyzn. Od tego momentu chłopców obowiązywał zakaz wszelkich kontaktów z kobietami. Rankiem mężczyźni odchodzili ze wspólnego obozowiska do miejsca, gdzie odbywały się ich ekskluzywne rytuały, podczas których chlopcy pozostawali biernymi widzami. Następował trzeci akt obrzędu, określony przez Warnera "sercem ceremonii Gunabibi'·. Składały się naIl: pieśni, tallce, w których podczas kolejnych dni wyobrażano zwierzęta, rośliny i istoty mityczne występujące w micie, ,.dialog" dźwięku czuringi i okrzyków kobiet (pozostających w swoim obozie), taniec walczących wojowników, a wreszcie pieśll, w której wyliczano nazwy zwierząt, istot mitycznych i określenie pary ludzi łączone refrenem: "samiec, sąmica, jajka". Późnym wieczorem i nocą wykonywano jeszcze taniec oposa, charakteryzujący się silnymi akcentami erotycznymi. Tę całość kinetyczno-dźwiękową powtarzano w identycznej fonnie rano i wieczorem, w ciągu kolejnych dni obrzędu. Koniec trzeciego aktu ceremonii musiał przypadać w porze nowiu księżyca. Wykonywany był wówczas taniec Muita - czyli mitycznego Pytona Y urlunggura. W przekonaniu ludu Murngin tallce tej części ceremonii stanowiły ,.relację" o podróży sióstr Wawilak na północ kraju oraz nadawaniu przez nie nazw z\vierzętom i roślinom. Mówić też miały o "winie" kobiet. które współżyjąc z mężczyznami z tej samej co one połowy i kalając święte rozlewisko Pytona spowodowały, że wszystkie istoty żyjące zyskały pleć. W akcie czwartym mężczyźni, zaopatrzywszy się w pochodnie, wyruszali tallcząc w kierunku wspólnego obozowiska. Od strony przcciwncj nadchodziły kobiety pod przewodnictwem starca i w połowie drogi zasiadały w zwartej grupie o kształcie koła, przykrywając się matami. Dwie stare kobiety krążyły wokół pozostałych, uderzając w ziemię kopaczkami do jalllu i udzielając pouczeil na temat tabu pokarmowych, a wraz z nad~jścielll mc,:żczyzn zawodząc: "Przyjdź i zatrzymaj się tam!/ Zatrzymaj się tam. Nie poteraj [nas]. / Uwolnij nas od choroby. Od choroby krwi. / Będziemy dobrze żyły. Bc,:dziemy zdrowe". Mężczyźni, wraz z którymi przybywali dwaj "węże virilju" - opiekunowie i strażnicy incjowanych - wznosiliii okrzyk (kobiety odpowiadały nail jak na dźwięk czuringi), tailczyli wokół kobiet. po czym otrzymawszy podarki, odchodzili. W tym 'przypadku interpretacja własnych działaI1 przez wykonawców była następująca. Początkowo "węże yirilja" są siostrami Wawilak, poźniej, jak wszyscy mężczyźni, symbolizują węże. Stare kobicty to dwic siostry starające się wypłoszyć Pytona. Nadejście mężczyzn i ich taniec wokół grupy kobiet wyobrażać miał przybycie węży na wezwanie Yurlunggura. W kolejnej, piątej fazie obrzędu, trwającej około miesiąca. dwie grupy posłów wyruszały kolejno z obozu mężczyzn z misją zaproszenia pozostałych �139 klanów do udziału w Gunabibi. W oczekiwaniu na powrót posłów i przybycie gości powtarzano tallcc trzeciej i czwartej części ceremonii. Tallcom trzeciej, \\ których wyobrażano zwierzęta i rośliny upolowane i zebrane przez siostry Wawilak podczas ich podróży nad Morze Arafura, towarzyszyło działanie parataneczne. Przedstawiano w nim ucieczkę zwierząt i roślin z ogniska i ich skok \\ odmęty Mirrinniny. Po nadejściu gości (akt VI), z nastaniem nowiu księżyca, na terenie obozu mężczyzn wykopywano półkolisty rów nazywany karldjur. Był on "sceną" tallca, gdzie ,.w~żc yirifja", a następnie dwaj inni mężczyźni grający role mężczyzny i kobiety, wyobrażali poszukiwanie się i zespolenie pa/1nerów. Przyłączali si\ do nich zaproszeni na Gunabibi goście, ta/lczący jednak nie w obrębie, lecz wokół rowu. Pojawienie się solisty - "błękitnej jaszczurki", który wpełzał do karldjur, kOllczylo tę część ceremonii. Murngin asocjowali opisane działania z mitycznym epizodem snu sióstr Wawilak, zanim zostały pożarte przez Pytona. W tym samym czasie (akt VII) mężczyźni z połowy yiri~ja, w miejscu wydzielonym na terenie obozu "wewnętrznego" wykonywali yermerlindi. Były to pale długości czterech i pół metra, pokryte korą oraz ornamentem z krwi ludzkiej i ptasiego puchu lub dzikiej bawełny. Uważano je za inkarnacje Pytona. \1ówiono: ,,0, tak! To prawdziwi WOlIgar". Późnym wieczorem inicjowanych sytuowano w miejscu znajdującym się wewnątrz luku, jaki tworzył karldjur. "Węże yiritjo" i przywódcy połowy dua ..namaszczali'· swym potem powieki inicjowanych. Następował po tym taniec pary treTnisi i na plac wkraczała duża grupa mężczyzn wyobrażających oposy. Tal1czyli oni poruszając się wokół karldjur, zasypując go częściowo, a następnie wzdłuż prostopadle dOll położonego rowu. Za "oposami" podążali dwaj tancerze wyobrażający siostry Wawilak, zaś jako ostatnia pojawiała się "błękitna jaszczurka", która ponownie wpc/zała do kart((jur. Mistrz ceremonii wznosił o"rzyk: "Gunabibi, Gunabibi!" po czym rów był niemal całkowicie zasypywany. Intonowano pieśll verlllerfilldi i rozpalano ogier't. Mistrz ceremonii z połowy dlla wzywał inicjowanych polecając im: "Patrzcie! Baczcie, co widzicie! Bapa Indi (jeden z przydomków Pytona, por. przypis 7) wynurza się z wody". Wnoszono ycrlller!im/i, inicjowani zaś byli pouczani przez starego mężczyznę, że są to prawdziwc pytony, ponieważ jest w nich duch Muit i są bardzo groźne. Zal\azywano inicjowanym zdradzenia czegokolwiek z tego, co widzieli, kobietom i chłopcom przed inicjacją. Następowało działanie zrytual izowane polegające na kilkakrotnym wznoszeniu do pozycji pionowej i upadkach wyobrażeJ't Pytona. Powtarzano je do momentu, gdy ze szczytów pali została zerwana dekoracja z piór. Wówczas verJIli:rfilldi uk/adana w kartdjur, mężczyźni zaś malowali swe ciała krwią i tłuszczem kangura. Kolejny akt Gunabibi (VIII) stanowiła ceremonialna wymiana kobiet, która \\ praktyce była wymianą partnerów, ponieważ prawo wyboru mieli przedsta\\iciele obu pici. Odbywała się ona nocą, a miejscem akcji było w tym przypad"u wspólne "zewnętrzne" obozowisko. Wymianę poprzedzał taniec kobiet wykon)\\any przed grupą siedzących w półkolu mężczyzn. W myśl wierzeJ't Murngin �140 udział w tym rytuale był obowiązkowy dla wszystkich uczestników ceremonii, pod groźbą choroby współmałżonka i własnej. Uważano go za formę oczyszczenia, powiadano: "To oczyszcza wszystkich. To sprawia, że ciała wszystkich będą dobre [tj. zdrowe] do następnej pory suchej". Kolejnego ranka (akt IX), w połowie drogi pomiędzy obozami, wznoszono konstrukcję składającą się z dwóch rozwidlonych gałęzi wbitych pionowo w ziemię, na których umieszczano trzecią, obwieszoną sięgającymi ziemi, drobniejszymi gałązkami. W rozwidleniu pionowych gałęzi siadali dwaj "węże yiritja". Od świtu rozpoczynał się "dyskurs" pomiędzy czuringami a kobietami. Celebranci przyprowadzali inicjowanych do szałasi!, po czym ustawiali ich w szeregu, nakazując chwycić rękami poprzeczną gałąź. Kilku starszych mężczyzn udawało się do głównego obozowiska, by przyprowadzić kobiety i dzieci w nowe miejsce ceremonii. Jak w akcie IV, tak i tu. dwie niewiasty w podeszłym wieku podczas całej drogi uderzały kopaczkami jamu o ziemię i wykrzykiwały tekst-zaklęcie skierowany do Yurlunggura. Kiedy zgromadzili się wszyscy uczestnicy tej fazy ceremonii. mężczyźni. poruszając się w szeregu, wykonywali taniec wokół ini~jowanych chłopców, ich opiekunów oraz kobiet i dzieci, po czym z powrotem rozdzielano się, jednakże mężczyźni nie 'wracali do swego obozu, tylko pozostawali "na granicy". Zasiadali w linii równoległej do dłuższego boku szałasu. inicjowanych umieszczając za sobą, wyciągali do przodu lewe ręce, a chłopcy przepełzali pod nimi. po czym otrzymywali od jednego z "węży yiritja" nieco pożywienia; zwykle był to orzech kokosowy. Nocą powtarzano "duet" kobiet i czuring. Wódz gromadził wówczas inicjowanych na skraju męskiego obozowiska i powtarzany był taniec mężczyzn wokół chłopców. Następnie mężczyźni i ich podopieczni wkraczali razem, tańcząc w szeregu, na teren obozu mężczyzn, czyli "wewnętrzny" obszar totemu. Interpretacja tej części ceremonii przez jej uczestników przedstawia się następująco. Mężczyźni tańczący wokół inicjowanych, "węży yiritja", kobiet i dzieci, jak w akcie łV wyobrażali węże zgromadzone wokół szałasu sióstr Wawilak, na wezwanie Yurlunggura. Dokonywany po ich tańcu podział grupyna oddalające się do głównego obozu kobiety i pozostających na miejscu mężczyzn, symbolizować miał zróżnicowanie istot na ludzi stanowiących pożywienie węży i węże. Działanie polegające na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi lewymi rękami mężczyzn stanowiło przetworzenie końcowego epizodu mitu, gdzie powiedziane jest, że Yurlunggur zatrzymał w swym wnętrzu synów sióstr Wawilak. W Gunabibi inicjowani zyskiwali status siostrzeńcó\\ Pytona bowiem: "Są oni młodymi wężami biorącymi swe życie z wielkiego". Ceremonię kOllczyły zabiegi puryfikacyjne (akt X). polegające na co najmniej dwukrotnym malowaniu ciał jej uczestników czerwoną ochrą i tłuszczem kangura oraz okadzaniu. Ze szczególną starannością stosowano je wobec osób. które brały udział w Gunabibi po raz pierwszy. Oczyszczenie uważano za zabieg konieczny, gwarantujący zachowanie zdrowia i uniknięcie zranienia przez któreś ze zwierząt występujących w ceremonii. Murngin żywili przekonanie, że: �141 "Po następnym deszczu człowiek zobaczy wiele emu, kangurów i zwierząt wszelkich gatunków. Powie: «Słowo daję, dobrze śpiewaliśmy podczas Gunabibi!»". Przyjrzyjmy się teraz kolejnej fazie transformacji "młodych węży". . p DJlmgguan Prez~ntując treści mitu sióstr Wawilak podkreśliłam zdanie wypowiedziane przez starszą z nich: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Jak pamiętamy, kobiety nie zdołały wprowadzić w życie swego zamiaru, bowiem Yurlunggur rozdzielił je z dziećmi. Zanim to jednak uczynił mityczny Pyton - brat kobiet Wawilak i wuj chłopców - ustanowił ceremonię obrzezania, stanowiącą realizację zamysłu starszej z sióstr. Akcja Djungguan nie zawiera relacji treści mitu, jak Gunabibi, ale odwołuje się do niego jako do normy. Treściami konstytutywnymi są oddzielenie kobiet od ich męskiego potomstwa i zawładnięcie przez Pytona chłopcami, którzy stąją się jego własnością. Warner wyróżniał osiem aktów ceremonii. Na wstępie (akt I) konstruowano drewniany instrument dęty, rodzaj trąby, uważany za inkarnację Pytona. Pierwszy jego dźwięk dawał sygnał rozpoczęcia obrzędu. Zazwyczaj inicjowano jednocześnie dwóch chłopców. Ojcowie dzieci proszeni o pozwolenie zwracali się do mistrza ceremonii: "Ofiaruję ci włócznię i moją opaskę z symbolem klanu, jeśli zmienisz mego synka w młodziel1ca (yaoerin)". Chłopcom mówiono: "Wielki Ojciec Wąż zwęszył twój napletek; chce go dostać". Dzieci przerażone uciekały do matek, a te płacząc i lamentując przez pewien czas nie chcialy wydać ich mężczyznom. Ostatecznie jednak chłopcy byli odbierani kobietom i wysyłani w podróż pod opieką męskich powinowatych. Przed wyruszeniem otrzymywali elementy stroju (białe opaski na ramiona i nakrycia głowy), a także byli w specjalny sposób malowani. Dotychczas chodzili nadzy, jak wszyscy nieobrzezani. Podróż trwała od miesiąca do dwóch. Przygotowywani do inicjacji odwiedzali krewnych i członków bliskich klanów, zaprasząjąc ich do wzięcia udziału w uroczystości. Pod nieobecność chłopców i ich opiekunów trwały przygotowania do uroczystości. Djungguan celebrowano w pięciu miejscach. Poza dwoma obozami: głównym i męskim, wyznaczanych we wszystkich obrzędach ludu Murngin, na terenie tego drugiego wyodrębniano także obóz starych mężczyzn usytuowany za zlokalizowanym tu domem totemu, źródło totemu i "ziemię węża do tal1ca". Obóz mężczyzn nazywano m. in. Maraiin Wongo, co można przetłumaczyć jak "miejsce święte". Nie wolno było w nim przebywać kobietom i nieinicjo\\anym chłopcom. Obóz starych mężczyzn określano jako Wongar Dal - tj . ..miejsce najświętsze". Plac do tal1ca miał ksztah trójkąta (zob. ryc. l), ziemia była tu starannie oczyszczona i pokryta liścmi. Linie A i C symbolizowały boki \\ęża i dwie połowy, na które podzielona była społeczność Murngin: duo (A) i viritja (C), punkt B symbolizował odbyt węża, D jego głowę, krąg E był siedziI: Na temat Djul1gguan zob.: {am::f'. �142 bą Y urlunggura. W głównym obozie przygotowywano plac do tańca nazywany wakinu Wonga, D tj. "obozowisko tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]". W centralnym punkcie placu wznoszono lI'orn-gai-(ja, dwa R)\:. I. I)jungguan. Plac laliea \\ oho/ie 1ll<,:.iU)'1Jl pale związane razem, symboli(Warner. 1937. s. 2(5). zujące inicjowanych. Akt drugi rozgrywał się po powrocie chłopców z podróż.y i przybyciu zaproszonych gqści. Kiedy słol1ce zbliżało się ku zachodowi, matki i pozostałe krewne inicjowanych podnosiły lament, że oto tracą na zawsze swych synów (braci. wnuków), rzeczywiście przechodzących całkowicie wc władanie mężczyzn. Po lamencie kobiety wykonywały taniec wokół warn-gai-Ija. Śpiewały: "Mężczyźni, tym taI1cem oddajemy wam nasze dzieci". Mężczyźni zaś brali na plecy chłopców, którzy przyjmowali taką pozycję, jak małe dzieci noszone przez rodziców, i oddalali się z nimi do swego obozu. W ten sam sposób neofici przebywali drogę pomiędzy "miejscem świętym" i "obozowiskiem tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]" w ciągu wszystkich następnych dni obrzędu. W obozie mężczyzn rozpalano ognisko, mężczyźni siadali w kole a chłopcy w jego wnętrzu, po czym wykonywana była sekwencja pieśni poświęconych zwierzętom totemicznym. Trzecia' część cereman i i, rozgrywająca się nocą, poświęcona była przywołaniu Yurlunggura. Dokonywali tego starzy mężczy7ni wyśpiewując jego imię i nazwę źródła totemów. Przynoszono trąbę, symbol i inkarnację Pytona, po czym dęto w nią nad chłopcami. Ci ostatni kładli się twarzą do ziemi, a starcy przykrywali im głowy kobiecymi plecionkami. Podobnc zachowanic obowiązywało młodych mężczyzn obrzezanych i oczekujących przejścia do wyższej grupy wieku i statusu. Rozniecano ogieI1 i mężczyźni wykonywali taI1cc wyobraż£~iącc zwierzęta totemiczne (akt IV). Tancerze z połowy yirilja wyobrażali szare kangury, duawallaby, a wszyscy skacząc przemieszczali się od punktu B w kierunku ogniska, wspólnie tallczyli wokół niego po czym padali na ziemię tworząc pierścieI1 ciał. Na tym kOI1czyły się działania obrzędowe rozgrywane nocą. Przez cały czas ich trwania inicjowani, wyposażeni w męskie akcesoria (koszyk i włócznię), stali na linii D symbolizującej głowę węża i wysłuchiwali objaśnier'l i instrukcj i udzielanych im przez starszych mężczyzn. Trzecia i cz\varta część Djungguan powtarzane były codziennie przez dwa tygodnie od chwili powrotu inicjowanych chłopców z drogi. Na dzień przed obrzezaniem miała miejsce ceremonia utaczania krwi (akt V). Udział w niej stanowił jedną z możliwości zdohywania przez mężczyzn wyższego statusu. Krew tę wykorzystywano później jako substancję klejącą podczas wykonywania na ciałach uczestników obrzędu ornamentów z puchu i bawełny. �143 Nocą, po ceremonii ofiarowania krwi, w męskim obozie nie wykonywano opisanych wyżej taJlców. natomiast w obozie ogólnym starsze wiekiem kobiety tallczyły wokół pali \I'arJJ-gai-tja. Przybywali mężczyźni niosący okrytych galązkami i liśćmi inicjowanych. Chłopców umieszczano u stóp pali, mężczyźni otaczali ich. wyrywali pale z ziemi, chwytali chłopców i umykali z nimi do s\·vego obozu. Następny (VI) akt rozpoczynało malowanie krwią i dekorowanie puchem i bawełną cial mężczyzn. Podobnie przygotowywani byli inicjowani, tyle że \\ ich przypadku ornament przyklejano za pomocą soku z kłączy orchidei, ponieważ uważano, 7e "krew jest dla nich za mocna". Smarowano im też powieki potem starszego mężczyzny. by "wzmocniC im oczy. Mężczyźni dzielili się na połowy dua i yiritja, po czym każda z grup wykonywała swe tallce. Chłopcy stali w zwykłym miejscu (linia D) instruowani, pouczani i dozorowani przez mężczyzn. Po ostatnich talkach. w których wyobrażano szare kangury i wallaby. chłopców umicSlczano w zaroślach pomiędzy obozami mężczyzn i kobiet. Podczas ich nieobecności przystępowano do kolejnego etapu wtąjemniczenia młodych mężczyzn obrzezanych podczas poprzedniego Djungguan. Mieli oni po raz pierwszy zobaczyć totem. Zanim to nastąpiło. wymykali się z placu tallca. ale ·starsi mężczyźni chwytali ich i sprowadzali z powrotem. Młodzieńcy stali z opuszczonymi głowami. podczas gdy usuwano gałęzie zakrywające źródło klanów (E). Wszyscy mężczyźni leżeli w jego pobliżu, na piersiach mieli wymalowane wizerunki iguany, a w poprzek ich ciał spoczywała trąba - inkarnacja Pytona. Mężczyźni po kolei czołgali się od źródła na plac tańca, podczas gdy trębacz nieprzerwanie dął w instrument. Następnie, w identyczny sposób docierali do inicjowanych młodziellców. Trąba umieszczana była u ich stóp i każdy z nich zachęcany był. by spróbował wydobyć z niej dźwięk ~ głos Pytona. Gdy dokonali tego, byli pouczani przez starszych mężczyzn, by szanowali swych ojców i matki, nigdy nie kłamali, nie uganiali się za kobietami (sic!), które do nich nie należą i nie wyjawiali żadnego z powierzonych sobie sekretów kobietom,.mężczyznom () niższej pozycji ani chłopcom. Obowiązywało ich po tym przez pewien czas powstrzymywanie się od pokarmów mięsnych i milczenie. Ostatni dziell Djungguan (akt VII) rozpoczynało malowanie grotów włóczni ludzką krwią. Nast9pnic, mlodzicl1cY, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, i dojrzali mężczyźni, krocząc razem w szeregu, udawali się do głównego obozowiska. Po drodze zabierali ze sobą chłopców ukrytych dotychczas w zaroślach, niezmicnnic niosąc ich tak, jak noszono małe dzieci. W tym czasie kobiety malO\vały sir; i ozdabiały, po czym tallczyły wokół miejsca, gdzie miało być dokonane obrzezan ie. M icjsce to musiało być pokryte trawą, by krew nie upadła na ziemi(,\ poniewa7. - jak wierzono - dziecko mogłoby wówczas zachorować. Dwaj mr;żczyźni kładli się na plecach, na nich układano chłopców tak, że każdy myżczyzna ob~jmował i unieruchamiał jednego z inicjowanych. Podczas obrzezania chłopcy krzyczeli, mężczyźni odpowiadali im wysokim trylem, który identyfikowano z głosem Pytona. Po dokonanym zabiegu mężczyźni porywali chłopców i hiegli z nimi do swego obozu. Tam opatrywano inicjowanych �144 a następnie mistrz ceremonii ścierał z ciał celebrantów ornament z krwi i puchu. Było to znakiem zakończenia Djungguan i działaniem zabezpieczającym uczestników obrzędu przed chorobą. Chłopców obowiązywał zakaz picia przez następny dzieJ1 pod rygorem wywołania powodzi, oraz ograniczenia pokarmowe do czasu "aż wyrosła świeża trawa", tj. początku pory deszczowej. W dzietl po obrzezaniu (akt VIII) inicjowani poddawani byli zabiegowi oczyszczenia, który miał czynić ich silnymi i sprawiać, by nigdy nie zaznali głodu ani pragnienia. Umieszczano ich na rusztowaniu nad ogniskami, w które wrzucano wilgotne gałęzie i pędy wodnych roślin. Jeden ze starszych mężczyzn ogrzawszy dłonie nad ogniem oczyszczał usta i pępki chłopców recytując przy tym reguły obowiązującego ich kodeksu. Następnie inicjowani otrzymywali pożywienie, po odrobinie każdego rodzaju. Nauczani byli przy tym totemicznych nazw poszczególnych roślin i zwierząt, opanowując tajny język znany jedynie mężczyznom. Na koniec zacierano ślady instalacj i na placu tallca i mężczyźni wraz z obrzezanymi chłopcami i młodziellcami, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, powracali do ogólnego obozowiska. Ci pierwsi, do momentu zagojenia się ran i odzyskania pełnej sprawności, pozostawali pod kontrolą i opieką mężczyzn. Gdy mijał stosowny, czas zdejmowano z nich strój i ozdoby przysługujące inicjowanym, które palono lub zakopywano, a przyodziewano ich w nowe, symbolizujące przynależność do wyższej grupy wieku i statusu. U/marki'" Obrzęd ten sytuował ostatecznie młodzieJ1ca w grupie mężczyzn, ale nie był obowiązkowy dla wszystkich. Możliwe było osiągnięcie pozycji właściwej dla wieku i stosownego miejsca w społeczności bez wtajemniczenia w ezoteryczne ryty U Imark. Sześć pierwszych aktów obrzędu, z dwudziestu jeden wyróżnionych przez Warnera, poświęconych było przygotowaniom. Mogły one stanowić odrębną całość celebrowaną podczas jednej pory suchej, gdy pozostałe odbywały się w następnej. Z reguły jednak wszystkie ryty Ulmark celebrowano w całości. Akcję Ulmark rozpoczynała ucieczka mężczyzn przed kobietami z miejsca granicznego do miejsca wtajemniczeJ1. Tam pozbywali się wszelkiego odzienia i strzygli włosy. Neofici nie taJ1czyli, nie wolno im też było opuścić obozu przed dopełnieniem wszystkich rytuałów wchodzących w skład obrzędu. Przestrzeń obozu była organizowana tak,jak w Djunnguan, tj. wyznaczano trójkątny plac do taJ1ca, obóz starych mężczyzn z położonym na jego terenie domem totemu oraz źródło totemu. Tym razem symbolem i inkarnacją Pytona był bęben uvar; w Gunabibi funkcje tę spełniały yermerlindi a w Djungguan trąba. W czasie wstępnych aktów obrzędu wykonywano taJ1ce wyobrażąjące istoty totemiczne. Kinetyka tańców wykonywanych na trójkątnej "ziemi węża do tal1ca" stanowiła szczególną odmianę krążenia. Tancerze przemieszczali się w nich 1.1 Na temat Ulmark zob.: tam:':e. �145 poczynając od linii () w kierunku punktu B, zawracali do linii D, tam zatrzymywali się, przez chwile dreptali i chwiali się w miejscu, po czym ponownie kierowali się do punktu B. W akcie piątym tej części obrzędu celebranci, tj. mężczyźni mający za sobą wszystkie etapy inicjacji, wykonywali taniec kamiel1ł1ego grotu, którego neofici nie mogli oglądać. Przed przystilpienicm do zasadniczcj fazy Ulmark, w męskim obozie oczyszczano powierzchnię "ziemi węża do taóca", niwelując grunt na głębokość równą grubości męskiego ramienia. Do jednego z boków trójkątnego placu prowadziła wykonana podobnie ścieżka. W ogólnym obozowisku także przygotowywano plac do tal'lca, a w czasie gdy mężczyźni byli zajęci, kobiety wykopywały wokół ich terytorium długą, wijącą się ścieżkę wyglądającą jak ślad zostawiony przez węża. Ofiarowywały następnie stroje i ozdoby mężczyznom, którzy przybywal i do ich siedziby tallcząc przy wtórze grzechotek. Wysyłano poslallców, by powiadomili bliskie klany o spodziewanych uroczystościach i zaprosili wszystkich do wzięcia w nich udziału. Po powrocie posłów i przybyciu gości miało miejsce szczególne działanie obrzędowe. Wszczynano kłótnię prowadzoną w języku będącym miejscową odmianą pidgin. Była to pora i oka:tja do zakoóczenia wszystkich sporów. Kłótnię wyciszał po pewnym czasie wy styp "klauna", zachowującego się na odwrót niż to było przyjęte. Wykonywano po tym jeden z talków wstępnej części obrzędu, podczas którego inicjowani leżeli na ziemi w dwóch szeregach. Po czterech następnych tallcach (na ogniu, jaszczurek falistych, latającego lisa i węża) mężczyźni wybiegali poza teren obozowiska i przemierzali otaczającąje ścieżkę o kształcie śladu węża. Z kolei nast<;powały tallce węży i kangurów, w czasie których inicjowanym pokazywano po raz pierwszy ,.ziemię węża do taóca" i ścieżkę wykopaną przez kobiety. Przckazywano im zarazem wiedzę na temat pewnych wątków mitu sióstr Wawilak. ZakoJlczenie lJlmark stanowiła sekwencja działaó i taóców nawiązujących do mityczncgo epizodu ucieczki z ogniska i skoku w odmęty Mirrirminy zwierząt upolowanych przez siostry Wawilak. Kobiety rozkładały ogieó na ścieżce otaczającej obóz myżczyzn po czym oddalały się do swego, by przyozdobić się i pomalować siebie i wszystko, co posiadały, czerwoną ochrą. Mężczyźni również malowali siebie i swe ruchomości a ponadto strzygli się i golili. Czynili to, by "nadać sobie nowy wygląd". Mężczyźni przekraczali pierścień płomieni, taócząc wędrowali w kierunku zbiornika wody, wspólnie z kobietami dokony\\ali rytualnej ablucji, po czym obie płci wracały do swych obozów. Tam malowano świei.e ornamenty na skórze, zakładano nowe ozdoby i stroje. Inicjowani poddawani byli jeszcze oczyszczeniu, podobnie jak chłopcy po obrzezaniu, \\ Djungguan. Mit i obrzęd Kinctyka przedstawionych wyżej obrzędów pełniła zbliżone funkcje w Gunabibi i Ulmark, gdzie ruch i taniec służyły przede wszystkim zrelacjonowaniu �146 (powtórzeniu) i skomentowaniu wydarzeń praczasu. Natomiast w Djungguan najważniejsze jest dokonanie tego, co w micie było jedynie zamysłem starszej siostry. Śledząc' przebieg Gunabibi, stajemy się - podobnie jak inicjowani - świadkami wędrówki sióstr Wawilak i nadawania przez nie nazw zwierzętom i roślinom, oddanej w tańcach aktu trzeciego ("sercu ceremonii"), a powtarzanych w akcie piątym. Potem następuje relacja o ucieczce roślin i zwierząt z ogniska w odmęty Mirrirminy, w wyniku czego przekształciły się one w totemy. Treść tę zawierają działania parataneczne pojawiające się w piątej części Gunabibi i ostatnim akcie Ulmark. W obydwu przypadkach znajduje ona wyraz w środkach nąjprostszych - biegu, ucieczce, skoku (Gunabibi), przekroczeniu pierścienia ognia płonącego na ścieżce węża i wędrówce do zbiornika wody (UImark) - stanowiących swoistą "imitację" wydarzeó czasu Bumun. Przedstawione epizody mityczne i ich kinetyczne odpowiedniki w obrzędzie zawierają żarazem przekaz o porządkującej działalności sióstr kreatorek. Przemierzyły one świat, nadając nazwy poszczególnym jego obszarom, upolowanym zwierzętom i zebranym roślinom. Nadawanie nazw, zwłaszcza imion własnych, ma znaczenie szczególne - jest pobudzaniem do życia, przekształcaniem bytu nieokreślonego w określony (van der Leeuw, 1978, s. 188-201,243-246). Porządkująca działalność sióstr Wawilak zakłócona została przez nie samepo raz pierwszy, gdy współżyły z mężczyznami W()n~ur Wawilak, należącymi do tej samej połowy co one, i ponownie w wyniku skalania wód Min'inniny krwią menstruacyjną starszej z sióstr. Zachwianie porządku "zawinione" przez kobiety znalazło wyraz w działaniach trzeciego, czwartego i szóstego aktu Gunabibi. Zgodnie z logiką mitów, w których występuje kryzys istnienia świata, destrukcja porządku nie jest trwała, ład jest przywracany, zarazem jednak rzeczywistość ulega transformacji. W micie sióstr Wawilak objawem chaosu jest ulewa, dotykająca naj boleśniej same jej sprawczynie. Rozpaczliwa próba ratunku podjęta przez siostry Wawilak przyniosła skutek odwrotny do upragnionego zagładę. Gdy bowiem zaśpiewały słowa o największej mocy, Yurlunggur pochłonął je i ich dzieci. Z chwilą, gdy się to dokonało, deszcz ustał, a kiedy o świcie Pyton dźwignął się i przyjął pozycję pionową, wezbrały wody Mirrirminy i pokryły wszystko dookoła. W tym krajobrazie - świata zatopionego wodami świętego źródła klanów (można powiedzieć: oczyszczonego) - Yurlunggur wyśpiewał pieśni należące do czterech ceremonii: Djungguan, Gunabibi, Marindelia i Ulmark. Pochłoną! kobiety, sprawczynie kryzysu, i ustanowił obrzędy przywracające ład. Wąż z wyspy Wessel ocenił jego czyn jako straszny, ponieważ Pyton i siostry Wawilak byli rodzeóstwem - należeli do tej samej połowy dua. Zdarzenia te znajdują swój obrzędowy ekwiwalent w działaniach i tallcach szóstej i siódmej części ceremonii. Na tym kOIlczy się w Gunabibi opowieść o historii kobiet przybyłych "z głębi południa", a zaczynają komentarze taneczne i rozwinięcia pewnych motywów mitologicznych, które wypełniają najważniejsze - w opinii ludu Murngin �147 - części ceremonii. To szczególne glosarium skoncentrowane jest wokół podstawowej kwestii, skutków wydarzeJ'1 czasów Bamun dla "współczesnych ludzi". Najbardziej doniosłym wśród nich było stworzenie warunków, w których możliwa stała się egzystencja ludzkiej społeczności i ustalone zostały zasady jej funkcjonowania. Pierwsza faza tych dzialaJl należa/a do sióstr. Nadając nazwy przemi~rzanym podczas wędrówki obszarom, dokonały relatywizacji przestrzeni na "swoją" i "obcą". co w obrzędzie znalazło wyraz w podziale przestrzeni na obóz ogólny (kobiet) i ceremonialny (mężczyzn). Z kolei, stworzyły biologiczne podstawy egzystencji. W micie powiedziane zostało wprost: "Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, które mamy obecnie w kraju Murngin" (Warner, 1937, s. 251). Na koniec wreszcie, ustanowiły totemy. Stały się nimi te z zebranych przez kobiety roślin i upolowanych zwierząt, które umknęły z ogniska i pogrążyły się w "źródle klanów", czyli w Mirrirminie. Podczas trwania ,.serca" ceremonii Gunabibi, jej części trzeciej, rankiem i wieczorem każdego dnia wykonywano była sekwencja tańców, w których wyobrażano wszystkie rośliny i zwierzęta uznane za totemy. Nocą natomiast wykonywano taniec oposa, zwierzęcia lubieżnego. Przedstawiona wyżej interpretacja tych tallców przez Murngin nie pozostawia wątpliwości co do ich podstawowego znaczenia i narratywnej funkcji. Wyobrażano w nich istoty totemiczne, po czym głosem czuringi odzywał się Pyton. Głos ten "przechwytywali"' i powtarzali w swej pieśni mężczyźni. Po chwili, kilku z nich wykonywało taniec przedstawiający walczących wojowników. Warner nie podaje ani miejscowych, ani własnych interpretacji tego taJlca. Przypuszczam, że w osobach jego wykonawców wyobrażano dwóch mężczyzn Wongar Wawilak, których kobiety spotkały podczas swej wędrówki, a którzy zaniepokojeni głosem Pytona i innymi niezwykłymi zjawiskami, podążyli śladem sióstr, stwierdzili ich zagładę i otrzymali od nich we śnie instrukcje dotyczące ceremonii. PieśJl następująca po tym taJlcu, wymieniająca wszystkie zwierzęta i rośliny, które stały się totemami, zamykała tę opowieść snutą w językach dźwięku i ruchu. Zawiera ona jednak także sens głębiej ukryty. Wskazówką jest w tym przypadku pozornie niespójny z resztą działań taniec oposa. Jeśli jednak skojarzymy jego erotyczną treść z mitycznym motywem przekroczenia przez siostry tabu seksualnego, tj. ich współżyciem z mężczyznami WOlIgar Wawilak z połowy dUG, którego dopuściły się w czasie podróży, przyczyny obecności taóca oposa w tej części Gunabibi, a następnie w jej akcie siódmym, stają się klarowne. Drogą prezentacj i negatywnego wzoru bowiem, ustanawiane jest tabu seksualne. Złamanie go miało natomiast swoje skutki w czasie początku i trwale odcisnęło się na życiu ludzi. W pierwszym przypadku przyniosło zakłócenie ładu świata, ale zarazem otv.-orz)'ło "drzwi" na scenę wydarzeó mitycznych przed Pytonem, który przywrócił zachwiany porządek i ustanowił obrzędy konstelacji mitu Wawilak. W tym świetle czyn sióstr okazuje się błogosławioną winą, która umożliwiła przewartościowanie, ucywilizowanie, świata, jakkolwiek same bohaterki mitu zapłaciły za to najwyższą stawkę. W życiu ludzi "wina" sióstr stała się przyczy- �148 ną dwupłciowości wszelkich istot i ich podziału na ..samce, samice i jajka". Taniec oposa, stanowiący kontrapunkt "serca ceremonii Gunabibi", byl w moim przekonaniu symbolem nieodzownego pęknięcia w spójnej strukturze świata. Warner bardzo dobitnie akcentuje koncentrację Gunabibi na istnieniu i zachowaniu gatunku. Stwierdza: ,.Można przyjąć, że konstytutywna część Gunabibi jest symbolicznym wyobrażeniem nieustannego rekreowania życia" (Warner. 1937, s. 397). Rzeczywiście, taJlce szóstej i siódmej czyści wykonywane w obrębie kartdjur, powtarzany taniec oposa, oraz następująca po nich ceremonialna wymiana partnerów, nie pozwalają wątpić o słuszności tej opinii. Ostatnim działaniem sióstr Wawilak, które doprowadziło do stworzenia warunków ludzkiej egzystencj i, było ustanowienie instytucj i in icjacj i młodzieży męskiej. Zgodnie z mitem, starsza siostra przygotowawszy posłanie dla młodej matki stwierdziła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów" (Warner, 1937, s. 252). W dalszej części historii kobiet Wawilak powiedziane jest, że wprawdzie Pyton uniemożliwił im spełnienie tego zamiaru, rozdzielając je z dziećmi, to jednak Murngin, kierując się zamiarem sióstr jako dyrektywą. dokonują tego zabiegu. Znalazł on swój rytualny wyraz w Djungguan. Druga faza porządkowania rzeczywistości należała w micie do Pytona. Po usunięciu "winnych" kryzysu kobiet i ich potomstwa spowodował on wezbranie wód Mirrirminy i wyśpiewał wszystkie pieśni należące do czterech ceremonii. a padając na ziemię utworzył place do taI1ca trzech z nich: za pierwszym razem Djungguan, a następnie Gunabibi i Ulmark. Działalność Yurlunggura prowadząca do zażegnania kryzysu istnienia, czyli pożarcie kobiet, stanowiła element przedstawionych tu wyżej motywów mitologicznych oral kinetycznych całości obrzędowych. Drugim czynem Pytona stalo się ukonstytuowanie mechanizmów obrzędowych zapewniających utrwalenie stanu ładu. W Gunabibi wyrażane to było w dzj"ałaniu zrytualizowanym wchodzącym w skład części siódmej. Składały się naIl: wniesienie wyobrażeI1 Pytona (yerl17erlinc/i) do obozowiska mężczyzn, prezentowanie ich inicjowanym chłopcom i pouczanie o zawartej w nich rzeczywistej mocy Wielkiego Ojca, a następnie seria upadków i podnoszell yerl17erlindi, prowadząca w rezultacie do zerwania z wierzchołków ozdób z piór. Ostatnim działaniem Yurlunggura w micie było określenie przezcJl swych stosunków z ludźmi. W relacji tej ukryte są korzenie niektórych reguł systemu pokrewieI1stwa Murngin. W przedstawionych danych najdobitniej zaznacza się antagonizm Pytona i kobiet, prowadzący do drastycznych form separacji tych ostatnich. W micie uśmierconych i pozostawionych na wieczne czasy "''Ii kraju Wawilak, w ceremonii odsllJ1il;tych od najważniejszych jej części pod pretekstem "winy", jakkolwiek to kobiety właśnie przekazały nwżczyznom WOl1gar Wawilak wiedzę o ceremoniach ustanowionych przez Yurlunggura. W społeczności Murngin starszy brat, a Pyton był nim dla kohiet, miał ściśle określone obowiązki i uprawnienia wobec siostry i jej potomstwa. Przede wszystkim, wyjąwszy okres dziecillstwa, obowiązywał go zakaz kontaktó",\ z siostrą. Jednak w przypadku, gdy kobieta dopuściła się zdrady małżeI1skiej. brat był tym, kto miał prawo ukarać ją chłostą lub nawet śmiercią. Zarazem był �149 on zohowi,vany do sprawowania opieki nad kohietą oraz obdarowywania jej i jej rodziny. W stosunku do synów siostry był ich potencjalnym teściem, ponie\\aż naj hardziej pożądane było małżellstwo z córką brata matki (Warner, 1937, s. 65-67, 93-96; na temat małżeństw krewniaczych tego rodzaju zob.: SzynkiewiCL, 1992, s. 21, 3 l, 34). Trzeba przyznać, że y urlunggur w pełni skorzystal ze swych hraterskich uprawniell, karząc występne siostry, ale też spełnił swe obowiązki wzgl<;dem siostrzcliców. Wyrażony w micie szczególny stosunek własności Pytona wobcc chlopców skrytych w jego wnętrzu, miał swój odpowiednik w d/iałaniu zrytualizowanym dziewiątej części Gunabibi, polegając)m na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi rękami mężczyzn. lnicjo\\ani otrzymywali następnie pokarm, a wieczorem tego samego dnia celebranci tallczyli wokół nich. po czym wszyscy razem, poruszając się w jednej linii, \\kraczal i tallC/ąc do ceremon ialncgo obozu mężczyzn. Sens tej sekwencj i kinetycznej jcst klarowny, zwłaszcza że rozgrywała się ona w finale obrzędu przejści·a. Pelzanie i wSlelkie f<.mny ruchu sygnalizujące niezdolność do korzystania ze zwykłych możliwości motorycznych (zwłaszcza spowodowane uszkodzeniem nóg) stanowić! \",.tym kontekście symbol dokonującej się transfonnacji bohatcra obrzc;du i (lub) jego rytualnych narodzin (Sachs, 1965, s. 129-130; Kowalska, 1991. s. 127-128, 141, 168). Interpretacja taka w pełni zgadza się z przedstawionymi wyżej ustaleniami na temat treści mitu, wyrażanych w tym akcie ccremonii. Z kolei taniec celebrantów wokół inicjowanych, bez wątpienia symbolizuje branie \'" posiadanie, włączanie do wspólnoty; te same treści znajdują dalej wyraz we wspólnym tallcu mężczyzn i inicjowanych chłopców, \\ kraczających razem na teren obozu Gunabibi. Przcka.,; zawal·ty w ruchu Jak przekonaliśmy się, podczas Gunabib, inicjowani byli biernymi widzami tallczonej rclaej i o wydarzcn iach czasu prapoczątku, bądź przedmiotem działall celebrantów. Zabrani z obozu kobiet do obozu mężczyzn, czyli przeniesieni \\ święty obszar totemu, pouczani, instruowani, dozorowani dopiero w ostatniej fazie wykazywali pewną aktywność. Pierwszym jej objawem było przepełzanie pod rękami mężczyzn, drugim - i linalnym - wspólny taniec z mężczyznami. Bezruch, bierność i przedmiotowość są to typowe formy zachowania ludzi oczekujących inicjacji i znajdujących się w jej fazie liminalnej. Sygnalizują oni \V ten sposób swą niedoskonałość, niezdolność do normalnej egzystencj i. Celebranci - pouczajl\cy, kierujący ich ruchami, dyrygujący nimi jak kukiełkami pracują'nad ich uczłowieczeniem, w sensie symbolicznym tworzą ich. "Tchnieniem życia" byl w Gunabibi, w moim przekonaniu, zabieg polegający na pomazaniu powick chłopców potem mężczyzn. Miał on miejsce podczas siódmego aktu obrzędu, kicdy inicjowani stykali się z yermerlindi, tj. inkarnacjami Pytona. W akcie dzicwiątym chłopcy pełzając ,,rodzili się" do nowego życia, a następnie dokumcntowali swój nowy stan i przynależność do nowej grupy, tallcząc wspólnie z mężczyznami. �150 W Djungguan zwracają naszą uwagę trzy formy zachowań inicjowanych. We wstępnej części obrzędu, po odłączeniu od kobiet udawali się oni w drogę, podczas której - jak utrzymywali starsi - zdobywali wiedzę na temat kontaktów z innymi ludźmi. Rzecz znamienna, że w obrzędach przejścia doświadczenie stające się udziałem inicjowanych bardzo często oddawane jest w symbolu drogi, wędrówki, błądzenia (por.: Rose-Evans, 1994). W Djungguan, jak i gdzie indziej, podróż była konstytutywnym elementem inicjacji; co więcej, była to podróż do innych ale bliskich klanów i do krewnych, a więc wyprowadzała inicjowanego na scenę życia wspólnoty. Po powrocie do obozowiska inicjowani przyjmowali, jak w Gunabibi, postawę bierno-przedmiotową, z ta jednak różnicą, że tym razem bardzo dobitnie zaznaczane były ich wiek i status. Kobiety mówiły o nich jako o dzicciach. a mężczyźni nosili ich na plecach jak małe dzieci - ilekroć wymagała tego dramaturgia obrzędu - pomiędzy obozami zewnętrznym i wewnętrznym. Jest to jedyna forma ruchu inicjowanych poza obrębem miejsca świętego. Tańce, śpiew i wszelkie działania obrzędowe były domeną mężczyzn, podczas gdy inicjowani stali nieporuszenie, obserwując rozgrywające się przed ich oczami wydarzenia i wysłuchując pouczeń swych opiekunów. Warner stwierdza nawet, że chłopcy obowiązani byli zachować kamienny wyraz twarzy. Biernie, choć w strachu i z płaczem, przyjmowali samo obrzezanie, po czym zabierani przez mężczyzn biegli wraz z nimi do obozu wtajemniczonych. gdzie poddawano ich rytuałowi oczyszczenia i uczono tajnego, świętego języka. Najogólniej rzecz ujmując, zachowania inicjowanych w Djungguan zamykają się w sekwencji ruch-bezruch-ruch. W czasie kolejnej pory suchej, podczas ceremonii Djungguan poświęconej następnej parze chłopców, wprowadzeni - już jako młodzi obrzezani mężczyźni - brali udział w tańcach i działaniach obrzędowych mężczyzn jako ich pełnoprawni wykonawcy. Oznacza to, że formy ruchu sprzed inicjacji zostały zastąpione przez nowe, do których mieli prawo wyłącznie wtajemniczeni. Faza pośrednia, w obrzędach przejścia określana jako liminalna, była fazą bezruchu i bierności głównych bohaterów obrzędu. Sygnałem zmiany jest zatem w Djungguan sekwencja: ruch-bezruch-ruch (inny jakościowo) oraz nabycie przez inicjowanych prawa do udziału w działaniach dojrzałych mężczyzn. Formy ruchu inicjowanych w Ulmark były jeszcze bardziej oszczędne niż w Gunabibi i Djungguan. Po ucieczce przed kobietami z miejsca "na granicy światów" i· dotarciu do męskiego obozu, zmieniali oni niejako skórę, zrzucając odzienie i ozdoby oraz strzygąc włosy i zarost. Do tego momentu wszyscy mężczyźni działali jako jednolita grupa. Później jednakże wprowadzeni zamierali w bezruchu aż do ostatnich taóców "węży" i "kangurów", podczas których oprowadzano ich i pokazywano im po raz pierwszy "ziemię węża do taóca" oraz wężową ścieżkę wokół obozowiska. Oprowadzaniu i pokazowi elementów rzeczywistości mitycznej towarzyszył przekaz wiedzy na temat odpowiednich wątków mitu - obecności i czynów Pytona na ziemi, a nie w otchłaniach podziemnych wód, które były jego żywiołem i siedzibą. �) 5) o symbolice bezruchu mówiłam wcześniej (por.: Turner, 1964). Działanie polegające na oprowadzaniu inicjowanego przez celebrantów, pojawiające się bezpośrednio po transformacji, symbolizuje wejście neofity w nową rolę. Łączą się w nim demonstrowanie nowej istoty ludzkiej pozostałym wtajemniczonym, bądź całej społeczności, i demonstrowanie inicjowanemu rzeczywistości, \\' którą wkroczył z chwilą dokonania się przemiany. Po dopełnieniu rytuału oprowadzania wszyscy mężczyźni działali ponownie jako jednolita grupa. Uosabiając zwierzęta upolowane przez siostry Wawilak podczas ich wędrówki z głębi południa, powtarzali akt ucieczki z ogniska i skoku w toń Mirrirminy, świętego rozlewiska Pytona. W micie zwierzęta i rośliny przekształciły się \\ ten sposób w totemy. W obrzędzie, mężczyźni posiadąjący prawo do powtórzenia tego epizodu z czasu Bonnm, stawali się depozytariuszami najgłębszej wiedzy ludu Murngin, a więc też - zgodnie z jego kategoriami myślenia - wiedzy najświętszej. Spróbujmy teraz zebrać wszystkie informacje na temat form ruchu inicjowanych w opisanych tu obrzędach 14, zestawiając je z odpowiednimi fazami transformacji, jaka jest udziałem chłopców, młodziellców i młodych mężczyzn. Przed transformacją: w Gunabibi występuje zwyczajny ruch inicjowanych i wędrówka ich reprezentantów; w Djungguan - w przypadku chłopców - ponownie zwyczajny ruch inicjowanych a następnie wędrówka, jaką odbywali pod opieką powinowatych, natomiast w przypadku młodzieńców udział w tańcach mężczyzn; w Ulmark - pobyt na granicy, po którym miała miejsce ucieczka przed kobietami, bieg wszystkich mężczyzn wspólnie do miejsca wtajemniczeń. W fazie transformacji w Gunabibi inicjowani chłopcy trwają w bezruchu, są bierni, poddawani działaniom celebrantów, od których pobierają nauki. Dojrzali męż.czyźni natomiast, taJlcząc snują opowieść o wydarzeniach czasu Bamun i ich skutkach. W Djungguan chłopcy, analogicznie jak w Gunabibi, zachowują bezruch, są bierni, stojąc nieruchorno i zachowując kamienny wyraz twarzy pobierają nauki, a w przypadku gdy zachodzi konieczność opuszczenia obozu mężczyzn są noszeni przez celebrantów jak dzieci. Na czas zaś, gdy ma miejsce \\tajemniczenie młodzieJlców, są wręcz usuwani z obozu mężczyzn, ale nie wracają do obozu kobiet, tylko są umieszczani poza granicami obydwu z nich. M/odzięllcY, z kolei, kiedy nadchodziła pora pierwszego ich kontaktu z totemem, uciekali z placu taJlca, byli chwytani przez mężczyzn, sprowadzani z po\\Totem, po czym stojąc nieruchomo, ze spuszczonymi głowami oczekiwałi odsłonięcia źródła klanów. Cały ciężar działaJl spoczywał w tym momencie na dojrzałych, wtajemniczonych mężczyznach. Zwróćmy jednak uwagę, że wobec kontaktu ze świętością także ich formy ruchu były odmienne niż zwykle, bowiem dystans pomiędzy źródłem klanów i placem tańca oraz wtajemniczanymi pokonywali pełzając. W Ulmark neofici, podobnie jak chłopcy w Gunabibi, oraz chłopcy i m/odziellcY w Djungguan, przyjmowali postawę bierno14 Pominęłam ostatni z nich. MarindelIa. skróconą.\\\;rsj.,: Djungguan. ponieważ - jak wyjaśniłam na wstępie - stanowi on �152 przedmiotową. Stawali się swojego rodzaju "zakładnikami" miejsca świętego, nie mogąc go opuścić do czasu dopełnienia wszystkich niczbc;dnych rytów, a zarazem nie wolno im było nie tylko brać udziału w tańcu kamiennego grotu (podobnie jak we wszystkich innych taJlcach), ani w wc;drówce mężczyzn po "ścieżce węża", ale nawet ich oglądać. Dojrzali mężczyźni natomiast, mający za sobą wszystkie etapy in icjaeji, byl i aktywnymi aktoram i tej fazy LJ Imark. Dopiero w czasie tańców węży i kangurów pokazywano inicjowanym zarówno "ziemię węża do tańca", jak i "ścieżkę węża", udzielając im zarazcm stosownej wiedzy. Podczas f~'zy, która miała miejsce po dokonaniu się transformacj i: w Gunabibi chłopcy przepełzali pod wyciągniętymi rękami siedzących w szeregu mężczyzn. W Djungguan, po obrzezaniu dokonywanym we wspólnym, "zewnętrznym" obozie, celcbranci zabierali ich i biegli z nimi do obozu mężczyzn, młodziellcy zaś wydobywszy z trąby "głos pytona" działali tu już wspólnie z mężczyznami. W Ulmark, podczas wspomnianych wyżej tallców węży i kangurów neofici byli oprowadzani i nauczani. Nowy stan inicjowanych znalazł swój kinetyczny wyraz w przypadku Gunabibi we wspólnym tallcu chłopców i mężczyzn, wkraczających razcm do zewnętrznego, ogólnego obozu. W Djungguan, obrzezani eh/opey po oczyszczeniu i opanowaniu tajnego języka, wspólnie z mężczyznami udawali się do obozu zewnętrznego, czemu towarzyszyło akcentowanie przez celebrantów prawa własności wobec swych podopiecznych. Inicjowani młodziellcy natomiast. od kOllca aktu szóstego (zadęcia w trąbę = wydobyciu ..głosu pytona"), należeli do grona mężczyzn. Podobnie rzecz miała się z neofitami w Ulmark po oczyszczeniu i ponownym - już razem z mężczyznami - ozdobicniu ciał oraz przywdzianiu strojów i ozdób. Przedstawione tu zestawienie prowadzi do zaskakująccgo wniosku. Przekolwjemy się bowiem, że w obrzędach konstelacji mitu Wawilak treść ,,transformacja inicjowanych" znalazła najpełniejszy wyraz w symbolu kinetycznym rebours - bezruchu. Inne ruchowe desygnaty tej treści to ruch per proc lira chłopców noszonych przez mężczyzn, jak ma to miejsce w Djungguan, ruch kaleki - tj. pełzanie chłopców pod rękami mężczyzn w Gunabibi oraz ruch kaleki per prOClIra - mężczyzn przemierzających w ten sposób przestrzeń pomiędzy źródłem klanów, placem tallca oraz wtajemniczanymi, a działających w tym akcie Djungguan w imicniu inicjowanych młodzicllców. a �153 BII3L10GRAFłA Benthall.l .. Polhelllus 1975 r. (red.) JIll! Hody as a Mcdillm o/Expression. at thc fnstillllc o/Conlcmporary Callois Lssays Based on a Course o/Lectllres Arls, London. Given R. 1976 (n\"iof i fad. Warszawa. ("oppel D. de (red.) 199::! {hldcrs/(fnding Nilllufs. London - Nc\\ York. Lliade M. 1997 fnicjacja, ohr::ędv, slowar::vs::enia tajemne: narod::iny mistyc::ne, Kraków. A. van Gennep 1909 f.cs Nitcs dl' f'assage. Paris. lIolm .I .. Bowkcr.l. 1994 Nilcs olthe f'assage. London. C. Laidlaw J. 1994 Thc ./reflef.ll'a/ Actions of Ritua/. A Tlleory of Ritua/ Illustrated hy Jain Rite ol' Worship. Oxford. Kowalska J. Taniec dr::ell'a :':Feia.Uniwersalia kult lirowe w tańcu. Warszawa 1991 "'010 bogów .. 1995 "'0/0 hog(ll". Nuch i l<lniec w milach i ohr::ędach. red. A. Ważniak. Warszawa. Ohr::ę(ŹI'.. 1999 Ohr::I,'LŹV pr::ej.i'cia w r::ec::ywistos'ci kOł/CUXX wiekII. Wprowad::enie ..• Etnogralia lIumprey Polska" (w druku). LaFonlai~lC J. 1985 Iniliation. Rillla/ f)ranw and Secret Know/edge across the War/d. HarmondsWOJ1h. Leeuw Ci. van der 1978 Fenomen%gia religii. Warszawa. 'vlorris D. 1974 1997a 1997b 1997c Rose-Evans Nago ma/pa. Warszawa. 1.lId::kie::00. Warszawa. I.acliowania il1/ymne. Warszawa. I.wia::ę ::wane c::fowiekiem, Warszawa. J. 1994 Passages o(tlie SOllf. RillWI Today. Shaftsbury. Sachs C. IVor!d /Iis/OJT o(the /)ance. New York. 1965 Spencer B. 1914' ,\a/ivc /i-ihes of/he Vorthern Territoly o/Allslralia, 13.. (iillcn J. I,. 191::! .Icross ./lIsll'lllia. vol. 1-2. London. Szynkicwiu S. 1992 I'okn.'wic,z,mro. S/IIdillm etnologic::ne. Warszawa. London. Spencer rurner v. W. 19M Helwir:1and ;\'ell' \\arner /31'1\\"1'1'11.' .·If)prooclies /0 7hc Uminaf Period in Rites de Passage, w: Symposiwn Ihe StllLŹvof Religion. red . .I. Helm, Seattle. L. W . 1937 ." lUack (·il·ili:::atiotl. New York - London. on �154 Jolanta Kowalska or MOTION DESIGNATIONS OF TRANSFORMATION A PERSON DURING TIlE RIlES OF PASSAGE IN THE MURNGIN PEOPLES FROM TilE ARNIIFM LAND (Summary) The anicie prc\cnts an analysis of a rite of passage of mak youth and young men from the Murngin peoples li'um the Arnhcm Land. It l(lCUSCSOil the motion designates Ill' passage lransfilrłmllions. The helieIs o:' the Mumgin peopil:s arc hased on a myth or V,lvilac sisters: the major ritcs or Ihe mylh arc Djungguan. ('unahibi. Ulmarc. and Marindelia. fn Ihe myth people arc lo Id to copy the history of liCe and .journey or two sisters coming from the "depth of the South" hy goillg through Ihe rite ofpassage Each ofthe rites ofthe myth rd<:rred 10 ils Jincrelll aspect: yel they all led to the initiation of the male youth and helped them to will subsequent levels or prestige. Ciunabibi was the lirst StagL on the lVay to initiation. During Djung.guan. an interclan ceremony. older hoys wcre cireul1lcised. while the boys circumcised a yTar hefore were lilrther initiated so as lo lina"y oblain the st,:tus or aduh males. Ulmarc ultimately p("itioned a youth in the echelon of men. yet it was not obligawry with reference to all Yo!ith. It was still possihle lo reach a s!atus appropriate to OIlC'S age an,! an appropriate position in a soeic'!\ \vilhoul being. initiated in thl' esoteric stages ofthis ritc. ,1:lrindella. a shorter vcrsinll or D.iung.l'uan. lVas obs,'ned only whenaccording lO the ellkrs· it I\;,S 1I1,advisahlc to delay th..: eer,~mOl!~ .if cireunteising bo) s liii the suhseLJu.:nt dry s('a~on. \', hich "as the cLIstomary time lilr all the rituals of the Murtlgin people lO lake place. rhe analysis nr thi, rilWlI leads to a slightly surprising .:oneilisi,)n. namcly that in the ritLlal, connected \~ith the Vavilac m) lh. its content i.e. "Iransl~'nllalion or thc initiat..:"'-· wa" best e~pressed iT' a kinetic symhol ,,'/,el'(illrs·in inertia. [n the il!l1inal philS": or each ul' these rites. all the men. lVith no cxcc'ption. lIiP! ~ull. or aSSUllle ;. passivc. (.bjeet-like attitude. and they eithn ar.: suhiect IP actiilns p•.,-fi-lille:d I': 1112" or unly nhs.:rve ihe: ;/Cliul". or in soml~ of the phasl's liii the moment or inili;lIiO!l ibe'. e,!nJh;[ eVCI; s<:e any orliJl' ;le:i(ll1s. Other motion indicators orthc SCIIl1,'contcnt cOii1p"i:i1: 'I 1lli)I.:m.:nt per p/'OCllrcJ. i. ć. boy:, carried hy men. a'. in the ease Djungguall: a lT:tlPJ,; ')III":'11<';IL i.e. Cntwilll1,' "f boys unde" lil..: :lr:1b ol' mel1. as in (iunahibi. and CI cripple nhll c rill' n I r"/' fI'·/,·I.! ,i ner!(mlled hy men \1 ho. ;Ki ill1,'on hehalf uf the youth initiated in I)jungguan. jp lhe "tin,' I;bh:')I' COler the dislance bet'.lcl'n Ih,' source of clans. the daill'lng sLJuan: and those' hei!Jl~ Inill<lII\1. The IICW statLls of the ini.ialcd youth is kinetically manircskd Ihrough joint actiolls ,)1 tile: Illlophyes and their masters. II hich tahe place: in the last phase of each of thc rites. (lI' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb32a54066c2fe036cc3d89802f339d8.pdf 82d48f904d5c30d698ab18a84af730a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2255 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2092 Title A name given to the resource Ruda Dzurko - cygański artysta plastyk / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.59-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz RUDA DZURKO — CYGAŃSKI ARTYSTA PLASTYK W tradycji cygańskiej twórczość plastyczna była nader uboga. Kolorowe wozy — to wytwory stosunkowo późne i nie przez samych Cyganów wykonywane. Do dziś przypadki uprawiania twórczości plastycznej wśród Cyganów nie są częste, a twórców, którzy tematyką nawiązują świadomie do cygańskiej historii i kultury jest bardzo niewielu. Rudolf Dzurko jest jednym z bardziej znanych artystów, który zyskał sobie uznanie nie tylko w Czechosłowacji, gdzie mieszka, ale i poza granicami kraju. Pochodzi z cygańskiej osady ze Słowacji, gdzie urodził się 1 lipca 1941 r. Tutaj, w Pavlovicach koło Preszowa, wychował się jako jeden z siedmiorga rodzeń­ stwa. Matka utrzymywała dom żebrząc po okolicznych wsiach, ojciec wyplatał koszyki, czasem zarabiał muzykując. Rudolf mając szesnaście lat ożenił się z Cyganką, miał z nią d w ó c h synów, po czym opuścił ją i zamieszkał z białą kobietą. Ruda Dzurko, nie mając żadnego wykształcenia, chcąc zarobić na utrzymanie rodziny, zajmował się najprostszymi robotami. Plótł z ojcem koszyki, był murarzem, szewcem, tokarzem, palaczem, rzeźnikiem, pracował przy wykopach ziemnych, zarabiał graniem. W wieku trzydziestu kilku lat zainteresował się rzeźbieniem. Począt­ kowo w kamieniu (piaskowcu), potem w drewnie — rzeźbił głowy i popiersie. Właściwy kierunek w twórczości znalazł nieco później. W okolicy Usteku, gdzie mieszkał przez wiele lat, jest wiele hut szkła, odpady szklane w rozmaitych kolorach można tu bardzo łatwo pozyskać. Właśnie barwne okruchy szkła stały się natchnieniem artystycznym Dzurki. Technikę, jaką wykonuje swoje kompozycje, stworzył sam. Tworzywem jest drobno tłuczone szkło, które dawniej miażdżył w prasie na okruchy różnej wielkości od miału szklanego po drobiny wielkości drobnych koralików. Obecnie udaje mu się pozyskać z hut gotowe kruszywo o różnej gradacji. Używa też większych fragmentów szklanej stłuczki. Te różnej grubości i rozmaitej barwy okruchy komponuje w zarys odpowiedniego obrazu. Podstawę obrazu stanowi gruba płyta szklana (dla wzmocnienia skleja szyby podwójne) pokryta klejem (żywicą). Na nią nanosi się najpierw odpowiedni rysunek ułatwiający potem wypełnianie odłamkami szkła o odpowiedniej wielkości i kolorze. W efekcie obraz nie jest zupełnie płaski, ale ma powierzchnię lekko sfałdowaną, chropowatą, z wypukłościami. Kiedy ma ostre kontury, jest nieco podobny do mozaiki; kiedy indziej kontury rozpływają się na skutek bardzo płynnego przechodzenia jednych kolorów w inne, co uzyskuje się poprzez mieszanie okruszków szkła o różnych kolorach w miejscu styku barw lub nakładanie warstw tworzywa o różnej grubości. Niektóre obrazy wyglądają z daleka jak grubo tkany gobelin. W takiej manierze utrzymane są ostatnie jego prace. Tematyka prac Ruda Dzurki obraca się głównie wokół refleksji nad cygańską kulturą. Nawet jeśli są to tematycznie inne wątki (Ukrzyżowania, Pieta), to bez trudności w rysunku przedstawio­ nych osób dopatrzeć się można postaci Cyganów i Cyganek. Obrazy Dzurki, bardzo ciężkie (gruba szyba, czasem p o d w ó j ­ na), zamknięte są najczęściej białymi, drewnianymi ramami, które 59 �ostro wydzielają z przestrzeni ich intensywnie kolorowe powierz­ chnie. Powierzchnie te, aczkolwiek chropowate, są jednocześnie połyskujące blaskiem szkła, tam zaś gdzie pokryto je najdrobniej­ szymi okruchami są całkiem matowe. Dla urozmaicenia płaszczy­ zny Ruda stosuje w rysunku większe pojedyncze fragmenty szkła, a także gotowe koraliki lub rurki szklane w różnych kolorach. Dzurko zaczynał od obrazów o wielkim formacie. Z czasem, gdy jego twórczość poczęła interesować coraz szersze grono odbiorców, wykonuje też obrazy tańsze, o mniejszym formacie. Z dawniejszych prac w swoim obecnym praskim mieszkaniu ma zaledwie kilka. Niektóre z nich od nowa skomponował kolorysty­ cznie. Na już gotowe powierzchnie obrazów naniósł w odpowie­ dnich miejscach klej i pokrył je od nowa drobniejszą tłuczką szklaną. Przy tym zatarł pierwotną ostrość rysunku, uznając tę nową formę za lepszą. Dzurko powrócił również do rzeźby w drewnie. Jego prace mają ogromny popyt, aczkolwiek ich poziom jest bardzo mizerny. Popyt ten wynika z braku konkurencji na czeskim rynku sztuki nieprofesjonalnej, gdzie tradycje rzeźby w drewnie są znikome. To jednak malowane szklanymi okruchami obrazy sprawiły, że Ruda Dzurko jest najwybitniejszym twórcą plastykiem wśród Cyganów w Czechosłowacji i, obok zmarłego niedawno Janosa Balazsa z Węgier, jednym z najlepszych artystów-samouków, jacy wyrośli w tym środowisku. Jest on postacią bardzo interesującą nie tylko od tej strony. Znany jest także jako narrator zajmujących opowieści, bajek oraz znawca spuścizny ustnej swego narodu. Fot. A. Bartosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83fc904a401ea66237c6bf2020ddc9a2.jpg 58fd00a1fa9e2160164f08aaa60d4b9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rusztowanie nad ziemianką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; przechowywanie żywności ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia rusztowanie dachu nad piwniczka ziemną - półziemianką Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.14.3_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach okolice Jarosławia piwnica Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5556f6a95ec68d3cc1556262a6ce0a4b.jpg 0ccc43fed0828233269bf80ff2619877 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybacka łódź z żaglem płynąca po Wiśle / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dęblin (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Wisła (rzeka) ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia płynacą po Wiśle łódź rybacką z żaglem i wiosłem pychowym, w której siedzi mężczyzna Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.26.VI_F.5.3.5_01 Dęblin łódź okolice Puław rzeka szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wisła https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11a1a02ffbe0e6b2790554950d1909b2.jpg 44866defaa9ca1711f15a3f5379edc72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybacy płynący się łodzią na rzece San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dwóch mężczyzn na łodzi rybackiej, jeden z nich posługuje się wiosłem pychowym. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.1.5_01 Bartkówka łódź okolice Rzeszowa pływanie rybołówstwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f8b27a07d066230f2813e197df73268.jpg a729ea43967261d53a17aa52731d7a64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak i samołówka rybacka typu mieroża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sumino [jezioro] (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (rybaka) z samołówką rybacką (mieroża) połączoną skrzydłem z drugą mierożą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.11.IX_G.4.13.1_01 jezioro narzędzia i urządzenia rybackie okolice Kartuz rybołówstwo samołówka samołówki Sumino wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/797a0b0ffbe9a6135d15862342df44e4.jpg 0fcd7ca0ba92c329228937fc3fd5261a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak na łodzi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zawisełcze ok.Sandomierza (woj. świętokrzyskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; rybołówstwo ; Sandomierskie Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką z mężczyzną (rybakiem) pchającym łódź drążkiem na Wiśle Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.31.V_F.3.18.2_01 łodź rybacka okolice Sandomierza rybak rybołówstwo rzeka Wisła Zawisełcze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb1677b68007fdf600e257912a9ce26e.jpg 1cb883a051687bcec1b7003d4c0fd489 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak płynący łodzią / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sumino [jezioro] (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (rybaka) na łodzi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.11.IX_G.4.14.5_01 jezioro Kaszuby łódź okolice Kartuz rybołówstwo Sumino szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4584c3ad8afc6ee69e991537d16b5af.jpg 2901b985fba8c6b715f55330842886a4 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c87e0cc66cab48e7752c36cae5d76f9e.jpg 52b3be3bbe2e70ca04deb209668c8da9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak płynący rzeką Wkrą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Glinojeck (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają mężczyznę (rybaka) pływającego w łodzi po rzece (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.19.V_B.4.4.6_01 PAE_FNK_26.19.V_B.4.5.1_01 Glinojeck łódź okolice Ciechanowa rybołówstwo rzeka szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wkra https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ec3d094af6e5a0dd512c42cf3c094c2.jpg 3a3503c6f2e6808dd96280b0b9302d0b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d37716166e2a3f713b2dc26f8d18a58c.jpg 56cb2eac088a53b2a871736b096f15a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak prezentujący ciągnione sieci rybackie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie; Podkarpacie Description An account of the resource dwie fotografie przedstawiają rybaka z drążkiem od sieci ciągnionej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.15.3_01 PAE_FNK_35.34.VI_B.2.15.4_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Jarosławia rybołówstwo sieć sieć ciągniona sieć ściankowa sieci Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54bef415fe0eac33bba2ddf8967e6787.jpg 4bea40f382633f1a13cab1c8c16b8519 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak prezentujący drążek do płoszenia ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia rybaka z drążkiem do płoszenia ryb Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.16.1_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Jarosławia rybołówstwo Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db896f0da473d4c566eb242b32c7bf81.jpg 71b2374ee54d0e02e3a20264534b3b89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak prezentujący połów ryb kłonią / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę demonstrującego połów ryb kłonią pałąkowatą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.3.6_01 Burzyn kłonia kłonia pałąkowata narzędzia i urządzenia rybackie okolice Łomży rybołówstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0abca5dfd5b34bec8e73ceb8786a6b6a.jpg bcc416ebd1ec6932e9f6e7a3852b1f71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak prezentujący sieć do połowu ryb (mieroża) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (rybaka) prezentującego samołówkę rybacką (mieroża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.16.2_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Jarosławia rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bba016f624e3be97d0478429fae8b628.jpg 480f261e41f4f15e845018c6238381da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak stojący przed drewnianym składzikiem rybackim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sumino [jezioro] (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; rybołówstwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (składzik rybacki) przed którym stoi rybak trzymający siatkę do połowu ryb Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.11.IX_G.4.14.4_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy jezioro Kaszuby narzędzia rybackie okolice Kartuz rybołówstwo siatka do połowu ryb Sumino https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26a166a366d844205ab314f7ee5ec74e.jpg 8f642bc301622e0ccdad8e021330d607 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rybak z fragmentem sieci matniowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia rybaka z fragmentem sieci matniowej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.16.3_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Jarosławia rybołówstwo sieć sieć matniowa sieci Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/145e183b52bc020e907aa0bd364d455d.jpg 732268b52155c29815ec81a2c6859bf5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rynienka odprowadzająca wodę ze stoku / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource gospodarka wodna ; pożywienie ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą rynienkę na rusztowaniu do wody spływającej ze stoku Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.12.1_01 Brzegi gospodarka wodna okolice Nowego Targu Podhale pożywienie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2782b4665c5863edeb93c1683d0d4e.pdf af0da45b26861556b87edd304d6ae98b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3078 Title A name given to the resource Ryszarda Hlebowicza "Panorama obrony Wizny" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.49-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П . 1. R y a z a n ! Hlebowicz, 1984 г. Aleksander Jackowski RYSZARDA HLEBOWICZA „PANORAMA OBRONY WlZNY" U w y l o t u m o s t u w i o d ą c e g o z W i z n y do Sulina d u ż a t a b l i c a informuje przyjeżdżających o muzeum. Ł a t w o je zauważyć, t r z y d n i b r o n i l i się dzielnie. O d w r o t u nie m a — m ó w i ł Raginis. B r y k a ł s k i z g i n ą ł w schronie na g ó r z e , a g d y nasi w y s a d z i l i m o s t , w r z a d k i m sosnowym l a s k u w i d n i e j ą b i a ł o - c z e r w o n e f l a g i . M u z e u m Niemcy m i e ś c i się na i z a c z ę l i się p r z e p r a w i a ć . W o d a b y ł a m a ł a , a r o k ogrodzonej s i a t k ą , półhektarowej działce H l e b o w i c z a . O n w y m y ś l i ł to m u z e u m , s t w o r z y ł , nie pana szczędząc (było i c h 40 t y s i ę c y ) zrobili nowy most pontonowy wyjątkowo suchy, szli w i ę c i przez bagna ł a w ą . P o l a c y w a l c z y l i dzielnie, sił i ś r o d k ó w (samego cementu z u ż y ł p o n a d 5 t o n ) , on jest t u t r z y d n i . P o d b i l i 1 czołg k o ł o kustoszem każdą k a m i nie p o d d a w a ł s i ę , w i ę c N i e m c y s p r o w a d z i l i o d d z i a ł for- Termo- teczny, z d o b y l i go. Z g i n ę l i w n i m wszyscy. N i e m c y o t o c z y l i t e ż P r z y w e j ś c i u na teren m u z e u m , zwanego przez p . H l e b o w i c z a się p o d d a ł . A l e o n p o p r o s i ł o p ó ł g o d z i n y . Dlaczego ? M i a ł o k o ł o i oprowadzającym, gotowym skomentować r z e ź b ę , o p o w i e d z i e ć o bohaterskich dziejach „ P o l s k i c h p i l i nad Grądów... Bunkier pod K u r p i - c z o ł g a m i b u n k i e r k a p i t a n a Raginisa. D a l i m u u l t i m a t u m , ż e b y Wizna". r. s y m b o l i c z n a r z e ź b a 20 ż o ł n i e r z y , w i e l u z n i c h r a n n y c h . W y s ł a ł g o ń c a do Osowca p r z e d s t a w i a j ą c a g o ł ę b i a p o k o j u i p r z e k r e ś l o n ą b o m b ę — j a k na po pomoc. U w a ż a ł , ż e b u n k i e r się p r z y d a , w i ę c c z e k a ł na odpo­ a n t y w o j e n n y c h p l a k a t a c h ( i l . 2). Obok f i g u r a ż o ł n i e r z a W r z e ś n i a w i e d ź . G d y j u ż w i e d z i a ł , że pomoc nie nadejdzie b u n k i e r p o d d a ł . wskazuje d ł o n i ą k i e r u n e k zwiedzania. Za c a m p i n g o w y m i d o m ­ Żołnierze kami, w k t ó r y c h mieszka gospodarz i jego rodzina, widnieje w y s z e d ł ostatni... Ale z o s t a ł w i e r n y p r z y s i ę d z e , z g i n ą ł a •entralna seena p a n o r a m y : n a t a r c i e ż o ł n i e r z y n i e m i e c k i c h d o s t a ł się do n i e w o l i " . O ś m i e r c i tej n a p i s a ł p . H l e b o w i c z w j e d ­ , , P a n o r a m ą . . . " s t c i wzniesiona w 1984 na j u n k i e r , z k t ó r e g o w y c h o d z i b o h a t e r s k i jego o b r o ń c a — k a p i t a n nym z wychodzili g ę s i e g o , r ę c e m i e l i na głowie. Kapitan nie wierszj-: ftaginis. Jego ż o ł n i e r z e l e ż ą w p o f a ł d o w a n y m terenie, s t r z e l a j ą lo czołgu z w i d o c z n ą s w a s t y k ą ( i l . 6). O d w i e d z a j ą c y p r z e w a ż n i e „ O s t a t n i m granatem viedza niewiele l u b K a p i t a n R a g i n i s ż y c i e sobie odbiera nic o przedstawianych t u wydarzeniach vięc p . H l e b o w i c z w y j a ś n i a : „ K a p i t a n R a g i n i s o b j ą ł odcinek Ginie j a k ż o ł n i e r z na >brony N a r w i — 9 k i l o m e t r ó w . D o d y s p o z y c j i m i a ł 720 l u d z i . Nie niewolnik Przysłano t e ż mu do p o m o c y por. Brykalskiego z ' ł o ż y l i sobie p r z y s i ę g ę , że ż y w i nie u s t ą p i ą le, s i ł y nierówne. Wojsko dowiedziało artylerii. W a l k i b y ł y straszsię o tej froncie, Hitlera". przysiędze, Następny hełmy — obiekt panoramy, to s z c z ą t k i broni, amunicji, j u ż z a r d z e w i a ł e , zniszczone. K o t w i c a s a p e r ó w Gu- 49 �na z a m ó w i e n i e , a więc profesjonalnie, i że g i l y b y z a m ó w i o n o u niego inne d z i e ł o , ł o w n i e sprawnie b y j e w y k o n a ł . O c z y w i ś c i e za o d p o w i e d n i ą z a p ł a t ę . A t u nic z tego. A u t o r nie d o ś ć , żo n i ­ czego nie o t r z y m a ł , jeszcze sam m u s i a ł p o n i e ś ć d u ż o koszta i w ł o ż y ć wszystkie swe u m i e j ę t n o ś c i w' d z i e ł o . N i e u d o l n o ś ć w p a r a d o k s a l n y s p o s ó b p o ś w i a d c z a w a g ę sprawy, w z m a c n i a o k s p r e s j ę o d b i o r u . A l e g d y b y t w ó r c a „ P a n o r a m y " m i a ł bardziej w y o s t r z o n ą ś w i a d o m o ś ć , nie z d e c y d o w a ł b y się zapewne na r e a l i ­ zację takiego zamierzenia. T y l k o a m a t o r l u b l u d o w y a r t y s t a m o ż e b y ć do tego zdolny, p o n i e w a ż m i e r z y s i ł y na z a m i a r y , p o n i e w a ż m y ś l i przede w s z y s t k i m o t y m , co go a n g a ż u j e i co c h c i a ł b y u t r w a l i ć dla i n n y c h , dla p o t o m n o ś c i . Ryszard H l e b o w i c z nie jest j e d y n y m , k t ó r y z d e c y d o w a ł się sam p o d j ą ć podobno zadanie. W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , przez wiolo l a t m a l o w a ł we F r a n c j i s w o j ą p a n o r a m ę „ Z a c h l e b e m " J ó z e f W i ą c e k , g ó r n i k - c m i g r a n t . M a l o w a ł nio dlatego, żo b y ł m a l a r z e m (bo nic b y ł ) , ale po t o , aby p o k a z a ć gorycz ż y c i a e m i g r a n t a , aby przestrzec m ł o d y c h , p o k a z a ć los jego p o k o l e n i a . U z n a ł , że najlepiej t o w y r a z i m a l u j ą c p a n o r a m ę , z ł o ż o n ą z k i l k u ­ n a s t u o b r a z ó w , z a c z ą ł w i ę c malowa,ć, nio p r z e j m u j ą c się t y m , że w ł a ś c i w i e nic o m a l o w a n i u nie w i e d z i a ł . N a w ł a s n y koszt p r z y w i ó z ł swe dzieło do k r a j u , p o k o n u j ą c niezliczone t r u d n o ś c i z w i ą z a n e z jego w y s t a w i e n i e m . 1 Z n a m w i e l u l u d z i okaleczonych w o j n ą , w i ę ź n i ó w o b o z ó w k o n c e n t r a c y j n y c h , u c z e s t n i k ó w P o w s t a n i a , k t ó r z y po z a k o ń c z e ­ n i u w o j n y z d e c y d o w a l i się p o ś w i ę c i ć c a ł y w o l n y czas u t r w a l a n i u togo, co p r z e ż y l i , co w i d z i e l i . W i e l u — t y s i ą c e , d z i e s i ą t k i t y s i ę c y —• p i s a ł o i pisze p a m i ę t n i k i , i n n i , o p r e d y l e k c j a c h raczej plastycz­ n y c h , w y p o w i a d a j ą się w seriach o b r a z ó w , r y s u n k ó w , r z e ź b , g r a f i k . Jeszcze niedawno p r z y c h o d z i ł do m n i e , do I n s t y t u t u S z t u k i , uczestnik warszawskiego P o w s t a n i a , k t ó r y o d t w a r z a ł w l i n o r y t a c h z a p a m i ę t a n e sceny z w y d a r z e ń , k t ó r y c h nie, u m i a ł 2 I I . 2. G o ł ą b e k pokoju deriana (od m o s t u ) . D o k u m e n t y p r z e s z ł o ś c i , wszystkie z tego t e r e n u zebrano. l)a,lej inne sceny, o b r a z u j ą c e o b r o n ę , ż o ł n i e r z e p r z y c i ę ż k i c h k a r a b i n a c h m a s z y n o w y c h (ił. 7-9) — j a k w s z ę d z i e f i g u r y z ce­ m e n t u , zbrojonego d r u t e m , p r ę t a m i , części uzbrojenia z ż e l a z a . S y m b o l i c z n y orzeł, o k o l o n y h e ł m a m i (ił. 17), p ł y t a z w y r y t ą m a p ą o b r o n y W i z n y . N i e o p o d a l pod d r z e w a m i p a t r o l k a w a l e r i i (ił. 12). P a n H l e b o w i c z k o m e n t u j e : . . Z w i a d k a w a l e r i i , czte,ech icli b y ł o , d o t a r ł p o d Jedwabne, t a m s p o t k a l i n a d c h o d z ą c e wojsko Guderiana. Jeden z o s t a ł z a b i t y , trzech d o j e c h a ł o do s a p e r ó w , k t ó r z y czekali p r z y m o ś c i e , aby go w y s a d z i ć . Przez m o s t w a l i ł y t ł u m y l u d n o ś c i , z t o b o ł a m i , d o m o w y m i z w i e r z ę t a m i . Oto — pokazuje H l e b o w i c z — w y r z e ź b i ł e m t y c h l u d z i , j a k p ł a c z ą z rozpaczy (ił. 13). K i e d y szli saperzy czekali, a gdy N i e m c y w j e c h a l i t a n k i e t k a m i na m o s t — w y s a d z i l i go w p o w i e t r z e " . Fotografie nie m o g ą o d d a ć tego wrażenia,, k t ó r e się odbiera o g l ą d a j ą c „ P a n o r a m ę " , s ł u c h a j ą c i o b s e r w u j ą c jej t w ó r c ę . W r a ­ ż e n i e je.-d. silno, c h o ć nonsensem b y ł o b y m i e i / л с je s k a l ą d o z n a ń a r t y s t y c z n y c h . W tej k a t e g o r i i można, m ó w i ć chyba t y l k o o gru­ pie u c i e k i n i e r ó w , ekspresyjnej i modelowanej z w i ę k s z ą spraw­ n o ś c i ą . N a t o m i a s t sekwencje batalistyczne o b n a ż a j ą n i e u d o l n o ś ć warsztatu rzeźbiarskiego, brak znajomości anatomii. M i m o to a n g a ż u j ą w y o b r a ź n i ę w i d z a . Z a d a w a ł e m sobie p y t a n i e , dlaczego ? M y ś l ę , że o d g r y w a t u r o l ę przede w s z y s t k i m s z c z e r o ś ć , a u t e n t y z m tego p r z e d s i ę w z i ę c i a . M u s i a ł a t o b y ć wielka sprawa, skoro k t o ś z d o b y ł się na t a k o g r o m n y w y s i ł e k — i to bezinteresownie, t y l k o po t o , aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e n i a . W ł a ś n i e t e n w y s i ł e k a m a t o r a zdaje się w t y m p r z y p a d k u p r z e m a w i a ć na k o r z y ś ć sprawy, w n o s z ą c element osobistego p r z e ż y c i a , z a a n g a ż o ­ wania . O d zawodowego p l a s t y k a o c z e k i w a l i b y ś m y innego s t o p n i a s p r a w n o ś c i , i l u z j i b i t w y , j a k w P a n o r a m i e R a c ł a w i c k i e j — alo t e ż c z u l i b y ś m y , że jest to d z i e ł o przez o f i c j a l n ą i n s t y t u c j ę z a m ó ­ wione, d y s k u t o w a n e , oconiane —• d z i e ł o , k t ó r o a r t y s t a w y k o n a ł 50 11. 3. Żołnierz z b i a ł o - c z e r w o n ą fła.gą �г �I I . 6. Czołg niemiecki a t a k u j ą c y I I . 7—9. Sceny z w a l k i bunkier �53 �54 �11. 12. Z w i a d k a w a l e r y j s k i 11. 13—15. U c i e k a j ą c a ludność �z a p o m n i e ć . „ P a n i e , m ó w i ł , s z u k a m t y c h , k t ó r z y b y l i w t e d y ze w o j n y , wczuwa się w s y t u a c j ę , k t ó r e j sam nie p r z e ż y ł . O n i c h c ą m n ą . N i e p a m i ę t a m j u ż , czy t o n J ó z e k s t a ł t u , p o d ś c i a n ą , czy d a ć świadectwo prawdzie, on u p a m i ę t n i ć tam Odtwarzał h i s t o r i i . F a k t , z k t ó r y m , j a k m i się w y d a j e , u t o ż s a m i a się coraz a p o k a l i p s ę , przez k t ó r ą p r z e s z e d ł , nie m y ś l ą c o h a r m o n i i , p i ę k n i e b a r d z i e j , a i c a ł a s y t u a c j a u s t a w i a go w r o l i uczestnika w y d a r z e ń k r e s k i . B y ł j a k f o t o g r a f swojej, pod pod schodami, k i e d y t e n g r a n a t w y b u c h n ą ł " . a także zbiorowej pamięci. Wizna. K a ż d y , kto fakt z bliskiej o g l ą d a „ P a n o r a m ę " oczekuje, że mu jej J e d n a k m i ę d z y n i m i a H l e b o w i c z e m istnieje i s t o t n a r ó ż ­ t w ó r c a widział i p r z e ż y ł to, o czym opowiada. Trudno m ó w i ć — n i c a — o n i o p i s u j ą t o , co r z e c z y w i ś c i e p r z e ż y l i , on, z n a j ą c realia. „ t a k , to b y ł o r z e c z y w i ś c i e t u , na t y m terenie, ale j a to znam 56 �Białegostoku, otworzył warsztat b l a c h a r s k i . W s t ą p i ł do A K , p r a c o w a ł przez p e w i e n czas j a k o palacz w k o t ł o w n i , b r a ł u d z i a ł w akcja,ch s a b o t a ż o w y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y p r z e n i ó s ł się na W y b r z e ż e , potem w r ó c i ł do B i a ł e g o s t o k u , gdzie z a ł o ż y ł r o d z i n ę i do p r z e j ś c i a na rentę prowadził warsztat wulkanizatorski. Z a c z ą ł m a l o w a ć g d z i e ś około 1966—7 r o k u . B y ł rekonwa­ lescentem, po resekcji części ż o ł ą d k a . M a l o w a ł p e j z a ż e , w y s t a w i a ł na r ó ż n y c h wystf.wach p l a s t y k i a m a t o r ó w , 3 ale n u r t o w a ł a go m y ś l , że p o w i n i e n s t w o r z y ć c o ś , co b ę d z i e t r w a l e i pozostanie po n i m , a, zarazem b ę d z i e w a ż n e dla l u d z i . P a m i ę t a ł f i l m , k t ó r y w y w a r ł na n i m w m ł o d o ś c i ogromne w r a ż e n i e — „ N a S y b i r " , z Brodziszom i S m o s a r s k ą . „ C h c i a ł e m , m ó w i , z o s t a w i ć coś po sobie dla m ł o d e g o p o k o l e n i a " . Z a m i a r s k r y s t a l i z o w a ł się g d z i e ś ok. 1970 r. K u p i ł w ó w c z a s za 5.000 zł. p ó ł h e k t a r o w ą rekreacyjną w Sulinie i p o s t a n o w i ł w ł a ś n i e na, niej działkę wystawić swego r o d z a j u p o m n i k O b r o n y W i z n y . U t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a ­ rzania, ale zarazem i z o s t a w i ć ś l a d po sobie. T r w a ł y ś l a d . Dlatego z d e c y d o w a ł , że to b ę d ą r z e ź b y . A l e nie z drewna, c h c i a ł , a b y to r z e ź b y p r z o t r w a l y pokolenia. P r ó b o w a ł w i ę c r z e ź b i ć w gipsie, ale gips ł a t w o się k r u s z y ł , nie b y l t r w a ł y . Z d e c y d o w a ł się w i ę c na cement, z b r o j o n y p r ę t a m i m e t a l u . O t y m , że n i g d y d o t ą d nie r z e ź b i ł , nie m y ś l a ł . M o ż e , g d y b y m i a ł ś w i a d o m o ś ć tego, c z y m jest r z e ź b a , sztuka etc. nio z d e c y d o w a ł b y się na p o d j ę c i e pracy... ale ś w i a d o m o ś c i tej nie m i a l . Pierwszo postaci s t a n ę ł y w 1976 r. Ż o n a , s y n , nie p r o t e s t o w a l i , że w y d a j e p i e n i ą d z e . N a w e t z a c h ę c a l i go. W m i a r ę , j a k p o w s t a w a ł zarys „ P a n o r a m y " n a b i e r a ł pew­ n o ś c i . L u d z i e i n t e r e s o w a l i s i ę t y m , co r o b i . W ł a d z o t a k ż e o k a z a ł y mu pomoc. Teraz wszystko jest gotowe. O d wczesnej w i o s n y do p ó ź n e j jesieni mieszka w s w y m m u z e u m . N a ś c i a n a c ł i c a m p i n g o w y c h domków ( p o s t a w i ł k i l k a ) w i s z ą obrazy. T a k i e , j a k i c h tj^siące m o ż n a o b e j r z e ć na w y s t a w a c h a m a t o r ó w . Z w i e d z a j ą c y m c h ę t n i e I I . 10. Żołnierz z k a r a b i n e m tylko z opowiadań i książek". Dwuznaczność sytuacji m o ż n a dostrzec n a w e t w p i e c z ą t c e , k t ó r ą t w ó r c a „ P a n o r a m y " opatruje fotografio ekspozycji czy k a t a l o g i s w y c h prac. C z y t a m y na n i e j : P a n o r a m a Obrony W i z n y Ryszard Hlebowicz Weteran Obrony Sulin l l . N a r w i ą C z y t a j ą c , m o ż n a s ą d z i ć , że H l e b o w i c z w i d z i a ł t o , co przed­ s t a w i a w „ P a n o r a m i e " . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że b y ł t u , u b o k u k p t . Raginisa. Misterność i p r z e w r o t n o ś ć sformułowania polega na tyra, że b ę d ą c prawdziwe, sugeruje j e d n o c z e ś n i e i n n ą , oczeki­ waną Hlebowicz walczył bowiem r z e c z y w i ś c i o w t y c h o k o l i c a c h , na p o c z ą t k u w r z e ś n i a przez widza, interpretację. 1939 г., ale nie b r a ł u d z i a ł u w zdarzeniach, k t ó r e przedstawia w „ P a n o ­ r a m i e " . .Formalnie m a p r a w o u w a ż a ć się za wcierana o b r o n y . . . A , że k t o ś p o d k ł a d a p o d to l u ź n ą t r e ś ć , jego sprawa... U r o d z i ł się 6 sierpnia 1914 r. w miasteczku R o ś , w d a w n y m powiecie w o ł k o w y s k i m . Ojciec b y ł kelnerem w Grodnie, w Re­ sursie O b y w a t e l s k i e j . C h ł o p i e c s p ę d z i ł m ł o d e l a t a we w s i , pomaga­ j ą c w gospodarstwie. Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y podstawowej w y ­ j e c h a ł do B i a ł e g o s t o k u , t a m p r a c o w a ł w fabryce pluszu, a p o t e m w y u c z y ł się zawodu wulkanizatora. Służbę wojskową odbywał w B r y g a d z i e C i ę ż k i c h K a r a b i n ó w Maszynowych (w S u w a ł k a c h ) . Kiedy w y b u c h ł a wojna, zameldował się w 9 p u ł k u Strzelców K o n n y c h . M i a ł j u ż w ó w c z a s s t o p i e ń k a p r a l a . P o n i e w a ż otrzy­ mano w Dowództwie spadochroniarzy meldunek wysiano go w rejonie W i z n y , o pojawieniu s i ę n i e m i e c k i c h wraz z JO ż o ł n i e r z a m i na bagna by zlokalizowali i s c h w y t a l i d y w e r s a n t ó w . P ó ź n i e j wycofa! się. wraz zc s w y m p u ł k i e m p o d B a r a n ó w , p r z e ż y ł k l ę s k ę , i n t e r n o w a n i e . Z obozu u c i e k ł , p r z e d z i e r a ł s i ę k u r o d z i n ­ n y m s t r o n o m . Schwytany w lesie, przy p r ó b i e p r z e j ś c i a granicy, s i e d z i a ł w O l e c k u , a p o t e m w B r z e ś c i u . Z w o l n i l i go, p o j e c h a ł do 11. 17. T a b l i c a p a m i ą t k o w a ustawiona obok bunkra. N a p i s : „Cześć Bohaterom O b r o ń c o m W i z n y 1939" 57 �pokazuje swoje wiersze i f r a s z k i . T e ż t a k i e , j a k i c h t y s i ą c e p i s z ą p r z e t r w a w s z y s t k o , deszcze, m r o z y , u p a ł y , w i a t r y . N a w e t r ę k o m d o m o r o ś l i poeci. Ale zdaje sobie s p r a w ę , że j e ś l i coś m u zapewni chuligana się oprze. I t o b ę d z i e ten ś l a d , k t ó r y p o z o s t a w i p o s ł a w ę , c h o ć b y l o k a l n ą , t o w ł a ś n i e „ P a n o r a m a " . Ona — w i e r z y — sobie. P R Z Y P I S Y 1 Por. M a r i a Ż y w i r s k a , Panorama Józefa Wiącka, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1965, n r 4 Po wojnie p o w s t a ł o ponad 500 t y s i ę c y p a m i ę t n i k ó w W e w r z e ś n i u 1980 r. T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł Sztuk 2 3 P i ę k n y c h w B i a ł y m s t o k u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a w ę prac i w y d a ł o k a t a l o g : Malarstwo Ryszarda Hlebowicza. W y m i e n i o n o w n i m 6 p l e n e r ó w , w k t ó r y c h b r a ł u d z i a ł oraz 23 w y s t a w y (11 i n d y w i d u alnych w : B i a ł y m s t o k u , Wiźnie, Tykocinie). I I . 18. P t a s z k i na ś c i a n i e d o m k u campingowego K o t . : Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5fd4fad9858a7566ee3681eac33d0d1.pdf 16444c11811558c6fe3a494c84a469ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:827 Title A name given to the resource Rytm torguckiego koczownika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.137-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L E C H MRÓZ R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA* Ostatnie badania (1975 r.) E k s p e d y c j i Etnograficznej Z a k ł a d u E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N w M o n g o l i i skierowane b y ł y w w i ę k s z o ś c i na p r a c ę n a d poznaniem s p o ł e c z n o ś c i T o r g u t ó w , z a m i e s z k u j ą c e j somon B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. J e d n y m z p o d j ę t y c h t e m a t ó w jest w ł a ś n i e w z o ­ rzec k o c z o w n i c t w a T o r g u t ó w i w y n i k a j ą c y c h z tego k o n s e k w e n c j i w i n ­ n y c h dziedzinach i c h k u l t u r y . P o n i ż s z y tekst jest w s t ę p n y m przedsta­ w i e n i e m w n i o s k ó w uzyskanych w w y n i k u b a d a ń prowadzonych przez autora w 1975 r . 1. T o r g u c i m i e s z k a j ą w M o n g o l i i p r a w i e w y ł ą c z n i e na terenie somon u B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. Granice r e j o n u p r z e b y w a n i a T o r g u t ó w w y z n a c z a j ą : od p ó ł n o c y pasmo A ł t a j u , na k t ó r e g o p o ł u d n i o w y c h stokach i w d o l i n a c h z n a j d u j ą s i ę letnie pastwiska, od zachodu granica p a ń s t w o ­ w a p o m i ę d z y M o n g o l i ą i C h i n a m i , od p o ł u d n i a pasmo n i e z b y t w y s o k i c h g ó r B a j t a g Bogdo, k t ó r ę d y t a k ż e biegnie granica z C h i n a m i , a od w s c h o ­ d u b i e g n ą c a p o ł u d n i k o w o od A ł t a j u poprzez Gobi Z a a ł t a j s k ą do p o ł u d ­ n i o w e j granicy p a ń s t w a a d m i n i s t r a c y j n a l i n i a d z i e l ą c a somon B u ł g a n od somonu Ujencz. W ś r ó d l u d n o ś c i somonu poza T o r g u t a m i spotyka s i ę r ó w n i e ż K a z a ­ c h ó w , w c h o d z ą c y c h obecnie g ł ó w n i e w s k ł a d I I b r y g a d y — pomocniczej, oraz przedstawicieli M o n g o ł ó w - C h a ł c h a , p r a c u j ą c y c h g ł ó w n i e w a d m i ­ n i s t r a c j i i w ł a d z a c h somonu. Kazachowie z a m i e s z k u j ą s ą s i e d n i a j m a k bajan ólgijski, z k t ó r y m somon B u ł g a n graniczy (w A ł t a j u ) , ale na p r z e ­ strzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t p r z e s u n ę l i granice swojego z a s i ę g u . Koczowiska i c h nadal z n a j d u j ą się w s ą s i e d n i m a j m a k u , natomiast c i , * Zamieszczony poniżej tekst jest jedynie dość pobieżnym, w s t ę p n y m naszki­ cowaniem zjawisk, jakie tworzą obraz dzisiejszego życia Torgutów i jakie związa­ ne są z ich koczowaniem; tytuł jest więc w pewnym sensie na wyrost — obecnie autor przedstawia jedynie garść wprowadzających informacji, sygnalizujących nie­ jako kierunek pracy, mając przy tym nadzieję, że uda się rozwinąć badania i w kolejnej publikacji ukazać pełniej to, co stanowi o wyrazie, charakterze życia i rodzaju kultury Torgutów, czyli po prostu przedstawić rytm torguckiego koczo­ wania w powiązaniach synchronicznych. �138 L E C H MROZ k t ó r z y z a m i e s z k u j ą somon B u ł g a n , z a j m u j ą się r o l n i c t w e m i w y k o n y w a ­ n i e m i n n y c h prac pomocniczych (pozapasterskich) dla s p ó ł d z i e l n i i so­ monu. W ś r ó d T o r g u t ó w w y r ó ż n i ć m o ż n a przedstawicieli p i ę c i u g r u p : W a n g i j n , B e e l i j n , T a j d ż i j n , Choszut oraz Chowog-sair Dawne podziały Tor­ g u t ó w s t r a c i ł y dziś znaczenie; przedstawiciele r ó ż n y c h g r u p razem p r a ­ c u j ą t w o r z ą c mieszane b r y g a d y pasterskie, w c h o d z ą ze s o b ą w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e , ale m i m o t o istnieje w y r a ź n a ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i czy wywodzenia się z określonej grupy. D l a j a s n o ś c i n a l e ż y p o d a ć , że Choszuci nie są tego samego pochodze­ nia, co p o z o s t a ł e g r u p y T o r g u t ó w , j e d n a k ż e od bardzo dawna ż y j ą w t y m rejonie, w w y n i k u czego doszło do zasadniczej u n i f i k a c j i i a s y m i l a c j i z g r u p a m i t o r g u c k i m i . W rezultacie Choszuci nie t y l k o we w ł a s n e j ś w i a ­ d o m o ś c i , ale i przez otoczenie u w a ż a n i s ą za T o r g u t ó w (Choszut-Torgut), i to n a w e t za d ż m r c e n - T o r g u t ( p r a w d z i w y c h T o r g u t ó w ) . W y m i e n i o n e g r u p y są j e d y n y m i przedstawicielami T o r g u t ó w w M o n g o l i i . W Chinach ż y j ą jeszcze inne społeczności torguckie oraz część g r u p y W a n g i j n i w i ę k ­ szość Chowog-sair. 2 P o d s t a w ą gospodarki T o r g u t ó w mongolskich b y ł a i jest hodowla z w i e ­ r z ą t ; w o d r ó ż n i e n i u od n i c h g r u p y ż y j ą c e w Chinach, c h o c i a ż z a j m u j ą s i ę h o d o w l ą , w znacznym stopniu p r z e s z ł y na u p r a w ę ziemi. S p o ś r ó d t y c h p i ę c i u g r u p — W a n g i j n , Beelijn, T a j d ż i j n , Choszut i Chowog-sair — cztery pierwsze m o ż n a u z n a ć za g r u p y miejscowe (od dawna). I c h r e j o n y koczowania z n a j d o w a ł y się w granicach M o n g o l i i , na terenie dzisiejszego somonu B u ł g a n l u b t u ż za g r a n i c ą , w dalszym od­ c i n k u b i e g u r z e k i B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w . L e t n i e pastwiska B e e l i j n , T a j ­ d ż i j n , C h o s z u t ó w z n a j d o w a ł y się na halach w g ó r n y m biegu rzeki B u ł g a n , a z i m o w i s k a w d o l n y m j e j biegu, w okolicy, gdzie zmienia ona k i e r u n e k z p o ł u d n i k o w e g o i ostro s k r ę c a na z a c h ó d , k u g r a n i c y p a ń s t w o w e j ; j e ­ d y n i e czasem B e e l i j n z i m ą p r z e p ę d z a l i stada a ż do zbiegu Bajan goł i Ca­ gan goł (na terenie Sinkiangu), t a m b o w i e m m i e ś c i ł o się c e n t r u m a d m i ­ nistracyjne części T o r g u t ó w . T a k ż e W a n g i j n m o ż n a u w a ż a ć za g r u p ę a u t o c h t o n i c z n ą ; w i ę k s z o ś ć r e j o n ó w i c h koczowania z n a j d o w a ł a się w p r a w ­ dzie j u ż poza o b e c n ą g r a n i c ą , ale w j e j b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i , a na z i m ę nierzadko schodzili nad r z e k ę B u ł g a n , w y p a s a j ą c stada w granicznych rejonach C h i n i M o n g o l i i . Ponadto b e z p o ś r e d n i k o n t a k t W a n g i j n z i n n y ­ m i g r u p a m i w y n i k a ł z f a k t u , że w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę — a w i ę c zaledwie nieco ponad 50 l a t t e m u — g r u p y B e e l i j n i T a j d ż i j n po­ z o s t a w a ł y w stosunku p o d l e g ł o ś c i do W a n g i j n . Z w i e r z c h n i k g r u p y W a n 1 Pisownię nazw przyjmuję taką, jaką w oparciu o literaturę zastosował autor poprzedniego artykułu S. Szynkiewicz. Brzmienie miejscowe nazw odbiega od ustalonych w literaturze, informatorzy określali poszczególne grupy mianami: Wangin, Beelin, Hajdżi, Choszut, Chowogsaryn (lub w skrócie Chowog). Pochodzenie grupy Choszut wyjaśnia szerzej S. Szynkiewicz. 2 �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 139 gijn — wang-nojon, b y ł także zwierzchnikiem grup Beelijn i Tajdżijn, m i m o iż p o s i a d a ł y one r ó w n i e ż swoich no j o n ó w . C e n t r u m a d m i n i s t r a ­ cyjne t y c h g r u p i siedziba wang-nojona z n a j d o w a ł y się blisko g r a n i c y (choć j u ż na terenie Chin) w p o b l i ż u r z e k i B u ł g a n . Torguci B u ł g a n somonu o k r e ś l a n i s ą t e r m i n e m „ P i ę c i o s o m o n o w i T o r ­ g u c i " albo „ P i ę ć s o m ó w a ł t a j s k i c h " . Obecnie w ś w i a d o m o ś c i potocznej w p r z e k o n a n i u w i e l u i n f o r m a t o r ó w t e r m i n ten oznacza p i ę ć g r u p w y ­ m i e n i o n y c h poprzednio. Jedynie nieliczni z i n f o r m a t o r ó w w i e d z ą , że do r e w o l u c j i t e r m i n ten m i a ł i n n e znaczenie. Choszuci i Chowog-sair ( k t ó ­ r z y mieszkali jeszcze w Chinach) nie b y l i w l i c z a n i do 5 s o m o n ó w a ł t a j ­ skich. O k r e ś l e n i e m t y m oznaczano j e d y n i e 5 g r u p p o d l e g ł y c h w a n g - n o j o n o w i — W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n , z t y m że W a n g i j n d z i e l i l i się na 3 g r u p y : W a n g i j n (osobistych pasterzy wang-nojona), A w d ż i j i Bachszii — te d w i e ostatnie g r u p y t a k ż e p o d l e g a ł y b e z p o ś r e d n i o w a n g o w i i r z ą d z o n e b y ł y przez jego r o d z i n ę . N a czele W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n s t a l i n o j o nowie, z k t ó r y c h hierarchicznie n a j w y ż s z y b y ł wang, a n a j n i ż s z y n o j o n T a j d ż i j n . Z w i e r z c h n i c y A w d ż i j i Bachszii nie w c h o d z i l i w s k ł a d r a d y 5 s o m o n ó w a ł t a j s k i c h , w k t ó r e j zasiadali wang-nojon, beel-nojon i n o j o n grupy Tajdżijn. D a w n y p o d z i a ł t e r y t o r i a l n y z o s t a ł po części usankcjonowany w a d m i ­ n i s t r a c y j n y m podziale k r a j u po r e w o l u c j i . Po zniesieniu d a w n y c h po­ działów administracyjnych z czasów m a n d ż u r s k i c h wprowadzony został w r o k u 1930 n o w y , w k t ó r y m dzisiejszy somon B u ł g a n (w p r z y b l i ż e n i u ) d z i e l i ł się na n a s t ę p u j ą c e choszuny : T o r g u t Bejle, T o r g u t Dzasag, T o r gut W a n . Rejon p r z y g r a n i c z n y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i ( w p o b l i ż u pasma Bajtag Bogdo) z a j m o w a ł choszun b a j a t c h a ń s k i . Poza t y m od p ó ł n o c y s ą ­ s i a d o w a ł z T o r g u t Bejle choszun w s c h o d n i o - a ł t a j s k o - u r i a n c h a j s k i , a od wschodu w miejscu dzisiejszego somonu Ujencz z n a j d o w a ł się choszun c h a n b a t o r c h a j c h a ń s k i z a c h o d z ą c y częściowo na wschodnie obszary d z i ­ siejszego somonu B u ł g a n . Choszun T o r g u t Bejle o b e j m o w a ł obszary g ó r ­ nego biegu rzeki B u ł g a n i l e t n i c h pastwisk I n d e r t — t r a d y c y j n y c h pa­ s t w i s k B e e l i j n . Choszun T o r g u t Dzasag o b e j m o w a ł r e j o n y p o ł o ż o n e bar­ dziej na p o ł u d n i e w ś r o d k o w y m b i e g u B u ł g a n u , a w i ę c w p r z y b l i ż e n i u t e r e n y dawnego c e n t r u m i n a j c z ę s t s z e g o p o b y t u g r u p y Choszut (dzasagt to t y t u ł nojona C h o s z u t ó w ) . Jedynie W a n g i j n (choszun T o r g u t Wan) za­ jęli n a j m n i e j urodzajne i zasobne w pastwiska r e j o n y p o ł u d n i o w e p r z y ­ l e g a j ą c e do Bajtag Bogdo, co z r e s z t ą m o ż n a w y t ł u m a c z y ć f a k t e m o d w i e ­ dzania t y c h t e r e n ó w przez W a n g i j n i d a w n i e j ; a poza t y m jako grupa p r z y b y ł a z S i n k i a n g u o t r z y m a l i t e r e n y p r a k t y c z n i e nie z a j ę t e przez g r u ­ p y z dawna w t y m rejonie M o n g o l i i ż y j ą c e . Jednak — j a k z d a j ą się ś w i a d c z y ć w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — wszystkie g r u p y ł ą c z n i e z W a n ­ g i j n l a t e m m i a ł y m o ż l i w o ś c i w y p a s u na pastwiskach a ł t a j s k i c h , tak w i ę c p o d z i a ł o z n a c z a ł raczej r e j o n y pastwisk jesienno-zimowo-wiosennych. 3 3 Według podziału z roku 1930 kraj dzielił się na ajmaki, a te na choszuny. �140 L E C H MRÓZ N i e w y m i e n i o n a jest w t y m podziale grupa T a j d ż i j n , ale p r a w d o p o d o b ­ nie d z i e l i ł a ona pastwiska i r e j o n y z i m o w i s k z B e e l i j n . W ł a ś c i w i e j e d y n i e Chowog-sair są g r u p ą obcą, p r z y b y ł ą do M o n g o l i i z C h i n pod koniec I I w o j n y ś w i a t o w e j i w p i e r w s z y c h latach p o w o j e n ­ n y c h . I c h dawniejsze pastwiska z n a j d o w a ł y się w Tarbagataju na p ó ł n o ­ cny zatehód od dzisiejszych siedzib. G r u p y B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszut w zasadzie p r z e b y w a j ą w całości (poza j e d n o s t k o w y m i p r z y p a d k a m i ) w M o n g o l i i , W a n g i j n w przewadze, ( k i l k a d z i e s i ą t r o d z i n p o z o s t a ł o w S i n ­ k i a n g u , na z a c h ó d i p o ł u d n i o w y z a c h ó d od o b s z a r ó w dzisiaj zamieszki­ w a n y c h ) , Chowog-sair z a ś p r z y k o c z o w a ł a do M o n g o l i i t y l k o część (jeden somon — D e l u u n ) , a w i ę k s z o ś ć (13 s o m o n ó w ) — j a k s t w i e r d z a j ą i n f o r ­ m a t o r z y — p o z o s t a ł a w Chinach. Obecnie rozmieszczenie T o r g u t ó w z t y c h g r u p w brygadach somonu przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : Choszuci i T a j d ż i j n — 1 brygada ) w y p a s a j ą l a t e m razem na Wangijn — 4 brygada | halach I n d e r t i Toszilt Beelijn — 5 brygada 1 w y p a s a j ą razem l a t e m na i nieco w 3 \ halach C o n c h i l t Chowog-sair — 3 brygada | 2. Obszar somonu B u ł g a n posiada k i l k a d o ś ć w y r a ź n i e r ó ż n i ą c y c h s i ę stref fizjograficznych. N a p ó ł n o c y przebiega pasmo A ł t a j u z k i l k o m a z e s p o ł a m i pastwisk g ó r s k i c h i d o ś ć r o z b u d o w a n ą siecią w o d n ą d o p ł y w ó w rzeki B u ł g a n . Ś r o d e k i część p o ł u d n i o w a to obszar p u s t y n n y o n i e w y s o k i c h wzniesieniach i s k ą p y m n a w o d n i e n i u , gdzie j e d y n i e w ł a ś c i w i e dolina r z e k i B u ł g a n daje oparcie h o d o w l i , a n a w e t u p r a w i e r o l n i c z o - s a d o w n i czej, prowadzonej w r a m a c h z n a j d u j ą c e j się t u t a j s p ó ł d z i e l n i ; p r z y c z y m — p o n i e w a ż rzeka m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i t e r y t o r i u m somonu s k r ę c a na z a c h ó d k u g r a n i c y z C h i n a m i — p o ł u d n i o w a część jest p r a w i e bezwodna. Poza t y m na p o ł u d n i u na samej g r a n i c y znajduje się n i e z b y t d u ż y k o m p l e k s g ó r s k i , Bajtag Bogdo, z k t ó r e g o w y p ł y w a k i l k a s t r u m i e n i g i n ą c y c h w p u s t y n i . Ten u k ł a d w a r u n k ó w decyduje, że dla pasterstwa — k t ó r y m zajmuje s i ę znaczna w i ę k s z o ś ć l u d n o ś c i somonu — w ł a ś c i w i e t y l k o d w a obszary s t a n o w i ć m o g ą b a z ę d l a w y p a s u : g ó r s k i e pastwiska a ł t a j s k i e i dolina r z e k i B u ł g a n . Oddalenie i charakter pasma Bajtag Bogdo powoduje, że m o ż e ono b y ć t r a k t o w a n e t y l k o j a k o teren r e z e r w o w y , gdy w p r z y p a d k u niedostatku t r a w y spowodowanego s u c h y m r o k i e m n a l e ż y część stad, g ł ó w n i e owce i kozy, p o p r o w a d z i ć dalej 'na p o ­ ł u d n i e , r e z e r w u j ą c pastwiska w d o l i n i e B u ł g a n u d l a z w i e r z ą t c e n n i e j ­ szych — b y d ł a i k o n i . Dlatego zasadnicze przemieszczenia pasterzy ze sta­ d a m i o d b y w a j ą się w z d ł u ż k i e r u n k u p ó ł n o c •— p o ł u d n i e na przestrzeni 120-150 k m , jaka dzieli pastwiska w dolinie r z e k i B u ł g a n i l e ż ą c e w A ł ­ t a j u pastwiska o k r e ś l a n e z b i o r o w y m i n a z w a m i I n d e r t i Toszilt — na 4 1 W rosyjskiej literaturze, a za nią i w mongolskiej, przyjęto używać nazwy Conchilt, miejscowe brzmienie różni się nieco: Conchil, Conchel. �RYTM TORGUCKIEGO 141 KOCZOWANIA z a c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n oraz C o n c h i l t , l e ż ą c e na w s c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n (pod m a s y w e m T a w y n C h u m u s t w p a ś m i e M u n c h Chajrchan). Poza t y m k l i m a t i w a r u n k i p a n u j ą c e t u t a j w c i ą g u r o k u c z y n i ą somon B u ł g a n j e d n y m z najdogodniejszych w c a ł e j M o n g o l i i d l a r o z w o j u h o d o w l i czy w ogóle gospodarki. Przez obszar somonu prze­ biega k i l k a stref k l i m a t y c z n y c h , d a j ą c y c h m o ż l i w o ś c i p r z e m i e s z c z e ń stad w r e j o n y dogodne, i one to w znacznym stopniu o k r e ś l a j ą r y t m przekoc z o w a ń . Ś r e d n i e t e m p e r a t u r y lipca u k ł a d a j ą się w cztery strefy, w g r a ­ nicach od p o n i ż e j 15°C do p o w y ż e j 25°C, podobnie t e m p e r a t u r y stycznia ( i z o t e r m y stycznia w y z n a c z a j ą cztery strefy, z k t ó r y c h n a j n i ż s z a w y n o ­ si zaledwie 0 ° C ) . Ostatnie p r z y m r o z k i wiosenne p r z y p a d a j ą na okres przed 10 V , a j e d y n i e w A ł t a j u p o m i ę d z y 10 a 20 V ( z w i e r z ę t a s ą jesz­ cze na pastwiskach wiosennych), pierwsze z a ś jesienne po 20 I X na ob­ szarze w i ę k s z o ś c i somonu, t y l k o w A ł t a j u p r z y c h o d z ą w okresie p o m i ę ­ dzy 10 a 20 I X . T a k dogodne w a r u n k i nie w y s t ę p u j ą w ł a ś c i w i e nigdzie w M o n g o l i i . N a w e t stosunkowo niezbyt d u ż a ilość o p a d ó w (100-150 m m w części p o ł u d n i o w e j somonu, 150-200 m m w części ś r o d k o w e j i 200250 m m w A ł t a j u ) — podobnie j a k na G o b i — nie czyni w a r u n k ó w h o d o w l i m n i e j s p r z y j a j ą c y m i , bo stosunkowo dobrze r o z w i n i ę t a sieć w o d ­ na (rzeki B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w ) zasila z i e m i ę w w o d ę z a p e w n i a j ą c za­ d o w a l a j ą c ą na ogół j a k o ś ć k a r m y d l a stad. 5 3. H o d o w l a zajmuje w M o n g o l i i miejsce s z c z e g ó l n e i w niej znajduje zatrudnienie — b e z p o ś r e d n i e l u b p o ś r e d n i e •— znaczna w i ę k s z o ś ć l u d ­ ności. Podobnie jest i w somonie B u ł g a n , m i m o iż dogodne w a r u n k i g l e ­ b o w o - k l i m a t y c z n e s t w a r z a j ą m o ż l i w o ś c i r ó w n i e ż u p r a w y zbóż, a t a k ż e sadownictwa. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i (negdel) istnieje z e s p ó ł l u d z i z a t r u d ­ n i o n y c h w r o l n i c t w i e , k t ó r e s t a n o w i w a ż n ą p o z y c j ę e k o n o m i c z n ą somo­ n u . Jest to z r e s z t ą jeden z najbardziej rolniczo r o z w i n i ę t y c h s o m o n ó w M o n g o l i i . Ponadto na terenie somonu istnieje stacja d o ś w i a d c z a l n a , p r o ­ w a d z ą c a u p r a w ę m e l o n ó w i a r b u z ó w oraz na z n a c z n ą s k a l ę sadownic­ t w o — j a b ł o n i e , niskopienne w i ś n i e c h i ń s k i e i ś l i w y . P r z y stacji p r o w a ­ dzone są t a k ż e prace nad r o z w i n i ę c i e m pszczelarstwa. J e d n a k ż e — m i m o t y c h e f e k t y w n y c h c z ę s t o p r z e d s i ę w z i ę ć — hodowla z w i e r z ą t stanowi p o d ­ stawę. Hoduje s i ę wszystkie p i ę ć p o d s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t : w i e l ­ b ł ą d y , konie, b y d ł o , owce i kozy, z k t ó r y c h t r z y ostatnie s t a n o w i ą p o ­ zycje n a j p o w a ż n i e j s z e . I o ile u p r a w a r o l i jest d o m e n ą l u d z k o ś c i kazach­ skiej, o t y l e pasterstwo i h o d o w l a z w i e r z ą t są w y ł ą c z n y m n i e m a l za­ j ę c i e m l u d n o ś c i t o r g u c k i e j , a w k a ż d y m razie j e j zasadniczej części. T y m s a m y m p r z e j ś c i e od d a w n y c h u k ł a d ó w polityczno-ekonomicznych do n o ­ w y c h m o g ł o n a s t ą p i ć w s p o s ó b zharmonizowany, nie n a r u s z a ł o b o w i e m p o d s t a w o w y c h zasad egzystencji t o r g u c k i e j s p o ł e c z n o ś c i — i c h baza eko5 Dane wg pracy: szawa 1971. B. Gungadasz, Mongolska Republika Ludowa, War­ �142 L E C H MRÓZ nomiczna, rodzaj życia, w oparciu o k t ó r y i s t n i a ł c a ł y u k ł a d k u l t u r y , p o ­ z o s t a ł y jeśli nie c a ł k o w i c i e t o ż s a m e , to w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u z m i e ­ nione. Dopiero m o m e n t u s p ó ł d z i e l c z e n i a stad b y ł bardziej zasadniczym p r z e ł o m e m , ale n a s t ą p i ł on po u p ł y w i e około 55 l a t od r e w o l u c j i , k i e d y ludzie z d o ł a l i j u ż p r z y w y k n ą ć do n o w y c h k i e r u n k ó w zmian. N a w e t zresz­ t ą u s p ó ł d z i e l c z e n i e nie p o z b a w i ł o l u d n o ś c i z u p e ł n i e stad a n i m o ż l i w o ś c i wypasania w rejonach, do k t ó r y c h od dawna b y l i p r z y z w y c z a j e n i . D o ­ ś w i a d c z e n i e n a r o s ł e przez pokolenia n a k a z a ł o i w r a m a c h nowej p o l i t y ­ k i — realnie o c e n i a j ą c s y t u a c j ę — z a c h o w a ć t e n u k ł a d i l i c z y ć s i ę z w z o ­ rem istniejącym. 4. Koczowanie T o r g u t ó w nosi, m i m o z m i a n i u p ł y w u czasu, w y j ą t k o ­ w o s t a b i l n y charakter. P o m i j a j ą c okres dawnej h i s t o r i i p o w a ż n i e j s z y m i z a k ł ó c e n i a m i b y ł y zmiana r e j o n ó w w y p a s u g r u p y W a n g i j n oraz w y n i ­ k a j ą c e ze z m i a n y miejsca p o b y t u i przykoczowania Chowog-sair prze­ mieszczenia r e j o n ó w w y p a s o w y c h . W p r z y p a d k u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r ­ g u c k i c h w a h n i ę c i a w schemacie w y p a s u m i a ł y charakter n i e w i e l k i i w y ­ nikały głównie z przyczyn klimatycznych. M i m o p o z o r ó w r u c h l i w o ś c i , tak zda się z w i ą z a n e j z ż y c i e m paster­ s k i m , s p o ł e c z n o ś ć T o r g u t ó w m a z a d z i w i a j ą c o s t a b i l n y charakter. Obser­ w o w a n e na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t z m i a n y r y t m u k o ­ czowania są m i n i m a l n e i c z ę s t o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a m i j a j ą bez j a k i c h ­ k o l w i e k odejść od i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u . Jak w y n i k a z r o z m ó w z i n f o r m a ­ t o r a m i , n i e j e d n o k r o t n i e znane s ą p r z y p a d k i , g d y całe ż y c i e m i j a ł o w przemieszczeniach p o m i ę d z y d w o m a obszarami w y p a s o w y m i ( l e t n i m i jesienno-zimowo-wiosennym) bez opuszczenia r e j o n u koczowania nie t y l k o w celach z m i a n y pastwisk, ale n a w e t w celach h a n d l o w y c h czy i n n y c h . S t ą d stwierdzone są p r z y p a d k i s p ę d z e n i a około 50 l a t w t y c h sa­ m y c h dolinach i halach, k i e d y to i n f o r m a t o r nie w i d z i a ł a n i miasta, a n i j a k i e g o k o l w i e k innego skupiska czy osady, czy nawet s ą s i e d n i e g o somo­ n u . Jest to w i ę c p r z y pozorach r u c h l i w o ś c i faktyczna s t a b i l n o ś ć , t y l e że nie ograniczona do jednego miejsca, lecz w a h a d ł o w y c h p r z e m i e s z c z e ń p o m i ę d z y k i l k o m a p u n k t a m i w y p a s o w y m i g r u p u j ą c y m i s i ę na ogół w d w a z e s p o ł y pastwisk. M i m o w i ę c jego p a r a d o k s a l n o ś c i , p r a w d z i w e w y d a j e s i ę stwierdzenie jednej z i n f o r m á t o r e k (pytanej, dlaczego po k r ó t ­ k i m okresie p o b y t u w S i n k i a n g u — d o k ą d u c i e k l i w obawie przed r e ­ w o l u c j ą — w r ó c i l i na swoje dawne t e r e n y wypasowe), że „ p a s t e r z e nie l u b i ą się p r z e n o s i ć " . Roczny c y k l ż y c i a p o z o s t a ł w zasadzie od p o k o l e ń n i e z m i e n i o n y i w y ­ znaczony b y ł p o r a m i z m i a n pastwisk; poza t y m charakteryzuje się d u ż ą rytmicznością i stałością. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł o pewnego rodza­ j u z r ó ż n i c o w a n i e w y n i k a j ą c e ze s t r u k t u r y posiadanych stad i z a m o ż n o ś c i . W z w i ą z k u z t y m p o z o s t a w a ł t a k ż e rodzaj t r a n s p o r t u stosowanego p o d ­ czas z m i a n miejsca p o b y t u . T a k ż e zajmowanie s i ę u p r a w ą ziemi przez �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 143 część T o r g u t ó w b y ł o z w i ą z a n e z z a s o b n o ś c i ą g r u p y . W zasadzie najzam o ż n i e j s z y m i g r u p a m i b y ł y W a n g i j n i B e e l i j n — posiadali oni najlicz­ niejsze stada, a w i c h s k ł a d z i e spore ilości w i e l b ł ą d ó w i k o n i ; przedsta­ wiciele t y c h d w ó c h g r u p p r a w i e nie z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi. N a j u b o ż e j p r e z e n t u j ą się Choszuci i T a j d ż i j n — stada i c h b y ł y m n i e j liczne i w d o d a t k u z p r z e w a g ą z w i e r z ą t m a ł y c h (owiec i kóz). W obu t y c h g r u ­ pach w i d o c z n y jest niedostatek (w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę ) z w i e r z ą t d u ż y c h , z w ł a s z c z a w i e l b ł ą d ó w i k o n i , w y r a ż a j ą c y się c h o c i a ż b y w fakcie u ż y w a n i a do t r a n s p o r t o w a n i a d o b y t k u podczas z m i a n miejsca p o b y t u — b y d ł a . I n n a rzecz, że pastwiska t y c h g r u p (letnie i jesienno-zimowo-wiosenne) z n a j d o w a ł y się w mniejszej odległości od siebie niż pa­ stwiska g r u p w y m i e n i o n y c h w y ż e j ; z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n jest to widoczne. Z a t e m i przekoczowywanie m n i e j n a s t r ę c z a ł o t r u d n o ś c i . Je­ żeli nie b y ł o m o ż l i w e z a ł a d o w a n i e c a ł e g o d o b y t k u od razu, p r z e w o ż o n o część, potem z w i e r z ę t a w r a c a ł y i zabierano r e s z t ę ; nie b y ł o b y j e d n a k m o ż l i w e takie koczowanie na d u ż e odległości, gdzie droga p o m i ę d z y pa­ s t w i s k a m i t r w a 3 czy n a w e t 5 d n i , i to dla w i e l b ł ą d ó w . T r u d n o d z i ś do­ k ł a d n i e j w y j a ś n i ć p r z y c z y n y niedostatku u obu g r u p —• T a j d ż i j n i Choszut. B y ć m o ż e f a k t koczowania na bliskie odległości, a zatem i m n i e j ­ sze zapotrzebowanie na z w i e r z ę t a w ł a ś c i w i e t y l k o do t r a n s p o r t u s ł u ż ą ­ ce, u c z y n i ł s z e r s z ą i c h h o d o w l ę z b y t e c z n ą , ale m o ż l i w e jest t e ż w y j a ś n i e ­ nie o d w r o t n e — niedostatek bazy t r a n s p o r t o w e j nie p o z w a l a ł na p o k o ­ n y w a n i e znaczniejszych odległości, t y m s a m y m p o ś r e d n i o d z i a ł a j ą c w k i e ­ r u n k u r o z w i n i ę c i a h o d o w l i owiec i k ó z , bardziej o d p o r n y c h na zimno i su­ rowsze w a r u n k i , j a k i e p a n o w a ł y na b l i s k i c h l e t n i s k o m zimowiskach t y c h Torgutów. Pojęcie zamożności tych grup także może być względne — zwierzę­ c i e m p r e s t i ż o w y m jest w M o n g o l i i bardzo często k o ń i ilość ich, a t a k ż e w i e l b ł ą d ó w — w rejonach gobijskich — o k r e ś l a j e d n o c z e ś n i e w potocznej ś w i a d o m o ś c i status m a j ą t k o w y r o d z i n y ; opinia o mniejszej z a m o ż n o ś c i C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n m o ż e w y n i k a ć w ł a ś n i e z mniejszej ilości t y c h z w i e ­ r z ą t , a nie z faktycznego rozeznania w stanie m a j ą t k o w y m r o d z i n T a j ­ d ż i j n i C h o s z u t ó w . N a w e t f a k t zajmowania się przez obie te g r u p y (w w i ę k s z y m s t o p n i u n i ż przez p o z o s t a ł e ) u p r a w ą ziemi jest t y l k o w z g l ę d ­ n y m a r g u m e n t e m ś w i a d c z ą c y m o i c h mniejszej z a m o ż n o ś c i ; u p r a w a zie­ m i — częściowo p r z y n a j m n i e j — m o ż e w y n i k a ć z tego, że tak w i o s n ą , j a k i j e s i e n i ą przekoczowanie z a j m o w a ł o znacznie m n i e j czasu i w i ę c e j po­ z o s t a w a ł o go wolnego do w y k o r z y s t a n i a na prace rolnicze. W p r z y p a d k u W a n g i j n czy Beelijn, dla k t ó r y c h przemieszczenie z a j m o w a ł o d w a i p ó ł l u b t r z y k r o t n i e w i ę c e j czasu, m n i e j p o z o s t a w a ł o go na inne prace — choć, co c h c ę p o d k r e ś l i ć , jest to t y l k o jedna z m o ż l i w o ś c i i b y ć m o ż e n a w e t uboczna, w y j a ś n i e n i a w i ę k s z e j p o p u l a r n o ś c i u p r a w y z i e m i u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n n i ż u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r g u c k i c h . Poza t y m u p r a w a z i e m i , siew i z b i o r y o g r a n i c z a ł y się do najprostszych c z y n n o ś c i , w y k o n y w a n y c h podczas p o b y t u na w i o s e n n y c h i jesiennych pastwiskach. Tak w i ę c w za- �144 L E C H MRÓZ sadzie roczny c y k l ż y c i o w y o g r a n i c z a ł się do k i l k a k r o t n y c h p r z e m i e s z c z e ń stad i j u r t , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sa­ m e j — na ogół — m a r s z r u t y , podczas z a ś p o b y t u na k o l e j n y c h p a s t w i ­ skach do p i l n o w a n i a p a s ą c y c h się stad i p r z e r o b u m l e k a na r ó ż n e g o r o ­ d z a j u — w s k r o m n y m z r e s z t ą asortymencie — p r o d u k t y mleczne stano­ wiące podstawę wyżywienia. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł y r ó ż n i c e w sche­ macie koczowania — co b y ł o j u ż sygnalizowane — j e d n a k ż e nie b y ł y to r ó ż n i c e zasadnicze. T y m s a m y m m o ż l i w e jest przedstawienie pewnego o g ó l n e g o schematu koczowania T o r g u t ó w ; r ó ż n i c e w stosunku do tego schematu, n a j c z ę ś c i e j n i e z b y t d u ż e , w y n i k a j ą z p r z y n a l e ż n o ś c i do tej czy i n n e j g r u p y , a zatem i nie t y c h samych r e j o n ó w pastwisk ( g ł ó w n i e z i ­ m o w y c h ) , historycznego etapu r o z w o j u oraz w a h n i ę ć k l i m a t y c z n y c h . Wyruszenie na pastwiska letnie n a s t ę p o w a ł o n a j c z ę ś c i e j około p o ł o w y czerwca, p o b y t na n i c h t r w a ł p r z e c i ę t n i e do p o ł o w y w r z e ś n i a ; niekiedy, jeśli w a r u n k i b y ł y s p r z y j a j ą c e l u b jeśli w dolinie b y ł a susza, p r z e d ł u ż a n o p o b y t o k i l k a t y g o d n i . Podczas lata t r z y - i czterokrotnie zmieniano m i e j ­ sce w y p a s u p r z e p ę d z a j ą c stada na o d l e g ł o ś ć około 5 do 7 k m . W ę d r ó w k a na pastwiska jesienne t r w a ł a 2 do 5 d n i , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju p r o w a ­ dzonych stad (z b y d ł e m w ę d r o w a n o w o l n i e j n i ż z o w c a m i czy kozami) i rodzaju t r a n s p o r t u . J u r t y i d o b y t e k p r z e w o ż o n o na w i e l b ł ą d a c h , ale b y w a ł y w y p a d k i , gdy u ż y w a n o do tego celu b y d ł a , co o c z y w i ś c i e w ę ­ d r ó w k ę p r z e d ł u ż a ł o . B y d ł a do t r a n s p o r t u u ż y w a l i , j a k j u ż z o s t a ł o p o w i e ­ dziane, T a j d ż i j n i Choszuci, a w latach p o w o j e n n y c h — w w y n i k u k l ę s k i i w y g i n i ę c i a części stad — r ó w n i e ż grupa B e e l i j n . Pastwiska jesienne, zimowe i wiosenne z n a j d o w a ł y s i ę na ogół blisko siebie i odległość m i ę ­ d z y n i m i j e d y n i e w y j ą t k o w o d o c h o d z i ł a do 100 k m , licząc d r o g ę w z d ł u ż biegu m e a n d r u j ą c e j rzeki B u ł g a n . W p r z y p a d k u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n pas­ t w i s k a jesienno-zimowo-wiosenne l e ż a ł y znacznie b l i ż e j siebie, w o d ­ ległości k i l k u k i l o m e t r ó w , w w ą w o z i e , k t ó r y m p ł y n i e Bajan g o ł a ż do miejsca jego u j ś c i a do B u ł g a n goł. W ą w ó z ten i dziś z r e s z t ą s t a n o w i b a z ę dla w y p a s u znacznej części stad s p ó ł d z i e l c z y c h . P o b y t na pastwiskach jesiennych t r w a ł z w y k l e do p o ł o w y listopada, z przemieszczaniem s i ę ś r e d n i o t r z y k r o t n y m do k o l e j n y c h zakoli B u ł g a n u czy Bajan g o ł . D r o g a na pastwiska z i m o w e z a j m o w a ł a ś r e d n i o jeden d z i e ń . Miejsca u ż y t k o w a ­ ne z i m ą m u s i a ł y w y r ó ż n i a ć s i ę nie t y l k o d o b r ą p a s z ą , ale i b y ć w m i a r ę dobrze o s ł o n i ę t e od w i a t r u i zimna, w t y m b o w i e m okresie o d b y w a ł o s i ę p r z y j m o w a n i e t z w . m ł o d n i a k a . Na p r z e ł o m i e lutego i marca (zazwy­ czaj) wyruszano na pastwiska wiosenne — n i e k i e d y b y ł o i c h d w a : p i e r w ­ sze na okres wczesnej w i o s n y i drugie p r z e ł o m u w i o s n y i lata — s k ą d z n ó w wyruszano w p o c z ą t k u czerwca na pastwiska letnie, d o c i e r a j ą c t a m po 3-5 dniach (w p r z y p a d k u T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w po 2-3 dniach). W y ł o ­ m e m b y ł y lata suche, g d y z a c h o d z i ł a k o n i e c z n o ś ć p ę d z e n i a części stad a ż pod B a j t a g Bogdo, c z y l i dalsze o k o ł o 150 k m na p o ł u d n i e , w t e d y droga �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 145 z pastwisk l e t n i c h t r w a ł a ponad t y d z i e ń . Ten r y t m rocznego p r z e p ę d u stad i j u r t y , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sak l i m a t y c z n y m i czy i n n y m i p r z y c z y n a m i j a k i e g o ś s z c z e g ó l n e g o c h a r a k t e r u . 5. W e w s z y s t k i c h z w y m i e n i o n y c h g r u p wypasano w zasadzie 5 p o d ­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t . Chowog-sair w momencie p r z y k o c z o w a n i a do M o n g o l i i s t a n o w i l i g r u p ę d o ś ć b o g a t ą . J e d n a k ż e sytuacja, w j a ­ k i e j się z n a l e ź l i , i f a k t szybkiego opuszczenia S i n k i a n g u s p o w o d o w a ł y , ż e swoje stada b y d ł a , owiec i k ó z m u s i e l i p o z o s t a w i ć — w części je sprze­ d a j ą c , w części p o z o s t a w i a j ą c r o d z i n o m . T y m s a m y m , c h o c i a ż p r z y p r o ­ w a d z i l i ze s o b ą spore ilości k o n i i w i e l b ł ą d ó w , część z n i c h m u s i e l i bez­ p o ś r e d n i o po p r z e j ś c i u w y m i e n i ć na z w i e r z ę t a mleczne. W k r ó t c e po p r z y k o c z o w a n i u Chowog-sair p r z y s z ł a k l ę s k a b r a k u paszy — dzud, w w y ­ n i k u czego znaczne ilości z w i e r z ą t w y g i n ę ł y . S p o w o d o w a ł o to powszech­ ne z u b o ż e n i e Chowog-sair, ale i p o z o s t a ł y c h g r u p T o r g u t ó w (w n i e k t ó ­ r y c h rodzinach z 50 do 80 sztuk z w i e r z ą t p o z o s t a ł o po 2, 3, i t o n a j ­ częściej owiec). W t e d y t e ż u p r a w a ziemi s t a ł a się powszechniejsza j a k o u m o ż l i w i a j ą c a p r z e t r w a n i e do m o m e n t u p o w t ó r n e g o w z r o s t u p o g ł o w i a stad. N a w e t po u s p ó ł d z i e l c z e n i u nie n a s t ą p i ł y j a k i e ś znaczniejsze z m i a n y w s t r u k t u r z e stad, poprzez np. r o z w i n i ę c i e specjalnie h o d o w l i k t ó r e g o ś z g a t u n k ó w z w i e r z ą t . W a h n i ę c i a k l i m a t y c z n e , k o n i e c z n o ś c i cyklicznego zmieniania pastwisk p o w o d u j ą , że r o z w i n i ę c i e h o d o w l i jednego t y l k o rodzaju z w i e r z ą t b y ł o b y r y z y k o w n e , tak w i ę c t r a d y c y j n y w z ó r , w y p r a c o ­ w a n y przez pokolenia, jest w zasadzie k o n t y n u o w a n y — t a k w stadach indywidualnych, jak i spółdzielczych, choć oczywiście w przypadku tych ostatnich z m o d y f i k o w a n y zasadami nowej p o l i t y k i i organizacji. 6. D a w n e r e j o n y w y p a s u i koczowania T o r g u t ó w o g r a n i c z a ł y się do części dzisiejszego B u ł g a n somonu. Obecne c e n t r u m somonu B u ł g a n m i e ś c i się w rejonie, gdzie od dawna i przez s p o r ą część r o k u k o n c e n t r o w a ł o się ż y c i e T o r g u t ó w g r u p Beeljn, T a j d ż i j n i Choszut. I c h dawne o ś r o d k i a d m i n i s t r a c y j n e z siedzibami nojonów i lamajskimi k l a s z t o r a m i z n a j d o w a ł y się niedaleko B u r e n Chajrchan, g ó r y otaczanej czcią j a k o miejsce ś w i ę t e , l e ż ą c e j na p ó ł n o c od dzisiejszego c e n t r u m i w jego b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i . O d l e g ł o ś ć t y c h c e n t r ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w a h a ł a się od 10 do około 30 k m od B u r e n Chajrchan. N a j b l i ż e j obecnego c e n t r u m somonu z n a j d o w a ł y się t e r y t o r i a zimowe B e e l i j n — B a j a n Sudal w r a z z c e n t r u m T J s ł u u r y n (Cagan Tung), t e r y t o r i a T a j d ż i j n b y ł y nieco dalej na p ó ł n o c — Czonotyn Char U d z u u r , a C h o s z u t ó w na p ó ł n o c n y w s c h ó d — Chagszaal ( c e n t r u m S u m i j n Cagan). T a k ż e letnie pastwiska l e ż a ł y tam, gdzie i obecnie n a j ­ częściej l a t e m p r o w a d z o n y jest wypas, na halach I n d e r t i Toszilt (nazwy od p o t o k ó w w p a d a j ą c y c h w g ó r n y m biegu B u ł g a n goł), z t y m że Torguci B e e l i j n i T a j d ż i j n u ż y t k o w a l i t e r e n y I n d e r t , w Toszilt z a ś n a j c z ę ś c i e j w y p a s a l i Choszuci. 10 — Etnografia Polska, t. X X I . z. 1 �146 L E C H MRÓZ T a k w i ę c przez c a ł e lata czy n a w e t pokolenia r u c h o d b y w a ł się na tej p o ł u d n i o w o - p ó ł n o c n e j trasie. W s p ó l n e u ż y t k o w a n i e pastwisk przez B e e l i j n i T a j d ż i j n z r o z u m i a ł e jest c h o ć b y przez f a k t , że obie g r u p y p o d ­ legały wspólnie wang-nojonowi, jednakże w obrębie terenu objętego n a z w ą I n d e r t k a ż d a m i a ł a swoje o k r e ś l o n e r e j o n y wypasu. Siedziby g r u p y W a n g i j n z n a j d o w a ł y się t y l k o niewiele k i l o m e t r ó w na z a c h ó d , w p o b l i ż u g r a n i c y z C h i n a m i , c h o ć j u ż na terenie S i n k i a n g u . D a s z w a n d ż i l , jamyn ( c e n t r u m a d m i n i s t r a c y j n e g r u p y W a n g i j n , siedziba wang-nojona i zarazem c e n t r u m s ą d o w n i c z o - a d m i n i s t r a c y j n e „ p i ę c i u so­ m o n ó w t o r g u c k i c h " ) , z n a j d o w a ł o się u ujścia Cagan goł do rzeki B u ł ­ gan — m n i e j w i ę c e j na tej samej w y s o k o ś c i geograficznej co B u r e n Chajrchan, pastwiska z a ś letnie w g ó r a c h , na halach G u r w a n nur, na w y s o k o ś c i I n d e r t , c h o ć po d r u g i e j stronie granicy. 7. Okres r e w o l u c j i i lata n a s t ę p n e p r z y n i o s ł y zmiany, j e d n a k ż e t y l k o w p r z y p a d k u części T o r g u t ó w b y ł y to z m i a n y zasadnicze. P o m i j a m t u t a j zagadnienie z m i a n u s t r o j o w y c h , wyswobodzenie pasterzy z p o d l e g ł o ś c i n o j o n o m i u t r a t ę w p ł y w ó w k o ś c i o ł a lamajskiego, k t ó r y z r e s z t ą na t y m terenie n i g d y w ł a ś c i w i e nie b y ł tak r o z w i n i ę t y j a k w i n n y c h rejonach M o n g o l i i . J e ś l i chodzi o sam rodzaj życia i k o c z o w n i c t w o torguckie, za­ sadnicze p r z e o b r a ż e n i a n a s t ą p i ł y dopiero w latach masowego u s p ó ł d z i e l czenia. Ruch r e w o l u c y j n y w M o n g o l i i r o z w i j a ł się w rejonach bardziej cen­ t r a l n i e u s y t u o w a n y c h i Torguci, ż y j ą c y na peryferiach, a w k a ż d y m r a ­ zie w znacznej odległości, nie bardzo — j a k m o ż n a s ą d z i ć — o r i e n t o w a l i się w k i e r u n k u z m i a n i i c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e n i a c h . P o n i e w a ż z a ś n o w a idea g r o z i ł a z m i a n ą dotychczasowego życia, w i e l u T o r g u t ó w oba­ w i a ł o się po prostu r e w o l u c j i (tak z r e s z t ą jednoznacznie z o s t a ł o to p r z e d ­ stawione w w y w i a d a c h ) . Dlatego część T o r g u t ó w , n i e p e w n y c h losu w re­ w o l u c y j n e j M o n g o l i i , z a r e a g o w a ł a opuszczeniem M o n g o l i i i u c i e c z k ą na t e r e n y S i n k i a n g u . N a przekoczowanie t a m z d e c y d o w a ł a się część ( p r a w ­ dopodobnie znaczna w i ę k s z o ś ć ) Beelijn, k t ó r z y odeszli prowadzeni przez swojego nojona. W a n g i j n w w i ę k s z o ś c i zamieszkiwali w t y m czasie po drugiej stronie granicy, t o t e ż przykoczowanie t a m t a k ż e tej części, k t ó r a aktualnie p r z e b y w a ł a w M o n g o l i i , t r u d n o u w a ż a ć za u c i e c z k ę ( n a l e ż y pa­ m i ę t a ć , że w S i n k i a n g u z n a j d o w a ł o się c e n t r u m administracyjne W a n ­ g i j n ) . B e e l i j n b y l i g r u p ą stosunkowo blisko z w i ą z a n ą z W a n g i j n — ten f a k t t a k ż e m ó g ł w p ł y n ą ć na p o w s z e c h n o ś ć i c h m i g r a c j i . W n i e w i e l k i m stopniu na o d e j ś c i e d e c y d o w a l i się T a j d ż i j n i Choszut — i n t e r e s u j ą c e jest to z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n , k t ó r z y r ó w n i e ż — j a k i B e e l i j n — podlegali w a n g - n o j o n o w i . Z a w a ż y ł a t u t a j chyba postawa nojona T a j d ż i j n , k t ó r y sam p o s t a n o w i ł z o s t a ć w M o n g o l i i . Może t e ż znaczenie m i a ł o to, że tak T a j d ż i j n , j a k Choszuci b y l i g r u p a m i stosunkowo najbardziej sta­ b i l n y m i — w w i ę k s z y m s t o p n i u z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi, w stadach i c h p r z e w a ż a ł y owce i kozy, k t ó r e nie s ą w stanie tak szybko w ę d r o w a ć , �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 147 oraz b y d ł o znacznie gorzej n a d a j ą c e się do t r a n s p o r t u n i ż konie i w i e l ­ błądy. R u c h e m i g r a c y j n y do S i n k i a n g u zainicjowali W a n g i j n , k t ó r z y o p u ś c i l i M o n g o l i ę w k r ó t c e po r e w o l u c j i i jeszcze za panowania bogdo-gegena, w r o k u 1923 . B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszuci dopiero w k i l k a lat p ó ź n i e j zdecydowali się na ten k r o k , i to j u ż w okresie r e p u b l i k i — w r o k u 1930 (pojedynczy o d k o c z o w y w a l i j u ż w r o k u 1929). J e d n a k ż e j u ż po u p ł y w i e około r o k u od m o m e n t u e m i g r a c j i do S i n k i a n g u rozpoczyna się r u c h p o w r o t n y — pierwsza p a r t i a u c i e k i n i e r ó w powraca na swoje dawne pas­ t w i s k a . Na przestrzeni trzech lat — do 1933 г., p o w r a c a j ą nie t y l k o T a j d ż i j n , Choszuci i Beelijn, ale t a k ż e ci W a n g i j n , k t ó r z y odkoczowali do S i n k i a n g u jeszcze w 1923 r. — ci ostatni p r z y p r o w a d z a j ą ze s o b ą t a k ż e W a n g i j n ó w , k t ó r z y c a ł y czas i przed r e w o l u c j ą mieszkali w S i n k i a n g u . P r z y c z y n ą tego masowego p o w r o t u i ucieczki z S i n k i a n g u b y ł o w e d ł u g w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w to, że z o r i e n t o w a l i się, iż w M o n g o l i i jest lepiej, pastwiska w S i n k i a n g u są gorsze, a ponadto w Chinach groził i m p o b ó r do wojska. 6 L a t a s p ę d z o n e w S i n k i a n g u nie w y w a r ł y j a k i e g o ś zasadniczego w p ł y ­ w u na ż y c i e pasterzy — p o d j ę l i po p r o s t u p r z e r w a n y na ten czas w z ó r ż y c i a i w r ó c i l i na dawne szlaki koczowania. Jedynie dla W a n g i j n p r z y koczowanie o z n a c z a ł o z m i a n ę — nie m o g l i j u ż w y p a s a ć na l e t n i c h pastwiskach G u r w a n n u r i d o ł ą c z y l i do B e e l i j n w y p a s a j ą c w I n d e r t . T y m s a m y m z a g ę ś c i ł y się pastwiska zimowe i letnie, jednak z u w a g i na dostatek — na ogół — paszy nie p r o w a d z i ł o to, j a k się w y d a j e , do j a k i c h ś komplikacji. K o l e j n y m w a ż n y m m o m e n t e m b y ł o przykoczowanie w latach 1943-1948 Chowog-sair. P o w o d e m p r z y j ś c i a b y ł o n i e u k o n t e n t o w a n i e miejsco­ w y m i w a r u n k a m i , a przede w s z y s t k i m n a p i ę t a sytuacja w S i n k i a n g u —• w t y m czasie d z i a ł a ł y t a m g r u p y zbrojne pod w o d z ą Osmana, k t ó r y d ą ż ą c do ustanowienia n i e z a l e ż n e g o p a ń s t w a kazachskiego d o p u s z c z a ł s i ę prze­ s t ę p s t w — r a b u n k ó w i m o r d ó w w stosunku do l u d n o ś c i torguckiej. Poza t y m część Chowog-sair z d e c y d o w a ł a się na przykoczowanie do M o n g o l i i pod w p ł y w e m r e w o l u c y j n y c h idei r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się poprzez g r a ­ n i c ę w w y n i k u d z i a ł a n i a a g i t a t o r ó w . D l a Chowog-sair w i ę c r e w o l u c j a b y ł a o z n a k ą z m i a n y r a d y k a l n e j — c a ł k o w i t e g o , t r w a ł e g o porzucenia d a w n y c h koczowisk i p r z e j ś c i a na nowe. P o c z ą t k o w o nieliczni C h o w o g -sair (najpierw p r z y k o c z o w a ł o 5 rodzin) d o ł ą c z y l i do W a n g i j n w y p a s a j ą c razem z n i m i , a w momencie liczniejszego p r z y b y c i a s k i e r o w a n i zostali na letnie w y p a s y na pastwiska Conchilt, k t ó r e p r z e d t e m nie b y ł y u ż y t ­ kowane przez T o r g u t ó w , a a d m i n i s t r a c y j n i e n a l e ż ą w ogóle do s ą s i e d n i e g o a j m a k u . T y m s a m y m przykoczowanie Chowog-sair nie o z n a c z a ł o dla 6 Ruch ten rozpoczął się prawdopodobnie już w 1922 г., choć większość moich r o z m ó w c ó w odnosiła fakt emigracji do 1923 r. �148 L E C H MRÓZ m i e j s c o w y c h — w zasadzie — z m i a n y a n i n a w e t z a k ł ó c e n i a t r a d y c y j n e ­ go c y k l u rocznego koczowania. P o c z ą t k o w o sytuacja Chowog-sair na terenie B u ł g a n somonu p r z e d ­ s t a w i a ł a się niekorzystnie. Spora część i c h stad p o z o s t a ł a w S i n k i a n g u . Z o s t a w i l i t a k ż e l u b s t r a c i l i część s p r z ę t ó w gospodarczych. Poza t y m ci, k t ó r z y p r z y b y l i w pierwszej f a l i , b y l i t r a k t o w a n i p o c z ą t k o w o j a k o c u ­ dzoziemcy i przez p i e r w s z y r o k do d w ó c h lat nie m i e l i p e ł n e j swobody, np. w ę d r o w a n i a na pastwiska letnie, ograniczeni w poruszaniu się do d o l i n y r z e k i B u ł g a n . P o t e m p r z y s z e d ł dzud i d u ż a część stad p a d ł a ; w tej s y t u a c j i spora część Chowog-sair z a j ę ł a się z k o n i e c z n o ś c i t a k ż e u p r a w ą ziemi, nie r e z y g n u j ą c j e d n a k z u p e ł n i e z pasterstwa — c h o ć czasowo ograniczonego. G d y z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć , p o d j ę l i i oni w ę d r o w a n i e do­ p a s o w u j ą c się do miejscowego c y k l u , u ż y t k u j ą c te same pastwiska co i W a n g i j n oraz pastwiska Conchilt, c h o c i a ż n a d a l n i e k t ó r z y ł ą c z y l i to z u p r a w ą ziemi. T e n stan t r w a ł przez k i l k a lat, z a k ł ó c a n y czasami z m i a ­ n a m i r e j o n ó w w y p a s ó w w w y n i k u decyzji w ł a d z somonowych. N a l e ż y d o d a ć , że lata czterdzieste to nie t y l k o okres przykoczowania Chowog-sair. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m czasie (1944-1948) p r z y b y ł y do M o n g o l i i dalsze g r u p y W a n g i j n . W Chinach i rejonach p r z y g r a n i c z n y c h p a n u j ą c e n a p i ę c i e d o t y k a ł o nie t y l k o Chowog-sair. W a n g i j n , k t ó r y c h sporo p r z e b y w a ł o p r z e c i e ż stale w S i n k i a n g u , m i m o g r a n i c y u t r z y m y w a l i k o n t a k t y rodzinne z W a n g i j n a m i z M o n g o l i i i gdy sytuacja w Chinach z a o g n i ł a się, a p r z y t y m r o z p o c z ę ł y się r e k w i z y c j e — z w ł a s z c z a k o n i — z d e c y d o w a l i się, i p r o w a d z e n i przez p r z y b y s z ó w z M o n g o l i i p r z e k r o c z y l i g r a n i c ę . A k c j a b y ł a zorganizowana — W a n g i j n z S i n k i a n g u r o z s y ł a l i do p o s z c z e g ó l n y c h g r u p i r o d z i n p o s ł a ń c ó w z i n f o r m a c j a m i o planowanej ucieczce. W ten s p o s ó b znaczna część rodzin p r z y k r o c z o w a ł a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y r e j o n y przygraniczne i okolice dawnego cen­ t r u m D a s z w a n d ż i l . W i ę z y rodzinne, j a k i e ł ą c z y ł y i c h z W a n g i j n a m i ż y ­ j ą c y m i w M o n g o l i i , u m o ż l i w i ł y i m szybkie i b e z k o n f l i k t o w e w ł ą c z e n i e się do miejscowej s p o ł e c z n o ś c i i p o d j ę c i e w y p a s u w e d ł u g miejscowego w z o r u i na t y c h samych pastwiskach co W a n g i j n o w i e z dawna za­ siedziali, t y m s a m y m i dla m i e j s c o w y c h T o r g u t ó w nie o z n a c z a ł o to j a ­ k i c h ś k o m p l i k a c j i czy zmian. 8. W w y n i k u p r z e k o c z o w a ń do S i n k i a n g u i p o w r o t u część pasterzy u t r a c i ł a spory procent z w i e r z ą t , ponadto p r z y s z ł y lata k l ę s k i , gdy z w i e r z ę t a masowo g i n ę ł y : t a k i b y ł r o k 1945, k i e d y to p o g ł o w i e stad z m n i e j s z y ł o się o około d w i e trzecie. W efekcie z u b o ż e n i a część l u d n o ś c i zmuszona z o s t a ł a do zajęcia się r o l n i c t w e m . W p r a w d z i e u p r a w a z i e m i b y ł a na t y m terenie znana, ale nie b y ł a r o z w i n i ę t a . Z a j m o w a ł y się n i ą d a w n i e j g ł ó w n i e r o z i n y z g r u p T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w i n i e z b y t licznie B e e l i j n — o c z y w i ś c i e poza u p r a w n y m i p o l a m i k l a s z t o r n y m i , bo te i s t n i a ł y na i n n y c h zasadach. J e d n a k ż e u p r a w a ziemi nie p r z e k r e ś l a ł a pasterskie­ go c h a r a k t e r u t y c h g r u p . Pola u p r a w n e z n a j d o w a ł y się w dolinie r z e k i �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 149 B u ł g a n i p r z y zbiegu B a j a n goł i B u ł g a n goł, a w i ę c w p o b l i ż u pastwisk jesienno-zimowych, siew o d b y w a ł s i ę w czasie p o b y t u na pastwiskach w i o s e n n y c h (na p r z e ł o m i e k w i e t n i a i maja), a z b i o r y po powrocie z past­ w i s k l e t n i c h , o b r ó b k a ziemi z a ś o g r a n i c z a ł a s i ę w zasadzie do zaorania j e j r a d ł e m po u p r z e d n i m w y s i a n i u ziarna i p o p r a w i e n i a r o w ó w d o p r o w a ­ d z a j ą c y c h w o d ę do p ó l . L a t e m t y l k o jeden do d w ó c h r a z y w ł a ś c i c i e l o d ­ w i e d z a ł swoje pola w celu wpuszczenia w o d y do k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h . Poza t y m j e d n a k r y t m rocznego ż y c i a nadal o k r e ś l a n y b y ł s e z o n o w y m i w ę d r ó w k a m i ze stadami. ( U p r a w a ziemi k o n t y n u o w a n a b y ł a t a k ż e w n i e ­ k t ó r y c h p r z y p a d k a c h — n a w e t po p o w t ó r n y m wzbogaceniu się — p o d w p ł y w e m p o p y t u na p r o d u k t y r o l n e ze s t r o n y m i e s z k a ń c ó w s ą s i e d n i c h na w s c h ó d l e ż ą c y c h s o m o n ó w Ujencz i A ł t a j , nie p o s i a d a j ą c y c h w a r u n k ó w do r o z w i n i ę c i a u p r a w y ziemi, a t a k ż e n o w e j p o l i t y k i w ł a d z m o n g o l s k i c h k ł a d ą c y c h nacisk na r o z w ó j r o l n i c t w a . T e n stan t r w a ł do u s p ó ł d z i e l c z e nia — a n a w e t do d w ó c h l a t po t y m fakcie — k i e d y to u p r a w i a n i e ziemi p r z e j ę ł a specjalna brygada s p ó ł d z i e l n i ) . 9. Z n a c z n y m m o m e n t e m w ż y c i u T o r g u t ó w B u ł g a n somonu b y ł o m a ­ sowe u s p ó ł d z i e l c z e n i e stad w 1959 r. W ł a ś c i w i e j u ż w c z e ś n i e j część l u d ­ ności z r ó ż n y c h g r u p w s t ą p i ł a do s p ó ł d z i e l n i , j e d n a k ż e dopiero w 1959 r o k u akcja n a b r a ł a powszechnego c h a r a k t e r u . O d tej c h w i l i T o r g u c i stali s i ę pasterzami k o c z u j ą c y m i w r a z ze stadami s p ó ł d z i e l n i . J e d n a k ż e m o g l i t a k ż e p o s i a d a ć w ł a s n e stado — ograniczone i l o ś c i o w o do 50 z w i e r z ą t — k t ó r e wypasane b y ł o na t y c h samych terenach, co stada s p ó ł d z i e l c z e . M i m o w i ę c z m i a n y w ł a ś c i c i e l a — dysponenta znacznej części stad, c y k l rocznego ż y c i a i koczowania p o z o s t a ł podobny. Wprowadzenie i realizo­ w a n i e n o w y c h , bardziej u j e d n o l i c o n y c h zasad p o l i t y k i gospodarczej u s t a l i ł o n o r m y , w e d ł u g k t ó r y c h pasterz r o z l i c z a ł się z pracy, co jest n o w o ś c i ą w stosunku do u k ł a d u tradycyjnego, podobnie j a k decydowanie 0 s a m y m wypasie i przekoczowaniach pozostaje w zasadzie poza i n d y ­ w i d u a l n ą o c e n ą i d e c y z j ą , g d y ż k i e r o w a n e jest o d g ó r n i e . Posiadanie w ł a s n y c h stad p o d t r z y m u j e jednak t r a d y c y j n y s t y l pracy i życia, p o ­ dobnie j a k fakt, że r e j o n y pastwisk oraz szlaki w ę d r ó w e k p o z o s t a ł y d l a w i ę k s z o ś c i te same. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i doszło do nowego p o d z i a ł u na b r y g a d y z j e d n o ­ czesnym p o d z i a ł e m t e r e n ó w w y p a s u . Chowog-sair (3 brygada) o t r z y m a l i pastwiska najrzadziej u ż y w a n e przed r e w o l u c j ą przez m i e j s c o w y c h — Conchilt, w r a z z n i m i p r z e b y w a t a m n i e w i e l k a część B e e l i j n oraz K a z a ­ chowie z s ą s i e d n i e g o a j m a k u bajan-olgijskiego. Choszuci i T a j d ż i j n p o ­ zostali na s w y c h d a w n y c h , sprzed r e w o l u c j i , l e t n i c h pastwiskach w T o ­ szilt, a z i m o w i s k a c h w z d ł u ż B a j a n g o ł a ż do B u ł g a n goł, B e e l i j n 1 W a n g i j n z a ś o b j ę l i l e ż ą c e nieco dalej na z a c h ó d pastwiska I n d e r t . Poza t y m — co jest w a ż n e — w w y n i k u c a ł k o w i t e g o p r z e j ę c i a u p r a w y ziemi przez s p e c j a l n ą b r y g a d ę r e k r u t u j ą c ą s i ę g ł ó w n i e z K a z a c h ó w (2 brygada), T o r g u c i m o g l i w r ó c i ć do pasterstwa, t y l k o w zasadzie n i m �150 L E C H MROZ się z a j m u j ą c ; t y m s a m y m po okresie o k o ł o 15 do 30 l a t n a s t ą p i ł p o w r ó t do r y t m u rocznego, j a k i i s t n i a ł na terenie z a m i e s z k i w a n y m przez T o r ­ g u t ó w przed i zaraz po r e w o l u c j i . O c z y w i ś c i e wzbogaconego o pewne nowe elementy w y n i k a j ą c e z p o s t ę p u i p o l i t y k i p a ń s t w o w e j , a t a k ż e przekoczowania Chowog-sair, ale w zasadniczym charakterze podobnego do dawnego. 10. A n a l i z u j ą c t r a d y c j ę k o c z o w n i c z ą T o r g u t ó w B u ł g a n somonu i z m i a ­ ny, j a k i e n a s t ą p i ł y , m o ż n a — p o d s u m o w u j ą c — s t w i e r d z i ć , co n a s t ę p u j e : a) Najbardziej s t a b i l n ą g r u p ą s ą Choszuci — b ę d ą c y j e d n o c z e ś n i e w ł a ś c i w i e w t ó r n i e T o r g u t a m i , g d y ż , j a k j u ż wspomniano, pochodzeniem r ó ż n i ą się od p o z o s t a ł y c h g r u p . T r a d y c y j n i e i od dawna z w i ą z a n i s ą l e t n i m i w y p a s a m i z r e j o n e m T o s z i l t u i nadal — c h o ć j u ż w r a m a c h s p ó ł ­ dzielni — w y p a s a j ą t a m stada. Czas koczowania podlega p e w n y m w a h ­ n i ę c i o m u z a l e ż n i o n y m od d e c y z j i s p ó ł d z i e l n i , ale w zasadzie nie p r z e k r a ­ cza d w ó c h t y g o d n i w stosunku do dawnego w z o r u . Podobnie ilość czasu potrzebna na dotarcie na pastwiska jest w zasadzie taka sama; zmiana dotyczy j e d y n i e f r a g m e n t u drogi, k t ó r ą p ę d z i s i ę stada. Obecnie z po­ w o d u n a p i ę c i a w stosunkach m o n g o l s k o - c h i ń s k i c h pasterze p r z e p ę d z a j ą stada na letnie pastwiska nie t r a d y c y j n ą d r o g ą k t ó r a b i e g ł a p r z y samej granicy, ale nieco bardziej na w s c h ó d , poprzez g ó r y . T o t e ż zdarza się, że droga t r w a o 1 d z i e ń d ł u ż e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że Choszuci p r z e d s t a w i a j ą w y j ą t k o w o s t a b i l n ą f o r m ę koczowania i że z a r ó w n o r e ­ w o l u c j a , j a k i u s p ó ł d z i e l c z e n i e , c h o ć z m i e n i ł y s i ę w s p o s ó b zasadniczy u k ł a d s t o s u n k ó w i zasady i c h życia, samej egzystencji, podobnie j a k r e j o n ó w i r y t m u koczowania, nie z m i e n i ł y w znaczniejszym stopniu. b) D r u g ą w k o l e j n o ś c i g r u p ą , k t ó r a w y k a z u j e w y j ą t k o w o d u ż e z w i ą ­ zanie z d a w n y m i r e j o n a m i w y p a s u , s ą T a j d ż i j n ; t y l k o n i e w i e l k a c z ę ś ć i c h o p u ś c i ł a czasowo — i to na k r ó t k o — M o n g o l i ę . Poza t y m przez c a ł y czas a ż do dzisiaj z w i ą z a n i są ze s w o i m i d a w n y m i t e r e n a m i w y p a s u ; w skali dziesięcioleci z m i a n y s ą n i e w i e l k i e i z w i ą z a n i e z r e j o n e m t r a d y ­ cyjnie u ż y t k o w a n y m jest nadal bardzo d u ż e . P o w a ż n i e j s z ą z m i a n ą — nie w p ł y w a j ą c ą j e d n a k w s p o s ó b zasadniczy na t o k ż y c i a — jest w p r z y ­ p a d k u obu t y c h g r u p c a ł k o w i t e zarzucenie u p r a w y ziemi, co n a s t ą p i ł o w momencie powszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a . c) W p r z y p a d k u B e e l i j n zmiana w stosunku do okresu p r z e d r e w o l u c y j ­ nego jest znaczniejsza. Po pierwsze w i ę k s z a ilość c z ł o n k ó w tej g r u p y odk o c z o w a ł a czasowo do S i n k i a n g u , a poza t y m w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i część B e e l i j n z o s t a ł a przydzielona do b r y g a d y 3 i r a z e m z Chowog-sair lata s p ę d z a j ą na pastwiskach C o n c h i l t . Część koczuje j a k d a w n i e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że B e e l i j n s ą g r u p ą , k t ó r ą w w i ę k s z y m s t o p n i u d o t k n ę ł y zmiany, j e d n a k ż e nie są to z m i a n y bardzo zasadnicze, t y m sa­ m y m m o ż n a B e e l i j n o k r e ś l i ć j a k o g r u p ę w z g l ę d n i e s t a b i l n ą w stosunku do t r a d y c j i . W a ż n y m m o m e n t e m jest to, iż nie i s t n i e j ą j u ż dawne o d - �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 151 r ę b n e centra t y c h trzech g r u p — p o s i a d a j ą w s p ó l n e c e n t r u m somonu — B u ł g a n , l e ż ą c e jednak n i e z b y t daleko od d a w n y c h . d) Bardziej zasadnicza zmiana n a s t ą p i ł a d l a W a n g i j n , to znaczy tej i c h części, k t ó r a o s i e d l i ł a się w M o n g o l i i , j e d n a k ż e nie p r z e w a r t o ś c i o w u j ą c ą generalnie j a k o ś c i ż y c i a . W t y m - w z g l ę d z i e p r z y j ś c i e W a n g i j n — poza p r z e s u n i ę c i e m i c h r ó w n o l e ż n i k o w o k u w s c h o d o w i — p r a k t y c z n i e nic nie z m i e n i ł o ; b l i s k o ś ć i c h z g r u p a m i B e e l i j n i T a j d ż i j n , a t a k ż e dostatek pastwisk s p o w o d o w a ł y , że p r z y s z e d ł s z y zaczęli po p r o s t u u ż y t k o w a ć te same co i tamte g r u p y pastwiska i w e d ł u g podobnych zasad. P r z e s u n i ę c i e to w d o d a t k u jest n i e w i e l k i e , g d y ż obecnie W a n g i j n n a l e ż ą do b r y g a d y 4 i letnie i c h pastwiska z n a j d u j ą się w I n d e r t . N a l e ż y z a z n a c z y ć , że w p r z y p a d k u trzech p i e r w s z y c h g r u p z m i a n y r y t m u koczowania i r e j o n ó w z i m o w i s k (a w p r z y p a d k u części B e e l i j n t a k ż e letnisk) w i ą ż ą się z m o m e n t e m u s p ó ł d z i e l c z e n i a . D o tego czasu p o z o s t a w a ł y p r a k t y c z n i e niezmienione. W p r z y p a d k u W a n g i j n zmiana n a s t ą p i ł a w c z e ś n i e j przez sam f a k t osiedlenia się po mongolskiej stronie g r a n i c y i dalsze z m i a n y koczowisk b y ł y j u ż t y l k o k o n s e k w e n c j ą i w y ­ n i k i e m o g ó l n y c h z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h w somonie. e) Jedynie w p r z y p a d k u Chowog-sair m o ż n a m ó w i ć o zasadniczej zmianie. P o n i e w a ż od m o m e n t u przykoczowania do M o n g o l i i do po­ wszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a t r u d n o m ó w i ć o p o w s t a n i u t r a d y c j i , zatem r o k 1959 jest dla Chowog-sair pewnego rodzaju z a m k n i ę c i e m okresu r o z p o c z ę t e g o w latach czterdziestych. Po t y m czasie dopasowani do m i e j ­ scowych zasad życia, jego r y t m u i r a m o r g a n i z a c y j n y c h p o d e j m u j ą je na zasadach i s t n i e j ą c y c h . 11. J e ż e l i chodzi o r e j o n y w y p a s u , to pastwiska I n d e r t i Toszilt nadal s ą p o d s t a w ą letniego w y p a s u i j a k d a w n i e j , t a k w okresie p o r e w o l u c y j n y m oraz w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i u ż y t k o w a n e przez g r u p y B e e l i j n (część), T a j d ż i j n i Choszut, a od lat t r z y d z i e s t y c h t a k ż e przez W a n g i j n . Jedynie pastwiska C o n c h i l t s ą terenem n o w y m d l a letniego w y p a s u , u ż y w a i c h r ó w n i e ż „ n o w a " grupa Chowog-sair, a B e e l i j n dopiero od m o m e n t u u s p ó ł d z i e l c z e n i a w 1959 r . i nowej organizacji b r y g a d . Pastwiska jesienno-zimowo-wiosenne w z d ł u ż B a j a n goł, u ż y w a n e d a w n i e j przez T a j d ż i j n , i u u j ś c i a B a j a n goł do B u ł g a n goł (przez C h o s z u t ó w ) p o z o s t a w a ł y w i c h posiadaniu przez w i e l e l a t po r e w o l u c j i . Obecnie jest t o w r a z z d o l i n ą B u ł g a n u r e j o n w y p a s u w t y c h trzech porach r o k u d l a T a j d ż i j n , C h o s z u t ó w , B e e l i j n oraz W a n g i j n — bez p o d z i a ł u , g d y ż w i ę k s z o ś ć stad jest w s p ó l n a (spółdzielcza). D o l i n a B u ł g a n u jest t a k ż e r e j o n e m z i m o w a n i a stad b r y ­ gady w y p a s a j ą c e j l a t e m na Conchilt. Rejon g ó r s k i B a j t a g Bogdo jest terenem w zasadzie n o w y m . I n f o r ­ m a t o r z y nie w s p o m i n a j ą , j a k o b y d a w n i e j prowadzono t a m wypas stad (przez omawiane g r u p y ) , a i teraz B a j t a g Bogdo t r a k t o w a n e jest j a k o rejon rezerwowy. 12. M i m o p r z e m i a n w ż y c i u pasterzy t o r g u c k i c h w i e l e d a w n y c h cech �152 L E C H MRŮZ i c h ż y c i a p r z e t r w a ł o . M i ę d z y i n n y m i p r z e t r w a ł d a w n y zwyczaj znaczenia stad t a m g a m i . T a k j a k i d a w n i e j W a n g i j n z n a c z ą z w i e r z ę t a p ó ł k s i ę ż y c e m umieszczonym w g ó r n e j części uda, B e e l i j n w p o ł o w i e w y s o k o ś c i uda, a T a j d ż i j n p ó ł k s i ę ż y c e m na w y s o k o ś c i kolana. Ta sama tamga, t y l k o r ó ż n i e umiejscawiana, p o d k r e ś l a w y r a ź n i e dawne p o w i ą z a n i a t y c h trzech g r u p . T a m g ą C h o s z u t ó w jest t z w . taszur ( k n u t —• kreska), a Chowog-r -sair j a k b y falista l i n i a z a ł a m a n a p o ś r o d k u (w p r z y p a d k u Chowog-sair i s t n i a ł a w i ę k s z a ilość t a m g o z n a c z a j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e r o d y ) . T a m g a m i — m i m o obecnego przemieszania — znaczy się t y l k o stada w ł a s n e , i n d y w i ­ dualne. T a m g i s ą w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do t r a d y c j i i dawnej p r z y ­ n a l e ż n o ś c i g r u p o w e j , t y m bardziej że nie m a z w y c z a j u znaczenia z w i e r z ą t t a m g ą i n n e j g r u p y . (Stada s p ó ł d z i e l n i t a k ż e znaczone s ą t a m g a m i w k s z t a ł ­ cie t r z e c h k ó ł — k r ę g ó w , u s y t u o w a n y c h tak, że t w o r z ą t r ó j k ą t ; d w a u podstawy i t r z e c i u g ó r y ) . Naszkicowany c y k l rocznego koczowania znajduje c a ł y szereg u z u p e ł ­ n i e ń w i n n y c h elementach k u l t u r y T o r g u t ó w i w a r u n k u j e w i e l e s y t u a c j i i c h egzystencji. K a ż d o r a z o w e przekoczowanie o k r e ś l a n e jest p e w n y m i ś c i s ł y m i zasadami w y n i k a j ą c y m i z t e c h n i k i i t r a d y c j i , p o d k r e ś l a n e z a w ­ sze — j a k o m o m e n t uroczysty — staranniejszym czy ś w i ą t e c z n y m u b i o r e m i p e w n y m i p r a k t y k a m i , w y r a ż a j ą c y m i n a d z i e j ę zapewnienia p o m y ś l n o ś c i na n o w y c h , c h o ć z n a n y c h terenach. Ta r ó ż n o r o d n o ś ć w z a ­ j e m n y c h p o w i ą z a ń rocznego r y t m u koczowania i i n n y c h s t r o n k u l t u r y i ż y c i a T o r g u t ó w uwidacznia się d o ś ć w y r a z i ś c i e . N i e c h c i a ł b y m j e d n a k w y p r o w a d z a ć j u ż j a k i c h ś o g ó l n i e j s z y c h w n i o s k ó w , g d y ż — z r a c j i sto­ s u n k o w o k r ó t k i c h b a d a ń i b r a k ó w w m a t e r i a ł a c h — m o g ł y b y b y ć one n i e z u p e ł n i e p r a w d z i w e l u b pochopne. B y ć m o ż e też, że n i e k t ó r e zagad­ nienia w m i a r ę p o g ł ę b i e n i a b a d a ń u z y s k a j ą nieco i n n e n a ś w i e t l e n i e czy wyjaśnienie. Jlex Мруз РИТМ ТОРГУТСКОЙ КОЧЕВКИ Резюме На территории Булган сомона кобдоского аймака проживают 4 группы торгутов: ван­ гийн, бээлийн, тайджи, хошут и ховогсарьш. В основу хозяйства этих групп легло пасту­ шество и скотоводствопяти повсеместно разводимых в Монголии видов животных: вер­ блюдов, лошадей, крупного рогатого скота, овец и коз, с тем, что в части групп (тайджи и хошут) в структуре стада преобладали овцы и козы. Группы вангийн, бээлийн и тайджи издавна связаны традицией; все три они подчинялись общему начальству ванг-нойона и хо­ тя, как бээлийн, так и тайджи, имели своих нойонов, ванг являлся начальником всех, как самый высокий чином. Среди этих пяти групп четыре — автохтонные группы. Кочевья бэ­ элийн, тайджи и хошут находились на Алтае на горных лугах Индэрт и Тошильт (летние), зимние же — в долине реки Булган и ее притока Баян гол. Летние пастбища вангийн нахо- �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 153 дились в Гурван нур на высоте Индэрт, а зимние — близ административного центра торгутских сомонов и местопребывания ванга у устья Цаган гола в Булган гол ; следовательно, районы кочевий вангийн находились на территории Синьцзяна, принадлежащей уже Китаю. Однако вангийн заходили на зиму также и на монгольский участок реки Булган. Итак, в силу факта близкого расположения кочевий и связей с бээлийн и тайджи, также и вангийн можно причислить к автохтонным группам. Один лишь ховогсарын составляют чужую группу, прибывшую из Синьцзяна в 1945-1948 гг. в побеге от вооруженных групп Османа, казах­ ского вождя, стремившегося создать там Независимое государство. В период после революции часть торгутов — большинство вангийн и бээлийн, а также некоторый процент тайджи и хошут — бежала в Синьцзян, неуверенная в своей судьбе в ре­ волюционной Монголии. Однако уже в течение одного — трех лет они вернулись. Лишь пребывание вангийн в Синьцзяне продолжалось около десяти лет, но зато, когда и они перекочевали обратно, с ними прибыли те группы вангийн, которые прежде кочевали всегда только в Синьцзяне — обеспокоенные обстановкой в Китае, теперь они решили бежать в Монголию. В силу близких связей с вангийн они стали пользоваться горными лугами Индэрт, где летом пасли скот бээлийн и тайджи, а на зиму стали сгонять стада в долину реки Булган так же, как и бээлийн. Прежние связи облегчили им сравнительно быстрое прис­ пособление к местным условиям. Годичный цикл жизни составляла четыре-пятикратная смена пастбищ параллельно со сменой времен года (весенних пастбищ обычно было два) и связанное с этим перемещение имущества и скота ; вангийн, после прибытия, стали также вести установленный образ жизни, который, впрочем, не отличался от ведшегося ими прежде. Несмотря на некоторые колебания такое положение продолжалось вплоть до войны. Однако не из-за прибытия ховогсарын в сороковые годы произошли изменения, ибо те ча­ стично присоединились к вангийн, а затем получили новые, до сих пор не употреблявшиеся пастбища Цонхилт — стало быть, не они ввели разлад в существующие соотношения. Это годы дзуду, бедствие недостатка кормов, быстро обеднило пастухов, заставляя обратить внимание на земледелие с целью продержаться до времени размножения скота. Тайджи и хошут уже прежде занимались в незначительных пределах земледелием, но дзуд привел к тому, что это занятие стало повсеместным. Важнейшей датой в жизни торгутов Булган сомона и продолжения ее традиционного образа явился 1958 год — год введения массовой кооперации. В итоге новой политики было введено новое деление на бригады, причем часть бээлийн переводилась с их традиционных летних пастбищ Индэрт на пастбища Цонхилт, которыми они пользуются совместно с при­ шельцами из Синьцзяна — ховогсарын. Однако, в силу факта, что земледелием занялась специальная бригада торгуты Булган сомона смогли вернуться к прежнему образу жизни, ведя ее к тому же чаще всего на своих прежних территориях, с тем, что теперь они, кроме своих, пасут также и кооперативные стада. Изменение же самого цикла кочевки оказыва­ ется минимальным, так как кооперативные власти в основном опираются на опыт, санкци­ онированный традицией. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c72a5c8e5835290d449832dc1c8347e.pdf 150e7b1a942a271d4e7a57c4f51f3828 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:773 Title A name given to the resource Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 LUDWIK STOMMA R Y T U A Ł POKŁADZIN W POLSCE — A N A L I Z A S T R U K T U R A L N A Pokładźmy — c e n t r a l n y element słowiańskich obrzędów weselnych, zanikać zaczynają n a ziemiach p o l s k i c h już n a przełomie X V I I I i X I X w i e k u . N i e jest t o oczywiście proces równomierny. I t a k z terenów Po­ morza, Wielkiego Księstwa Poznańskiego i K u j a w nie znane są żadne X I X - w i e c z n e opisy pokładzin, podczas g d y z Polesia czy U k r a i n y dyspo­ n u j e m y r e l a c j a m i n a w e t i X X - w i e c z n y m i . Najogólniej stwierdzić można, iż zanik pokładzin przebiegał wzdłuż osi zachód — wschód, a jego czas t r w a n i a wyniósł około dwóch stuleci (1730-1920), co związane jest ściśle z rozpowszechnianiem się ślubu kościelnego. T a nierównomierność cza­ sowa zanikania e l e m e n t u pokładzin odciska swoje wyraźne piętno n a obfitości i jakości bazy źródłowej, dotyczącej badanego rytuału, w p o ­ szczególnych regionach. Z dzisiejszego t e r y t o r i u m P o l s k i pochodzi więc 47 opisów pokładzin (znanych m i ) , z czego zaledwie 5-7 osiąga wystarcza­ jący do analizy stopień szczegółowości. Ze względu jednak n a i c h duże rozproszenie w przestrzeni i czasie w e r y f i k a c j a i c h okazuje się wysoce u t r u d n i o n a . W t e j s y t u a c j i źródłem p o d s t a w o w y m stać się d l a m n i e m u ­ siały relacje białoruskie i ukraińskie (43 znane m i opisy d l a samego tyłko okresu 1800-1850, 37 r e l a c j i wcześniejszych). Najstarszym bodaj zachowa­ n y m opisem pokładzin z t y c h terenów jest sprawozdanie W i l h e l m a Beaup l a n a , dotyczące obrzędu weselnego z okolic Korsunia, datowane n a r o k 1649. 1 Przytoczę je w obszernych f r a g m e n t a c h : „ G d y zbliża się godzina pokładzin p a n n y młodej, zamężne k r e w n i a e z k i biorą ją z e sobą i prowadzą do j e d n e j z i z b , gdzie zostaje o n a r o z e b r a n a d o naga. Dokładnie ją oglądają z e w s z y s t k i c h s t r o n , spozierając n a w e t i z a u s z y , przebierając i grzebiąc między p a l c a m i u nóg i w i n n y c h częściach ciała, baczą, c z y n i e z n a j d z i e się t a m igła, a g r a f k a a l b o też k a w a ł e k bawełny n a s y c o n e j c z e r w o n y m s y r o p e m . G d y b y coś takiego z n a l e z i o n o w e s e l e n i e c h y b n i e byłoby zakłócone i nastąpiłoby w i e l k i e z a m i e ­ szanie. L e c z jeśli niczego n i e znajdą, wdziewają n a pannę młodą piękną bawełnianą 1 W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, W a r s z a w a 1972, s. 147-148. �52 LUDWIK STOMMA koszulę, całkiem białą i nową, po c z y m układają j ą między d w o m a prześcieradłami. W ó w c z a s każą p a n u młodemu przyjść do r o z e b r a n e j , b y się z nią położył. G d y młodzi leżą już r a z e m , spuszczają zasłonę, a t y m c z a s e m większość z t y c h , c o t o w a ­ rzyszą uroczystości, w k r a c z a d o p o k o j u z d u d a m i , tańcząc każdy ze szklanicą w ręku. K o b i e t y podskakują i klaszczą w dłonie, aż się małżeństwo d o końca spełni. A jeśli p r z y t y m , w c z a s i e o w y c h szczęśliwych okoliczności, usłyszą o z n a k i radości p a n n y młodej, w s z y s c y z g r o m a d z e n i z m i e j s c a poczynają skakać, klaszcząc w ręce i w r z e s z ­ czeć z u c i e c h y . R o d z i c e p a n a młodego pozostają n a straży koło łoża, b y lepiej móc nasłuchiwać tego, c o się t a m dzieje, czekając n a p o d n i e s i e n i e zasłony, b y się t e n z a b a w n y obrządek spełnił i by dać p a n n i e młodej świeżą koszulę, całkiem białą, jeśli n a t e j , którą j e j zdejmą, znajdą ślady dziewiczości. Oznajmiają o t y m całemu d o m o w i głośnym k r z y k i e m u k o n t e n t o w a n i a i radości, iżby cała f a m i l i a mogła to potwierdzić [...] do dwóch r ę k a w ó w k o s z u l i wsadzają k i j , p o c z y m w y w r a c a j ą ją n a drugą stronę i układają j a k proporzec. Niosą j ą u l i c a m i m i a s t a z wielką powagą, j a k gdyby nieśli s z t a n d a r z b i t e w n y m i śladami, t a k a b y l u d cały był świadkiem dziewiczości młodej żony i męskości j e j męża. W s z y s c y goście w e s e l n i podążają z i n s t r u m e n t a m i , śpiewając i tańcząc chyżej niż k i e d y k o l w i e k . W c z a s i e tego p o ­ c h o d u każdy z młodzieńców p r o w a d z i z a rękę druhnę. Okrążają całe m i a s t o , a w s z y s t k a ludność n a t e hałasy z b i e g a się i przyłącza d o weselników. [...] P r z e ­ c i w n i e , jeżeli siię p r z y d a r z y , że p a n n a młoda okaże się p o z b a w i o n a o z n a k h o n o r u , każdy s w ą szklankę r z u c a o podłogę, k o b i e t y zaprzestają śpiewów, gdyż święto całkiem j e s t zakłócone [...] O d tej c h w i l i w e s e l e się u r y w a . P o t e m następuje n i s z ­ c z e n i e izby, p o d z i u r a w i o n e zostają g a r n k i , które służyły do g o t o w a n i a s t r a w y mięs­ nej,, tłucze się d z b a n k i i s z k l a n i c e w których pito. N a s z y i m a t k i p a n n y młodej zawieszają chomonto, ustawiając ją w kącie, p o c z y m w y ś p i e w u j ą j e j nieskończoną ilość sprośnych i o r d y n a r n y c h przyśpiewek, dając j e j pić w j e d n y m z t y c h potłu­ c z o n y c h k u b k ó w [...] n a k o n i e c zaś zelżywszy ją już doszczętnie, wracają do s w y c h domów, j e d e n w drugiego ogarnięci w s t y d e m z p o w o d u t a k niegodnego w y d a r z e n i a . [...] Jeśli i d z i e o p a n a młodego, m a o n do w y b o r u bądź w y b r a n k ę zatrzymać, bądź ją odrzucić. Jeśli j e d n a k z d e c y d u j e się n a pozostanie z nią, to p r z y g o t o w a n y być m u s i n a w s z y s t k i e u p o k o r z e n i a , j a k i e p o t e m z tego p o w o d u będzie znosił". T a k więc podług Beauplana, n a p l a n pierwszy pokładzin wysuwają się następujące m o m e n t y : 1. Oględziny p a n n y młodej (poszukiwanie przedmiotów, mogących dać „pozorną k r e w " ) . 2. U b i e r a n i e p a n n y młodej w białą szatę. 3. „Publiczny" a k t seksualny. 4. Oględziny k o s z u l i (poszukiwanie śladów k r w i ) . O d tego m o m e n t u akcja ( w zależności o d wyników oględzin koszuli) toczyć się może podług jednego z dwóch wariantów: wariant I wariant I I 5. Publiczna demonstracja odnale- 5'. Publiczna demonstracja braku zienia śladów k r w i (pochód z k o śladów k r w i (niszczenie sprzęszulą). tów). 6. Publiczna demonstracja zgody 6'. Publiczna demonstracja skłóced w o c h rodów (drużbowie z d r u n i a rodów (lżenie m a t k i p a n n y hnami). młodej). �POKŁADZINY POLSKIE 53 7. Oczepiny . 7'. B r a k oczepin. 8. Pełna akceptacja związku. 8'. B r a k akceptacji związku. Oczywiście p u n k t y 7, 7' i 8, 8' wybiegają już poza granice e l e m e n t u pokładzin. A n a l i z i e poddam więc w t y m a r t y k u l e t y l k o p u n k t y 1-6, 6'. W ciągu X V I I I i X I X w . (tam, gdzie pokładziny utrzymały się) n i e uległy one dużym zmianom. Oczywiście, patrząc z naszego p u n k t u widzenia, p e w n e szczegóły uległy „złagodzeniu" l u b „udrastycznieniu", n i e zmieniło t o j e d n a k i c h znaczenia. Ilustracją tego s t a n u rzeczy może być poniższe zestawienie m o d y f i k a c j i pokładzin w X I X w., w s t o s u n k u d o o p i s u B e a u ­ plana : P k t . 1. B r a k d a n y c h — wszystkie opisy podają j e d n a k zgodnie, że panna młoda n i e rozbiera się sama, lecz jest rozbierana przez d r u h n y (Pokucie), obecne mężatki (Wołyń), matkę pana młodego (Podole Wsch.). P k t . 2. Bez zmian. P k t . 3. Publiczność znajduje się w i n n e j izbie (Wołyń, Podole, B i a ­ łoruś, Polesie). Publiczność opuszcza d o m , z wyjątkiem p a r u zamężnych kobiet, b y przyjść z p o w r o t e m o świcie (Lubelskie, Mazowsze, Rzeszow­ skie, Ruś Czerwona). P k t . 4. Bez z m i a n . P k t . 5. Skrwawioną koszulę obnosi się n a k r u c y f i k s i e ( U k r a i n a — X V I I I w.). D e k o r u j e się głowę p a n n y młodej w czerwone wstążki i o p r o ­ wadza się ją wśród zebranych (Lubelskie, Mazowsze, Białoruś, Polesie) l u b po całej w s i (Wołyń, U k r a i n a X I X w., Podole). P k t . 6. Różne f o r m y w y r a z u — taniec, pochód po w s i etc. Zasadniczo j e d n a k bez z m i a n . P k t . 6. M n i e j drastyczne f o r m y — t y l k o piosenki, zmuszanie d o picia (Białoruś). P k t . 5'. Niszczenie d o b y t k u p r z y b i e r a skrajniejsze jeszcze niż t o o p i ­ sano u Beauplana f o r m y . N a przykład „robi się r u c h , chatę obdzierają ze strzechy, k o m i n rozwalają..." . J a k wiadać, z wyjątkiem p u n k t u 5, różnice są t a k małe, że skłonnibyśmy b y l i przypisać j e t e m p e r a m e n t o w i weselników w różnych regio­ nach. S y m b o l i k a wstążek z p k t . 5 jest zaś t a k przejrzysta, że odszyfro­ w a n i e j e j i ustalenie bezpośredniej łączności z opisem Beauplana obno­ szenia k o s z u l i n i e sprawia najmniejszej trudności. W dalszym ciągu k o ­ rzystać więc można z opisu już przytoczonego jako w miarę dokładnego 2 3 4 W tekście B e a u p l a n a dokonałem p e w n y c h skrótów, opuszczając między i n n y m i n a p o m k n i e n i e o c z e p i n , którymi zajmę się w i n n y m t o m i e „Etnografii P o l s k i e j " . 2 Z e s t a w i e n i e o p a r t e zostało o d a n e K o l b e r g a , Majaczańca, S u b r a w s k i e j polskiego, z t y m iż uwzględniano t y l k o a k c j e p o t w i e r d z o n e p r z y n a j m n i e j t r z y opisy. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 36, s. 29. 3 4 i Zaprzez �54 LUDWIK STOMMA i wyrazistego, z t y m iż uzupełnić go trzeba koniecznie o jedną jeszcze okoliczność. Otóż w w i e l u regionach pokładziny p a n n y młodej odbywają się n i e n a łożu, lecz n a ziemi, n a której albo w p r o s t kładzie się przeście­ radło, albo rozmieszcza się materace. Miejsce tego m o m e n t u w a k c j i o b ­ rzędu (równoległym z samym a k t e m seksualnym) oznaczę j a k o p u n k t ЗА. Pominięcie go (opisu łoża) przez Beauplana jest całkowicie zrozumiałe. Podróżnik n i e zwraca u w a g i n a m o m e n t y wychodzące рота zasadniczy ciąg n a r r a c j i , t y m bardziej jeśli n i e wydają m u się wystarczająco egzo­ tyczne. Poza t y m Beauplan dokonuje s w o i c h obserwacji z pewną a p r i o ­ ryczną tezą — pokładziny mają dlań znaczenie: k o n s u m p c j i małżeństwa i s p r a w d z i a n u dziewiczości p a n n y młodej. W tej sytuacji n a p l a n p i e r w ­ szy w y s u w a się u niego zagadnienie samego a k t u seksualnego oraz sankcji za jego „niepełne dokonanie". W s t a n o w i s k u t y m n i e jest Beauplan odosobniony. „Obok niewątpliwego powiązania pokładzin z kulturą m a triarchalną [...] występuje w n i c h wyraźny moment, pochodzący z k u l t u r y patriarchálněj, a mianowicie t r a k t o w a n i e pokładzin j a k o p r ó b y c n o t y [podkr. L. S.] p a n n y młodej" — pisze P o n i a t o w s k i . „Pokładziny, czyli publiczna konsumpcja związku dwojga młodych" — d e f i n i u j e P i p r e k . C y t a t y można mnożyć . W całej naszej l i t e r a t u r z e k r y t y c z n e j obrzędów weselnych n i e m a właściwie n a w e t próby wyjścia poza te d w i e i n t e r p r e ­ tacje. P r z y j r z y j m y się więc i m bliżej. 5 6 7 8 1. Pokładziny j a k o konsumpcja związku d w o j g a młodych. 2. Pokładziny j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A d 1. Codex Inris Canonici d e f i n i u j e pojęcie k o n s u m p c j i małżeństwa następująco' (Canon 1015 § 1). „Ważne małżeństwo l u d z i ochrzczonych uważa się za zawarte i wykonane, jeżeli między małżonkami miał miejsce a k t małżeński, d o którego upoważnia u m o w a ślubna i przez który mał­ żonkowie stają się j e d n y m ciałem" . Jak widać, w y m a g a n i a n i e są duże, t a k n i e w i e l k i e wręcz, iż d z i w n e b y się mogło wydawać ubieranie i c h realizacji w t a k ważką dekorację r y t u a l 9 10 K o l b e r g . w z m i a n k u j e t e n z w y c z a j w Poznańskiem, z o w s z u , P o l e s i u , Podolu, Białorusi, Wołyniu i P o k u c i u . 5 6 grafia S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, Polski, W a r s z a w a 1932, s. 329. J. Piprek, s. 136. 7 Slawische Podobne koncepcje Fischera. 8 Brautwerbungs występują [w:] Wiedza Sandomierskiem, o Polsce, und Hochzeitgebrauche, na t. 3, c z . Ma­ Etno­ S t u t t g a r t 1914, też u S c h r o d e r a , Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j czy Codex Iuris Canonici — Typis Polyglotis Vaticanis, W a t y k a n 1960, s. 295. Pełna formuła b r z m i : „Matrimonium b a p t i z a t o r u m v a l i d u m d i e i t u r r a t u m , si n o n d u m c o n s u m m a t i o n e c o m p l e t u m e s t ; r a t u m et c o n s u m m a t u s , s i i n t e r c o m u g e s l o c u m h a b u e r i t c o n i u g a l i s a c t u s , a d quern, n a t u r a s u a o r d i n a t u r c o n t r a c t u s m a t r i m o n a l i s et q u o coniuges fiunt u n a c a r o " . 9 1 0 �P O K Ł A D Z I N Y 55 P O L S K I E ną. Załóżmy jednak, że służy ona l i t y l k o społecznemu podkreśleniu, w y ­ biciu a k t u konsumpcji. W takim wypadku warunkiem koniecznym i w y ­ starczającym pokładzin, i c h pełnej realizacji, byłby t y l k o stosunek seksual­ n y między panną młodą a panem młodym. Stosunek pełny i w w i d o m y sposób (ślady k r w i ) dokonany. A l e o t o t e n właśnie w a r u n e k n i e jest podług większości r e l a c j i starszych niż X I X - w i e c z n e spełniany. W S e r b i i noc poślubną spędza z panną młodą n i e j e j przyszły mąż, lecz starszy drużba , p r z y czym w niektórych w y p a d k a c h zwyczaj t e n rozciąga się nie t y l k o n a pokładźmy, lecz i t r z y następne n o c e . Identycznie o d b y ­ wają się pokładziny w okolicach Czarnogóry . Szereg f o r m szczątkowycfi pozwala przypuszczać, że zasięg t e j f o r m y pokładzin obejmował również (w X V I I w.?) ziemie polskie. I t a k n a niektórych terenach z obrzędu oczepin w y k l u c z e n i są wszyscy mężczyźni (z panem młodym włącznie) z wyjątkiem starszego d r u ż b y . W Rzeszowskiem i n a Polesiu bezpo­ średnio przed pokładzinami d o łoża w c h o d z i starszy drużba i pozostaje w n i m , aż d o przyjścia młodych , podobnie dzieje się n a R u s i Czerwo­ nej i u Wielkorusów . Liczne wątki, które t r u d n o inaczej wyjaśnić, znaleźć też można w pieśniach towarzyszących oczepinom. N a M o r a w a c h śpiewa się n a przykład: „Zgubiłam wieniec, zielony wieniec, k t o go odnalazł? — starszy mládenec" . I te przykłady można b y m u l t y p l i k o w a ć . N i e jest t o j e d n a k konieczne. T e n materiał d o w o d o w y wystarcza b o w i e m , b y odrzucić „konsumpcyjną" interpretację pokładzin, w każdym razie j a k o interpretację wyłączną i jedyną, t y m bardziej że opis wesela serbskiego', w którym b r a k k o n s u m p c j i przez pana młodego występuje z całą jaskrawością, jest poza t y m w całej rozciągłości przystający do w e r s j i beauplanowskiej, co kazałoby sądzić, że s t r u k t u r a jego n i e jest obca tejże z terenów polskich. 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 20 A d 2. Odrzucenie i n t e r p r e t a c j i pierwszej n i e w y k l u c z a oczywiście w e r s j i sprawdzianu. Wszakże do wypróbowania d z i e w i c t w a panny młodej 1 1 Piprek, 12 Tamże, Slawische s. 137 i Brautwerbungs..., 192, o r a z M. Słowian i Ary ów, Księga I : Obrzędy w weselne, 13 Tamże, s. 135. 1 4 Żmigrodzki, 15 Tamże, s. 107 (dotyczy L u b e l s k i e g o ) . 16 Tamże, s. Ш . 17 Tamże, s. 171. 18 Tamże, 1 9 K. polskich pana Lud Polski..., Lud Polski i Rusi wśród K r a k ó w 1907, s. 191. s. 198. s. 254. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , obrzędach młodego, 2 0 s. 42. Żmigrodzki, — ze Zawarcie szczególnym małżeństwa przez kupno roli orszaku uwzględnieniem K r a k ó w 1929, s. 39. Żmigrodzki, Briutwerbungs..., weselnych Lud Polski..., s. 107, 117, 196-199; Piprek, s. 41-42, 64, 83, 96-100, 128-137, 145-149, 174, 192. Slawische �56 LUDWIK STOMMA nie jest konieczny p a n młody, nawet wręcz o d w r o t n i e — o b i e k t y w n y i bardziej doświadczony starszy drużba mógłby w jego zastępstwie rolę tę odegrać n i e gorzej, o i l e n i e lepiej. Obojętne więc, czy p r z y j m i e m y zasadę zastępstwa pana młodego przez drużbę za wyjątkową, czy też powszechną w dawniejszych czasach, n i e jest to w w e r s j i „sprawdzianowej" istotne. Przy założeniu tej w e r s j i n a t r a f i a m y natomiast n a podstawowe wątpliwości n a t u r y logicznej. Opiera się ona b o w i e m n a następującej zasadzie: a) n o r m a x -> sprawdzian s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ->• ^ ' radość z dopełnienia n o r m y x ,u 3 A b y więc udowodnić, iż pokładziny są sprawdzianem przestrzegania n o r m y , należy sprawdzić przedtem, czy n o r m a taka (zachowanie d z i e w i ­ czości d o ślubu) rzeczywiście istniała. A l e tego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o ­ wadzić się n i e da. W w i e l u regionach, gdzie pokładziny występują z wszel­ k i m i r y g o r a m i , panuje swoboda seksualnego życia przedślubnego , a n a ­ w e t funkcjonują takie obyczaje, j a k raczenie gości wdziękami córek, czyli t a k zwana „gościnność płciowa" . M a m y też przykłady d o k o n y w a n i a a k t u pokładzin dziewcząt, które były już publicznie piętnowane za rozwiązłe życie, u których więc w y n i k próby musiałby być n e g a t y w n y . Okazywało­ b y się więc, iż zamiast ze schematem a m a m y do czynienia z: 21 22 sprawdzian b) s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ť » J J lub , ,, , > • • _ r a d o s c z dopełnienia n o r m y x A l e i t o jeszcze n i e wszystko. Jest rzeczą, jasną i potwierdzoną choćby w przysłowiach, że l u d o w i znane jest zjawisko menstruacji, które oczy­ wiście mogłoby z prawdopodobieństwem 1 0 - 3 3 % (czas t r w a n i a m e n ­ s t r u a c j i 3-7 d n i , czas między początkiem jednej menstruacji a następną 21-32 d n i ) zakłócić przebieg sprawdzianu na korzyść badanej, co siłą rzeczy wykluczałoby przyjęcie śladów k r w i za dowód wystarczający. I n a t y m n i e koniec. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a stwierdza słusznie, iż miejsca pokładzin nie da się jednoznacznie określić. Odbywały się one, zależnie od okoliczności (ekonomicznych, l o k a l o w y c h etc.) raz w d o m u p a n n y mło­ dej, to znów u pana młodego . Tymczasem zwyczaj wyładowywania n a d o b y t k u g n i e w u z p o w o d u n i e u d a n y c h pokładzin n i e różnicuje się ze 23 2 1 Poniatowski, G. Baudouin obrzędami weselnymi i Białorusinów). 2 2 2 3 Obrzędy rodzinne, s, 329. de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Z e studiów nad ludu polskiego, cz. I , W i l n o 1929, s. 15-16 (dotyczy H u c u ł ó w Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , op. cit., s. 37. �POKŁADZINY 67 POLSKIE względu n a miejsce a k c j i . T a k więc za b r a k k r w a w i e n i a p a n n y młodej konsekwencje ponosiłby również n i e objęty zakazem p a n młody, a osta­ teczny schemat logiczny pokładzin wyglądałby następująco: niepewny sprawdzian c) b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x e g z e k w o w a n a w sposób p r z y p a d k o w y lub radość z dopełnienia n o r m y x Jest rzeczą oczywistą, że takiego ciągu logicznego n i e d a się w żaden sposób utrzymać. Konieczne okazuje się więc kategoryczne odrzucenie także d r u g i e j z przyjętych i n t e r p r e t a c j i pokładzin, traktującej ją j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A zatem można przejść nareszcie do analizy s t r u k t u r a l n e j pokładzin. M a m y w n i c h do czynienia, mówiąc najogólniej (na podstawie dotychcza­ s o w y c h danych), z a k c j a m i dwojakiego r o d z a j u : 1) celebrującymi k r e w , 2) celebrującymi ziemię. D o p u n k t u 1' przypisać można p u n k t y 1, 3-5 z o p i s u Beauplana, do p u n k t u 2' zaś dołączony n a podstawie opisów k o l b e r g o w s k i c h p k t . ЗА. Natomiast p k t , 2 jest p o p r o s t u w a r u n k i e m realizacji p k t . 3-5, mającym czysto techniczny charakter. P r z e a n a l i z u j m y n a j p i e r w akcje z p u n k t u czy raczej szeregu l ' . Ujmując lapidarnie — m a m y t u t r z y czynności: w y t w o ­ rzenie k r w i , interpretację k r w i , demonstrację k r w i , l u b analogicznie: nie w y t w o r z e n i e k r w i , interpretację b r a k u k r w i , demonstrację b r a k u k r w i . N i e t r u d n o zauważyć, że realizacje a k c j i różnicują się dopiero n a poziomie demonstracji. A k c j e poprzednie, zmierzające d o w y t w o r z e n i a k r w i , mają bez względu n a przyszły s k u t e k (bo w nieświadomości tegoż s k u t k u mieć muszą) przebieg j e d n a k o w y . Podobnie z interpretacją, której w y n i k d o ­ p i e r o rozstrzygnie o k o n t y n u a c j i obrzędu. Graficznie można t o zilustrować w sposób następujący: (O) demonstracja k r w i (+) demonstracja braku k r w i (-) Schemat t e n i l u s t r u j e rzeczy oczywiste, c z y l i że zróżnicowanie a k c j i zaczyna się dopiero od m o m e n t u i n t e r p r e t a c j i , że akcje demonstracji k r w i i j e j b r a k u są opozycyjne, że wreszcie same czynności, mające n a celu �58 LUDWIK STOMMA w y t w o r z e n i e k r w i czy interpretację mają charakter „strukturalnie obojęt­ n y " . Siłą rzeczy uwaga nasza zwraca się n a opozycyjną parę: d e m o n ­ stracja k r w i ( + ) i demonstracja b r a k u k r w i (—). Pierwsza j e j część prze­ j a w i a się w k o n t y n u o w a n i u obrzędu, a więc podjęciu dalszych akcji mających w ostatecznym w y n i k u doprowadzić do zawarcia związku, d r u ­ ga — w z e r w a n i u obrzędu, a więc u z n a n i u związku za nieważny l u b p r z y n a j m n i e j niezupełnie ważny, d e m o l o w a n i u d o b y t k u oraz akcjach w y m i e r z o n y c h p r z e c i w k o właścicielom d o m u . Zarysowuje się więc w y ­ raźna dysproporcja działań p o z y t y w n y c h ( + ) i n e g a t y w n y c h •(—). Opo­ zycja przestaje być zrównoważona: 24 2S Knew + I k o n t y n u a c j a obrzędu II Brak krwi — • I z e r w a n i e obrzędu ? I I demolowanie d o b y t k u i poniżanie jego właścicieli Inaczej mówiąc: akcje k r e a c j i i d e s t r u k c j i związku dwojga młodych (bo o t o wszakże chodzi w z e r w a n i u l u b k o n t y n u a c j i obrzędu), pozostają w stosunku równoważności. Natomiast akcja d e s t r u k c j i d o m u (lżenie jego właścicieli jest j e j elementem) n i e znajduje, podług naszych dotychczaso­ w y c h ustaleń, przeciwwagi. W a r t o p r z y t y m zauważyć, iż pozycja t e j przeciwwagi jest w obrzędzie ściśle określona: SZEREG KRWI SZEREG BRAKU KRWI Znajduje się ona n a przecięciu dwóch szeregów — d o m u i k r w i . Z n a k jej m u s i być p o z y t y w n y . M u s i być też równoważna w stosunku do części I I szeregu b r a k u k r w i . I n n y m i słowy, m u s i t o być a k t zapewnienia przez k r e w k r e a c j i d o m u . Ta abstrakcyjna k o n s t r u k c j a sprawdzona być może t y l k o n a podstawie analizy związku s y m b o l i k i k r w i z p r o b l e m a m i k o n s t ­ r u k c j i (?), pomyślności (?), bezpieczeństwa (?) d o m u . Z a c z n i j m y od p i e r w „Strukturalnie obojętny", c z y l i — mogący mieć w łańcuchu o p o z y c j i . T e r m i n t e n wprowadził J . L a c a n . 2 4 dwojaki, przeciwny B e a u p l a n n i e w s p o m i n a , że a k t y a g r e s j i weselników w y m i e r z o n e p r z e c i w k o o j c u młodego l u b młodej (panu domu) i i n n y m d o m o w n i k o m . 2 5 skutek są także �59 POKŁADZINY P O L S K I E szego z t y c h składników. Wielka encyklopedia powszechna PWN definiuje skrótowo znaczenie k r w i w p r y m i t y w n y c h obrzędach: „krew — uważana za źródło życia" . Określenie to, acz lapidarne, znajduje pełne potwierdzenie w materiałach źródłowych. U Mordwinów, Wotiaków, Czuwaszów i Cze­ remisów skrapia się krwią obiekt mający być powołany d o z m i a n y s t a n u (nowego ż y c i a ) . U Gallów i Germanów k r o p i się krwią n o w o narodzone dzieci, świeżo zbudowaną chałupę e t c . Również u Słowian, co interesuje nas najbardziej, „zakładaniu p o d w a l i n p o d d o m , most l u b ogród t o w a r z y ­ szyły o f i a r y k r w a w e ze zwierząt, a nawet l u d z i " . , 26 27 28 29 Poszukiwany związek rysowałby się więc nader wyraźnie — kreacja nowego ( w sensie ogólnym — n a r o d z i n y dziecka, k o n s t r u k c j a materialna czy społeczna) sankcjonowana była przez k r e w . T a k więc w w y p a d k u małżeństwa mielibyśmy do czynienia z usankcjonowaniem społeczno-fizycznego (szereg młodych) i społeczno-ekonomicznego (szereg domu) związ­ k u młodych, przez k r e w z wnętrzności p a n n y młodej (obojętne — d z i e w i ­ czą, menstruacyjną czy pochodzącą, j a k to jest p r a k t y k o w a n e n a Polesiu, z wywołanego specjalnym naparem z ziół k r w o t o k u — chodzi o s a m f a k t „wewnętrznej" k r w i ) , c z y l i z ciągiem następującym: 3 0 Czynności mające n a c e l u wytworzenie k r w i Pomyślna r e a l i z a c j a ^ofiary krwawej Usankcjonowanie ^ k r e a c j i związku Ciąg t e n w t e d y t y l k o możliwy będzie do zaakceptowania, jeżeli uda n a m się udowodnić, że dokonywane w trakcie pokładzin czynności zmie­ rzające do w y t w o r z e n i a k r w i mogą mieć charakter ofiarniczy, że są r e a l i ­ zacją ofiary. Inaczej mówiąc: należy sprawdzić, czy w przebiegu ofiar k r w a w y c h zmieścić się mogą następujące charakterystyczne d l a obrzędu pokładzin akcje: 1. Oględziny p a n n y młodej (obiektu ofiary). 2. Oględziny k o s z u l i (interpretacja o f i a r y przez osobę postronną). 3. Publiczna demonstracja śladów k r w i (demonstracja pomyślnej rea­ lizacji ofiary). 4. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) destrukcja domu. 5. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) zerwanie związku. 6. W w y p a d k u odnalezienia śladów k r w i (ofiara zrealizowana pomyśl­ nie) usankcjonowanie związku. Wielka encyklopedia K. M o s z y ń s k i , s. 262. 26 2 7 powszechna PWN, t. 8, W a r s z a w a 1966, s. 166. Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, W a r s z a w a A . G . v a n H a m m e 1, Ijslands Odingeloof. Medeelingen der kong. Akademie Watenschappen, A d f . L e H e r k u n d e s e r i a B , n r 3. A m s t e r d a m 1936, s. 111. Słownik starożytności słowiańskich, t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1969, s. 516. 2 8 van 1967, 29 30 Hammel, op. cit., s. 117. �60 LUDWIK STOMMA A d 1. U Słowian Bałkańskich zwierzę ofiarne jest bezpośrednio przed ofiarą starannie m y t e , czesane i przybierane przez dziewczęta . U Ger­ manów czynności przedofiarne obejmowały także w y s z u k i w a n i e w e włosiu, uszach etc. zwierzęcia insektów, które mogłyby śmiercią ofiarnie nieza­ mierzoną skomplikować przebieg obrzędu . Gallowie „sprawdzali, czy zwierzę n i e m a j a k i c h skaleczeń, z których b y k r e w zewnętrzna pochodzić mogła..." 31 32 3 3 A d 2. T u sprawa jest zupełnie prosta — każde zwierzę ofiarne było po_ r y t u a l n y m u b o j u oglądane przez osobę odpowiedzialną za przebieg ofiary, która na podstawie wnętrzności zwierzęcia , ilości k r w i z t y c h wnętrzności wydzielonej czy i n n y c h d a n y c h wyrokowała o realizacji ofiary. A d 3. J a k wyżej — o f i a r y k r w a w e miały c h a r a k t e r j a w n y i w y n i k i i c h były k o m u n i k o w a n e całej zainteresowanej g r u p i e . A d 4. „Winą za niepowodzenie ofiary obarczano najczęściej dzierżcę miejsca, n a którym była ona składana. Jeżeli ważność o f i a r y była duża, gniew społeczeństwa miewał nieobliczalne konsekwencje. Nieraz docho­ dziło do zamordowania właściciela terenu. W najlepszym w y p a d k u nisz­ czono jego d o m i ruchomości" . Podobne reakcje obserwować można było u S e r b ó w , Wielkorusów , j a k i w okolicach Czarnogóry . 34 3 5 3 6 31 38 39 40 A d 5. Niepowodzenie o f i a r y równoznaczne było zarówno u Gallów, Germanów, j a k i S ł o w i a n z zawieszeniem a k t u kreacyjnego l u b jego zaniechaniem. N a miejscu, w którym ofiara nie powiodła się, n i e b u d o ­ w a n o domów, mostów etc. Zaniechiwano też działań w o j e n n y c h , d o k o n y ­ w a n i a postrzyżyn i t p . , jeżeli poprzedzone były złymi auspicjami w r ó ­ żebnymi . A d 6. W w y p a d k u pomyślnego dopełnienia o f i a r y k r w a w e j działania kreacyjne były rozpoczynane albo k o n t y n u o w a n e . 41 42 43 3 1 3 2 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa H a m m e l , op. cit, s. 114. Słowian, t. I I , c. 1, s. 257. op. cit., P a r i s 1921, s. 177. 3 3 Motand, 3 4 M o s z y ń s k i , Kultura 3 5 M o t a n d, op. cit., s, 194. Moszyński, passim. 3 6 ludowa Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, s. 399-405. Słowian, t. I I , cz. 1, s. 665 667, 250-252, J op. cit., s. 215. 3 7 Motand, 8 8 N. S c h r o d e r , 39 Tamże, s. 88. 40 Tamże, s. 88. Die Hochzeitsbrauche der Esten, B e r l i n 1888, s. 87. L i c z n e przykłady ilustrujące to s t w i e r d z e n i e przytaczają Moszyński, M o t a n d , F r i e d l a n d e r , H a m m e l etc. L é v i - B r u h l p r z y j m u j e j e z a obowiązującą zasadę d l a wszystkich religii prymitywnych. Podobne stanowisko reprezentuje Mauss. 4 1 4 2 43 M o t a n d , op. cit, s. 221 (przykłady p r z y t a c z a też Moszyński). Tamże, s. 222. �POKŁADZINY 61 POLSKIE Listę przytoczonych przykładów można oczywiście znacznie rozszerzać. Nie o t o j e d n a k chodzi. Już z cytowanego zestawu widać b o w i e m jasno, iż wszystkie elementy pokładzin mają swoje paralele w r y t u a l e o f i a r y k r w a w e j , co w połączeniu z r o z u m o w a n i e m dotyczącym działań celebru­ jących k r e w upoważnia nas do przyjęcia dla pokładzin syntetycznego schematu: Ofiara pomyślna r e a l i z a c j a ofiary k r w a w e j krwawa U s a n k c j o n o w a n i e d a l s z y c h czynności ' zmierzających do k r e a c j i związku Schemat t e n spełnia n i e t y l k o c z w a r t y Lévi-Straussa warunek b u ­ d o w y modelu, n i e t y l k o (w odróżnieniu od i n t e r p r e t a c j i k o n s u m p c y j n y c h i sprawdzianowych) n i e stoi w sprzeczności z żadnym z faktów r y t u a l n y c h , lecz znajduje ponadto obfite analogie. I l u s t r u j e t o załączona tabelka, z której n i e można oczywiście, ze względu na skąpy materiał d o w o d o w y do niej w y k o r z y s t a n y , wysnuwać z b y t daleko idących wniosków . M a ona 4 4 4S Szereg ofiary Słowiańszczyzna R z y m I I w. Germanie Galia V I w. V I w. Przygotowanie Oględziny panny Wybór i obmycie Oględziny panny Kąpiel panny ofiary młodej zwierzęcia ofiar­ nego młodej młodej A k t ofiary A k t seksualny Ubój zwierzęcia Akt seksualny A k t seksualny ofiarnego Interpretacja ofiary Oględziny koszuli panny młodej Oględziny wnętrz­ Oględziny koszuli panny młodej ności zwierzęcia Oględziny ciała panny młodej ofiarnego Dowód udania się Krew ofiary Krew Krew 4 6 Krew Demonstracja Obnoszenie ko­ Skrapianie krwią Odpowiednia Włożenie pannie powodzenia ofiary szuli panny mło­ progu domu pieśń młodej czerwonej Demonstracja nie­ Zerwanie obrzę­ Zerwanie obrzę - Zerwanie obrzę­ powodzenia ofiary du, destrukcja Zerwanie obrzę­ du du du, destrukcja dej szaty domu domu j e d y n i e egzemplifikacyjny charakter. Widać z niej jednak, że poszczególne elementy pokładzin słowiańskich (polskich) pokrywają się n i e t y l k o z ger­ mańskimi czy g a l i j s k i m i , w których strona znaczeniowa wydaje się być podobnie zaszyfrowana, ale również ze ślubem r z y m s k i m , w którym m o Antropologia strukturalna, 4 4 C. L é v i - S t r a u s s , 4 5 D a n e do t a b e l i włączone zostały n a p o d s t a w i e następujących p o z y c j i : R z y m — J. C a r c o p i n o , Zycie codzienne w Rzymie, Warszawa Warszawa 1970, s, 336. 1966, G e r m a n i e — H am­ i n e 1, op. cit., G a l i a — M o t a n d , op. cit. 4 6 Zeit F. F r i e d l a n d e r , von August Darstellungen bis zum Ausgang aus der Antoninę, der Sittengeschichte Horns w y d . 10, L i p s k 1920, s. 287. in del �62 LUDWIK STOMMA ment ofiarniczy podany jest całkowicie explicite. Jest t o więc jeszcze j e d ­ n o (niewątpliwie n i e ostatnie) potwierdzenie ofiar/niczego c h a r a k t e r u p o ­ kładzin. „Ofiarniczego", „ofiara" — t e r m i n y te zostały już p a r o k r o t n i e przeze m n i e użyte. I c h znaczenie ulegało w dziejach i s t o t n y m zmianom. S. Piekarczyk, analizując obyczaje germańskie s t w i e r d z a : „ W stosunkach międzyludzkich obowiązywała zasada do ut des. W sposób identyczny odnosił się człowiek d o obiektów uprawianego k u l t u [...]. Istniejące źródła niedwuznacznie wskazują, że za o f i a r y składane bóstwom oczekiwano r e k o m p e n s a t y " . T a k samo interpretują znaczenie o f i a r y : Lévi-Bruhl, Mauss, Eliade czy H o l a s . Jest ona formą w y m i a n y : daję i biorę, biorę i daję. Mauss zauważa p r z y t y m , iż w y m i a n a t a m a charakter proporcjo­ n a l n y — życie za życie, p l o n y za p l o n y . Oczywiście n i e jest t o proporcja 1 : 1. I t a k za życie l u d z k i e oddaje s i ę zwierzęce, za obfitość plonów l i t y l k o część p i e r w o c i n . Ważna jest jednak zasada, pozwala ona b o w i e m z c h a r a k t e r u o f i a r y wnioskować o j e j intencji, czyli oczekiwanej r e k o m ­ pensacie. W t y m ujęciu ofiara k r w a w a j a k o c z y n intencjonalny n i e przed­ stawia się z b y t s k o m p l i k o w a n i e . Bez względu b o w i e m n a to, czy łączy się z nią a k t zadania śmierci (jak w ślubie r z y m s k i m , ofiarach n a intencję k r e a c j i d o m u , mostu, grodu) , czy też n i e (jak w pokładzinach polskich), zawiera ona m o m e n t w y t w o r z e n i a i oddania k r w i — źródła życia, a więc ofiarowania życia. W zamian za n i e Bóg zobowiązany jest więc do zezwo­ l e n i a n a powstanie życia nowego, d o z e z w o l e n i a n a k r e a c j ę . Kreacja t a n i e m a w w y p a d k u pokładzin t a k łatwego i klarownego charak­ t e r u , j a k w c y t o w a n y c h przykładach, dotyczących b u d o w y obiektów m a ­ t e r i a l n y c h . Oprócz b o w i e m aspektów gospodarczo-społecznych wystę­ puje t u i o d g r y w a pierwszoplanową rolę f a k t k r e a c j i nowego s t a n u — n i e dobra materialnego, lecz nowej jakości czy — j a k b y o k r e ­ ślił Eliade — nowego czasu. Równoważny schemat o f i a r y pokładzin przed­ stawiałby się więc następująco: 47 48 49 50 51 oddanie życia (śmierć) DESTRUKCJA z e z w o l e n i e n a n o w ą jakość, s t a n (narodzenie) KREACJA Rozpatrując t e n schemat zauważyć j e d n a k i podkreślić należy, iż „ w y ­ m i a n a " ofiarna o d b y w a się na połączeniu dwóc^i płaszczyzn: boskiej i l u d z S. P i e k a r c z y k , Barbarzyńcy i chrześcijaństwo, W a r s z a w a 1968, s. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966, s. 28, 134; M . Sociologie et enthrapologie, P r e s s e s Universitaitres d e F r a n c e P a r i s 1968, s. L. L é v i - B r u h l , La mythologie primitive, Presses Universitaires de P a r i s 1963, s. 45-81; B . H o l a s , Le séperatisme religieux en Afriąue noire, U n i v e r s i t a i r e s d e F r a n c e , P a r i s 1965, s. 330-367. 4 7 48 4 9 50 51 Mauss, op. cit., s. 164-172. Słownik starożytności Tamże, s. 516. słowiańskich, t. I I , cz. 2, s. 516. 176-177. Mauss, 164-172; France, Presses �POKŁADZINY 63 POLSKIE k i e j . Człowiek na ziemi zwraca się przez destrukcję (płaci destrukcją) do Boga n a niebie. T e n z kolei, poprzez kreację odpłaca (zwraca równowar­ tość) człowiekowi. W y t w a r z a się system: / / Bóg (niebo) / \ \ ! destrukcja / ¡ (śmierć) p \ \ \ człowiek \ kreacja (narodzenie) (ziemia) у / Środek s y m e t r i i tego systemu, jego c e n t r u m (oznaczone n a schemacie literą P) s t a n o w i oczywiście s a m element pokładzin, a ściślej rzecz biorąc jego szereg k r w i , W t r a k c i e dotychczasowej analizy pominąłem b o w i e m m o m e n t oznaczony n a wstępie j a k o ЗА — układania p a r y młodych do pokładzin n a ziemi. P r z y j r z y j m y m u się teraz bliżej. Sam f a k t składania n a z i e m i występuje w w i e l u obrzędach, n a bardzo rozległych terenach. „Przypomnijmy n a przykład rozwiązanie n a z i e m i (humi positio), obrzęd n a p o t y k a n y p r a w i e wszędzie o d A u s t r a l i i po Chiny, od A f r y k i p o A m e ­ rykę Południową" . W s p o m n i j m y też o zwyczaju kładzenia n a z i e m i noworodka. „Zwyczaj t e n zachował się po dziś dzień w niektórych k r a j a c h E u r o p y : dziecko o d r a z u po wykąpaniu i spowinięciu kładzie się n a ziemię" . T e n sam rytuał powtarza się w s t o s u n k u d o zmarłych, a także c h o r y c h — n a równi dorosłych i d z i e c i . Występuje także kładzenie n a z i e m i p r z y o k a z j i inicjacji. Ogólnie można więc stwierdzić, iż czynność t a towarzyszy s y t u a c j o m z m i a n y s t a n u l u b (choroba) — zagrożenia zmianą stanu. O t o w c h w i l i takiej realizuje człowiek swoją symboliczną śmierć (w t e j i n t e r p r e t a c j i samej czynności kładzenia n a ziemię zgodni są wszyscy badacze ) , b y przeszedłszy przez nią, osiągnąć stan n o w y . „Inaczej mówiąc obrzęd t e n równoznaczny jest z n o w y m narodzeniem" — stwierdza E l i a ­ d e . M a m y więc d o czynienia z ciągiem: chęć z m i a n y s t a n u — d e s t r u k ­ cja — kreacja... (— śmierć — narodzenie). S2 53 54 5S 5 6 Jeżeli p r z y p o m n i m y więc, iż pomiędzy destrukcją a kreacją umiejsco­ wić należy Boga — adresata d e s t r u k c j i i nadawcę wszelkiej kreacji, okaże się, że znów będziemy m i e l i d o czynienia z r o z u m o w a n i e m par excellence o f i a r n i c z y m : daję Bogu — dostaję od Boga rekompensatę, w y m i e n i a m 5 2 53 5 4 5 5 5 6 M. E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Tamże, s. 151. M . E l i a d e , Traktat o historii E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Eliade, Traktat o historii Warszawa religii, s. 152. religii, 1970, s. 151. Warszawa s. 249. 1966, s. 249. �64 L U D W I K S T O M M A życie n a życie. „Jest to ofiara n i c z y m nie różniąca się od zarzynania czar­ nego k o g u t a " — stwierdza d o b i t n i e i obrazowo M o t a n d . Przyjmując t e n wniosek dochodzimy do oczywistego ustalenia, iż n i e m a w pokładzinach słowiańskich (polskich) dwóch niezależnych szeregów celebracji k r w i i ziemi, j a k i e roboczo wyróżniłem n a wstępie tego rozdziału. Przytoczony dla szeregu k r w i (celebracji k r w i ) schemat ofiarniczy pasuje przecież, w e w s z y s t k i c h szczegółach, również do szeregu ziemi. Szeregi te są więc tożsame — stanowią o realizacji tej samej intelektualnej k o n s t r u k c j i p o kładzin-ofiary, mającej n a celu stworzenie pomostu między Bogiem i czło­ w i e k i e m (niebem i ziemią) d l a przejścia od d e s t r u k c j i do k r e a c j i (od śmierci do narodzin). 5 1 Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a 5 7 UW M o t a n d, op. cit., s. 223. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2c7fb9ec53fb6803befd220e2132786.pdf bc74a5e9327b567232205b4fc3d5c074 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2737 Title A name given to the resource Rzecz o pewnej propagandzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.41-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Łysiak RZECZ O PEWNEJ PROPAGANDZIE O d r o d z o n e u s c h y ł k u 1 9 1 8 r o k u p a ń s t w o polskie już w p i e r w ­ p o l a n , inne w a r u n k i g o s p o d a r c z e i p o l i t y c z n e w j a k i c h przyszło im szych d n i a c h s w e g o n i e p o d l e g ł e g o b y t u n a t k n ę ł o się na p o w a ż n e żyć w c i ą g u p o n a d 1 2 0 lat p r u s k i e g o z a b o r u , inna w trudności e k o n o m i c z n e i p o l i t y c z n e . S z y b k o następujące m e n t a l n o ś ć oraz szczególnie p r a g m a t y c z n y stosunek d o p r a w a , po końcu sobie w y d a r z e n i a i o g ó l n i e n i e p e w n a sytuacja w e w s z y s t k i c h niezależnie przez k o g o s t a n o w i o n e g o , sprawiały, że o d b i ó r treści niemal obszarach życia s p o ł e c z n e g o w y k r e o w a ł y potrzebę t ł u ­ p r o p a g a n d o w y c h będących wyrazem wspomnianych wydarzeń maczenia ich oraz p r z e k o n y w a n i a zasadności p o s u n i ę ć w ł a d z nie zawsze przebiegał t u tak, jak życzyliby sobie ich autorzy centralnych r ó ż n y m i ś r o d k a m i perswazji z n a n y m i p r o p a g a n d z i e . i organizatorzy. Opinia p u b l i c z n a zależna jest w s z a k o d p r o p a g a n d y i ściśle z nią związana. Ludzie najczęściej nie t w o r z ą n o w y c h o p i n i i lecz Troska o p r z y c h y l n ą p o s u n i ę c i o m Rządu i Naczelnika Państwa o p i n i ę s p o ł e c z e ń s t w a w i e l k o p o l s k i e g o s p r a w i ł a , że na łamach przyswajają sobie o p i n i e g o t o w e , s p r e p a r o w a n e w t y m w ł a ś n i e urzędowej celu. Biorą je z i n w e n t a r z a z a a k c e p t o w a n y c h p o g l ą d ó w z n a j ­ p r o p a g a n d o w e hasła p r z y p o m i n a j ą c e o pożyczce, np.: dujących się p o d ręką, nieznacznie je t y l k o m o d y f i k u j ą c . P r o p a ­ ganda b o w i e m p r o w o k u j e d o u c z e s t n i c t w a w życiu s p o ł e c z n y m , a opinia społeczna jest w y r a z e m t e g o u c z e s t n i c t w a . Propaganda to, jak t w i e r d z i M a r c i n C z e r w i ń s k i , „ u r a b i a n i e p o g l ą d ó w , przy­ 1 wabianie ludzi, k i e r o w a n i e z a c h o w a n i a m i " . J e d n y m z k a n a ł ó w docierania d o mas była prasa, a jej m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a sprawiały, że najchętniej w y k o r z y s t y w a n a była w okresie kształ­ towania się p a ń s t w o w o ś c i polskiej p o I w o j n i e ś w i a t o w e j . Chcę t u wskazać na n i e w i e l k i obszar k u l t u r y z o r i e n t o w a n e j na masy, i m e c h a n i z m t w o r z ą c y o p i n i ę społeczną. Nie sposób w rozważaniach t y c h u n i k n ą ć p e r s p e k t y w y s o c j o l o g i c z n e j . Nie chodzi mi t u j e d n a k o szeroko p o j m o w a n y p r o b l e m s o c j o l o g i i odbioru, o p e r s p e k t y w ę s o c j o l o g i c z n ą bardziej „ w e w n ę t r z n y " rozumianą w węższy, względem tekstu sposób. Chodzi tu b o w i e m o analizę t z w . „ o d b i o r c y w i r t u a l n e g o " , a szerzej: całej prasy lokalnej już w połowie maja p o j a w i ł y się „ L e p i e j o d d a j t e n grosz k r a j o w i o p ł a c i ci się s t o k r o t n i e i zdobędziesz zasługę. Podpisz Pożyczkę Odrodzenia P o l s k i " . " W t y m czasie, g d y w o j s k a polskie ruszyły w kierunku K i j o w a , w i e l k o p o l s k a prasa nie zamieściła ż a d n y c h paraliterackich haseł r e a g u j ą c y c h na t o w y d a r z e n i e . J e d n a k już w tydzień po zajęciu s t o l i c y Ukrainy, w w i e l u pismach na pierwszych stronicach p o j a w i ł a się taka o t o informacja: „ K i j ó w wzięty! Żołnierz polski stanął nad brzegiem Dniestru! Rozbił stutysięczne armie w r o g a i olbrzymią zdobycz osiągnął. T o u c z y n i ł żołnierz p o l s k i , A tyś c o u c z y n i ł dla t e g o żołnierza? J a k m u pomagasz z w y c i ę ż a ć ? Czy podpisałeś j u ż POŻYCZKĘ O D R O D Z E N I A P O L S K I " . 6 2 „ p o e t y k i o d b i o r u " z a p r o g r a m o w a n e j w strukturze t e k s t u . Ł a t w o dostrzec t u prostą grę na e m o c j a c h . Entuzjastycznie Przedmiotem r o z w a ż a ń będą d w a , p o z o r n i e różne, w y d a r z e n i a przyjęte z d o b y c i e K i j o w a b y ł o w s z a k p i e r w s z y m o d odzyskania z 1920 r o k u oraz udział w ich r o z p r o p a g o w a n i u i k s z t a ł t o w a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w i e l k i m sukcesem m i l i t a r n y m Polski, e c h e m d a w ­ o c z e k i w a n y c h n a s t r o j ó w literatury p r o p a g a n d o w e j d r u k o w a n e j n y c h z w y c i ę s t w z c z a s ó w ś w i e t n o ś c i p r z e d r o z b i o r o w e j Rzeczy­ na łamach l o k a l n e j , w i e l k o p o l s k i e j prasy. P i e r w s z y m z n i c h b y ł o pospolitej. uchwalenie przez Sejm U s t a w o d a w c z y 2 7 l u t e g o 1 9 2 0 r o k u P o d o b n y c h haseł p r o p a g a n d o w y c h w p r o s t n a w o ł u j ą c y c h d o d w ó c h pożyczek ( d ł u g o - i k r ó t k o t e r m i n o w e j ) . Pierwsza t o 5% w y k u p u o b l i g a c j i pożyczek p a ń s t w o w y c h bardzo d u ż o z n a j ­ Pożyczka O d r o d z e n i a Polski, z w a n a „ M i l i o n ó w k ą " , d r u g a t o 4 % d z i e m y na ł a m a c h prasy w y c h o d z ą c e j w maju i c z e r w c u 1 9 2 0 pożyczka p r e m i o w a , z w a n a p o w s z e c h n i e „ P r e m i ó w k ą " . Obie r o k u . O b s e r w o w a ć t u j e d n a k będziemy nie t y l k o zjawiska parali- przeznaczone były na p o k r y c i e d e f i c y t u b u d ż e t o w e g o z w i ą z a n e ­ terackie, lecz przede w s z y s t k i m poezję p r o p a g a n d o w ą realizującą go z t w o r z e n i e m p a ń s t w o w o ś c i polskiej oraz p r z y g o t o w a n i a m i „ s t r a t e g i ę u c z e s t n i c t w a " , by użyć pojęcia Edwarda Balcerzana. do w o j n y z Rosją Radziecką. Pożyczki te o s i ą g n ę ł y J e j g ł ó w n y m e c h a n i z m o d d z i a ł y w a n i a s p r o w a d z a się d o prostych poważne rozmiary, s t a n o w i ą c najbardziej w y d a j n e ź r ó d ł o pokrycia budżetowych. 3 Drugim zaś w y d a r z e n i e m była wojna 7 luk e f e k t ó w e m o c j o n a l n y c h i b e z p o ś r e d n i c h apeli, kosztem uprosz­ pols­ czeń i redukcji artystycznych r o z w i ą z a ń . O d b i ó r t y c h treści stawał k o - b o l s z e w i c k a . Te a u t o n o m i c z n e z p o z o r u w y d a r z e n i a , w o p i n i i się w ó w c z a s irracjonalny i zależny o d sympatii czy uprzedzeń już społecznej t w o r z y ł y s p ó j n y i j e d n o l i t y obszar t k w i ą c y c h w ś w i d o m o ś c i bądź p o o d ś w i a d o m o ś c i o g ó ł u o d b i o r ­ rzeczywistości p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n e j s p r a w n i e w y k o r z y s t y w a n y przez s p e c ­ c ó w . Perswazja w y d a j e się być skuteczniejsza g d y nie o d w o ł u j e jalistów o d p r o p a g a n d y Urzędu Organizacji się w p r o s t d o e m o c j i w y ż s z e g o rzędu, lecz i m p u l s ó w Pożyczki Państ­ w o w e j dla byłej d z i e l n i c y pruskiej oraz r e d a k t o r ó w p o s z c z e g ó l ­ nych p o w i a t o w y c h pism u r z ę d o w o y c h . Rozpętana pod- świadomościowych. wówczas O d czerwca hasła p r o p a g a n d o w e w znacznej mierze w y p i e r a n e kampania p o z w a l a w y r a ź n i e dostrzec rodzaj s t o s o w a n y c h c h w y ­ są przez u t w o r y literackie p o d n o s z ą c e ten w ł a ś n i e temat. Poezja tów. Sztuczna j e d n a k o w o ż rzeczywistość p r o p a g a n d o w a gęst­ propagandowa nieje w w a r u n k a c h k a m p a n i i i ł a t w o m o ż e b y ć t y l k o o d n o s i się d o p r z e d m i o t u apeli. Powstała b o w i e m przedmiotem obserwacji. poświęcona g r u n c i e toczącej się w o j n y agitacji „ p o ż y c z k o w e j " i to wojna pozornie była j e d y n y m na bodaj Proces k s z t a ł t o w a n i a o p i n i i p u b l i c z n e j d e t e r m i n o w a n y jest m o t o r e m , który w y z w o l i ł potrzebę takiej poezji. T e m u z a g a d ­ wieloma c z y n n i k a m i w y n i k a j ą c y m i na o g ó ł z u k ł a d u s p o ł e c z ­ n i e n i u c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć t u w i ę c e j u w a g i , b o w i e m jest t o nego, p o l i t y c z n e g o oraz p r z y m u s u k u l t u r o w e g o , narzucającego n i e z w y k l e interesujący i m a ł o znany obszar literatury p o p u l a r n e j . wzory z a c h o w a ń . P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a o p i n i i p u b l i c z ­ W w i e l k o p o l s k i e j prasie lokalnej o d czerwca d o g r u d n i a 1 9 2 0 nej są przede w s z y s t k i m p r o b l e m y a k t u a l n e w y n i k a j ą c e z przeży­ r o k u p o j a w i ł o się blisko pięćdziesiąt w i e r s z o w a n y c h wania w y d a r z e ń n i e s i o n y c h z j e d n e j s t r o n y przez środki m a s o w e ­ p r o p a g a n d o w y c h p o w t a r z a n y c h w i e l o k r o t n i e w t y c h samych go przekazu, z d r u g i e j przez u s t n y o b i e g informacji o w y d a r z e ­ pismach. niach l o k a l n y c h . T r u d n o uznać o p i n i ę p u b l i c z n ą za s u m ę i n ­ Krasickiego: d y w i d u a l n y c h o p i n i i zwartej g r u p y ludzi.* Jest t o raczej j e d n a z form ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j u j a w n i a j ą c a się w kontekście aktualiów s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h . W i e l k o p o l s k a p o k o r z y s t n y m rozstrzygnięciu z r y w u n i e p o d l e g ­ ł o ś c i o w e g o leżała na u b o c z u w i e l k i e j p o l i t y k i i w y d a r z e ń d z i e j o ­ wych jakie w roku 1 9 2 0 r o z g r y w a ł y się na Kresach W s c h o d n i c h . Inne w a r u n k i k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j W i e l k o ­ 8 tekstów Pierwszym z n i c h był p r z e t w o r z o n y u t w ó r Ignacego „ N i e patrzajmy na w z o r k i : Zeszły się raz d w a w o r k i , Pozłacany i skórzany. P o z d r o w i w s z y się serdecznie Rzekł złoty: „ T o niezręcznie, lżeś skórzany, I obszarpany, 41 �M ł o d z i e ń c y , starce, żołnierze? G d y z n o w u zbiorą się c h m u r y G d y z n o w u na w a s z a w o ł a Czy dacie serca w o f i e r z e ? " G d y patrzę na Cię, Żal mi cię b r a c i e " . — — „ J a m obszarpany". Rzekł m u skórzany, „ L e c z każdy m n i e w i ę k s z y m s z a c u n k i e m darzy, Bo w t o b i e pełno b a n k n o t ó w paskarzy. J a m też nie narażony, jak t y , na straty, Bo w e m n i e są Pożyczki Polskiej a s y g n a t y " . 1 2 W k r ó t c e p o n i m prasa d r u k o w a ł a r ó w n i e ż a n o n i m o w y wiersz pt. Przypomnij T r u d n o j e d n a k przejść d o s p r a w e g z e m p l a r y c z n y c h nie za­ kultury m a s o w e j , jej p e w n y m , w ą s k i m obszarem k u l t u r y s ł o w n e j , t o czy w y o d r ę b n i e n i e takie ma j a k i e k o l w i e k racjonalne pod­ s t a w y ? Z drugiej zaś s t r o n y zapytać należy, czy literatura ta p o s ł u g i w a ł a się jakąś szczególną retoryką, czy w języku przez nią w y k o r z y s t y w a n y m kryły się jakieś szczególne w ł a ś c i w o ś c i o d ­ d z i a ł y w a n i a , inne o d t y c h j a k i m i p o s ł u g u j e m y się w r o z m a i t y c h p o z a s ł o w n y c h systemach z n a k o w y c h ? C h o d z i mi t u o k w e s t i ę s k u t k u s p o ł e c z n e g o , p o w o d o w a n e g o — realnie l u b c h o ć b y t y l k o się o b i e k t y w n i e wykryć intencji komunikacyjnej — przez określony fakt k u l t u r y . I n n y m i s ł o w y , c h o d z i o miejsce i rolę d a w n e g o tekstu w historycznie o k r e ś l o n y m s p o ł e c z n y m procesie k o m u n i k a c j i , a m ó w i ą c najprościej — o związek t e g o tekstu z problematyką o d b i o r u . Nie c h o d z i mi t u j e d n a k o okreś­ lenie t y c h t e k s t ó w j a k i m k o l w i e k znakiem w a r t o ś c i u j ą c y m , nie chodzi o o c e n ę ich w a l o r ó w artystycznych. J e d y n y m bodaj kryterium o c e n y t y c h t e k s t ó w może być kryterium ich s p o ł e c z ­ nego skutku. W r ó ć m y j e d n a k d o rzeczywistych inspiracji o w e j literatury. G d y kraj u p o j o n y z w y c i ę s t w a m i na Ukrainie ś w i ę t o w a ł sukcesy p o l ­ skiego oręża, na f r o n c i e sytuacja uległa g w a ł t o w n e j zmianie na niekorzyść Polski. O d d z i a ł y A r m i i C z e r w o n e j opuszczając K i j ó w p r z y g o t o w y w a ł y się d o uderzenia na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , gdzie już d a w n o rząd radziecki k o n c e n t r o w a ł w o j s k a , osłabiając j e g o kosztem f r o n t p o ł u d n i o w y . Po o s t a t e c z n y m u p o r a n i u się z siłami Denikina, armia radziecka całą s w o j ą siłę skierowała p r z e c i w k o Polsce. O f e n s y w a z f r o n t u p ó ł n o c n e g o o d b y w a ł a się p o d hasłami n a r o d o w y m i j e d n o ś c i Ukrainy z Rosją. „ P o m i ę d z y m ł o t e m reakcji a kowadłem ogólnego niezadowolenia wywołanego ogólną nędzą, p a n o w i e L e n i n o w i e i T r o c c y nie w i d z i e l i dla siebie innej ucieczki, jak poruszenie p r z y t ę p i o n y c h uczuć patriotycznych w ludzie rosyjskim i zatrąbili na krucjatę p r z e c i w P o l s c e . . . " 10 Krucjata ta rozpoczęła się 1 4 maja 1 9 2 0 roku na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , d o w o d z o n y m przez 2 7 - l e t n i e g o w ó w c z a s M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o . 1 2 czerwca w o j s k a radzieckie zajęły K i j ó w , a f r o n t przerwany został na całej niemal d ł u g o ś c i . 11 Właśnie w ó w c z a s , g d y w o j s k a polskie b y ł y w o d w r o c i e , w prasie w i e l k o ­ polskiej p o j a w i ł się wiersz pt. Czy dacie serca „ A kiedy w s t a w a ł a z g r o b u Po długiej strasznej n i e w o l i . Ojczyzna nasza... L u d pracujący na roli, W jarzmie s r o g i e g o w ł o d a r z a Stanął o d b l a s k ó w o l ś n i o n y . W zorzy p ł o n ę ł y z a g o n y , Bory c h y l i ł y się k o ł e m . I k w i a t y g ł o w y chyliły. Kobiety starce i dzieci, I prości bracia — żołnierze, Stali, a serca im biły... A kiedy w r o g ó w g r o m a d a D z w o n i ł a w ł a ń c u c h y świeże, By z n o w u zakuć jej d ł o n i e . Kto żył! K o m u śmierć blada, Była zaszczytem i s ł a w ą , Ten niósł jej życie w ofierze... Oczy im zaszły mgłą k r w a w ą , Pot z n o j n y zrosił im skronie — A ż d o p e ł n i ł o się p r a w o ! J u ż ś w i t na n o w y m z a g o n i e , J u ż kłos d o ś p i a ł y się m i e n i I zorza w blaskach już p ł o n i e ! Czy przestał k o c h a ć jak który, Bracia w maju rodzeni? 42 w o d w o ł u j ą c y się d o najskrytszych „ G d y Polska jeszcze była w g r o b i e , 0 jej w o l n o ś c i każdy śnił! 1 o b i e c y w a ł każdy sobie, Ze nie oszczędzi dla niej sił! O! każdy w t e d y d a ł b y życie I w s z y s t k o c o w skarbnicy miał! By t y l k o w i d z i e ć ją w r o z k w i c i e , Całe by m n i e n i e za t o dał! Czekałeś d ł u g o Z m a r t w y c h s t a n i a , Czekałeś d ł u g o na Jej z e w , Patrz! O t o w s t a j e Ś w i t Zarania... J u ż boski na nas m i n ą ł g n i e w . . . Patrz! O t o Ona wreszcie wstała Z k a j d a n ó w , z b ó l u , k r w i i łez... M ę c z a r n i e s w o j e przecierpiała I przyszedł dla niej b ó l u kres! O t o w y c i ą g a s w o j e ręce. Na k t ó r y c h jeszcze kajdan ślad... Czyż J ą nie wesprzesz p o tej męce?! J u ż czas byś s w o j ą ofiarę kładł. W miastach i siołach w k o ł o zniszczenie, Jeszcze p a n u j e nędza i g ł ó d . Skądże p o w s t a n i e ich Odrodzenie Z t w e j ofiary i przez t w ó j t r u d : S p a l o n e k t o o d n o w i sioła? I kto tysiącom wróci dach! Wszak t o uczynić m o c t w a z d o ł a ! T o b i e o d e g n a ł w o j n y strach! Kto o d b u d u j e te kościoły, W k t ó r y c h d z i ę k c z y n n y zabrzmi ś p i e w . Kto d z i e c i o m da naukę, szkoły Wszak t y l k o t y ! Czy słyszysz z e w ? P r z y p o m n i j stare o b i e t n i c e ! Z z a m i a r ó w o g i e ń ś m i a ł o skrześ. O t w ó r z bez żalu s w ą skarbnicę. Na o d r o d z e n i e Polski nieś! A g d y położysz s w ą ofiarę. Dasz i n n y m d o b r y przykład s w ó j ! Polska p r z y p o m n i lata stare I ś m i a ł o w r o g o m krzyknie: S t ó j ! A będzie silna i w s p a n i a ł a . O d r o d z i się na n o w o kraj. Dla Cię nagroda będzie miała! W i ę c na Pożyczkę hojnie d a j ! " nia takiej literatury. Jeśli b o w i e m zająć się t u przyjdzie w y c i n k i e m dającej obietnice — apelem o w y k u p o b l i g a c j i Poożyczki N a r o d o w e j : s t a n o w i w s z y się nad t e o r e t y c z n y m i m o ż l i w o ś c i a m i o d d z i a ł y w a ­ w stare uczuć, d o p a t r i o t y c z n e g o s u m i e n i a , z a k o ń c z o n y s i l n y m a k c e n t e m 9 ofierze, 1 3 4 lipca rozpoczęła się d r u g a o f e n s y w a radziecka. W o j s k a M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o uderzyły siłą czterech armii i j e d n e j grupy operacyjnej na linie polskie, by „ p o t r u p i e P o l s k i " jak m ó w i ł d o w ó d c a tej operacji, przenieść r e w o l u c j ę d o Europy Z a c h o d n i e j . Rozpoczęła się t r w a j ą c a bez p r z e r w y przez p ó ł t o r a miesiąca o f e n s y w a , a o d w r ó t w o j s k p o l s k i c h tragiczny i d r a m a t y c z n y , k t ó r y d o p i e r o u przedproża W a r s z a w y zamienił się w o d w r ó t Rosjan r ó w n i e tragiczny i g w a ł t o w n y , z a k o ń c z o n y c a ł k o w i t ą klęską „ p o c h o d u za W i s ł ę " . Z k o ń c e m lipca A r m i a C z e r w o n a zbliżała się d o etnicznej g r a n i c y Polski. Nie zatrzymały jej ani przeciągające się r o k o w a n i a p o l s k o - r a d z i e c k i e , ani działania armii W r a n g l a , ostatniej „ b i a ł e j " armii p r ó b u j ą c e j w y r w a ć się z krymskiej p u ł a p k i . Lenin o d r z u c i ł wszystkie p r o p o z y c j e c z ł o n k ó w KC a b y p r z e r w a ć o f e n s y w ę na f r o n c i e p o l s k i m i s k o n c e n t r o w a ć się na W r a n g l u . P r z e w o d n i c z ą c y Rady Komisarzy L u d o w y c h w i e d z i a ł , że „ b i a l i " i Polacy nie będą uzgadniali s w o i c h działań. W trakcie r o z m ó w z M a r c h l e w s k i m o s o b i s t y przedstawiciel rządu p o l s k i e g o przeka­ zał p r z e d s t a w i c i e l o w i Lenina, że p o d s t a w ą p o l i t y k i P i ł s u d s k i e g o w stosunku do Rosji jest pragnienie niedopuszczenia „aby reakcja rosyjska z n o w u z a p a n o w a ł a " . Sam W r a n g e l nie p r z e d ­ s t a w i a ł p o w a ż n e g o niebezpieczeństwa dla w ł a d z y r a d z i e c k i e j . 14 W t y m czasie, g d y na f r o n c i e p o d n o s i ł się s t o p i e ń d r a m t u r g i i , a pozycje polskie systematycznie przesuwały się na z a c h ó d , g d y b o j o w e hasło b o l s z e w i k ó w „ n a W a r s z a w ę ! " zastąpiło hasło „ n a B e r l i n ! " , w o d l e g ł e j W i e l k o p o l s c e o d p o ł o w y lipca zaczynało coraz częściej p o j a w i a ć się paraliterackie hasło: �„ P o l s k i bagnet i polski pieniądz są Europie dzisiaj rękojmią odrodzenia, Polsce g w a r a n c j ą wspaniałej p r z y s z ł o ś c i " . 15 W y d a j e się, że w t y m w y p a d k u , a także w p r z y p a d k u w s z y s t k i c h i n n y c h , teksty paraliterackie d r u k o w a n e na całej, bądź p o ł o w i e J a k i ś gorsik. Pełen trzosik Chcecie s c h o w a ć , Zdeponować Ostatecznie I bezpiecznie. — M o j a rada: Niechaj składa Każdy grosze. C h o ć potrosze Polsce naszej! C h o ć na spłaty. Zysk na raty I bez straty Dostaniecie Asygnaty". 17 pierwszej stronicy l o k a l n y c h c z a s o p i s m , miały o d d z i a ł y w a ć w i z u ­ W trzecim wierszu autor apeluje o p o m o c Polsce w o b e c za­ alnie, a w połączeniu z t w o r z y w e m leksykalnym spełniać f u n k c j e grożenia, w i a d o m e g o raczej, a c z k o l w i e k n i e n a z w a n e g o : inspiratorskie. W p r o p a g a n d z i e c h o d z i przecież nie t y l k o o t o , żeby ludzi przekonać, ale także, a może przede w s z y s t k i m , aby pobudzić ich d o c z y n u , w y z w a l a ć energię t k w i ą c ą w masach. W s p o m i n a ł e m na w s t ę p i e o potrzebie analizy w e w n ą t r z t e k s t o w e j treści p r o p a g a n d o w y c h , a w p r z y p a d k u badania k u l t u r y m a s o w e j , o potrzebie badania t z w . o d b i o r c y w i r t u a l n e g o i p o e t y ­ ki o d b i o r u w p i s a n e j w s t r u k t u r ę tekstu literackiego. W takim interesowała nas "będzie o s o b o w o ś ć ujęciu odbiorcy w nim „ G d y ś p o l s k i m jest o b y w a t e l e m S w e szczęście w Polski znajdziesz losie; G d y cel s w ó j z Polski złączysz celem J e j siłą będzie T w o j a siła. Dzisiaj w p o b u d k i polskiej głosie Słyszysz t ę s k n o t ę sercu miłą: „ N a p o m o c P o l s c e ! " trąbka w o ł a , „ R a t u j s w ą ziemię, miasta, sioła, Daj na Pożyczkę O d r o d z e n i a ! A B ó g ofiarność tę o c e n i a . . . " 18 „ z a p r o g r a m o w a n a " , j e g o „ w e w n ą t r z t e k s t o w y p o r t r e t " , intereso­ w a ł nas będzie ten zespół e l e m e n t ó w t e k s t u , który określał miejsce i rolę czytelnika w e l e m e n t a r n y m procesie k o m u n i k a c y j ­ nym, jaki t w o r z y się w o k ó ł d a n e g o tekstu k u l t u r y . O c z y w i ś c i e nie odrzucam t u s t a n o w i s k a b a d a w c z e g o , p r o p o n o w a n e g o socjologię k u l t u r y i m a j ą c e g o charakter raczej przez „zewnętrzny", które zakłada b a d a n e z a c h o w a n i a i reakcje realnych o d b i o r c ó w . C h c i a ł b y m j e d n a k podkreślić znaczenie „ w e w n ę t r z n e g o " , s o c ­ j o l o g i c z n e g o ujęcia w o b s e r w a c j i „ w e w n ę t r z n e g o " z a p r o g r a m o ­ wania „ p o e t y k i o d b i o r u " p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . Przyjmując taką p o s t a w ę w o b e c tekstu nie m o ż n a o g r a n i c z y ć się t y l k o d o rejestracji s k u t k ó w s p o ł e c z n y c h już zaistniałych na g r u n c i e j e g o recepcji. C h o d z i t u raczej o p r z e w i d y w a n y s k u t e k o d d z i a ł y w a n i a treści p r o p a g a n d o w y c h d o s t r z e g a n y w s a m y m tekście, a m o ż l i w y d o o d c z y t a n i a d r o g ą analizy w e w n ą t r z t e k s t o w y c h czynników o w ą recepcję p r o g r a m u j ą c y c h . D r o g a ta z a p r o w a d z i nas d o odkrycia propagandowych mechanizmów maniulacyjnych, u b e z w ł a s n o w a l n i a j ą c y c h o d b i o r c ę . S p ó j r z m y zatem na trzy w i e r ­ sze p r o p a g a n d o w e d r u k o w a n e w l i p c u 1 9 2 0 r o k u d o t y c z ą c e Pożyczki P a ń s t w o w e j , w o b e c z u p e ł n e g o załamania się f r o n t u . Pierwszy z n i c h s a m y m j u ż t y t u ł e m Przekleństwo zdradza i n t e n ­ cje n i e z n a n e g o autora w o b e c nieprzystąpienia d o w y k u p u o b l i ­ gacji: „ O b y ś nie zaznał o d p o c z y n k u ciszy. G d y myśli grają jak g r a m o f o n stary, O b y ubrania t w e p o j a d ł y myszy, I m ó l się zakradł d o każdej kotary, O b y ś miał zawsze sacharynę w k a w i e , I ż o n ę , która p r z e m a w i a b u c i k i e m . O b y ś mieszkania szukać miał w W a r s z a w i e , I całe życie zostać u r z ę d n i k i e m , O b y ci szklanki nie p o d a n o p i w a , G d y ś zjadł na o b i a d w ę g i e r s k i e salami, O b y ś c o d z i e ń jeździć m u s i a ł k o l e j a m i , O b y ś c o r o k u , bracie, miał bliźnięta, I nie doczekał się śmierci t e ś c i o w e j , O b y ci z b u t ó w w y ł a z i ł a pięta. Jeśli nie kupisz Pożyczki P a ń s t w o w e j " . 1 6 W d r u g i m zaś w i e r s z u , b ę d ą c y m k o l e j n y m p r z e t w o r z e n i e m u t w o ­ ru I g n a c e g o Krasickiego, treści p r o p a g a n d o w e w c i ą ż jeszcze mają charakter m a ł o a g r e s y w n y : „Panie Janie! W k a ż d y m stanie Zyskać m o ż n a M y ś l ostrożna Obrać u m i e , Gdy rozumie, I obiera, Gdy otwiera: T o w czem treści, W i ę c boleści, Się ustrzega Zapobiega, W czem ma stracić W czem z b o g a c i ć . Ten ucztuje, Ten paskuje. B l i ź n i c h zdziera. T a m t e n sknera, Zbiera grosze, I potrosze W banku chowa. T o nie z d r o w a Jest lokata. B o ( d o kata) Precent mały Tam dostały Kapitały! I n n y c h trując Maltretując I paskując Będzie z t e g o Nic d o b r e g o : Honor mały! Kryminały, Bo szalbierstwo, Pasek, z d z i e r s t w o . Źle p r o w a d z i . Zawsze zdradzi! A w i ę c bracie, Jeśli macie O b i e , ź r ó d ł o w e k w e s t i e o m a w i a n e j literatury propagandowej łączy k o l e j n y tekst, k t ó r e g o f u n k c j a perswazyjna musiała z p e w ­ nością o d d z i a ł y w a ć na społeczne emocje: „ W y t r w a l i m na kresach, jak d a w n i e j pradziady, C h o ć stal w nas g o d z i ł a , c h o ć grzmiały kul grady, C h o ć d y m y n a m oczy zamgliły c z e r w o n e I usta o t w a r t e na w ę g i e l s p a l o n e Na p r ó ż n o w z d y c h a ł y za w o d ą . Naboje Kładź w lufę, mierz dobrze, raz, d w a , pal!... ja stoję... I nic j u ż nie w i d a ć , huk, g r z m o t i kurzawa, I nic już nie słychać, piekielna z a b a w a . Sam jestem p i o r u n e m . B ó g w o j n y m n i e niesie, W ś r ó d piekła na ziemi, w y t r w a l i m na kresie! A dziś — j a m służby nie zaparł Ojczyźnie J a m w i e r n y jej żołnierz. C h o ć nie w n o w e j bliźnie! R o d a k u ! k i m jesteś, p ó j d ź ze mną, kto ż y w y ! Na szańce, na szańce, kraj ma być szczęśliwy! Rzucał im o c h o t n i e : k r e w , życie na szale, Dziś grosza nie skąpmy; N i e c h k w i t n i e w s p a n i a l e . N i e c h rośnie ojczyzna w b o g a c t w a i siły. Którą d ł o ń nasza i pierś o b r o n i ł y , W p o d d a ń s t w o o b c e g o pieniądza nie d a m y — W y t r w a l i m na kresach i w d o m u w y t r w a m y ! " A k t y w n o ś ć tej literatury ulega nasileniu z początkiem sierpnia, g d y w o j s k a radzieckie z n a j d o w a ł y się już w Brześciu i prze­ kraczały B u g . O d p o c z ą t k u t e g o miesiąca p r o p a g a n d o w e u t w o r y literackie d r u k o w a n e w prasie są krótkie i j a s n o wyrażające s w o j e przesłanie. Język tej p r o p a g a n d y , dzięki prostocie nazywania i o p i s y w n i a rzeczy, u ł a t w i a ł agitację w s p r a w a c h w ó w c z a s tak w a ż k i c h . Wszak t o o n o d g r y w a czynną rolę w p e r c e p o w a n i u przez ludzi otaczającego ich ś w i a t a . Rola ta jest d w o j a k o u w a r u n ­ k o w a n a . Po pierwsze w y n i k a z f a k t u , że jak każdy język s ł o w n y jest o n w a ż n y m s k ł a d n i k i e m s u b i e k t y w n e j strony procesu p o ­ znania. D l a t e g o , c o b y ł o czytelne w w y ż e j c y t o w a n y c h tekstach, nie musi o n za każym razem w y p o w i a d a ć o t w a r c i e w ł a ś c i w y c h treści l u b d o k o n y w a ć ich j a w n e g o w a r t o ś c i o w a n i a . Język p r o p a ­ g a n d y d o k o n u j e zmian w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej dzięki s w o i s t y m w ł a ś c i w o ś c i o m t k w i ą c y m w n i m s a m y m j a k o narzędziu interp­ retacji. Po d r u g i e , szczególnie c z y n n a rola języka p r o p a g a n d y w k s z t a ł t o w a n i u ś w i a d o m o ś c i ludzi jest s p o w o d o w a n a t y m , że j e g o t w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h n i k o m p r o p a g a n ­ d o w e j perswazji. Często, jak np. w n a s t ę p u j ą c y m wierszu: „Wszystko minęło co było niewolą, W s z y s t k o odeszło c o k u ł o kajdany, Lecz rany jeszcze zostały i bolą Czy słyszysz? Nasi biją w tarabany. Czy słyszysz? — Nasi w z y w a j ą : „ d o b o j u ! " Czy słyszysz? — Nasi krzyczą: „ d o o b r o n y ! " B o niema jeszcze w Ojczyźnie s p o k o j u — Jeszcze p o b u d k a brzmi na w s z y s t k i e s t r o n y " operuje z b i t k a m i s ł ó w o d u ż y m ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m i w k o n ­ s e k w e n c j i kieruje l u d z k i m działaniem. 1 9 2 0 S t o s o w a n i e ' j ę z y k a p r o p a g a n d y d o k o n u j e się w kontekście społecznym i wymaga określonym podporządkowania formy języka jeszcze i n n y m r e g u ł o m niż k o m p e t e n c j e j ę z y k o w e . Są t o zasady o sensie s o c j o l o g i c z n y m , w y n i k a j ą c e b o w i e m z f a k t u , że k o m u n i k a t s f o r m u ł o w a n y w języku p r o p a g a n d y o d n o s i się d o z r ó ż n i c o w a n y c h społecznie g r u p l u d z k i c h , dla k t ó r y c h dana seria z n a k ó w ma ściśle określony sens. Z a t e m w układzie n a d a w ­ a j �c z o - o d b i o r c z y m spełnia t e n język f u n k c j ę fatyczną polegającą na nia. A u t o r z y tej p r o p a g a n d y d r o g ą k o n t r a s t u o d w o ł u j ą się d o p o d t r z y m a n i u k o n t a k t u między n a d a w c ą a o d b i o r c ą w y p o w i e d z i patriotycznych o d r u c h ó w z czasów zaboru pruskiego, — w i d z i a n e j e d n a k w p e r s p e k t y w i e c e l ó w tekstu z w i ą z a n y c h c h ł o p w i e l k o p o l s k i „ d a w a ł nieskoro, g n ą c kark p o d b i c z e m " . kiedy z o d d d z i a ł y w a n i e m na o d b i o r c ę . Kolejną f u n k c j ą t e g o języka jest Funkcja k o n a t y w n y t y c h t e k s t ó w w y r a ż a się j e d n o z n a c z n y m funkcja k o n a t y w n a , by użyć t u t e r m i n o l g i i z a p r o p o n o w a n e j przez apelem o s p r a w y doraźne, mając na u w a d z e d o b r o o g ó l n e . Romana J a k o b s o n a . 21 Funkcja ta polega na b e z p o ś r e d n i m u s i ł o ­ w a n i u w p r o w a d z e n i a z m i a n y w p o s t ę p o w a n i u o d b i o r c y . Skala m o ż l i w o ś c i o p e r a c y j n y c h tej f u n k c j i rozkłada się o d n e u t r a l n e g o stwierdzenia jakiegoś f a k t u , d o n i e d w u z n a c z n e g o , rozkazu. Taki p r a w d o p o d o b n i e zamiar miały r y m o w a n e u t w o r y , które „ z a l a ł y " w p r o s t w i e l k o p o l s k ą prasę u r z ę d o w ą w początkach sierpnia w z y w a j ą c d o o d s t a w y zbóż, b o w i e m w t y m czasie kraj przeżywał p o w a ż n e t r u d n o ś c i ż y w n o ś c i o w e z w i ą z a n e z zaopatrzeniem f r o n t u . Teksty, o k t ó r y c h m o w a , d r u k o w a n e b y ł y aż d o p o ł o w y października, n a w e t w ó w c z a s , g d y t ł o b o l s z e w i c k i e g o zagrożenia przestało być już tak o b o w i ą z u j ą c e jak w s i e r p n i u . A g i t a c j i tej „ Z ł y m jest d o r a d c ą p u s t y żołądek, C h o ć b y ś d o ń m ó w i ł — nie w i e m jak czule; Z b o ż e o d s t a w i ć każde rozsądek, • B o przestać m o ż e m zbierać w o g ó l e . U w a ż a j c i e hej rolnicy. Że u g r a n i c ! b o l s z e w i c y ! " „ T r z y złóż rzeczy na Polski Ołtarzu Ich n a z w a : zboże, zboże, zboże. o m ł ó ć , o d s t a w je w lot g o s p o d a r z u . B o t o ojczyznę d ź w i g n ą ć m o ż e . " „ N a j w y ż s z y już. R o l n i k u czas, Dostarczyć zbóż, Dla g ł o d n y c h m a s . " 31 3 2 3 3 sprzyjał też fakt, że r o l n i c y przystąpili d o o m ł o t u t e g o r o c z n y c h zbiorów. Dziewięć tekstów adresowanych było wprost d o w i e l ­ kopolskiego ziemiaństwa: „ C i co wiodą rozhowory. Ojczyzny nie z b a w i ą . J e n o o w e polskie d w o r y . Co zboże o d s t a w i ą . " „Ziemianinie! O m ł ó ć zboże, spiesz z o d s t a w ą , Bacz, że dzisiaj kraj w potrzebie; Toczy za Cię w a l k ę k r w a w ą . Byś m ó g ł żyć na T w o j e j g l e b i e ! " „ W każdym się d w o r z e W s ł a w i s z przykładem. G d y oddasz zboże Przed s w o i m s ą s i a d e m . " „ G d y zada ci ktoś pytanie, Kto c z u w a nad Polski p o p r a w ą . M y w s z y s c y — o d p o w i e s z — ziemianie Zbóż m ł o c k ą , o d s t a w ą . N i m taką dasz j e d n a k o d p o w i e d ź . W p r z ó d c z y n e m jej p r a w d y sam d o w i e d z . " „ D o w s z y s t k i c h należy, By g m a c h onej Macierzy. Wznosić, kuć od podstaw; I ty ziemianinie, Spiesz s t a w i ć się w czynie; Zboże z m ł ó ć i o d s t a w . " 34 22 3 5 2 3 24 2 5 2 6 „ C h c e s z b y w Polsce b y ł o dobrze, O m ł ó ć , o d s t a w zboże szczodrze. K o m u z ziemian kraj nasz d r o g i , Z młocarzami marsz p o d s t o g i ! M i m o przemądrej z e w s z ą d k r y t y k i , S p r a w a skończyła się tak. Że j e m y zboże aż z A m e r y k i , Że w Polsce zboże dziś brak. O d s t a w w i ą c zboże, hej ziemianinie. Bo kraj u o b c y c h brnie w d ł u g i . By nikt w społecznej życia ruinie, Nie chciał t w e j dojrzeć z a s ł u g i . " „ D l a P o l a k ó w bardzo w i e l k a Jest Ojczyzna w i e r z y c i e l k a ; Ten największe ma zasługi: Kto jej w pełni spłaca d ł u g i : Żołnierz d ł u g t e n w k r w i s w e j płaci A ziemianin w tej p o s t a c i , Że s w ą rolę, orze, s p r a w i a , Zboże młóci i o d s t a w i a . " 3 7 3 8 3 9 końcu zwrócić uwagę na s i e d e m tekstów u t r z y m a n y c h w p o d o b n y m t o n i e i o tej samej, c o p o w y ż s z a , t e m a t y c e . Teksty te a d r e s o w a n e są p r a w d o p o d o b n i e d o w s z y s t ­ k i c h m i e s z k a ń c ó w w s i b o w i e m adresat nie został w n i c h o k r e ś ­ lony. Zasadniczą f u n k c j ą społeczną t y c h t e k s t ó w jest n a k ł o n i e n i e d o zalecanych z a c h o w a ń . G o s p o d a r k a Rzeczypospolitej Polskiej przeżywać musiała w i e l k i e t r u d n o ś c i z zaopatrzeniem w ż y w n o ś ć , c o daje się t ł u m a c z y ć w y n i s z c z a j ą c y m i działaniami f r o n t u w s c h o ­ d n i e g o . S t ą d z r o z u m i a ł y m się staje, iż f u n k c j a k o n a t y w n a treści p r o p a g a n d o w y c h s k i e r o w a n a była ku W i e l k o p o l s c e , n a j p o w a ż ­ 2 8 niejszego rezerwuaru ż y w n o ś c i w ó w c z e s n y c h g r a n i c a c h a d ­ „ Z i e m i a n i n i e ! Kraj z g ł o d z o n y A w i ę c latem, a w i ę c zimą Spiesz z o m ł o t e m , spiesz z o d s t a w ą . " „ B a c z n o ś ć ziemianinie! Hej, o b y w a t e l u ! Każdy niech stanie dziś d o a p e l u : Młócić, odstawić, Zboże, coprędzej. Ażeby poprawić Wartość pieniędzy." S ł o w a p r o p a g a n d y związanej z potrzebą szybkiej o d s t a w y zbóż o r i e n t o w a n e na w i e l k o p o l s k i c h c h ł o p ó w , c h o ć p r z y p o m i n a j ą poprzednie, niosą i n n y nieco ł a d u n e k s e m a n t y c z n y . W d z i e w i ę c i u c y t o w a n y c h poniżej tekstach nie ma już treści u k r y t y c h , w s z y s t k o jest t u jasne i czytelne, b o w i e m o d b i o r c a musi b y ć przekonany d o p r z e d m i o t u agitacji. T o też wyraźnie-został w n i c h określony w r ó g oraz n i e b e z p i e c z e ń s t w o w y n i k a j ą c e z b o l s z e w i c k i e g o zagroże­ 2 9 44 3 6 Chciałbym tu w 27 30 „ S p i e s z zboże z m ł ó c i ć , o d s t a w i ć . By los r o d a k ó w p o p r a w i ć . Czas k ł a m zadać t y m , c o mruczą, Że niektórzy z g o s p o d a r z y , Z odstawą umyślnie zwłóczą, W nadzieji z y s k ó w p a s k a r z y . " „Gospodarzu! Chcesz l i c h w ę ukrócić, Dolę Polski p o p r a w i ć . T o spiesz zboże o m ł ó c i ć , I natychmiast o d s t a w i ć ! " „ B a c z n o ś ć rolnicy. W r ó g na g r a n i c y . Baczność raz wreszcie; Bierność p o r z u ć c i e . Zboże omłóćcie, Z o d s t a w ą spieszcie. Coś Prusaczyźnie D a w a ł nieskoro. G n ą c kark p o d biczem, Dzisiaj Ojczyźnie, Ofiaruj s p o r o Z chętnym obliczem." „ N a w r o t a c h w e swej komorze W y p i s z r o l n i k u takie s ł o w a : , O m ł ó ć , o d s t a w zboże, Jest t o p o w i n n o ś ć n a r o d o w a . ' " „ O j c z y z n a dzisiaj w potrzebie, Czas zaniedbania n a p r a w i : R o l n i k u zacznij o d siebie, M ł ó ć zboże, spiesz je o d s t a w i ć . " „Hej włodarze, Gospodarze, Najważniejsza dzisiaj s p r a w a , O m ł o t zboża i o d s t a w a . " m i n i s t r a c y j n y c h kraju. „ W y w c z a s na p o t e m W r ó g u przed proza! Spieszcie z o m ł o t e m , Z odstawą zboża!" „ P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " „ M i n ą klęski, n i e p o k o j e . Jeśli każdy spełni s w o j e . Nie patrzcie w i ę c na sąsiada. O d s t a w , c o na cię p r z y p a d a . " „Ten krajowi dopomoże Dobrobyt poprawi, Kto w y m ł ó c i s z y b k o zboże I wszystko o d s t a w i . " 4 0 4 1 4 3 42 �„ Ż o ł n i e r z w a l c z ą c na w o j n i e G o t ó w za kraj umierać, Byś t y w d o m u s p o k o j n i e M ó g ł orać, siać i zbierać. P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń , c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " " „ B i e r n o ś ć rzuć. Zboże m ł ó ć , I oddaj krajowi: Plony T w y c h p ó l . Zmniejszysz b ó l , Bliźnich, Kraj o z d r o w i . " * „ G ł ó d nie czeka A jest rdzeniem I p o d s t a w ą Burzl Niech nie z w l e k a Nik z m ł ó c e n i e m I odstawą zbóż." miała z p e w n o ś c i ą r e k l a m a - h a s ł o , jakie p o j a w i ł o się w t y m czasie w e w s z y s t k i c h niemal w i e l k o p o l s k i c h p i s m a c h l o k a l n y c h i n f o r ­ m u j ą c e o przedłużeniu m o ż l i w o ś c i w y k u p u o b l i g a c j i d o 1 w r z e ś ­ nia: „ P o l s k a u b o g a nie zdoła się o b r o n i ć przed z a l e w e m b o l s z e w i z m u l S u b s k r y b c j ę Pożyczki O d r o d z e n i a przedłużono d o 1 września." 49 Dostrzec t u m o ż n a , że p r o p a g a n d a na język p r y m a r n y nakłada sensy w t ó r n e . Z j e d n e j s t r o n y robi t o ze w z g l ę d u na pod­ k o l o r y z o w a n i e zalecanej r z e c z y w i s t o ś c i , z d r u g i e j , by ukryć t o , 5 czego o d b i o r c a nie p o w i n i e n w i e d z i e ć . Z r o z u m i a ł y m jest prze­ cież, że dezinformacja przypisana jest j a k b y d o p r o p a g a n d y , jest jej d r u g i m o b l i c z e m . Praktyka taka w y n i k a z samej istoty p r o p a g a ­ ndy, b o w i e m u p r a w i a j ą c ją zmierza się d o jak najszerszego o d d z i a ł y w a n i a . W p r o p a g a n d z i e s k a l k u l o w a n e jest z g ó r y , iż ta 48 retuszuje zastane bądź zamierzone, c e l o w o przeszkadza d y s k u s j i , Zwraca u w a g ę , iż p o w y ż s z e teksty operują p e w n y m i stałymi nie w n o s i ż a d n y c h o d k r y ć . J e j treści są zaś f o r m u ł o w a n e i roz­ w a r t o ś c i a m i m a j ą c y m i na celu w y w o ł a n i e p o ż ą d a n y c h reakcji p o w s z e c h n i a n e w p e w n y m szerszym o t o c z e n i u , które je r e l a t y w i ­ społecznych. Język tej p r o p a g a n d y w p r o s t o d d z i a ł u j e na o d b i o r ­ zuje i d e z a w u u j e . By osiągnąć s w e cele p o s ł u g u j e się m a n i p u l a - cę, nie ma w y s z u k a n y c h s f o r m u ł o w a ń . Język ten dzięki prostocie t o r s t w e m s y m b o l i c z n y m , b ę d ą c y m w istocie p r z e d s t a w i e n i e m nazywania i o p i s y w a n i a rzeczy i zjawisk u ł a t w i a k o m u n i k a c j ę , symbolicznego poznania. łatwiej dociera d o szerokich w a r s t w s p o ł e c z n y c h , a przecież j e g o Właśnie w przededniu 50 i w dni b i t w y warszawskiej obok zadaniem jest tak przedstawić treści p o d d a n e p r o p a g a n d z i e , by te k o m u n i k a t ó w f r o n t o w y c h p o j a w i ł y się w prasie lokalnej teksty były ł a t w o odczytane. T w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h ­ propagandowe, w n i k o m p r o p a g a n d o w e j perswazji. Często operuje z b i t k a m i s ł ó w perswazyjna, nierzadko o d w o ł u j ą c a się d o s y m b o l u : o znacznym ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m . Przykładem może być zbitka „ o d s t a w a z b o ż a " różnorako o d m i e n i a n a w p o w y ż s z y c h k i l k u n a s ­ tu tekstach, które w k o n s e k w e n c j i w i n n y k s z t a ł t o w a ć ludzkie z a c h o w a n i a . J e d n a k w tekstach p r o p a g a n d o w y c h o d n o s z ą c y c h się d o rzeczywistości s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j 1 9 2 0 roku język propagandy pełni jednocześnie f u n k c j ę p o z n a w c z ą i f u n k c j ę nośnika w a r t o ś c i e m o c j o n a l n y c h . 47 Właśnie w ó w c z a s , gdy pod Warszawą w o j s k a polskie odpierały i p r z e ł a m y w a ł y b o l s z e w i c k ą nawałnicę na p i e r w s z y c h s t r o n i c a c h w s z y s t k i c h niemal w i e l k o ­ polskich O r ę d o w n i k ó w p o j a w i ł się tekst, który c h o ć a l t e r n a t y w n y z założenia, p o d s u w a ł o d b i o r c y j e d n o c z e ś n i e w y b ó r i nalegał na wsparcie: k t ó r y c h szczególnie czytelna jest funkcja „ P o l s k a w s w y m d u m n y m majestacie, W świętości swego zmartwychwstania. Dzisiaj się ku w a m w s z y s t k i m skłania I pyta c i c h o : „ C z y m n i e z n a c i e ? " Ku każdej polskiej idzie chacie. Na ustach b l a d y c h drżą pytania „Powracam do was bom z wygnania — Co dla m n i e w sercach s w o i c h m a c i e ? " W s p o m ó ż c i e — dajcie grosze w d o w i e — Dajcie — przechyli się w n e t w a g a . . . Bo c h o ć dziś j e s t e m b i e d n a , naga K r ó l e w s k o ś ć drga w m e m k a ż d y m s ł o w i e . Nadzieja jutra b ó l m ó j zmaga N i e c h resztę serce w a m d o p o w i e . . . " 5 1 „ M o r d , rozbój, rzezie, spustoszenie pól i l a s ó w , bezrobocie, strajki, nędza, o g ó l n e u b ó s t w o , zastój przemysłu, b a n d y t y z m rządy pięści i nahajki: Oto b o l s z e w i z m Praca, b e z p i e c z e ń s t w o o b y w a t e l i , Wkrótce r o z k w i t r o l n i c t w a i przemysłu, społecznych, s p r a w i e d l i w e rządy, r o z b u d o w a dobrobyt i wolność chrześcijańska: O t o przyszłość Rzeczypospolitej Polskiej Co w o l i s z ? Jeżeli nie uczyniłeś w s z y s t k i e g o dla o b r o n y kraju. Jeżeli nie poparłeś całą siłą Pożyczki Odrodzenia Polski, W i d o c z n i e w o l i s z ujrzeć Polskę g n i j ą c ą W k r w a w e j n o c y anarchii i r e w o l u c j i . " 4 8 Przykład ten przekonuje, że język p r o p a g a n d y p o s ł u g u j e się z w y k l e zespołem g o t o w y c h określeń i wypróbowanych już technik przez s p o ł e c z e ń s t w o p r z y s w o j o n y c h . Język t e n p o s ł u g u ­ je się o b i e g o w y m i z w r o t a m i , efektami j u ż s p r a w d z o n y m i , ale wciąż jeszcze działającymi na o d b i o r c ó w . J e d n a k o b o k e l e m e n ­ t ó w u t w i e r d z a j ą c y c h system s p o ł e c z n y c h o c z e k i w a ń , język p r o ­ pagandy zawiera także n o w e elementy w z b o g a c a j ą c e społeczne oczekiwania. W p r z e d s t a w i o n y m przekładzie język p r o p a g a n d y służy k s z t a ł t o w a n i u n a s t r o j ó w p o l i t y c z n y c h , a poprzez nie p o ­ staw p a t r i o t y c z n y c h m a n i f e s t u j ą c y c h się c z y n n y m poparciem Pożyczki Odrodzenia Polski. Perswazja w n i m w y r a ż o n a jest w pełni uzasadniona i nie p o z o s t a w i a miejsca na n i m , na j e d n e j szpalcie „ O r ę d o w n i k a Polskiego Sztabu Generalnego Powiatu Wojska o sytuacji na linii f r o n t u , Tadeusz Kończyc d r u k u j e p a t r i o t y c z n y wiersz pt. Pójdziemy wszyscy, posługujący się retoryką w a l k i : krajowej cywilizacji i kultury, ż y d o w s k i w Rosji. po O b o r n i c k i e g o " o b o k Komunikatu równouprawnienie warstw domysł. Nadawca konstruując p r z e d s t a w i o n y w y ż e j k o m u n i k a t , b u d u j e go tak, by a d r e s a t o w i u ł a t w i ć p o d j ę c i e określonej decyzji, zatem w pragmatycznej f u n k c j i języka c h o d z i w g r u n c i e rzeczy o efekt k o ń c o w y w i e ń c z ą c y zabiegi perswazyjne. T a k i m c e l o m służyć „Pójdzeimy wszyscyl z bronią, czy bez b r o n i Pieszo, czy w k o n n y m b o j o w y m o r d y n k u ! I nie zaznamy rozkoszy s p o c z y n k u , I nie w y p u ś c i m d o t ą d miecza z d ł o n i , Aż w r ó g s w ó j k r w a w y łeb d o nóg nam skłoni! Pójdziemy w s z y s c y ! J a k o w o n e lata, Kiedy dla c h w a ł y R z e c z y p o s p o l i t e j , R z u c a n o g n i a z d a , mienie i zaszczyty. G d y się zrywała husarja skrzydlata I szła jak w i c h e r , c o p o s t e p a c h lata! Pójdźmy wszyscy! Przez ciernie i g ł o g i , Z u ł a m k i e m szabli b o d a j ! z k r w a w ą blizną! Zraszając p o t e m i k r w i ą ziemię żyzną, Przez ukraińskie i poleskie d r o g i I białorusko-litewskie rozłogi! Pójdziemy w s z y s c y ! Póki sił w y s t a r c z y , B ę d z i e m y w a l c z y ć , Polsko, o T w e szczęście! A g d y zabraknie armat, ta na pięście! Na kosy, jeśli b a g n e t ó w nie starczy! I p o w r ó c i m y „ z tarczą l u b na t a r c z y " ! A ci c o s p o c z n ą w s a m o t n e j m o g i l e Na w i e l k i m stepie, śród leśnej g ę s t w i n y . Strzeżeni j e n o przez dzkie b a d y l e . Ni z g i n ą w szarym z a p o m n i e n i a pyle I będą w i e c z n i e żyć przez s w o j e c z y n y ! J u ż rozpętała się ofiarna fala! Fala z a p a ł u ! — fala b o h a t e r s t w a ! Drgnęła u c z u c i e m każda dusza czerstwa I o g n i e w sobie niezmiernie rozpala. 45 �A t o c o b y ł o liche — w p r o c h obala! Słyszysz o Polsko! t e n szum groźnej f a l i ! Słyszysz jak bije o T w ó j p r ó g daleki Krwią się zrumienią bezimienne rzeki. Krwią T w o i c h s y n ó w , lecz k r w i ą m o s k a l i ! Tak się d o k o n a czyn c o Cię o c a l i ! O t o najwyższa zebrała się Rada W j e d n y m w y s i ł k u m ę s t w a , a nie t r w o d z e ! Idą w szeregu żołnierze i w o d z e ! C h ł o p ostrzy kosę, szlachcic na k o ń w s i a d a ! Któż śmiałby t w i e r d z i ć , że Polak upada? Pójdziemy w s z y s c y ! Za j e d n y m rozkazem! I z w y c i ę ż y m y teraz, czy też p ó ź n i e j ! Nic już tej spójni d u c h ó w nie rozluźni I z w y c i ę ż y m y — O g n i e m i żelazem I tern, że w s z y s c y dziś idziemy r a z e m ! " W p o d o b n y m d u c h u i t o n i e utrzymany jest inny w i e r s z z t e g o okresu, pt. Wroga pognębi!'Ten Pożyczki Odrodzenia Polski: „ W r o g a p o g n ę b i m o c oręża, M y ś l , c o w j e d n a k i m biegnie celu, M ł o d o ś ć , c o dąży d o a p e l u , W i a r a , c o w przyszłość w z r o k w y t ę ż a . W r o g a p o g n ę b i d u c h nasz p r a w y , W s p ó l n e j radości zrozumienie, W i e l k i e Ojczyzny O d r o d z e n i e , Umiłowanie jednej sprawy! A j e d y n ą tą w i e l k ą naszą w s p ó l n ą s p r a w ą , J e d y n y ten w a m ś w i ę t y cel j e d n o c z ą w s o b i e A r m j a i Pożyczka O d r o d z e n i a ! Kupuj Pożyczkę jeżeli z orężem w ręku nie możesz w a l c z y ć za o j c z y z n ę ! " 52 54 Język p r o p a g a n d y oscyluje między n a k ł a n i a n i e m , i n f o r m a c y j n o ś cią i rytualnością opierając się na d o m i n a c j i f u n k c j i fatycznej. P a ń s t w o musi wszak jakoś p r z e m a w i a ć d o o b y w a t e l a , muszą istnieć hasła i w y s t ą p i e n i a . Co p r a w d a p o w t a r z a n i e t y c h s a m y c h f o r m u ł zakrawa na parodię o b r z ę d ó w r e l i g i j n y c h i ma w sobie cechy magii. W s p ó l n e z magią jest przekonanie, że s ł o w e m można w y w o ł a ć jednak p o ł ą c z o n y został z k o l e j ­ n y m apelem ó w c z e s n y c h p r o p a g a n d z i s t ó w o w y k u p rzecz, że rzeczywistość można zaczarować. Język tej p r o p a g a n d y ma f u n k c j ę kreacyjną i c h c e nie t y l k o o p i s y w a ć rzeczywistość, ale r ó w n i e ż ją t w o r z y ć . W s p r a w a c h społecznych nie jest t o uproszczenie bezzasadne, b o w i e m rzeczy­ w i s t o ś ć społeczną w dużej mierze t w o r z y t o , c o ludzie o niej sądzą. Z kolei zaś na myślenie i uczucia można w p ł y w a ć przy p o m o c y dostatecznie u p o r c z y w i e p o w t a r z a n e j p r o p a g a n d y . O b o k t e g o w języku p r o p a g a n d y f o r m u ł o w a n y jest opis rzeczy­ w i s t o ś c i . Na o g ó ł nie jest jej f o t o g r a f i ą . Obraz p o s z c z e g ó l n y c h w y d a r z e ń w ł a ś c i w i e przestaje być ich o p i s e m , staje się j a k b y formą, w którą t o , c o się dzieje, jest bez w z g l ę d u na s w ą treść u j m o w a n e . W y s t ę p u j e t u coś w rodzaju p o d w ó j n e g o z a k o d o w a ­ nia, które utrudnia rozszyfrowanie t e k s t u , ale g o nie u n i e m o ż ­ l i w i a , b o w i e m w języku t y m w i e l e jest „ w a t y s e m a n t y c z n e j " , gdzie w y p o w i e d z i służą często j a k o s z u m , nie mający sam w sobie w i e l e znaczenia, lecz przeznaczony d o u t r u d n i a n i a publicznej dyskusji o i s t o t n y c h s p r a w a c h s p o ł e c z n y c h . W i a d o m o przecież, że istnieją c h w y t y i s p o s o b y j ę z y k o w e charakterystyczne dla wszelkiej p r o p a g a n d y , istnieją takie, które w ł a ś c i w e są p r o p a g a n ­ dzie p o l i t y c z n e j , a za taką uznać należy p r o p a g a n d ę związaną z wojną polsko-bolszewicką. N a t o m i a s t w k o ń c u sierpnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy sytuacja na f r o n c i e już czytelna, a c z k o l w i e k d o k o ń c a jeszcze nie rozstrzyg­ nięta, na ł a m a c h kilku w i e l k o p o l s k i c h pism l o k a l n y c h p o j a w i ł się wiersz s ł a w i ą c y t o w i e l k i e z w y c i ę s t w o : „ M i j a j ą j u ż udręczeń c h w i l e , Okrzykiem dzisiaj jest: z w y c i ę s t w o ! Stanęła Polska w g n i e w u sile. B ł o g o s ł a w i o n e jest jej m ę s t w o . N i e c h jej nieznane będą s w a r y Stare n i e z g o d y , stare „ v e t o " — Przyszłość ze w s p ó l n e j rąk ofiary Niech dzisiaj będzie j u ż p o d n i e t ą ! " 5 5 C h c i a ł b y m w k o ń c u z w r ó c i ć u w a g ę na k o l e j n y t r w a ł y element p r o p a g a n d y j a k i m jest nakłanianie, c h o ć p o części j u ż nań w s k a z y w a ł e m . W y d a j e się o n o być s z c z e g ó l n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j , b l i s k i m f u n k c j i perswazyjnej. W p r z y p a d k u t e g o c z y n n i k a sytuacja jest najbardziej bodaj p o w i k ł a n a . O t o b o w i e m na p o w i e r z c h n i tekstu m a m y m n ó s t w o apeli, w e z w a ń , z o b l i g o w a ń i zachęt, k t ó r y c h skuteczność m o ż e być r ó w n i e iluzory­ czna, jak i n f o r m a t y w n o ś ć s t w i e r d z e ń w p r o s t w z i ę t y c h z p o w i e r z ­ c h n i t e k s t u . Należy przyjąć, że skukteczność o d d z i a ł y w a n i a t a k i e g o tekstu leży w n i m s a m y m , t z n . w fakcie j e g o istnienia. A k c e p t a c j a społeczna t a k i e g o tekstu — j e s t akceptacją r z e c z y w i ­ stości przezeń p r o m o w a n e j , a o t o t u przecież c h o d z i , by s t y m u l o w a ć działania t y c h ludzi, na k t ó r y c h teksty te o d d z i a ł u j ą poprzez k s z t a ł t o w a n i e ich p o s t a w . Taką rolę spełniały k o l e j n e , paraliterackie hasła d o t y c z ą c e Pożyczki, w c h w i l i g d y f r o n t w s c h o d n i w dalszym c i ą g u systematycznie o d s u w a ł się o d c e n t r u m Polski. Wówczas, gdy wskutek „ b i t w y warszawskiej" wojska Michała T u c h a c z e w s k i e g o zostały o d p a r t e , a w części rozbite, g d y f r o n t przełamany został na całej niemal d ł u g o ś c i , o d trzeciej d e k a d y sierpnia p r o p a g a n d a z u p e ł n i e zmienia s w e oblicze. Coraz mniej już t e k s t ó w n a w o ł u j ą c y c h d o o d s t a w y zboża, a c z k o l w i e k w c i ą ż jeszcze sporadycznie d r u k o w a n y c h , w i ę c e j natomiast u t w o r ó w o rozwiniętej f o r m i e n a w o ł u j ą c y c h d o ostatecznego rozbicia w r o g a . Z n a m i e n n y m jest epitet w j e d n y m z wierszy określający najeźdźcę: „spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! " Wiersz, który 21 sierpnia p o j a w i ł się w kilku „ O r ę d o w n i k a c h " jest j e d n y m z t y c h , które najmocniej musiały o d d z i a ł y w a ć na ludzkie emocje: „ P o l s k a dziś żąda T w e j p o m o c y T w e j służby, rady i ofiary... Po d ł u g i m śnie, p o d ł u g i e j n o c y . L e d w i e przeświecił d z i o n e k szary. G d y szatan c h c e zagasić s ł o ń c e . W o ł a w i ę c Polska w ś w i a t a k o ń c e . Spieszcie, c o macie w sercu B o g a , Spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! Na barbarzyńcę i na w r o g a , Spieszcie szlachetnych matek syny! Spieszcie z o d w a g ą i s u m i e n i e m , Z mieczem, g r a n a t e m l u b s w y m m i e n i e m ! Niech nikt nie szczędzi dziś ofiary Precz s k n e r s t w o , próżność, bagatele! J e d n a dziś s p ó j n i a ! j e d n e cele. Bo nie u n i k n i e nikt s w e j kary, B o nie u n i k n i e nikt s w e j z g u b y Nastał dzień w a l k i b o — dzień p r ó b y . " 5 3 46 „ B y dać m o ż l i w o ś ć s u b s k r y b o w a n i a Pożyczki Odrodzenia o b y w a t e l o m ziem p o l s k i c h oswbodzonych od okupacji sowieckiej M i n i s t e r s t w o Skarbu zarządziło przedłużenie s u b s k r y b c j i w całej Polsce do 1 października." 56 Kiedy w o j s k a polskie b y ł y już bliskie z w y c i ę s t w a o s t a t e c z n e g o , a A r m i a C z e r w o n a niemal rozbita, w i e l k o p o l s k a prasa lokalna na pierwszych stronicach donosiła i apelowała: „ Ż m i j a zdeptana jeszcze syczy! Z w y c i ę s t w o jeszcze nie z u p e ł n e ! Groza zaczajona jeszcze czyha u d r z w i ! Nie w o l n o zasypiać! Jeszcze nie czas na laury i w y t c h n i e n i e ! Każda na Pożyczkę O d r o d z e n i a s u b s k r y b o w a n a marka o j e d n ą c h w i l ę skraca ż y w o t b o l s z e w i z m u , o j e d e n s t o p i e ń zbliża nas d o c e l u . " 2 3 września J ó z e f Piłsudski ubiegając uderzenie radzieckie rozpoczyna o f e n s y w ę w k i e r u n k u na G r o d n o i B r z o s t o w i c ę oraz W o ł k o w y s k . 2 6 września Polacy zajęli G r o d n o , a w trzy d n i później — Lidę i Pińsk. 2 8 września T u c h a c z e w s k i nie m o g ą c w y k o r z y s t a ć s w e j p r z e w a g i zarządza o d w r ó t . Polacy z d o b y w a j ą N i e ś w i e ż , S t o ł p c e i N o w o g r ó d e k . O d w r ó t w o j s k radzieckich nabiera charakteru ucieczki. W ręce polskie dostają się dziesiątki tysięcy j e ń c ó w i sprzęt w o j s k o w y . Pościg armii polskich dociera za A r m i ą C z e r w o n ą d o Słucka i M i ń s k a . Tutaj jednak o f e n s y w a została w s t r z y m a n a , g d y ż o d 18 października 1 9 2 0 roku o b o w i ą ­ z y w a ł p o d p i s a n y w Rydze sześć d n i wcześniej układ r o z e j m o w y . W o j n a była zakończona. 5 7 5 8 �Nie została j e d n a k z a k o ń c z o n a k a m p a n i a p r o p a g a n d o w a t y ­ cząca się b e z p o ś r e d n i o Pożyczki O d r o d z e n i a Polski. D o k o ń c a grudnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy akcja ta ustała, o p u b l i k o w a n o na łamach w i e l k o p o l s k i e j prasy s i e d e m jeszcze wierszy o znacznie zmienionej f o r m i e . Z n i s z c z o n y kraj, czy raczej ś w i a d o m o ś ć t a k i e ­ go f a k t u sprzyjały r o z w i j a n i u tej akcji oraz u c z e s t n i c t w a w e ń w i e l k o p o l s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . Forma treści p r o p a g a n d o w y c h n a ­ kłaniających d o w y k u p u o b l i g a c j i jest dalece ukryta. Nie ma t u j u ż bezpośrednich apeli i w e z w a ń . N i k t nie z o b o w i ą z u j e n i k o g o d o czynu w p r o s t , a j e d n a k m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a wyrażają się s p e c y f i c z n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j . M a n i f e s t u j e się o n t y m i s z c z e g ó l n y m i c z y n n i k a m i , które d e t e r m i n u j ą l u b u s i ł o w a ł y d e t e r m i n o w a ć fizyczne l u b materialne z a c h o w a n i e o d b i o r c y i t o z d e t e r m i n o w a ć w s p o s ó b p o ś r e d n i , niejako u t a j o n y , nie zaś drogą b e z p o ś r e d n i c h n a k a z ó w czy zaleceń. T e g o rodzaju o d ­ d z i a ł y w a n i e n a z y w a m y za S t a n i s ł a w e m Barańczakiem f u n k c j ą perswazyjną, która w e d ł u g n i e g o polega „ n a u s i ł o w a n i u uzys­ kania realnego w p ł y w u na s p o s ó b myślenia l u b p o s t ę p o w a n i a o d b i o r c y — j e d n a k ż e nie d r o g ą b e z p o ś r e d n i e g o rozkazu, a m e t o ­ dą utajoną i pośrednią, tak że w w y p o w i e d z i d o m i n u j e z p o z o r u inna niż k o n a t y w n a f u n k c j a j ę z y k o w a n p . f u n k c j a estetyczna, poznawcza, e m o t y w n a . " Funkcja perswazyjna j a k o naczelna wyraża się w d w ó c h w i e r s z a c h d r u k o w a n y c h w październiku 1 9 2 0 r o k u , z k t ó r y c h pierwszy z a t u ł o w a n y jest Pan Jacenty i podatki, a d r u g i W botanicznym ogrodzie. 6 9 „ M ó w i ł sobie pan Jacenty Sześćdziesiąt przeżywszy latek „ C o ja zrobię. Boże ś w i ę t y , N o w y c o d z i e ń płać p o d a t e k . Toć towarzysz mój jedyny. Burek o p r ó c z k r o m k i chleba T r o s k o m daje dziś przyczyny. Podatek zań zapłacić trzeba. M y ś l i , m y ś l i , z lulki d m u c h a , Zal m u Burka, żal pieniędzy. Wtem wstąpiła w e ń otucha, Paltot kładzie s w ó j c o p r ę d z e j . Nie zapłacę j u ż f e n i g a Na p o d a t e k o d g o t ó w k i , C h o d ź , m ó j Burek, z a m i e n i m y Wszystko, wszystko w m i l j o n ó w k i . " „ K o c h a m C i ę " — szeleszczą liście,, „ K o c h a m " — m ó w i ą oczy ł z a w e , „ T y m n i e kochasz? r z e c z y w i ś c i e ! " „ Ś w i a d k i e m d r z e w a złote, k r w a w e " . „ D a j m i d o w ó d ! " — chyli g ł ó w k ę , „ D a j m i d o w ó d — nie w y k r ę t y " . O n jej p o d a ł : M i l j o n ó w k ę I odebrał w n e t procenty. A na s ł o n k u na ł a w e c z c e Pan M i k o ł a j , Pan H i e r o n i m Rozgorzali w ż y w e j sprzeczce — „ G d z i e przed biedą m y się s c h r o n i m ? " „Wierzę w długoterminową" „ T o jedyny schron g o t ó w k i " . „ A ja w k r ó t k ą " — s ł o w o w s ł o w o Wzięli o b a j : M i l j o n ó w k i ! Wiezie B o b o w w ó z k u niania Śliczne m u p i o s e n k i ś p i e w a , S ł o ń c e się z u ś m i e c h e m kłania, A l e B o b o w c i ą się g n i e w a , Płacze, krzyczy, bije, c h w y t a . Rzuca piłką, m a ł p k ę , k r ó w k ę — „ C o c h c e s z ? ! " niania wreszcie pyta B o b o c h c e mieć M i l j o n ó w k ę . " percepcji treści p r o p a g a n d o w y c h p e r s w a d u j ą c y c h w y k u p „ P r e miówki": „ N a rynku w Kiszkowie Stanęli p a n o w i e , Wkrąg wróble obsiadły d a c h ó w k i : Rzekł burmistrz, skroń c h y l i , A inni w t ó r z y l i : „Kupujmy, kupujmy Premiówki!" W cukierni w M o s i n i e , O pewnej godzinie. Zeszły się mężatki i w d ó w k i Nie g w a r z ą o m o d z i e J a k z w y k l e w t y m grodzie Lecz szepcą: „ K u p u j m y P r e m i ó w k i ! " W ś r ó d l a s ó w śnią Gadki Nie s ł a w ę , p a m i ą t k i — Lecz mądre s w y c h mieszczan r o z m ó w k i ; Tradycje j u ż prysły, Lot d u c h a o b w i s ł y Dziś g w a r z ą na temat: P r e m i ó w k i . " 6 2 Pożyczka O d r o d z e n i a Polski w listopadzie 1 9 2 0 roku stała się treścią j e d n e g o jeszcze wiersza p r o p a g a n d o w e g o , w którym w a r t o ś ć p o d s t a w o w a jaką jest apel, przestała j a k b y istnieć na powierzchni tekstu: „ S m u t n a jest pora listopada, Z a w i e w a zima, d n i są krótkie — I s m u t e k w serce się zakrada I w m g ł ę o w i j a myśl o jutrze. D n i szare, s m u t n e , d n i bez s ł o ń c a , Pędzą za morza t ł u m y p t a c t w a — Czekam t y g o d n i a t e g o k o ń c a . Czekam... i tęsknię d o b o g a c t w a . Bo w i e m ( t o j e d n o m i ę p o d n i e c a ) , M o ż e podążę hen za n i m i — Jest c o ś , c o szczęście m i o b i e c a ; Sen o dalekiej ciepłej ziemi... Sen o dalekiej gdzieś podróży. Z dala o d l u d z k i c h trosk i nędzy — Coś m i w c i ą ż szepce, c o ś m i w r ó ż y . Że d u ż o będę miał pieniędzy. I na t o dusza moja czeka. Pełna nadzieji i o c h o t y — J e d n a pociecha dla c z ł o w i e k a : Czekać w y g r a n e j c o s o b o t y . " 6 3 6 0 W g r u d n i u t e g o roku na ł a m a c h w i e l k o p o l s k i e j prasy urzędowej p o j a w i ł y się jeszcze trzy teksty literatury p r o p a g a n d o w e j z w i ą z a ­ nej z Pożyczką. B y ł y t o zarazem ostatnie już u t w o r y tej p r o p a g a n ­ dy. Perswazja w y r a ż o n a w t y c h u t w o r a c h o d w o ł u j e się d o pełnej ś w i a d o m o ś c i c z ł o w i e k a a g i t o w a n e g o . N a d a w c a tak b o w i e m k o n s t r u u j e tekst, b y o d d z i a ł y w a ć na w y o b r a ź n i ę o d b i o r c y , j a k np. w następującym wierszu: „ T y s i ą c Ojczyźnie — m i l i o n s o b i e ! T o w c a l e niezły jest rachunek. Spiesząc Ojczyźnie na ratunek M i l j o n i k zagarniesz w ręce o b i e . Ojczyzna będzie t o b i e w d z i ę c z n a Za t o , żeś k o c h a ł ją o b f i c i e — I w d z i ę c z n o ś ć ta nie spełznie marnie. Będzie t o w d z i ę c z n o ś ć w s z a k t y s i ę c z n a . " 64 P o d o b n i e jest w k o l e j n y c h d w ó c h i o s t a t n i c h zarazem wierszach tej k a m p a n i i , które nie w p r o s t nakłaniają d o w y k u p u obligacji. W y d a j e się, że wszystkie niemal teksty k u l t u r y zorientowane perswazyjnie „ z a c z y n a j ą " s w o j e o d d z i a ł y w a n i e na o d b i o r c ę o d swoistego spraliżowania możliwości refleksyjno-intelektualnych 6 1 P o d s t a w o w ą m e t o d ą s t o s o w a n ą przez każdą p r o p a g a n d ę jest w a r t o ś c i o w a n i e polegające na d y n a m i c z n y m s t o s o w a n i u z n a ­ k ó w j ę z y k o w y c h . S k u t e c z n o ś ć o d d z i a ł y w a n i a perswazji jest t y m większa, im w a r t o ś c i bardziej u t a j o n e . O d b i o r c a b o w i e m nie chce z d a w a ć sobie s p r a w y z t e g o , iż jest o b i e k t e m m a n i p u l a c j i , a przecież dzieło w p e w i e n s p o s ó b n i m steruje, z w a l n i a j ą c g o jakby z o b o w i ą z k u p o d e j m o w a n i a samodzielnej decyzji. Nie przypadkiem w w i e r s z u pt. Echa prowincji autor o d w o ł u j e się d o s y m b o l i c z n e g o znaczenia jakie dla m i e s z k a ń c ó w W i e l k o p o l s k i miały trzy m i e j s c o w o ś c i : K i s z k o w o , M o s i n a i Gadki. Pierwsza znana była z s ł y n n y c h s ą d ó w , d r u g a z s w o j e g o eleganta, zaś Gadki ze s w e g o „ p i e r d o ł y " . W a r t o ś c i te u t r w a l o n e w w i e l k o p o l s ­ kim folklorze, a przez t o znane w c a ł y m regionie sprzyjały i s p o t ę g o w a n i a z d o l n o ś c i d o o d c z u w a n i a emocji poprzez ukryte o d d z i a ł y w a n i e na e m o c j e . „ Z a m i a s t n i e p e w n y c h spekulacji B r z y d k i e g o h a n d l u , l i c h w y , pasku. Który dziś w Polsce jest w z w y c z a j u . Przyspórz Ojczyźnie szczęścia blasku. Dbaj o ' d o b r o b y t s w e g o k r a j u ! Jest w tern r a c h u n e k — d u ż o racji: Z o b y w a t e l s k i e j przecież c n o t y . Kraj się p o d n o s i i w z b o g a c a — Interes także w tern jest złoty: Interes piękny, d o b r y , czysty, O g ó l n y i t w ó j osobisty: Za tysiąc Polska m i l i o n z w r a c a ! " 6 5 47 �„ S p ó j r z , czy tysiączek masz w s w e j kasie. Spiesz, by nie przeszły szczęścia c h w i l e — Jeśli cię los z o s t a w i w tyle, Będziesz ż a ł o w a ł p o niewczasie. Jeśli p o w t a r z a ć będziesz „ p ó ź n i e j " , M i n i e szczęśliwa t w a g o d z i n a — Żelazo c h ł o d n ą ć w n e t zaczyna H e n ! w tajemniczej losu k u ź n i . " t e k s t ó w prozatorskich o szczególnie s u g e s t y w n e j , a c z k o l w i e k Kampanie p r o p a g a n d o w e 1 9 2 0 roku nie s p r o w a d z i ł y się d o ł e c z n y c h . Nie można z a p o m i n a ć t u o tysiącach apeli i w e z w a ń ukrytej perswazji. W e ź m y np. u t w ó r pt. Jak Maciej u bolszewików", byl sołtysem k t ó r y w niezliczonych ilościach p r z e d r u k ó w i o d p i s ó w zalał d o s ł o w n i e w i e ś w i e l k o p o l s k ą , c h o ć znany b y ł przecież w całej Polsce. O p e r a t y w n o ś ć p r o p a g a n d y 1 9 2 0 roku wyrażała się poza t y m 6 6 udziałem w e ń l i d e r ó w w s z e l k i c h u g r u p o w a ń p o l i t y c z n y c h i s p o ­ p r e z e n t o w a n y c h t u ś r o d k ó w perswazji. Nie przebiegały tak, jak d r u k o w a n y c h w prasie, a s y g n o w a n y c h przez s t a r o s t ó w i b u r m i s ­ można by w n i o s k o w a ć z t y c h t e k s t ó w . Literatura p o p u l a r n a była t r z ó w . P o w a ż n y m e l e m e n t e m tej k a m p a n i i były w k o ń c u o d e z w y j e d y n i e w ą s k i m w y c i n k i e m p r o p a g a n d o w e j m a c h i n y , a może W i n c e n t e g o W i t o s a i a u t o r y t e t Naczelnika P a ń s t w a . W s z y s t k o t o raczej t ł e m dla niej. tu składało się na potężną m a c h i n ę p r o p a g a n d o w ą , która w efekcie zaprezentowane. Poza licznymi tekstami paraliterackimi i u t w o r a ­ okazała się i s t o t n y m zapleczem w o j n y z b o l s z e w i z m e m i p r ó b mi w i e r s z o w a n y m i , w o b i e g u s p o ł e c z n y m z n a n y c h b y ł o w i e l e g w a ł t o w n e j n a p r a w y polskiej g o s p o d a r k i . Nie całe jej bogactwo mogło być PRZYPISY: 1 M . C z e r w i ń s k i , Przyczynki do antropologii współczesności. Warszawa 1 9 8 8 , s. 1 3 5 zob. M . G ł o w i ń s k i , Wirtualny odbiorca w strukturze utworu poetyckiego, ( w : ) Studia z teorii i historii poezji, W r o c ł a w 1 9 6 7 , s. 1; tenże. Style odbioru. Szkice o komunikacji literackiej, Kraków 1 9 7 7 ; E. Balcerzan, Perspektywy „poetyki odbioru", ( w : ) Pro­ blemy socjologii literatury, p o d red. J . S ł a w i ń s k i e g o , W r o c ł a w 1971 Z. L a n d a u , Pożyczki wewnętrzne państwa, (w:) Encyklope­ dia Historii Gospodarczej Polski do 1945roku. W a r s z a w a 1 9 8 1 , t. 2, s. 1 2 9 W literaturze p r z e d m i o t u o p i n i ę p u b l i c z n ą u z n a w a n o w ł a ś n i e za s u m ę i n d y w i d u a l n y c h o p i n i i d o t y c z ą c y c h w s p ó l n y c h z a g a d ­ nień dla historycznie z w a r t y c h g r u p ludzi, t a k i c h jak klasa, w a r s t w a , naród. Por. S. Kuśmierski, Teoretyczne problemy propa­ gandy i opinii publicznej. W a r s z a w a 1 9 8 0 , s. 2 0 0 — 3 2 9 ; tenże, Świadomość społeczna, opinia publiczna, propaganda. War­ szawa 1 9 8 7 , s. 4 7 — 2 3 0 ; F. Ryszak, Wstęp do nauki o polityce (Uwagimetodologiczne). W a r s z a w a - P o z n a ń 1 9 7 8 , s. 1 3 9 — 1 4 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego oraz miast Grodziska, O p a l e n i c y i B u k u " , 1 2 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 0 , s. 1 Tamże, 15 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 9 , s. 1 E. Balcerzan, Poezja polska w latach 1939—7965. Strategie liryczne, cz. 1 , W a r s z a w a 1 9 8 2 , s. 3 7 — 7 1 Ze w z g l ę d u na t o , w przypisach p o d a w a ł będę informację o pierwszej p u b l i k a c j i d a n e g o u t w o r u . „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 0 czerwca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 6 , s. 2 „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , 16 l u t e g o 1 9 2 0 , nr 4 7 M . Heller, A . Niekricz, Historia ZSRR. Rządy utopii, L u b l i n 1 9 8 7 , t. 1 , s. 1 2 9 — 1 3 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 16 czerwca 1 9 2 0 , R.l, nr 4 8 , s. 1 Tamże, 2 8 c z e r w c a 1 9 2 0 , R.l, nr 5 2 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, o p . c i t , s. 131 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 1 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 7 5 , s. 1 Tamże, 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 2 0 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 3 , s. 1 Tamże, 15 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 1 , s. 1 Tamże, 3 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 9 , s. 2 R. J a k o b s o n , Poetyka w świetle językoznawstwa, (w:) Współczesne teorie badań literackich za granicą, p o d red. H. Karkiewicza, K r a k ó w 1 9 7 2 , s. 2 „Orędownik Powiatu Żnińskiego.Urzędowy organ publika­ cyjny. O r ę d o w n i k dla miast Ż n i n a , J a n o w c a , R o g o w a i G ą s a w y " , 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 1 2 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 6 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R.LXIV, nr 9 5 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 6 3 0 3 1 48 3 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 5 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 4 , s. 5 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 7 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 1 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego. O r g a n u r z ę d o w y dla p o w i a t u oraz dla miast Leszna, R y d z y n y , Osiecznej i Ś w i ę c i e c h o w y " , 11 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 1 0 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 5 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 8 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 0 , s. 1 Tamże, 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 por. S. Kuśmierski, Świadomość społeczna..., op.cit., s. 2 1 3 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 7 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 3 , s. 1 M . C z e r w i ń s k i , op.cit., s. 1 3 7 „ O r ę d o w n i k p o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 7 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 2 września 1 9 2 0 , R.l, nr 8 2 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 8 września 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 0 9 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, op.cit., s. 1 3 4 ; A . O s t o j a - O w i s i a n y , Rok 1920 w krzywym zwierciadle propagandy iw rzeczywistości, W r s z a w a 1 9 8 1 , s. 6 7 S. Barańczak, Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazja w masowej kulturze literackiej PRL, Paryż 1 9 8 3 , s. 31 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 17 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 1 , s. 1 Tamże, 2 7 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 5 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , op.cit., 6 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 8 9 , s. 1 Tamże, 2 0 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 9 3 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 g r u d n i a 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 4 7 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , o p . c i t , 2 2 g r u d n i a 1 9 2 0 , R.l, nr 1 0 2 / 1 0 3 , s. 2 Tamże, s. 2 J . M a z u r , Jak Maciej byl sołtysem u bolszewików. War­ szawa 1 9 2 0 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 8 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea4ac2fa516233c2f45c6e57973c0084.jpg 43b0e087391d75eb60db9b62f7751161 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rzeka Wkra / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Glinojeck (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia rzekę Wkrę; w tle widać pływające kaczki Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.19.V_B.4.5.4_01 Glinojeck okolice Ciechanowa rybołówstwo rzeka szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wkra https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e348fe4179f1c4946bb6adafa0377ac.jpg c272914f69e5b37a9c8c69c4b961de91 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91967357b8ce3f60c032d54a54a91fe2.jpg 77b35925714baea71a06570bbddc3b08 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b933d09b9bf32eaf2488f1dde350598d.jpg eb8e970f48e440ddef3cc02f99d8845b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rzeźba Chrystusa Frasobliwego (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; rzeźba ludowa ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia rzeźby Jezusa Frasobliwego z kapliczki Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.9.3_01 PAE_FNK_14.22.VII_K.3.9.2_01 PAE_FNK_14.22.VII_K.3.9.1_01 Jezus Chrystus Krajkowo mała architektura sakralna okolice Śremu religijność ludowa rzeźba sakralna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb647fd94759a6c201597e94531dab0f.pdf 657f0dad10400a09c32c1fa47b99b126 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource Łemkowszczyzna sztuka ludowa - badania rzeźba ludowa rzeźba kamienna rzeźba figuralna Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4235 Title A name given to the resource Rzeźba figuralna Łemków/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.122-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinjuss RZEŹB'A FIGURALNA (ZE STUDIÓW N A D LUDOWĄ ŁEMKOWSZCZYZNIE, C Z . II) RZEŹBĄ ŁEMKÓW KAMIENNA NA Zagadnienia ludowego kamieniarstwa artystyczne­ go nie zostały jeszcze dotychczas w naszej literaturze etnograficznej postawione w sposób w ł a ś c i w y . Z a j e ­ dyną godną uwagi dziedzinę ludowej twórczości rzeźbiarskiej uważa się bowiem tradycyjnie rzeźbę w drzewie, natomiast ludowe rzemiosło kamieniar­ skie przesuwane jest całkowicie w sferę badań z z a ­ kresu kultury materialnej. Nieliczne przykłady t w ó r ­ ców ludowych uprawiających rzeźbę w kamieniu traktowane są jako indywidualne próby, nie p o w i ą ­ zane z tradycją, które wykraczają już na margines problematyki związanej że sztuką ludową, podobnie jak np. współczesne malarstwo niektórych wiejskich ?matorów. Przyczyną, która skłaniała do tak daleko idącej r e e r w y wobec ludowego kamieniarstwa arty­ stycznego, było prawdopodobnie przekonanie, że rzeź­ ba w kamieniu ze względu na znaczne trudności w a r ­ sztatowe przekracza możliwości t w ó r c ó w ludowych, wobec czego występująca po wsiach kamienna rzeź­ ba figuralna u w a ż a n a jest za obcy kulturze ludowej wtręt, zawdzięczający swe pochodzenie miejskim warsztatom kamieniarskim. _ IZ. 2. Kamienne krzyże nagrobne na cmentarzu w Bartnem, pow. Gorlice. II. 2. „Matka Boska", rzeźba w kamieniu. Wyk. 1911 r. Władysław Jamer, Bartne. II. 3. Kapliczka wykonana w jednym bloku kamien­ nym. Wierhomla Wielka, pow. N. Sącz. Po bliższym zapoznaniu się z w y s t ę p u j ą c y m i na terenie wsi zabytkami kamiennej rzeźby figuralnej musimy dojść do wniosku, że taka globalna dyskwa­ lifikacja bynajmniej nie jest uzasadniona. Z punktu 1 Praca niniejsza oparta jest głównie na materia­ łach terenowych zgromadzonych w Bartnem i okolicy w ramach badań Katedry Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie prowadzonych w 1961 r. �II. 4—5. Kapliczka kamienna (całość Bartne pow. Gorlice. i i fragm.). Wyk. 1895 r. Wasyl Gracoń, Matei widzenia ściśle formalnego, zabytki rzeźby kamien­ nej, reprezentowane głównie przez figury i krzyże przydrożne, da się podzielić na trzy "grupy. Jedną z nich stanowią rzeźby stare, noszące w y r a ź n e pięt­ no stylów historycznych, drugą rzeźby współczesne, wykonane z dużą techniczną biegłością, przypomina­ jące s w ą bezduszną poprawnością banalne figurki dewocyjne (il. 2), do trzeciej wreszcie grupy zaliczy­ my figury, których wykonanie w duchu ludowego prymitywu wykazuje daleko idące analogie do ludo­ wej rzeźby w drzewie i zdradza wyraźnie nieuczoną rękę samouka (il. 6). Spośród wymienionych tu trzech grup dwie pierw­ sze interesować nas będą jedynie jako materiał po­ równawczy, ułatwiający rozwiązanie problemu inspi­ racji t w ó r c ó w ludowych. Dopiero trzecia grupa sta­ nowić będzie przedmiot, na którym skupia się uwaga badacza sztuki ludowej. Precyzyjne wyodrębnienie obiektów należących do tej grupy nie zawsze bywa łatwe. O ile bowiem oddzielenie ich od zabytków sztuki stylowej nie nasuwa na ogół większych trud­ ności, o tyle przeprowadzenie ścisłego podziału m i ę ­ dzy ludową rzeźbą w kamieniu a produkcją w s p ó ł ­ czesnych miejskich w a r s z t a t ó w kamieniarskich bywa niekiedy utrudnione, po części dlatego, że niektóre z tych warsztatów, szczególnie małomiasteczkowe, niewiele się czasem różniły w charakterze swych prac od rzeźb ludowych samouków, po drugie z tej przyczyny, że w p ł y w y atmosferyczne działające ni­ szcząco na miękki zazwyczaj materiał kamienny od­ bierają z czasem miejskiej rzeźbie rzemieślniczej wspomniane w y ż e j cechy wymuskanej poprawności, zbliżając ją w y g l ą d e m do ludowego prymitywu. Mimo wskazanych w y ż e j trudności, wśród przy­ drożnych figur kamiennych i rzeźb stojących w .kap­ liczkach znaleźć m o ż e m y znaczną ilość takich, k t ó ­ rych zaklasyfikowanie do grupy rzeźb ludowych nie Cyrkot, Iwan Dutkanycz budzi najmniejszych zastrzeżeń czy wątpliwości (il. 6). Najwięcej spotykamy ich w Polsce południowej, szczególnie zaś w okolicach Nowego Sącza, Gorlic, Myślenic, Kalwarii Zebrzydowskiej, zdarzają się jed­ nak i na innych terenach, np. na Kielecczyźnie. K i m byli ich twórcy? Trudno jest na to pytanie odpowiedzieć wyczerpująco. Ze szczupłych materia­ łów, jakie zostały w tym zakresie zgromadzone, wy­ nika, że sprawa autorstwa ludowych rzeźb kamien­ nych może przedstawiać się rozmaicie. Czasem t w ó r ­ cami ich są wiejscy rzeźbiarze drewnianych ś w i ą t ­ ków, którzy równolegle uprawiali rzeźbę w drzewie II. 6. Matka Boska z Dzieciątkiem", rzeźba w kamie­ niu, wys. 45 cm. Iwonicz, pow. Krosno. Wł. St. Kielar. �i kamieniu, jak np. Ignacy Lorek z Sądeczyzny czy Wojciech Kulach, którego kamienna figura św. Jana stoi do dziś przy drodze w rodzinnym Gliczarowie (pow. Nowy Targ). Niekiedy zdarzają się wiejscy specjaliści, którzy poświęcają się wyłącznie rzeźbie w kamieniu, przykładem jest Marcin Dziodzio z Rze­ piennika Strzyżewskiego (pow. Gorlice), cieszący się w okolicy s ł a w ą wybitnego rzeźbiarza. W niektórych wsiach sztuka rzeźbienia w kamie­ niu rozpowszechniała s i ę do tego stopnia, że powsta­ w a ł ośrodek, nasycający swymi wyrobami okolicę w pewnym zasięgu. Przykładem tego może b y ć w i e ś Jodłówka, położona w południowej części powiatu tarnowskiego, skąd przydrożne figury kamienne roz­ chodziły się licznie na sąsiednie tereny powiatu gor­ lickiego. Zdarzało się również, że twórczość artystycz­ na rozwijała się jako dalszy etap produkcji kamie­ niarskiej w ośrodkach trudniących się wyrobem k a ­ mieni młyńskich, żarnowych, czy kamieni do ostrze­ nia. Taki właśnie początek miała artystyczna działal­ ność wiejskich kamieniarzy z Brusna (pow. lubaczowski), czy ł e m k o w s k i c h kamieniarzy z Bartnego i oko­ licznych wsi. W promieniu kilkunastu kilometrów od tego ostat­ niego w y s t ę p u j e na terenie wsi ł e m k o w s k i c h powia­ tu gorlickiego i jasielskiego znaczna ilość kamien­ nych rzeźb dewocyjnych w postaci krzyżów przy­ drożnych i cmentarnych czy figur kamiennych w kapliczkach. Rzeźby te o niewątpliwie ludowym cha­ rakterze wiążą się przynajmniej w części z produkcją miejscowych ośrodków kamieniarskich, o której pi­ sała już poprzednio w „Polskiej Sztuce Ludowej" K . Marczakowa . Jak wynika z badań prowadzonych 2 11. 7. Kapliczka kamienna na, pow. Jasło. z końca XIX w. Mytarz, w terenie w roku 1961, kamieniarze ł e m k o w s c y obok produkcji kamieni młyńskich, żarnowych, brusów do ostrzenia czy kamienia budowlanego zajmowali się również pracami artystycznymi, do których należało kucie w kamieniu całych kaplic czy ich ozdobnych detali, krzyżów przydrożnych i cmentarnych oraz płyt nagrobkowych na cmentarze żydowskie, czyli tzw. szajbeców. Tradycja miejscowa jako najwybitniejszych k a mieniarzy-artystów wskazuje nieżyjących już dziś Wasyla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. W czasach m i ę d z y w o j e n n y c h wybijał się Osyp Tarbaj z Bodaków, którego uważa się obecnie za n a j ­ zdolniejszego spośród pracujących jeszcze ł e m k o w ­ skich kamieniarzy. Produkcja artystyczna kamieniarzy z Bartnego i okolicznych wsi rozwijała się zasadniczo w dwóch kierunkach. Jeden z nich to rzeźba architektoniczna, drugi zaś — rzeźba figuralna wiążąca się najczęściej z pomnikami nagrobnymi i przydrożnymi. Nie popełnimy przypuszczalnie błędu, jeżeli pierw­ s z e ń s t w o w układzie chronologicznym oddamy rzeź­ bie architektonicznej. Na zachodniej i środkowej Ł e m kowszczyźnie w y s t ę p o w a ł y do niedawna budowane z kamienia kaplice przydrożne. Niekiedy były to pro­ ste bloki z płytką wnęką, zbudowane z płaskiego, na­ wet nie zawsze spojonego zaprawą kamienia rzeczne­ go lub łupanego, czasem pionowe głazy-monolity, po­ zbawione jakiejkolwiek obróbki prócz w n ę k i na obraz 2 K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe Łem­ ków (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, Cz. I), „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2, s. 84. pow. Jasło. II. 8. Szczyt kapliczki kamiennej. Kręp- �czy figurkę (il. 3), czasem zaś kapliczki zbudowane z w y r a ź n y m i aspiracjami artystycznymi, zaopatrzo­ ne w dekoracyjne gzymsy, kopułki etc, które wska­ zywały, że na twórczość stawiających je ludowych architektów oddziaływały w tym samym stopniu spóźnione echa baroku, co i w p ł y w y lokalnej archi­ tektury drewnianych cerkiewek. jące wyraźnie artystyczne aspiracje swych twórców, pochodzą z ostatnich dziesiątków lat ubiegłego wie­ ku. P o w s t a ł y one n i e w ą t p l i w i e w kręgu kamieniar-, stwa łemkowskiego, koncentrującego się w Bartnem i okolicy. Świadczy o tym fakt, że w samym Bart­ nem na południowym końcu wsi stoi kuta z mono­ litu kaplica kamienna (il. 4), wykonana w roku 1895 wspólnie przez trzech miejscowych kamieniarzy: W a ­ syla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. Najstarsi informatorzy pamiętają jeszcze moment transportu kapliczki, który odbywał się z wielkim trudem przy pomocy wielu par w o ł ó w . Jest rzeczą godną zanotowania, że we w n ę k a c h kutych w kamie­ niu kapliczek nie spotykamy kamiennej rzeźby figu­ ralnej. Obok opisanych tu kapliczek domkowych w y r a ­ biali również ł e m k o w s c y kamieniarze nagrobki i fi­ gury przydrożne. Wśród nagrobków znajdujących się na trzech cmentarzach, gdzie prowadzona była i n ­ wentaryzacja, wyróżnia się swą niespotykaną formą nagrobek z Bartnego (il. 10). Składa się on z dwóch ledwo obrobionych kamieni młyńskich ułożonych je­ den na drugim, które stanowią podstawę pod część trzecią, w formie ostrosłupa pionowego bloku o przekroju prostokątnym, wychodzącego z nieco szerszego cokołu. Górą blok nagrobka posiada zakoń­ czenie w kształcie graniastosłupa o podstawie prosto­ kątnej, zaś w jednej z bocznych ścian szerszych, płytką, łukowato sklepioną w n ę k ę , w której znaj­ dują się obecnie resztki w y c i ę t e j z blachy postaci Chrystusa. Brak jakiegokolwiek napisu czy daty nie pozwala na bliższe określenie czasu powstania tego nagrobka. Istnieje tylko podanie, które głosi, że na­ grobek ten w y k o n a ł pewien młynarz (stąd wykorzy­ stanie kamieni młyńskich jako podstawy). Pozostałe nagrobki, podobnie jak figury przydrożne, to krzyże kr.mienne z postacią ukrzyżowanego Chrystusa. Specjalnie interesującą grupę wśród tych kaplic stanowią te, których korpus został wykonany, nie­ kiedy wraz z dachem, z jednego bloku kamienia. Jest to zazwyczaj blok o podstawie kwadratowej lub zbli­ żonej do kwadratu, czasem z nieco szerszą podstawą, zaznaczoną gzymsem, nakryty namiotowym dachem, na szczycie którego nasadzona jest bardziej lub mniej w y d ł u ż o n a kopuła o kolistym lub graniastym prze­ kroju poprzecznym, zakończona krzyżem kamiennym (il. 4) lub żelaznym. Poszczególne elementy składające się na s y l w e t k ę budowli są raczej proste, surowe i pozbawione ozdób. Ze znanych mi kapliczek dwie pod tym w z g l ę d e m stanowią wyjątek, obydwie z Krępnej w pow. j a ­ sielskim. Jedna z nich zamiast jednolitego bloku po­ siada część środkową ażurową, zamkniętą od tyłu jednolitą ścianą kamienną, od przodu zaś dwiema ko­ lumnami o sześciennych podstawach , druga jest blo­ kowa, obydwie natomiast posiadają od frontu k r a ­ wędź dachu przerwaną łukiem (il. 7), druga z oma­ wianych kapliczek posiada ponadto niespotykaną w tej postaci d w u s t o p n i o w ą kopułę przechodzącą u góry w smukłą iglicę (il. 8). Opisane tu kapliczki, zdradza3 3 R. Reinfuss, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1, s. 9. II. 9. Chrystus Ukrzyżowany, nagrobek kamienny. Wyk. między 1907 — 1910 r. Wasyl Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 10. Nagrobek na podstawie z kamieni młyńskich. Bartne. 10 �jącą dzisiejsze krzyże z figurkami miały być kamien­ ne krzyże z postacią Chrystusa w y m a l o w a n ą na bla­ sze i wyciętą, umieszczoną w płytkiej wnęce, której kontur odpowiadał zarysowi sylwetki w y c i ę t e j z bla­ chy. Parę takich krzyżów zachowało się po dzień dzi­ siejszy na cmentarzu w Przegoninie i Bartnem. Trze­ cią wreszcie grupę stanowią krzyże kamienne cmen­ tarne i przydrożne, na których postać Chrystusa wy­ konana jest z jednego bloku wraz z krzyżem. S k ł a ­ dają się one zazwyczaj z trzech części: płaskiej, prostokątnej podstawy, smukłego cokołu oraz umiesz­ czonego na nim krzyża. Ozdoba cokołu ogranicza się zazwyczaj do skrom­ nego ogzymsowania w części górnej i dekoracji ścia­ ny frontowej, na której wykuwa się płytkie prosto­ kątne wgłębienia dla umieszczenia napisu. Czasem pole wyodrębnione na napis zamknięte jest od góry czterema głębokimi łukami ( w p ł y w dekoracji ż y d o w ­ skich „szajbeców"?) lub skośnie ustawionymi zdobi­ nami w kształcie litery S. Same krzyże posiadają krój łaciński (z jednym ramieniem poprzecznym) lub wschodni (z jedną belką poziomą, drugą skośną). Jed­ ne i drugie robione były przez Łemków. W Foluszu, gdzie jak wiemy z części I, pisanej przez K . Marczakową, było kamieniarzy dużo, ale na niezbyt wyso­ kim poziomie technicznym, krzyże żelazne osadzone na kamiennych cokołach odpowiadały w kształcie wy­ maganiom obrządku wschodniego, natomiast kute w całości z kamienia posiadały formy łacińskie, po­ nieważ „takie były łatwiejsze do wykonania" . Trud­ no jest ustalić, kiedy kamieniarze ł e m k o w s c y zaczęli kuć krzyże z postacią Chrystusa. Najstarszy z zareje­ strowanych krzyżów tego rodzaju znaleziony w Bart­ nem nosi datę 1878, drugi stojący w Ś w i ą t k o w e j Wiel­ kiej — 1899, reszta zaś wykonana została już prze­ w a ż n i e w obecnym stuleciu, głównie zaś (jeśli chodzi o krzyże przydrożne) przed I wojną światową. 5 11 Według informacji, zanotowanej w Bartnem, daw­ niejsze krzyże kamienne nie posiadały wyobrażeń fi­ guralnych. Wiadomość tę potwierdza fakt, że najstar­ szy datowany krzyż kamienny w Bartnem, o którym zachowała się pamięć, noszący datę 1789 , pozbawio­ ny był jakiegokolwiek wizerunku. Formą poprzedza­ 4 Porównując sposób traktowania postaci Chrystusa na krzyżach kamiennych nietrudno dostrzec, że wy­ odrębniają się one w pewne grupy, wykazujące znacz­ ne podobieństwo cech formalnych. Jedną z grup stanowią krzyże (il. 9), na których postać Chrystusa charakteryzuje ciało raczej krępe, g ł o w a przechylona w kierunku prawego ramienia, w ł o s y proste, spadające na ramiona, bez zaznaczonych loków. Na głowie — korona cierniowa, równo plecio­ na, przypominająca raczej warkocz niż wianek z cier­ niowych gałęzi. Twarz — o rysach wyrazistych, po­ traktowanych w sposób syntetyczny, wydobytych przy użyciu najprostszych środków, zlewające się w jedną lekko wygiętą linię łuki nadoczodołowe, opuszczone powieki, schematycznie zaznaczone dwo­ ma wiszącymi łukami, usta o opadających ku dołowi kątach, zarysowane jedną kreską, która równocześnie podkreśla kontur w ą s ó w . Korpus — walcowaty, lek­ ko spłaszczony, o minimalnym przewężeniu w pasie. 4 Archiwum Pracowni Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, materiały zebrane przez M. Przeździecką w 1959 r. Z materiałów A. Lewickiej-Kowalskiej zebra­ nych w Foluszu w 1961 r. 5 �II. 11. Chrystus Ukrzyżowany fragm. kamiennego krzyża przydrożnego z 1906 r. Polany, pcw. Krosno. II. 12. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobkowego. Wyk. 1904 r. Iwan Dutkanycz, Bartne, pow. Gorlice. II. 13. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Świątkowa Wielka, pow. Jasio. II. 14. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego krzyża nagrobnego. Wyk. Iwan Dutkanycz, Przegonina, pow. Gorlice. II. 15. Chrystus Ukrzyżowany, fragm. kamiennego nagrobka. Wyk. Matei Cyrkot, Przegonina. II. 16. Stary, zwalony nagrobek kamienny. Przegonina. �II. 17. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Szatyński, Bartne, pow. Gorlice. II. 18. Chry­ stus Ukrzyżowany, rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Homkowicz, Przegonina, pow. Gorlice. Anatomia klatki piersiowej zarysowana jest charak­ terystycznymi czterema łukami zbiegającymi się w okolicy mostka, którego koniec podkreślony jest trójkątnym wzgórkiem. Brzuch płaski z silnie zazna­ czonym, dużym w y p u k ł y m pępkiem. Nogi — w a ł k o ­ wate, z lekko podkreślonymi wzgórkami kolan i sto­ pami założonymi jedna na drugą. Perisonium — w ą s ­ kie, udrapowane w trzy regularnie ułożone ł u k o w a t e fałdy, spięte na prawym boku w węzeł, którego k o ń ­ ce spływają ku dołowi. poprzedniej, posiada skośne, równoległe karby, przy­ pominające skręty grubej liny. Sposób traktowania szczegółów anatomicznych (twarz, klatka piersiowa, kończyny) jest prawie taki sam jak w grupie po­ przedniej, istnieją jednak drobne niuanse w propor­ cjach (jak np. wyraźnie w y d ł u ż o n a klatka piersiowa Chrystusa na krzyżu z Polan pow. Krosno, il. 11) czy w fakturze rzeźby, które powodują, że grupa ta nie jest w e w n ę t r z n i e tak zwarta jak poprzednia i trudno byłoby przypisać ją jednemu autorowi. Opisana tu grupa rzeźb reprezentowana jest przez szereg przykładów występujących głównie na terenie Bartnego. Należy do nich stojący przy drodze „hromadskyj krest" i kilka krzyżów cmentarnych z lat 1904—1909. Według informacji starszych mieszkańców Bartnego autorem tej serii krzyżów był zmarły po I wojnie ś w i a t o w e j Wasyl Gracoń, który zarówno we wsi rodzinnej, jak i w okolicy, cieszył się sławą do­ skonałego kamieniarza-artysty. Odmianę w obrębie grupy drugiej stanowią krzy­ że, na których postać Chrystusa jest traktowana iden­ tycznie jak poprzednio, z tą jedynie różnicą, że twarz pozbawiona jest w ą s ó w , a perisonium posiada układ fałdów wydobyty nacięciami przypominającymi skoś­ ną kratkę (il. 12). Jeden tylko Chrystus z krzyża w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej, należący do tej grupy, po­ siada w ą s k i e perisonium o kilku płytkich, ł u k o w a ­ tych, równolegle biegnących fałdach (il. 13), co w s k a ­ zuje na ścisłe powiązania ze sobą obu odmian. Druga grupa jest pod względem formalnym bar­ dzo zbliżona do powyżej opisanej, niemniej jednak różni się od niej paru dość istotnymi szczegółami, które nie pozwalają łączyć jej w jedną całość z po­ przednią. Cechą szczególnie wyróżniającą jest od­ mienny sposób traktowania perisonium. Podczas gdy w grupie pierwszej wykonane przez Wasyla Graconia perisonium ułożone było jak wiemy w trzy lub cztery regularne, łukowato wygięte, opadające poziome fał­ dy, tu fałdy tkaniny zaznaczone są kilkoma niere­ gularnymi wzajemnie przecinającymi się łukami. Ina­ czej też wykonana jest korona cierniowa, która za­ miast warkoczykowatej plecionki, jak w grupie 128 Krzyże grupy drugiej występują na cmentarzach w Przegoninie, Bartnem, Wołowcu, a także jako krzy­ że przydrożne w Ś w i ą t k o w e j , pow. Krosno (1906), zaś z omawianej ostatnio odmiany — na cmentarzu w Przegoninie, Bartnem i na krzyżach przydrożnych w Pętnej. Autorów tej grupy krzyżów nie udało się ustalić w sposób pewny. Według ustnej tradycji dwa z tych krzyżów (z których każdy reprezentuje inną odmia­ nę) miał w y k o n a ć również Wasyl Gracoń. Wiadomość ta nie wydaje się jednak pewna. Gdyby omawiane tu krzyże grupy drugiej różniły się od poprzednio �opisanych czasem swego powstania, m o g l i b y ś m y przy­ jąć, że stanowią one pewien etap w rozwoju t w ó r ­ czości Wasyla Graconia. Są jednak zupełnie w s p ó ł ­ czesne (1906—1911), co n i e w ą t p l i w i e przemawia prze­ ciw przypisywaniu ich powstania ręce jednego auto­ ra. Wiemy, że kamieniarze z Bartnego nie pracowali indywidualnie tylko w z e s p o ł a c ^ czyli „ s p ó ł k a c h " . Wasyl Gracoń współpracował z Matejem Cyrkotem i Iwanem Dutkanyczem; m o ż e to właśnie spod dłuta tych ostatnich w y s z ł y figury zdobiące krzyże dru­ giej grupy? Przypuszczenie jest tym prawdopodobniejsze, że na cmentarzu w Bartnem zachował się krzyż z roku 1904 (na grobie Anny Żuraw), na którym wyrzeźbiona jest w ten sposób postać Chrystusa przy­ pisywana Iwanowi Dutkanyczowi (il. 12). 6 Trzecią z kolei grupę stanowią rzeźby, w których widoczna jest pewna tendencja do realistycznego traktowania anatomii ciała ludzkiego (il. 15). Nie ma tu owych schematycznych, ł u k o w a t y c h wyżłobień, które poprzednio wyznaczały szczegóły budowy klat­ ki piersiowej. Rzeźby te cechuje łagodny modelunek muskulatury piersi i krawędzi dolnych żeber, delikat­ ne wysklepienie brzucha, bez owego wystającego p ę p ­ ka, tak charakterystycznego dla obu grup poprzed­ nich. Nogi o w y r a ź n i e zaznaczonej budowie ud i ł y ­ dek, z lekko wzniesionymi do góry kolanami, ze sto­ pami złożonymi i przybitymi jednym gwoździem. T y l ­ ko ręce są potraktowane w sposób stosunkowo naj­ bardziej schematyczny, bez w e w n ę t r z n e g o podziału, bez w i ę k s z e j troski o anatomiczną poprawność. Duża jest też różnica w traktowaniu głowy. Włosy spadają na ramiona w skręconych lokach, łuki oczu są roz­ dzielone, silnie podkreślone kości policzkowe, w ą s k i e proste usta, brak zaznaczonego zarostu. Korona cier­ niowa w y s t ę p u j e w kształcie wąskiej plecionki po­ wstającej z dwóch przecinających się nawzajem w y ­ pukłych linii falistych. Opisana tu grupa nie jest zbyt liczna. Posiadamy zanotowane dwa tego rodzaju krzy­ że (obydwa na cmentarzu w Przegoninie), z których jeden według opowiadań informatorów został wyko­ nany przez Mateja Cyrkota (il. 15), drugi (il. 14) przez Iwana Dutkanycza. Różnice między obu rzeźbami są w zasadzie nie­ wielkie i jedynie ś w i a d o m o ś ć różnego ich autorstwa pozwala je zauważyć. Chrystus Mateja Cyrkota ma twarz zwężającą się k u dołowi, o w y r a ź n y m t r ó j ­ k ą t n y m zarysie, mniej sfalowane włosy, jak gdyby przylepione do ramion i piersi, bardziej miękko mo­ delowany t u ł ó w i perisonium o dość długich, wcho­ dzących między siebie łukach poziomych. Natomiast rzeźba Iwana Dutkanycza posiada zarys twarzy za­ m y k a j ą c y się w rombie, śmielej wymodelowane splo­ ty w ł o s ó w , słabiej zaznaczoną w y p u k ł o ś ć piersi, na­ tomiast nieco silniej podkreśloną linię krawędzi ż e ­ ber, perisonium węższe, złożone z drobnych, wcho­ dzących m i ę d z y siebie w y d ł u ż o n y c h rombów, co stwarza powierzchnię o fakturze krystalicznej. Spo­ sób rozwiązania perisonium w obu opisanych tu rzeźbach mimo woli nasuwa porównanie z rzeźbami grupy drugiej, która w tym w ł a ś n i e szczególe w y k a ­ zuje ciekawe analogie. • K . Marczakowa, op. cit. II. 19. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego nagrobka. Wyk. po 1931 r. Iwan Gra­ coń, Bartne, pow. Gor­ lice. Nie udało się ustalić autorstwa wszystkich t y p ó w i odmian rzeźb na krzyżach. Do anonimowych należy, między innymi, n i e w ą t p l i w i e stary, połamany już krzyż, znajdujący się na cmentarzu w Przegoninie (il. 16). Przypomina on w ogólnym zarysie rzeźby gru­ py drugiej (sposób traktowania kształtu ciała, twa­ rzy, perisonium), ale uproszczone w szczegółach (brak ł u k o w a t y c h w r ę b ó w wyznaczających anatomię klatki piersiowej). Z punktu widzenia ściśle formalnego można by rzeźbę tę uznać za stadium w y j ś c i o w e dla rzeźb pierwszej i drugiej grupy, jednakże brak j a ­ kichkolwiek podstaw do ustalenia chronologii naka­ zuje w tej sprawie dużą ostrożność. Z a dawnością opisanej tu rzeźby przemawia jej podobieństwo w ogólnym sposobie traktowania postaci do najstarsze­ go datowanego „wizerunku" ze wspomnianego już poprzednio przydrożnego krzyża w Bartnem, fundo­ wanego w roku 1878. Nowy okres w rozwoju rzeźby kamieniarskiej w Bartnem i wsiach okolicznych w i ą ż e się z działal­ nością Iwana Szatyńskiego. B y ł to zawodowy kamie­ niarz, pochodzący z okolic Dobromila, Ukrainiec, który ze w z g l ę d ó w politycznych przeniósł się na Ł e m kowszczyznę i zamieszkał wraz z synem Włodzimie­ rzem w Nieznajowej, wsi niezbyt od Bartnego od­ ległej. Szatyńscy prowadzili tartak w pobliskim Rozstajnem, a niezależnie od tego zajmowali się kamie<niarką. Wykonywali oni na zamówienie krzyże cmen­ tarne i figury przydrożne 7 7 Spod dłuta Iwana Szatyńskiego wyszła m. in. figura kamienna przedstawiająca św. Rodzinę, stoją­ ca przy drodze wiodącej z Bartnego do Ś w i e r ż o w e j oraz kilka krzyżów na cmentarzach w Krempnej, Żydowskiem i Kotaniu, pow. Jasło. Włodzimierz Szatyński rzeźbi krzyż przydrożny w Rozstajnem fun­ dowany przez Wasyla Dawyda. 129 �II. 20. Chrystus Ukrzy­ żowany, fragm. kamien­ nego krzyża nagrobnego z 1929 r. Wyk. Iwan Gracoń, Bartne, pow. Gorlice. II. 21. Chrystus Ukrzyżowany, kamien­ ny krzyż nagrobny. Wyk. Osyp Tarbaj, Przegonina, pow. Gor­ lice. Materiał na cokoły i figury przygotowywali Szat y ń s k i m kamieniarze z Bartnego i Bodaków, w za­ mian za co Szatyńscy rzeźbili na wykonywanych przez nich krzyżach postacie Chrystusa. Przykładem takiej współpracy jest wspomniany w y ż e j nagrobek z Bartnego, którego krzyż w y k o n a ł Osyp Tarbaj, zaś Iwan Szatyński postać Chrystusa. Szatyński, który w opinii ł e m k o w s k i c h kamieniarzy cieszył się opinią wybitnego „speca od artystycznej roboty", przedsta­ wia się nam jako miernej klasy miejski rzeźbiarz na­ grobkowy. Postać wykonanego przez niego Chrystu­ sa (il. 17) odznacza się t y p o w ą w tej kategorii ten­ dencją do realistycznego traktowania szczegółów ana­ tomicznych, czego przykładem jest poprawnie mode­ lowany tors z miękko zaznaczonymi żebrami, próba wydobycia muskulatury rąk, czy starannie wypraco­ wany kształt nóg. W stosunku do poprzednio opisywanych rzeźb łemkowskich, Chrystus Szatyńskiego wnosi kilka nie­ spotykanych poprzednio szczegółów ikonograficznych, należy tu w s p o m n i e ć zgięte k u środkowi palce rąk, nogi o stopach złożonych równolegle i wspartych na ukośnej podpórce. Inaczej też niż poprzednio potrak­ towana jest głowa Chrystusa z luźno splecioną koro­ ną cierniową, w ł o s a m i spadającymi na ramiona i pier­ si, z charakterystyczną, lekko rozdwojoną przy k o ń ­ cu brodą. Perisonium zwisające na przewiązanym w pasie sznurze układa się z przodu w starannie udrapowane symetryczne fałdy, zaś z prawego biodra spada pionowymi fałdami do wysokości kolan. Sposób wykonania postaci Chrystusa przez Sza­ tyńskiego w y w o ł a ł całą falę naśladownictw. Widocz­ ne to jest np. w grupie rzeźb (il. 18) znajdujących się 130 na cmentarzach w Przegoninie i Bartnem, a przypi­ sywanych Iwanowi Homkowiczowi, z k t ó r y m czasami współpracował Szatyński. Przedstawiona na il. 18 rzeźba Iwana Homkowicza jest w ł a ś c i w i e kopią rzeź­ by Szatyńskiego (szczegóły g ł o w y i twarzy, dłonie z zaciśniętymi palcami, sposób udrapowania periso­ nium, stopy złożone na podpórce) z tym jednak, że w trakcie kopiowania niektóre elementy zostały uproszczone i pozbawione cech realizmu, w ł a ś c i w y c h oryginałowi (spłaszczona klatka piersiowa, w a ł k o w a ­ te, pozbawione mięśni ręce i nogi). W n i e w ą t p l i w y m związku z opisaną poprzednio rzeźbą Szatyńskiego pozostaje również rzeźba (il. 19) wykonana w 1931 r. przez Iwana Graconia (syna wspomnianego p o w y ż e j Wasyla). Powtórzył on za Szatyńskim jedynie wzór ikonograficzny, natomiast forma przetłumaczona została w całości na język plastyczny ł e m k o w s k i e g o kamieniarza. Chrystus ma g ł o w ę silnie pochyloną w kierunku ramienia (zgod­ nie z miejscowymi wzorami), okoloną rytmicznie ułożonymi lokami fryzury. Dość realistyczna u Sza­ tyńskiego korona cierniowa zmieniła się w charak­ terystyczny „warkoczyk", typowy dla rzeźb pierw­ szej grupy, twarz oczyszczona z banalnej popraw­ ności nabrała cech w ł a ś c i w y c h niektórym rzeźbom ł e m k o w s k i m (łączące się w jedną całość łuki nadoczodołowe). Anatomia klatki piersiowej wydobyta została grubymi bruzdami z charakterystycznym row­ kiem pośrodku, m a j ą c y m oznaczać mostek. Żebra — zarysowane szeregiem skośnych nacięć, stopy r ó w n o ­ legle złożone i wsparte na podpórce. Dłonie — o pal­ cach skurczonych do środka i spadające k u dołowi, końce perisonium w y r a ź n i e nawiązują do poprzednio | �opisanej rzeźby Szatyńskiego, natomiast część środ­ kowa przepaski, która w poprzednich rzeźbach była w y r a ź n i e płaska i spływała regularnymi łukami k u dołowi, posiada kształt w y p u k ł y z fałdami zaznaczo­ nymi kilkoma poziomymi, dość nieregularnie usytuo­ wanymi żłobkami. Z w y ż e j opisanymi w i ą ż e się też w pewien sposób rzeźba w y s t ę p u j ą c a na krzyżu z 1929 r. znajdującym się na cmentarzu w Bartnem (il. 20). Cechuje ją po­ dobny sposób wykonania g ł o w y (brak w ą s ó w , spicza­ sta broda rozdwojona na końcu, w ł o s y w karbach spadające na piersi, z koroną w postaci dwu przepla­ tających się linii falistych). K l a t k a piersiowa i brzuch wyznaczone ł u k o w a t y m i płytkimi bruzdami z w k l ę s ­ ł y m zarysem linii mostku, z rytmicznie żłobionymi po bokach w r ę b a m i żeber. Nogi z równolegle złożo­ nymi stopami, opartymi na skośnej podstawie. Inny natomiast w stosunku do poprzedniej rzeźby jest układ dłoni (z dwoma zgiętymi do środka palcami) oraz sposób wykonania perisonium, w którym w i ­ doczna jest tendencja do swobodnego, bardziej reali­ stycznego traktowania f a ł d ó w tkaniny. Opisana tu rzeźba stanowi f o r m ę przejściową, w której prócz w y r a ź n e g o w p ł y w u którejś z dwóch grup poprzed­ nich (głowa, klatka piersiowa, złożone stopy) krzy­ żują się w p ł y w y form dawniejszych (dłonie z dwoma zgiętymi palcami) oraz nowszych, zapożyczonych od kamieniarzy miejskich, czego wynikiem jest, nieudol­ na zresztą, próba realistycznego wykonania periso­ nium. Opisany p o w y ż e j typ rzeźby tradycja miejscowa przypisuje również Iwanowi Graconiowi. Pewne ana­ logie w sposobie traktowania klatki piersiowej, a mo­ że i g ł o w y nie wykluczają tej możliwości, zwłaszcza że między datami powstania obu rzeźb jest kilka lat różnicy, które dopuszczają zachodzenie pewnych zmian w sposobie rozwiązywania przez artystę prob­ lemu formy. Tarbaj, urodzony w Bodakach w roku 1901, po­ dobnie jak inni tamtejsi kamieniarze wyrabiał przede wszystkim kamienie do żaren, brusy i kamienie młyńskie, a prócz tego od czasu do czasu na z a m ó w i e ­ nie kuł również ^krzyże zarówno cmentarne, jak i przydrożne. Podobnie jak wszyscy kamieniarze ł e m ­ kowscy, nie otrzymał Tarbaj systematycznego wy­ szkolenia zawodowego, jednakże w czasie swej prak­ tyki najpierw współpracował z Iwanem Homkowiczem, dobrym, jak wiemy, rzeźbiarzem, później wszedł w porozumienie z wyszkolonym kamieniarzem W ł a ­ d y s ł a w e m Jamerem z Łużnej (pow. Gorlice), który do krzyżów Tarbaja rzeźbił wizerunki Chrystusa lub plakiety z figurami świętych, osadzane następnie w cokołach nagrobków (np. popiersie M. Boskiej, M. Boska w całej postaci, św. Rodzina). Rzeźby te, a w szczególności wykonane z białego p i ń c z o w s k ł e go piaskowca „wizerunki" Ukrzyżowanego Chrystusa stanowiły dla Tarbaja cenne wzory, podobnie jak te rzeźby, które na jego krzyżach w y k o n y w a ł I w a n Szatyński. Przy małej indywidualności twórczej Tarbaja do­ robek, który mu przypisują, w z g l ę d n i e do którego sam się przyznaje, stanowi konglomerat przeróżnych zapożyczeń, wśród których rozpoznajemy zarówno wzory Szatyńskiego, jak i Iwana Homkowicza (il. 22), Iwana Graconia (il. 21), czy wreszcie różne mniej lub w i ę c e j powierzchownie przyjęte w p ł y w y rzemieślni­ czych pracowni miejskich. Obok opisanych w y ż e j krzyżów przydrożnych i cmentarnych, których produkcja związana jest n a j ­ ściślej z ośrodkiem kamieniarskim w Bartnem, Prze­ goninie i Bodakach, występują w rejonie ś r o d k o w o zachodniej Ł e m k o w s z c z y z n y (w powiecie gorlickim i w przyległej części jasielskiego) figury przydrożne i figury w kapliczkach przedstawiające najczęściej Matkę Boską z Dzieciątkiem lub św. Rodzinę. R z ę z ­ Sprawa ustalenia autorstwa poszczególnych ty­ pów czy odmian w y s t ę p u j ą c y c h w opisywanych tu rzeźbach napotyka na znaczne trudności. Informato­ rzy, wśród których mało już jest ludzi starszych, rzadko potrafią podać nazwisko wykonawcy poszcze­ gólnych figur. Dzieląc posiadany materiał na grupy w e d ł u g analogii formalnych, nie chciałbym sugero­ wać, że grupy te reprezentują twórczość indywidual­ nego autora czy jednego określonego warsztatu (w sensie „spółki" w y k o n u j ą c e j zamówienia w sposób kolektywny). O wiele słuszniejsze wydaje się przy­ puszczenie, że kamieniarze ł e m k o w s c y wzorowali się nawzajem na swych pracach, skutkiem czego ten sam typ rzeźby mógł wychodzić z różnych rąk. Musimy też przyjąć możliwość ewolucji w zakresie twórczości konkretnego rzeźbiarza, który w okresie paru czy parunastu lat w y k o n y w a ł rzeźby bynajmniej nie na­ leżące do jednego typu w sensie formalnym. Najlepszą tego ilustrację stanowią dzieje t w ó r ­ czości Osypa Tarbaja, który ostatnio uznawany był w środowisku ł e m k o w s k i c h kamieniarzy za najwy­ bitniejszego specjalistę w dziedzinie rzeźby figu­ ralnej. ił. 22. Chrystus Ukrzyżowa­ ny, fragm. kamiennego krzy­ ża przydrożnego. Wyk. Osyp Tarbaj, Bartne, pow. Gorlice. �by te dość znacznej wielkości (6C—100 cm), zwykle polichromowane, w przeważnej części zdradzają rękę ludowego twórcy. Wspólną ich cechą jest krępa budowa ludzkiej po­ staci, statyczność, typizacja twarzy i schematyczny, zrytmizowany układ fałdów szat (il. 24). W szczegółach jednak figury te (których zresztą znamy zaledwie kilka) wykazują szereg istotnych różnic, ś w i a d c z ą ­ cych, że mamy tu do czynienia z pracami różnych autorów. Porównując np. rzeźbę Matki Boskiej z figury przydrożnej w Ropicy Górnej (il. 25) z rzeźbą o tej samej tematyce znajdującą się w S w i e r ż o w e j (pow. Jasło, il. 24), widzimy pewne podobieństwo w zakre­ sie kompozycji całości i analogie w układzie szat Mat­ ki Boskiej, inaczej natomiast potraktowane są twarze (il. 24), korony i fałdy odzienia. Podobnie przedstawia się sprawa, gdy w naszych porównaniach u w z g l ę d n i ­ my rzeźbę Matki Boskiej, znajdującą się w kapliczce w Wapiennem (il. 26), która w sposobie traktowania twarzy i szat zbliża się nieco do rzeźby ze Ś w i ą t k o ­ wej (il. 23), posiada jednak również pewne analogie II. 23—24. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w ka­ mieniu z 1894 r. Swierżowa Ruska, pow. Jasło (ca­ łość i fragm.). II. 25. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. ok. 140 cm. Ropica Górna, pow. Gorlice. II. 26. Matka Boska z Dzie­ ciątkiem, rzeźba w kamieniu. Wapienne, pow. Gor­ lice. II. 27. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w kamieniu, polichr., wys. 100 cm. Bodaki, pow. Gor­ lice. �z figurą z Ropicy (kształt korony i berła trzymanego w ręku przez Matkę Boską). Być może w s p ó l n y m wzorem ikonograficznym dla dwu ostatnich rzeźb by­ ła kamienna figura Matki Boskiej z kaplicy przydroż­ nej w Bodakach (il. 27), która przedstawia Matkę Bo­ ską z Dzieciątkiem na lewym i berłem w prawym ręku. Rzeźba ta pochodząca z 2. p o ł o w y X I X w. ma charakter ludowy, ale wskazuje na w p ł y w miejskie­ go warsztatu kamieniarskiego. Jeszcze rzadziej od opisanych poprzednio rzeźb Matki Boskiej spotyka się jako figury przydrożne wy­ obrażenia św. Rodziny. Wspomnianą już w y ż e j rzeź­ bę tej treści w y k o n a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Iwan Szatyński na z a m ó w i e n i e mieszkańców ze Ś w i e r ż o w e j . Nie była to jednak pierwsza rzeźba św. Rodziny w tych stronach. Znamy ich jeszcze dwie. Jedna z nich pochodząca prawdopodobnie z pierwsze­ go dziesięciolecia bieżącego stulecia znajduje się w Pętnej (pow. Gorlice). Rzeźba ta nosząca cechy pro­ wincjonalnego warsztatu miejskiego nie przedstawia dla nas nic interesującego, druga natomiast znajdu­ jąca się w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej (pow. Jasło) jest rzeź­ bą ludową. Kute z jednego bloku postacie ujęte są tu wybitnie statycznie (il. 28), mają pełne, starannie wymodelowane twarze, o wyraźnej tendencji do ty­ pizacji, szaty udrapowane w fałdy, ujęte w przejrzy­ ste zespoły rytmiczne, przypominają nieco te, które widzieliśmy na szatach Matki Boskiej z Ropicy. niarskich kiedykolwiek podobne rzeźby były wyko­ nywane. Czy zaprzeczenia te istotnie wykluczają możliwość powstania interesującej nas grupy rzeźb w pracow­ niach miejscowych kamieniarzy? Argumentem, który przemawia za miejscowym pochodzeniem omawia­ nych tu rzeźb, jest ich zasięg terenowy: Ś w i ą t k o w a Wielka, Wapienne, Ropica Górna, Małastów, Swierżowa czy Pętna, gdzie rzeźby te w y s t ę p u j ą — są to wsie zaledwie o kilka kilometrów odległe od Bartne­ go, co w jakiś sposób wiąże je z miejscowymi ośrod­ kami kamieniarskimi. Gdyby te rzeźby stanowiły import z terenów pozałemkowskich, to, u w z g l ę d n i w ­ szy trwałość materiału, z jakiego są one wykonane, znaleźlibyśmy dla nich analogie z terenów sąsied­ nich co, przynajmniej na razie, nie zostało stwierdzo­ ne. Negatywne wypowiedzi kamieniarzy na temat miejscowej proweniencji interesujących nas rzeźb wynikają stąd, że masowe przesiedlenia ludności ł e m ­ kowskiej przerwały już nić tradycji, która pozwoliła­ by sięgnąć badaczowi w czasy odleglejsze niż bezpo­ średnia pamięć najstarszych żyjących dziś informa­ torów. Zagadnienie pochodzenia omawianych tu rzeźb wyobrażających postać Matki Boskiej i św. Rodziny przedstawia się na razie dosyć tajemniczo. O ile bo­ wiem wykonywanie przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy krzyżów z postacią Chrystusa można było stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, a w niektórych wypad­ kach nawet ustalić ich autorstwo, o tyle, gdy chodzi o rzeźby Matki Boskiej czy św. Rodziny, nie tylko nie udało się tego dociec, ale indagowani w tym kierun­ ku informatorzy (w tym również kamieniarze) wręcz zaprzeczali, aby w ł e m k o w s k i c h ośrodkach kamie­ Mimo że nie znamy dokładnych dat powstania tych rzeźb, nie ulega wątpliwości, że chronologicznie wy­ przedzają one znacznie opisaną poprzednio rzeźbę na­ grobkową. Stawianie kamiennych krzyżów cmentar­ nych, to zwyczaj, który w ł e m k o w s k i c h wioskach po­ jawił się dopiero w bieżącym stuleciu, zaś przydrożne figury i kamienne świątki, spotykane w kapliczkach, pochodzą przeważnie z ostatnich dziesiątek lat, a mo­ że i połowy ubiegłego wieku. W tym mniej w i ę c e j czasie czy to z chęci okazania wdzięczności za znie­ sienie pańszczyzny, czy dla zabezpieczenia się od na­ wiedzających w i e ś klęsk elementarnych (lata g ł o d o ­ we, cholera), wzmaga się na Łemkowszczyźnie akcja różnego rodzaju fundacji pobożnych, zwłaszcza gro­ madzkich, do których u schyłku minionego stulecia dołączają się indywidualne fundacje pierwszych re- 26 27 �emigrantów powracających z Ameryki z zarobiony­ mi oszczędnościami. W 2. połowie X I X w. powstaje na Ł e m k o w s z c z y ź nie znaczna część kaplic i figur przydrożnych, których rozpadające się szczątki dziś jeszcze możemy napot­ kać w terenie. Trafiały się wśród nich figury pochodzące z miej­ skich pracowni kamieniarskich. Stały się one wzorem dla bardziej przedsiębiorczych kamieniarzy ł e m k o w ­ skich, którzy podejmowali wtedy pierwsze próby twórczości artystycznej. Zamówienia na tego rodza­ ju figury nie miały charakteru masowego. Ich reali­ zacja stanowiła każdorazowo indywidualną próbę roz­ wiązania artystycznego zagadnienia i dlatego właśnie wśród kamiennych figur z kapliczek nie możemy w y ­ odrębnić grup o jednolitych cechach formalnych, j a ­ kie bez w i ę k s z y c h trudności da się ustalić dla krzy­ żów cmentarnych, wykonywanych niemal seryjnie. Najstarsze krzyże kamienne były zresztą też krzyża­ mi przydrożnymi, a ł e m k o w s c y kamieniarze zaczęli je robić w e d ł u g w z o r ó w importowanych z miasta. Świadczy o tym w y r a ź n i e łaciński schemat ikonogra­ ficzny, gdzie rozpięty na krzyżu Chrystus ma stopy złożone jedna na drugą i przybite jednym gwoździem. Wzór ten w bieżącym stuleciu przechodzi u kamie­ niarzy ł e m k o w s k i c h do masowej produkcji p o m n i k ó w nagrobkowych i powtarza się w różnych indywidual­ nych interpretacjach, wiążących się z nazwiskami najwybitniejszych łemkowskich kamieniarzy (Wasyla i Iwana Graconiów, Mateja Cyrkota, Iwana Dutkanycza). Dopiero w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pojawił się w rzeźbie nagrobkowej sposób przedstawiania ukrzy­ ż o w a n e g o Chrystusa w e d ł u g wzoru zaczerpniętego z obrządku wschodniego, ze stopami równolegle z ł o ­ żonymi i przybitymi dwoma gwoździami. To nowe dla II. 28. Sw. Rodzina, Wielka, pow. Jasio. rzeźba kamienna. Świątkowa -v.r ł e m k o w s k i c h kamieniarzy ujęcie ikonograficzne zo­ stało z czasem powszechnie przyjęte. Niektórzy k a ­ mieniarze, jak np. Iwan Homkowicz i Iwan Cyrkot, przyjmując nowy wzór adaptowali go w duchu ludo­ wego prymitywu, podczas gdy inni pod w z g l ę d e m formy posuwali się coraz dalej w kierunku n a ś l a d o ­ wania w y r o b ó w kamieniarstwa miejskiego (Osyp T a r baj). Ostatnie lata m i ę d z y w o j e n n e i czasy okupacji, w związku z wzrastającym nasileniem w z o r ó w m i e j ­ skich, stały się na Łemkowszczyźnie okresem schył­ kowym ludowej rzeźby w kamieniu. Omawiana tu twórczość plastyczna ł e m k o w s k i c h kamieniarzy służyła przede wszystkim zaspokojeniu potrzeb w ł a s n e g o środowiska. Niektórzy kamieniarze czy też ich agenci krążyli po okolicznych wsiach i zbierali zamówienia na krzyże przydrożne czy cmentarne, które (głównie z Bartnego czy Bodaków) rozchodziły się tą drogą po okolicznych wsiach ł e m ­ kowskich, a czasem i polskich (Ropica Dolna), ale w niezbyt szerokim promieniu . Jedynie Tarbaj (a zapewne i Szatyński) dzięki rzemieślniczemu cha­ rakterowi swych rzeźb potrafili w y j ś ć poza lokalny krąg odbiorców, w y k o n u j ą c sporadycznie z a m ó w i e n i a przysyłane z różnych stron Polski 8 Wyrobami, które przeznaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla odbiorcy obcego, były płyty nagrobkowe na cmenta­ rze żydowskie, tzw. szajbece. Kuciem ich zajmowali się głównie kamieniarze z B o d a k ó w (Bazyli Nowak, Michał Sobin, Hnat Homkowicz, Leszko Sobin, Osyp Tarbaj i in.). Wykonywali oni płyty z ramą na napis. Natomiast napisy w alfabecie hebrajskim i symbo­ liczne płaskorzeźby zdobiące nagrobki wykuwali w miastach kamieniarze żydowscy . 10 Podany tu opis twórczości rzeźbiarskiej kamienia­ rzy ł e m k o w s k i c h obrazuje rozwój i działalność jed­ nego tylko ośrodka tej dziedziny sztuki ludowej. Ośrodków takich, jak wspomniano na \ stępie, było w Polsce w i ę c e j . Wystarczy tu przypomnieć chociaż­ by w y m i e n i o n ą poprzednio Jodłówkę w powiecie tar­ nowskim, Brusno w pow. lubaczowskim czy nie zna­ ne mi dotąd bliżej ośrodki w woj. lubelskim, do czego należy dodać jeszcze całą plejadę rzeźbiarzy indywi­ dualnych typu Kułacha czy Dziodzia. Bliższe zainte­ resowanie się ich pracami dostarczyłoby n i e w ą t p l i w i e m n ó s t w a cennego materiału, który pozwoliłby w y ­ eksponować w sposób w ł a ś c i w y tę zapoznaną, a bar­ dzo w istocie interesującą dziedzinę ludowej t w ó r ­ czości artystycznej. 8 Np. Ł e m k o w i e z okolic Jaślisk figury kamienne zakupywali w Rymanowie. Na cmentarzu w Gorlicach znajduje się kilko krzyżów nagrobnych wykonanych przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy, g ł ó w n i e Osypa Tarbaja. P o n i e w a ż po­ siadający uprawnienia rzemieślnicze kamieniarze gor­ liccy zwalczali dziką konkurencję nieuprawnionych „partaczy", nagrobki te stawiano nocą w największej tajemnicy. Specjalistami od napisów hebrajskich byli w Gorlicach dwaj kamieniarze ż y d o w s c y Pinkas (znany tylko z imienia) i Schperber. 9 1 0 Fot.: Maria Przeździecka — U. 11, 13, 23, 24, 28; Ro­ man Reinfuss — U. 3, 20; Jan Swiderski — U. 1, 2, 4—10, 12, 14—19, 21, 22, 25—27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d026c3a8e9768dc406466f3f07c2088.jpg 0a1d59bc59a35dbcbcd7ccbd9885c363 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e199bece3021d4501ff0e06fb7ac4f2c.jpg d720b35320978d26ce82aaa1f176b449 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rzeźba Jezusa Chrystusa na krzyżu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; cmentarz ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają figurę Jezusa Chrystusa na krzyżu cmentarnym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.4.4_01 PAE_FNK_33.38.XI_H.1.4.3_01 cmentarz Jezus Chrystus okolice Leska religijność ludowa rzeźba sakralna Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd258f11526e7ac9d3df34dc9767c4bc.jpg e9412db0bc291040f837f0cc88870777 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rzeźba Jezusa Frasobliwego we wnętrzu kapliczki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; rzeźba sakralna ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia rzeźbę Jezusa Frasobliwego wewnątrz kapliczki Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.8.6_01 Jezus Chrystus kapliczka Krajkowo mała architektura sakralna okolice Śremu religijność ludowa rzeźba sakralna Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/701c7cda2d8d735e2db2673c20f568a8.pdf 3a7e5e41b10fda7741dfebfa8e88755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4120 Title A name given to the resource Rzeźba ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.131-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż r z e ź b i o n y , D r o s z e w , g m . N o w e S k a l m i e r z y c e , w o j . k a l i s k i e . W y k . P a w e ł B r y l i ń s k i . U f u n d o w a ł M a r c i n S z y m c z a k w 1865 I I . 2. K a p l i c z k a s ł u p o w a , w y s . o k . 3 m , K ą p i e l e W i e l k i e , g m . W o l b r o m , w o j . k a t o w i c k i e , 2 . p o ł . X I X w . r., Ksawery Piwocki RZEŹBA LUDOWA 2. W 1. R z o ź b a w d r z e w i e t w o r z y w p u ś c i ź n i o a r t y s t y c z n e j P o l s k i ogromny k o n t y n e n t nie kolwiek k s i ą ż k i i do do ujęoia pokazania w w jednym rozdziale kilkudziesięciu jakiej­ ilustracjach. Należało więc d o k o n a ć w y b o r u . O d r z u c o n o t u p o l s k ą , szczególnie krakowską szkolę r z o ź b y gotyckiej X V w i e k u , r z e ź b ę ołtarzową X I V i X V wieku na K o r o n y Czeskiej), na wy) i głównie gotycka, w której Śląsku Małopolsce szczyt — oznaczał rozwinęła rzeźba ołtarz W jej o b r ę b i e r o z w i n ę ł y się baroko­ różne pejzażu kościoły artystycznym Polski i i d e k o r a c y j n a z a r a z e m , z r o z u m i a ł a d l a s z e r o k i o h rzesz sztuka ta odgrywa niemałą rolę p o c h l u b i ć się szeregiem z n a k o m i t y c h d z i e ł i m i s t r z ó w , t o spleciona jest wyraźnie z innymi krajami Europy, może jednak tworząo i bogato wej, s z c z e g ó l n i e w X V I I I w i e k u . J a k k o l w i o k b o w i e m w kościółki całej warsztaty, Polski. których Była to prace sztuka w świadomości nie tylko warstw wykształoonych, p o j ę t y c h — l u d o w y c h i s t a ć się niejako w z o r c e m dla m i a ł swe s z c z y t y . W rozwoju. poszukiwaniu najbardziej rodzimych war­ odbić zapełniły ekspresyjna ludzkich. Jej f o r m a , s y m b o l i k a , jej w y m o w a m i a ł y na stale z a g n i e ź d z i ć się peryferie s z t u k i n a s z e g o k o n t y n e n t u , k t ó r o j m a s y w g d z i o i n d z i e j tości, najbardziej s p e c y f i c z n y c h d l a P o l a k ó w i i c h h i s t o r i i do Krzyżo­ ogromny d o b y renesansu X V I w i e k u , i m p o n u j ą c y r o z k w i t r z e ź b y i odmiany się niewątpliwie Mariaoki W i t a Stwosza w Krakowie. lokalne (należącym wówczas P o m o r z u ( p o d b i t y m przez Z a k o n ale Coraz szerzej rozsiane w a r s z t a t y m i s t r z ó w obsługujące p o t r z e b y coraz dalej o d centrów kraju szeroko późniejszego gotyckioh, położonyoh w twórczości plastycznej, z w r ó c i l i ś m y się w i ę c do r z e ź b y f i g u r a l ­ m i e j s c o w o ś c i — n a w e t d r o b n y c h miasteczek i osiedli — s t w o r z y ł y nej k a d r y w p r a w n y c h snycerzy, u m i e j ą c y c h ludowej, na której niezwykłe walory zwrócono uwagę i to t a k ż e poza g r a n i c a m i naszego k r a j u . od Jest prezentacja n a p e w n o j o d n o s t r o n n a , ale podnosząca interesująco i o d r ę b n e d z i o d z i n y naszej sztuki. dawna to więc szczególnie pytania, kiedy rozwinęła się ta gałąź naszej sztuki i dlaczego, gdzie s p o t k a ć j ą m o ż n a , k i m b y l i t w ó r c y dziol, j a k a b y ł a i c h t e m a t y k a i j a k i e s e n s y c z y zawierają. świdrem posługiwać się dłutem snycerskim. Rozkwit ten został w pewnym sensie z a h a m o w a n y przez r e n e s a n s , p r z e n i e s i o n y d o P o l s k i o k o ł o 1500 r o k u . B y ł a t o w s z a k W dalszych k r ó t k i c h u s t ę p a c h b ę d z i e m y s t a r a l i się o d p o w i e ­ dzieć kolejno n a i tych idee p r a c e te sztuka „uczona", pozostająca na usługaoh dworu, najpierw k r ó l e w s k i e g o w K r a k o w i e , p o t e m m a g n a t ó w i coraz powszechniej w y k s z t a ł c o n e j szlachty, bogatego m i e s z o z a ń s t w a . D r o b n e warsz­ t a t y snycerskie rozrzucone po kraju, w y r a ź n i e rzemieślnioze, m i a ł y ż a d n y c h n i e m a l szans, b y k o n k u r o w a ć z t ą f a l ą , nie preferującą 131 �— i dostarczały k a m i e ń i jego t r u d n ą o b r ó b k ę , n i o s ą c ą u c z o n ą i wysoce l i t e r a c k ą panteonu zakorzenionej już tradycji nową alegorykę w n a l n y m w a r s z t a t o m n o w y c h , b l i s k i c h i m w z » r c ó w . S t ą d w naszej treściach. Silą rzeczy więc z wolna snycerze ci s z u k a l i d l a siebie o d b i o r c ó w p o z a k r ę g i e m u c z o n y c h i w y k s z t a ł ­ conych „sfer w y ż s z y c h " i coraz w i ę c e j z w r a c a l i się do sztuce ludowej wieku" jej kultury, tj. w zachodnich i X V I wieku. południowych W przeciwieństwie sąsiadów — do reformacja o b j ę ł a raczej szczyty s p o ł e c z n o : s z l a c h t ę i m i e s z c z a ń s t w o . Mimo więc szlachetnych niekiedy idei d e m o k r a t y c z n y c h (np. arian) była odczuwana przez c h ł o p s t w o jako „pański s a m y m j a k o coś obcego i wrogiego. W reformacji sytuacja propagatorów, ta była zręcznie wymysł" okresie wczesnej wykorzystana i — tym kontr­ przez szczególnie jezuitów, k t ó r z y wówczas to polski katolicyzm charakterystycznymi elementami jej nasycili „ludowymi", kultem świętyoh opiekunów codziennych spraw ludzkich, obroń­ ców od najbardziej przyziemnych plag, a t a k ż e akcją propagando­ wych pierwotnie pańszczyźnianym pielgrzymek chłopom do miejsc dawały możność cudownych, oderwania się które choć chwilowo od jarzma codzienności, przeżycia z ł u d y wolnej wędrów­ ki. Kult cudownych w kształtowaniu obrazów się r z e ź b y Od połowy X V I I wszystkim wieku, szlacheckie wyszło przez szwedzkich i n n o w i e r c ó w katolicyzmu i rzeźb (i w gdy z miał odegrać wielką ogóle sztuki) wojen rozpętanych p o w r ó c i ł y już ostatecznie na — nastała inna sytuacja: kler przestał łono kokietować „ l u d " , p r z e s z e d ł do o b o z u jego ciemiężycieli. K o ś c i o ł y b a r o k o w e , bogato dewocji 132 wyposażone w kontynuowały rzeźbę jednak drewnianą niektóre form i przedstawień. Druga połowa X V I I I wieku, tak tragiczna w dziejach naszego k o n t y n e n t u , d o c h o d z i do w y r a ź n e g o klasowego chłopstwa, o którego krajach samouświadomienia przyczynach nie tu miejsce m ó w i ć . N o w a „ u c z o n a " sztuka doby klasycyzmu z n ó w wyraźnie oddala Na się tym od tle chłopskiego — wyczucia sprzeczności między jako rzemiosła. o b u d z e n i e m się sztuki — odrębności klasowej i obcości wobec „ p a ń s k i e j " i uczonej sztuki — rozkwita w niebywały sposób sztuka chłopska i dla chłopów tworzona, w s p a r t a ekonomicznie przez r o s n ą c ą w c i ą g u X I X wieku f i n a n s o w ą niezależność n i e k t ó r y c h w a r s t w wiejskich. także Przychodzi „ z ł o t y w i e k " r z e ź b y l u d o w e j , k t ó r a w y s u w a się na czoło osiągnięć a r t y s t y c z n y c h k u l t u r y w s i polskiej, a s k u p i a j ą c e j w sobie tradycje i e l e m e n t y f o r m y i t r e ś c i n a r o s ł e w p r z e d s t a w i o n y m r o z w o j u histo­ rycznym. Jest rzeczą znamienną, że w przeciwieństwie do naszych s ł o w i a ń s k i c h b r a c i ze w s c h o d u i p o ł u d n i a — ozdobna snycerka nie polskiego jest najmocniejszą stroną twórczości r z e ź b a a r c h i t e k t o n i c z n a , a n i z d o b n i c t w o s p r z ę t ó w nie takiego poziomu i bogactwa form Snycerka ogranicza się właściwie jak w krajach ludu. Ani osiągnęły sąsiednich. (wykonywana z reguły przez m ę ż c z y z n ) d o s t a t k ó w o f i a r o w y w a n y c h k o b i e t o m w czasie u r z ą ­ typie dzania dla nich d o m u po ś l u b i e : zdobiono więo przęślice i koło­ „ludowego" w r o t k i , wrzeciona i krosna, k i j a n k i , łyżniki, solniozki i w niektó- ołtarzową, cechy barokowyoh Polski, przynosi n o w ą sytuację. Podobnie jak w innych rolę ludowej. m a s y mieszczańskie i przede „potopu" nalot „ludu". S p r z y j a ł a t e m u s z c z e g ó l n a sytuacja P o l s k i w okresie „ z ł o t e g o naszych obfity prowincjo­ w �133 ��II 11 G m Szczurowa, w o j . t a r n o w s k i e . F i g . w y k . J a n K ł o s i e ń s k i . 1820 r . I I . 12. O k o l i c e D ą b r o w y Z i e l . , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e II. 13. K r o s n o . 1863. 135 �r y o h okolicach p o s a ż n e skrzynie. Bogaciej w okolicach o gospodar­ D a w a ł o m u t o w p r z e s z ł o ś c i n a p e w n o siłę n i e z w y k ł ą w przeciw, ce p a s t e r s k i e j , n p . n a P o d h a l u , a l e d a l e k o i m w ł a ś c i w i e d o r o z w i ­ nościach dziejowych. Materiału, jaki prezentujemy, niętej snycerki dekoracyjnej u sąsiadów p o ł u d n i o w y c h i wschod- toż wodlo geograficznych nio-karpackich. mało O d 2. ć w i e r c i X X w i e k u n a s t ę p u j e w y r a ź n y z m i e r z c h f i g u r a l ­ nej r z e ź b y ludowej, opartej n a w y r o b i o n y c h t r a d y c j a c h : się wprawdzie zwani wciąż pod liczni i coraz liczniejsi „ l u d o w y m i " , ale s z t u k a rzeźbiarze i zjawiają charakteru bądź bądź czytolne. W y d a j e się natomiast r z e c z ą o w i e l e c i e k a w s z ą i dla zrozu­ mienia r z e ź b y ważniejszą zastanowienie s i ę , g d z i e w ł a ś c i w i e nale­ ż a ł o j e j s z u k a ć w p o s z c z e g ó l n y c h o s i e d l a c h . M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo tradycją dzieli się ona p o d t y m k ą t o m w i d z e n i a n a d w i e g r u p y : pierwsza — i c h , z r y w a j ą c a ,z to sztuki amatorskiej, — sztucznio niejako kontynuuje p r o d u k c j ę dawnych wzorów, z któroj ulotnił to r z e ź b y zawieszano w domach, wymiarów i z przewagą, często ciekawsza w chatach, najczęściej tematyczną i bardziej krucyfiksów monumentalna: s i ę sens p i e r w o t n y , p i e r w o t n a w i a r a w w a g ę p r z e d s t a w i e ń i i c h z kapliczkami lub niekiedy wolno stojące rolę w życiu wsi. Kapliczki... one Polski hitlerowski 3. J e s t r z e c z ą d o p r a w d y z d u m i e w a j ą c ą , wana jest różnych kultura przecież i sztuka dziejów ludowa jak mało naszego poszczególnych kraju, od wieków, a od X V I I I zróżnico­ mimo regionów kiedy Śląsk i kraje n a d b a ł t y c k i e b y ł y oderwano tak Polski — od p a ń s t w a już w. na trupie Polski zaborcy wykreślili nowe granice p a ń s t w o w e . Specjaliści oczywiście w y r ó ż n i a j ą r e g i o n ó w , ale granice i c h s ą m o c n o c h w i e j n e , a cechy szorog charakterys­ tyczne najczęściej nieliczne. Poza pasem g ó r na p o ł u d n i u pasterską kulturą — kraj b y ł wszak geograficznie i gospodarczo mało zróżnicowany, przejścia łatwe. W odróżnieniu z ich więc — co za t y m idzie — także w swej kulturzo niu pola Były dla to figury pod małych i druga, związano gołym niobom. charakterystyczne, żo o k u p a n t r o z m y ś l n i e j e n i s z c z y ł , z m y ś l ą o oczyszcze­ dla nieprzebrane przyszłego mnóstwo „Lebensraumu" i dotąd jest Niemiec. jeszcze sporo. Było ich Strzogą wsi u w y l o t ó w d r ó g do niej w i o d ą c y c h , s t o j ą n a c e n t r a l n y m miejscu osiedli, przed kościołem, prywatno skarby przed fundatorów, poszczególnymi wybiegają daleko domami jako poza domy na s k r z y ż o w a n i e d r ó g (gdzio d i a b ł y k r ę c ą p i a s k i e m ) , n a d b r o d y rzek i strug, p i l n u j ą c bezpiecznego przejazdu l u b d z i u r a w y c h mostów, strzegą i spokoju ówdzie jakieś zmarłych wokół w a ż n e lokalne cmentarzy, upamiętniają tu zdarzenia. artystycznej. J e s t t y c h z n a k ó w k i l k a t y p ó w : s ą z w y k ł e krzyże, najczęściej wysokie i z dala widoczne, i takież k r z y ż e zdobione rzeźbą, jak •I' J 1 •., ME 136 tak — od naszych s ą s i a d ó w , n a r ó d nasz jest n i e z w y k l e j e d n o l i t y k u l t u r a l n i e i dzielimy dla obcych snycerze, wpływem rewolucyjnych przemian w świadomości ludu nabiera nie podziałów, różnice byłyby �I I . 14, 15. K a p l i c z k i d o m o w e , o l t a r z y k o w o , z M a t k ą B o s k ą S k ę p s k ą . Z n a l e z i o n e : O s t r o w i t e , w o j . w ł o c ł a w s k i e o r a z o k o l i c e P ł o c k a . I I . 16. J ę d r z e j W a w r o , G o r z e ń D o l n y , g m . W a d o w i c e , w o j . b i e l s k i e . Św. Emil, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 43 c m . I I . 17. K a p l i c z k a p r z y ­ drożna, drewniana. B u ś n o , gm. Białopole, woj. c h e ł m s k i e cmontarny w Droszewio, o r o z g a d a n y m , w i e l o f i g u r o w y m (ił. 1), bardzo c z ę s t o s ł u p y - k o l u m n y , o słabym trzonie podziale archi­ w ciężkich chwilach życia, kiedy m ó g ł zawieść oficjalny z parafialnego tektonicznym, j a k r e p r o d u k o w a n y z K ą p i e l i W i e l k i c h , z r o z b u d o ­ w a n y m i scenami w i e l o f i g u r o w y m i przedstawieniem Xi św. trzon k o l u m n y Trójcy), szczytu (w chronionymi wybiegają zdobią głowy, j a k b y u niekiedy wypadku daszkiem roślinne (il. wici, kapitele — dźwierzami, rozrastały z Muzeum się wiszące czasem Etnograficznego w nad do łóżkami, formy stołami i stojącej — ła­ jak Warszawie, a pochodzący ten z Ma­ może stoi M a t k a motywom boży, r o z ł o g a c h tej p r o w i n c j i ) w otoczeniu l i c h t a r z y i j a k i c h ś osłaniająca pod dwu- lub u wami t u l ą się do s ł u p a a p o s t o ł o w i e c z y ś w i ę c i . N a j p o s p o l i t s z y m na, słupie a niekiedy nad z o w s z a ( i l . 14), g d z i e p o d a ż u r e m d e k o r a c y j n i e r o z w i ą z a n e j p a s j i umieszozona średniowiecznych, 2). Nieprzeliczone k r z y ż e zawieszane w domaoh, w ich w n ę t r z a c h i bazy jest reminiscencjo tym pośrednik kościoła. kapliczka-domok czterospadowym daszkiem latarenka, dalokio echo barokowych miniatu­ r z y k a , umieszczonogo na rozwiązań (il. 3). głębiej kto z lorzeźbioną głowicą, j a k w jono Wierzbicy dziwaczny pod pioniek Olkuszom ( i l . 5), ten małych rzeźb dostarczał społeczności zadajemy tych stole (por. także żo wobec t y c h i jakie Istniała północnych pomniej­ zajmował ongiś ołta­ i l . 15). tysięoy sobio p y t a n i e , k i m figur wiejskiej. czczona na s p o s ó b rodzaj domowego małym 4. J e s t r z e c z ą n a t u r a l n ą , i często (szczególnie szych świętych. Powstaje w Drewniana k o l u m n a , w m i a r ę p r ó c h n i e n i a o d d o ł u , j e s t z r e g u ł y wkopywana i pozostaje Skępska „święto" figury, rzeźbiono l u b m a l o w a n e , a n a d d a s z k i e m s t e r c z y rowa Boska większych byli ich miejsco romantyczna autorzy, w ciasnej logenda, żo przykrytą dla ochrony d a s z k i e m i u b r a n ą w l a t a r n i ę z krzyżom. t w ó r c a m i tej s z t u k i b y ł „ s a m l u d " , żo niejako sama p r z y n a l e ż n o ś ć Często slup r e d u k o w a n y j e s t o d r a z u d o r o l i w s p o r n i k a kapliczki do klasy chłopskiej pasowała każdogo dziedzica jej prastarych (il. (i), czasom t r ó j k ą t n e j , w k t ó r e j r o z p i e r a s i ę z t r u d o m U k r z y ż o - tradycji wany, j a k w K r o ś n i o ( i l . 13) ł u b w D o m i n i k o w i c a c h p o d ś r o d o w i s k u ludzie t w o r z ą c y spontanicznie, j a k b y „ s a m i z siebie", (ił. 6), gdzio d a s z o k d ź w i g a p o t ę ż n y liczno k a p l i c z k i sensu stricto, krzyż. Istnieją ledwo otwarte z jednej s t r o n y s k r z y n k i , w Gorlicami też odstało od których wnętrzu bardzo ziemi, postacio C h r y s t u s a , M a r i i z D z i e c i ą t k i e m l u b k t ó r y ś zo jakby goszczą świętych na strugający dzieci, twórcę. kozikiom lalki eldopców. Po dla Oczywiście laski, czasem dziewczynek upadku zawsze zdarzali się w jakieś oraz chlopskiogo „święte" w naszym wieku figurki, ruchomych każdym zabawki dla „traczy" zapotrzebowania — z tych spontanicznych na dla figury majsterków (il. 7, 8, 1 1 , 12). B y w a ł y t e ż k a p l i c z k i s t a n o w i ą c e o d r ę b n e b u d o w l o i s n y c e r z y w y w o d z ą się dzisiejsi „ t w ó r c y l u d o w i " . D o s p r a w y architektoniczne, jeszcze p o w r ó c i m y . jak np. w Buśnie, niedaleko Hrubieszowa ( i l . 17). K a p l i c z k i w y k o n y w a n o z m i ę k k i e g o d r z e w a (najczęściej sosny), w y s o k i e k r z y ż e c i o s a n o n i e k i e d y z m o c n e g o d ę b u , figury rzeźbiono z podatnej l i p y l u b j a w o r u . S ł u p y to i k a p l i c z k i pełniły wieloraką rolę: n i o k i e d y z n a k ó w g r a n i c z n y c h czy w bezmiarze c h ł o p s k i c h 0 zagonów, alo orientacyjnych najczęściej były clirony życia i mienia wsi, p r z e d m i o t e m nieoficjalnej próbą dewocji sprawa „świętej powierzać na tak rękom Jednakże figury" byle była jakim, dla chłopa zbyt XVIII ważna, amatorom. by i X I X można Toteż w było ją odpowiedzi szorokie zapotrzebowanie, jakio z a r y s o w a l i ś m y w y ż e j musiała powstać tej wieku — klasa l u d z i z a w o d o w o t r u d n i ą c a się rzezaniem t3'ch figur dla d o m ó w i kapliczek, n i e k i e d y n a w e t dla odległych wiejskich kościółków. B y l i to zawodowi majstrzy, spadkobiercy 137 �138 �wiodzy, s p o s o b ó w , s c h e m a t ó w — d a w n y c h m a j s t r ó w cechowych. Uozyli się swego r z e m i o s ł a w w a r s z t a t a c h p o p r z e d n i k ó w , dy — j a k n p . z m a r ł y o k o ł o 1920 r . A n d r z e j K a c z y ń s k i , na K u r p i a c h , nawet w trzoetwa. Z a w o d o w i Warszawie, gdzie uczył niekie­ dzia'ający się organmis- ci r z e ź b i a r z e nie b y l i o s i a d ł y m i kmieciami, leoz c z ę s t o w ę d r u j ą c , z m i e n i a l i m i e j s c e z a m i e s z k a n i a . C i e s z y l i na ogól s p o r y m c h y b a p o w a ż a n i e m , j a k o w t a j e m n i c z e n i w zawód r z e m i e ś l n i c y , często zmieniali nawet nazwiska, „szlacheckie" „ s k i " do d a w n y c h a l b o p r z y j m u j ą c jak właśnie wspomniany Kaczyński, się N i e d ź w i e d ź . S z c z e g ó ł t e n ich p r e s t i ż w w i e j s k i m który W dodając całkiem podobno w y d a j e się w a ż n y , j a k o środowisku. nowe, nazywał ilustrujący czasie s w y c h wędrówek s t y k a l i się z i n n y m i w a r s z t a t a m i , k s i ę ż m i o d n a w i a j ą c y m i ołtarze, z b u d o w n i c z y m i sażonych. Zdobywali kościołów swoisty nowo zasób się swój wznoszonych i doświadczoń, różno wypo­ wzorców, wiadomości. Pozostawali j e d n a k w c i ą ż r z e m i e ś l n i k a m i o m e n t a l ­ ności z b l i ż o n e j do i c h c h ł o p s k i c h o d b i o r c ó w i u p a r c i e w kręgu t r a d y c y j n y c h t e c h n i k i r o z w i ą z a ń tkwiącymi formalnych. D ł u g i czas s z t u k ę l u d o w y c h r z e ź b i a r z y u w a ż a n o za a n o n i m o ­ wi). stąd rodził się m i t o p o w s z e c h n e j z d o l n o ś c i l u d u w nicznej t w ó r c z o ś c i . D z i ś w i e m y c o r a z w i ę c e j o t w ó r c a c h ich ż y c i u i i c h p r a c y . N i e sposób tu szerzej zajmować stroną zagadnienia. P r z y t o c z y m y p r z y k ł a d o w o nych. J e d n y m z n a j w c z e ś n i e j s z y c h z Grabonoga, c z y n n y o d o s t a t n i c h l a t X V I I I on w s z e r o k i m p r o m i o n i u tylko świątkarz wieku. się kilka a r t y s t ó w tej g r u p y , nam z n a z w i s k a i t w ó r c z o ś c i b y l w i e l k o p o l s k i sponta­ ludowych, znanych Walonty Pozostawił w o k ó ł G o s t y n i a o g r o m n e , cale bione k r z y ż e , o b o g a t e j i k o n o g r a f i i , tą da­ zarzeź- lecz s t a ł o o s c y l u j ą c e j Miał nych n a s t ę p c ó w w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Poznańskiego, połaci j a k P a w o l B r y l i ń s k i ( i l . 1) i F r a n o i s z e k N o w a k . N a on wokół plaskorzoźbionej postaci C h r y s t u s a F r a s o b l i w e g o . licz­ Kujawach, I I . 2 1 . Ukrzyżowany ( f r a g m . ) , d r e w n o . P ł o s k i n i a , W a r m i a . I I . 2 2 . Chrystus upadający pod krzyżem (fragm.), drewno polichrom., M a ł o ­ polska. I I . 23. Chrystus niosący krzyż, z kapliczki drewnianej, s ł u p o w e j . Wierzbica, w o j . c h e ł m s k i e . AVyk. W a w r z y n i e c Szwej. 22 23 �24 25 Chrystus Frasobliwy, r z e ź b y w d r e w n i e p o l i c h r o m . I I . 2 4 . W y s . 31,S c m . W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2 5 . ( F r a g m . ) . W i e l k o p o l s k a . I I . 26. W y s . 29 c m . O k o l i c e M a k o w a , w o j . b i e l s k i e . I I . 27. W y s . 4 1 c m . Z o k o l i c B o c h n i . I I . 28. W y s . 52 c m . P a n t a l o w i c e , g m . K a ń c z u ­ ga, w o j . p r z e m y s k i e . w Nieszawie b y ł z n a n y z nazwiska ostatni ś w i ą t k a r z typu, Feliks Blaszczyk, na Kurpiach — na Mazowszu — W i n c e n t y Krajewski. nym majsterkiem rzeźbiarz, i stolarz kościołów. nazwiska. Krąg Łączą był w Małopolsce i „wynalazca", Jan ludzi: Zawidzu Wszechstronnie uzdolnio­ Jan Nastaj pracujący z Goruszowa, także ten m o ż n a by rozbudować, tych dawnego Sęk. W dla ale dworów wystarczą r u c h l i w o ś ć te bylebym pełnił figury. mu rolę dostarczył „abrysu", Mieli oni wzoru, który dla podstawowego naturalną skłonność tak (świątkarze opracowujący rzemieślników wykonywanej do nych s c h e m a t ó w ikonograficznych, np. wciąż tych projektu powtarzania Centkowski i schemat postaci M a t k i poszukiwany w ich Boskiej określo­ Błaszczyk, Skępskiej, środowisku. G d y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m o s ł a b ł o z a p o t r z e b o w a n i e na wielkopolscy p r a c o w a l i za k o r d o n e m p r u s k o - r o s y j s k i m w K o n g r e ­ świątki chłopi, objęci sówce, zahaczali o austriacki w ó w c z a s K r a k ó w ) w powszechnym kształceniem, porzucali tradycyjne nawyki wiary p r a c y i obfitego z b y t u swej p r o d u k c j i , gdzie z d o b y w s z y pod koniec życia poszukiwaniu dłuższe postoje po środki materialne, wnikali bytowaniu — pojawiają „naiwni", pracujący piach), warsztacie p o p r z e d n i k ó w p r a k t y k a osobiście w Franciszek Krzeszowiak (np. ze Kur­ znany Stryszawy w Ż y w i e c k i e m , u r o d z o n y w r o k u 1885, k t ó r y u c z y ł s i ę u o j c a , wyposażał w rzeźby kościółek K a r m e l i t ó w w Zawoi pod moc magiczną drewnianych od strony postawa), tak ważnych kloców ich dla i polan. tradycyjnych Same odbiorców chłopskich. 140 się coraz liczniej w codziennym utalentowani spontanicznie „dla twórcy własnej miejs­ k t ó r a o d k o ń c a X I X w i e k u o d k r y ł a artys­ p o s ł u g u j ą się jeszcze s t a r y m i „ s p o s o b a m i " w s w y c h w a r s z t a t a c h : wzor­ były (atrybuty, Wspomniany Krzeszowiak zapewnił mnie, że potrafi wyrzeźbić ż ą d a n ą „pomocy" t y c z n e w a l o r y i c h s z t u k i . P i e r w s i z n a n i n a m r z e ź b i a r z e tego t y p u trójwymia­ wzory znaczeń ich gdy k s i ą ż k i do bryły potrzebę mierze Babią niepiśmienny komentowane większej początkowo kich, dla inteligencji, o b r ó b k i d r e w n a , ale u c z y l i się k o r z y s t a n i a z t r a d y c y j n y c h rowe figur, coraz s a t y s f a k c j i " , p o t e m b a r d z o c z ę s t o d l a o d b i o r c ó w , ale j u ż G ó r ą ) . W warsztacie t a k i m p o z n a w a l i nie t y l k o sposoby fachowej c ó w graficznych, przenoszenia niejako t y c h w z o r ó w w w w (nawet wychrzta Czerwiński na jeszoze gdy wsiach, w miejscowe społeczności mi i. f i g u r y , figurę, Jędrzej Wawro nabożeństwa, (1864—1937) szukając kupuje ilustrowane ikonograficznych schematów, k t ó r o j e d n a k u b i e r a i w z b o g a c a w coraz w i ę k s z e j m i e r z e i coraz dowolniej w twory własnej fantazji, dodając postaciom „świę­ t y m " p o e t y c k i e d r z e \ v k a z p t a s z k a m i ( i l . 1 6 ) , L e o n K u d ł a (1879 — 1964) posiadał wśród swych „pomocy warsztatowych" teczki n i e t y l k o ze „ ś w i ę t y m i o b r a z k a m i " , a l e w y c i n k i i l u s t r a c j i z czaso- �pism. B y l t o c z ł o w i e k b y w a ł y , b r a ł u d z i a ł j a k o c a r s k i w wojnie j a p o ń s k i e j 1905 roku, potem pracował w żołnierz Warszawie jako listonosz, n a s t a r o ś ć o s i a d ł w r o d z i n n e j N o w e j W s i w P u s z c z y Kozionickiej p o d R a d o m i e m , p r o d u k u j ą c swe r z e ź b y dla miejs­ kich n a b y w c ó w . J e g o t e m a t y k a k o ś c i e l n a n a b i e r a c o r a z t o wych a k c e n t ó w i w a r i a c j i w s t o s u n k u d o t r a d y o y j n y c h np. w Ucieczce do Egiptu ( i l . 43) kusi się o stworzenie „świeckich", r o z m a i t y c h p t a k ó w , saren, j e l e n i , lisów, figurek wiewiórek, chłopskich postaoi z otoozenia. O d r y w a n i e s i ę o d s c h e m a t ó w dycyjnych jest ceohą współozesnych rzoźbiarzy „ l u d o w y c h " , a właściwie i to już no­ wzorców, tra­ najwybitniejszych twórców pracujących dla pozaludowego ś r o d o w i s k a . D z i a ł a c z l u d o w y I g n a c y K a m i ń s k i , poseł na Sejm z tematyki świeckie Łęczyoy legendy z Zachodniej U k r a i n y płaskorzeźbach — świadomie miejscowe, Zygmunt okropności wprowadza przybyły Skrętowicz oświęcimskiego do na ilustruje obozu. swej Pomorze w swych Przykładów można dać więcej, j a k o że p r a c u j ą dziś s e t k i snycerzy, zbywając swój t o w a r p o p r z e z o d p o w i e d n i e s p ó ł d z i e l n i e w m i a s t a c h , w y s t a ­ wiając swe praoe na speojalnie organizowanych w k r a j u i za g r a n i c ą . S ą w ś r ó d n i c h ale ioh s z t u k a n i e ma już ludzie wysoce właściwie nio wspólnego wystawach uzdolnieni, zo ludową, której r o z w ó j p r ó b o w a l i ś m y p r z e d s t a w i ć w t y m Jak wszystko n a tej ziemi — sztuka ludowa zjawiskiem h i s t o r y c z n y m , z r o d z o n a spolecznyoh i p o l i t y c z n y o h , zamrzeć, u l e g a j ą c w puściźnie coraz naszemu to i w innych nowym narodowi szozególnie w y r a ź n e w r z e ź b i e w 27 w tradycyjna określonych niezwykłe była warunkach okolicznościach przemianom. drzewie. sztuką ustępie. musiała Pozostawiła wartości, właśnie �142 �I I . 32. Matka Boska z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i o h r o m . , 4 5 , 5 x 3 6 e m . L a s e k , g m . N o w y T a r g . I I . 3 3 . Matka datkiem ( f r a g m . ) , d r e w n o m a l o w a n e , B r z o z o w y K ą t , g m . C z a r n i a , w o j . o s t r o ł ę c k i e . I I . 3 4 . Matka Boska Skępska, fi. B y j e p o z n a ć , t r z e b a r o z p a t r z y ć j e n a tle ich tematyki, gdyż forma w y r a z o w a t e j s z t u k i ł ą c z y s i ę w y r a ź n i e z j e j ideolo- giozną f u n k o j ą . s a m y m schemacie i t y c h nościach walki samych u każdego mistrza z materiałem — różność osiągniętych trud­ efektów, różność wyrazowa, sposób korzystania z polichromii dla podbicia Ogromna w i ę k s z o ś ć l u d o w y c h chrystologiczną. tym Boska z Bziedrewno. Przede świątków wszystkim wiszący w k a ż d e j t r a d y c y j n e j posiada oczywiście chłopskiej tematykę Ukrzyżowany, izbie, r o z p i n a j ą c y ramiona na p r z y d r o ż n y c h k r z y ż a c h , s k r y t y w p u d ł a c h swe kapliczek. ostrości w wymowy głowie nawet s k ł o n g ł o w y n a p r a w e r a m i ę b y ł n i e m a l z a w s z e p r z e s t r z e ­ usiłowania gany. B y ł u ś w i ę o o n y głowy nieprzekraczalny. Widać to wyraźnie krucyfiksie z Muzeum w O l s z t y n i e ( i i . 2 1 ) . J e d n a k ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e o b r a z ó w na p ł ó t n i e i s z k l e , z n a n y c h w naszej sztuce do ludowej, pewno już zamierzonej. z Muzeum Widać Olsztyńskiego i n n y sens, n i ż b a r d z i e j to ( i l . 19). poprawnie w y r z e ź b i o n e poprzedniej pasji. A u t o r p o d h a l a ń s k i e j pasji z Muze­ um i na Jego nieco s k o ś n e oczy m a j ą Odwieozny s c h e m a t b y ł t u d a n y — m o ż n a r z e c — b e z a p e l a c y j n i e : w swoistej „ p o p r a w n o ś c i " w p r o p o r c j a c h c i a ł a , n p . w dzieła, Chrystusa również Etnograficznego w modelunku Chrystusowej. oczu, p o z i o m y m Krakowie torsu: Kilku zarysom mękę, zacierającą rzeźby ludowej cały porzuca wysiłek skupia zacięciami, ust rysów. się m i ę d z y po wyrazić Istota prostu na opuszczeniem i nosa usiłuje wyrazistość rozwija ( i l . 18) wyrazie skośnych nieludzką wartości polskiej b i e g u n a m i u s t a l o n e g o sche­ których m a t u , u ś w i ę c o n e g o od w i e k ó w przez kościół i powszechny n a w y k , można było w z ó r i k o n o g r a f i c z n y g r a f i k i d e w o c y j n e j o d b i ć w p r o s t a p r ó b a m i narzucenia m u w ł a s n e j w i z j i , w ł a s n e j ekspresji, włas­ mechanicznie nego zobaczenia sensu i do w s p a n i a ł y c h polskich przez drzeworytów odpowiedni ludowych, przerys — w rzeźbiarz musiał bardziej s a m o d z i e l n i e p a r a ć s i ę z p r z e n i e s i e n i e m w z o r c a n a swój klocek. „ P o p r a w n e " było łatwe, a materiał rozmieszczenie w nie detale formy. S t ą d z a p e w n e p o c h o d z ą p o w s z e c h n i e s p o t y k a n e w rzeźbie do duży proporcji opór ręce kształtującej ludowoj n a w y k i stawiał nim rytmicznego powtarzania splotów włosów, fałd p o r i z o n i u m , z a r y s ó w ż e b e r . . . S t ą d g e o m e t r y z a c j a u p r o s z c z o ­ nych k s z t a ł t ó w p e r i z o n i u m , b u d o w y k l a t k i p i e r s i o w e j . m y te oeohy d z i ś j a k o s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i f o r m y o d u ż e j ekspresyjnej. C z y Odczuwa­ nośności słusznie? Reprezentuję p o g l ą d , że tak. Częsty wśród upadającego z pod barokowych' Krakowem Pozostaje dzieła. świątkarzy małopolskich krzyżem, ukształtowany rzeźb kapliczek schemat pod Kalwarii Chrystusa wpływem pod — b y w a też najrozmaiciej rozumiany i traktowany. odrażająca w swym upodleniu człowioka c z o ł g a j ą c e g o się Chrystusa (jak zwierzęoia) p o d c i ę ż a r o m Twórca figurki z Muzeum w Bytomiu prześwit jednej Zebrzydowskiej między korpusem pełznącego ( i l . 20), w y c i n a w na czworakach postawa krzyża. klocku Jezusa a „ z i e m i ą " , ale g ł o w ę z w y s u n i ę t ą w p r z ó d b r o d ą u m i e s z c z a n a Świadczy o t y m — przy wciąż osi ciała, j a k b y t k n i ę t ą p a r a l i ż e m , n i e m o c ą jej poruszenia. R y t m i c z n e 143 �I I . 35. Piela, d r e w n o , w y s . 57 e m . K l e w k i , g m . O l s z t y n . I I . 3 6 . P a w e ł B i e ń , Pieta, tarnobrzeskie. n a c i ę c i a ozy z a g ł ę b i e n i a s z a t y s u g e r u j ą — c h y b a celowo — r a n y . C h r y s t u s z M u z e u m D i e c e z j a l n e g o w T a r n o w i e (ił. 22) j e s t dziej p a t o t y e z n y i w y r a ź n i e Odwraca wzmóc głowę spod niebywale zwracający ciężaru ekspresję się do krzyża, a w i d z a , do polichromia wytrzeszczonych oczu. widać wyraźnie napięcie między surowością indywidualnej jego interpretacji. Podobny patos zwrotu głowy" k u widzowi bar­ I ludu. Czy Do rozważań nad dla „retorycznego krzyż, ten w Jak późnym rzeźby on ludowej schematu, przekazywanie m u wiadomo, narodził gotyku apokryficzny na się t o n terenie Niemiec. motyw Jest przez Fraso­ twarz F r a s o b l i w y c h m a m y w Polsce setki, jeśli nie t y s i ą c e , podobnej pozycji, i jakby zrywają boku. Archo- i kultury c h r z e ś c i j a ń s k i e j , ale z a t r z y m a n i e a k c j i p a s j i Z b a w i c i e l a w momen­ brały w tym czasie n o w e g o wykorzystuje wkrótce robotnika, Diirer a w ten sensu. schemat znanej Rzeźbiarz dla rycinie Umęczonego weneoki, pokazania umieszcza z siedziska, i n n i p r z e r a ż e n i w y t r z e s z c z a j ą na­ Ricci, umęczonego Frasobliwego królewskie Zbydniowa zdaje się wistości. jabłko, Wolno o zwykłe ujście, wbrew ficznej opowieści. W nie rażący, ale wzorców: celowe ekspresję. Ważniejsze powszechne z a d o m o w i e n i e F r a s o b l i w e g o w naszej sztuce l u d o w e j oczy, najeżoną świątkarzy, w Rabce jak u ( i l . 26). zwycięstwa, zdaje że oczy na dalekich sprawy od tego straszliwej charakterystyczny stają dla się ikonograficznemu odskok Spłukanie od wszelkie płynnego już zdają w świata rzeczy­ Polaków z n a l a z ł w t y m t e m a c i e nie­ schematowi sprawy mimo Frasobliwy, t y c h w a r u n k a c h w y d a j e się n a m konieczny tematowi tak przymyka sprawach mniemać, chłopskiej r ó ż n e sensy i ż e nie jest n i c z y m d o w o l n y m p r z y p u s z c z e n i e , ż e przyszłego niougięty i niesforny indywidualizm (1525). D o w o d z i to, że już w ó w c z a s nadawano t e m u znak (¡1. 3 0 ) , a z n ó w j e s z c z e i n n y ( i l . 29), dumać na szczycie p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o straszliwej w o j n i e 144 każdy kolano, s i ę z g o ł a n i e f r a s o b l i w i e u ś m i e c h a ć , d o m o n s t r u j ą o w i d z o w i w lewej ze kręgu zadumy o zeum w Bochni, o skroniach ściśniętych żelazną koroną t y p i c z n y gest „ z a d u m a n e g o " w s p a r c i a g ł o w y n a r ę k u b y ł p r a w d o ­ i nagiej łokciem g w o ź d z i a m i ( i l . 27). Jest t a k i F r a s o b l i w y z K r o s n a , k t ó r y podobnie znany już chwilowego w y p o c z y n k u wspartą j a k t e n spod P r z e w o r s k a ( i l . 28), s i e d z ą o g ł u p i a l i , j a k ten z M u ­ chwilowego upodlenia cie ręką wieku, na w z p o d t r z y m u j ą c g ł o w ę , a k a ż d y n i e m a l j e s t i n n y : j e d n i b u n t u j ą się ręce tylko przerażeniu ( i l . 24). motyw Krzyżo­ nią „ c h ł o p s k i e g o m y ś l i c i e l a " z P o z n a ń s k i e g o ( i l . 25) o t w a r z y skupio­ gdy Jezus m i a l usiąść p o z o s t a w i o n y c h w i l o w o nie Polski, — zaduma nad nej l u b u F r a s o b l i w e g o z W i ś n i c z a , z a s ł a n i a j ą c e g o w w e j a l b o s p o c z y n k u w czasie w k o p y w a n i a p r z e z o p r a w c ó w k r z y ż a , i to „chłopski". Wprawdzie X V — o d p o c z y n k u C h r y s t u s a w czasie D r o g i wcześniej specjalnie i przemocą. chyba w to temat złością b y ł a s z c z e g ó l n i e p o p u l a r n a i g ł ę b o k o p r z e ż y w a n a , j a k n p . u tego pomysł t o coraz n o w y c h z n a c z e ń — n a d a j e się s z c z e g ó l n i e m o t y w bliwego. nad dola p a ń s z c z y ź n i a n a nie b y ł a c h a r a k t e r y s t y c z n a t y l k o dla siedzi w charakterystyczną jako świata, n y c h , k t ó r y c h w i r y c z ę s t o r o d z i ł y się u nas więc chęcią t y l k o d e k o r a c y j n y sens ? polskiej „ i n d y w i d u a l i z a c j ą " złem tu schematu a dziwny interpretowane nad ale w o l n o s ą d z i e , ż e w okresio r u c h ó w p o w s t a ń c z y c h i rewolucyj­ ze s z c z y t u k a p l i c z k i w W i e r z b i c y p o d O l k u s z e m ( i ł . 2 3 ) . S t ą p a ma być Zaduma pozwala cechuje Chrystusa n i o s ą c e g o po listkach r o z w i n i ę t e g o j a k b y k w i a t u . może d r e w n o , w y s . 90 o m . Ł a z o r y , g m . H a r a s i u k i , w o j , jałowej ważyć świecie t w ó r c y rzeźby apokry­ nie tylko „poprawności" „deformacje" się i potęgujące na deoyzjaeh Frasobliwego p r z e z deszcze i w i a t r y , na �I I . 37. I'ielá, d r e w n o , w y s . 38 c m . Ś l ą s k . I I . 3 8 . M i k o ł a j G o m i e l a , Orantka, jakio b y ł a o n g i ś n a r a ż o n a w s w e j k a p l i o z o e — p o d k r e ś l i ł o doskonale czytelny, abstrakcyjny kształt szukanej tylko ekspresji drewno, wys. 62 e m . H u t a K r z e s z o w s k a , g m . Harasiuki. ś w i a t „ s a c r u m " zostaje o d d a l o n y o d o p o w i e ś c i epickiej o zdarze­ niu, jak formy. to b y w a ł o ongiś we wczesnośredniowiecznych tworach. Częstsze jednak i chyba bardziej poszukiwane b y ł y Tematyka m a r y j n a jest n i e m a l r ó w n i e p o p u l a r n a j a k sowa. Część f i g u r ł ą c z y s i ę z p r z e d s t a w i e n i a m i M a r i i w jezu­ licznych mniej ezoteryczne kiego. B y ł y to tematy jej s a n k t u a r i a c h w P o l s c e . S z c z e g ó l n i e o b f i c i e n a t e r e n i e M a z o w ­ przestrzenione w sza b y ł a gotyku. reprezentowana Od wcale p o p r a w n y c h figurka jej cudownej Madonny „kopii" — interpretacje fantazyjnych f o r m i u p r o s z c z e ń , j a k t e j nego w Ł o d z i (ił. 3 4 ) : z d u m i e w a j ą c y Skępskiej. jej z Muzeum sięgają Etnograficz­ zestaw k o n t r a s t u j ą c y c h ze i bardziej do Matki Karmiąca Egiptu) z ołtarzowych piedestałów Autor rzeźby, mimo zbliżonych do zredukowane do z n a k u n i o m a l a b s t r a k c y j n e g o . M a d o n n a z D z i e c - licom Marii chłopskiego kiom na r ę k u , p o c h o d z ą c a z L a s k u p o d N o w y m T a r g i e m , t r z y m a ­ dziele jakby rodzaj j ą c a s/kaplerz i f l a n k o w a n a majstra. budowana jest prymitywizm warsztatu snycerza niszczy o b o w i ą z u j ą c y wdzięk wymagany wprost możliwość od togo aprobaty przez ś r o d o w i s k o i w s k a z u j e w odczuciu odbiorców rodzaju tego przedstawień. rodzaju — jak sądzę wbrew utartym przeoież Zdumiewa postaci — na po­ Nieporadny „świętyoh" wagę ekspresji szablonom „smaku". równie Inny już niemal p o z i o m u jej roalizmu proporcji oharakteru. portretu był stosunek popularnej w do Polsce przedstawienia łączy bliskość ludzkiej dystans do codzienności, jako b y ł a mniej codzienna, niż w że waha modelki w jak z obu nego przedstawienia i równie indywidualnie z wzorce ludowych w Marii r y t m i z a c j i f o r m , j a k w Zaśnięciu Marii Dzieckiem dekoracyjnej z M u z e u m we Włocławku nasuwająca przemyślane tycznej „ k u b i z a c j i " jak te pewien b a r d z i e j z ł o ż o n e t r e ś c i ideowe. S t ą d dalsze o d r e a l i z m u potocz­ w grupie Frasobliwych. W p ł y w miały t u niewątpliwie i detalów, Piety, Oba wypadkach i charakterys­ brył tym otoczenia rozpaczy, a t a k ż e w nadać w tematyoe wypadku Karmiącej kształ­ się Frasobliwy. sytuacja Marii czcicieli. widzieć Walka z o p o r n y m m a t e r i a ł e m p r o w a d z i ł a c z ę s t o d o z Brzozowego K ą t a p o d O s t r o ł ę k ą ( i l . 3 3 ) — l u b d o (fragment nadawania nie Marii roz­ późnego ściągnięcia Można określonej dobie chłopskich — wiejs­ i Piety, Olsztynie przykładem wprawy w umiejętności tom „drzewkami", do tematy środowiska Karmiącej z Muzeum w jest d o b r y m sobą b r y ł g o o m e t r y c z n y c h , g d z i e p i e r w o t n e p r z e d s t a w i e n i e z o s t a j e dobnie — z p r o s t y c h f o r m g o o m e t r y c z n y c h ( i l . 3 2 ) . Boskiej dla Polsco w r a z z F r a s o b l i w y m w Madonna Ucieczki zrozumiało jak pierwotne snycerzy: gotycki, w w y p a d k u Piety z Muzeum N a r o d o w e g o w e W r o c ł a w i u ( i l . 37), b ę d ą c e j d a l e k i m e c h e m dzieł piętnastowiecznych, gdzie Matka zdaje się świadoma sensu sposób rzeczywistości iłustro- w y m a g a n e j o d niej o f i a r y l u b tej z M u z e u m w O l s z t y n i e ( i l . 35), wanogo z d a r z e n i a e w a n g e l i c z n e g o — p o z o s t a j ą j u ż t y l k o właści­ bardziej ludzkiej (il. 31). Z u p o r z ą d k o w a n e j wie f o r m y - z n a k i : ciało w ten Marii zamienione w pasy obłoki n a d N i ą w s y s t e m p ó ł k o l i , g ł o w y a p o s t o ł ó w fałdów szat, (indywidualnie jednak z r ó ż n i o o w a n y c h ) z o s t a j ą o d e r w a n e o d c i a ł , k t ó r e zują jono s ł a b e z n a k i , z ł o ż o n y o h m o d l i t e w n i e d ł o n i . W t e n w wyrazie uozuć macierzyńskiej rozpaczy nad o i a ł e m s y n a . Ż y j ą c y w 2. p o l . X I X w i e k u , w z a n u r z o n y c h w l a s a c h wsiach biłgorajskich, Paweł Bień — jeszcze inaozej u j m u j e ten symboli­ t e m a t : d z i a ł a nie poprzez r o z b u d o w ę g e s t y k i ozy p r ó b y o ż y w i e n i a sposób b ó l e m w y r a z u t w a r z y , lecz z m a s o w a n ą r z e ź b i a r s k ą b r y ł ą ( i l . 36). 145 �Odwieczny m i t bolejącej M a t k i otrzymuje niezmienną talność geometrycznej zwartości. Współczesny mu monumen­ wodą; św. działający strzegł wsio p r z ó d i Florian, czczony pożarem; szczególnie św. Otylia na południu opędzała w t y m s a m y m regionie Mikołaj Gomiela ś w i a d o m i e c h y b a przeciw­ szczurów; Agata i Barbara strzegły życia i mienia od stawia p ł a s k i e m u pejzażowi s w ą „ O r a n t k ę " Ambroży (ił. 3 8 ) : s ł u p l e d w i e r o z c z ł o n o w a n y , j a k kręgiel, p o g r ą ż o n y w ciszy form wiecznotrwałych geometrycznych. Z t y m ostatnim przedstawieniem był patronem pszczelarzy; do tematyki figur świętych patronów, świętych opiekunów obfitej codzien­ Roch od piorunów; bronił zarazą; Antoni — przed złodziejami i bywał pomocny w niu zguby cennych przedmiotów, przechodzimy św. kraju, spichrze przed odszuka­ p o m a g a ł m u św. Jacek, wróg z ł o d z i e i . Ś w . M i k o ł a j o p ę d z a ł p o d r ó ż n y c h p r z e d w i l k a m i i szcze­ gólnie był łaskawy nego b y t o w a n i a c h ł o p a . Jest i c h r ó w n i e ż nieprzeliczone mnóstwo, Apolonia była a k a ż d y p o s i a d a ł w y z n a c z o n ą sobie o k r e ś l o n ą r o l ę : J a n Nepomu­ Wspomożyciele dla litościwa ci byli sierot dla błagających osób oczywiście o znani na i wzywani cen s t r z e g ł b r o d ó w i m o s t ó w , d u m a ł n a d s t r u g a m i w ó d b i e ż ą c y c h w Polsce, w s p ó l n i b y l i d l a w s z y s t k i c h k r a j ó w i s t a w ó w , a t a k ż e u s t a w i o n y w ś r ó d ł a n ó w m i a ł d b a ć o i c h zroszenie w religijności polskiej szczególnie opiekę, ciorpiących a ból znów zębów. nie katolickich, tylko choć zakorzenieni. I I . 3 9 . Św. Onufry, d r e w n o , w y s . 9 0 c m . Ż o k o l i c D ą b r o w y T a r n o w s k i e j . B . 4 9 . Św. Antoni, d r e w n o , w y s . 52 o m . B a ż y n y , g r a . O r n e t a , w o j . e l b l ą s k i e . I I . 4 1 . Św. Jan Nepomucen ( f r a g m . ) , d r e w n o p o l i c h r o m . Z o k o l i c L i m a n o w e j . I I . 4 2 . Św. Florian, drewno poliohrom., w y s . 110 c m . Z a w a d a , g m . N o w y W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I ł . 4 3 . L e o n K u d ł a , Ucieczka do Egiptu, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 e n . 1947. 146 �42 �Jest nadto rzeczą ciekawą, żo nawet na ziemiach j u ż w niowieczu oderwanych od Polski — w ś r ó d ulubionych można znaleźć postacie ś w . K a z i m i e r z a , S t a n i s ł a w a , śred­ patronów oczywiście św. J a d w i g i Śląskiej, rzadziej św. Wojciecha. S ą to jakieś ślady częściej kolan w skupionej modlitwie, z imponującą ( i l . 11, 39), a z n ó w Św. F l o r i a n brodą u swych s t ó p przedstawiany b y ł w formie bardziej i ruohliwej, czerpanej sięgająoą gaszący płomienie z barokowej tradycji domu dynamicznej ( i l . 42). o p o r u g e r m a n i z o w a n e j l u d n o ś c i . Z n a l a z ł o t o t e ż odbicie w naszej rzeźbie ludowej. W każdej wsi i przy wszystkich drogaoh całego 6. W y d a j e s i ę r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b r a z i e t o j kraju m o ż n a więo s p o t k a ć św. Jana Nepomucena w kapliczkach że (il. określonego w typu 12) i jako wolno stojąco ikonograficznych figury. przedstawień Mimo — ściśle świątkarze ludowi n a d a w a l i m u ooraz t o i n n y w y r a z , w y k o r z y s t u j ą c b a r o k o w e c z ę ś c i e j w z o r c e , ale o p r a c o w u j ą c z u p e ł n i e s a m o d z i e l n i e twarzy i ruohu, jak w figurze w Polsce k l a s z t o r y B r a c i jego z P o d h a l a Mniejszych różnej kult św. Antoniego, trzymającego c i ą t k o Jezus ( i l . 40). najczęściej Oracz św. Onufry ( i l . 41). obediencji naj­ okspresję Liczne szerzyły w objęciach przedstawiany był Dzie­ naj- święci patroni zapędzeni do pełnionia żyoiu codziennym wsi, odróżniani sztuki, określonych stereotypowymi funkcji atrybuta­ m i — pozostawiali mnioj pola dla indywidualnej ich reprezentacji, n i ż bardziej a b s t r a k c y j n e w swoj istocie sensy p r z e d s t a w i e ń np. Frasobliwego i Piety. Obracając nie sposób opędzić się poczuciu się w k o l e t y c h w y o b r a ż e ń , szukania przez tych skromnych i przecież p r z e w a ż n i e a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w — pola dla alnych przemyśleń formy turze redukowanie przedmiotu gromadzkich społeczności dualny tych tyczny pęd 0 artystów, ich wiejskich który — wydaje się ten oni ma funkcji niejako większe rzeźby w z znaczenie życiu odbiorców, jak potrzeb wkład indywi­ charakterys­ b o w i e m na tradycyjnych dla ich i w mojej ekspresji, wyłączenia odlewów wiejską — od wymowy z potoku w tym wagi sensie o d e j ś c i e tych tworów, w kapliczkach miejsce po sprzedanych jeszcze w m a j u dawnych ich na codzien­ gipsowych przez społeczność spospolitowanie i ich roli w ż y c i u wsi. R ó ż n e gipsowe zajmujące czy oznacza przez spotęgowania dzieł przez f a b r y c z n ą t a n d e t ę rozumienia wiedza opinii, wskazuje świątków że dostrzegalne to, że b y ł y niejako ś w i a d o m i e w y k o r z y s t y w a n e dla określonych niż łatwo figur. Aprobata ich zarówno samych artystów, ności. Zastąpienie tych to, sohematów, odbioru, niż litera­ dla tak Wygląda chłopstwa nieporadności w formowaniu pomija się n a m okowów indywidu­ dzieł. Częste w interpretacji dla ludowej r z e ź b y polskiej. wyrwali i i treści swych ich „Niepokalane", zaginionych, mieszkańcach skradzionych — otrzymują k w i a t y , p o d z i w i a się i c h g ł a d k ą i s ł o d k ą „pięk­ n o ś ć " , ale s ą n a p e w n o o b o ą i j a k b y n i e s w o j s k ą n a r o ś l ą importo­ waną wiernych z innego świata. Nie powstawały na oczach 1 w o k ó ł n i c h nie t o c z y ł y się dyskusje k r y t y c z n e , j a k i e zanotowali b a d a c z e t e r e n o w i z w y p o w i e d z i l u d z i p a m i ę t a j ą o y c h d a w n e czasy. S ą j a k u b r a n i a k u p i o n e w m i e ś c i e , „ p i ę k n e " i p r a k t y c z n e , tanie i poręczne, 7. J a k wieku w w zuniformizowano, innych 1855 o pozbawione krajach Europy, w Polsce z w r ó c o n o Wprawdzie w r. ale wielkich baczną uwagę walorach indywidualności. ostatniej ćwierci na ludową artystycznych wiolki poeta Cyprian K a m i l Norwid, Kraszewski w wydanej o b c e j ę z y k i Sztuce przełamał jej u w roku Słowian 1860 jej mówił a Józef i tłumaczonej — pierwszy w XIX plastykę. wkrótce skali już Ignacy na europejskiej powszechne lekceważenie, dopiero w k o ń c u wioku S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z , m a l a r z i k r y t y k sztuki, pisarz i ideolog — u z a s a d n i ł w p e ł n i t k w i ą c e w sztuce l u d o w e j w a r t o ś c i i p r ó b o w a ł p r z e n i e ś ć je do „ w i e l k i e j s z t u k i " , tworząo w budownictwie „styl od zakopiański". Działające pierwszego różne grupy a r t y s t ó w („Polska Sztuka Stosowana", Krakowskie", potem posiedli p e ł n ą że trzeba w o zgodności o chodziło zgodności tu wierzą, że matorialu, artystycznej bynajmniej i rzeźbio „stylów artystycznej do prawidłami jego i te ludowi formy, zaginione o ż a d n e pastisze psoudonaśladownictwa historycznych" — „stylem „ d o b r e g o r z e m i o s ł a " , do wypowiedzi S z c z e p k o w s k i (1878 — 1964) „Warsztaty art3'ści funkcji dziewiętnastowiecznego — lecz o p o w r ó t odwiecznymi i inne) świadomości zastąpienie budownictwie ludowym" z wiedzę przywróoić wartości. Nie ludowe, „Ład" swój dziesięciolecia z charakterem poprawnej pełnej tworzywa, obróbki. Np. interpretuje ludowe wzorce Jan (Święta) w d u c h u d e k o r a c y j n y c h i nieco k u b i z u j ą c y c h f o r m l'art nouveau (il. 44). K ł a d z i o n o b o w i e m w ó w c z a s nacisk w ł a ś n i e n a te w a r t o ś c i , n ieobce ludowej Istniejąca szkoła od snycerska sztuce. ostatniej dla ćwierci szczególnie w X I X tym w Zakopanem kierunku wioku uzdolnionej młodzieży góralskiej odegrała t u wielką rolę i odgrywa ją 44 tradycje tego r o d z a j u p o s z u k i w a ń p r z e k a z a ł wielu 148 dotąd. K i e r u j ą c y n i ą j u ż p o o s t a t n i e j w o j n i e A n t o n i K e n a r ( 1 9 0 8 — 1959) wspólczosnym �11. 44. J a n S z c z e p k o w s k i , Święta, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o . I I . 4 5 . S t a n i s ł a w S ł o n i n a , Anatol France, d r e w n o , w y s . 90 c m . I I . 4 6 . J e r z y B e r e ś , Zwid II, d r e w n o . 1 9 6 0 . I I . 4 7 . A n t o n i K e n a r , Kobiecość, d r e w n o , w y s . 70 c m . 1956, rzeźbiarzom, k t ó r z y się zbiegali d o ń z c a ł e j P o l s k i . Z b e z p o ś r e d n i e j inspiracji tematycznej niewiele tu już pozostało: Konara t r ą c a j e d y n i e o n i e o k r e ś l o n e a l u z j e d o f o r m Kobiecość tradycyjnych (il. 47). Jego u c z e ń A n t o n i R z ą s a ( u r . 1 9 1 9 ) w c a ł e j s w e j t w ó r c z o ś c i albo S t a n i s ł a w K u l o n ( u r . 1 9 3 0 ) (il. 48) — w y r a ź n i e żyją w — w p r a c a c h t a k i c h , j a k Na atmosferze tradycji ludowej, targ choć coraz bardziej o d d a l a j ą s i ę o d j e j f o r m a l n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h schematów. V Stanisława i l . 45) p o z o s t a ł a Słoniny umiejętność (Portret obróbki Anatola drewna, France zwartość niefrasobliwa s w o b o d a o p e r o w a n i a a t r y b u t e m ( p i s m o n a Jerzy B e r e ś ( u r . r ó w n i e ż w r . 1 9 3 0 ) bardziej a b s t r a k c y j n e j f o r m y , odszedł najdalej w c h o ć p o z o s t a ł u niego, 8. T a k więc tradycji tradycja tradycyjne ś w i ą t k a r s t w o zarówno w sztuce (Zwid I I ludowej przeszło „oficjalnej" — rzeźby już i ił. do szczególnie w drzewie „uczonej", jak nasza twórczość — rzeźbiarska choć — żyje i w Jest w a ż n y m nikiem a r t y s t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w i bez j e j także współczesna słownego 46). historii amatorów i „współczesnych p r y m i t y w ó w " . twarzy). kierunku iv pierwszej fazie t w ó r c z o ś c i , n i e u c h w y t n y i t r u d n y d o określenia n a s t r ó j — bryły, wciąż pracach skład­ uwzględnienia nie może w pełni odczuta i z r o z u m i a ł a . J o s t w c i ą ż z d u m i o w a j ą c ą być 47 legity- 149 �m a c j ą zdolności P o l a k ó w w zakresie p o w o ł y w a n i a do ż y c i a rzeźbiarskich, tworząc świadomie lub podświadomie form punkt odniesienia, j a k i gdzio indziej s p e ł n i a tak z w a n a „ w i e l k a s z t u k a " . W ten sposób b y w a j e d n y m z w y r ó ż n i k ó w polskiego w k ł a d u sztuki Publikując tekst prof. dr. Ksawerego Piwockiego, jedon z ostatnich, k t ó r y w y s z e d ł spod jego p i ó r a , w i n n i j e s t e ś m y telnikom cyjne wyjaśnienie. ekspertów Otóż w maju „Programu rzyło prof. dr. Juliuszowi 1972 r. zebranie słowiańskiego" Starzyńskiemu z słowiańskich. Z projektowanych w architekturze inicjatywy albumów i rzeźbie prof. powie­ koordynatora o sztuce Starzyńskiego poświęcono krajów Zc kra­ pierwszy tematowi: słowiańskich. czy­ konsulta­ UNESCO funkcję „ P r o g r a m u " dla opracowania i w y d a n i a a l b u m ó w jów do światowej. Drewno strony polskiej przewidziano dwa teksty — o architekturze drewnianej i rzeźbie. Napisanie tekstu o architekturze zaproponowano dr. Tadeuszo­ w i Chrzanowskiemu, a o rzeźbio — prof. dr. K s a w e r e m u kiemu. Tekst ten wiosnę 1974 p o w s t a ł na został przełomie przedstawiony zorganizowanym w Rylskim na 1973 i 1974 posiedzeniu Monastyrze w Andrzej Piwocki Redakcję prof. Juliusza S t a r z y ń s k i e g o — prof. dr Ryszkiewicz. Sądzimy, znany śmierci na naradzie. A l b u m U N E S C O u k a ż e się w j ę z y k u f r a n c u s k i m . jego p r z o j ą l po a roboczym, Sofii. Prof. z p o w o d u operacji nie m ó g ł w z i ą ć u d z i a ł u w tej Piwoc- roku, w że tokst prof. Polsce; jest Piwockiego powinien bowiem najlepszą — jaką być tezą polskiej r z e ź b y .ludowej. Dlatego też p u b l i k u j e m y ginalnej, polskiej szeroko mamy — syn­ go w ory­ wersji. D z i ę k u j e m y na t y m miejscu Polskiemu K o m i t e t o w i U N E S C O , a zwłaszcza zgody na życzliwą prof. tę dr. Andrzejowi publikację pomoc, którą Ryszkiewiczowi oraz dr. J a n u s z o w i nam za wyrażenie Michałowskiemu za okazał. Redakcja O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z . w L u b l i n i o — i ł . 7 ; Muz. Etn. il. 15, 3 4 ; w W a r s z a w i e — ił. 14, 3 0 , 4 3 ; M u z . E t n . Doc. A n n a K o w a l s k a - L e w i e k a — ił. 1 6 ; w K r a k o w i e — i l . 18, 2 4 , 3 3 , 3 9 ; M u z . M a z u r s k i e w Państw. w Lodzi Muz. Olsztynie i l . 19. 2 1 , 3 5 ; M u z . G ó r n o ś l ą s k i e w B y t o m i u — i l . 2 0 ; M u z . cezjalne, T a r n ó w — i l . 22; -Muz. Narodowo. M u z . i m . O r k a n a , R a b k a — i l . 2 6 , 32 27, 29; Muz. Wrocław — i l . — i l . 40; Muz. Kujawskie 37; Muz. Sztuki, we Poznań— Nowy Die­ il. 25; 41; Muz. w Bochni— ii. Włocławku — il. 31; Sącz — il. Ł ó d ź — il. — Etn. 38; Jan Muz. Etn.. Swiderski 46 11. 4 8 . Stanisław Kulon. Na targ, drewno. 1960. F o t : E . Ciotek — il. 48; S. Deptuszeiyski — il. 22, 23, 33, 43; J . Grabowski — il. 13, 33, 32; E . K o s t o w s k ł - T o a i c z y k — il. 48; A. Kunozyuska-Irask.i — il. 23 Oz. Olszewski — U. 44; Ł. Perz, F . Maćkowiak — il. i ; 3. Swldaraki — il. 2 - 7 , 9, 1(1, 12, 14—21, 31, 27-.-2.>, 31, 93—35, 37—42, 15 (rapr.); K'. Zakrzewska — 11. 47 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63fa38bcb4696bdfaf52453137eab41f.jpg 3af4a02cd4f60f79f85e88e53e6d2acf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; rzeźba sakralna ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment kamiennej rzeźby Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_O.5.14.2_01 Bartne droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej kult świętych Łemkowszczyzna mała architektura sakralna okolice Gorlic religijność ludowa rzeźba sakralna sztuka sakralna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d978fe8cc90ef3379f39d1ddf290ab3.jpg d1539b9dc4dedccba0adba07e542e8cd https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16a98209f3ae33e34559b3c0518d0f0e.jpg 6f7c2afeb379e9c4987c92b1cd259e52 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/524f309d4990e781826e1ad14c7cceaa.jpg c873b4f45068aaf345b84fd92907aea8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Rzeźba Ukrzyżowanego Jezusa Chrtystusa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Polańczyk (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; architektura sakralna ; sztuka sakralna ; rzeźba sakralna ; kult świętych ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają rzeźbę Jezusa Chrystusa na krzyżu (1) oraz jej fragmenty (2,3) (w dawnej cerkiwi św. Męczennicy Paraskewii - obecnie kościół rzymskokatolicki pw. NMP Królowej Polski) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.VII_H.2.4.4_01 architektura sakralna Jezus Chrystus kult świętych okolice Leska Polańczyk religijność ludowa rzeźba rzeźba sakralna sztuka sakralna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fbdf7874e8ba4ad3dd8c28b8d4efd03.pdf dc5f3ceec56fdca441e960cd50cfd1cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Kurpie - sztuka ludowa rzeźba drewniana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4384 Title A name given to the resource Rzeźba w drewnie z północnej Kurpiowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.135-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki R Z E Ź B A W D R E W N I E Z PÓŁNOCNEJ KURPIOWSZCZYZNY „Figur na Kurpiach jest tyle, ile skrzyżowań dróg wiejskich i gościńców. S ą wsie, które posiadają po 5 lub 8 figur i krzyży" — pisał Adam Chętnik w 1914 r . 1 Od tego czasu ilość tych o b i e k t ó w uległa znaczne­ mu uszczupleniu w w y n i k u zabierania figur do ko­ lekcji prywatnych, a t a k ż e z powodu usuwania sta­ rych rzeźb przez ludność m i e j s c o w ą . Do niedawna jeszcze należało do zwyczaju palenie starych figur przed kościołem w czasie Wielkanocy oraz wyrzucanie ich na cmentarz kościelny albo do ogrodu plebanii. Mimo tych strat, dziś jeszcze we wsiach Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej natrafia s i ę bez w i ę k s z e g o t r u ­ du na zabytki rzeźby drewnianej, świadczące ż e była to dziedzina sztuki zajmująca bardzo istotną pozycję w dorobku artystycznym tego terenu. Nie obrazują tego jednak ani eksponaty rozproszone po różnych muzeach w k r a j u , ani luźne wzmianki o rzeźbie, jakie m o ż n a spotkać w dawniejszym czasopiśmiennic­ twie krajoznawczym, czy opracowaniach popularno­ naukowych kultury ludowej Kurpiowszczyzny. W nowszej literaturze przedmiotu wiadomości nie w y ­ kraczają poza analizę pojedynczych obiektów, prze­ w a ż n i e zresztą dość przypadkowych. Brakuje o m ó ­ wienia twórczości współczesnych rzeźbiarzy kurpiow­ skich. I 2 3 4 W tej sytuacji w y p a d ł o oprzeć się w przedstawio­ nej t u pracy na badaniach terenowych, które prowa­ dziłem w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnogra­ fii I H K M P A N w Warszawie, w latach 1958—1963. Zwiadem rozpoznawczym objęte zostały wszystkie większe wsie Kurpiowszczyzny, a wywiadami te­ renowymi — informatorzy, głównie ze środkowej czę­ ści Kurpiowszczyzny — obszaru działania zawodowych rzeźbiarzy ludowych. Materiał, jaki rozpatrzę, stanowią dzieła p o w s t a ł e na przestrzeni około stu ostatnich lat. Trudno jest powiedzieć w jakim stopniu rozwój rzeźby w drewnie na tym terenie wyprzedza dolną granicę ( p o ł o w ę X I X w.) rozpatrywanego okresu. Dopiero w przeka- } < II. 1. Krzyż sosnowy, 1. pol. XIX w. Laski, pow. Kolno. zach z początku X V I I I w. w y s t ę p u j ą wzmianki o krzy­ żach przydrożnych — „bożych m ę k a c h " . Źródła te nie podają jednak w y g l ą d u krzyży. B y ć może, iż po­ dobne one b y ł y do o b i e k t ó w z pierwszej p o ł o w y X I X w., jakie zachowały się w niektórych wsiach Kurpiowszczyzny, hp. w Lipnikach, Gadomskich i Laskaoh (il. 1). O istnieniu w dawnej zagaj nicy kapliczek przydrożnych nie mamy żadnych danych. Występujące powszechnie do dziś na terenie K u r ­ piowszczyzny archaiczne formy kapliczek s ł u p o w y c h i zrębowych pochodzą z okresu od 2. poł. X I X do początku X X w. (il. 3). Istnieją jednocześnie powody, aby przypuszczać, iż kapliczki takie nie b y ł y wzno­ szone powszechnie w okresie w c z e ś n i e j s z y m . 5 8 Rzeźby w drewnie postaci ś w i ę t y c h i boskich na­ zywane są powszechnie na terenie Kurpiowszczyzny „figurami". Dopiero w ostatnich czasach zaczęto n a ­ zywać je również „osobami", „osóbkami" lub „wierz- Mapa miejsc występowania figur zawodowych rzeźbiarzy: A. Kaczyńskiego (trójkąty), Ł. Raczkowskiego (prostoką­ ty) i J. Sęka (kółka). 135 �bami" (od czasownika wierzbie — rzeźbić). Najstarsi z moich informatorów, urodzeni w latach 70-ych, 80-ych ub. wieku nie u ż y w a l i tych ostatnich nazw. Znamienne jest przy tym, ż e nazwą figura określa się też całą budowlę kapliczki, krzyże przydrożne drewniane i późniejsze krzyże żelazne. Występowanie tej nazwy przy desygnatach mających osobne nazwa­ nia można tłumaczyć jako świadectwo wyprzedzania w jakimś momencie budownictwa wszelkich krzyży, czy też kapliczek, przez figuralną rzeźbę w drewnie. Nie jest wykluczone, że pierwsi osadnicy głównej fali kolonizacyjnej Puszczy (z 2. poł. X V I I w.) posiadali rzeźbione w drewnie figury ś w i ę t e ustawiane w do­ mu, a rzadkie b y ł y wypadki wznoszenia przez nich przydrożnych krzyży i kapliczek. Przy istnieniu m a ­ łych skupisk wiejskich i luźnej więzi społecznej wśród osiedleńców potrzeba wznoszenia takich budowli nie występuje silnie. Należy również w s p o m n i e ć o tradycji stawiania na omawianym terenie figur kultowych nie chronio­ nych w n ę k ą słupa, specjalnie montowanym dachem czy też budowlą kapliczki. Jeszcze przy k o ń c u X I X i na początku X X w. częste b y ł y wypadki stawiania przy drodze na słupie lub słupku nie osłanianych niczym Chrystusów Frasobliwych, św. J a n ó w Nepo­ m u c e n ó w lub ś w . Florianów (il. 2). U ż y w a n i e nazwy „figura" w odniesieniu do tak stawianych rzeźb było w pełni uzasadnione. I dlatego też trzeba dopuścić możliwość rozwoju niekapliczkowyeh rzeźb kultowych już w okresie masowej kolonizacji Puszczy Kurpiow­ skiej, tj. od p o ł o w y X V I I do X V I I I w. Przechodząc do analizowanego w pracy okresu, zastajemy na interesującym nas obszarze wielorakie formy ekspozycji rzeźby sakralnej, a przede wszyst­ kim silne nasycenie jej obiektami zarówno miejsc kultu masowego (kościół, cmentarz, drogi), jak i miejsc kultu o w ę ż s z y m zasięgu (dom, zagroda). W odniesie­ niu do tego czasu m o ż e m y również m ó w i ć o istnieniu, chociaż w nikłych tylko przejawach, rzeźby w drew­ nie nie służącej celom kultowym, o tzw. rzeźbie ś w i e c ­ 7 kiej. Mam tu na myśli przede wszystkim niektóre drewniane zabawki oraz pewne elementy przystroju b u d y n k ó w mieszkalnych, mebli i wreszcie lasek (il. 4, 5). Biorąc pod uwagę, że kultura materialna Kurpiów kształtowała s i ę na bazie obfitych zasobów drewna jakie d a w a ł a Puszcza, biorąc też pod u w a g ę szczegól­ ne znaczenie jakie przywiązywano do w y r o b ó w w drewnie na omawianym terenie, oraz szeroko rozpo­ wszechnione tam umiejętności obróbki drewna — wydaje się celowe p o s z u k i w a ć autorów rzeźb pośród, rzeszy miejscowego chłopstwa. Jednocześnie wiadomo, że o zajmowaniu się rzeźbą nie decydują tylko odpo­ wiednie umiejętności techniczne. Dlatego też jednym z g ł ó w n y c h zamierzeń tej pracy będzie próba ustalenia jakie znaczenie m i a ł y owe umiejętności w rzeźbiar­ skim procesie twórczym u artysty ludowego, jakie było ich miejsce i rola na tle innych czynników po­ wodujących rozwój omawianej dziedziny sztuki. Szczególnie istotne dla tych badań było wydoby­ cie z zapomnienia nazwisk słynniejszych rzeźbiarzy oraz odtworzenie ich życiorysów. Udało się uzyskać wiadomości o d w ó c h wielkich indywidualnościach: A n ­ drzeju Kaczyńskim i Łukasizu Raczkowskim — których twórczość przypada na 2. poł. X I X i początek X X w. A n d r z e j K a c z y ń s k i urodził się w dwudzie­ stych latach X I X w. we wsi Jeglijowiec w pow. Ostrołęka. Data jego urodzin nie jest znana. Wiado­ mo, że zmarł w 1902 r. mając około 80 lat. Pochodził z rodziny luźniaków, a b y ć m o ż e nawet w y r o b n i k ó w — najuboższej warstwy miejscowej ludności. Podobno dzięki krewnym, czy też znajomym z Warszawy udało się mu zdobyć w stolicy umiejętności mistrza budowy organów. Po zdobyciu zawodu osiedlił się w pobliżu Kadzidła we wsi Krobia. Dlaczego nie wrócił do wsi rodzinnej trudno jest powiedzieć. Możliwe, iż zade­ cydowały o tym jakieś ważne w jego życiu wyda­ rzenia. W Krobi pobudował Kaczyński duży czteroizbowy dom, którego urządzenie i wystrój zwracały powszech8 11. 2. Figura św. Jana, 2. poł. XIX w. Kierzek, pow. Ostrołęka. II. 3. Typy kapliczek kurpiowskich z 2. poł. XIX w,: a — Wach, pow. Ostrołęka, b — Turośl, pow. Kolno, c —• Gołanka, pow. Ostrołęka, d — koniec XIX w. Wykrot, pow. Ostrołęka, e — pocz. XX w. Płoszyce, pow. Ostrołęka, f — 1875 r. Dudy Puszczańskie, pow. Kolno, g — koniec XIX w. Wolkowe, pow. Ostrołęka, h — pocz. XX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, i — 1906 r. Krysia/ci, pow. Ostrołęka, j — pocz. XX w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. �ną uwagę. Z drobnych szczegółów, jakie Utrwaliły się w pamięci informatorów, można sądzić, iż wśród ó w ­ czesnych mieszkań, urządzanych schematycznie, z d ą ­ żeniem do najpraktyczniejszego ich wykorzystania dom Kaczyńskiego wyróżniał się pomysłowością urzą­ dzenia wnętrza i znajdujących s i ę w nim s p r z ę t ó w . Kaczyński zadomowił się w Krobi na trwałe. Żenił się dwukrotnie. Pierwsza jego żona umarła w m ł o d y m wieku. Druga — córka gajowego z Manistych, u k o ń ­ czyła szkołę gminną, co na owe czasy u dziewcząt kurpiowskich należało do rzadkości. Kaczyńscy mieli 3 córki i jednego syna. Po śmierci ojca wszystkie dzieci w y e m i g r o w a ł y do Ameryki. W zajęciach Kaczyńskiego należy w y m i e n i ć na pierwszym miejscu prace z zakresu zawodu organmajstra. Wiadomo, że budował on organy w kościo­ łach w Kadzidle i Zalesiu. P r z y j m o w a ł również za­ mówienia z odległych miejscowości. U siebie, w Krobi sporządził komplet piszczałek, miech i inne urządze­ nia organów do kościoła w Dubotyni. Kaczyński trud­ nił się (podobno sporządzaniem m i e c h ó w nie tylko do organów, ale również m i e c h ó w kowalskich oraz spe­ cjalnych m i e s z k ó w do harmonii pedałowych. N i e w ą t ­ pliwie wszystkie te prace stanowiły ipodstawę jego utrzymania. Można jednak sądzić, że drugim źródłem jego dochodu była rzeźba, ponieważ znane są nam nazwiska fundatorów figur wykonanych przez K a ­ czyńskiego w wielu wsiach, czasem nawet odległych od Krobi, co świadczy, że b y ł y to rzeźby wykonane na zamówienie. 9 Rolnictwem Kaczyński nie zajmował się — nie miał ziemi — a tylko niewielki plac przy domu — wykorzystywany na dobrze zadbany sad i pasiekę. W wypowiedziach o Kaczyńskim wszyscy informa­ torzy 'podkreślają jego wielką indywidualność, zwra­ cając u w a g ę w pierwszym rzędzie na jego zdolności rzemieślniczo-twórcze, wysoko ceniąc jego przedsię­ biorczość i p o m y s ł o w o ś ć , a także dowcip i pogodne usposobienie. Informatorzy, pamiętający jeszcze K a ­ czyńskiego, w s p o m i n a j ą go jako starca z siwą brodą, 10 11 noszącego się po miejsku i utrzymującego krzepką postać mimo sędziwego w i e k u . Przyglądając się fi­ gurom św. Jana, ś w . Floriana, Chrystusa i Boga Ojca (il. 6—10) o twardo zarysowanych kwadratowych twa­ rzach, jednakowo ściętych i sfalowanych brodach przychodzi na myśl, że autor nadawał im cechy w ł a s ­ nego wizerunku. Trudno zidentyfikować dzieła K a ­ czyńskiego w ś r ó d zachowanych zabytków rzeźby K u r ­ piowszczyzny. Przy 15 obiektach autorstwo K a c z y ń ­ skiego nie ulega w ą t p l i w o ś c i , w pewnych wypad­ kach poświadczone jest przez informatorów („Sw. Trójca" w Krobi i Golance oraz „Sw. J a n " w Dudach Puszczańskich). Do tego zespołu rzeźb należą prace 0 powtarzających s i ę tematach (np. „Trójca Święta") 1 jednolite pod w z g l ę d e m formalnym. Tylko część tych rzeźb jest datowana. N a j w c z e ś ­ niejsza data odnosi się do 1870 r. (Św. Trójca" w K r o ­ bi), a najpóźniejsza do 1885 („Sw. Jan" w Dudach Puszczańskich). Można w i ę c przypuszczać, iż naj­ intensywniejszy okres działalności rzeźbiarskiej K a ­ czyńskiego przypadł na siedemdziesiąte — osiemdzie­ siąte lata X I X w. W tym czasie Kaczyński miał już za sobą okres zdobywania zawodu organmajstra, cięż­ kich przeżyć rodzinnych (m. in. śmierć pierwszej ż o ­ ny), trudy znalezienia domu i założenia rodziny. Nie można natomiast ustalić, kiedy Kaczyński zaczął rzeź­ bić. Najwcześniejsze z jego datowanych dzieł posiada cechy świadczące, że musiały istnieć już przedtem pewne warsztatowe próby. U d a ł o się odnaleźć rzeźbę ś w . Jana noszącą cechy jego prac (w sposobie przed­ stawiania twarzy), a jednocześnie przez liczne uprosz­ czenia zdradzającą mniejsze umiejętności techniczne autora (il. 11). Być m o ż e więc, iż to właśnie jest jedna z najwcześniejszych prac K a c z y ń s k i e g o . 12 13 11 Brak jest natomiast wśród rozpoznanych obiektów takiej rzeźby datowanej na początek X X w., która by mogła przypominać znane prace rzeźbiarza. Nie jest w i ę c wykluczone, że Kaczyński na długo przed ś m i e r ­ cią przestał rzeźbić, utrzymując się w y ł ą c z n i e z robót organmajstra. �II. 4. „Troc" — zabawka, wys. 70 cm. Wyk. 1960 r. Józef Staśkiewicz. Strzałki, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. II. 5. „Konie" — zabawki z korzenia sosny: a — wyk. ok. 1950 r. Józef Kowal­ czyk, Golanka, pow. Ostrołęka, b — wyk. ok. 1920 r. Piasecznia, pow. Ostrołęka, c — wyk. ok. 1940 r. Todzia, pow. Ostrołęka. i nigdzie nie miał własnego domu, nie m ó w i ą c o zie­ mi. Odnajdujemy ślady jego dłuższej bytności w K a ­ dzidle, Myszyńcu, Jazgarce oraz w Łysych. We wsiach tych przebywał jednak nie dłużej niż rok do 3 lat i to raczej pod koniec życia. Jeśli przyjąć, że po­ chodził z Nowogrodu, w ó w c z a s należałoby szukać miejsc jego wcześniejszego pobytu we wsiach w po­ bliżu tego miasteczka. T e częste zmiany miejsc za­ mieszkania Raczkowskiego w y n i k a ł y ze stałych poszu­ k i w a ń odbiorcy dla jego rzeźbiarskich prac. W poszu­ kiwaniach tych w ę d r o w a ł od wsi do wsi. Często też korzystał z mieszkania i pomocy zleceniodawcy. B y ć może w ę d r o w a ł on po domach z gotowymi rzeźbami względnie sprzedawał je na odpustach. W czasie pobytu w Jazgarce znalazł Raczkowski towarzyszkę życia w kobiecie podobnie jak on samot­ nej i prawdopodobnie także bez majątku. Z ' żoną przywędrował z Jazgarki do Łysych. Już wcześniej nie cieszył się dobrym zdrowiem. Przebywając w Ł y ­ sych stale chorował. Mimo to nie przerywał swej pracy rzeźbiarskiej. Pomagała mu żona zdobywając zapłatę od zamawiających. Raczkowski umarł w Ł y ­ sych około 1920 r. Jak twierdzą informatorzy, miej­ scowy proboszcz odmówił udziału w jego pogrzebie i podobno w y d a ł nawet zakaz pochowania go na cmentarzu. Pochowano jednak zmarłego rzeźbiarza na cmentarzu w Łysych lecz w nocy, w tajemnicy przed księdzem. Raczkowski, jak twierdzą informatorzy, nie chodził do kościoła. Poza tym nie dawał do p o ś w i ę ­ cenia wyrzeźbionych figur. Zjawisko niereligijności świątkarzy ludowych często notowane jest przez ba­ daczy. Być może, iż również Raczkowski b y ł jednyj*f<X z tych niewiernych sług kościoła. ^ Z opowieści informatorów o Raczkowskim rysuje się postać samotnika, słabego fizycznie, o usposobieniu zamkniętym, a przy tym, n i e w ą t p l i w i e , człowieka o bo­ gatym życiu w e w n ę t r z n y m . Wśród zinwentaryzowanych w czasie badań rzeźb około 18 obiektów jest niewątpliwie dziełem Racz­ kowskiego. Potwierdzają to w pierwszym rzędzie sami informatorzy, pamiętający w ę d r o w n e g o rzeźbia­ rza. Mimo braku dat na tych rzeźbach, można dzięki pamięci informatorów ustalić w przybliżeniu czas, w którym zostały one wykonane. Według tych danych najstarsze rzeźby pochodzą z dziewięćdziesiątych lat X I X w., najmłodsze zaś z 2 dziesiątków początku X X w. (ii. 12, 16). W wyniku przeprowadzonych poszukiwań w okoli­ cach Nowogrodu, skąd pochodził Raczkowski, udało się odnaleźć dwie figury mające cechy znanych rzeźb tego autora (il. 13, 14). Stan zachowania tych figur pozwala przypuszczać, że powstały przed końcem X I X w. Być m o ż e w i ę c s ą one dziełem Raczkowskie­ go, wykonanym w początkach jego kariery rzeźbiar16 5 1 7 O drugim z kolei s ł a w n y m rzeźbiarzu kurpiowskim Łukaszu R a c z k o w s k i m , chociaż młodszym i dłużej żyjącym niż Kaczyński, zachowało się nie­ wiele wiadomości. Raczkowski pochodził z „ludzi przychodnych" rodem spod lub z samego Nowogrodu nad Narwią. Do jego dalekich krewnych należą ż y ­ jący dziś w Kadzidle Raczkowscy. Pamiętają oni jesz­ cze swego dziadka — garbarza, który przybył do K a ­ dzidła z Nowogrodu. Jakie więzy pokrewieństwa ł ą ­ czyły go z Raczkowskim — rzeźbiarzem nie wiado­ mo. 1 5 Według informatorów, Raczkowski zmieniał wielo­ krotnie miejsce zamieszkania. Prawdopodobnie nigdy 138 1 8 �skiej, w tym czasie kiedy w ę d r o w a ł on z Nowogrodu do wsi położonych w środkowej części Kurpiowszczyz­ ny (por. mapka). Kaczyński i Raczkowski nie byli jedynymi rzeź­ biarzami jacy działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. Jako następnego pod w z g l ę d e m po­ pularności wymieniają informatorzy Czerwiń­ s k i e g o . Żył on w drugiej poł. X I X i na począt­ ku X X w. Pochodził z rodziny żydowskiej, za­ mieszkałej w k t ó r y m ś z pobliskich miasteczek. Przez jakiś czas mieszkał w Dylewie, po czym przeniósł się do Kadzidła. Wiadomo, ż e Czerwiński praktykował u w ę d r o w n e g o cieśli i stolarza pochodzenia mazur­ skiego. Zajmował się t e ż przede wszystkim ciesiel­ stwem i stolarstwem. Ale również, jak twierdzą i n ­ formatorzy, rzeźbił figury ś w i ę t y c h do kościoła w K a ­ dzidle oraz dla gospodarzy. Umarł w czasie I wojny ś w i a t o w e j w Kadzidle. Żył samotnie. K r e w n i jego są nieznani. chłopi. Jeszcze do niedawna wielu gospodarzy podej­ m o w a ł o się prac snycerskich czy wyrobu zabawek. Na uwagę zasługiwałyby wspomniane już konie na biegunach wykonywane z korzeni sosny oraz rucho­ me figury „trący" (il. 4, 5). Prace snycerskie repre­ zentowałoby tu popularne zdobnictwo mebli . oraz przedmiotów gospodarstwa domowego. Z tego rodzaju pracami nie wiązano korzyści materialnych. Wykony­ wano je dla siebie lub dla najbliższych. Można przy­ puszczać, iż w niektórych częściach Kurpiowszczyzny, dokąd nie docierały w dostatecznym stopniu wyroby rzeźbiarzy zawodowych, owi uzdolnieni snycerze i autorzy zabawek podejmowali się również rzeźbienia figur kultowych. Warto przytoczyć opinię starszego informatora o umiejętnościach rzeźbiarskich, jakie zdarzały się ponoć dawniej u ludzi w jego wsi i w bliskim sąsiedztwie: „tu rzeźbić umiał lada kto, kto ksyne miał w głowie. Specjalistów takich to tu nie było." W czasie b a d a ń udało się odszukać 2 figury, które informatorzy określają jako dzieła Czerwińskiego. Należy wreszcie w s p o m n i e ć o W i n c e n t y m E j m i e ur. w 1874 r. i zmarłym po I wojnie ś w i a ­ towej. Ojcem E j m y b y ł stolarz, Mazur spod Chorzel. Ejma, podobnie jak Raczkowski i Czerwiński, należał do tych bezdomnych rzemieślników-artystów, którzy w poszukiwaniu pracy stale wędrowali, zmieniając miejsce pobytu. Razem z żyjącym dziś rzeźbiarzem B o l e s ł a w e m Polakiem, E j m a zajmował się budowa­ niem d o m ó w i niektórymi pracami stolarskimi. Jak m ó w i o nim Polak był on: „... trochę cudok w życiu. Nic nie chciał, ani rodziny zakładać, ani broń Boże trzymać majątku. Ale wreszcie się pobrał z w d o w ą z gospodarką, lecz wszystko posprzedawał, krowy na powrozach do Kadzidła pozaprowadzał. Umiał dobrze czytać i pisać... Kiedy zachorował wzięli go do śpitala to uciek. Przyszedł do mnie, żeby mu dać jeść. Miał raka na szyi. Prosił o naczynie, które można cisnąć. Gdzieś potem zniknął. Osiadł pod Kolnem i tam umarł. Robił wolno, niewprawnie. Na korunach robił ptaszki, esa floresa. Jak osiadł pod K o l ­ nem, to chwycił się tego rzeźbienia, ale nie miało to zbytu i zbankrutował." Od I wojny ś w i a t o w e j aż do dzisiaj spotykamy na obszarze Kurpiowszczyzny rzeźbiarzy, którzy s w ą pra­ cę rzeźbiarską rozpoczynali od przypadkowych dłubań na pastwisku i długo nie traktowali swej pracy za­ wodowo jako źródła utrzymania. Należy w y m i e n i ć tu w pierwszej kolejności J a n a S ę k a z Płoszyć, na­ stępnie K o n s t a n t e g o Chrostka z Jazgarki, F r a n c i s z k a G o l a n a z Golanki oraz B o l e s ł a ­ w a P o l a k a z Lipnik. Wszyscy ci czterej rzeźbiarze zamieszkują wsie centralnej partii Kurpiowszczyzny (mapka) i jako członkowie Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle mogą uchodzić za najściślej związanych z omawianym terenem. Należałoby r ó w ­ nież wymienić niedawno zmarłego rzeźbiarza K o n ­ stantego Chojnowskiego z Jankowa* M ł o dzianowa oraz mało znanych: B a r s z c z a z Lasek i B l o c h a z Gadomskich. Każdy z nich w y m a g a ł b y osobnego opracowania. Na tym miejscu ograniczę się do charakterystyki tylko wybranych postaci: Jana Sęka, Franciszka Golana, Bolesława Polaka i K o n ­ stantego Chrostka. 19 2 0 83 2 4 Poza tymi czterema rzeźbiarzami o znanych na­ zwiskach działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. jeszcze inni. W okolicach Myszyńca odnajdu­ jemy prace gajowego z C h a r c i e j b a ł d y (il. 17, 18). Koło Baranowa i Jednorożca (w zachodniej części Kurpiowskiej Puszczy Zielonej) spotykamy liczne fi­ gury Matki Boskiej Skępskiej o takim samym stylu, wskazujące, iż ich autorem był ten sam r z e ź b i a r z . Bardzo podobne w sposobie budowania bryły i kształ­ towania twarzy i postaci są figury Matki Boskiej z Chrystusem z Dłużewa (il. 19), Chrystusa Frasobli­ wego z kościoła w pobliskiej Dąbrówce, jak też Chrystusa ukrzyżowanego z Kadzidła w domu szewca Aleksandra Trzcińskiego. Wszystkie te figury są nie­ wątpliwie dziełem jednego rzeźbiarza. Należy wreszcie wspomnieć o dębowych, dużych figurach ś w . ś w . Janów we wsiach nad S z k w ą i Rozoga (il. 21, 22). Jan S ę k urodził się w Płoszycach w 1876 r. Jego dziadek należał do zamożnych gospodarzy (po­ siadał 2 włóki ziemi). Ojciec Jana Sęka odziedziczył całą włókę. Nagła jego śmierć nie pozwoliła jednak, aby Jan S ę k miał lekkie dzieciństwo. Gospodarstwo po zmarłym objął stryj i wypędził w d o w ę z gospo­ darki. Jan Sęk z matką i rodzeństwem poszli na służ­ bę do obcych ludzi. Sęk pasł gospodarzom krowy. Wtedy właśnie zaczął po raz pierwszy rzeźbić. W tym też czasie w pobliskiej Dąbrówce urządzano w n ę t r z e w przeniesionym na miejsce kaplicy starym drewnia­ nym kościele z Kadzidła. Prace stolarskie prowadził tam Sosnowski wraz z dwoma synami. Jan Sęk, w ó w ­ czas już kilkunastoletni chłopiec, znalazł przy maj­ strach zatrudnienie i zarazem możliwość zdobycia praktyki stolarsko-rzeźbiarskiej. S a m m ó w i o tej praktyce: „Znałem deski i odrabiałem figury z pierwsego wióra. Wszystek mu towar p r z y g o t o w y w a ł e m . Tylko do tocenia wożono kolumny do tokarni w Ostrołęce, gdzie był kierat." Obok tych rzeźbiarzy, traktujących swą pracę za­ wodowo, działali niezawodowi rzeźbiarze — miejscowi Mając 17 lat rozpoczął Jan Sęk starania o zdobycie utraconej ojcowizny. Dopiero jednak wczesny ożenek 21 22 139 �w 19 roku życia w p ł y n ą ł ostatecznie na odzyskanie ziemi. Od tego momentu, tj. od 1895 r. aż do śmierci żony w czasie I I wojny ś w i a t o w e j , a w i ę c w ciągu 50 lat Jan S ę k zajmował s i ę pracą na roli i przy gos­ podarstwie, nie podejmując żadnych robót rzeźbiar­ skich. Uciążliwa praca oraz liczne obowiązki rodzinne wpoiły niechęć do lenistwa, umiłowanie czynnego ż y ­ cia. Mawiał: „Ja bez roboty nie m o g ę żyć i mnie tak prędzej dzień schodzi." Podczas I wojny ś w i a t o w e j służył jako artylerzysta w wojsku carskim. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m miał okazję b y ć bodaj dwukrotnie w Warszawie. Z podróży pozostały mu wspomnienia oglądanych kościołów oraz kina. Pobyt w wojsku, a b y ć może także podróże do Warszawy, gdzie musiał radzić so­ bie w nieznanych sytuacjach, utwierdziły go w po­ czuciu własnej zaradności czy nawet wartości: „ja kiedyś byłem cwany, ale dzisiaj nie ma i p o ł o w y tego", albo inna w y p o w i e d ź : „ja wszystko odrobię, jak tylko zechce." Przed samą w o j n ą zetknął się Jan Sęk z książką. Nie umiejąc ani pisać, ani czytać, przychodził na głośne czytanie książek do miejscowej biblioteki. Na spotkaniach czytano o tunelu kolei średnicowej w Warszawie, a także o „królu Kościuszce, Batorym Ste­ fanie, prorokach i człowieku co kontrował z Panem Bogiem." Wrażenia z tych spotkań nie pozostały bez w p ł y w u na jego późniejszą twórczość. Wydarzenia z czasu I I wojny ś w i a t o w e j i okresu, 7 który bezpośrednio po niej nastąpił, zadecydowały o powrocie Jana Sęka do porzuconego w młodości rzeźbienia, mimo podeszłego już bardzo wieku. Jan Sęk w y c h o w a ł 4 s y n ó w i jedną córkę. Dzieci jego, już w czasie wojny, były dorosłe. Wszyscy oni oczekiwali założenia w ł a s n y c h rodzin. Dramat walki o prawo do ziemi powtórzył się w rodzinie. Nie miejsce tu, aby wnikać w wydarzenia jakie rozegrały się między dziećmi i ojcem. Wystarczy powiedzieć, że Jan Sęk przestał wtedy zajmować się gospodarstwem i stracił słuch. Wraz z niewidomym synem Marianem opusz­ czają dom. Zajmując się sprzedażą słoniny, mięsa, a także w s t ą ż e k i guzików przemierzają wsie K u r ­ piowszczyzny. Do domu sprowadza Sęka śmierć żony. Wkrótce potem Marian Sęk zostaje zabity w czasie jednej z wędrówek. Nie wraca również z wojny drugi syn. Jan Sęk dzieli po wojnie pracę na gospodarstwie z jednym spośród dwóch pozostałych synów. (Drugi — osiedlił s i ę na ziemiach odzyskanych). Opuszczony przez wszystkich, w zaniedbanym domu zaczął znowu Sęk rzeźbić. Gospodarstwo przejął na siebie syn T a ­ deusz. Ożenił się i p o b u d o w a ł nowy dom. Jan Sęk tłumacząc się przystąpieniem do skrytego zakonu ojców misjonarzy zajął izdebkę w chlewie i tu miesz­ kał z dala od bliskich. Rezygnując z pomocy finanso­ wej rodziny, starał się znaleźć źródło zarobku w pra­ cy rzeźbiarskiej i malarskiej. Po zniszczeniach z cza­ sów wojny otwierały się w tym zakresie duże możli­ wości. W czasie zimy, nie wychodząc prawie na świat, zamknięty w swej izdebce, nie dojadając, Jan Sęk rzeźbił. Z nastaniem wiosny wyrzeźbione „śtucki", �Rzeźby Andrzeja Kaczyńskiego. (fragm.). ŁyseTjfów. Kolno. II. T. liczki przydrożnej. Wykrot, pow. . Święta Trójca, lipa, ok. 1870 r., II. 6. Sw. Florian Sw. Florian z kap­ Ostrołęka. 11. 8, 9. wys. 75 cm. Łyse. narzędzia i farby zabierał ze sobą i wyruszał w w ę ­ drówkę po okolicznych wsiach, czasem na parę mie­ sięcy. Chodząc od domu do domu oferował gotowe fi­ gury lub usługi konserwatorskie. „Oj co j a s i ę po świecie nachodził, miałem tyle roboty, ze nieraz ty­ dzień spałem w jednym miejscu. W Wyku siedziałem z tydzień, to do jednego domu znosili mi stare obrazy l zierzby. Reperowałem, temu rękę, temu n o g ę . W Szafami i Obierwi to najwięcej figurów nazostawiałem. Byłem i w Świdwiborku. Poszedłem szukać Chrystusa Frasobliwego, bo tu był taki pan z War­ szawy, to mi powiedział, ze tam znajdę takiego j a ­ kiego w całej Polsce nie ma, ale nie z n a l a z ł e m . " W swych w ę d r ó w k a c h szukał jednak Sęk nie tylko figur wskazanych mu przez miejskich miłośników sztuki. Świadczy o tym jego dobra znajomość zacho­ wanych w okolicy dawnych obiektów rzeźbiarskich. Z tych wszystkich w ę d r ó w e k wracał zawsze bogatszy we wrażenia i nowe pomysły. B y ł y to w pewnej mierze podróże artystyczne. Mówi np. „jak posedłem to sobie zobacyłem i odrysowałem." Nie stronił r ó w ­ nież od k o n t a k t ó w z innymi rzeźbiarzami. „U Golana pare dni byłem." W czasie tego pobytu prowadził z Golanem dyskusję, jak i co należy rzeźbić. Oto re­ lacja Franciszka Golana: „Sęk kiedyś tu ze mnie żartował, oj ty tu paskudzis, dłubies, zamiast raz, raz i zrobić. Bo ja w o l ę posiedzieć dzień, dwa i odro­ bić dokładnie." 8 5 tradycji dawnych umiejętności ludowych. Dzięki opie­ ce ze strony Wydziału Sztuki Ludowej Minister­ stwa Kultury i Sztuki mógł brać udział w różnych konkursach, kilkakrotnie zdobywając nagrody. Obec­ nie jest Sęk członkiem Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. W ostatnich latach zapadając ciężko na zdrowiu rzadko z a j m o w a ł się rzeźbieniem. Coraz mniej, jak m ó w i , jest u niego siły. Nieprzyzwyczajony do bezczynności, jeśli nie rzeźbi, w ó w c z a s plecie ko­ sze. Ale może nie tylko dlatego, że mu brak siły do rzeźby, lecz i dlatego, że figury jego nie u wszystkich cieszą się równą p o p u l a r n o ś c i ą . w 26 Dzięki swej robocie Jan Sęk zyskał wkrótce roz­ głos nie tylko wśród ludności miejscowej, lecz r ó w ­ nież u czynników zainteresowanych w reaktywowaniu Posiadamy dostatecznie dużo danych o rzeźbach, aby było m o ż n a scharakteryzować ogólnie ich tema­ tykę i cechy formalne. Początkowo, tj. bezpośrednio po wojnie, rzeźbił Sęk prawie w y ł ą c z n i e „Pasyje". N a ­ stępnie wzbogacił s w ą robotę o dwa dodatkowe te­ maty: św. Jana, którego nazywa niekiedy Niepomucenem lub Niepomukiem , oraz Matki Boskiej Niepo­ kalanego Poczęcia (por. il. 25). Te trzy tradycyjne te­ maty od kilkunastu lat bez w i ę k s z y c h zmian domi­ nują w twórczości Jana S ę k a . Natomiast twórczość ta w formie ulegała w y r a ź n y m przeobrażeniom. Ostat­ nie prace różnią się od pierwszych rzeźb zarówno sposobem budowania bryły, jak odmiennością pro­ porcji, a nawet ornamentyką. Tylko drobne szczegóły, takie np. jak sposób przedstawiania źrenic w oczach lub mięśni na rękach u Chrystusa ukrzyżowanego po­ zostały bez zmian (il. 24). Dla odbiorców miejscowych Jan Sęk rzeźby swoje maluje, dla C P L i A pozostawia je, jak m ó w i : „czyste" albo „gołe". 28 2 9 141 �10 Franciszek Golan urodził się w 1898 r. w Golance w pow. Ostrołęka, gdzie mieszka do dzi­ siaj. Pochodzi z rodziny małorolnych. Brał udział w wojnach w 1920 i 1939 roku, przebywał też w tym czasie w różnych krajach: „dzie ja nie obsed, to ze mnie wrona kości nie zniesie." Pobyt w odległych krajach rozwinął w nim zainteresowania światem, chłonność wiadomości o wszelkich wydarzeniach, szczególnie politycznych. Z wielką np. uwagą słucha zawsze wiadomości radiowych. Radio jest dla niego symbolem dnia dzisiejszego, który ocenia jako lepszy niż czas miniony: „starodawny naród nic dobrego nie uzył" (w ten sposób kwituje korzyści jakie mu daje wysłuchanie informacji radiowych). Ciężkie warunki życia nie pozwoliły mu nauczyć się czytania. Powo­ duje to u niego gorycz, a jednocześnie pobudza am­ bicję wykazania swych umiejętności, czy nawet w a r ­ tości w innych dziedzinach, m. in. w rzeźbieniu. Rzeźbiarstwem 142 zajął się właściwie dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Przedtem zdarzało się, że w młodości pasąc krowy strugał ptaki. Na krótko przed w o j n ą wyrabiał na zarobek krzesła. Bywało, że zgod­ nie z z a m ó w i e n i e m w y r z y n a ł dekoracyjne oparcia i nogi u mebli. Po wojnie wizyta Adama Chętnika w p ł y n ę ł a decydująco na kierunek jego późniejszej pracy. P o s t a n o w i ł „rzeźbić krzesła". Początkowo po­ k r y w a ł zapiecki i siedzenia zdobinami o motywach roślinnych, z czasem wprowadził przedstawienia ludzi i zwierząt. Obecnie rzeźbi na krzesłach sceny z życia wsi kurpiowskiej i historii narodu. Wszystkie wyobra­ żenia stara s i ę przy tym jak najbarwniej p o m a l o w a ć . Do rzeźbienia osobnych figur (il. 26, 27) skłoniła go przede wszystkim chęć znalezienia odbiorcy dla swo­ ich prac. Dzięki opiece, głównie ze strony Wydziału Sztuki Ludowej M K i S , mógł stać się rzeźbiarzem, a obecnie — jednym z najpoważniejszych d o s t a w c ó w rzeźb do Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w K a ­ dzidle. 3 0 �II. 10. „Pasyja",wys.90 cm. Wyk. ok. 1880 r. Andrzej Kaczyński. Wł. Józefa Racz­ kowskiego, Kadzidło. Il.~H7 Sw. Jan, wys. ok. 1 m. Wach, pow. Ostrołęka (obiekt skradziony). II. 12, 12a. Sw. Jan, wierzba, kloc niełupany, wys. 150 cm. Jazgarka, pow. Ostrołęka. Wyk. pocz. XX w. Łukasz Raczkowski. 12a Mówiąc o pobudkach, które skłoniły go do rzeź­ biarstwa, podkreśla konieczność szukania zarobku i nieoszczędzania się: „somsiad dziesięć lat ode mnie młodsy i wiecnie odpocywa, żeby nie synowie to by umarł." Jednocześnie duże znaczenie w tym wyborze drogi życiowej miała dla niego ambicja: „u mnie to 0 charakter cłowieka chodzi, cy ja cłowiek bez skół potrafię to zrobić" (np. wyrzeźbić frapującą go scenę z życia otoczenia). B o l e s ł a w P o l a k urodził się w 1904 r. w Podgórnem koło Turośli w pow. kolneńskim. Ojciec jego był gajowym. W Lipnikach, gdzie ma obecnie dom 1 gospodarstwo, mieszka od ósmego roku życia. Miał dziewięcioro rodzeństwa. Po śmierci matki i powtór­ nym małżeństwie ojca oddany został na służbę do krewnych w Nasiadkach. Miał w ó w c z a s 21 lat. Pasł tam krow^_ i w ó w c z a s to zaczął rzeźbić. Ukończył tylko 1 odział szkoły podstawowej. W późniejszych latach praktykował u wspomnianego już stolarza- 12 rzeżbiarza Wincentego Ejmy. Razem z nim wykony­ w a ł w różnych miejscach Kurpiowszczyzny prace cie­ sielskie i stolarskie. Z czasem usamodzielnił się i za­ łożył w ł a s n y warsztat stolarski. Wykonując już przed wojną oprawy feretronów dla kościołów, rozwijał umiejętności rzeźbiarskie. W wolnych chwilach rzeź­ bił cygarniczki, popielniczki, próbował również rzeź­ bić figury świętych. Pod koniec okresu m i ę d z y w o ­ jennego ożenił się. Dziś ma troje dorosłych dzieci (2 córki: pielęgniarkę i nauczycielkę oraz syna — inżyniera). Rzeźbieniem, podobnie jak Franciszek Golan, zajął się na stałe dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j , w wyniku zamówień. Dziś należy do Spółdzielni C P L i A „Kur­ pianka" w Kadzidle i w tych ramach trudni się rzeź­ biarstwem. Syn jego maluje (uczęszczał w czasie stu­ diów do ogniska plastycznego). Od syna nauczył się szkicowania i umiejętność tę wykorzystuje w swej obecnej pracy (il. 30, 31a, b). Chociaż nie ukończył 143 �II. 13. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek niełupany, szkoły, interesował się bardzo książkami. Nauczył się sam dobrze czytać, zna też wiele programowych po­ zycji rodzimej beletrystyki. Interesują go ż y w o prob­ lemy społeczno-kulturalne. W jego postawie ś w i a t o ­ poglądowej można dostrzec podobieństwo do innowierstwa dawnego rzeźbiarza tych stron, Łukasza Raczkowskiego. Wszystko to miało poważny w p ł y w na pracę rzeź­ biarską Bolesława Polaka. Wprawdzie pozostaje on w kręgu tradycyjnej tematyki „Pasyj" i Św. Janów, niemniej jego robota zawiera znacznie więcej zna­ mion sztuki profesjonalnej — uczonej aniżeli twór­ czości ludowej. Konstanty Chrostek jest najmłodszym spośród omawianych rzeźbiarzy. Urodził się w Jazgarce w 1910 roku. Pochodzi z rodziny rzemieślniczej. Dziadek jego był cieślą i stolarzem, ojciec — kowa­ lem. Ukończył 4 odziały szkoły podstawowej. Spośród licznego rodzeństwa wyróżniał się skupieniem, powol­ nością i rozwagą w działaniu, stronieniem od swawoli i zabaw. Jak nam o sobie m ó w i : wolał iść na ze­ branie Związku Młodzieży Ludowej lub czytać, ani­ żeli jak inni, iść na zabawę. W ten sposób poznał książki Prusa i Sienkiewicza, a w rezultacie doszedł do sporej wiedzy o świecie i wykształcił w sobie dużą 31 144 wys. 45 cm. Durlasy, pow. Ostrołęka. wrażliwość na jego uroki. Jego sposób myślenia znacznie odbiega od tradycyjnych pojęć środowiska. Jak wielu o m ó w i o n y c h już rzeźbiarzy, s w ą t w ó r ­ czość rzeźbiarską rozpoczynał przy pasieniu krów. Początkowo rzeźbił tylko cygarniczki i oprawki do krzesiwek. Pierwszą rzeźbę Chrystusa Frasobliwego w y k o n a ł pod w p ł y w e m bezpośredniej namowy ba­ wiącego na praktyce geodezyjnej w jego wsi studenta Politechniki Warszawskiej Romualda Kozła. Od tego czasu zaczął wiele rzeźbić. Na organizowanym przed ostatnią w o j n ą w Myszyńcu kiermaszu sztuki ludo­ wej był jedynym autorem, który w y s t a w i ł prace rzeź­ biarskie. Zdobyte uznanie pobudziło go do dalszej pracy. Odbiorcami jego figur były przeważnie muzea, księża, a na ostatnim miejscu różni przypadkowi l u ­ dzie miejscowi. Obok umiejętności rzeźbiarskich zdobył Konstanty Chrostek umiejętności ślusarskie i mechaniczne. Dzi­ siaj uchodzi za znanego w okolicy naprawiacza wszel­ kich mechanizmów, a także instrumentów muzycz­ nych, jakie można spotkać na wsi. Posiada on rzadką umiejętność sporządzania s m y k ó w do skrzypiec. Bezpośrednio po wojnie ożenił się i przeniósł do Lipnik. Żona jego zajmuje się tkactwem i, tak jak on, jest członkiem Spółdzielni „Kurpianka". W pierw­ szych latach po wojnie Chrostek rzeźbił stosunkowo �15 IZ. 15. Sposoby modelowania Andrzeja Kaczyńskiego i Łjiz kasza Raczkowskiego: a — św. Jan z" W uchu, prawdopodobnie A Katyńskiego, b — Bóg Ojciec — w rzeźbach Trójcy Świętej — A. Kaczyńskiego, c — Chr^stut frasobliwy z Durlas — prawdopodobnie _Ł. RaczkcamkJ£3P, d — Chrystus Biczowany z Kadzidła — Ł, Raczkowskiego. II. 16. Sw. "Roch (fragm.), lipa, wys. 1 m. Wyk. ok. 1920 r. Ł. Raczkowski. Łyse, pow. Kolno. ~~ II. 14. Matka Boska Bolesna z Jezusem, lipa, wys. 80 cm. Dobry Las, pow. Kolno. dużo. Obecnie obowiązki wychowania pięciorga dzieci oraz trudne warunki mieszkaniowe nie pozwalają mu znaleźć, jak m ó w i , spokoju do roboty, którą najbar­ dziej miłuje, a która wymaga dużo czasu i namysłu. Figury Chrystusa Frasobliwego, zaczętej przed paru laty (il. 32), nie kończy. Utrzymuje się obecnie prawie wyłącznie z prac naprawczych, stolansko-ślusarskich. Dla wszystkich z o m ó w i o n y c h współczesnych rzeź­ biarzy kurpiowskich, podobnie jak dla ich poprzed­ ników: Kaczyńskiego, Raczkowskiego, Czerwińskiego czy Ejmy, twórczość rzeźbiarska m i a ł a w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu znaczenie zajęcia uprawianego zawodowo, tzn. będącego podstawowym źódłem utrzy­ mania. Oczywiście nie z tym nastawieniem rozpoczy­ nali swą twórczość. Rzeźbienie stawało się zajęciem zarobkowym stopniowo, w miarę zdobywania do­ świadczeń i znajomości rzemiosła. Można też powie­ dzieć, iż o odchodzeniu stopniowym czy przerywaniu uprawianej twórczości także decydowały w z g l ę d y za­ robkowe. 3 2 Przystępując obecnie do o m ó w i e n i a narzędzi i spo­ sobów pracy stosowanych przez miejscowych rzeźbia­ rzy dawniej i dzisiaj należy stale mieć na uwadze zachodzące w tej dziedzinie zmiany, zależne od okresu twórczości, a także od różnic indywidualnych a zmie­ rzające do zapewnienia m o ż l i w i e największej ekono145 �II. 17. Chrystus Zafrasowany, lipa, wys. 70 cm, 2. pol. XIX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. Cichej. II. 18. „Pasyja". Wys. 110 cm. Koniec XIX w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. mii pracy. Proces ten u rzeźbiarzy traktujących s w ą twórczość jako źródło zarobku zachodził w sposób szczególnie widoczny. Na Kurpiowszczyźnie przy jej zadrzewieniu w i ę k ­ szym niż w innych rejonach, a przy tym dostatecz­ nie zróżnicowanym, nie istniał problem trudności s u ­ rowcowych. Dlatego też nie znajdujemy tutaj figur rzeźbionych w drewnie o rzadkich słojach czy w su­ rowcu trudnym do obróbki (sosna, świerk, jesion). Spotykamy natomiast rzeźby z najrozmaitszych drzew 0 ścisłych słojach (głównie lipa, rzadziej brzoza 1 wierzba oraz olszyna). We wczesnych latach oma­ wianego okresu u ż y t k o w a n o także dąb, rzeźbiąc w nim dużych rozmiarów figury stawiane na otwartym po­ wietrzu (il. 21, 22). Stosowanie tego surowca, jak wia­ domo bardzo odpornego na działanie czasu, miało zapewnić długowieczność figurze. Dla tych samych powodów stosowano lipę, która jest łatwiejsza do obróbki niż inne twarde drewna, ale, jak m ó w i ą rzeź­ biarze, przez długie lata „nie ciepie się jej robak". 33 Siedząc rodzaje stosowanego drewna przez daw­ nych rzeźbiarzy, np. Kaczyńskiego i Raczkowskiego, dostrzegamy, jak na przestrzeni długich lat swej twórczości zmieniali oni rodzaje surowca. Pierwsze prace wykonywali w drewnie twardym lub bardzo twardym (nie wyłączając dębu), natomiast w później­ szych latach przechodzili na materiał łatwiejszy do obróbki. Oczywiście wchodziły tu w grę czynniki o których w s p o m n i a ł e m na wstępie. Ale miała chyba także znaczenie zdolność rzeźbiarza do obróbki twar­ 146 Wł. Antoniny dego surowca. Raczkowski np. pod koniec życia kie­ dy był już bardzo słabego zdrowia, rzeźbił często w miękkiej wierzbie i to nawet duże figury, które miały stać na powietrzu nie chronione dachem kap­ liczki (il. 12). W pracy współczesnych rzeźbiarzy trud­ no jest m ó w i ć o podobnych zmianach, ponieważ t w ó r ­ czość ich rozkłada się na mniejsze wycinki czasu, poza tym nie mają oni już okazji a nawet potrzeby korzystania z najtwardszego drewna — dębu. Proceder suszenia drewna stosowany przez żyją­ cych dzisiaj mistrzów jest tak rozbudowany, że z pew­ nością musiały go kształtować doświadczenia długiej tradycji. Nasuwa się jednak pytanie czy owe złożone zabie­ gi przygotowania tworzywa były dokonywane każdo­ razowo przez wszystkich dawnych rzeźbiarzy. Można bowiem przypuszczać, że niektórzy z nich, ci przynaj­ mniej którzy wędrowali, musieli w wielu wypadkach posługiwać się materiałem w tym stanie, w jakim b y w a ł im dostarczany na miejscu przez zleceniodaw­ cę, a w i ę c wykonywali czasem swe rzeźby w drewnie niedostatecznie wysuszonym. B y ć może, że w y j ą t k o w y stopień zniszczenia niektórych z dawnych rzeźb t ł u ­ maczy się właśnie nieodpowiednim przygotowaniem surowca, niedostatecznym uodpornieniem go na dzia­ łanie deszczu i słońca. Nasuwa to uwagę, że na pod­ stawie stanu zachowania trudno jest oceniać wiek rzeźby. 31 Zabezpieczenie rzeźby przed pękaniem brane jest pod u w a g ę również i w przygotowaniach samego �klocka do rzeźbienia. Licząc się z właściwością rozsychania się drewna promieniście od rdzenia do warstw zewnętrznych, niektórzy ze współczesnych rzeźbiarzy chętniej rzeźbią nie w pełnym klocku z rdzeniem w środku, lecz w takim, który uzyskano z rozłupania pnia względnie konaru czy gałęzi na po­ ł o w ę lub ćwiartkę. Oczywiście owo łupanie m o ż l i w e jest w ó w c z a s kiedy rzeźbiarz dysponuje drewnem odpowiedniej grubości. Z przeglądu rzeźb dawnych rzeźbiarzy wynika, iż podobnie jak dzisiejsi rzeźbili oni zarówno w kloc­ kach pełnych, jak i stanowiących cząstkę rozłupane­ go pnia. Należy t a k ż e stwierdzić, że Kaczyński często korzystał z grubej deski. Natomiast z rzeźbiarzy dziś żyjących tylko Golan z w y k ł rzeźbić chętnie z deski i na desce. Nie ulega wątpliwości, że charakter klocka narzu­ ca rzeźbiarzowi określony sposób obróbki drewna. Często w czasie rzeźbienia kształt klocka, struktura słoi wyznacza kierunek cięć i prowadzi do formy zgodnej z jego b u d o w ą (il. 25, 33, 34). Jednocześnie, w miarę doskonalenia się w swym rzemiośle, rzeź­ biarz w coraz mniejszym stopniu poddaje się owemu działaniu właściwości tworzywa. Z czasem przy opa­ nowaniu materiału łamie jego pierwotną strukturę uzyskując dzieło zasadniczo nieraz odbiegające od kształtu użytego klocka (il. 31b). K u temu może zmie­ rzać także stosowanie miększego surowca oraz nie pełnych, lecz rozłupanych klocków. Fakt, iż większość spośród omawianych rzeźbia­ rzy w y w o d z i ł a się spośród cieśli i stolarzy nie po­ II. 19. Matka Boska Bolesna, wys. zostawał bez w p ł y w u na rodzaj stosowanych przez nich narzędzi. I tak wydaje się, że już dawniejsi rzeźbiarze używali obok narzędzi powszechnie stoso­ wanych na wsi do obróbki drewna (siekiery, Cieślicy, skoblicy i noża) również ośnika, struga, a także sze­ rokich dłut oraz świdra. Przypuszczenie to potwier­ dza przegląd samych rzeźb. Odnajdujemy w nich śla­ dy użycia nie tylko dłuta ciesielskiego czy świdra, lecz zupełnie specjalnych narzędzi, takich np. jak struga do fazowania czy cyrkla . \ . Wszystko to Wskazuje, iż niektórzy rzeźbiarze już w najwcześniejszych latach omawianego okresu po­ sługiwali się bogatym i rozmaitym zestawem narzędzi. Korzystali także zapewne ze specjalnych dłut rzeź­ biarskich o odpowiednio profilowanych i ściętych ostrzach, na co wskazują zarówno ślady cięć na rzeź­ bach, jak też narzędzia u ż y w a n e przez współczesnych już rzeźbiarzy. I tak np. Chrostek, dopóki nie zdobył dłut fabrycznych, posługiwał się wykonanym przez kowala oryginalnym kompletem narzędzi do rzeźbie­ nia (il. 29). Ich forma wskazuje, że były powtórzeniem wcześniej już znanych wzorów. 35 Dzisiejsi rzeźbiarze kurpiowscy mają do dyspo­ zycji komplety fabrycznych dłutek do rzeźbienia. Ale należy stwierdzić, że nie wszyscy chętnie nimi się posługują. Golan jeszcze do niedawna całą podstawo­ w ą robotę w y k o n y w a ł scyzorykiem. Podobnie w pra­ cy Sęka nóż odgrywa podstawową rolę. Natomiast Chrostek tylko przy ostatecznym w y k a ń c z a n i u twarzy figury korzysta z noża, który służy m u w tych celach już przeszło 20 lat. Zupełnie w y j ą t k o w y zestaw na- 85 cm. 2. pol. XIX w. Dłużewo, pow. Kolno (por. s. 119). �4$ K \ 20 rzędzi posiada Sęk. Ważne wśród nich miejsce zaj­ muje specjalny, zakrzywiony nóż, przypominający narzędzie u ż y w a n e przy wyrobie łyżek czy przy czysz­ czeniu kopyt koniom przez kowali. Posługuje się r ó w ­ nież wespół z ręczną piłką nożem, będącym k a w a ł ­ kiem taśmy z resora, skośnie na końcu zaostrzonej . 38 Określając sam proces rzeźbienia wypada powie­ dzieć, iż jest to proces stanowiący w y p a d k o w ą nie tylko rodzaju użytego klocka (jego kształtu i gatun­ ku drewna) oraz zestawu narzędzi, lecz również o k r e ś ­ lonych umiejętności twórcy, w ł a ś c i w e g o jemu sposo­ bu planowania i realizowania kolejnych zabiegów technicznych. Przebiegu tego procesu u dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie m o ż e m y niestety odtwo­ rzyć. Nie znajdziemy także dla niego analogii w twórczości współczesnych rzeźbiarzy. Żaden bowiem z dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie pozostawił ucznia ani nie miał innych okazji przekazania swych doświadczeń i wiedzy. Współcześni zaś rzeźbiarze, po­ za jedynym Polakiem, dochodzili do swej sztuki pra­ wie wyłącznie drogą własnych dociekań. Stąd też musimy ograniczyć się do rozpatrzenia przebiegu pracy rzeźbiarskiej wyłącznie u t w ó r c ó w współczesnych. Ale i w tym wypadku zależnie od rzeźbiarza, a także okresu jego twórczości, inny b ę ­ dzie zarówno przebieg w s t ę p n e j obróbki klocka, jak i w ł a ś c i w e g o modelowania figury. Stosunkowo naj­ mniej złożony w tym zakresie jest warsztat Sęka. Rzeźbi on najczęściej w pełnym niełupanym klocku z gałęzi lipowej. Średnica podstawy wyrzeźbionej przezeń figury zachowuje zazwyczaj wymiary klocka. Masa całej zaś rzeźby nieznacznie tylko mniejsza jest od bryły tworzywa. Znaczy to, że z całości klocka przy obróbce usunięta zostaje tylko niewielka część zbędnego materiału. Po odcięciu klocka od odpowiednio wysuszonej gałęzi Sęk przystępuje od razu do w ł a ś c i w e g o mode­ lowania. Nie stara się nigdy ani ociosać z grubsza, ani ostrugać powierzchni drewna. Jego naturalną gładkość, jaką ono ma pod korą długo zachowuje na tych częściach klocka, których nie dotknął ostrzem 148 za pierwszym razem. Pracę rozpoczyna zawsze od g ł o w y figury. Jest przy tym tak zaabsorbowany, że zaczynając rzeźbić g ł o w ę nie liczy się czy mu wy­ starczy materiału na całą postać. Zdarzyło mu się w y b r a ć miejsce na g ł o w ę tak daleko od krańca kloc­ ka, że gdy z tej strony odciął k a w a ł drewna piłą, z drugiej strony nie starczyło miejsca na nogi, które z konieczności musiał w y k o n a ć w zbyt m a ł y c h pro­ porcjach. Kształt głowy, podobnie -jak innych trud­ nych f r a g m e n t ó w (np. dłoni) najpierw szkicuje o ł ó w ­ kiem (il. 33). Następnie w o k ó ł narysowanego owalu twarzy wybiera drewno cienkimi warstwami przy pomocy owego noża przypominającego narzędzie do dłubania łyżek. Gdy g ł o w a jest już wyodrębniona od całości, kształtuje ją różnymi narzędziami (piłką i no­ żem z resora oraz dwoma z w y k ł y m i nożami, szerszym i węższym). Na pierwszym etapie swej pracy nie rzeź­ bi jeszcze szczegółów takich jak oczy, usta, uszy. Po uformowaniu bryły g ł o w y przechodzi do rzeźbienia korpusu, nadając przy tym od razu w ł a ś c i w y gest (np. u ś w . Jana Nepomucena układ rąk przystosowa­ ny do dzierżenia krzyża i lilii), na końcu rzeźbi sto­ py, ale także nie uwzględniając jeszcze detalu. Do­ piero gdy bryła całej postaci jest ukształtowana, przy­ stępuje Sęk do rzeźbienia szczegółów, zachowując przy tym tę samą co uprzednio kolejność: od g ł o w y do stóp. Posługuje się wtedy silnie zaostrzonym no­ żem, który ostrzy na osełce marmurkowej, a na ko­ niec gładzi na równych płaszczyznach rzeźbionej fi­ gury (np. na plecach, które zachowują naturalną po­ wierzchnię klocka). Po w y k o ń c z e n i u detali stara się zgodnie z panującą obecnie modą zatrzeć ślady cięć, by upodobnić powierzchnię swego dzieła do cieszących się najwyższym uznaniem figur gipsowych. P o s ł u g u ­ je się przy tym kawałkami szlkła i papierem ścier­ nym. Na tym też etapie pracy następuje zdobienie figury. Sęk jest jedynym spośród żyjących obecnie rzeźbiarzy, który chętnie korzysta z tradycyjnego ł ą ­ czenia w sztuce ludowej tendencji realistycznej z ten­ dencją dekoracyjną. Niektóre partie ubioru rzeźbio­ nych figur, a nawet podstawkę, pokrywa często pro- �stym ornamentem geometrycznym, przeważnie linią łamaną, krzyżykami oraz jodełką. Czasem w jego pracy dochodzi jeszcze jeden etap przeznaczony na osobne wykonanie pewnych części, jak np. atrybutów przynależnych świętej postaci, które po ukończeniu zostają zmontowane z figurą . Sęk rzeźbi swoje osóbki w stosunkowo krótkim czasie. T a k np. praca nad figurą ś w . Jana Nepomu­ cena, w y s o k o ś c i około 30 cm, zajęła mu 6—7 dni. Szybkość jego pracy wynika jednak nie tyle z m i ­ strzostwa, ile z pasji z jaką swe dzieło tworzy, a tak­ że z organizacji całej roboty w oparciu o niezmiennie powtarzane zabiegi w e d ł u g przyjętego w jakimś mo­ mencie schematu. Sęk przystępując do rzeźbienia fi­ gury przerywa przy niej pracę w ł a ś c i w i e tylko na czas spania i jedzenia. Po tych przerwach nie rozwa­ ża długo co i jak ma robić. Natomiast każde jego cię­ cie jest niezwykle powolne, czasami nawet robi w r a ­ żenie działania niezdarnego, przy którym rzeźbiarz zdaje się odczuwać duży opór tworzywa. A l e za tą pozorną niezdarnością kryje się poszukiwanie w ł a ś c i ­ wych kierunków cięć, zgodnie z biegiem słoi, kształ­ tem klocka. Dlatego też w czasie pracy S ę k zmienia stale jego położenie, przytrzymując klocek między kolanami, obraca nim i dobiera odpowiednie na­ rzędzie. 37 W podobny sposób jak Sęk pracował Golan, dopóki nie zaczął korzystać z miary i dłuta. Aby ustrzec się II. 20, 21. Sw. Jan (jragm.), dąb, wys. 145 cm. 2. pol XIX w. Golanka, pow. Ostrołęka. 11. 22. Sw. Jan, brzoza, wys. 110 cm. 2. poi. XIX w. Szafranki, pow. Ostrołęka. przed pomyleniem proporcji, przemierzył sobie kie­ dyś z jakiegoś obrazu czy fotografii wymiary postaci ludzkiej i obecnie odpowiednio do wielkości w y b r a ­ nego klocka sporządza na nim każdorazowo „miarę", tj. zaznacza przy pomocy miarki centymetrowej i ołówka odpowiednio przeliczone długości głowy, korpusu, r ą k i nóg. Posługiwanie s i ę dłutami pozwoliło m u uzyskać nawet w figurach stojących prześwity w bryle oraz osiągnąć drobniejszy modelunek nie tylko detali, lecz całych partii rzeźby. Twórczość jego zaczęła s i ę od zdobienia krzeseł: najpierw płaskim ornamentem a następnie — w y p u k ł y m i rzeźbami figuralnymi. Dla­ tego w porównaniu z S ę k i e m ma Golan za sobą znacznie większą s k a l ę doświadczeń w cięciu drewna, łatwiej też znacznie przychodzi m u przezwyciężenie struktury klocka. Oto jak rzeźbiarz opisuje przebieg swojej roboty: „Wyściepie sobie z pnia ćwiartkę, bo od muchy lubi się ściepać [od rdzenia — J . O.]. W ćwiartce to juz jest śtybne, ale i z okrągłego nieraz robię. Z okrągłe­ go robię jak nie mam ćwiartki. Potem rozmiar się bierze. Na centymetry obmierzam wysokość, g ł o w ę robię podług ramion — to juz z wejrzenia — zeby nie za duza i nie za mała, ale ręce to musowo rozmierzyć. J a tylko spojrzę na obrazek i podług ramion głowę mam, potem podług korpusa nogi. Nad tym więcej się głową pracuje niż rękami, rozmiary trzeba w g ł o w i e mieć. I trzeba m i e ć o ł ó w e k i cyntymetr. A potem juz tylko nożykiem — jak juz się robi to bez n a m y s ł u się znie i znie — wszystko nożykiem. D ł u t e c ko biorę, dzie noza nie m o g ę włożyć." Chrostek, od początku swej kariery rzeźbiarskiej posługuje się dłutami i w związku z tym duże zna­ czenie dla jego pracy ma przygotowanie klocka, do­ stosowanie go do pracy tymi narzędziami. Nigdy nie rzeźbi w klocku obłym, lecz zestruguje go, doprowa­ dzając do formy graniastosłupa, najczęściej czterobocznego. U ż y w a do tego celu struga stolarskiego. Płaskie powierzchnie, jak twierdzi, ułatwiają mu pro­ wadzenie w drewnie dłuta i noża. W przeciwieństwie do Sęka rzeźbi nie kolejno poszczególne partie, ale równocześnie całość figury. Dzięki temu pracując nie traci poczucia proporcji, co z kolei pozwala mu w ł a ­ ściwie gospodarować masą tworzywa i panować przez cały czas nad całością opracowywanej figury. Pierw­ sze warstwy drewna zbiera grubym dłutem oraz no­ żem. Większe k a w a ł k i podcina piłą. Bryłę klocka sta­ ra się Chrostek rozłożyć na drobniejsze formy kubiczne i geometryzując w ten sposób Wizerunek postaci stwarza sobie dogodne pozycje do prowadzenia w drewnie noża lub dłuta. Zabieg ten, podobnie jak wstępna obróbka klocka obłego w formę graniasto­ słupa, oszczędza konieczności częstego manewrowania klockiem przy pracy, a jednocześnie wyrównane płaszczyzny pozwalają na swobodne powtarzanie ko­ lejnych cięć. W dalszej kolejności Chrostek w y d ł u b u j e przy po­ mocy wąskiego dłuta wszelkie konieczne prześwity. Na koniec zaś bardzo ostrym nożem (o którym już była mowa) modeluje twarz oraz takie detale, jak np. palce rąk i stóp. Panuje nad rzemiosłem dostatecz­ nie, by kształtować określony wyraz twarzy czy po- �staci, by zróżnicować jej w y g l ą d w zależności od płci i wielku. Kończąc s w ą prace. Chrostek nigdy nie za­ ciera śladów pozostawionych w drewnie przez na­ rzędzie . Zasadniczą odrębność pracy rzeźbiarskiej można zauważyć u Polaka. Omówieni dotąd rzeźbiarze różnili się między so­ bą sposobem modelowania, jednak w komponowaniu postaci wszyscy przestrzegali zasady układu piono­ wego. Taki bowiem układ był wyznaczony przez kształt klocka i artysta, nawet rzeźbiąc pochyloną postać Chrystusa Frasobliwego, usiłował m o ż l i w i e „prostować" jego plecy, by nie odbiegać zanadto od pionowej ściany klocka. U Polaka tylko w n a j w c z e ś ­ niejszych pracach można zauważyć tę zasadę. Obec­ nie wykonanie każdej rzeźby poprzedza on studium rysunkowym własnej postaci oglądanej w lustrze. Przybierając pozycje figur, które zamierza rzeźbić, stara się podpatrzyć i narysować odpowiednie układy ciała. Gotowe szkice, sporządzone przeważnie na twardym kartonie, wycina tuż przy konturze, uzys­ kując w ten sposób rodzaj szablonów. W trakcie rzeź­ bienia spogląda od czasu do czasu na odpowiedni szablon. Przy tej metodzie jego rzeźbienie niewiele zachowało cech dawnej roboty. Posługując się zawsze dłutkami, rzeźbiąc od razu całość figury a nie ko­ lejne fragmenty, pozwala sobie na swobodne jej układy, nie przyporządkowane pionowi bryły klocka (il. 31). 3a W zestawie tematów występujących w rzeźbie Kurpiowszczyzny należy wyodrębnić 2 podstawowe typy: tzn. sakralny i świecki. Obydwa występują od najwcześniejszych lat omawianego okresu. T y m nie­ mniej od połowy X I X do początków X X w. tematyka świecka była tu reprezentowana słabo i w wytwo­ rach niezupełnie odpowiadających temu, co rozumie­ my przez rzeźbę, bo tylko w niektórych zabawkach (konie na biegunach, ptaki i in.) oraz w przystrojach sprzętów, głównie w specjalnie modelowanych zakoń­ czeniach lasek pasterskich. Występują tu w y o b r a ż e ­ nia zwierząt, jak koń, jeleń. Występuje także figura ludzka, np. w zabawce zwanej „troc" (tracz). Wszyst­ kie te prace były dziełem raczej niezawodowych twórców, zajmujących się podobną robotą tylko do­ rywczo i ubocznie. Tak np. wszystkie „konie" (na biegunach) i „troce", jakie miałem możność oglądać w czasie badań, b y ł y dziełem o j c ó w lub krewnych dzieci, dla których zostały zabawki te przeznaczone. Po I wojnie ś w i a t o w e j tematy świeckie przenika­ ją do twórczości rzeźbiarzy zawodowych i to nie pod postacią tradycyjnych zabawek czy przedmiotów użytkowych (jak laski), lecz w obiektach o charakte­ rze p a m i ą t k a r s k i m . Większe jednak znaczenie zdo­ bywa sobie tematyka świecka dopiero w ostatnich czasach. Przed kilkunastu laty w twórczości nie­ których rzeźbiarzy, pod w p ł y w e m w y r a ź n y c h za­ m ó w i e ń z zewnątrz, pojawiły się prace przedstawia­ jące życie wsi oraz sceny nawiązujące do przeszłości narodowej. Największe w tym zakresie osiągnięcia ma Golan. Początkowo rzeźbił on na krzesłach ż y w o trwające w jego pamięci sceny wojskowe (np. ułanów na paradzie), następnie popularne wesela kurpiow­ skie, a wreszcie w ostatnich latach podejmuje tematy zaczerpnięte z życia codziennego wsi, o co dopomina­ no się u niego w kierownictwie Spółdzielni. P o j a w i ł y się w jego rzeźbach motywy gęsi na pastwisku, ko­ biety z gęsiorem, postaci młócących zboże itp. 3S Sęk wracając wspomnieniami do wydarzeń histo­ rycznych, zasłyszanych na owych głośnych czytaniach książek, wyrzeźbił „króla Kościuszkę i Batorego". Właściwą tematyką rzeźby tradycyjnej były oczy­ w i ś c i e postaci osób ś w i ę t y c h i boskich, one też do dziś stanowią źródło najsilniejszych natchnień rzeź­ biarzy. Jednak stosunek do tej tematyki na przestrze­ ni rozpatrywanego okresu 'podlegał w y r a ź n y m prze­ mianom. Można dostrzec stopniowe zmniejszanie się popularności jednych tematów, przy jednoczesnym wzroście znaczenia innych. Tak nip. słabło zaintereso­ wanie t w ó r c ó w dla postaci Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem, Piety, św. Rocha oraz św. Floriana. Z przeka­ zów badaczy Kurpiowszczyzny 2. poł. X I X w. wyni­ ka, że np. figury ś w . Floriana należały w ó w c z a s do w y j ą t k o w o popularnych °. Ze stanu ilościowego za­ chowanych zabytków figury św. Rocha można wnosić, 4 23 II. 23. Jan Sęk z Pło­ szyć, pow. Ostrołęka. Ił. 24. „Pasyje" z 1945, 1948, 1961 r. Wyk. Jan Sęk. Ił. 25. Sw. TarT Nepomucen, lipa, klo­ cek nielupany, wys. 40 cm. Wyk. 1962 r. �24 że święty ten cieszył się niegdyś u rzeźbiarzy r ó w ­ nież dużą popularnością. Z czasem obydwie te po­ staci ustąpiły całkowicie z panteonu osób ś w i ę t y c h i boskich zaprzątających u w a g ę twórców. O spadku popularności w i z e r u n k ó w Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem i Piety świadczyłby fakt, że nie udało się zna­ leźć tych przedstawień w rzeźbach późniejszych niż z końca X I X w. U żadnego spośród dzisiejszych rzeź­ biarzy nie dostrzegamy zainteresowań dla tych dwu tematów, które kiedyś były niewątpliwie natchnie­ niem do najwyższych osiągnięć twórczych (il. 14, 19). Nawet w twórczości Raczkowskiego, którą cechuje w y j ą t k o w a wprost rozmaitość tematyki, brak jest w późniejszym okresie przedstawień Matki Boskiej z Chrystusem. Te same uwagi dotyczą, chociaż w mniejszym stopniu, również tematu Chrystusa Frasob­ liwego. Nie zmniejszała się natomiast w ciągu całego analizowanego okresu popularność w i z e r u n k ó w C h r y ­ stusa Ukrzyżowanego oraz św. Jana Nepomucena. Do dziś należą one do t e m a t ó w najczęściej podejmowa­ nych tak przez starszych, jak i młodszych rzeźbiarzy. 41 Sęk, Golan i Polak rzeźbią chętnie tylko Matkę Boską Niepokalanego Poczęcia. Pod tą postacią Mat­ ka Boska w dawnej rzeźbie kurpiowskiej nie w y s t ę ­ powała. Pojawiła się tu ona dopiero na początku X I X w., niewątpliwie pod w p ł y w e m działania w z o r ó w fabrycznych figur gipsowych. Najstarszym przykła­ dem tego wizerunku, jaki udało się odnaleźć, jest rzeźba Raczkowskiego z początku X X w. Ustępowanie pewnych t e m a t ó w i pojawianie się nowych było zjawiskiem o b e j m u j ą c y m twórczość ogółu rzeźbiarzy. Znamy jednak w y j ą t k o w e przypad­ ki pojawiania się i zanikania tematu w twórczości jednego tylko rzeźbiarza. Przykładem może być tu przedstawienie Wniebowstąpienia Matki Boskiej, wy­ stępujące pod mianem Trójcy Ś w i ę t e j . W czasie ba­ dań terenowych zinwentaryzowano kilkanaście takich figur, niewiele różniących się między sobą. Są to wy151 �26 pukle rzeźby na grubej lipowej desce przedstawiają­ ce trzy postacie w obłokach (Bóg Ojciec, Chrystus, w środku Matka Boska), z unoszącą się nad nimi gołę­ bicą. Wszystkie wykonane są tą samą techniką, przy użyciu dłut, o czyim świadczą nie zatarte ślady ostrza tych narzędzi. Wszystkie te obiekty reprezentują identyczny model ikonograficzny (il. 8, 9) i co naj­ ważniejsze — zbieżne walory formalne, wskazujące na pochodzenie z jednego warsztatu. Szczegółowe do­ ciekania pozwoliły ustalić, iż autorem tych prac był Andrzej Kaczyński. W Krobi, gdzie jak wiadomo rzeźbiarz mieszkał, znajduje się jedna z tych figur a na słupie podtrzymującym kapliczkę widnieje na­ pis: „Święta Tróica Jediny Boże zmiłuj się nad Nami 1870". Nasuwa się tu oczywiście pytanie, dlaczego scenę Wniebowstąpienia Matki Boskiej autor nazwał Trójcą Świętą. Pewne światło rzucają na to wypo­ wiedzi informatorów, z których żaden nie nazwał tych figur Wniebowstąpieniem, tylko każdy Trójcą Świętą. Przy dalszych indagacjach okazało się, że wielu spośród starszych informatorów rozumie przez Trójcę Świętą zespół osób Świętej Rodziny. Nie trze­ ba podkreślać, jaką ten fakt posiada w y m o w ę . P y ­ tanie tylko czy Kaczyński, wykonując swe rzeźby pod tym nazwaniem, nie miał niezbożnego zamysłu pod­ trzymania błędnych wyobrażeń, aby zyskać odbiorców dla swego dzieła. Jego wielka indywidualność, a przy tym wiedza w innych dziedzinach może skłaniać do przypuszczenia, iż rzeźbiarz czynił to z pełną świa­ domością. Oprócz Kaczyńskiego żaden z późniejszych rzeźbia­ rzy nie starał się przedstawiać sceny Wniebowstą­ pienia ani też w ł a ś c i w e j Trójcy Ś w i ę t e j . Nie ulega kwestii, że nie każdy potrafi się podjąć tak złożonej kompozycji wielofiguralnej. N i e w ą t p l i w i e jednak tak­ że i czas odegrał tu rolę. Wśród przyczyn ustępo­ wania pewnych tematów z rzeźby ludowej nie bez znaczenia były zmiany zachodzące w światopoglądzie 152 27 zarówno twórców, jak i odbiorców ich dzieł. Posta­ cie św. Floriana, św. Rocha m o g ł y poruszać twórczą wyobraźnię tylko wówczas, kiedy przywiązywano większe znaczenie do patronatu tych świętych, chro­ niących z boskiej poręki od zarazy, pomoru bydła i pożogi. Jeśli nie stracił swej popularności ś w . Jan Nepomucen, to m o ż e dlatego, że klęski w y m i ę k a n i a p l o n ó w są nadal częste na Kurpiach i sama ich aktualność podtrzymuje przywiązanie do postaci ś w . Jana, chociaż dziś już bardzo rzadko szuka się u nie­ go konkretnej pomocy. B ł ę d e m byłoby, oczywiście, poprzestać tylko- na tych tłumaczeniach. Wystarczy przypomnieć, że de­ waluacja znaczenia ludowej twórczości artystycznej we w ł a s n y m środowisku ma swe źródło nie tylko w zamieraniu ideowego sensu, ale także w rosnącym zobojętnieniu, a nawet uprzedzeniu, wobec wszyst­ kiego co nosi znamiona minionego czasu i jego stylu. Rozpatrując wartości formalne rzeźby w drew­ nie z Kurpiowszczyzny należy przypomnieć o wspomi­ nanym na początku niniejszej pracy: a) w y s t ę p o w a ­ niu na tym terenie dzieł wykonanych głównie przez zawodowych rzeźbiarzy ludowych, b) o dużym zróżni­ cowaniu ich indywidualności, c) a także o różnicach zachodzących w stosowanych technikach i sposobach rzeźbiarskich zależnie od czasu oraz od warsztatu określonego twórcy. Przyjmując, że wszystko io są czynniki oddziału­ jące na właściwości formalne rzeźby, nie można jej tu traktować jako zjawiska jednolitego. N i e w ą t p l i w i e muszą istnieć różnice między warsztatem rzeźbiarza zawodowego, który uprawia swe rzemiosło stale, dochodząc dzięki temu do sprawności kształtowania, ale także i do pewnego .manieryzmu — a warsztatem rzeźbiarza niezawodowego, podejmującego swą t w ó r ­ czość dorywczo, a w i ę c bez tych konsekwencji do j a ­ kich prowadzi ciągłość pracy i rutyna. Te różnice warsztatowe pociągają za sobą różnice formalne. W �II. 26. Franciszek Golan z Golanki. II. 27. Kapliczka ze św. Antonim, lipa, wys. 34 cm. Wyk. 1958 r. Franciszek Golan. II. 28. Konstanty Chrostek z Lipnik. II. 29. Narzędzia kowalskie używane przez K. Chrostka do rzeźbienia. twórczości rzeźbiarza zawodowego forma bardziej rozbudowana bliższa jest poprawnemu czy też wier­ nemu odtworzeniu rzeczywistości, w ó w c z a s gdy prace niezawodowego rzeźbiarza odznaczają się formą bar­ dziej uproszczoną, a w i ę c przejrzystą, bardziej su­ g e s t y w n ą (czy jak kto woli ekspresyjną), bardziej też przyporządkowaną materii i kształtowi klocka. Oczy­ wiście twórcom tej kategorii nie zawsze udawało się osiągnąć w swej pracy poprawną kopię rzeczywistoś­ ci, złożonej i mającej ustalone prawidłowości u k ł a ­ dów wizualnych, jednak te w ł a ś n i e dzieła najsilniej poruszają naszą wyobraźnię. Przykładów takiej rzeźby znajdujemy na terenie Kurpiowszczyzny stosunkowo niewiele. Należy do nich chyba figura św. Jana Nepomucena (il. 2), rzeźba która pod w z g l ę d e m formalnym nie znajduje analogii wśród innych obiektów i której „niepoprawności" po­ zwalają przypuszczać, że nie w y s z ł a z warsztatu rzeź­ biarza zawodowego. Podobne cechy formalne w y s t ę ­ pują w początkowych pracach rzeźbiarzy zawodo­ wych. Wprawdzie znamy pierwsze prace niektórych tylko spośród tych rzeźbiarzy, są to jednak przykłady wystarczające do stwierdzenia, ż e każdy rzeźbiarz ludowy inaczej kształtował swe figury w okresie pierwszych prób, niż po uzyskaniu pełnej sprawności w swym rzemiośle. Rzeźby Jana Sęka z lat 1945—1962 są widomym tego dowodem. Gdyby nie informacja samego twórcy, nigdy nie skojarzyłyby się badaczowi z tym samym warsztatem owe wczesne Chrystusy ukrzyżowane, ze sztywno trzymanymi dużymi g ł o w a ­ mi i późniejsze — bliższe powszechnej konwencji z głowami w ł a ś c i w e j wielkości wciśniętymi między ramiona (il. 24). Osobne zagadnienie przedstawia twórczość dojrza­ łych już rzeźbiarzy zawodowych. Jeśli nie odnajdu­ jemy w niej tych najjasikrawszych cech „surowego prymitywu", „naiwnego widzenia świata", to m o ż e ­ my natrafić na inne właściwości niekształconej sztu­ ki. Fascynują tutaj najbardziej cechy indywidual­ ności samego twórcy, przejawiającej się w silniej­ szym o wiele stopniu, niż w dziełach rzeźbiarzy nie­ zawodowych. Swoisty temperament twórcy, jego po­ m y s ł o w o ś ć znajdują wyraz nie tylko w zakresie te­ matyki prac (czego przykładem była wspomniana historia ze Ś w . Trójcą Kaczyńskiego), ale przede wszystkim w samym sposobie kształtowania, budowa­ nia bryły itp. Przykładem tej pomysłowości (zresztą nie bez udziału praktycznych m o t y w ó w ) u t w ó r c ó w utrzymujących się ze swych dzieł są sposoby rozwią­ zywania pracochłonnych detali, jak np. guziki w su­ tannie św. Jana, znaczone jakiegoś rodzaju sztancą lub wbitymi obok siebie kołeczkami (il. 22), czy też sposób wykonania k o s m y k ó w futrzanej pelerynki, no­ szonej przez tego ś w i ę t e g o — za pomocą rzędów r ó w ­ nomiernie pozostawionych na powierzchni drewna na­ cięć dłutem (il. 20). Wydaje się, że prace tych zawodowych rzeźbiarzy przejmują inne jeszcze cechy formalne — mniej uchwytne, poprzez które w jakiś sposób udziela się indywidualność autorów. Takie np. odnosi się w r a ­ żenie kontemplując surowość i pryncypialność spoj­ rzeń postaci w rzeźbach Kaczyńskiego czy swego ro­ dzaju łagodność i dostojeństwo figur Raczkowskiego. Podobne uwagi nasuwają się w wypadku prac w s p ó ł ­ czesnych rzeźbiarzy. C i , którzy są gospodarzami, ojca­ mi rodzin i nie mogą stale uprawiać swego rzemiosła, uciekają do niego myślami, m ó w i ą c słowami Chrostka jako do najmilszego. Jeśli zaś rzeźbią, na pewno w swej robocie pozostawiają wiele z siebie. Sęk, które­ mu świadomość późnego już wieku nakazuje s i ę spie­ szyć, wszystkim swym „osóbkom" zaciska usta, odma­ wiając choćby cienia uśmiechu. Pozostaje jeszcze zastanowić się nad czynnikami, które w p ł y n ę ł y na wielkie zaangażowanie rzeźbiarzy w prowadzoną pracę. Zacznijmy od bliskiego nam za­ gadnienia jakim jest wrażliwość estetyczna. Wywiady 153 �43 przeprowadzone z rzeźbiarzami zgodnie z kwestio­ nariuszem dostarczyły materiału potwierdzającego te­ zą, iż wrażliwość estetyczna ludowych t w ó r c ó w często nie pozostaje w związku bezpośrednio proporcjonal­ nym do osiągnięć twórczych, jest to związek raczej odwrotnie proporcjonalny. Wystarczy, jeśli powiemy, że poglądy estetyczne najpłodniejszych rzeźbiarzy, Golana i Sęka, są niezwykle prymitywne, że tylko bardzo w ą s k i e m u kręgowi wartości przypisują pięk­ no. Z kolei zaś prawie nie rzeźbiący dziś Chrostek widzi świat w wielkiej jego złożoności i w urokach zupełnie niedostępnych dwum poprzednim twórcom Dlatego też należy chyba akcentować inne siły, które w y d ź w i g n ę ł y owe jednostki z ich środowiska, awan­ sując je dziś do miana twórców ludowych. Jestem gotów uznać jako pierwszoplanowe działanie sił społeczno-ekonomicznych, o w ą większą na tych terenach niż gdziekolwiek indziej powszechną potrzebę poszu­ kiwania środków do życia poza podstawowymi zaję­ ciami wiejskimi jakimi są rolnictwo, hodowla lub pa­ sterstwo. W życiorysie każdego prawie z przedstawia­ nych rzeźbiarzy odnajdujemy momenty wskazujące, iż doświadczyli oni trudnych losów ludzi, którzy albo odsunięci zostali od użytkowania ziemi, albo nigdy nie mieli jej w dostatecznej mierze. I stąd u nich ko­ nieczność znalezienia środków do życia w zajęciach pozarolniczych. rza" czy „dobrego gospodarza" . Jeszcze w nie tak odległej przeszłości częste były na wsi kurpiowskiej wypadki pogardliwego traktowania ludzi utrzymują­ cych się z rozmaitych zajęć ubocznych. Na tym tle konflikty jednostki z otoczeniem pobudzały niewątpli­ wie natury ambitniejsze do wysiłków, chociażby w kierunku doskonalenia swych umiejętności, a w w a ­ runkach szczególnego zapotrzebowania na strojną ro­ botę na wsi kurpiowskiej — do wzbogacenia jej o w a ­ lory artystyczne. W tych okolicznościach prace sto­ larskie bliższe często były popisom dekoratorskim, aniżeli solidnemu rzemiosłu. W warunkach daleko sięgającej samowystarczalności miejscowych gospo­ darstw, niejednokrotnie rzemieślnicy musieli wiele w k ł a d a ć w y s i ł k u , aby znaleźć n a b y w c ę swojej ro­ boty. Sądzę, że podejmowanie się rzeźbiarstwa przez stolarzy stanowiło wynik oddziaływania tych wszyst­ kich czynników, natomiast nikłe miała znaczenie owa, często podkreślana przez badaczy twórczości ludowej, wrażliwość twórców na piękno. Wszyscy prawie rzeźbiarze kurpiowscy zarówno dawniejsi, jak współcześni, mają w historii zdoby­ wania umiejętności artystycznych moment zetknięcia się lub uprawiania zawodu stolarza. Nie muszę pod­ kreślać, że zawód ten wymaga od adepta zdolności, jeśli tak można powiedzieć manualnych czy też tech­ nicznych. Sądzę, że w rekrutacji do zawodu stolarza zdolności te obok wspomnianych czynników społeczno-ekonomicznych odgrywały g ł ó w n ą rolę. Osobne za­ gadnienie stanowi przechodzenie owych stolarzy do zawodowego rzeźbienia względnie — łączenia tych zajęć. PRZYPISY Wiadomo, że większość'*zawodów pozarolniczych, w tym również takich jak stolarstwo, nie zyskuje w opinii społeczności wiejskiej podobnego znaczenia jakie przynosi tytuł gospodarza, „walnego gospoda­ Oczywiście zdarzało się, że w grę wchodziły do­ datkowe jeszcze czynniki, choćby takie jak osobiste przeżycia jednostki, wszelkie dramaty familijne. Rzeźbienie pochłaniające myśli koiło nieraz najcięż­ sze p r z e ż y c i a . Potwierdzałyby to historie ż y w o t a Sęka i niektórych dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich. 44 1 Adam Chętnik, Z Puszczy Zielonej, „Ziemia", t. 5, 1914, s. 153. N a j w i ę c e j rzeźb z terenu Kurpiowszczyzny po­ siada Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warsza­ wie, a następnie Muzeum w Łomży i Nowogrodzie oraz Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Por. A. Chętnik, op. cit., s. 152—153; tenże, Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, Biblioteka Geogra­ ficzna „Orbis", seria I I I , t. 4, Kraków 1924, s. 69—71; W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", t. 6, 1870, S. I I , s. 42; K . B. S K . , Szopka w Myszyńcu, „Wisła", t. 9, 1895, s. 112—113. Por. K . Iwanicki, Figura Chrystusa Frasobli­ wego, Warszawa 1933; J . Grabowski, Wystawa kra­ kowska rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 6—8; R. Reinfuss, J . S w i ­ derski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, s. 126— 146 i in. 1 3 4 30 31 �5 „[...] Tenże obwiniany y Insze Exessa popełnił iako to kradziestwa zastempy drog pustoszenie puszcz Starostwa Łomzienskiego a n a y w i ę c e y ydąc z karczmy mimo Bozą Mękę. Mówił kiedyś ty Bog cego tu siedzis gadayze. Cosz Mówisz. O czym Wszystkich Ukrzywdzonych ustne poprosicie Uczynione opiewa­ ją [...], Księgi Bartne Nowogrodzkie z 1703, s. 154, Woj. Arch. Państw, w Poznaniu, sygn. m śkr. A - I I I , R 2 (A. B . I I I ) . ' Por. uwagi na temat krzyży żelaznych w pracy mojej Artystyczna twórczość kowalska od końca XIX w. do I wojny światowej na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 4. Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ m a t o r ó w : Rozalii Chrostek, ur. 1883 r., zam. Wyszel, pow. Ostrołęka, S t a n i s ł a w a Gwiazdy, ur. 1871 r., zam. Wolkowe, pow. Ostrołęka, Piotra Jermacza, ur. 1874 r., zam. Kozioł, pow. Kolno, Józefa Mroza, ur. 1867 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Józefa Sendrowskiego, ur. 1910 r., Dobry Las, pow. Kolno, Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka. Przypuszczenie to sugeruje podawany przez wszystkich informatorów fakt zmiany nazwiska i imie­ nia przez rzeźbiarza po osiedleniu się w Krobi. Według informatorów Andrzej Kaczyński nazywał się wcześniej Dawid Niedźwieoki. Według opowieści osób pamiętających K a c z y ń ­ skiego miał on w domu zamontowane w 3 rogach izby ule na pszczoły z wlotami od strony dworu. Ule te były oszklone, aby goście podziwiali pracę pszczół. Miał on też w domu zrobiony przez siebie specjalny krzyż — „taki krzyż co jak przyszła godzina to w y ­ dzwaniał." (Wypowiedź Aleksandra Jąkiewickiego z Kadzidła). „On rozumiał wsio, on wiedział tyle co ksiądz, on bez m a ł a taką śkołę m i a ł jak ksiądz. On się ni­ kogo nie bojał — gadał nieraz do nas, jak zechce to przyprowadzę satana do izby i jek zechce to go wygnam... On na każdej rzecy m ó g ł zagrać, i na skrzypcach i na harmonii, i na klornecie. Oj, to był majster. W Zalesie [sąsiednia w i e ś kościelna — J . O.] nie chcieli mu dać kolendy [za reperację organów — J . O.], to popsuł, to potem do niego przychodzili, prosili zeby odreperował, to tylko się dotknął i zaceły grać... Zawdy jak posedł za swoją robotą, to przyniósł pełne kiesionki pieniędzy." Wypowiedź Piotra Orła z Krobi. „Oj to był p r z e m y s ł o w y cłowiek, oj to był wierzbiarz zawołany, wsystko potrafił od­ robić jak zechciał." Wypowiedź Franciszka Giersa z Golanki. „Chodziłem na katechizm do kościła w K a ­ dzidle, a on reperował organy [było to w 1900 r.]. 7 8 8 1 0 11 Jak w y k o ń c y ł organy to wlozł na dach i wzioł dwa parasole, otworzył, popatrzta dzieci jak j a będę frugał i skiknął, i nic mu nie było." Wypowiedź Alek­ sandra Trzcińskiego z Kadzidła. Wiadomości o A. Kaczyńskim uzyskałem od następujących informatorów: Stanisława Berga, ur. 1890 r., zam. Jeglijowiec, pow. Ostrołęka, Adama P a bicha, ur. 1908 r., zam. Krobia, pow. Ostrołęka, Piotra Orła, ur. 1890 r., zam. Krobia, Franciszka Giersa, ur. 1897 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Aleksandra Jąkiewickiego, ur. 1875 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka, Piotra Trzcińskiego, ur. 1881 r. i Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło. Por. rzeźby: św. Jana w Siarezej Łące, pow. Ostrołęka, Dudach Puszczańskich, pow. Kolno, św. Floriana w Łysych, pow. Kolno i Wykrocie, pow. Ostrołęka, Chrystusa Ukrzyżowanego u Józefa Racz­ kowskiego w Kadzidle, pow. Ostrołęka, Sw. Trójcy w Krobi, Golance, Tartaku, Zalesiu, Dawi (obecnie w Muzeum w Łomży), Tyczku, Wolkowych (na dro­ dze do Dąbrów) w pow. Ostrołęka i Lipnikach, Ł y ­ sych w pow. Kolno, oraz anioły na oprawie feretro­ nu Matki Boskiej w kościele w Myszyńcu. Przed paru laty rzeźbę t ę skradziono. Wywie­ ziono ją z Wachu samochodem. Wiadomości o życiu Łukasza Raczkowskiego uzyskałem od następujących informatorów: Alek­ sandra Trzcińskiego {patrz przypis 9), Bolesława Po­ laka, ur. 1904 r., zam. Lipniki, pow. Kolno, Stefana Lendy, ur. 1905 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka, Stanisława Górskiego, ur. 1902 r., Kadzidło, Marianny Raczkowskiej, ur. 1908 r., Kadzidło, Eleonory Dusak, ur. ok. 1905 r., Kadzidło, S t a n i s ł a w a Poręby, ur. 1897 r., Kadzidło oraz Ireny Dziesińskiej, ur. 1907 r., Myszy­ niec, pow. Ostrołęka. „Był on słabowitego zdrowia — m ó w i o rzeź­ biarzu daleki jego krewny Józef Raczkowski — chuderlawy bardzo, niezbyt duży, ściągły na twarzy. Roz­ w i n i ę t y mocno nie był. Cłowiek rozwinięty ma swój ruch i głos mocny, a on tego nie miał. Tylko mlecne rzecy jadł." Por. rzeźby: Chrystusa biczowanego — „stoją­ cego" w Jazgarce, pow. Ostrołęka (u Stanisława Gąs­ ki), w Płoszycach, pow. Ostrołęka, w Kadzidle (na plebanii) oraz w Lipnikach, pow. Kolno (u sołtysa), Chrystusa Frasobliwego w Kadzidle (u Eleonory D u ­ sak), w Lipnikach (na plebanii), por. też figura z Swidwitaorka w pracy K . Iwanickiego, op. cit, fig. 48, Chrystusa ukrzyżowanego w Kadzidle, Golan­ ce i Todzi w pow. Ostrołęka, Chrystusa upadającego w Klimku, pow. Ostrołęka, św. Jana w Kadzidle, Go­ lance, Jazgarce i Brzozowym Kącie w pow. Ostrołęka, św. Józefa (feretron w kościele w Kadzidle), św. Ro­ cha w Łysych i Wolkowych w pow. Ostrołęka, Matki Boskiej w Kadzidle (u J . Raczkowskiego) i w Czarni, pow. Ostrołęka. Wsie Dobry Las i Durlasy leżą na drodze z No­ wogrodu do Kadzidła, a w i ę c w miejscu, które powin­ no być znane Raczkowskiemu. Należy tu też powie­ dzieć, że twarze rzeźb Chrystusa Frasobliwego z Durlas i Chrystusa w Piecie z Dobrego L a s u zbudowane zostały na tej samej zasadzie co twarze innych rzeźb Raczkowskiego, przedstawiających Chrystusa. Zasadą tą jest w y r a ź n y podział owalu twarzy na 5 pól, wy­ znaczonych liniami: nosa, załamań na kościach policz­ kowych i w ą s ó w — co w całości rysuje się wyraźnie jako pięcioramienna gwiazda (il. 13—15). Wiadomości o Czerwińskim uzyskałem od in­ formatorów: Katarzyny Poliwacki, ur. 1883 r., zam. Golanka, Stanisława Puławskiego, ur. 1898 r., zam. 1 2 13 14 15 1 6 1 7 18 19 II. 30. Boleslaw_Bnlak z Lipnik. U. 31. Zmiany w -for­ mie rzeźb B. Polaka: a — Chrystus Frasobliwy z 1920 r., lipa, klocek niełupany. Rzeźba nie poprzedzo­ na szkicem, b — szkic postaci Chrystusa Frasobliwego do rzeźb obecnie wykonywanych. 155 �32 33 Szafarnia, pow. Ostrołęka i cytowanego już Piotra Trzcińskiego. Ozdobne zwieńczenia okien. Rzeźbiarza tego wspominają do dziś w okolicz­ nych wsiach: Swidwiborku, Biełusnym Lasku i Brzo­ zowym Kącie, lecz niestety nazwisko jego nie jest znane. Rzeźba M. Boskiej Skępskiej z Baranowa i Błędowa (obydwie w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie) oraz w kapliczkach w Czarnotrzewiu i Krukowie w pow. Przasnysz. Por. H . Olędzka, Geneza i rozwój zdobnictwa w drewnie na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, rkps pracy magisterskiej, s. 23. Rzeźbić to znaczy zajmować się zdobnictwem w drewnie. Wypowiedź Stanisława Gwiazdy z Wolkowych. W zbiorach Muz. Kult. i Szt. L u d . w Warsza­ wie znajdują się 3 rzeźby Chrystusa ukrzyżowanego (nr inw. 24669—22671), dane mi przez J . Sęka. Otrzy­ mał je kiedyś do „naprawy", ale uznał rzeźby te za „nic już nie warte" i nie starał się ich naprawić (il. 34). Wiadomości do życiorysu J . Sęka otrzymałem od samego rzeźbiarza oraz od jego rodziny: Stanisła­ wa Sęka, ur. 1906 r., Władysławy S ę k o w e j , ur. 1900 r., Henryki Niezgody, ur. 1938 r. i sąsiadów: Feliksa Puławskiego, ur. 1919 r., Józefa Kołodziejczyka, ur. 1920 r., Marii Olbryś-Sucheckiej, ur. ok. 1900 r. „Swęci z duzimi mordami", „smutne Pany J e zusy" albo „chłopki", takich oto określeń używali s ą ­ siedzi J . Sęka w rozmowach o jego rzeźbach. Warto również podać opinie o robocie J . Sęka jego kolegów rzeźbiarzy: „On nie umiał podciągnąć twarzy, żeby ona była żywsza, to ona smutno wygląda. Co z n ó w na ukazanie umęczenia, to pogląd udany podany, bo to cłowiek umęczony śmiertelnie. Ręce za grube, to i atleci takich nie mają. Nie znam tego nazwy [cho­ dzi o perisonium — J . O.], taka przewiązka jak mógł 2 0 2 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 8 2 7 256 tak ją przewiązał, nie widać gdzie zakład, a gdzie przekład, tu widoczności tego nie ma. Troszkę po­ dobizny jest w bziuchu, tu dał trochę podobizny c ł o wieczej". ( K . Chrostek o rzeźbie Chrystusa ukrzyżo­ wanego, i l . 24, figura pierwsza z prawej strony). „Za tęgo zerżnięta głowa, powinna b y ć okrągła. C y z to mozebno, zeby klinem schodziła. Ocy za duze jakby z nieboscyka twarz zdjęta. Syja załachmatna [zbyt szeroka — J . O.], to u męzcyzny, a nie u niewiasty taka jest. Nosek jakzes taki może b y ć prosty, powin­ no być wcięcie jak u grzecnego cłowieka. To so w ł o ­ sy? Włos to musi być włos, a tu jeden włos pięć m i ­ limetrów. A ten k o ń — co to koń ma ocy z przodu? Niech pan pójdzie do stajni, jak nie wierzy i zobacy, ze koń ma z boku ocy, a on jak rybie scupakowi po­ sądzał, z przodu, jak latarnie." (il. 35). Wypowiedź Franciszka Golana. W urabianiu opinii o robocie J . Sęka dużą rolę odegrali księża. Podobno jeden z miejscowych księży chodząc po kolendzie, kiedy przynoszono mu do poświęcenia figury Sęka, tak oto z w y k ł m a w i a ć : „Odnieście to m u albo w kuchnię włóżta." 2 8 „Ten jest innym Janem, on jest księzem bo ma komezkę, albo może pisarcykiem bo psiórko trzyma [chodzi o lilię, którą S ę k zamienił w swych rzeźbach na ptasie pióro do pisania — psiórko — J . O.]. Niepomucen go się nazywa, to nie ten co Pana Jezusa chrzcił, co ma w śródleciu śwęto, jego śwęto po Bo­ żym Narodzeniu. Wypytam — kończy w y p o w i e d ź J . Sęk — księża się jesce, to mi powie wsystko od cego on jest." 2 9 Zupełnie sporadycznie podejmował się J . S ę k rzeźbienia innych figur i tak np. ok. 1948 r. wyrzeźbił konia do laski wartownika nocnego (il. 35), ok. 1956 r. symbole Męki Pańskiej dla biskupa z Poznania, który bawił z wizytą w kościele w Dąbrówce, ok. 1960 r. „Pana Jezusa w m ł o d y m wieku" do kapliczki w P ł o szycach czy, jak ostatnio, ptaszki dla Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. �II. 32. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek łupany, wys. 29 cm. Wyk. K. Chrostek (rzeźba nie ukończona). 11.33. Szkic twarzy* Sw. JanaTWyk.^JjiiLJiek+Il. 34. Chrystus Ukrzyżowany, brzoza, wys. 27 cm. Płoszyce, pow. Ostrołęka. II. 35. Zakończenie laski wartownika noc­ nego, sosna, wys. 58 cm. Wyk. 1948 r. Jan Sęk. J . O.], bo jest ściślejszy, ściślejszy ma słój." Wypo­ w i e d ź K . Chrostka. „Najważniejsze jest wysuszenie. W drobniejszej robocie to dwa lata wystarczą, a w grubszej, to i pięć trzeba. Zwykle najlepiej suszyć na powietrzu na dworzu, żeby i deszcz, i słońce, bo jak w plewach czy słomie to słój bardziej się drze. Twardsze jest od ro­ baka jak tak fermentuje na dworzu. Ale trochę musi być przykryte, a korę lekko ponacinane, żeby miało wydech, żeby nie zaczerniał środek." Wypowiedź K . Chrostka. Por. sposób wmontowania krzyża oraz wyzna­ czenia ł u k ó w fałd na pelerynie w rzeźbie św. Jana z Todzi, Szafami i Kadzidła (il. 20, 22). Por. dokumentacja w zapisie filmowym: Jan Sęk z Płoszyć, w Archiwum Filmowym Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie, pozycja FL/26. " Jak w y ż e j . Warto również przytoczyć tu w y ­ powiedź samego rzeźbiarza: „Robię zawdy gębę n a j ­ pierw, w y k a ń c a m potem ręce, a dalej korneżkę i trzewiki." Oto jak K . Chrostek opisuje s w ą pracę: „ N a j samprzód patrzy się czy jest pasowna [część z rozłu­ panego pnia — J . O.], potem ociosuje się siekierą i uformuje się od podstawy od razu strugiem. Mam wtedy tył prosty i boki a z przodu tylko podstawkę. Zdzieram potem z grubsza dłutem półokrągłym, a da­ lej w y r ó w n u j ę nożem, a dzie nie m o g ę w l e ź ć z no­ żem to biorę w ę ż s z e dłutko, a na koniec to już tylko w y k a ń c a m nożykiem." Np. K . Chrostek rzeźbił w okresie m i ę d z y w o ­ jennym na jedne z uroczyście obchodzonych dożynek „postać związkowca z ręką pozdrawiającą", a na inną podobną uroczystość „Kurpiaka starego". Por. W. Grochowski, op. cit., s. 42. Por. też przedstawiony wizerunek rzeźby M. Boskiej z Dzieciątkiem w pracach: J . Grabowski, op. cit., s. 24, T. Seweryn, Sztuka ludowa w Polsce, K r a ­ ków 1948, fig. 5. Oto wybrane wypowiedzi o pięknie w przyro­ dzie F . Golana — rzeźbiarza niezwykle aktywnego w swym zawodzie i K . Chrostka, rzeźbiarza o nikłej aktywności. Gólan: „Równina najładniej mi się spo­ doba, a wzgórza to niebezpieczno, czy Pekaesem, czy furmanką to po równinie lepiej i dla rolnictwa przydatniejsa. Na ziemiach odzyskanych na górach różne rośliny, nawet psenica rośnie, ale mi się tam nie 3 4 3 5 3 6 3 8 34 3 8 3 0 Oto rzeźby F r . Golana wykonane w ciągu paru m i e s i ę c y na przełomie 1961 i 1962 r.: 3 figury M. B o ­ skiej, 3 figury św. Jana, 5 figur Chrystusa Frasobli­ wego, 5 figur Chrystusa ukrzyżowanego, 8 figur pta­ ków (bociana, sowy, jastrzębia, gołębia, skowronka, pliszki, wróbla i dzięcioła) oraz 2 figury „Strażaków rzymskich", 2 figury „Kosinderów", 1 figurę „Panny w cółku", 3 płaskorzeźby „Dyngus — wodo się leją", „Jedna gosposia pasie gęsiora", „Męka Pana Jezusa". „Miał pięciu braci wszystkie bystrzejse, a on spokojny, zawstydzony, jakby się stale wstydził. Jek juz posedł na zabawę, to posedł, popatrzył, posłuchał, ale nie zatańcył wcale. On wsystko odrobi. I zegar naprawi i każdą słabsą cęść do masyny odrobi, na co spojrzy odrobi." Wypowiedź Antoniny Kuliś, ur. 1911 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka. „On taki robak sobie. Nikomu krzywdy nie zrobi, każdemu usanowanie odda. Z tego rzeźbienia to tyle miał co dla siebie, bo temu papierośnickę zrobił, temu f u jareckę dał." W y p o w i e d ź Stefanii Popielarczyk, ur. 1910, zam. Jazgarka. 32 Prawdopodobnie przez I w o j n ą ś w i a t o w ą nazy­ wano tych rzeźbiarzy „bogorobami". Z nazwą tą nie spotkałem się wprawdzie w czasie badań terenowych, ale wspomina ją A. Chętnik, który miał jeszcze okazję poznania dawnej sytuacji rzeźbiarstwa kur­ piowskiego. Por. Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, op. cit., s. 70. Dzisiaj u ż y w a n a jest powszechnie nazwa „wierzbiorz" lub „wierzbiarz", którą też tytułuje się wszystkich obecnie rzeźbiarzy. Tak więc istnienie zawodu rzeźbiarza w społeczności wsi kurpiowskiej miało i ma świadectwo w opiniach — w sferze f a k t ó w językowych. Por. definicja zawodu w pracy J . Szcze­ pańskiego, Zagadnienia wykształcenia ogólnego i za­ wodowego w szkolnictwie wyższym, „Studia Socjolo­ giczne", 1963, Nr 3, s. 40—41. „Lipa ona nie tylko jest mięka, ale ma tę z a ­ letę, że do trzydziestu lat nie ciepie się jej robak. Najlepszy jest lipy odziomek [część od ziemi — 3 1 3 3 4 0 4 1 4 2 �widzi. W ogóle mi się spodoba dzie pole obrodzone, to mnie tam jest ślicńie, ale i nad w o d ą nie powiem, tez ładnie, ale juz nie talk jak w polu. Dzie nie upo­ rządkowane w polu, dzie uorane niedobrze, to^ tam patrzeć nie mogę. Łąkę pokosi, ze euby tylko pościna, to na to mi się tez nie chce patrzeć. J a to juz chce kategoryenie, zeby mnie było ekstra". Chrostek: „Więcej równiejsze tereny mi się podo­ bają, bo te pofalowane, to już nie tak. Takie równe obszary to mają w mym oku wygląd najładniejszy. Bo ja się do tego zżyłem, przylgnełem do tego. N a j ­ więcej też mam zamiłowania popatrzyć na ładny ogród, gdzie wszystko pod kant. I las, tak sosnowy jak liściasty jest dla mnie zachwytny, ale w lecie kie­ dy rozwinięty, bo w zimie, to dziko wygląda. A na łany zbóż to już nie tak łubie patrzyć". Golan: „Najładniejsy kaśtan, co te jepka ma, to­ pola i jesion tez ładne. Lipa to piękna, na niej to się na ziemiach odzyskanych ukazała Matka Boska i liście jak się rozwinie to ma na wyględzie. Brzoza nie jest dobra dla rolnika, ją wsadzić we wogrodzie, to wsystek siok spod owocowych wyciągnie, wsystkie sioki wyciągnie. Jedna brzoza ze wszystkich [drzew — J . O.], to nie mogę na nią patrzeć. Nawet akacja choć ma kolce, to na nią patrzę i nic nie mówię, to drzewo na trzonek do siekiery to niespożyte." Chrostek: „Te drzewa mi się podobają z których mi się da coś zrobić: grabina, dzika grusza, lipa. Drzewo co zgodnie ze s w ą naturą rozwinięte, to piękne, to i sosna mi się podobuje jak nie uschnięta, a takie karły, załamańce to nie." Golan: „Dla mnie tylko podchodzi ś w i a t ranem. Wtedy mi s i ę wsystko podoba. A wiecorem to mi s i ę wsystko w głowie przedstawia i nie m o g ę spać, a r a ­ no bym spał i spał." Rzeźbiarz przyznaje uroki tylko porze wiosennej i latu, natomiast zimie i wszelkim jej przejawom odmawia tych wartości. Chrostek: „Wiosna to jest dla mnie pierwszym r a ­ jem i w śródlecie też jest ładnie, bo jesień, to już jesień, to już smutno, to już najgorzej, bo jak już zima, przykryte wszystko, to też ładnie. Zimową po­ rą, kiedy na drzewa opadną, to cudne takie urocze chwile. U ł a p y w a ć to się zbieram, zeby aparat sobie kupić. Szron na szybach to jest dla mnie zaehwytne. Najmilsze, najwdzięczniejsze poranki. A w śródlecie i wieczorówki. Wtedy ładne zapachy z pól i lasów ciągną." Golan: „Siaranki, chibitne [zwinne — J . O.], cerwoniutkie łubie na nie popatrzeć. Wiewiórecki tez ładne stworzenia, przychodzą mi w o d ę do studni pić. Zajuncek tez ładny. Jednego ja go za usy pod spód ręką do piersi przystaził i niósł do domu, to ocknął sie dopiero jakem drzwi otworzył. L i s to gadzina, zęby scezy. To juz pieska natura, ogon po samej zie­ mi. Tutaj są takie gadziny tchórze, a to skodne, a to margota, corny jek diabeł, cłowiek to az zadrży jek go zobacy, całą farbę z kury wyciągnie. Jez to tez margota, ale on to duzo pomoco jest, duzo robactw wynisca, ale to margota. Sedem raz boso to na niego wlozem. bo to nie ucieka, sie nie rusa ta gadzina tylko się skuli." Chrostek: „Jez, to ładny robak i ze swej budowy i pozytecny. Z w y g l ę d u , to najpiękniejse sarenki i za­ jąc możliwy. Nawet lis to z twarzy jest cudnie zbu­ dowany, taki bystry. Tchórz z w y g l ą d u główki też ładny." Golan: „Jek krowa jek poziomka wypasiona, spod ma dobry, to mleko ma, to piękna. A jek daje jek w ó ł to nie ma na co popatrzeć. Koń. Jeżeli noga do­ bra, nie koślawa, idzie jedna za drugą, nie umarany, wypasiony to lala. A jek głowę nosi nisko to szka­ radztwo. Głowa wysoko to do lotu i pociągu dobry. Maść krowy najładniejsa — holenderka, bo to jest Fot. i rys. — autor. Fot. il. 7 — Marian Pokropek. dobytek spasły. A konie, to kaśtan, wildno żółty, a biały to się wciunz nuza [brudzi — J . O.]." Chrostek: „Krowa może m i e ć dla mnie maść taką i taką. Aby tylko twarz miała ładną i rożki ułożone i może mlika nie tak dawać tobym kupił. Jedna taka spodobała mi się na rynku, to bym ją kupił, choćby mleka mało dawała, ale pieniędzy nie miałem. Piękny koń w y g l ą d a smagły, co do wierzchu, bo te o w a ł y , co do robót, to mi się nie podobają, one i smutniejsze, a tamte żywsze, weselsze. Maść to bez różnicy, ale kasztan najładniejszy, ale i biały dla mnie piękny, tylko musi b y ć utrzymany. Może i dla mnie nie byłby piękny, ale na niego teraz stale zwracam uwagę, bo z o g o n ó w ich biorę włosie na struny do skrzypiec. To już teraz stale takich, z długimi ogonami w y p a t r u j ę i one mi się bardzo podobają." 4 3 Por. K . Zawistowicz-Adamska, Zawody poza­ rolnicze w wiejskiej kulturze tradycyjnej, „Studia Socjologiczne", 1963, Nr 3, s. 99—114; Materiały z konferencji poświęconej socjologii zawodu, zorganiwanej przez Zakład Socjologii Pracy Instytutu Filo­ zofii i Socjologii PAN, Warszawa 1963 (w druku). „Zimowo poro to juz najlepiej wierzbić, w cieple siedzę i wierzbie. W lecie to juz ide na po­ wietrze i do domu mnie nie ciągnie, bo to jek we więzieniu cłowiek musi przy tej robocie siedzieć i ro­ bić... Juz mi się ta robota nie sykuje jek ja usionde w lecie na trzi ćtery godziny [bowiem zdarza się, ż e w tym czasie ma zajęcia w gospodarstwie — J . O.]. Dlatego w lecie nie chce tak robić, zawdy na zime się najwięcej sykuję. U mnie panie tego nie ma zeby przerwać, chyba ze deso i śpik mnie bierze, a co tak co nie ma descu, to ja nie m o g ę bez roboty. Casem spać się chce to zapale, wygwizdani, w y ś p i e w a m i raźniej idzie. W casie roboty przeważnie m y ś l ę , jak to najlepiej odrobić, zeby nie popsuć. To jek usionde to tylko o tym myślę, cyntymetry rozkładam, zeby pokraki jakiej nie wystroić, dzie ręka, dzie korpus uważam. To juz robota jek aptykarz, o tym mus myśleć, trzeba delikatnie jek aptykarz — lejek w ł o ż y i liekarstwo rozliwa. A jak juz muse to pójdę na stronę. Ale nie powiem mogę wierzbić i rozmawiać i śpiewać. A jek końce, to m y ś l ę inny gatunek [inną rzeźbę — J . O.] odrobić, a jak mi się spodoba, to ta­ ka samą drugą odrabiam. J a mam zawdy chęć do wierzbienia, ja na to mam zawdy chęć cego jesce nie robiłem, cy to ja dam rade. J a mam takie do tego zamiłowanie. Jesce zamiarów mam duzo. Pijaka m y ś l ę odrobić. On flachę trzyma, a zona z miotłą. I drwala z siekierą i Matkę Boska z Panem Jezusem. O j , oj, oj, co ja mam w głowie." Wypowiedź F . Golana. J . Sek pracuje w w i ę k s z y m chyba jeszcze skupie­ niu, aniżeli F . Golan, praca pochłania jego myśli. Niekiedy w czasie roboty wraca wspomnieniami do w ę d r ó w e k z rzeźbami na sprzedaż. Ale, jak zrozumia­ łem z jego wypowiedzi, wspomnienia te noszą charak­ ter przede wszystkim kotttentowania się możliwością „obchodzenia świata", „widzenia różnych stron" i jed­ nocześnie pewnej dumy z pełnionej misji. A oto jak K . Chrostek określa siebie w czasie rzeźbienia i warunki konieczne do tej pracy: „ N a j ­ lepsza robota z rana. A najwięcej pracuję w zimie, bo wtedy mam spokój, a czy zimno, czy upał to dla mnie bez różnicy. Dzień przy dniu nie można ustać orzy tafciei oracy. Takie napadają, takie chwile i... I w ł a s n a cheć najdzie i znów stawać do roboty. Naj­ ważniejsze do tego spokój, żeby się człowiek od­ dzielnie znalazł, zamknięte drzwi b y ł y i nikt nie prze­ szkadzał, bo tak dziecko krzyknie, beknie i ręka chybi. P r z e w a ż n i e m v ś l nastswiona jest w tą p ac, a przeważnie przy wykończeniach przy twarzy. A nie­ raz nachodzą przypomnienia — co dobre, co złe. To je?t ulubiona zawodowa moja robota." 4 4 r Projekt i wykonanie mapki — Antonina Hasowa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abe34ec08951b57fb49501862ee16325.pdf e94a293067ced243f7d625044f66a9f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rzeźba w węglu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4253 Title A name given to the resource Rzeźba w węglu i jej twórcy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.81-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska WSPÓŁCZESNA RZEŹBA W WĘGLU I JEJ TWÓRCY W WOJEWÓDZTWIE KATOWICKIM Niniejsze opracowanie p o w s t a ł o jako w y n i k pierwszego etapu b a d a ń terenowych i archiwalnych przeprowadzonych przez a u t o r k ę w okresie od 1962 do 1971 r o k u oraz na podstawie zbiorów Muzeum w Zabrzu. Dalsze prace ba­ dawcze zmierzają do uzyskania możliwie pełnego obrazu genezy i d y n a m i k i przemian rzeźbiarstwa węglowego jako jednego z w y t w o r ó w kulturowych j a k i p o w s t a ł pod wpły­ wem procesów industrializacyjnycli na badanym terenie. P r a g n ą c zasygnalizować ciekawy w t y m zakresie p r z y k ł a d , a r t y k u ł ten nie wyczerpuje tematu w y m a g a j ą ­ cego kontynuacji szerszych b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h na terenie poludniowo-zachodnicj Polski oraz k i l k u p a ń s t w europejskich p o s i a d a j ą c y c h stare górnictwo węglowe. Dla­ tego wymienione opracowanie ogranicza się do terenu w o j e w ó d z t w a katowickiego, omawiając dokładniej rzeź­ biarstwo po 1945 г., a jedynie w niewielkim stopniu zwra­ cając u w a g ę na okres X I X i p o c z ą t e k X X wieku Hisłoria rzeźbiarsłwa w_węglu Geneza rzeźby w węglu wiąże się z rozwojem kopal­ nictwa węgla kamiennego, k t ó r e na terenie współczesnego rejonu Górnośląskiego Okręgu P r z e m y s ł o w e g o powstało w 2 poł. X V I I I wieku, a w R y b n i c k i m Okręgu W ę g l o w y m pod koniec X I X i na p o c z ą t k u X X w . ' Obecny stan b a d a ń nie pozwala jeszcze na ścisłe usta­ lenie p o c z ą t k ó w tej t w ó r c z o ś c i . Z całą jednak pewnością m o ż n a powiedzieć, że w y s t ę p o w a ł a ona w Polsce już w 2 poł. X I X w., a w zachodniej Europie, gdzie p r z e m y s ł węglowy p o w s t a ł znacznie wcześniej, już w p o c z ą t k a c h tego stu­ lecia. Jak w y n i k a ze szczupłych dość m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych i eksponatowych, d o t y c z ą c y c h tego okresu, a t a k ż e z w y w i a d ó w przeprowadzonych wśród starych górników i rzeźbiarzy, pierwsze wyroby z węgla pojawiają się po­ wszechniej w warunkach czasowej izolacji licznycli grup górników uczestniczących w strajkach okupacyjnych w ko­ palniach węgla kamiennego. W 2 poł. X I X wieku b y ł y to już dość częste wydarzenia w życiu śląskiego górnika. P r z y c z y n i a ł y się do tego j a k wiadomo, wielogodzinny dzień pracy, złe jej warunki, niskie wynagrodzenia i bez­ robocie. Jak w y n i k a z literatury historycznej, pierwszy w iększy strajk powszechny m i a ł miejsce w Katowicach i Zabrzu w 1879 г., zaś rzeźbiarstwo węglowe istniało już wcześniej. Można więc u w a ż a ć , że strajki przyczyniły się do upowszechnienia rzeźby w węglu, nie b y ł y jednak po­ wodem jej powstania. 2 3 r 4 W czasie s t r a j k ó w , g ó r n i k o m s i e d z ą c y m w chodnikach kopalniany cli, godziny i d n i dłużyły się. Ten i ów p r ó b o w a ł c z y m ś się zająć. Wspominano więc wydarzenia, opowiadano baśnie i legendy, „ d ł u b a n o " w węglu przy pomocy scyzo­ r y k ó w czy też innych posiadanych przy sobie ostrych narzędzi. P o c z ą t k o w o robiono g ł a d k o szlifowane kostki węglowe lub m a ł e płaskie tarczki, w rodzaju wisiorków ozdobionycłi płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą k w i a t róży, monogram, k r z y ż y k , m ł o t k i górnicze ( i l . 1). Przekazywano je bliskim „ n a p o w i e r z c h n i ę " w d o w ó d wdzięczności za prze­ syłane „ n a d ó ł " jedzenie i jako znak, że wykonawcy cie­ szą się dobrym zdrowiem i m y ś l ą o rodzinie. K o b i e t y nosiły te ozdoby zawieszone na ł a ń c u s z k u na szyi. R z e ź b y i płaskorzeźby w węglu z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. znane są ze zbiorów muzealnych ( i l . 3). B r a k jednak ściślejszych danych d o t y c z ą c y c h ich w y k o n a w c ó w i terenu pochodzenia. Na wspomnianycli kostkach węglowych r y t o czasem d a t ę strajku, emblematy górnicze, monogram uczestnika strajku czy też różne napisy, elementy dekoracyjne. N p . Jerzy Socowa z Bielszowic (ur. w 1906 r.) tak wspomina swoje wyroby z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o : jo m a ł o rzyźbił, wienoej malowoł, ale, żech b y ł r ę b a c z e m na kopalni Walenty Wawel, toch se zawsze w y b r o ł te nojlepsze k o ń s k i wągio do roboty. Wymyśliłech se wzór i to żech go zawdy robił, a p o t y m to się sprzedało. Nojwięcej t o b y ł t a k i pomnik z p ł y t , a na wirchu orzeł polski. Jak w 1936 roku b y ł wielgi strajk na „ F r a n c i s z k u " , to na t y m dole t y ż robiłech takie pomniki. Siedzieli m y t a m w takiej wielkiej kumorze węglowej, na legarach z desek, powietrza b y ł o dość, a mnie się cniło, to dołech mojej żonce k a r t k a do t o r b y co m i jedzynio posy wała, coby m i t y ż posłała d ł u t k a i szmyrgle.s I ona m i posłała, i robiłech z węglo takie p o m n i k i : pod­ stawka wybłyszczona, j a k to m a j ą te pomniki na cmentorzu, na t y m wiyrchu drugo kostka i wypisane t a m było — strajk okupacyjny Walenty Wawel 1936 rok — a na i n ­ nych ściankach b y ł y w y r y t e ludzie przy robocie..." 6 Socowa w y k o n a ł jedenaście takich „ p o m n i k ó w " na zamówienie s t r a j k u j ą c y c h z n i m wspólnie kolegów. K i e d y zamierzał zrobić ostatni dla siebie, strajk się skończył. Jak w i d a ć z powyższego opisu, p r z y w i ą z y w a n o w a g ę do takich p a m i ą t e k , niestety wymieniony informator dziś na p r ó ż n o poszukuje wśród znajomych rodzin górniczych choć jednej takiej kostki, k t ó r ą w y k o n a ł w czasie strajku. P r z e t r w a ł a t y l k o p a m i ę ć o nich. N i e k t ó r z y zdolniejsi górnicy, po zakończeniu strajku rzeźbili nadal. Widziało się potem te rzeczy j a k daro­ w y w a l i jako prezenty, a nawet sprzedowali na zorobek, a znani b y l i we wsi co p o r a d z ą r z y ź b i ć . . . " Oczywiście asortyment w y r o b ó w stopniowo się powiększał. B o d ź c e m b y ł sentyment do kopalni „ k t ó r a używiła rodzina". N i e m a ł ą też rolę pełnił bodziec ekonomiczny, chęć zyskania zarobku ze sprzedaży w y r o b ó w . Świadczyć o t y m może m . i n . fakt, że na okres m i ę d z y w o j e n n y przypada nasilenie produkcji galanterii w węglu, j a k wymienione już kostki węglowe u ż y w a n e jako przyciski na biurko, popielniczki, k a ł a m a r z e . N a ś l a d o w a ł y one w pewnym stopniu fabryczne w y r o b y ze szkła, porcelany czy drewna. W y k o n y w a l i je p r z e w a ż n i e bezrobotni górnicy w celach zarobkowych. Posiadali oni nie tyle zdolności artystyczne, co techniczne umiejętności, pozwalające i m p r o d u k o w a ć w większej ilości wymienione przedmioty. 7 8 Nabywcami b y l i u r z ę d n i c y kopalni (np. sztygar, dy­ rektor, inżynier), j a k również i n n i ludzie, k t ó r z y nabywali owe wyroby na okolicznościowe prezenty. W n i e k t ó r y c h rodzinach górniczych b y ł o w zwyczaju, że oprócz upomin­ k ó w o charakterze praktycznym, ofiarowywanych młodej parze przez rodzinę, obcy darowywali g a l a n t e r i ę z węgla. I dziś zresztą panuje zwyczaj dawania tego rodzaju prezen­ t ó w z okazji jubileuszy rodzinnych (urodziny, rocznice). U p o m i n k i te w y k o n u j ą na specjalne zamówienie rzeźbiarze, k t ó r z y sami też często b y w a j ą ofiarodawcami. Jeden z nich 81 �czas zanotowanych przejawów, nie datowany, bez indy­ widualnego p i ę t n a — to p o s ą g Św. Barbary wykonany w węglu, a zachowany w kopalni „ C z e l a d ź . . . " Czy rzeczy­ wiście jest to jedyny p r z y k ł a d , trudno na razie powiedzieć, gdyż penetrowanie podziemi kopalni węgla kamiennego nie jest s p r a w ą p r o s t ą dla badacza. Węglowo posągi świętej Barbary wymienione w cyto­ wanej" pracy, w y s t ę p o w a ł y jednak na opisywanym terenie już na p o c z ą t k u X X w. (jakkolwiek, w trakcie dotych­ czasowych b a d a ń nie natrafiono na okazy zachowane z tego okresu). W y s t ę p o w a ł y one również w okresie między­ wojennym, w latach 4 0 - y c h i spotyka się je obecnie. P r z y k ł a d e m może być do dziś utrzymana tradycja ofiarowy­ wania „węglowych figurek" św. Barbary górnikom i d ą c y m na e m e r y t u r ę ; dla górnika odchodzącego na e m e r y t u r ę z a m a w i a j ą u Kr-zuka koledzy rzeźbę, św. Barbary, b ą d ź wozaka, ratownika czy górnika, k t ó r o b y w a j ą p ł a t n e lub nie, gdy ten dla kogo ma b y ć rzeźba jest bliskim kolegą rzeźbiarza..." Z okresu międzywojennego znano są też d ł u b a n e w bryle węgla groty, w k t ó r y c h umieszczano d r e w n i a n ą lub k u p o w a n ą gipsową figurkę św. B a r b a r y . B y ć może pierwotnie węgiel stosowano nawiązując do otoczenia, w k t ó r y m przebywa górnik — t y l k o jako tło dla jego legendarnej patronki. Znane jednak późniejsze rzeźby w węglu o tej tematyce, m o g ą w s k a z y w a ć , że n a s t ą p i ł t u odwrotny proces niż w rzeźbie drewnianej, k t ó r a później często z a s t ę p o w a n a b y ł a masowo p r o d u k o w a n ą figurą gipsową. W w y p a d k u sakralnej rzeźby w węglu, droga z d a w a ł a się przebiegać w przeciwnym kierunku, bo uży­ wając węgiel pierwotnie nieśmiało do w y r o b ó w o k s z t a ł t a c h prostych, w m i a r ę rozwoju umiejętności technicznych 11 12 15 14 1 И. 1. Wisiorek, węgiel. W y k . Eugeniusz B ą k , Szopienice, 1969 г. I I . 2. Chwała górnikom, W y k . 1969 r. Józef Włóczka, Sośnica, ролу. Gliwice. opowiadając o p o c z ą t k a c h swej twÓ7-czośei podaje m . i n . : jak m ó j brat ożenił się z c ó r k ą sztygara (było to w 1926 r.) d o s t a ł też życzenia i prezenty z kopalni, w k t ó r e j pracował. N a t y m weselu b y ł zawiadowca kopalni, k t ó r y przyniósł na prezent k o s t k ę węgla pięknie szlifowaną, a na każdej ściance b y ł napis — nazwa jakiejś śląskiej kopalni, k i l o f i pyrlik..."' Galanteria tego t y p u m i a ł a też często stanowić pa­ m i ą t k ę z miejsca pracy obdarowanego, lub członka jego rodziny. Feliks Lazar wspomina j e d n ą ze swoich togo t y p u prac, wykonanych na specjalne zamówienie dla lekarza z L i p i n Ś l ą s k i c h . Był to obelisk z b r y ł y węgla, w k t ó r e j na niewielkiej płaszczyźnie wyszlifowanej do p o ł y s k u , wyryte zostały emblematy górnicze i napis: imię i nazwisko nie żyjącego już wówczas ojca tego lekarza, k t ó r y p r a c o w a ł kiedyś w kopalni. N a życzenie zamawiającego z tej właśnie kopalni ( „ Ś l ą s k - M a t y l d a " ) musiał pochodzić węgiel u ż y t y do wykonania obelisku. Miał on teraz symbolizować p r a c ę ojca i s t a n o w i ć jej p a m i ą t k ę i „ p r z y p o m n i e n i e dla rodziny". 10 O ile tradycyjna rzeźba ludowa, w drewnie związana, była. jeszcze w 1 poł. X X w. niemal wyłącznie z t e m a t y k ą s a k r a l n ą , o tyle rzeźba w węglu, k t ó r a powstała, jak wynika z dotychczasowej o niej wiedzy, w odmiennych warunkach społeczno-kulturowych, w y p ł y w a ł a z odmiennych potrzeb i pełniła od p o c z ą t k u inną funkcję w kulturze środowiska górniczego. Nie znaczy to jednak by nie n a w i ą z y w a ł a w swej tematyce do tradycji kulturowych. P r z y k ł a d e m t e m a t y k i sakralnej może t u b y ć c h o ć b y drobny element dekoracyjny jak krzyż na X I X i XX-wiecznych wisiorkacłi, a t a k ż e spotykane do dziś i wymieniane w literaturze etno­ graficznej przez innych, rzeźby świętej Barbary. B y ł y to, j a k podaje Maria Żywirska, jedyne ówczesne wolno stojące rzeźby figuralne w węglu. Ponadto Jodyny z dotych- 82 r y t w węglu, 31X22 cm. �т �p l a s t y k ó w a m a t o r ó w w Katowicach w 1946 r. pojawiły się rzeźby w węglu, к B y l i też tacy, k t ó r z y m a j ą c t r u d n o ś c i w wykonaniu swych pierwszych rzeźb w węglu — robili je w drewnie, powlekając rozpuszczonym klejem stolarskim i o b s y p u j ą c drobniutkim m i a ł e m węglowym, b y n a d a ć jej pozór rzeźby wykonanej w w ę g l u . 17 Ożywienie r z e ź b i a r s t w a w węglu przypada na okres po 1946 г., a jego ponowny rozkwit na czas dzisiejszy, co wynika z w a r u n k ó w sprzyjających dla rozwoju wszelkiej amatorskiej twórczości plastycznej, otaczanej s t a r a n n ą opieką. Twórczość ostatniego okresu charakteryzuje sze­ r o k i wachlarz tematyczny i techniczny prac. Wykonuje się więc w zależności od chęci i u p o d o b a ń t w ó r c y (czy też odbiorcy) z a r ó w n o różnego rodzaju g a l a n t e r i ę węglową j a k i rzeźbę p e ł n ą oraz płaskorzeźbę, głównie o tematyce świeckiej, odzwierciedlającej życie codzienne, p r a c ę i od­ poczynek, historię i współczesność, ilustracje legend i wy­ d a r z e ń z w i ą z a n y c h przede wszystkim z g ó r n i c t w e m węglo­ w y m i regionem. Dlatego w omówieniu dalszych zagadnień, główny nacisk zostanie położony na współczesną twórczość p l a s t y c z n ą z tego zakresu, t y m bardziej, że mimo dominu­ jącej nowej t e m a t y k i oraz podniesienia poziomu artystycz­ nego prac, nawiązuje ona do miejscowych tradycji k u l t u ­ rowych. Współcześnie działający rzeźbiarze i ich prace Teren I I . 5. Głowa górnika, węgiel, wys. 15 em. W y k . 1965 Feliks Lazar, L i p i n y Śląskie. r. zaczęto w y k o r z y s t y w a ć bogatsze możliwości rzeźbiarskie tego tworzywa. B r a k polichromii znanej z tradycyjnych śląskich rzeźb drewnianych, nie sprzyjał p o c z ą t k o w o pozyskiwaniu odbiorcy. Ponadto w a r u n k i ekonomiczne samego t w ó r c y nie pozwalały na to, by poświęcał więcej czasu na wykonanie jednej pracy, k t ó r e j zbyt nie b y ł b y ł a t w y ; rzeźba taka m u s i a ł a b y b y ć znacznie droższa od drobnych w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h , traktowanych zwłasz­ cza w okresie lat 1910—1938, przez bezrobotnych górników, jako jedno ze źródeł utrzymania. Pomostem ł ą c z ą c y m rzeźbę s a k r a l n ą z g a l a n t e r i ą są k r z y ż e s t o j ą c e zwane też czasem „ p a s y j k a m i " , znajdu­ j ą c e się do dziś w n i e k t ó r y c h kościołach czy w posiadaniu osób p r y w a t n y c h . Zaliczyć t u m o ż n a również, ołtarz z b r y ł węglowych, wykonany w 1932 r o k u przez ( + ) Karola Drewnioka z Zabrza (ur. w 1897 г.). Ołtarz ten znajduje się w krypcie pod g ł ó w n y m o ł t a r z e m kościoła św. Józefa w Zabrzu przy ulicy Roosevelta (kościół został zbudowany w 1. 1931/32). Został on ufundowany przez górników ko­ palni „ M a k o s z o w y " , a wykonano go ręcznie z węgla uzy­ skanego w tejże kopalni, gdzie od razu na miejscu wydo­ bycia węgla, t w ó r c a p o d d a ł wstępnej obróbce fragmenty swego przyszłego dzieła. Nie wdając się na t y m miejscu w szczegółowy opis konstrukcji, w analizę formalną i arty­ s t y c z n ą , warto stwierdzić, że ołtarz ten został wykonany podobnymi technikami j a k wspomniane j u ż wyżej proste kostki węglowe. 15 Okres okupacji nie sprzyjał tak bujnemu rozwojowi twórczości w tej dziedzinie, jakkolwiek spotyka się w y r o b y z t y c h l a t lub informacje o nich, a dowodem, że zaintere­ sowanie r z e ź b i a r s t w e m w węglu nie uległo c a ł k o w i t e m u przerwaniu, m o ż e b y ć fakt, że już na pierwszej wystawie 84 Najliczniejsza grupa współczesnych rzeźbiarzy w węglu skupia się w rejonie takich miejscowości j a k : R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k , Szopienice i Nikiszowiec — dzielnice Katowic, Katowice i B y t o m . W innych miastach znajduje się po jednym lub k i l k u znanych bardziej, indywidualnych twór­ ców. W rejestrze m u z e ó w śląskich w y s t ę p u j ą n a s t ę p u j ą c e miejscowości, w k t ó r y c h rzeźbi się w węglu: Będzin, Bielszowice, Bobrek, B y t o m , Chorzów, Chwałowice, Czeladź, Czarny Las, Gliwice, Grodziec, D ę b i e ń s k o , Katowice, L i p i n y Śląskie, Łagiewniki, Michałkowice, Mysłowice, N i k i ­ szowiec, P s z ó w , R a d z i o n k ó w , R u d a Śląska, R o g o ź n a , R y d u ł t o w y , Sośnica, Szopienice, Szombierki, Świętochło­ wice, Tarnowskie Góry, W o d z i s ł a w Śląski i inne. O b e j m u j ą one c e n t r a l n ą część GOP-u i R O W - u . S k ł a d społeczny T w ó r c y z wymienionych miejscowości r e p r e z e n t u j ą głównie środowisko robotnicze. Są to p r z e w a ż n i e górnicy lub ślusarze, rzadziej i n n i pracownicy kopalni węgla ka­ miennego czy h u t y , p r a c u j ą c y lub emeryci. W y j ą t e k sta­ n o w i ą : jeden nauczyciel i jeden u r z ę d n i k — zresztą też pośrednio swą p r a c ą związani z kopalnictwem. Są oni na ogół pochodzenia miejscowego. Można jednak m i ę d z y n i m i s p o t k a ć k i l k u p r z y b y ł y c h z innych regionów Polski (np. Rzeszowskiego, Kieleckiego, powiatu N o w y Targ, r e p a t r i a n t ó w z ZSRR), k t ó r z y przez p r a c ę w górnictwie i k o n t a k t z miejscowymi t w ó r c a m i , zaczęli rzeźbić w węglu. Rozpiętość wieku t w ó r c ó w sięga od 21 do 80 lat, s t a ż t w ó r c z y od paru miesięcy (początkujący) do 45 lat. W y ­ kształcenie na ogół nie przekracza poziomu szkoły pod­ stawowej, za w y j ą t k i e m k i l k u p r z y p a d k ó w u k o ń c z e n i a szkoły średniej technicznej lub ogólnokształcącej. R z e ź b i ą przeważnie mężczyźni. Pierwsze i d o t ą d jedyne trzy ko­ biety rzeźbiące w węglu, pojawiają się dopiero w 2 poł. X X w. Zdobycie umiejętności, wzorce Jak w y n i k a z historii r z e ź b i a r s t w a węglowego, począ­ wszy od najdawniejszych lat jego istnienia, twórczość t a �85 �b y ł a d o m e n ą środowiska robotniczego związanego z gór­ nictwem. Poszczególni t w ó r c y uczyli się tej „ s z t u k i " jeden od drugiego l u b przez oglądanie samych w y r o b ó w , k t ó r o zawsze cieszyły się uznaniem kolegów, znajomych, rodziny czy dozoru kopalnianego, p o b u d z a j ą c innych do wyko­ nania podobnych. Analogicznie wygląda, to i dziś, z t y m , że duże ułatwienie techniczne stanowi działalność plastycz­ nych kółek zainteresowali przy z a k ł a d o w y c h domach k u l t u r y , ognisk plastycznych, rozwijających, wiedzę ama­ t o r ó w o przedmiocie ich zainteresowali. Trudno ustalić granicę wieku w j a k i m twórcy przeja­ wiają, zainteresowanie rzeźbą w węglu. Jest to rzecz bardzo indywidualna, gdyż w tradycji ( X I X i 1 poł. X X w.) zdol­ niejsi już nieraz w bardzo m ł o d y m wieku próbowali rzeźbić. Jak wspomina K a r o l Drewniok (nr. w 1897 r. w Zabrzu) ~rzeźbić n a u c z y ł się m a j ą c 15 lat. W jogo przypadku b y ł o to co prawda zainteresowanie pośrednie (pierwotnie pra­ cował u miejscowego stolarza,, k t ó r y rzeźbił w drewnie) lecz u i n n y c h mogła to b y ć chęć n a ś l a d o w a n i a wc wszystkim starych górników, pod k t ó r y c h opieką już \i 14-ym roku życia rozpoczynali p r a c ę w kopalni. Jednocześnie inni dopiero na „ s t a r e l a t a " odkrywali w sobie pasję twórczą, podobnie zresztą, j a k się to i dziś dzieje z malarstwem i rzeźbą. „ . . . Chęć rzeźbienia to była zawsze u n i e k t ó r y c h t y l k o jedeTi b y ł na wsi — to miał drzewo do tego, a drugi, b y ł górnikiem i miał węgiel, ino czasu nie zawsze s t a ł o . . . " Wo wszystkich okresach rozwoju rzeźby w węglu, praco jednych b y ł y wzorem lub p o d n i e t ą t w ó r c z ą dla innych. Mimo iż n i e k t ó r z y zazdrośnic strzegli jak jakiej t a j e m n i c y . . . " sposobu rzeźbienia, to p o c z ą t k u j ą c y zawsze rozpytywali o t e c h n i k ę pracy tych, k t ó r z y j u ż j ą opanowali. K a ż d y jednak sam m u s i a ł w k o ń c u dojść do 1 8 86 ostatecznej sprawności technicznej, przez zdobycie w ł a s n y c h metod pracy. Tradycja i ocena społeczna Trudno dziś prześledzić ocenę społeczną t y c h prac w X I X w. Dokumentacji jest niewiele, ustne przekazy sięgają p r z e ł o m u X I X / X X w. najdalej. Jedno jest jednak pewne, żo już w 2 poł. ubiegłego wieku, galanteria węglowa, w t y m głównie b i ż u t e r i a (wisiorki), a sporadycznie t e ż w y s t ę p u j ą c a rzeźba, była twórczością p o p u l a r n ą w środo­ wisku g ó r n i c z y m i cieszyła się uznaniem tyleż najbliższego otoczenia — rodziny i znajomych, ile dozoru kopalnianego, dla k t ó r e g o zawsze formą reklamy było posiadanie, szczegól­ nie w urzędzie kopalnianym, jakiegokolwiek wyrobu z węgla, pochodzącego z tej właśnie kopalni. Ośrodkiem tego rzeź­ biarstwa b y ł y jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Zabrze, Ruda Śląska, B y t o m . Jan Liszka (ur. w 1927 r.) z Zabrza, w s p o m i n a j ą c biżuterię węglową, k t ó r ą widział jeszcze w użyciu pod koniec okresu międzywojennego, m ó w i : kobiety chętnie nosiły w y r o b y z węgla, to sobie t a k szanowały j a k bursztyny. To b y ł y głównie k r z y ż y k i . A k t o miał t a k i k r z y ż y k — to już było coś. Nosiło się to na srebrnym albo z ł o t y m łań­ cuszku i t y l k o w niedziela, na wierzch na s u k n i a . . . " ' Dodaje t a k ż e , żo przede wszystkim musieli je mieć wszyscy krewni r z e ź b i a r z a - g ó i n i k a , i n n i kupowali sobie. O uznaniu j a k i m cieszyli się wówczas w Zabrzu dość liczni jeszcze rzeźbiarze w węglu wspomina: kiedyś j a k k t o ś rzyźbił w węglu, to b y ł u w a ż a n y za wielkiego a r t y s t ę . . . " " Toteż do dziś wspomina się najlepszych ze znanych jeszcze na p o c z ą t k u X X w. twórców, j a k Karola, D y g ę ( + ), z Zabrza, 1 2 �I I . 9. Ciskacz, węgiel, 3 3 x 5 0 cm. W y k . 1968 r. H e n r y k W o l n y , R a d z i o n k ó w . I I . 10. Sztygar, węgiel, wys. 27 cm W y k . 1969 r. Józef Warzecha, Tarnowskie Góry. I I . 11. Rodzina, węgiel, wys. 26 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka, Zabrze. wymienionego już Karola Drewnioka ( + ), a t a k ż e działa­ jącego do dziś, Józefa Włóczkę. Ten Włóczka, to był ten jedyny, lepszego od niego już nio było co poradził kiety r o b i ć . . . on to robił jeszcze po I I - e j wojnie światowej, ale dla starszycłi co się na t y m z n a l i . . . " W a r t o t u wspomnieć o rodzinnycłi tradycjach rzeź­ biarskich, na k t ó r o napotkano w ostatnich penetracjach terenowych. Jak się okazuje, zamiłowania do sztuki rzeź­ bienia c h ę t n i e przejmował syn po ojcu, brat od brata, bratanek po w u j u i t p . , tak j a k też do niedawna jeszcze dziedziczny był niemal z a w ó d górnika. Jednym z przy­ kładów może b y ć J ó z e f Kaczmarek, ślusarz kopalniany (ur. w 1919 r.) z Czeladzi, k t ó r y po swoim w u j u przejął zamiłowania, i umiejętności rzeźbienia w węglu. Rodzina K a c z m a r z y k ó w z Giszowca (Katowice) również od lat słynęła we wsi z dobrych rzeźbiarzy w węglu — braci. Konkurencja p a n u j ą c a między n i m i (pocz. X X w.) dopro­ wadziła nawet do wieloletniej waśni rodzinnej, k t ó r ą do dziś p a m i ę t a młodsze pokolenie. Wymieniony już Jan Liszka, z Zabrza, k t ó r y sam podziwiał jako dziecko wujka rzeźbiącego w węglu, 22 cieszy się dziś, żo jego młodszy syn objawia również zainteresowania rzeźbą, robiąc już samo­ dzielne prace, a starszy — propaguje twórczość ojca w od­ ległym Raciborzu u w a ż a j ą c go za doskonałego w y k o n a w c ę zarówno rzeźby pełnej jak i p a m i ą t k a r s t w a galanteryjnego. do amatorskich pracowni przy domach k u l t u r y czy na zajęcia stałe w ogniskach plastycznych. Zdarza się też, że starszy wiekiem g ó r n i k - r z e ź b i a r z z i n i c j a t y w y własnej czy też dyrekcji kopalni szkoli m ł o d y c h g ó r n i k ó w . Najbardziej jednak powszechnym ź r ó d ł e m inspiracji zdolnych jednostek, jest przypadkowo widziana r z e ź b a , płaskorzeźba lub galanteria węglowa w domu kolegi, krew­ nego, w witrynie sklepowej (np. — p a m i ą t k a r s k i sklep p r y w a t n y w Zabrzu), na wystawach w domu k u l t u r y , a od k i l k u lat również w miejscowych muzeach. W t a k i c h okolicznościach t w ó r c a od p o c z ą t k u sam rozwija u m i e j ę t ­ ność rzeźbienia. Dość ciekawym tego p r z y k ł a d e m jest Józef Bednorz (ur. w 1933 г.), górnik „ z w e r b u n k u " , po­ chodzący ze wsi w pow. N o w y Targ, k t ó r y k i e d y ś p r ó b o w a ł rzeźby w drewnie i zarzucił ją. Po osiedleniu się na Śląsku (ok. 1954 r.) w Grodźcu, pow. B ę d z i n , kiedyś z n u d ó w zaczął obciosywać siekierą bryłę węgla. Zobaczył wówczas ze zdziwieniem, że daje się on względnie r ó w n o s k r a w a ć i m o ż n a go dowolnie k s z t a ł t o w a ć . Od tego czasu zaczął rzeźbić w węglu. Stosuje on jednak w swej pracy zupełnie odmienne metody i techniki niż i n n i znani t w ó r c y (por.: omówienie technik). Mimo wszystko młodzi chłopcy, zdaniem starych twórców, w y k a z u j ą mniejsze zainteresowanie t y m rodzajem twórczości. Wydaje i m się ta praca zbyt trudna i ż m u d n a " . P o c i ą g a ich ona raczej w wieku późniejszym, gdy sami s t a j ą się pracownikami kopalni. Toteż n a j m ł o d s i rzeź­ biarze liczą dziś na ogół 20—30 lat. W y j ą t e k stanowi młodzież o zainteresowaniach plastycznych uczęszczająca W ś r ó d licznych rzeźbiarzy w węglu rejonu GOP-u i R O W - u jest wielu, k t ó r z y w swej twórczości stworzyli własny indywidualny s t y l . Polega on na sposobie przed­ stawienia tematu, przez co należy w t y m w y p a d k u ro­ zumieć t a k ż e ogólną formę rozwiązania b r y ł y i t e c h n i k ę w y k o ń c z e n i a rzeźby, n a d a j ą c ą jej ostateczny w y g l ą d . N i e k t ó r e style rzeźbienia znalazły c h ę t n y c h n a ś l a d o w c ó w , 21 24 Indywidualizacja stylu, sylwetki n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w 87 �П. 12. Górnik, węgiel, wys. 21 cm. W y k . 1968 r. Alfred P i ą t e k , R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . I I . 13. Alarm, węgiel, wys. 22 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze. I I . 14. Wozak, węgiel, 2 6 x 1 1 cm. W y k . 1961 r. Jan Liszka. niemniej dzięki o k r e ś l o n y m cechom charakterystycznym m o ż n a na ogół bez t r u d u zorientować się z czyjego war­ sztatu dana rzeźba wyszła. P e w n ą unifikację formy daje się t y l k o z a u w a ż y ć w wyrobach o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , w k t ó r y c h od lat przyjął się zwyczaj wykonywania określonych form j a k : popielniczka, kostka, p r z y c i s k - w ó z e k , puchar, wazon, obelisk, w ujednoliconej technice polegającej na wyko­ naniu przedmiotu w formie zgeometryzowanej b r y ł y (płyty, p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , walca), o całkowicie gładkiej, jedno­ litej powierzchni zdobionej p ł y t k i m r y t e m w g ł ę b n y m w postaci stylizowanego ornamentu roślinnego lub geome­ trycznego, schematycznego rysunku, napisu czy emblematu. Najstarsi wiekiem i s t a ż e m t w ó r c z y m wśród współ­ czesnych rzeźbiarzy w węglu, j a k J ó z e f W ł ó c z k a z Sośnicy (ur. w 1896 r.) i E r y k Śledziona z B y t o m i a (ur. w 1901 г.), n a w i ą z u j ą w swych pracach t e m a t y k ą i t e c h n i k ą wykonania do t r a d y c j i X I X - w i e c z n y c h w y r o b ó w , do galanterii biu­ rowej, biżuterii i t p . Przedmiotowa forma u ż y t k o w a w y n i k a j ą c a z z a m ó ­ wienia społecznego b y ł a j e d n y m z c z y n n i k ó w n a r z u c a j ą ­ cych t u sposób wykonania. Podobnie rzecz się m i a ł a z i n ­ n y m i wyrobami, п р . o charakterze k u l t o w y m (ołtarz, k r z y ż e , lichtarze). Jak się wydaje b y ł to ogólnie p a n u j ą c y s t y l tego t y p u twórczości na przełomie X I X / X X w., a t a k ż o później. Bardziej uzdolnieni i pracowici t w ó r c y b y l i wy­ różniani przez społeczność spośród innych, nie tyło z racji o d m i e n n o ś c i s t y l u ich tworzenia, lecz precyzji wykonania. Tak też wspomina się jeszcze dziś dawne w y r o b y jubilerskie J ó z e f a Włóczki, m i m o iż w zasadzie w y k o n y w a ł on to samo co i n n i . R z e ź b i a r z y w p e ł n y m tego słowa znaczeniu b y ł o w t y m 88 czasie niewielu, nazwiska ich są często nie znane, dlatego trudno dziś wyłonić indywidualności twórczo z tego okresu. J ó z e f W ł ó c z k a , popularny w swym środowisku do dziś emerytowany górnik, ogranicza się jednak do szkolenia m ł o d s z y c h kolegów, nie ma bowiem już odbiorców na jego w y r o b y jubilerskie, do k t ó r y c h t r u d n o zresztą b y ł o b y m u obecnie u z y s k a ć odpowiedni m a t e r i a ł . B y ł to bowiem rzadko spotykany gatunek węgla — gagat — niegdyś w nie­ wielkich ilościach w y s t ę p u j ą c y w kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu, w kopalni „ S o ś n i c a " w Sośnicy, pow. Gliwice i innych. J e d n ą z ostatnich prac J ózefa Włóczki, wykonanych pod w p ł y w e m nowych technik stosowanych przez młod­ szych t w ó r c ó w w y r a b i a j ą c y c h galanterię węglową, jest r y t w węglu na bryło wyszlifowanej na k s z t a ł t obelisku o nie­ regularnych k s z t a ł t a c h pionowego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , pod t y t u ł e m Chwalą górnikom ( i l . 2), p r z e d s t a w i a j ą c y stylizo­ wany rysunek górników przy pracy. Indywidualizacja stylów zaczęła się w y t w a r z a ć — jak m o ż n a wnosić z zebranego d o t ą d m a t e r i a ł u — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , kiedy zaczęły się pojawiać nieliczne jeszcze wówczas rzeźby pełne i płaskorzeźby. W pełni zaś w y s t ą p i ł a po 1946 r „ kiedy owa rzeźba p e ł n a i płaskorzeźba rozwinęła się masowo wśród przedstawicieli nowego poko­ lenia, k t ó r z y w przeciwieństwie do swych p o p r z e d n i k ó w , zaczynali twórczość od malarstwa i rysunku amotorskiego, co i m zapewne dało zarówno pewne przygotowanie w za­ kresie bardziej złożonych kompozycji, jak i obrazowego przedstawiania realistycznych treści. Nadanie i m rzeźbiar­ skiej formy było dalszym etapem znalezienia w ł a s n y c h metod technicznych o b r ó b k i m a t e r i a ł u , zdolności i możli­ wości wypracowania własnego stylu, z k t ó r e g o zresztą nie wszyscy zdają sobie s p r a w ę choć p o t r a f i ą odróżnić prace innycłi twórców. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m tej drogi jest twórczość Feliksa Lazara. TJr. w 1902 r. w Koszutce (Katowice) zamieszkały w Lipinach Śląskich (Świętochłowice), twórczość swą zaczął około 1926 r. od o b r ó b k i prostych kostek węglo­ wych, sześcianów i wielościanów, ociosywanych i szlifowanyeh, m a j ą c y c h zastosowanie zgodnie z p a n u j ą c ą wówczas m o d ą , jako przyciski na biurko. O t y m okresio swych p r ó b , 18 �k t ó r y c h sam jeszcze nie nazywa rzeźbieniem, m ó w i : ,,... prze­ szedłem na t y c h kostkach całą szkołę, widziałem j a k ten m a t e r i a ł się zachowuje, j a k go trzeba o b r a b i a ć i t a k do wszystkich techniczny cli c h w y t ó w doszedłem s a m . . . " Później w y k o n y w a ł wzorem swych p o p r z e d n i k ó w popiel­ niczki i k a ł a m a r z e , aż wreszcie po 1946 г., pod w p ł y w e m kolejnych wystaw i k o n k u r s ó w organizowanych przez różne instytucje dla a m a t o r ó w , zaczął p r ó b o w a ć swych sił w drob­ nej rzeźbie i płaskorzeźbie. W i ą z a ł a się ona z t e m a t y k ą górniczą l u b historyczną. W latach 1963—19G6 rzeźbił też f i g u r k i zwierząt — kopie w y r o b ó w ceramicznych, mo­ t y w u j ą c podjęcie tego pomijanego w tradycji tematu, chęcią pokazania że z węgla m o ż n a robić wszystko...". Technika wykonania i w y k a ń c z a n i a prac przebiegała t u wedle wcześniej ustalonego sposobu, polegającego na w y szlifowaniu powierzchni i doprowadzeniu jej do idealnej niemal gładkości. Z czasem, p o r ó w n u j ą c prace z r z e ź b a m i innych t w ó r c ó w , na kolejnych wystawach czy konkur­ sach, s p r ó b o w a ł zmiany techniki, w y k o r z y s t u j ą c bogatszo środki rzeźbiarskie, p o d e j m u j ą c przy t y m coraz to nowo tematy z pracy i życia górników, rzeźbiąc więc kompozycje przede wszystkim figuralne j a k : Nasze złoto ( i l . 8), Ze­ psuty wentylator, Tatusiowi w Dniu Górnika, Ludzie i hałda, Głowa Górnika ( i l . 5) i i n . Przedstawione w nich postacie są k r ę p e , k a r ł o w a t e , o k r ó t k i c h t u ł o w i a c h i k o ń c z y n a c h , niewy ważone w proporcjach, wszystkie m a j ą podobne szerokokościsto twarze, szerokie k r ó t k i e szyje. Poza t y m i pracami wykonanymi w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y , osobną g r u p ę w twórczości Lazara s t a n o w i ą płaskorzeźby wykonano na podstawie zdjęć lub ilustracji książkowych. W y r ó ż n i a j ą się one nie t y l k o o d m i e n n ą t e m a t y k ą , ale t e ż odmiennym stylem wykonania, k t ó r y cechuje precyzja i wierność n a ś l a d o w a n i a płaskiego przecież rysunku. Praco to m o g ł y b y uchodzić za dzieło innego t w ó r c y , gdyby nie charakterystyczna technika ich w y k o ń c z e n i a (il.в, 7). 2 5 26 I n n y m t w ó r c ą r e p r e z e n t u j ą c y m o d r ę b n y swój styl jest H e n r y k W o ł n y , ur. w 1925 r. w Radzionkowie pow. Tarnowskie Góry. Mieszka t u i pracuje jako g ó r n i k ko­ palni „ R a d z i o n k ó w " . Od dawna lubił r y s o w a ć ; rzeźbić w węglu zaczął ok. 1964 г., k o n t y n u u j ą c t r a d y c j ę swego ojca, górnika. Asortyment jego prac jest r ó ż n o r o d n y , obejmuje galanterię j a k rzeźbę oraz płaskorzeźbę w y k o n a n ą w węglu sapropelowym •— odmiana kcnel. Nacisk kładzie na rzeźbę figuralną, z w i ą z a n ą tematycznie z p r a c ą g ó r n i k a . Stara się o p r e c y z y j n ą jej d o k u m e n t a c j ę w odtwarzaniu szczegółów, k t ó r e , z b r a k u możliwości wykonania ich w węglu, u z u p e ł n i a elementami m e t a l o w y m i . Z t y c h sa­ m y c h p o w o d ó w wykonuje oddzielnie n i e k t ó r e części rzeźby, jak np. kółka w ó z k a — wytoczone na tokarce ręcznej lub mechanicznej, p o d s t a w ę węglową dla rzeźby, k t ó r ą szlifuje na szlifierce mechanicznej i i n . Części wykonywane oddzielnie łączy ze sobą ś r u b k a m i i smołą, tak że ślad tego złączenia jest prawie niedostrzegalny. Stosując różne techniki obróbki, uzyskuje H e n r y k W o l n y , dla r ó ż n y c h części swych rzeźb i n n ą f a k t u r ę po­ wierzchni; odsłonięte ręce, twarz i tors ciskacza lśnią jedno­ litą gładkością u z y s k a n ą przez wyszlifowanie papierem ś c i e r n y m o r ó ż n y c h grubościach ziaren, m i ę k k ą s z m a t k ą i p a s t ą do obuwia. Podobnie szlifuje b u t y , kask, p o d s t a w ę w ó z k a i jego k ó ł k a ( i l . 9). Spodnio g ó r n i k a noszą ślady techniki wiórowej, przez proste ścięcia b r y ł y idące z góry w dół. Jako p r z y k ł a d y m o g ą posłużyć t u właściwie wszyst­ kie figuralne rzeźby tego t w ó r c y j a k : Ciskacz, Sztygar w galowym ubraniu i i n . Ścianki wózka, w pierwszej z w y ­ mienionych prac, p o s i a d a j ą f a k t u r ę „ g r o s z k o w a n ą " , uzy­ s k a n ą przez krzyżujące się drobne nacięcia, a węgiel wypeł­ niający wózek ma nieregularny k s z t a ł t masy n a c i ę t e j grubym d ł u t e m t e c h n i k ą wiórową. Wypolerowana, p ł a s k a tafla podstawy, ma k s z t a ł t nieregularny, w y d ł u ż o n y , kra­ wędzie zaś u z y s k u j ą t y p o w y dla u ż y t e g o t u gatunku węgla, p r z e ł a m muszlowy. Twarze górników są zwykle w rzeźbach Wolnego g ł a d k o w y szlifo wane, podobne do siebie. Opisany sposób wykonania cechuje wszystkie pełno r z e ź b y tego t w ó r c y , r e p r e z e n t u j ą c właśnie jego swoisty styl, od k t ó r e g o nieco odbiega t y l k o w płaskorzeźbie. Nie ma t u bowiem możliwości technicznych wyszlifowania dotali, k t ó r e albo naciera grafitem (ciało postaci) albo też wyod­ rębnia odpowiednią t e c h n i k ą wykonania t ł a , j a k nacięcia, r o w k i , przy użyciu techniki w r ą b k o w e j i r y t u wgłębnego. Podobny styl wykonania charakteryzuje prace Józefa Warzechy z Tarnowskich Gór. U r . w 1928 r. w Szarleju, pracuje obecnie jako tokarz kopalni „ R a d z i o n k ó w " . R z e ź b i 14 89 �on w t y m samym gatunku węgla co W o l n y , hołdując po­ dobnej tematyce i w podobny sposób j ą p r z e d s t a w i a j ą c . Prace jego jednak różnią się, od r z e ź b Wolnego gorzej w y w a ż o n ą p r o p o r c j ą postaci (krótkie nogi, długi w ą s k i tułów, m a ł a w ą s k a głowa) i s z o r s t k ą ich f a k t u r ą . Widoczno są jednak w jego pracach w p ł y w y kolegi, z k t ó r y m jest w s t a ł y m kontakcie ( i l . 10). Jan Liszka z Zabrza, ur. w 1927 г., elektryk kopalni „ M a k o s z o w y " (od d w ó c h lat rencista) — podobnie j a k większość współczesnych rzeźbiarzy, s w ą karierę a r t y s t y c z n ą rozpoczął od malarstwa. Dopiero z czasem, zachęcony p r z y k ł a d e m innych, postanowił p r ó b o w a ć szczęścia na nowym polu (1957 — 1958), ambitnie z a k ł a d a j ą c z góry, że musi zrobić coś lepszego niż i n n i . . . " . Od razu też rozpoczął p r a c ę od rzeźby pełnej, w y k o n u j ą c uprzednio szkic rysunkowy. P o c z ą t k o w o rzeźbił mało f i g u r k i górników cisnących wózki, później nawet wiclopostaciowo rzeźby, wykonane zawsze w zwartej bryle, k t ó r e j jeden bok (tył) t r a k t o w a ł schematycznie, obciosując go z grubsza, bojąc się pęknięcia, m a t e r i a ł u . J e d n ą z pierwszych jego rzeźb, jest wykonana w 1900 r. Rodzina górnicza ( i l . 11). Z czasem, wzbogacając s w ą wiedzę o materiale rzeź­ biarskim i technice jego obróbki (rzeźbi w węglach humu­ sowych — w i t r y t i d u r y t ) , zmienił formy rzeźby ze sta­ tycznych na pełne; dynamizmu i ekspresji, j a k Alarm, 1963 r. ( i l . 13). Zawsze jednak utrz3'mywał się w j e d n y m zakresie tematycznym, przedstawiając pracę codzienną i życie g ó r n i k a , jego przeŻ3Cia, środowisko, z a b a w ę , odpo­ czynek i sport. Dzięki t e m u rzeźby Liszki u k ł a d a j ą się w konsekwentny ciąg tematyczny u k a z u j ą c y drogę rozwoju artystycznego jego t w ó r c y . Prace dotychczasowe wykonane w ciągu czternastu lat twórczości, odznaczają się jednolitym stylem wykonania, t e c h n i k ą o b r ó b k i m a t e r i a ł u — mimo rozwoju umiejętności technicznych i zmian gustu samego t w ó r c y . W ś r ó d jego pierwszych prac, p r z e w a ż a j ą rzeźby o deta­ lach wyC3'zelowanych z zastosowaniem techniki polero­ wania powierzchni ( i l . 14). Późniejsze prace, j a k wymieniony Alarm, s ą rozwiązano bardziej przestrzennie, faktura jest w nich szorstka, zachowuje naturalne właściwości m a t e r i a ł u , wykorzystane są prawie wszystkie techniki stosowane w rzeźbie w węglu (odłupkowa, wiórowa, w r ą b k o w a , a ż u r i t p . ) . Przedmiot r z e ź b y zda się wychodzić swym ekspre­ syjnym u k ł a d e m poza ramy wyznaczono b r y ł ą tworzywa. A u t o r jest w zasadzie samoukiem, n a w i ą z u j ą c y m jedynie do rodzinnych i miejscowych tradycji rzeźbiarskich Do 1959 r. przez ok. 2 lata uczęszczał na zajęcia zespołu malarzy a m a t o r ó w przy Z a k ł a d o w y m D o m u K u l t u r y kopalni „ Z a b r z e " . Zerwał z n i m jednak k o n t a k t z b r a k u czasu, j a k również ocl chwili, gdy o d k r y ł w sobie n o w ą pasję twórczą — rzeźbienie. W o l i robić j a k m ó w i według w ł a s n y c h c h ę c i . . . " , stwierdził t o ż : więcej się t a m j u ż nie n a u c z ę , a t y l k o t a m jeden od drugiego odpatruje j a k r o b i ć . . . " . W ł a s n ą pracę, własno p o m y s ł y , oceniano przez jego najbliższe środowisko (rodzina, sąsiedzi, koledzy w pracy) p r z e d k ł a d a nad umiejętności zdobyte pod kierun­ kiem artysty plastyka. Maria Chudoba, ur. 1932 r. we Lwowie, zamieszkała od 1945 r. w B y t o m i u , urzędniczka Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego w B y t o m i u — od dziecka w y k a z y w a ł a zdolności rysunkowe. B r a k zdrowia i w a r u n k i rodzinne nie pozwoliły joj na studia artystyczne, ale w wolnych od pracy godzinach, 2 7 I I . 15. Metaniarze, węgiel, 36 x 27 cm. W y k . 1969 r. Maria Chudoba, B y t o m . 11. 16. Stawianie stojaka II, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek, Katowice—JMikiszowiec. • j ' 'j9. 90 �I I . 17. Autoportret-maska, węgiel, wys. 13 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze R y b n i k . I I . 18. Na dniówkę, węgiel, wys. 43 cm. W y k . 1969 r. Joachim Porada, Chwałowico, pow. Wodzisław. I I . 19. Orkiestra górnicza, rzeźby w węglu, wys. ok. 14 cm. W y k . 1968 r. Eugeniusz B ą k , Szopienice. 19 �r y s o w a ł a i malowała, pozostając w kontakcie z Domem K u l t u r y przy kopalni „ D y m i t r o w " w B y t o m i u i z dzia­ łającymi tam kolejno instruktorami plastykami. W 1954 r. po raz pierwszy zainteresowała się rzeźbą, k t ó r ą p r o p a g o w a ł w ś r ó d a m a t o r ó w ówczesny ich opiekun artysta plastyk P i o t r L a t o s k a . Chudoba chętnie przeszła od malarstwa do modelowania w glinie, odlewania w gipsie, później zaczęła rzeźbić w drewnie i wreszcie w węglu. Wielka pracowitość, a t a k ż e uczostnictwo w licznych kon­ kursach i wystawach organizowanych przez Związek Za­ wodowy G ó r n i k ó w i miejscowo muzea, własne zdolności, a przede wszystkim j u ż blisko osiemnaście lat pracy arty­ stycznej — sprawiły, żc r z e ź b y jej ocenia się wysoko. 28 Chudoba rzeźbi nadal w r ó ż n y m materiale. W węglu wykonuje p ł a s k o r z e ź b y i r z e ź b y pełne, przeważnie wielofiguralne k s z t a ł t o w a n e syntetycznie, j a k b y kilkoma za­ ledwie cięciami d ł u t a , bez z b ę d n y c h szczegółów. I to chyba głównie określa i n d y w i d u a l n o ś ć jej stylu. Charaktery­ stycznym tego stylu p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć jedna z ostat­ nich prac, wykonana w 1969 r. na konkurs ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu, na k t ó r y m zajęła pierwsze miejsce — Ślązaczki. W pracach Chudoby warto jeszcze zwrócić u w a g ę na pewno szczegóły d o t y c z ą c e o b r ó b k i technicznej rzeźby. Przed p r z y s t ą p i e n i o m do rzeźbienia wykonuje ona uprzednio model w glinie, szukając w niej właściwych proporcji i u k ł a d u form. W węglu rzeźbi przy pomocy d ł u t prostycli i półokrągłych s p o r z ą d z o n y c h ze stali narzędziowej w ko­ palni przez Piotra L a t o s k ę . Po zakończeniu pracy, obrabia powierzchnię rzeźby g r a d z i n ą . Jest to d ł u t o o ostrzu w y ­ c i ę t y m w z ą b k i służące zasadniczo do o b r ó b k i kamienia i pozostawiająco na powierzchni r z e ź b y ślady w postaci prostych lub falistych równoległych bruzdek. N a s t ę p n i e powierzchnię rzeźby węglowej naciera g r a f i t e m celem uzyskania jednolitego koloru. R z e ź b i w węglu humusowym b ę d ą c y m m i e s z a n i n ą w i t r y t u i fuzytu, o właściwościacłi z e w n ę t r z n y c h również dwojakich, jest to bowiem węgiel błyszczący i w ł ó k n i s t y . 29 I I . 20. Barbórka, 92 Gerard Urbanek, urodził się 1919 ( f 1973) w Brzezinach Śląskich, pow. Siemianowice, mieszkał w Nikiszowcu, górnik w kopalni „ W i e c z o r e k " i „ W e s o ł a " , od m ł o d y c h l a t ma­ lował amatorsko. Rzeźbić zaczął ok. 1967 r. n a m ó w i o n y przez kolegów. Prace swe w y k o n y w a ł w r ó ż n y c h gatunkach węgla. Najczęściej w humusowym uzyskanym od kole­ gów z kopalni „ Z a w a d z k i " w D ą b r o w i e Górniczej, a uwa­ ż a n y m przez niego za najlepszy. Podobnie j a k Liszka, twórczość s w ą w tej dziedzinie rozpoczął od razu od rzeźby p e ł n e j . Rzeźbił kompozycje figuralne, na ogół wielopostaciowe, tematycznie związane z p r a c ą p o m o c n i c z ą (rzemieślniczą) w kopalni, j a k : Na­ prawa przenośnika (il. 17), Stawianie stempli, Wstawianie wózka, Budowa^ tamy (il. 27) i i n . P r a c u j ą c w kopalni, sam uczestniczył w takich zajęciach. R z e ź b y Urbanka wyróżniają się świetną k o m p o z y c j ą oraz śmiałością budowania formy. Nie stosujo szlifowania, j e d y n y m w y k o ń c z e n i e m jest natłuszczanie powierzchni rzeźb c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą . N a marginesie amatorskiej twórczości malarskiej po­ w s t a ł y r z e ź b y w węglu d w ó c h innych t w ó r c ó w z w i ą z a n y c h z o ś r o d k i e m plastyki amatorskiej przy D o m u K u l t u r y kopalni „ W i e c z o r e k " w Janowie (Katowice): P a w ł a W r ó b l a z Nikiszowca, ur. w 1913 r. z zawodu górnika, dziś rencisty kopalni „ W i e c z o r e k " oraz Eugeniusza B ą k a z Szopienic, ur. w 1912 г., byłego górnika laboranta, maszynisty kolejki w Cynkowni Szopienice, zmarłego w 1969 r. Do rzeźbienia zachęcił ich głównie konkurs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r. Co prawda B ą k już wcześniej rzeźbił w glinie, cegle szamo­ towej, drewnie i t a k ż e w węglu, lecz konkurs zwrócił j a k b y u w a g ę jego na to właśnie tworzywo. Prace B ą k a — to przede wszystkim p r o s t o k ą t n e i trapezowate plakietki, płaskorzeźby, z a t y t u ł o w a n e wspólnie W kopalni, a obra­ zujące cykl r ó ż n y c h prac g ó r n i c z y c h : wiertacza, ładowacza, ciskacza, w n ę t r z a chodników kopalnianych i in. P r ó b o w a ł też na wzór dawny w y k o n y w a ć biżutorię węglową. Rzeźbił niowielkie, bo do 15 cm wysokości, postacie gór­ ników oraz cykl podobnych figurek pod w s p ó l n y m t y t u ł e m węgieł, 2 0 x 3 3 cm. W y k . 1967 r. Alfred P i ą t e k . R y d u ł t o w y . �Orkiestra górnicza — charakterystycznych postaci górników w roboczych strojach, grających na p r z e r ó ż n y c h instru­ m e n t a c h . Jest to wspomnienie m ł o d y c h lat, kiedy t w ó r c a sam z a r a b i a ł graniem po weselach ( i l . 19). 30 R z e ź b y B ą k a wykonane w węglu humusowym ogólnie d o s t ę p n y m , o mieszanym składzie — w i t r y t , k l a r y t , dur y t — p r z e d s t a w i a j ą postacie j a k b y zastygłe w wykony­ wanym geście, charakteryzują, się s z o r s t k ą f a k t u r ą . T a k ż e indywidualność W r ó b l a w y r a ż a się w tematyce jego rzeźb i sposobie przedstawiania. P r a c u j ą c w podob­ n y m materiale j a k B ą k , rozpoczął s w ą twórczość r z e ź b i a r s k ą od główek męskich i kobiecych, t w o r z ą c galerię t y p ó w ludzkich spotykanych na ulicach osiedla górniczego. Rzeź­ bienie całej postaci nie wychodziło Wróblowi, w y k o n y w a ł figurkę w wielu częściach, zlepiał je smołą i j a k sam stwier­ dził, było dla niego niedoskonałe, t o t e ż je zarzucił. Bardzo dobre natomiast są jego płaskorzeźby pejzażowe wykonane w węglu, w k t ó r y c h daje niejako syntetyczne ujęcie swoich prac malarskich, choć nie n a ś l a d u j e ich ani w formie ani w treści. P ł a s k o r z e ź b y te wykonane w płaskich b r y ł a c h węgla, m a j ą k s z t a ł t obelisku bez podstawy, którego s t r o n ę f r o n t a l n ą pokrywa „ r y s u n k o w a " płaskorzeźba ^ o niezbyt głębokim wcięciu w głąb (do 0,5 cm), potraktowana płasz­ czyznowo, k t ó r e j elementy podkreślono s ą r y t e m w postaci lekkich nacięć. J e d n ą z ciekawszych postaci w ś r ó d rzeźbiarzy w węglu jest Alfred P i ą t e k , ur. w 1915 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k , dziś emerytowany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " . P i ą t e k zaczął rzeźbić ok. 1960 r. pod w p ł y w e m kolegów z w i ą z a n y c h z Ogniskiem Plastycznym w R y d u ł t o w a c h . Sam t e ż czasem zachodził do Ogniska, lecz nie mial czasu na systematyczne t a m zajęcia. Nie wzorował się t e ż na u t a r t y c h w t y m środowisku konwencjach. Mając b u j n ą w y o b r a ź n i ę i d o b r ą p a m i ę ć do o p o w i a d a ń o dawnych czasach i teraźniejszych zdarzeniach w k o p a l n i . . . " , z nich czerpał p o m y s ł y do swych płaskorzeźb w węglu. W y p r a ­ cował t e ż sobie indywidualny styl w y r a ż a j ą c y się w wy­ p u k ł y m i kontrastowym modelunku płaskorzeźby wielo- I I . 21. Sztygar, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W róbel Katowice—Nikiszowiec. I I . 22. Górnik w przodku, węgiel, 1 5 x 1 8 cm. W y k . 1969 r. Jan K r z u k , R y d u ł t o w y . 22 figuralnej, o szeroko zakrojonym temacie, będącej ilustracją całego wydarzenia czy też rozgrywającej się sceny rodza­ jowej ( i l . 20). W zależności od budowy b r y ł y węglowej, stara się temat r o z b u d o w a ć , dzieląc płaszczyznę na po­ ziomy i sektory. R z e ź b y swoje wykonuje w węglach sapropelowych lub humusowych p o c h o d z ą c y c h z kopalni, w k t ó r e j pracował. Powierzchnię p o k r y w a p a s t ą . Jan K r z u k , ur. w 1913 r. w R y d u ł t o w a c h , emeryto­ wany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " , jest rzeźbiarzem w węglu od dawna popularnym w okolicy. J u ż od wczesnych lat szkolnych rzeźbił drewniane f i g u r k i zwierząt, p t a k ó w i ludzi, lepił w glinie i wosku. W węglu zaczął rzeźbić bk. 1948 r. B y ł j e d n y m z pierwszych uczniów Ogniska Pla­ stycznego w R y d u ł t o w a c h . S w ą p o p u l a r n o ś ć w środowisku zyskał dzięki r z e ź b o m o tematyce sakralnej (św. Barbara, stojące k r z y ż e , t z w . „ p a s y j k i " i i n . ) , jakkolwiek również c h ę t n i e podejmuje t e m a t y k ę z w i ą z a n ą z p r a c ą g ó r n i k a i z takich rzeźb znany jest szerszemu ogółowi ( i l . 22). Podobnie j a k Chudoba — najpierw modeluje rzeźbę w glinie, później wykonuje j ą w węglu nie zawsze zresztą wiernie t r z y m a j ą c się modelu. Ogólna forma rzeźb i p ł a s k o ­ rzeźb jest zwarta, dość poprawna w kompozycji, choć m a j ą c a cechy p r y m i t y w i z m u . Powierzchnia ich jest zawsze wypolerowana, jeśli u ż y w a jednego z g a t u n k ó w węgla 93 �w liczne odmiany węgla kamiennego, stwierdzić m o ż n a , że zasadniczo, rzeźbiarze w y k o n u j ą swoje prace w dwócłi jego rodzajach: m a t o w y m — węgle sapropelowe i błysz­ czącym — węgle humusowe. Czasem jest to m a t e r i a ł o wa­ lorach mieszanych, uwzględniający jeszcze trzecią od­ mianę — włóknistą. 32 Pierwszy z t y c h g a t u n k ó w jest m a t e r i a ł e m specjalnie, poszukiwanym do rzeźbienia, a w y s t ę p u j ą c y m warstwami t y l k o w n i e k t ó r y c h p o k ł a d a c h kopalnianych i w k i l k u zaledwie kopalniach. Jest to węgiel o zwartej, spoistej strukturze, w kolorze głębokiej czerni, t ł u s t y i zawierający w n i e k t ó r y c h odmianach dużo smoły. W czasie rzeźbienia odłupuje się z a o k r ą g l o n y m i k a w a ł k a m i j a k muszelki...", wedle określenia t w ó r c ó w . Daje też większe możliwości rzeźbiarskie, wynikające z braku p r z e r o s t ó w mineralnych. H . 23. Wazon, węgiel, wys. 11 c m . W y k . 1005 i'. Feliks Lazar. L i p i n y Śląskie. sapropolowogo (kenel) o zwartej strukturze, specjalnie do tego celu wybieranego w kopalni „ R y d u ł t o w y " . W razie użycia innego gatunku węgla, powleka powierzchnię r z e ź b y 1 a kierem bezbarwnym. Rudolf Kucharczyk ur. w 1918 r. w Leszczynach, zamieszkały w Niedobezycach, pow. R y b n i k , związany jest jako pracownik u m y s ł o w y z k o p a l n i ą „ R y m e r " . Jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą rozpoczął studia w Akademii Sztuk P i ę k n y c h , k t ó r e w k r ó t c e p r z e r w a ł a m u wojna, i do k t ó r y c h j u ż nie powrócił, kończąc t y l k o jako jeden z pierwszych uczniów Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . W swoich zamiłowaniach artystycznych nie ogranicza się do własnej twórczości i zajmuje się wizualną r e k l a m ą w kopalni, organizacją ruchu amatorskiego w rejonie K O W - u . Był t e ż inicjatorem powstania wymienionego Ogniska, uczestniczy w licznych komisjach kwalifikujących prace węglowe na p a m i ą t k i dla Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa Górnictwa. Sam dużo rzeźbi w węglu, a prace jego u w a ż a n e s ą podobno przez środo­ wisko za najlepsze, co sprawiło, żo niezależnie od woli t w ó r c y , n a r z u c a j ą one styl, m o d ę czy m a n i e r ę rzeźbiarską wyrobom tego terenu. Styl ten jednak, k u l t y w o w a n y jest ra­ czej przez starsze pokolenie dość licznych na t y m terenie, twórców. Młodsi rzeźbiarze, do k t ó r y c h należy np. Joachim Porada z Chwałowic, pow. R y b n i k , czy Ryszard T r y b u l s k i z W o d z i s ł a w i a — s t a r a j ą się znaleźć własny indywidualny wyraz, nawiązując zresztą niejednokrotnie do współczesnej r z e ź b y profesjonalnej. Dzieje się to pod wpływom nowego kierunku, j a k i współcześnie reprezentuje nadal istniejące Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . Wedle nowych t y c h tendencji nie dba się j u ż o t a k staranno wy­ kończenie rzeźby, formę jej w d u ż y m stopniu narzuca t w ó r c y sama b r y ł a węgla, k t ó r e j fragmenty obrabia się z grubsza, nie przywiązując większej wagi do detali zwią­ zanych z postacią, n a r z ę d z i e m czy t e ż i n n y m elementem przedstawionego tematu, pozostawiając przy t y m n a t u r a l n ą f a k t u r ę tworzywa. Tworzywo, narzędzia i techniki rzeźbienia Węgiel to jeden z m a t e r i a ł ó w rzeźbiarskich jakie t w ó r c y udostępnił rozwijający się przemysł. Wybierany jest t a k i jego gatunek, j a k i jest d o s t ę p n y . Nie w n i k a j ą c 94 Z węgla tego m o ż n a w y k o n a ć nie t y l k o rzeźby wielo­ członowe, ale również wolno stojące, o delikatnych kształ­ tach i wycyzelowanych detalach. S ą one przeważnie całko­ wicie w y g ł a d z o n e , t a k że powierzchnia ich przypomina odlewy z porcelany czy z l a k i . Jako p r z y k ł a d y m o g ą t u najlepiej posłużyć, prace Józefa Warzechy i H e n r y k a Wolnego l u b p ł a s k o r z e ź b y Ryszarda Adamca z K a t o w i c czy Emanuela P ł a z y z Mysłowic, ( i l . 24). W e d ł u g relacji t w ó r c ó w w okresie przełomu X I X / X X i w p o c z ą t k a c h X X w. węgla tego było więcej, lecz z b y t m a ł o doceniano jego w a r t o ś ć dla w y r o b ó w rzeźbiarskich, zwracając jedynie u w a g ę na potrzeby p r z e m y s ł u , skutkiem czego u b y w a ł o go systematycznie w ogólnej eksploatacji prowadzonej przez kopalnie. Do wyrobu biżuterii u ż y w a n y b y ł niegdyś gagat. J u ż w p o c z ą t k u X X w. w y s t ę p o w a ł on w znikomych ilo­ ściach, dlatego m o ż n a b y ł o z niego w y r a b i a ć t y l k o drobne przedmioty, a współcześni rzeźbiarze, na ogół nie m o g ą go u z y s k a ć . T r u d n o jednak stwierdzić, czy brak go j u ż zupełnie, czy też, j a k wspomniano, z uwagi na tempo eksplo­ atacji przemysłowej ginie nie z a u w a ż o n y . Węgiel potocznie w y s t ę p u j ą c y , jest b ł y s z c z ą c y (hu­ musowy), przeważnie krystaliczny, wielowarstwowy, k r u ­ chy, w kolorze czarno-szary, często z przerostami mineral­ n y m i . Przy rzeźbieniu, o d l u p u j ą się k a w a ł k i o nieregular­ n y m kształcie lub wręcz sypie się m i a ł węglowy. Czasem jest to węgiel b l y s z c z ą c o - m a t o w y , t w o r z ą c y tzw. węgiel pasernkowy, ł a t w o rozpoznawany przez górników g o ł y m okiem. Poszczególne jego warstwy s ą dość cienkie choć spojone razem. Do tego gatunku należy większość węgli kamiennych. Trafiające się nieraz w e w n ą t r z tego rodzaju węgla mineralne przerosty są p r z y c z y n ą , że przy pozornie do­ skonale dobranej do rzeźbienia bryle, dobrze zapowia­ d a j ą c a się w czasie jej o b r ó b k i rzeźba p ę k a i nie zostaje u k o ń c z o n a . Zaletą jednak tego gatunku jest interesująca, szorstka faktura połyskująca w ł a s n y m „ b l a s k i e m " czy toż ziarenkiem obcego m i n e r a ł u . Zc względu na owe specyficzne cechy tego gatunku — rzeźby w n i m wykonane odznaczają się formą z konieczności bardziej uogólnioną, co podnosi ich walory artystyczne. I dzięki temu zapewne rzeźby w tej odmianie węgla wykonane u z y s k i w a ł y na kolejnych konkursach muzealnych n a j w y ż s z ą l o k a t ę . Jako najcie­ kawsze p r z y k ł a d y p r z y t o c z y ć t u m o ż n a prace M a r i i Chu­ dliby, Jana Liszki, P a w ł a W r ó b l a ( i l . 21). Większość rzeźbiarzy nie docenia jednak tego m a t e r i a ł u . Zgodnie bowiem z gustem masowego odbiorcy s t a r a j ą się n a d a ć r z e ź b o m g ł a d k ą , j e d n o l i t ą powierzchnię, albo też usiłują u z y s k a ć węgiel m a t o w y , c h o ć b y z odległej kopalni Forma o b r ó b k i r z e ź b y zależy t u w r ó w n y m stopniu �od rodzaju węgla jak i u ż y w a n y c h przez t w ó r c ę narzędzi, sposobu obróbki, przedstawienia tematu. Narzędziem u ż y w a n y m do rzeźbienia w węglu są przeważnie scyzoryki i d ł u t a , wykonywane przez samych a u t o r ó w z o d p a d ó w stali narzędziowej. U ż y w a się t e ż różnego rodzaju noży, świdrów, śrubociągów, a nawet odpowiednio wyostrzonych brzytew do golenia. Znajdu­ jące się w s p r z e d a ż y d ł u t a do rzeźby w drewnie czy ka­ mieniu — są wedle opinii twórców zbyt delikatne i nie n a d a j ą się do o b r ó b k i węgla. Sporadycznie u ż y w a się też do rzeźbienia ostro z a k o ń c z o n y c h m ł o t k ó w (do obróbki w s t ę p n e j ) , pilników t r ó j k ą t n y c h , d ł u t ze stali wolframowej 18 ',-owoj. Jedne z nich m a j ą ostrza, szerokie, inne zeszlifowane do różnej grubości i ostrości. Sporadycznie w y s t ę p u j e też d ł u t o stosowano w kamieniarstwie, zwane gradnina — II. 24. Posiłek i praca, węgiel, 19x31 c m . W y k . 1969 r, Emanuel P l a ż a . Mysłowice. I I . 2a. Bicie stempli, węgiel, 19Х 19x 10 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka. I I . 26. Wiertacz 1. węgiel, metal, 18x30 cm. W y k . 1963 r. Julian Kowalski, Bytom. l, ( 0 ostrzu w y c i ę t y m w ząbki, służące do obrabiania powierz­ chni licowych kamieni miękkich (np. rzeźby Chudoby). Do podbijania d ł u t służą drewniane lub małe żelazne m ł o t k i . Jeden z twórców (Józef Bednorz z Grodźca, ur. 1933 r.) stosuje wśród różnego rodzaju scyzoryków, mło­ teczek p o w s t a ł y z zamontowania w specjalnej oprawie cienkiego ś r u b o k r ę t u , k t ó r y ma podobno t ę zaletę, że przy jego użyciu węgiel nie p ę k a i da się precyzyjnie o b r a b i a ć (il. 28). W i e l u twórców t r u d n i ą c y c h się masowym wyrobem p r z e d m i o t ó w p a m i ą t k a r s k i c h , u ż y w a do o b r ó b k i w s t ę p n e j tokarek i szlifierek ręcznych lub mechanicznych, znajdu­ j ą c y c h się we współczesnych warsztatach przy kopalnianych. Jako środki pomocnicze; stosowane s ą ' p r z e z r z e ź b i a r z y : papier ścierny o różnej grubości ziarna, k a m i e ń ścierny (osełki) — do ostrzenia, n a r z ę d z i , miękkie szmatki, pasta, czarna do obuwia, woda, politura, lakier, grafit i inne. Technika, rzeźbienia nawiązuje z jednej strony do r z e ź b y w drewnie, z drugiej do technik kamieniarskich, a na. ogół jest u wszystkich t w ó r c ó w podobna. Przy wstępnej obróbce bryły węgla do uzyskania ogólnego zarysu k s z t a ł t u , stosuje się technikę o d ł u p k o w ą . P r z y k ł a d a j ą c ostrze d ł u t a w pozycji ukośnej do b r y ł y 1 po bijając je delikatnie m ł o t k i e m , odlupuje się nieregu­ larne k a w a ł k i węgla. N i e k t ó r z y , jak np. Jan Liszka, nawet we wszystkich fazach rzeźbienia posługują się t y m samym narzędziem, stosując nóż, b r z y t w ę czy d ł u t o . Scyzorykiem p r z y k ł a d a n y m płasko do bryły ścina, czy zeskrobujo się cieńsze warstwy węgla. Jest to technika wiórowa, stosowana na wstępie; rzeźbienia, co często w y n i k a z ostrożności t w ó r c y . R o b i ą t a k na ogół rzeźbiarze m a j ą c y długoletnie doświadczenie. Przez n i e k t ó r y c h jednak owa technika wiórowa stosowana jest często przy w y k a ń c z a n i u gotowej j u ż rzeźby, j a k np. w twórczości Gerarda U r b a n k a z Nikiszowca, Rudolfa Mrozika z Katowic czy też czasem H e n r y k a Pogody z Pszowa, ролл'. R y b n i k ( i l . 16, 28). Przy płaskorzeźbie, a czasami t e ż i przy rzeźbie p e ł n e j , stosuje> się u ż y w a n ą również przy rzeźbieniu л\' drewnie t e c h n i k ę лл*rąbkową, polegającą na w y d ł u b y w a n i u wklęsłości ostrzom scyzoryka. Nie'liczni t y l k o rzeźbiarze, jak Liszka, Warzecha, Wolny, T r y b u l s k i stosują technikę, a ż u r o w ą , k t ó r a wymaga dużye-h umiejętności technicznych, ze względu na kruchość węgla. O t w o r y w rozczłonkowanych. a ż u r o w y c h rzeźbach wykonuje się przy pomocy ręcznych świdrów lub ostro zakończonych d ł u t , a później — scyzoryka e> w y j ą t k o w o cienkim ostrzu. Technikę r y t u stosuje się przy rzeźbie pełnej jako techniko pomocniczą w dopracowaniu detali, ale przede wszystkim jako t e c h n i k ę samodzielną — r y t w glazurze — przy wyrobach p a m i ą t k a r s k i c h . U ż y w a się przy niej ostrego scyzoryka, cienkiego d ł u t a , lub małego t r ó j k ą t n e g o pilnika. Wymienione techniki m a j ą zastosowanie przy wyko­ nywaniu w węglu гаголупо rzeźb p e ł n y c h j a k płaskorzeźb. 26 95 �W czasie pracy, rzeźbiarz stało zdmuchuje p y ł węglowy z pola rzeźbienia, na zakończenie z a ś , często delikatnie rzeźbę płucze w o d ą (zawsze w naczyniu, g d y ż s t r u m i e ń wody bieżącej m ó g ł b y j ą uszkodzić). F a k t u r a r z e ź b y po wyschnięciu zyskuje znów walory naturalne tworzywa. N i e k t ó r z y w y g ł a d z a j ą powierzchnię r z e ź b y przy po­ mocy papieru ściernego a nawet dłoni, zwłaszcza dla uzy­ skania gładkiej podstawy pod rzeźbę. I n n i , chcąc u z y s k a ć szczególnie efektowny połysk, szlifują powierzchnię po­ cierając papierom ś c i e r n y m i polewając w o d ą , na przemian, podobnie do technik kamieniarskich. Jeszcze inni, całą rzeźbę powlekają c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą i „ p u c u j ą " s z m a t k ą dla uzyskania p o ł y s k u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a , choć nieczęsto, wyroby, k t ó r y c h powierzchnia została powleczona lakierem bezbarwnym (rzeźby Wilhelma Dworaczka z Gliwic, n i e k t ó r e r z e ź b y Jana K r z u k a z R y d u ł t o w y c h i Jana K a n i z Chorzowa), grafitem (Maria Chudoba z Bytomia), a b y w a j ą nawet pozłacano (w pracach zmarłego j u ż Wojciecha B u b a ł y z Michałkowie). Pokrywanie nawet d o s k o n a ł y c h rzeźb m a t e r i a ł e m obcym daje się z a u w a ż y ć przeważnie u t w ó r c ó w wykonu­ j ą c y c h swe prace dla masowego odbiorcy, zgodnie, z jego życzeniem, aby rzeźba „świeciła s i ę " . Grafit — m a ujedno­ licić bryłę, a m o ż e z a k r y w a ć ewentualnie u b y t k i zaklejone m i a ł e m węglowym zmieszanym ze smołą czy gipsem. Pokrywanie r z e ź b y t e r p e n t y n ą lub p a s t ą do obuwia u jed­ nych w y p ł y w a z podobnych pobudek „ u p i ę k s z e n i a " rzeźby (jak np. u Alfreda P i ą t k a ) , u i n n y c h — ze świadomego zabezpieczenia r z e ź b y przed zniszczeniem (Jan Liszka, E r y k Śledziona, Feliks Lazar i т . ) . з з Chociaż bowiem szorstka powierzchnia rzeźby w węglu podnosi jej walory artystyczne, jednak b ę d ą c p o r o w a t ą jest n a r a ż o n a na działanie powietrza powodujące jej rozkład. Ś w i a d o m i tego rzeźbiarze m . i n . dlatego d ą ż ą do wygładzenia po­ wierzchni swych rzeźb, co pozwala zniwelować wszelkie szpary i otwory, k t ó r e n a r a ż a j ą na zniszczenie i tak k r u ­ c h ą przecież rzeźbę. Zwłaszcza, że p ę k n i ę t e l u b stłuczono r z e ź b y w węglu, s ą właściwie nie do naprawienia. Jeśli chodzi o g a l a n t e r i ę węglową, k t ó r a w historycz­ n y m rozwoju poprzedziła właściwą rzeźbę, to przy jej wykonaniu stosuje się prawie wszystkie wymienione wyżej techniki rzeźbiarskie, jednak współcześnie j u ż t y l k o w za­ kresie pomocniczym ze względu na p o s t ę p u j ą c y proces mechanizacji. Przyciski na b i u r k o w formie kostek z węgla wyrabiane są j u ż rzadko, lecz wózki, komplety z k a ł a m a ­ rzami a szczególnie wszelkiego rodzaju wazony i puchary, plakiety p a m i ą t k o w e — w pierwszej fazie o b r ó b k i wyko­ nuje się mechanicznie, k o r z y s t a j ą c z ręcznej lub mecha­ nicznej t o k a r k i ślusarskiej, u ż y w a j ą c do cięcia piły do żelaza, stosując heblowanie. Pierwsze w y r o b y przy zastosowaniu tej techniki ob­ r ó b k i zaczęli w y k o n y w a ć ślusarze kopalniani jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Obecnie ich warsztaty coraz częściej są do tego celu wykorzystywane. P o c z ą t k o w o ślusarze w y k o n y w a l i n i e k t ó r e n a r z ę d z i a dla swych kolegów górników zajmujących się rzeźbieniem w węglu. Później sami zaczęli p r ó b o w a ć tej sztuki, k o r z y s t a j ą c z d o s t ę p n y c h i m właśnie mechanicznych udogodnień i z węgla, k t ó r y przecież mieli w kopalni do wyboru. Dziś nawet szlifowanie w y r o b ó w galanteryjnych w y ­ c h o d z ą c y c h z ich w a r s z t a t ó w odbywa się mechanicznie — na r u c h o m y m „ b r u s k u " — kamieniu ściernym o o k r ą g ł y m kształcie, zamocowanym na ręcznej l u b mechanicznej korbce. Znane s ą w związku z t y m „ p r a c o w n i e " , k t ó r e w razie potrzeby na życzenie dyrekcji kopalni w y k o n u j ą określony przedmiot, j a k np. pracownia Juliana K o w a l ­ skiego z B y t o m i a , przy kopalni „ S z o m b i e r k i " w Bytomiu— Chruszczowie. Po uzyskaniu zamierzonego k s z t a ł t u powierzchnia jego pokrywana jest „ p o l i t u r ą " w y k o n a n ą z mieszaniny szelaku z c z a r n ą bejcą i denaturatu. Jest to sposób stosowany I I . 27. Budowa tamy, węgiel, 1 7 x 2 6 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek. 96 �juz w ] poł. X X w. Od lat 50-yoh zaczęto stosować sposób inny, p o k r y w a j ą c wyszlifowaną do gładkości powierzchnię węglową — farbą n i t r o . Po jej wyschnięciu, na tak przy­ gotowanym p o d k ł a d z i e wykonuje się ostrym d ł u t k i e m lub scyzorykiem rysunek, nacinając go n a s t ę p n i e na głę­ bokość 1 — 2 m m . P ó ź n i e j , p ł y t k ą t e c h n i k ą w r ą b k o w ą usuwa się odpowiednio fragmenty glazury, t w o r z ą c w ten sposób matowy wzór r y t u na błyszczącym tle, ł u b odwrotnie. Jest to szybka i łatwa forma do zrobienia. Stosują j ą m . i n . Julian Kowalski. J ó z e f W ł ó c z k a i ich uczniowie. N i e k t ó r z y z t w ó r c ó w przód p r z y s t ą p i e n i e m do pracy p r z y g o t o w u j ą uprzednio rysunkowy szkic rzeźby ozy r y t u — czasem nawet k i l k a szkiców o różnych ujęciach tematu. Tnni w y k o n u j ą l e k k i obrys bezpośrednio na bryle węgla, zaznaczając sobie poszczególni- elementy r z e ź b y lub ich rozmieszczenie. Z a r ó w n o w pierwszym jak i w drugim przy­ padku bierze się pod uwago, a nawet często dostosowuje wykonanie zamierzonego tematu do s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . Węgiel j a k się dobrze przyjrzeć to ma. takie war­ stwy, takie c h o ć b y słoje, jak drzewo, a mo t y ż roztoinaity kolor, to tak trzeba zważać coby b y ł jednaki w s o b i e . . . " — a wiec zwracać u w a g ę na jednolitość m a t e r i a ł u . 34 Jak j u ż wspomniano, n i e r ó w n a bryla wymaga naj­ pierw w s t ę p n e j o b r ó b k i , której dokonuje się szerokim scyzorykiem, d ł u t e m czy młoteczkiem, obciosując w y ­ stające n w r ó w n o ś c j . N a s t ę p n i e i n n y m spiczastym, r y t e m w g ł ę b n y m zaznacza się gdzie co ma b y ć , a zaś t y m cienkim nożem obrobio się kożdo część do k o ń c a . . . " Jak się rzyźbi we węglu, to to jest więcej skrobanie a nie rżnięcie jak przy drzewnie, a t u ino p y ł leci a nie w i ó r k a . . . " Nóż ł a t w o obsuwa się po gładkiej powierzchni b r y ł y , szybko t ę p i ą się n a r z ę d z i a , toteż praca p o s t ę p u j e niezwykle wolno: po milimetrze, а coby ten rysunek wychodził, а to się skrobie i dmucho t y n pył, а czowiek je czorny choby w ko­ palnio r o b i ł . . . " Po osobnym wypracowaniu każdego 3 3 3 6 I I . 28. Stawianie stojaka I , węgiel, wys. 14 cm. W y k . 19 9 r. Gerard Urbanek, I I . 29. Skarbnik, 1964 r. P a w e ł Wróbel. węgiel, wys. 15 cm. W y k . fragmentu rzeźby n a s t ę p u j e lustracja całości, dokonanie drobnych poprawek i ostateczne czyszczenie rzeźby. Z uwagi na p y ł u n o s z ą c y się w czasie pracy, t w ó r c y rzadko rzeźbią we w ł a s n y m mieszkaniu, przeznaczając na ten cel k o m ó r k ę , piwnicę, szopę, często c h ł o d n ą i źle oświetloną, często też możliwą do wykorzystania latem (na p r z y k ł a d w ogródkacłi działkowych). W i e l u z nich posiada na ten cel wolny k ą t w kopalnianym warsztacie. Analiza formalna R z e ź b a w węglu w y s t ę p u j e w formach: płaskorzeźby, rzeźby pełnej i r y t u . Ten ostatni stosowany jest najczęściej (choć nie zawsze) jako dekoracja galanterii, w której również z n a j d u j ą zastosowanie techniki łączenia z m a t e r i a ł e m obcym. W rzeźbie w węglu sam m a t e r i a ł wyznacza w pewnym sensie możliwości techniczne wykonania r z e ź b y , a przede wszystkim wielkość i formę bryły, k t ó r a jest zwarta lub rozczłonkowana, o kształcie regularnym lub pozbawionym proporcji. Bryła., z a r ó w n o w rzeźbie polnej, jak i w płaskorzeźbie, zawarta jest zazwyczaj w ramach ograniczonych zarysem zbliżonym do formy geometrycznej — p r o s t o k ą t a , kwa­ dratu, trapezu, owalu, a w w y p a d k u r z e ź b y pełnej — p r o s t o p a d ł o ś c i a n u czy spłaszczonego, o nieregularnych bokach ostrosłupa. Zawsze widoczne jest dążenie do formy u p o r z ą d k o w a n e j . Mimo to, brzegi b r y ł y rzadko u z y s k u j ą c a ł k o w i t ą regularność k r a w ę d z i . Spotkano jo t y l k o w k i l k u płaskorzeźbach o tematyce przemysłowej wykonanych 37 97 �И. 30. Skarbnik, węgiel, 16,5x22 cm. W y k . 1966 г. Alfred P i ą t e k . I I . 31. Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec, węgiel, 17 X 19 om. W y k . 1969 r. Jan Li.szka. I I . 32. Górnik modlący się przed Św. Barbarą, węgiel, wys. 25 cm. W v k . 1941 r. Józef Poniszowski, Ruda Śląska. 98 1 �w postaci płaskich plakietek. Najczęściej w rzeźbie pełnej, występuje forma figuralna, jedno- lub wielopostaciowa o określonym treścią u k ł a d z i e . Często bywa to popiersie lub głowa. Są to zwykle b r y ł y zwarte. Technika a ż u r u w y s t ę p u j e — jak wspomniano — rzadko, świadcząc o wy­ sokich umiejętnościach technicznych t w ó r c y , oraz o wy­ obraźni przestrzennej, jak np. u Jana Liszki ( i l . 25). Najpopularniejsze w wyrobach galanteryjnych są różnego rodzaju puchary i wazony o formie walcowatej lub zgoometryzowanej, a nawet nieregularnej. P r z y k ł a d e m t u m o g ą służyć prace Feliksa Lazara, a t a k ż e tra­ dycyjne formy u ż y t k o w o akcesoriów biurowych wykony­ wanych powszechnie przez różnych twórców. W y s t ę p u j ą c e t u elementy dekoracyjne — to na ogół rytowane w glazurze sceny rodzajowe z życia górników, emblematy górnicze, k r ó t k i e napisy, rzadziej stylizowane formy ornamentu roślinnego czy geometrycznego spotykano w dawnej ga­ lanterii sakralnej. Z a r ó w n o rzeźbę j a k i płaskorzeźbę w węglu charak­ teryzuje realistyczna forma przedstawienia. Ostatnio jednak d a d z ą się też z a u w a ż y ć w p ł y w y sztuki współczesnej, j a k w pracach: Gerarda Urbanka, Rudolfa Mrozika, H e n r y k a Pogody, a nawet Pawia W r ó b l a ( i l . 27, 28). W i d a ć t u dążenie do harmonijnej kompozycji. W y s m u k ł e , upozowane j a k b y postacie górników przy łączącej ich linii „ s t a ­ wianego" ł u b „ p o d n o s z o n e g o " stempla, przedstawiają realistyczny temat w uproszczonej, zgeometryzowanej formie. W tradycyjnych wyrobacłi p a m i ą t k a r s k i c h współ­ czesne ich formy m a j ą n i e k t ó r e elementy z metalu lub drewna: l a m p k i górnicze, kilofki, kola wózków z węglem. Czasem też samo wózki wyrabiane są z drewna i malowane na czarno, a jedynie ich podstawa pozostała węglowa. Takie są w y r o b y Antoniego i F r y d e r y k a K u n ó w z R u d y Śląskiej wykonane w latach 1962 — 1963, Juliana K o w a l - 32 skiego z B y t o m i a i i n . ( i l . 26). Do starych form, to jest do biżuterii węglowej, rzadko powraca się obecnie. K i l k a wisiorków w y k o n a ł ok. 1964 r. Eugeniusz B ą k . W tradycyjnej rzeźbie drewnianej przeważała niegdyś tematyka religijna, co w y p ł y w a ł o z w a r u n k ó w jej rozwoju i funkcji j a k ą pełniła. Również t w ó r c y rzeźb w węglu zwłaszcza do połowy naszego stulecia n a w i ą z y w a l i do t e m a t y k i sakralnej. R z e ź b takich zachowało się niewiele, ale choćby wymieniony j u ż olta.rz i krzyże pasyjne są przy­ kładem, że wśród górników w y w o d z ą c y c h się z proletariatu wiejskiego tego regionu, p r a c u j ą c y c h niegdyś w p r y m i t y w ­ nych, niebezpiecznych warunkach w kopalni, p r z e t r w a ł y p o g l ą d y , k t ó r e i n . i n . w y r a ż a ł y się w s k ł a d a n i u w miejscu k u l t u w y r o b ó w z węgla. Dowodem, j a k żywo również w świadomości mieszkań­ ców Śląska, t k w i ą nadal (choć dziś głównie w formie legen­ darnych opowieści) takie w y o b r a ż e n i a j a k św. Barbary, „ S k a r b n i k a " czy „ U t o p l c a " " jest fakt, że jeszcze i dziś niektórzy rzeźbiący w węglu uwzględniają t ę t e m a t y k ę . Temat „ S k a r b n i k a " powtarza się w rzeźbie węglowej często i w r ó ż n y c h wariantach. P o c z ą w s z y od obrazowego przedstawienia go w roli ostrzegającego przed wypadkiem, j a k ą m u przypisuje! tradycyjna opowieść górnicza, a skoń­ czywszy na przedstawieniach samej postaci. Przykładem pierwszej formy, jest płaskorzeźba P i ą t k a — Skarbnik (il. 30), trzypostaciowa, p r z e d s t a w i a j ą c a z a ł a m a n i e się stempla w chodniku, grożące zasypaniem dwóch górników, k t ó r z y w t y m momencie zobaczyli dziada z l a m p ą , co ich przestrzego..." (wypowiedź autora). Głowę Skarbnika, jako starca z b r o d ą , w czapce z pióro­ puszem, przedstawia p e ł n a wyrazu rzeźba P a w ł a W r ó b l a (il. 29). Skarbnik Jana Liszki — to p o s t a ć starego górnika, siedzącego na węglu z l a m p k ą w dłoni i fajką. S a m ą twarz Skarbnika, w formie maski o niesamowitym wyrazie, pre­ zentuje praca Feliksa Lazara. Wreszcie również Jana Liszki — rzeźba z a t y t u ł o w a n a Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec przedstawia obie te postacie. Skarbnik — t y m razem siedzi na brzegu studni murowanej, a na przeciw niego, na wpół w y s u n i ę t a ze studni p o s t a ć — n i to czło­ wieka, n i to ż a b y — „ U t o p l e c " . R z e ź b a ta o zwartej kom­ pozycji przy d o s k o n a ł y m wykonaniu technicznym nie posiada szczególnych walorów artystycznych. Zwraca za to uwagę swą treścią związaną z l u d o w ą demonologią i wierze­ niami (il.31) . Funkcja t y c h rzeźb współczesnych jest j u ż zmieniona, nie s t a n o w i ą przedmiotu k u l t u ani też w y o b r a ż e n i a ma­ gicznego, lecz m a j ą znaczenie dekoracyjno-dokumentalne. Inne znane dziś prace czy to rzeźba, płaskorzeźba czy galanteria węglowa, tematycznie wiążą się głównie z p r a c ą zawodową, życiem codziennym, odpoczynkiem mieszkańca Śląska, a szczególnie górnika, p r z e d s t a w i a j ą c na tlo w n ę t r z a kopalni człowieka w ruchu i jego n a r z ę d z i a pracy, k t ó r e nieraz m o g ą też stanowić dla badacza dokument ikonograficzny form pracy i narzędzi przy niej u ż y w a n y c h . P r z y k ł a d o w o w y m i e n i ć t u m o ż n a dwie płaskorzeźby nie­ znanych t w ó r c ó w wykonane w węglu sapropelowym, kenelskim: Wnętrze kopalni ( i l . 3), gdzie z całą drobiazgowością przedstawiono p r a c ę , strój i narzędzia górników z k o ń c a X I X w. Widoczne t u są też postacie dozoru w stro­ jach sztygarskich. Druga p ł a s k o r z e ź b a to Pejzaż przemyslowy ( i l . 33), przedstawia przypuszczalnie z a b u d o w ę jednej z k o p a l ń z a b r z a ń s k i c h . Obie prace zostały wyko­ nane t e c h n i k ą w r ó b k o w ą , wygładzone, przy czym w drugiej z wymienionych tło jest matowe, uzyskane w r ó b k o w a n i e m przy pomocy cieniutkiego wklęsłego d ł u t k a , k t ó r y m na­ cinano płaszczyznę w kierunku poziomym i pionowym (na krzyż). Ten rodzaj techniki spotkano t y l k o w czterech płaskorzeźbach o podobnej tematyce, znajdujących się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, a p o c h o d z ą c y c h z jego 99 �kolekcji z lat 30-tycli. P ł a s k o r z e ź b y te pod względem kompozycji są niezwykle poprawne, a w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i — sprawiają wrażenie kopii z ilustracji. Zasługują jednak na u w a g ę ze względu na techniczne wykonanie oraz dokumentalny ich charakter. P ł a s k o r z e ź b y pejzażowe w węglu, znane są również w twórczości P a w ł a W r ó b l a . P r z e d s t a w i a j ą one fragmenty zabudowy miejskiej i sceny rodzajowe, j a k : Pejzaż I , I I , I I I , Górnik gołębiarz, Górnik i jego siwek (il. 36). Wszystkie zostały wykonane w 1969 r. T e c h n i k ą wykonania i kompo­ zycją różnią się od wyżej opisanych. Są grubo ciosane, przedstawione w nich elementy zarysowane są schema­ tycznie, r y t e m wklęsłym i słabo o d s t a j ą c ą od tla formą płaskorzeźby. W p o r ó w n a n i u do o m ó w i o n y c h wyżej pejzaży w y k a z u j ą mniejsze w t y m zakresie możliwości warszta­ towe t w ó r c y . T e m a t y k ę pracy w kopalni p r z e d s t a w i a j ą t w ó r c y naj­ chętniej, mimo iż w y r a ź n ą t r u d n o ś ć sprawia i m pokazanie człowieka w ruchu. Temat jednak jest tak dalece ż y w y i frapujący dla odbiorcy, że t w ó r c a c h ę t n i e p r ó b u j e w swych pracach przedstawić to, co stanowi treść jogo życia. S t ą d wiele płaskorzeźb o podobnych t y t u ł a c h , j a k : Praca w przod­ ku wykonana przez początkującego rzeźbiarza Leszka S e m p k ę z Gliwic, Przodek Ryszarda Adamca i wspomniany j u ż cykl prac B ą k a i innych, z a t y t u ł o w a n y c h „ W i e r t a c z " , „ C i s k a c z " i t p . Chętnie też przedstawiane są — w rzeźbie lub płaskorzeźbie — prace ciesielskie związane ze sta­ wianiem stempli w chodniku kopalnianym, jak Sta­ wianie stojaka I Gerarda Urbanka, Stawianie obudowy Rudolfa Mrozika z Katowic. W ś r ó d tego t y p u prac, naj­ ciekawsza pod względem kompozycji i technicznego wy­ konania jest a ż u r o w a rzeźba Jana L i s z k i : Bicie stempli (il. 25). Jest to rzeźba dwupostaciowa, zakomponowana w nieregularnym owalu, celowo spłaszczonej b r y ł y węgla, k t ó r e j grube brzegi t w o r z ą j a k b y otok dla rozgrywającej się sceny. R z e ź b a ma powierzchnię c h r o p o w a t ą , nie w y ­ g ł a d z o n ą . Wykonana jest w jednolitym k a w a ł k u węgla humusowego (duryt i w i t r y t ) ze śladami mineralnych przerostów (głównie p i r y t u ) , pochodzącego z kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu. Pierwsze górnictwo, płaskorzeźba Alfreda P i ą t k a stanowi celową d o k u m e n t a c j ę h i s t o r y c z n ą n a r z ę d z i i ubioru górników z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. R z e ź b a ta jest p r z y k ł a d e m zastosowania ciekawego roz­ w i ą z a n i a perspektywy, w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y : prawie że na t y m samym poziomie ukazane zostały po­ 100 l l . 33. Pejzaż przemysłowy, węgiel, 13x18 cm. 1930 r. I I . 34. Po wypadku, węgiel, 29 X 35 cm. W y k . 1964 r. Maria Chudoba. I I . 35. Górnik i jego siwek, węgiel, 17 X 25 cm. W y k . 1969 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 36. Ratowanie górnika, węgiel, 22 x 25cm. W y k . 1967 r. Jan Liszka. I I . 37. Pierwsze górnictwo, węgiel, 3 1 x 3 7 cm. W y k . 1969 r. Alfred P i ą t e k . 34 �stacic większych i mniejszych rozmiarów, stwarzając w ten sposób dla widza niejako pierwszy i drugi plan. Te postacie, narzędzia, drabinki, po k t ó r y c h one wędrują, rozmieszczone są we w n ę k a c h - c h o d n i k a c h biegnących w r ó ż n y c h kierunkach. Ponieważ b r y ł a płaskorzeźby jest w y p u k ł a w pierwszej chwili odnosi się wrażenie z a m ę t u , dopiero później w y c h w y t u j ą c poszczególne fragmenty, m o ż n a stwierdzić z podziwem, że składają się one na wspólną całość, w s p ó l n ą treść. Jest to bogata praca t w ó r c y ludowego, k t ó r y choć dysponuje talentem i umiejętnościami technicz­ n y m i , j a k również d o s k o n a ł y m m a t e r i a ł e m rzeźbiarskim — nio ma na tyle wiedzy plastycznej, by w syntetycznej formie kompozycyjnej zawrzeć s w ą myśl, odnosząc po­ dobny efekt (ił. 37). Ciekawą g r u p ę t e m a t y c z n ą s t a n o w i ą rzeźby i płasko­ r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e nieraz w niezwykle sugestywnej formie w y p a d k i związano z p r a c ą w kopalni. Mimo iż nie są to obecnie zdarzenia tak częste j a k przed laty, to jednak zawsze komentowane przez środowisko, wzbogacone przez nowe elementy treściowe, szczegóły a t a k ż e opowieści legendarne. Wyrazem tych przeżyć są m . in. Alarm i Rato­ wanie górnika Jana L i s z k i ( i l . 36), Zawal i skutki Feliksa Lazara, Na ratvnek Kazimierza Kuczyńskiego, Po wy­ padku ( i l . 34), Ratownicy i Metaniarze M a r i i Chudoby i i n . Chętnie podejmowane są t a k ż e tematy takie j a k odpoczynek w czasie pracy, taniec i muzyka, k t ó r a j a k wiadomo ma wielu a m a t o r ó w w środowisku górniczym. P r z y k ł a d e m tej t e m a t y k i są cykle rzeźb Eugeniusza B ą k a 36 Orkiestra górnicza i Orkiestra dołowa, Jana Liszki — Tań­ cząca para i Kozak (il. 38), P a w ł a W r ó b l a — Młody górnik i iŚlązaczka na zabawie i i n . S ą to wszystko r z e ź b y figuralne. Liczne popiersia i główki r e p r e z e n t u j ą prace P a w ł a W r ó b l a , Oołwa mężczyzny, Sztygar, Dziewczynka, Żona autora ( i l . 21 i 40) oraz Feliksa Lazara wspomniana j u ż Głowa górnika ( i l . 5). S t a n o w i ą one galerię t y p ó w ludzkich najczęściej spotykanych w ich środowisku. Podobny cha­ rakter m a j ą też sceny rodzajowe lecz t u już twarze czy postacie nie s ą tak wyraziście i precyzyjnie uchwycone, a główny nacisk kładzie się na ogólny wyraz całej kompo­ zycji. P r z y k ł a d ó w tego t y p u prac jest wiele. Najciekawsze są te, k t ó r e w swej treści u j m u j ą j a k b y migawkowo pewne momenty j a k n p . : Górniczki uczniowie Jana K a n i z Cho­ rzowa, Starka Franciszka Kurzeji z Katowic, Odpoczynek i Skat H e n r y k a Michalika z R o g o ź n e j , Górnicy przy posiłku W ł a d y s ł a w a Ż u r a z Czeladzi i i n . ( i l . 54,56,57). Są to r z e ź b y na ogół niewielkie. W y m i e n i ć też t u warto p ł a s k o r z e ź b y : Święto górnicze Gerarda Urbanka i Górnik gołębiarz P a w ł a W r ó b l a . Należałoby jeszcze wspomnieć o rzeźbach okoliczno­ ściowych, k t ó r e p o w s t a ł y w związku z j a k ą ś rocznicą czy specjalnym wydarzeniem. Do takich n a l e ż ą : plakieta z napisem ,,1000-lecie P a ń s t w a Polskiego ; plakietki Lazara z portretem Kościuszki, Obelisk z Leninem ( i l . 6, 7) oraz Kosmonautka Tiereszkowa Eugeniusza B ą k a . Generalnie rzecz biorąc, na formę a r t y s t y c z n ą rzeźb i płaskorzeźb w węglu w p ł y w m a j ą n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : m a t e r i a ł i technika jego o b r ó b k i , temat, zdolności t w ó r c y oraz wyznaczona funkcja czy cel, dla k t ó r e g o rzeźba została wykonana. R z e ź b a w węglu w rozwoju swej funkcji przeszła p o d o b n ą drogę j a k tradycyjna rzeźba ludowa w drewnie — od roli u ż y t k o w e j j a k ą spełniała w obrębie społeczności górniczej, do wyrobu p a m i ą t k a r s k i e g o dla szerszego k r ę g u odbiorców (turyści) oraz twórczości podejmowanej z własnej wewnętrznej potrzeby t w ó r c y ( M . Chudoba, J . Liszka). W i ą ż e się to ze stosunkiem współczesnego środowiska do tego t y p u twórczości, z w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i i kon­ k r e t n y m zapotrzebowaniem, a t a k ż e warunkami stworzo­ n y m i dla t w ó r c y ludowego i amatora przez instytucje i organizacje powołane do popierania twórczości ludowej czy też organizowania wolnego czasu ludziom pracy. Losy wytworów i wpływ czynników zewnętrznych na rozwój współczesnej twórczości 37 Jakie są losy w y r o b ó w i rzeźb w węglu i j a k się ocenia ich twórców, odpowiedź znaleźć m o ż n a w d o t ą d przed­ stawionym obrazie tej samorodnej twórczości plastycznej. Twórczość ta, cieszyła się zawsze d u ż y m zainteresowaniem i przychylnością, przede wszystkim środowiska w j a k i m p o w s t a ł a . Podobnie i dziś, wszelkie w y r o b y czy to rzeźbiar­ skie czy galanteryjne szybko opuszczają warsztaty t w ó r c ó w . Z a m a w i a j ą je, k u p u j ą lub p r z y j m u j ą w darze — krewni, znajomi, instytucje p a ń s t w o w e i społeczne. Jedni czynią to z chęci posiadania pięknej rzeźby, z sympatii dla t w ó r c y , i n n i — i tak jest najczęściej — n a b y w a j ą je jako p a m i ą t k i prezenty, chętnie przyjmowane w kraju i za g r a n i c ą . Jest to niewątpliwie z a c h ę t ą dla twórców, z drugiej jednak strony, oddziaływuj e na zwielokrotnienie w y r o b ó w i często za t y m idące obniżenie ich poziomu artystycznego. Są t w ó r c y , k t ó r z y ciesząc się uznaniem środowiska rzeźbią „ d l a siebie", z potrzeby w y r a ż e n i a w ł a s n y c h przeżyć. Poświęcają oni każdej rzeźbie sporo czasu, d o p r a c o w u j ą c ją w k a ż d y m szczególe, d ą ż ą c do realizacji jakiegoś długo noszonego „ w sobie" p o m y s ł u . T w o r z ą prace o charak­ terze indywidualnym, z k t ó r y m i też niechętnie się roz­ stają. I n n i — a jest ich obecnie większość, raz zdobywszy 101 �szersze uznanie b a z u j ą na n i m , w y k o r z y s t u j ą c swe umiejęt­ ności do celów merkantylnych, ograniczają się do zaspoko­ jenia p o p y t u na p a m i ą t k ę regionalną. Pierwszymi odbiorcami w y r o b ó w węglowych b y l i urzędnicy kopalniani i podobnie przez całe dalsze dzieje tej twórczości kopalnie przede wszystkim b y ł y nią zaintere­ sowane, głównie jednak jako dziedziną p a m i ą t k a r s t w a . Jest bowiem w zwyczaju, że znakomitsi goście odwiedzający k o p a l n i ę , delegacje wyjeżdżające za granicę, wycieczki, zwycięzcy sportowi i inni, o t r z y m u j ą na p a m i ą t k ę naj­ częściej galanterię węglową — puchary, wazony, wózki z węglem, rzadziej rzeźby. W y r o b y te p r z y g o t o w u j ą „ n a zapas" lub na zlecenie dyrekcji, znani t w ó r c y z danej kopalni. Kopalnia u d o s t ę p n i a zatrudnionemu w niej t w ó r c y odpowiedni m a t e r i a ł , często toż i miejsce do pracy. I ona też jest g ł ó w n y m opiekunem i inspiratorem współczesnego r z e ź b i a r s t w a węglowego. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł u archiwalnego ' i literatury<», t w ó r c a ludowy czy amator z terenu Śląska nie miał do 1945 r. innego opiekuna czy mecenasa. Samorodna twór­ czość plastyczna p o w s t a w a ł a w warunkach odosobnienia, znana w najbliższym otoczeniu t w ó r c y , przez nie inspiro­ wana i oceniana. Bliższe k o n t a k t y między sobą u t r z y m y w a l i na Śląsku t y l k o malarze amatorzy. Starsi informatorzy, j a k np. Juliusz Marcisz (malarz amator ur. 1898 r. w Bielszowicach koło Zabrza), opowiadają, że już w okresie między­ wojennym p o w s t a w a ł y pierwsze polskie k ó ł k a malarzy a m a t o r ó w . Sam b y ł jego członkiem i założycielem w Lipinach Śląskich, w latach 1923 —1928. > W w o l n y m pokoju przy miejscowej restauracji s p o t y k a ł o się wówczas około 20 t w ó r c ó w z całej okolicy. B y l i to z zawodu malarze pokojowi i górnicy, a i n s t r u o w a ł ich uzdolniony i znany amator Jan Lazar, ówczesny naczelnik gminy w- Lipinach. Kiedy 3 4 w 1919 r. Niemcy założyli w t y c h ż e Lipinach „ K u n s t und Gemeinde Verein", Juliusz Marcisz z kolegami w odpo­ wiedzi założyli zatwierdzony w 1925 r. Związek (później „ T o w a r z y s t w o . . . " ) Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h , odciągając w swoje szeregi wielu członków niemieckiego Towarzystwa. Związek ten nio miał patronatu. Jego członkowie, amatorzy, przyjaźnili się i odwiedzali, oglądając i oceniając wzajemnie swoje „ d z i e ł a " . Organizowano toż zabawy oraz wystawy obrazów w wymienionej już restauracji. Z funduszy uzyska­ nych za w s t ę p y , opłacano nauczyciela r y s u n k ó w dla wszyst­ kich. Robiono z n i m wspólne wycieczki, w czasie k t ó r y c h malowano w plenerze. Jak wspomina inny informator, dawny członek T o w a r z y s t w a : „ . . . celem towarzystwa było umożliwienie rozwoju talentu tych, k t ó r y c h nie stać było na n a u k ę w akademii..." Czy podobne towarzystwa funkcjonowały na terenie innych miejscowości trudno powiedzieć z braku odpowied­ niego m a t e r i a ł u . To któro powstało obejmowało swoim zasięgiem dość rozległy teren — L i p i n y , Świętochłowice, Bielszowico, Wirek, R u d ę Śląską i mniejszo gminy. F a k t , że w środowisku robotniczym tego rejonu już w 1 poł. X X w. amatorzy plastycy sami inicjowali pierwsze zalążki opieki i organizowali jej formy, z pewnością oddziaływał na in­ nych twórców. B y ć może n i e k t ó r z y z licznych już wówczas rzeźbiarzy w węglu mieli wtedy k o n t a k t y z tak zorganizo­ w a n ą formą działalności. Po 1945 r. twórczość l u d o w ą i a m a t o r s k ą otoczono troskliwą opieką, która, rozwinęła się p o d w ó j n y m n u r t e m : p a ń s t w o w y m i związkowym. 42 J u ż w 1945 r. powstał Centralny I n s t y t u t K u l t u r y przy M K i S , m a j ą c y organizować i kierować ruchem ama­ torskim poprzez W y d z i a ł y K u l t u r y w poszczególnych w o j e w ó d z t w a c h . Rok później w Katowicach, została powo­ ł a n a przez ówczesnego wojewodę śląsko-dąbrowskiego W o j e w ó d z k a Rada K u l t u r y , k t ó r a tegoż roku zainicjowała I I . 38. Tańcząca para, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka. I I . 39. Starka, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1968 r. Franciszek Kurzeja, Katowice. 38 102 89 �I I . 40. Żona autora, węgiel, wys. 16 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 41 Górnik, W ł a d y s ł a w Żur, Czeladź. otwarcie pierwszej wystawy p l a s t y k i amatorskiej (21 czer­ wiec 1946 г.). W ciągu dwóch miesięcy p o p r z e d z a j ą c y c h w y s t a w ę na ogłoszony apel wpłynęło 825 prac od 83 twór­ ców. D o ekspozycji wybrano 162 obrazy i 7 r z e ź b . W t y m samym czasie opiekę nad amatorskim ruchem plastycznym zainicjowały w Polsce Związki Zawodowe. W w y n i k u poro­ zumienia zawartego p o m i ę d z y C e n t r a l n ą R a d ą Związków Zawodowych, a Związkiem Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i u m o w y mówiącej o współpracy kulturalno-oświatowej tych instytucji, plastycy mieli zająć się rozwijaniem z a i n t e r e s o w a ń estetycznych w środowiskach robotniczych, co w praktyce polegało na organizowaniu przy p l a c ó w k a c h k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h (domy k u l t u r y , świetlice zakładowe) zespołów amatorskich, l u b kółek zainteresowań. 43 44 Najbogatsze zasługi m a - t u dla terenu GOP-u i R O W - u Związek Zawodowy Górników. Organizuje on od lat tak zwane festiwale, w k t ó r y c h uczestniczą nie t y l k o plastycy amatorzy, zakończone m . i n . wystawami prac, kolejno: lokalnymi, wojowódzkimi i ogólnopolskimi. Przy czym trzeba podkreślić, że we wszystkich wystawach ogólno­ krajowych, najwyższe laury zbierali zawsze t w ó r c y z terenu Śląska. R ó w n i e ż począwszy od 1946 r. Ministrstwo K u l t u r y i Sztuki za p o ś r e d n i c t w e m wojewódzkich, powiatowych czy miejskich resortów k u l t u r y stworzyło sieć ognisk plastycznych. Ogniska opierały swą działalność na wspól­ n y m , szczegółowo opracowanym programie. Nauczanie t r w a ł o (i trwa) w nich od dwóch do czterech lat, w zależ­ ności od zasobu wiedzy i uzdolnień k a n d y d a t ó w . Po u k o ń ­ czeniu k u r s ó w , w czasie k t ó r y c h też organizowano w y ­ stawy, uczestnicy o t r z y m y w a l i zaświadczenie stwierdzające ich fachowe przygotowanie, co stało się do dziś p r z y c z y n ą wielu nieporozumień i konfliktów co do u p r a w n i e ń absol­ w e n t ó w t y c h k u r s ó w . W y k ł a d o w c a m i w ogniskach b y l i węgiel, wys. 18,5 cm. W y k . 1969 z reguły zawodowi plastycy. Zasadniczym celem było wycho­ wanie świadomego odbiorcy sztuki, danie możliwości k o n t a k t u ze s z t u k ą i technikami artystycznymi. Program ognisk zakładał uczenie wszystkich, stał więc w oczywistej sprzeczności ze s z t u k ą s a m o r o d n ą " , ' w przeciwieństwie do programu realizowanego przez organa związków zawodowych, k t ó r e poszły po l i n i i u r z ą d z a n i a dorywczych k u r s ó w bez określonego programu oraz udziela­ nia doraźnej pomocy materialnej. W y r a ż a ł a się ona ... (i w y r a ż a nadal) subwencjami na p ł ó t n o , farby i pędzle, dawane poszczególnym zespołom i amatorom, nie stawiano natomiast ż a d n y c h w y m a g a ń amatorowi, byle w y k a z y w a ł za­ interesowanie s z t u k ą , nie opracowano p r o g r a m ó w k u r s ó w , nie b y ł o wreszcie ostrych r y g o r ó w co do osób p r o w a d z ą c y c h p r a c ę w zespole...". 4 46 Jak okazuje wieloletnia p r a k t y k a , koncepcja związków zawodowych o k a z a ł a się słuszniejsza. Ogniska plastyczne już dziś o k a z u j ą się f o r m ą z a n i k a j ą c ą . Obecnie na terenie w o j e w ó d z t w a katowickiego istnieją 4 ogniska plastyczne. ' D w a z nich z n a j d u j ą się w rejonie GOP-u — jest to Ognisko w Katowicach (40 uczestników) i w Gliwicach (30 uczest­ n i k ó w ) , jedno w rejonie R O W - u Ognisko w R y d u ł t o w a c h (84 uczestników*) zwracające szczególną u w a g ę na rzeźbę w węglu. Ognisko to odegrało d u ż ą rolę, warto więc wspo­ m n i e ć k r ó t k o o jego historii i formach pracy. P o c z ą t k i zorganizowanej formy amatorskiego ruchu plastycznego w t y m głównie rzeźbiarskiego w rejonie R y b ­ nickiego O k r ę g u Węglowego biorą p o c z ą t e k w osiedlaniu się w 1945 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k — L u d w i k a K o n a ­ rzewskiego (ojca), artysty plastyka. Wraz ze swym przyja­ cielem Grabcom, k o r z y s t a j ą c z poparcia finansowego kopalni „ R y d u ł t o w y " zorganizował on w pierwszych latach po­ wojennych K u r s y R z e ź b y w W ęglu (przemianowane w 1949 r. na P a ń s t w o w e Ognisko Plastyczno przejęte przez miejscowy 4 r 103 �U . 42. Odpoczynek, węgiel, 3 0 x 3 2 cm. W y k . 1907 i'. Maria Chudoba. W y d z i a ł K u l t u r y ) . K u r s y owe b y ł y k o n t y n u a c j ą jego przed­ wojennej działalności, związanej co prawda z terenem Beskidu Śląskiego, a wyrażającej się w szkoleniu samorod­ nych, t w ó r c z y c h t a l e n t ó w l u d u . Działalność t a n a w i ą z y w a ł a do idei i t r a d y c j i młodopolskich, k t ó r y c h realizacja w nowych warunkach stworzonych przez p a ń s t w o w e i społeczne orga­ nizacje kulturalno ludowego p a ń s t w a , z n a j d o w a ł a teraz konkretne podstawy.* W kursach, a później ognisku kiero­ w a n y m przez Konarzewskiego, uczestniczyć zaczęli górnicy, k t ó r z y j u ż przedtem byli znanymi w środowisku rzeźbia­ rzami. Do nich dołączali stopniowo inni, tworząc s t a ł y , p i ę t n a s t o o s o b o w y zespół: Jan K r z u k , К udoi f Kucharczyk, Rybarek, Alfred Ryszka, Eugeniusz Ryszka, Alfred P i ą t e k , B u r d a , Matuszko, Michałek, Lat oska, a. t a k ż e Joanna J ą d e r k o (obecnie już artysta plastyk), L u d w i k Konarzewski (syn), Grabiec i i n . Rozrostowi grupy, sprzyjało zaintereso­ wanie nie t y l k o kopalni „ R y d u ł t o w y " ' , lecz t a k ż e wzra­ s t a j ą c y p o p y t na wyroby i rzeźbę w węglu ze strony Zjedno­ czenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa G ó r n i c t w a i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. T w ó r c y p r a c u j ą c y pod okiem artysty plastyka, a t a k ż e inspirowani przez s t a ł y c h odbiorców swych w y r o b ó w , stanowili g r u p ę s t a ł ą , w y p r a c o w u j ą c z czasem ogólny profil twórczości, zarówno pod względem formalnym jak tematycznym w czym ulegali w p ł y w o m z całą pewnością nie t y l k o swego opiekuna, ale przede wszystkim — g u s t ó w odbiorcy. Efektem tego jest owa rzeźba realistyczna, k t ó r e j g ł ó w n y m tematem jest praca g ó r n i k a , rzeźba o w y g ł a d z o n e j , polerowanej powierz­ chni, u z u p e ł n i a n a elementami z innego m a t e r i a ł u zgodnie z ich rzeczywistym w y g l ą d e m . 8 Jak z tego widać, rzeźba w węglu przechodzi t u stop­ niowo w p a m i ą t k a r s t w o obniżając swe walory artystyczne i odbiegając od pierwotnych założeń organizatora ogniska — L u d w i k a Konarzewskiego. Niemniej ten rodzaj twórczości rozpowszechnia się i nadal dominuje u większości b y ł y c h uczniów ogniska. N i e k t ó r z y z nich, są dziś c z ł o n k a m i K o m i s j i Kwalifikacyjnej przy miejscowym Zjednoczeniu P r z e m y s ł u Węglowego, k t ó r a zatwierdza do zakupu na p a m i ą t k i wyroby rzeźbiarzy z tego terenu, n a r z u c a j ą c w znacznym stopniu kryteria oceny, a t y m samym wywiera­ j ą c w p ł y w na ogólny p r o f i l tej twórczości. W efekcie — 104 rzeźba s t a ł a się t u towarem, a nie dziełem sztuki. Z drugiej jednak strony, rzeźba w węglu i uczestnictwo górników jest warunkiem istnienia ogniska w R y d u ł t o w a •— rzeźbia­ rze s t a n o w i ą t u liczniejszą grupę niż malarze. Mimo licznych zmian zachodzących w ciągu lat, jak kolejne nabory nowych uczniów, w e w n ę t r z n e spory, odejście z zespołu grupy twór­ ców w y r o b ó w galanteryjnych, wreszcie w 1954 r. przejęcie kierownictwa ogniska przez L u d w i k a Konarzewskiego-syna (po śmierci ojca) — ognisko to utrzymujo n a d a ł w środo­ wisku swą p i e r w o t n ą rolę głównego inspiratora i patrona r z e ź b i a r s t w a w węglu na t y m terenie. Co prawda już Konarzewski-ojeiec, a później t a k ż o syn, rozszerzyli program szkolenia, k ł a d ą c większy nacisk na rysunek, malarstwo, grafikę, techniki odlewu, modelowanie w glinie, rzeźbę w drewnie i innych tworzywach, ale tradycja pierwotnych założeń działa nadal i nawet młodzi t w ó r c y (jak: H e n r y k Michalik z R o g o ź n e j ur. w 1950 r. i Alfred P i ą t e k ) k t ó r z y raz, choćby na k r ó t k o zetknęli się z ogniskiem, p o d e j m u j ą się rzeźbienia w węglu, uczestniczą w konkursach, u z y s k u j ą c nawet wyróżnienia.*'> Konarzewski-syn, w swej pracy dydaktycznej u c z ą c techniki stara się r o z b u d z a ć jednocześnie wrażliwość artysty­ czną, nie n a r z u c a j ą c ani treści ani formy pracy. Daje to możliwości rozwoju nowych indywidualności t w ó r c z y c h . Do Ogniska w R y d u ł t o w y e h uczęszcza obecnie m ł o ­ dzież z terenu całego Rybnickiego Okręgu Węglowego (powiaty. R y b n i k , W o d z i s ł a w , R a c i b ó r z ) . Wielu zdolnych twórców w t y m rejonie rzeźbi samodzielnie u t r z y m u j ą c t y l k o towarzyskie k o n t a k t y z b y ł y m i lub a k t y w n y m i ucznia­ m i czy też samym ogniskiem. Ognisko przez blisko 25 lat swego istnienia spełnia w sumie p o ż y t e c z n ą rolę inspiratora charakterystycznej dla u p r z e m y s ł o w i o n e g o rejonu Śląska — twórczości a m a t o r ó w . Ono też niewątpliwie p r z y c z y n i ł o się do istnienia t r w a ł e g o współczesnego o ś r o d k a r z e ź b y w węglu w rejonie p o w i a t u rybnickiego. D u ż ą rolę w ujawnianiu nowych rzeźbiarzy i podno­ szeniu a u t o r y t e t ó w dawniejszych spełniają wystawy plasty­ k i amatorskiej, organizowane w ramach wspomnianych j u ż festiwali górniczych. �K o n k u r s y i wystawy, to jedna z wielu form animowania ludowej i amatorskiej twórczości. Z jednej strony inspirują one określoną przez o r g a n i z a t o r ó w t e m a t y k ę , w k t ó r e j na ogół kładzie; się nacisk na na wiązywanie do tradycji regional­ nych, z drugiej strony — umożliwiają samemu t w ó r c y zaprezentowanie jego prac szerszemu odbiorcy. Wzorem innych województw W y d z i a ł K u l t u r y Woje­ wódzkiej R a d y Narodowej w Katowicach i muzea tego w o j e w ó d z t w a , od k i l k u już lat organizują doroczne konkursy poświęcone plastyce ludowej. Celem jest zachęcenie uczest­ ników do dalszej twórczości, a niejednemu ułatwienie startu twórczego, zwrócenie uwagi na właściwe wartości regionalne i artystyczne ich prac. Z k o n k u r s ó w t y c h też miejscowe muzea u z y s k u j ą ciekawsze eksponaty będące p r z y k ł a d e m współczesnej twórczości regionalnej. Biorąc pod u w a g ę powyższe względy, Muzeum w Zabrzu uczestnicząc również w t y c h akcjach, przeprowadziło już dwa konkursy na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w węglu. Pierwszy — ogłoszony w 1965 r. przyniósł w efekcie od 5 twórców 92 prace, k t ó r e pokazano na wystawie „ A m a t o r s k a rzeźba w w ę g l u " w Muzeum w Zabrzu (16.XII.1965 do 30.11.1966 г.). D r u g i konkurs ogłoszony w 1969 r. i z a k o ń c z o n y również w y s t a w ą : „ L u d o ­ wa i amatorska rzeźba w w ę g l u " w wymienionym muzeum (9.XII.1969 — 16.1.1970 г.),so zorganizowany był wspólnio przez Muzeum w Zabrzu, Muzeum Górnośląskie w B y t o m i u , Wydział K u l t u r y W R N w Katowicach i Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki w Warszawie. Dwie ostatnie instytucjo s u b w e n c j o n o w a ł y konkurs, poprzedzające go badania tere­ nowi; i w y s t a w ę . Ogółem wpłynęło t y m razem 138 prac od 29 twórców. Oba, konkursy z a k o ń c z y ł y się spotkaniem z t w ó r c a m i i wręczeniom i m n a g r ó d , oba, też wzbogaciły zbiory Muzeum. W warunkach pierwszego, temat prac b y ł dowolny, drugi — ograniczał go do t e m a t y k i związanej z p r a c ą , odpoczynkiem, życiem codziennym i opowiadania­ m i górniczymi. Rola k o n k u r s ó w została spełniona, gdyż nie t y l k o ujawniły wielu nieznanych d o t ą d twórców, ale w z b u d z i ł y zainteresowanie środowiska, a idące w ślad za n i m i przyzna­ wane przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki jednorazowe stypendia dla t w ó r c ó w szczególnie uzdolnionych i m a j ą c y c h trudne warunki materialne — przyczyniły się do pobudzenia twórczości, do zasygnalizowania bezinteresownej formy opieki miejscowych m u z e ó w nad współczesną twórczością ludową i amatorską. W ś r ó d m u z e ó w śląskich, szczególnie dział etnografii Muzeum w Zabrzu,-" może się poszczycić j e d y n ą p o k a ź n ą i planowo od dziesięciu lat g r o m a d z o n ą kolekcją r z e ź b y i płaskorzeźby w węglu. N a b y w a j ą c do zbiorów nowe naj­ lepsze prace współczesnych twórców, jednocześnie poszerza swoje archiwum wiadomości o rzeźbie w węglu, jej t w ó r c a c h , technikach rzeźbiarskich, n a r z ę d z i a c h , tematyce, formie, źródłach inspiracji twórczej i funkcji w środowisku. W ten sposób jednocześnie z gromadzeniem e k s p o n a t ó w z terenu Górnośląskiego O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o i Rybnickiego Okrę­ gu Węglowego — starannie dobieranych, r e p r e z e n t u j ą c y c h różno etapy i kierunki tej twórczości — gromadzi się obszer­ ny m a t e r i a ł badawczy dla całości zjawiska kulturowego, k t ó r e stanowi c h a r a k t e r y s t y c z n ą o d m i a n ę we współczesnej plastyce ludowej i amatorskiej tego rejonu. Do tradycyjnych form r z e ź b i a r s t w a w węglu pragnie sięgnąć też Cepelia katowicka, (punkt w Czechowicach-Dziedzicach), ale czy to się jej uda? Czy będzie to znów merkantylny bodziec dla twórców s p r o w a d z a j ą c y ich twór­ czość do seryjnych w y r o b ó w — czy też nowa forma pod­ trzymania tradycji, trudno dziś to przewidzieć z całą pewno­ ścią. Dyrekcjo k o p a l ń u d o s t ę p n i a j ą c t w ó r c o m odpowiedni m a t e r i a ł , miejsce i nieraz doskonało warunki pracy, spełnia­ j ą również na marginesie sw ych w a ż k i c h z a d a ń produkcyj­ nych, p i ę k n ą rolę mecenasa i inspiratora wyznaczającego u ż y t k o w ą rolę r z e ź b i a r s t w u w węglu. A jednak m o ż n a żałować, że tak ł a t w o z a d a w a l a j ą się produktem o niskiej wartości artystycznej, w y k o n y w a n y m co prawda szybko, lecz seryjnie i efekciarsko. I należałoby w y k o r z y s t a ć t ę okazję, aby poprzez n a p r a w d ę a r t y s t y c z n ą formę o p a r t ą czy to na tradycji czy współczesnej tematyce, osiągnąć swój cel. W i e l u jeszcze rzeźbiarzy spotyka się z brakiem pomocy i zrozumienia, z a r ó w n o ze strony dyrekcji kopalni, j a k i rady z a k ł a d o w e j , k t ó r e wielokrotnie nie zezwalają i m k o r z y s t a ć z węgla jako m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego. Zniechęca to często dość m ł o d y c h (po 50-tym roku życia) emerytowa­ nych górników-rzeźbiarzy, k t ó r z y m a j ą c wiole wolnego czasu c h ę t n i e rzeźbiliby dla kopalni, Cepelii i i n . , a k t ó r z y — rrrając k ł o p o t y z uzyskaniem m a t e r i a ł u — r e z y g n u j ą całkiem z wieloletniego nieraz dorobku. 1 r PRZYPISY 1 J . Pierrrrkaiczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, Katowice 1933, t.2. M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki w latach 1962—1972; m a t e r i a ł y z b a d a ń zespołowych w rejonie GOP-u i R O W - u w związku z konkursem na rzeźbę w węglu, przeprowadzo­ nych przez: E l ż b i e t ę Głodek, Eugeniusza Jaworskiego, Zofię Brachaczek i a u t o r k ę w 1969 г.; M . Żywirska, Podłoże ludowe w kulturze górniczej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1952, nr 3, s.131; t a ż sama, Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej na marginesie wystawy górniczej w Sosnowcu w 1948 г., „ P o l . Szt. L u d . " , 1949, nr 1 — 2 i i n . 3 M a t e r i a ł y archiwalne o eksponatach uzyskane kores­ pondencyjnie z Bergbau-Museum w Bochum w 1971 r. p o d a j ą nr.in. naszyjnik i i n n ą biżuterię węglową d a t o w a n ą na 1 pol. X I X w. O. St. Popiołek, Górnośląski Kalendarz Historyczny, Opole 1963; J . J o ń c z y k , Strajk górników w 1871 roku w Królewskiej Hucie na tle sytuacji klasy robotniczej na Gór­ nym Śląsku. Zeszyt dodatkowy „ P r z e g l ą d u Zachodniego", P o z n a ń 1952, s . 3 1 0 - 3 6 8 . „ S z m y r g l e " — k a m i e ń ścierny, papier ścierny. W y w i a d a u t o r k i w terenie w 1971 r. z J . A . Socową, r . 1906 r. Bielszowice. 2 4 5 6 u 7 J.w. W y w i a d a u t o r k i w 1965 r. z Feliksem Lazarem ur. 1902 г., L i p i n y Śląskie. « J.w. Obecnie dzielnica Świętochowice. i ' J . Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.227-228, 231. Modlący się górnik przed Św. Barbarą, rzeźba w węglu, 2 9 , 5 X 2 5 X 1 7 cm, w y k . 1941 r. J ó z e f Poniszowski, Ruda Śląska, wł. Bergbau-Museum w Bochum. Z b a d a ń terenowych Eugeniusza Jaworskiego w 1969 г., informator: rzeźbiarz w węglu Jan K r z u k rrr. 1913 г., R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . N p . własność proboszcza kościoła św. J ó z e f a w Zabrzu. N p . ofiarowany proboszczowi tegoż kościoła z okazji urodzin — z w y r y t ą d a t ą i podpisem ofiarodawcy: „ 7 . I I . 1937 r. I i . Werner". Wykonawca, — nieznany. Podobny k r z y ż stoi na wymienionym, ołtarzu i jest datowany na 1931/32 r. (data budowy kościoła). is Wystawa zorganizowana przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w Katowicach, maj 1946 г., A . Ligocki, Artyści dnia siódmego, Katowice 1971, s.58. 8 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 105 �^^> J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., rya. 4 1 : „ R z e ź b a w masie węglowej, wykonana przez Karola Adamczyka, górnika z Jaworza" — jak się okazuje, faktycznie jednak została wykonana z drewna i polepiona miałem ( I . B . - F . ) . R z e ź b a ta znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Z w y w i a d u autorki z Karolem Drewniokiem, 1003 r. i ' Z wywiadu autorki z Janem Liszką, 1972 r. 20 Jw. 21 J w . Robert Cichocki z Zabrza, ur. ok. 1900 г., zm. 1946 r. Z w y w i a d ó w autorki z Janem K a n i ą z Chorzowa, ur. 1913 r. i Marią C h u b ą z B y t o m i a — przeprowadzonych 1969 r. Tak np. J ó z e f W ł ó c z k a (lat 76) uczył m i e s z k a ń c ó w hotelu robotniczego kopalni „ S o ś n i c a " w Gliwicach, Fran­ ciszek Kurzeja (lat 33) — a m a t o r ó w p l a s t y k ó w kopalni „ K a t o w i c e " w K l u b i e Górniczym w Katowicach, Julian Kowalski (lat 48) — ma 2 uczniów, górników, p r a c o w n i k ó w kopalni „ S z o m b i e r k i " w B y t o m i u , Jan K a n i a (lat 59) — uczniów Zasadniczej Szkoły Zawodowej przy kopalni „ M a t y l d a " w Lipinach Śląskich. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z Feliksem Lazarem, 1966 r. Lazar b y ł górnikiem od 14 roku życia, przeszedł w kopalń i stanowiska od ciskacza, r ę b a c z a i innych, do dyrektora kopalni „ M a t y l d a " . Od 1965 r. — rencista. K o n k u rs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 г., n a s t ę p n y — dla t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w , 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z J. Liszką, 1965 r. Piotr Latoska sam kiedyś amatorsko rzeźbił w węglu, a %v 1954 r. u k o ń c z y ł studia rzeźbiarskie pod kierunkiem Xawerego Dunikowskiego, w k r ó t c e potom o b e j m u j ą c opiekę nad zespołem a m a t o r ó w , o k t ó r y m mowa. Por.: M . Żywir­ ska, Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959 r. Grafit — krystaliczna odmiana węgla C, u ż y w a się go do w y r o b u elektrod i t y g l i ogniotrwałych, jako domieszki do s m a r ó w i t p . , w czasie b a d a ń w styczniu 1972 г., stwier­ dzono w y s t ę p o w a n i e amatorskich w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h zdobionych rzeźbą na terenie Raciborza z o d p a d ó w grafitu przygotowywanego na elektrody (badania autorki). C y k l 18-u rzeźb w zbiorach Muzeum w Zabrzu i prywatnych, rzeźba Górnik 11 X 4 X 3 , 1964 r. j . w . M Z / E t 424 i inne. < Pejzaż Śląski! II, 1 4 X 3 1 X 9 , 1969 г., zbiory Muzeum w Zabrzu oraz p r z y k ł a d y głów m ę s k i c h i kobiecych. Jest to podział dokonany na podstawie cech zewnę­ trznych. Bardziej precyzyjny jest podział petrograficzny dzielący węgiel na: duryt kenel węgle humusowe — fuzyt węgle sapropelowe — boghed witryt g gat klaryt i inne Trzem odmianom, błyszczącej, matowej i włóknistej, w y ­ r ó ż n i a n y m od dawna przez górników, o d p o w i a d a j ą cztery odmiany petrograficzne węgla (wyróżnione na podstawie b a d a ń mikroskopowych, i dzięki temu pozwalają w w y p a d k u analizy m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego na bliższe jego określenie): w i t r y t , fuzyt, k l a r y t i d u r y t (od łacińskiego: v i t r u m — szkło, clarus — jasny, błyszczący, durus — twardy, fusco — czer­ nię). witryt węgiel błyszczący klaryt węgiel matowy duryt 1 8 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 3 2 a duryt węgiel włóknisty wśród nich najbardziej szechny jest antracyt fuzyt Węgle sapropelowe — toprzede wszystkim węgle matowe, rzadko t w o r z ą c e oddzielne p o k ł a d y , w y s t ę p u j ą c e w postaci soczewek i cienkich warstewek wśród węgla błyszczącego. N a l e ż ą t u m i ę d z y i n n y m i takie specjalne odmiany j a k : kenel, boghed i rzadko spotykany gagat, u ż y w a n y niegdyś do wykonywania biżuterii węglowej. Wymienione dane usta­ lono w oparciu o: Z. K i l i a n i T . Szczepanik, Mineralogia, petrografia i geologia, Warszawa 1958, s.146—154; St. Gisman, Ilustrowany górniczy słownik encyklopedyczny, Stalinogród 1958. Materiały z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z F . Lazarem - 1966, 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z E r y k i e m Śledzioną, 1963 r. 3 5 W y w i a d autorki z J . Liszką, 1964 r. " Jw., 1965 r. ' N p . niespodziewany przerost i pęknięcie rozpoczętej już rzeźby spowodowało z m i a n ę proporcji zamierzonej postaci człowieka i konia w rzeźbie „ W o z a k " Jana Liszki, w y k . w 1961 r. Św. Barbara, zwana też „ B a r b ó r k a " , strzegąca ludzi od nagłej śmierci, od X V I I w. uznawana za o p i e k u n k ę i p a t r o n k ę górników. Por. J. Ligęza i M . Żywirska, Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.170—173. „ S k a r b n i k " — tajemnicza istota górniczego podziemia, gdzio opiekuje się g ó r n i k a m i . W opowiadaniach górniczych w y ­ stępuje najczęściej jako starzec z b r o d ą lub sztygar. Por. J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., s.182 —207. „ U t o p l e c " — w b a ś n i a c h śląskich zły demon zagrażający w ę d r o w c o m na bagnach i m o k r a d ł a c h . 3 3 3 4 3 3 8 3 ' M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki, 1969—1972. » A . Ligocki, op. cit., s.58. Z b a d a ń autorki, 1971 r „ m . i n . w y w i a d y z mala­ rzami amatorami: Juliusz Marcisz ur. 1898 r. z W i r k u (Ruda Śląska), J ó z e f Cepok ur. 1902 r. z Zabrza-Maciejowa. Z wywiadów jw., A . Ligocki, op. cit., s.58 —59. Ogólnozwiązkowa wystawa amatorskich prac pla­ stycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Związków Zawodowych, 1962, w y d . CRZZ, s.l — 5 1 ; I . Bukowska-Floreńska, Amatorska twórczość plastyczna w Zabrzu (ruch zorganizowany), „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1970, z.3, s., 112-133. A . Ligocki, op. cit., s.48. , M . Żywirska, Amatorski ruch plastyczny, w y d . cyt., s.50. Ogniska Plastyczne w Bielsku Białej i R y d u ł t o ­ wach — subwencjonowane są przez W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych, Ognisko Plastyczne w Gliwicach i Katowicach (do 1963 r. t a k ż e w Zabrzu) — przez Stowarzyszenie Ognisk Artystycznych. Fragment ten opracowano na podstawie szczegóło­ wych b a d a ń E . Jaworskiego (Muzeum Górnośląskie, B y t o m ) , archiwum Muzeum w Zabrzu oraz b a d a ń u z u p e ł n i a j ą c y c h autorki,' 1972 r. « M a t e r i a ł y z badaii autorki, 1969 r „ wymieniony t w ó r c a zgłosił pierwsze swe prace na konkurs organizowany przez Muzeum w Zabrzu w 1969 r. 5° I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Lodowa i amatorska rzeźba w węglu, katalog wystawy pokonkursowej, Zabrze 1969, s.1-32. ' i I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna rzeźba ludowa w zbiorach Muzeum w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Zabrza", 1971, z.4, s.157-182. 4 4 1 4 2 4 3 4 4 4 3 4,1 4 7 4 8 4 Fot.: J . Byrczyk — i l . 1; St. Deptuszewskl — U. 2, 4, 5, 8, 12, 15, 18, 19, 21—28, 30, 37—39, 41, 42; B . Krasicki — il. 29; Z. Sawicki — I I . 3, 9—11, 13, 18, 20, 31, 33, 34, 30, 40; Archiwum Muz. w Zabrzu — i l . 8, 7, 14, 35. 106 pow- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e70dcfd6ce6589a48db12c8f7e983ed.pdf e6e60cff406084773cf96a1161a59390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Kujawy - twórcy ludowi Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4014 Title A name given to the resource Rzeźbiarze ludowi na Kujawach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.337-343 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text m RZEŹBIARZE LUDOWI NA KUJAWACH Ryc. 1. Matka Boska Skępsha wyk. J. Centko­ wski fot. A Czarnecki, Muzeum Miejskie w Toruniu. MARIA P r a w d z i w ą rewelację w dziedzinie współ­ czesnej plastyki ludowej stanowią prace J A N A CENTKOWSKIEGO, k t ó r y wykazuje ogromne moż­ liwości twórcze. Jan Centkowski urodzony we Wło­ cławku dn. 20.1.1913 г., a obecnie mieszkający w Nieszawie jest wnukiem robotnika, pracującego niegdyś w warzelni soli w Ciechocinku, a synem piekarza z Włocławka. Miał ciężkie, sieroce dzie­ ciństwo. Siedem lat chodził do szkoły początko­ wej, gdzie uczono go m. in. robić warząchwie i inne drobne przedmioty. Pasał krowy u obcych ludzi i kilkakrotnie zapadał na zdrowiu. Służył w wojsku i w czasie wojny dostał się do niewoli, był ranny, krótko był w Oświęci­ miu. Z domu wyniósł Centkowski pamięć pracy rzeźbiarskiej ojca, k t ó r y wyrzeźbił jedną M a t k ę Boską Skępską. Brat artysty Leonard, wojskowy, rysował i malował portrety. ZNAMIEROWSKA - PR IJFFERO W A Samotnik, skupiony, żyjący intensywnym ży­ ciem w e w n ę t r z n y m , Jan Centkowski zaczął rzeź­ bić dopiero, gdy miał 24 lata. O pobudkach, k t ó r e go skłoniły do zajęcia się rzeźbą około roku 1937 mówi: „myślałem, że będzie wojna i że trzeba będzie j a k ą ś p a m i ą t k ę zostawić po sobie". Rzeźby jego wiążą się z przeżyciami w e w n ę t r z n y m i , z jego wizjami i poczuciem niedoli „chciałem zrobić, żeby to stale było — dla swojej pomocy" mówi. W poczuciu skromności tłumaczy się: „bo nie mam fachu, a o drzewo najłatwiej i nie mam na­ rzędzi do szewstwa, a drzewo jak się zepsuje, to wezmę inny kawałek". Rzeźby swoje robi Centkowski z gruszy, ja­ błoni, orzecha i lipy. Ostatnio „dla p r ó b y " użył topoli, sądząc, że szybciej pracę wykona. Jako narzędzia używa małego nożyka, d ł u t k a zaś od niedawna, jedynie do wykonania korony. Uprzed­ nio rysuje ołówkiem twarz i ornament na płasz- 337 �Ryc. 2. Jan Centkowski rowska - Prufferowa. Fol. Maria Znamie­ czu. W swoim życiu wyrzeźbił zaledwie około siedmiu postaci. Tematyka jego prac obraca się dotychczas wyłącznie w tradycyjnym kręgu reli­ gijnym. Postaci rzeźb to przede wszystkim Matka Boska Skępska; raz jeden wyrzeźbił Chrystusa Ukrzyżowanego i M a t k ę Boską Piekarską. Wzory czerpie on z rzeźb widzianych w ko­ ściele i w kapliczkach przydrożnych, z obrazków i innych dewocjonalii. W stosunku do J. Centkowskiego jesteśmy w tej wyjątkowej sytuacji, że możemy kolejno prześledzić jego twórczość po­ czynając od drugiej rzeźby, j a k ą wykonał w swoim życiu. Jest nią Matka Boska Skępska, zrobiona z orzecha w stożkowatej bryle i dwustopniowym cokole (ryc. 1). Postać ta znacznie odbiega od tradycyjnych form. Rzeźbiarz p o t r a k t o w a ł ją anaturalistycznie, modelując pozbawioną włosów głowę z w y r a ź n y m i uszami, szerokim nosem i w y ­ pukłymi oczyma, sprawiającą niesamowite wra­ żenie. 338 I Rzeźbę tę robił Centkowski pasąc krowę w pobliżu wysoko na drzewie umieszczonej figury świętego. Sam też tłumaczy t ę twarz mówiąc: ,,to jest Matka Boska Skępska robiona, ale rysy świętego Antoniego co w t y m ogrodzie jest. Twarz strugałem z twarzy św. Antoniego — podszedłem bliżej i się przyglądałem". Postać ta o frontalnym układzie symetrycznym jest prawie pozbawiona linii ramion. Złożone dło­ nie zdające się wyrastać bezpośrednio z piersi, wymodelowane zostały jako dwudzielna wypu­ kłość, na której palce zaznaczył artysta za pomocą k i l k u wrębów. U dołu na płaszczu półksiężyc. Strona dekoracyjna sprowadza się przede wszystkim do wyżłobień i karbów zdobiących koronę. Zwarte modelowanie bryły zdradza rzeź­ biarskie zacięcie, zdolność do syntezy, umiejętność wydobywania plastyki oraz zdolność swoistego rozwiązywania problemu uproszczeń. Trzecia rzeźba j a k ą wykonał w swoim życiu jest również Matka Boska Skępska z drzewa orze­ chowego, w rysach, w w y p u k ł y c h oczach na płas­ kiej twarzy zdradzająca pewne podobieństwo do poprzedniej (ryc. 5). W rzeźbie tej przypomina­ jącej drewniane bożki, uderza dysproporcjonalna głowa, stanowiąca wraz z koroną prawie połowę całej postaci, a mogąca być przykładem akcentu hiperbolicznego powszechnie znanego w ludowych rzeźbach słowiańskich. Nos w kształcie stożka rozciętego wzdłużnie, szerokie usta. Głowa osa­ dzona na szerokiej szyi, włosy w Ickach zasłania­ jących skronie, spuszczają się na szyję. Ręce i płaszcz z półksiężycem zaznaczone podobnie, jak w rzeźbie poprzedniej. Strona dekoracyjna wyraża się w bogatym żłobkowaniu przedniej części w y ­ sokiej korony, przybywa t u jeszcze motyw kwiatu o 5—8 płatkach, rozmieszczonych na ramionach korony. K w i a t y b ł a w a t k ó w zdobią piersi. Poniżej, z lekko wypukłego serca z krzyżem, rozchodzą się promienie. Nowy również element dekora­ cyjny pojawia się w postaci wyrzezanej koronki, zdobiącej kołnierz płaszcza. Cała postać robi też niesamowite wrażenie kamienną powagą swego głęboko ludzkiego w y ­ razu. Czwarta jego praca, to częściowo polichro­ mowana rzeźba Matki Boskiej Skępskiej wykonana z jabłoni (ryc. 7). Tu po raz pierwszy zastosował dłutko. Rzeźbę tę cechuje duża okrągła głowa z sze­ roką twarzą i t r ó j k ą t n y m podbródkiem, z dwoma pasmami włosów, rozdzielonych nad czołem. No­ wy element dekoracyjny stanowią zaznaczone żłobkowaniem, przyciemnione włosy, dalej płaszcz spływający w fałdach, którego przód od góry do dołu zdobi rytmicznie biegnący ornament w po­ staci płaskorzeźby z rombów i prostokątów, w y ­ stępujących również na kołnierzu płaszcza. Z tyłu trzy fałdy, ozdobione r y t y m ornamentem falistym. Twarz pomalowana' usta i policzki — ccglasto, źrenice — niebiesko, b r w i — czarno. Rzeźbę tę cechuje swobodne traktowanie b r y ­ ły, harmonia i prostota. Piąta z kolei rzeźba to Chrystus Ukrzyżowany, również wykonany z jabłoni. Sam przyznaje, iż wzór do tej rzeźby wziął z pamięci Chrystusa, widzianego w roku 1937 w katedrze we Włocław­ ku, trochę też spoglądał „na pasyjkę" aluminiowa Rzeeba ta sprawiała mu trudności, to �też dolna część postaci została lepiej wymodelo­ wana oraz bardziej syntetycznie potraktowana niż górna, z którą, jak sam przyznaje borykał się i wielokrotnie przerabiał ,,u Chrystusa kilka razy twarz była zestrugiwana, bo nie było tego cha­ rakteru męki Chrystusa". Szóstą pracą był różaniec wyrzeźbiony z tar­ niny, a następną, siódmą, Matka Boska Piekarska z drewna orzechowego (ryc. 8). Cała postać nie­ słychanie rzeźbiarska zdaje się w sposób naturalny w y r a s t a ć z pnia drewna. Zwarta, monumentalna bryła kloca szlachetnie wymodelowana, przemawia potęgą syntetycznego ujęcia, jakąś k a m i e n n ą i su­ rową powagą. Stara twarz Matki Boskiej przypo­ mina postać mnicha średniowiecznego. Po raz pierwszy wprowadza tu artysta t r u d n ą postać ma­ łego Jezusa na ręku trzymającego książkę, z dło­ nią odwróconą ku górze. Postać Jezusa znako­ micie skomponowana, doskonalą w ruchu, zdradza nowe jeszcze możliwości kształtowania bryły. Występuje też nowy element dekoracyjny w postaci dwudzielnej, dookolnym ornamentem zdobionej korony oraz sztywnych fałdów szaty, spływającej do stóp Jezusa, k t ó r y z profilu przy­ pomina chińską figurynkę. Sugestywne wrażenie ogromnie potęguje zna­ komite dobranie drewna, którego jasne słoje tworzą jak gdyby szal, spływający na plecy Matki Boskiej, zaś ciemny słój na ramionach Jezusa i na lewej części korony zamyka kompozycję, podkre­ ślając egzotyzm postaci oraz nadając jej szczególne walory kolorystyczne. Ósma z kolei rzeźba to znowu Matka Boska Skępska, wybitnie różniąca się od poprzednich (ryc. 6). Postać cała o symetrycznym układzie skomponowana w stożku, smukła z małą kształtną głową na cienkiej, wyniosłej szyi, wyrastająca z ramion, których górna część stanowi płaską po­ wierzchnię. Owal młodej twarzy, zakończony ostrym podbródkiem, czoło, skronie i uszy od­ słonięte, szerokie łuki b r w i nad spuszczonymi po­ wiekami. Włosy zaznaczone rytmicznie łamaną linią karwów, nadają tej postaci cechy współ­ czesnej sylwetki kobiecej, do której jak sam przyznaje, chciał upodobnić rzeźbę. Nowy element dekoracyjny występuje tu w postaci bogatej ornamentyki płaszcza, rozdzie­ lonego na wzdłużne pola, kolejno płaskie i w y ­ pukłe, gęsto wypełnione rytmicznym ornamentem geometrycznym wklęsłym i w y p u k ł y m w postaci okrągłych linij esownic, gwiazdek, rombów, i prostokątów, stwarzając obraz misternego r y ­ sunku. Ażurowa koronka również jest potrakto­ wana dekoracyjnie. Cała lekka, finezyjna postać o skupionym wyrazie twarzy, gra pełnią harmonii T llni^li^mHiiiL^! P.yc. j . Matka Boska Skępska wykonał J. Cenlkowski jo;. A. Czarnecki 339 �i subtelności, '.przypominając rzeźbę ł r a n c u s k ą . Sam autor określił j ą mianem „wesoła". Rzeźby Jana Centkowskiego omawiam nieco dłużej, gdyż stanowią one świetny m a t e r i a ł do studiów nad rozwojem formy, kompozycji i kształ­ towania bryły. Obserwując jego kolejne prace widzi się, że artysta idzie po linii największego oporu, że stawia sobie wciąż nowe, coraz t r u d ­ niejsze problemy i zadania i rozwiązuje je coraz lepiej, wprowadzając wciąż nowe elemetny w kształtowaniu b r y ł y i w stronę dekoracyjną rzeźb. To, że artysta brał za wzór postaci świętych z obrazów, staje się dla niego jedynie punktem wyjścia, gdyż nie naśladuje on tych wzorów, lecz stwarza na widzianym, lub z a p a m i ę t a n y m tle własną wizję, k t ó r ą kształtuje, wydobywając z b r y ł y rzeźbiarskiej jej wielorakie możliwości. Rzeźby jego cechuje bogactwo i zdolność plastycz­ nego kstałtowania bryły, umiejętne wykorzystanie tworzywa, szlachetność rysunku i formy, harmo­ nia, finezja, oryginalność, dynamika i sugestywność wyrazu. Gra świateł i cieni odsłania wciąż ich nowe wartości plastyczne. M i m o iż J. Centkowski obraca się w k r ę g u niewidzialnego świata swoich wierzeń i mimo, iż czerpie wzory z tradycyjnych przedmiotów k u l t u religijnego, rzeźby jego cechuje dążenie do praw­ dziwego realizmu, k t ó r e m u nadaje wybitne piętno prawdziwej poezji. ; Artysta ten wciąż idzie po drodze pokonywa­ nia trudności w osiągnięciu nowego wyrazu swoich koncepcji artystycznych. Każda poszczególna jego praca, to materiał do studiów nad wspaniałym przejawem żywej, współczesnej plastyki ludowej. F E L I K S BŁASZCZYK urodził się 10 maja 1870 r. w Nieszawie. Ojciec jego był czyprem na Wiśle. W domu było siedmioro dzieci. Była bieda. Nie posyłano go do szkół, musiał pasać gęsi i krowy. Następnie nauczył się piwowarstwa, służył w w o j ­ sku i cztery lata był w Kiszyniowie. Po przyjeź­ dzie z Rosji w k r ó t k i m czasie powrócił do bro­ waru, gdzie pracował kilkadziesiąt lat. Jeszcze w dzieciństwie zaczął wyrabiać i dziś wyrabia laski o rączkach rozwiązanych antropomorficznie, wiatraki, pułapki, solniczki, stołki, wózki, skrzypeczki itp., a wreszcie „osóbki". Szczególnie zajmował się tym, gdy mu się nu­ dziło przy pasieniu krów. Zachęcił go do tego w i ­ dok rzeźbiarskiej pracy ojca. Podobno w owym czasie około 1880 r. we Włocławku było trzech rzeźbiarzy, a w Nieszawie dwóch. Ryc. 6. Matka Boska Skępska, wykonał J. Centkowski. Fot A. Czarnecki Rzeźby swoje robi F. Błaszczyk przeważnie z lipy, a ostatnio również z „białodrzewu". Jako narzędzie pracy służy mu zwykły nożyk, czasem pomaga sobie toporkiem i świderkiem. Maluje swe �rzeźby farbą olejną lub wodną, a czasem oddaje do pomalowania malarzowi pokojowemu. F. Błaszczyk człowiek pogodny, towarzyski, mimo podeszłego wieku pełen sił życiowych jest prawdziwie zamiłowany w swej pracy „nic, tylko bym siedział i robił takie rzeczy ze szczerego ser­ ca" mówi. W życiu swym wyrzeźbił około 50 „osóbek". Wzory do swych rzeźb czerpie cn z obrazów i rzeźb widzianych w kościele, a tak­ że z figur przydrożnych. Cechuje je frontalny u k ł a d postaci, uproszczenie formy i pewna jej t y ­ pizacja oraz geometryzowame bryły, co wyraźnie występuje w postaciach M a t k i Boskiej Skępskiej, wyrzeźbionej z kloca stożkowatego. Charaktery­ zuje je też pewna dekoratywność w traktowaniu bryły, w rytmice żłobkowań, włosów, brody i pal­ ców, w zastosowaniu wklęsłego ornamentu na ko­ ronie, płaszczu i cokole, a także element ruchu. Niejednokrotnie uderza w nich surowy modelunek i pewna nieudolność. Polichromia jego rzeźb wyraża się głównie w zastosowaniu barwy niebieskiej, zielonej złotej, brunatnej, ciemno-brązowej i pomarańczowej. W dziełach Błaszczyka wielokrotnie dadzą się zauważyć reminiscencje rzeźby kościelnej, szcze­ gólnie w barokowym potraktowaniu św. Antoniego. Przy pewnej nieporadności technicznej, charak­ teryzuje je też duża doza realizmu, plastyka formy oraz ekspresia. Jego święci o sugestywnych w y ­ razach twarzy to często zatroskani lub ogarnięci grozą i lękiem wieśniacy, przypominający czasem pełne dynamiki postaci z teatru szekspirowskiego. F. Błaszczyk jest w pełni swych sił i wciąż stwarza nowe rzeźby figurek, nie wychodząc jed­ nak w tematyce poza zakres k i l k u postaci. JACENTY L A S K O W S K I . W Lubrańczyku, pow. Włocławek, mieszka 60-letni rzeźbiarz Jacenty Laskowski, ojciec jego, weteran 1863 г., bezrolny kowal Piotr, rzeźbił ołtarzyki z M a t k ą Boską Skępska dla siebie i dla krewnych, przerysowy­ wał i kolorował obrazki z książek itp., a syn o sobie mówi: ..smak żem wziął do tego widząc że ojciec nie miał czasu". J u ż od 10-so roku życia, Jacenty zdradzał wybitne zainteresowania historyczne. Zbierał sta­ rożytne monetv. zabytki prehistoryczne, czytał książki i zaczął rzeźbić w drzewie orły polskie według wzorów z ułańskich czapek, a następnie postaci Matki Boskiej Skępskiej, następnie ozdoby do mebli, ramki, laski o głowicach zoomorficznych itp. W domu była bieda. Uczył się na stel- Byc. 3. Matka Boska Skępska wyk, wł. Muzeum Miejski- go w Toruniu. J. Centkowski Byc. 4. Matka Boska P ekarska wyk. wł Muzeum Miejskiego w Toruniu. J, Centkowski �Ityc. 9. 1 el iks Blaszczyk, Nieszawa. lot. Г. Jaków czy h macha, robił wozy, drzwi, brony, stoły, półki, czer­ paki, stępy, a w wolnych chwilach rzeźbił figury świętych. Syn jego Bolesław zginął na wojnie. Posiadał on zdolności i zamiłowania rzeźbiarskie. Wykonał w drzewie Św. Franciszka i różańce, sarny, jele­ nie itp. Drugi syn Jacentego, Bogusław obecnie b ę ­ dący w wojsku również jest rzeźbiarzem. pow. Włocławek. Karol Ziomko pochodzi ze wsi Antonówka gm, Werba, pow. Włodzimierz. Między innymi zajęciami rolnymi i gospodarskimi, robił ramki i szkatułki. Tu po raz pierwszy w życiu wyrzeźbił z wierzby przy pomocy noża i dłuta i pomalował Chrystusa Ukrzyżowanego. Wyrzeźbił go z pamięci, za wzór biorąc jedynie mały, me­ talowy krucyfiks. Obecnie wnuk Jacentego, syn córki — FRA­ NEK M A T U S Z E W S K I objawia zdolności rzeźbiar­ skie, które dziadek pragnie rozwijać w tej czwar­ tej latorośli rzeźbiarzy. Rzeźby Jacentego i jego synów obok swych walorów, zdradzają duże skłonności do mecha­ nicznego naśladownictwa. Młody rzeźbiarz J A N N O W A K O W S K I z L u ­ bienia, samouk, autor glinianych figurek do szopki, idzie już w kierunku współczesnej rzeźby nie opar­ tej o tradycyjną t e m a t y k ę religijną. K A R O L ZIOMKO. Wobec tego, że omawiamy sztukę ludową na Kujawach, należy csobno wspomnieć o rzeźbiarzu, k t ó r y w 1945 roku przy­ był z Wołynia do wsi Michalin, gm. Bądkowo, Tych k i l k u wymienionych twórców zapewne nie wyczerpuje listy rzeźbiarzy kujawskich. Sły­ szymy jeszcze tu i ówdzie o rolnikach, szewcach i innych, którzy w swym życiu wykonali nie jedną rzeźbę. Zaznaczyć trzeba, iż ludową rzeźbę figuralną spotyka się na wsi bardzo rzadko. Obecne przekształcenia socjalne jakim ulega wieś i miasteczko, p r ą d y jakie ogarniają społecz­ ność wiejską, uświadomienie sobie wartości w ł a s ­ nej, rodzimej kultury, posiadającej indywidualne oblicze, niewątpliwie odbiją się na sztuce ludowej również w zakresie rzeźb, gdyż artysta ludowy przestaje być bezimiennym i z mroku wychodzi ku pełni życia twórczego. �Н А Р О Д Н Ы Й РЕПЧ11КИ K Y H B C K O i i Iv'ai; и т. других местностях Полыни, ф и г у р ­ ная народная резьпа is Кунпекоп земле выра­ жается предметами религиозного культа, ńenno же ])езьоо|"| ('кемнекой Пожией осо- Матери. с м а т р и в а я па Ill птлПище з а коровами, творит свои многочисленные ф и г у р ы , и Инг) Цепткоп- ского, создавшего в cnoeii ж и з н и т о л ь к о семь произведений фигурно]"! резьбы, цеди viv и и ii LI ii в i;oTopi>ix в ы ­ I ! произведениях о е з ы м я п п ы х народных твор- явился цог. неоднократно в ы я в л я е т с я п|)(ч;ра(чюе чув­ i- ними следует н а з в а т ь семью р е з ч и к о в .Мяс­ ы , им резчика. ство г л ы о ы . Среди сот.рем(Ч1пых т в о р ц о в - р е з ч п - ковских нз .МкПрапьчика, ког, следует отметить проживающего г. Псшапс да, — отца Иц(Ч1та и братьев Полеглава 80-тп.итпего Феликса П л а щ и к а , которы ii, при­ гуслава. Наряду влоцланекого уези По- LES SCULPTEURS POPULAIRE EN США VIE. La sculpture populaire figurative en Cujavic comme aussi autre part en Polognc. apparait dans les objcls de culte rcligieux, surtout dans les sculptures de la Sainte Vierge de Skępno. Les oeuvres anonymes des artistes populaires sont souvent caracterisees par un sentiment parfait de la composition tout entiere. Parmi les artistes contemporains, il faut mentionner Felix Błaszczyk age de 80 ans et habitant a Nieszawa qui en gardant les vaches, cree ses nombreuses statu­ ettes. Jean Centkowski dans sa vie n'a cree que sept statuettes, mais qui sont empreintes d'un talent de sculpteur remarquable. En outre, i l faut mentionner la familie de sculpteurs Laskowski, le pere—Jacinthe ct les deux freres — Boleslas et Boguslas, a Lubrańezyk, district dc Włocławek. Ryc. 10. I.aslia wykonana przez Feliksa Błaszczyka własność Muzeum Miejskiego w Toruniu. FOLK SCULPURE I N THE KUJAWY DISTRICT. The folk figural sculpture in the district of Kuja­ wy — as well as throughout Poland — takes the form of objecs of the religious cult, and especially in sculp­ tures representing the Virgin Mary. The works of unnamed artists from the people are often characterised by an excellent sense of the form. Among contemporary artists must be mentioned the 80-year old Feliks Błaszczyk, l i ­ ving in Nieszawa, who carves numerous works while minding the cows,, and also Jan Cent­ kowski, who, though he has so far done only se­ ven figural sculptures is revealing real outstanding talent. Then there is the family of sculptors—the La­ skowskie, father, Jacenty and his two sons Bolesław and Bogusław — they are from Lubrańczyk in the Włocławek district. 343 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1a22137199ddc10cf101e6f8245a53.pdf 4db5ea331197b7cf3d4003379351b99a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource formy piernikarskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3843 Title A name given to the resource Rzeźbione formy piernikarskie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2;s.67-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dziewczyna. Klocek piernlkarsfcl z warsztatów Raciborza, Ze zbiorów Muzeu.n Śląskiego w By­ tomiu. M A R I A R Z E Z 2 Y W I R S K A BION E P I E R N F O R M Y I K A R S K I E A r t y k u ł niniejszy jest częścią większej pracy o zdobionych piernikach polskich, która miała się ukazać w wydawnictwie „Sztuka". Wobec likwidacji w wydawnictwie działu sztuki ludowej u w a ż a l i ś m y za wszech miar celowe opublikowanie podstawowych partii książki, zwłaszcza tych, które dotyczą prób wydzielenia e l e m e n t ó w rodzimych i ludowych z rzeźbionych w drzewie form piemikarskich. Pomijając niektóre skróty w tekście, opuszczono z całości trzy rozdziały, z ktćrych szczególnie istotny jest „Rys historyczny polskiego rzemiosła piernikarskiego". Autorka przedstawia w nim historię najważniejszych ośrodków piemikarskich w Polsce (Toruń, Kraków, Wrocław), wykazując wzajemną między nimi zależ­ ność oraz zakres oddziaływania na mniejsze warsztaty prowincjonalne. Omawia również normy cechowe, skład narodowościowy cechów, wreszcie rynki zbytu i ich organizację. l 67 �Ryc. 2. Dziewczyna z wiadra­ mi. Odcisk gipsowy z klocka piernikarskiego. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w To­ runiu. W pozostałych dwóch rozdziałach: „Wyrób pierników" oraz „Ciasto obrzędowe — w a ż n e źródło gene­ tyczne wyobrażeń na piernikach", autorka oprócz o m ó w i e n i a techniki wyrobu pierników próbuje wyka­ zać zbieżność całego szeregu e l e m e n t ó w w wypieku ciasta obrzędowego 1 pierników odciskanych na drewnianych klockach. Rysują się one w znamiennej roli miodu, doborze składników ciasta, okresie wy­ pieku związanym z rokiem obrzędowym, wymiarach, liczbach występujących w magii ludowej wreszcie symbolice m o t y w ó w i tematów rytych na klockach. Autorka podkreśla, że zasięg tych wszystkich czyn­ n i k ó w przekracza granice polityczne naszego państwa znajdując liczne powiązania w obyczajach i obrzę­ dach całe; niemal Europy, na co zresztą niejednokrotnie wskazuje i w drukowanych poniżej roz­ działach. Oczywiście w skróconej wersji pracy nie można było zamieścić całego materiału ilustracyjnego, pro­ ponowanego przez autorkę. Wyboru dokonała redakcja, kierując się głównie troską o uwypuklenie war­ tości plastycznych przedstawionych form. REDAKCJA 6$ �S ł a w a toruńskiego piernika była zawsze tak powszechna i niepodzielna, ż e zaćmiła niemal zupełnie inne ośrodki kunsztu piernikarskiego w Polsce. Począwszy od X V I wieku, piernik toruński zajmował miejsce niepoślednie w obyczajach ówczesnej Polski stanowej. Tymczasem w cieniu s ł a w y piernika toruńskiego istniało na terenie całej Polski wiele warsztatów piernikarskich, mających tradycje równie dawne. Nie dorównywały, b y ć może, swoją dobrocią i wytwor­ nym kształtem piernikom toruńskim, ale zaspokajały chłonny rynek pobliskich okolic. Każda bowiem apteczka dworu szlacheckiego, obok rozlicznych ziół czy owoców smażonych w miodzie, musiała posiadać pierniki. One były najbardziej pożądaną przekąską po starce lub syconym miodzie, a jak były cenione, świadczy najlepiej popularny dwuwiersz zanotowany przez Minasowicza przy końcu X V I I I wieku: „Kto nie pije gorzałki i od niej umyka, ten słodkiego nie godzien spróbować piernika" . 1 Tak w i ę c piernik, przez długie wieki cieszył się niezwykłą popularnością. W X V I I stuleciu sprzeda­ wano go w aptekach jako skuteczny lek na wiele chorób. Jednocześnie miał niemałe znaczenie w ówczesnych warunkach ekonomicznych, początkowo tylko w życiu sfer elitarnych, później szerokich mas społecznych. Rozpowszechnieniu jego sprzyjał fakt, że sprowadzony do Europy (już po odkryciu Ameryki) cukier czcinowy był niezmiernie drogi do połowy X I X wieku, dopóki nie zastąpił go cukier tłoczony z buraków: liczne zaś bory bartne i pasieki, pomimo obwarowań w y n i k ł y c h z prawa bartnego, dostarczały spore ilości miodu. Piernik b y ł w i ę c przez długie wieki jedynym niemal smakołykiem, jedna­ kowo upragnionym przez dzieci, młodzież i starszych. Dodanie egzotycznych, tak poszukiwanych w dawnej spiżarni „korzeni" podnosiło osobliwość smaku i wartość piernika. Poczynając od wczesnego średniowiecza aż po koniec X V I I I wieku służył on, jak już mówiliśmy, przede wszystkim warstwom elitarnym. Niektóre miasta jeszcze przy końcu X V I I I w. utrzymały zakaz sprzedaży pierników pospólstwu. Jednak od X I X wie­ ku, gdy drogi miód zastąpiono tanim syropem cukrowym, do pierwszej wojny ś w i a t o w e j , na każ­ dym jarmarku, odpuście czy kiermaszu można było znaleźć kram w a b i ą c y oko zdobionymi piernikami. / Ryc. 3. Snycerz przy pracy w XIV wieku. We­ K u p o w a ł y je matki dla dzieci, nie tylko aby je ucie-*~ dług Fünfhundert Selbstporträts L . Goldschneiszyć, ale wierząc, że zjedzenie liter wykonanych dera. Wien 1936. 2 piernikowego ciasta ułatwi dziecku n a u k ę czytania. Narzeczeni ofiarowywali piernikowe serca swoim wy­ branym jako dowód gorących uczuć; wnuki n a b y w a ł y je dla dziadków, którzy nie mogli wziąć udziału w ulubionych /jazdach i zabawach. Wracający Zaś z od­ p u s t ó w pątnicy nieśli wizerunki świętych wykonane w cieście piernikowym, aby powiesić je w domu na honorowym miejscu w ś r ó d świętych obrazów jako pamiątkę odbytej pielgrzymki (Piekary). W drugiej p o ł o w i e X I X wieku w niektórych miejscowościach imponująca rozmis.r3.mi clcinia lub rycerz z piernika, były w budzie' naibardziei cvinvch naeród 2i X l J L X PP!„ Sa^hArrt r*Z Z ZLL 4wi znów P t a J 1 P T i T Z I małp r Z n r W T * Z Xl !m7r J n™n n n ( braniach towarzystw śpiewaczych, które tak rozpow­ szechniły się na Śląsku w początkach naszego stule­ cia, ogromne serce piernikowe było jedną z najbar­ dziej ponętnych nagród za najlepiej odśpiewaną pieśń czy wyrecytowany wiersz (Chorzów, Bytom). Gospo­ dynie zaś spod Cieszyna, Istebnej czy Wisły posy­ p y w a ł y drobionym piernikiem wypiekane na święta kołacze, a w e d ł u g przepisów gospodyń krakowskich drobno tłuczony piernik dodawał smaku potrawom rybnym. Często nabywano pierniki jedynie dla ozdoby. Po­ czesne miejsce, jakie zyskał piernik wędrując przez stoły wszystkich warstw społecznych — od k r ó l e w ­ skiego po chłopską chatę — zawdzięczał nie tylko walorom wyszukanego smaku, ale także różnorodności swego kształtu. Kształt ten, z czasem obwarowany tradycją, uzyskiwano przez odciśnięcie ciasta pierni- �kowego w drewnianej formie, pokrytej w k l ę s ł ą rzeź­ bą o skomplikowanej niekiedy symbolice. Dzięki w a ­ lorom artystycznym tych rzeźb, słodki piernik z a ­ mieniał się w dzieło sztuki dekoracyjnej. W rozważaniach poniższych pragniemy o m ó w i ć pol-"""" ski p L r n i k w ł a ś n i e od strony jego artystycznego kształtu, zamykającego p e w n ą tradycyjną treść, i to tylko w tym okresie, kiedy odciskano go w drew­ nianych rzeźbionych klockach, gdy o wartości pla­ stycznej decydowała inwencja artysty-snycerza. We wszystkich krajach europejskich duże warszta­ ty cechowe czy późniejsze manufaktury piernikarskie> wielkich miast chlubiły się formami wykonanymi przez wytrawnych, biegłych w swoim kunszcie mi­ strzów; przy masowej zaś produkcji, obliczonej na „ szerokie rzesze odbiorców, korzystano z klocków rze­ zanych bądź przez samego majstra, bądź też powie- / rżano ich wykonanie snycerzom ludowym. Różnorod­ ność zaś interpretacji plastycznej uwarunkowana była nie tylko indywidualnością artystyczną twórcy rzeźby. ' Kładły na nich znamię miejscowe, uświęcone tradycją pierwiastki swoistej, narodowej tematyki ora2 od­ mienne i w ł a ś c i w e dla danego regionu środki wyrazu artystycznego, które w sumie odzwierciedlały i wy­ d o b y w a ł y istotne cechy rodzimej kultury. 1 Na ziemiach polskich, kiedy wyrabiano jeszcze od­ ciskane pierniki, a w i ę c i klocki do ich k s z t a ł t o w a ­ nia, odmiennie oddawało przejawy życia współczes­ nego dłuto szkolonego, ś w i a d o m e g o swoich m o ż l i w o ­ ści artysty, inaczej zaś twórcy ludowego, ściśle z w i ą ­ zanego ze środowiskiem, które go w y d a ł o i które miało niemały w p ł y w na wybór tematu oraz jego przedstawienie. Aby splot tych wszystkich czynników złożył się na obraz bardziej wyrazisty, niezbędne jest zarysowanie tła historycznego, ktćre by określiło genezę wyobra­ żeń ikonograficznych, spotykanych w tematyce kloc­ ków piernikarskich i wyznaczyło drogę, jaką p r z e b y ć piernik. Wyszedł on prawdopodobnie z prastarych ob­ rzędów ludowych i poprzez wszystkie odłamy spo­ łeczeństwa rozwarstwionego wrócił do ludu. Na sku­ tek swoistej drogi historycznej piernik nigdy nie n a ­ tężał w pełni do sztuki ludowej. W okrasie p r z e ł o ­ mowym dla wsi polskiej, po zniesieniu pańszczyzny w połowie X I X wieku manufaktury i warsztaty rze­ mieślnicze wytwarzają go dla ludu, będącego jedynie jego odbiorcą i konsumentem. T ą drogą w dużej mierze szła Ingerencja ludowego odbiorcy w kształto­ wanie się tematyki rzeźb na formach piernikarskich to wreszcie spowodowało i zdecydowało o po¬ wstaniu pewnego zespołu klocków, których wyko­ nawcami byli artyści ludowi * Ryc. 4. Dama w stroju z I połowy XVIII teleku. Klocek piernikarski, sygnowany C . K . , datowany 1719. Ze zbiorów Muzeum, Śląskiego we Wro­ cławiu. 70 Kunszt piernikarski — jak o tym świadczą źródła z późnego średniowiecza — rozwinął się niemal jed­ nocześnie w kilku ośrodkach Europy. Z uwagi na ob­ fitość puszcz bartnich najbujniej rozkwita w środ­ kowych Niemczech i Polsce, przy czym niemal do czasów współczesnych utrzymały się w tym rzemiośle diva g ł ó w n e ośrodki produkcji: Toruń i Norymberga. �Trudno jest w obecnym stanie badań ustalić, które z miast polskich najwcześniej rozwinęło u siebie rze­ miosło piernikarskie uwarunkowane tak położeniem geograficznym, jak i bliskością borów bartnich. Bo­ wiem zarówno w aktach miejskich Torunia*, jak i K r a k o w a natrafiamy na wzmianki o miejscowym wyrobie pierników już w__aoigwie . X i y wieku. Wzmianki te będą się pojawiać coraz częściej w aktach cechowych z X V i X V I wieku i mniejszych miast, jak np.-Pszczyna, osiągając swój punkt kulmi­ nacyjny na przestrzeni X V I I wieku, aby przygasnąć dopiero w I połowie ubiegłego stulecia, niemal jed­ nocześnie z rozluźnieniem się w i ę z ó w cechowych. 3 Na podstawie poznanego materiału archiwalnego, jak też inwentarzy naszych m u z e ó w okaże się, że j rzemiosło piernikarskie zgrupowane było przede wszystkim na terenach zachodniej Polski. Wprawdzie u mistrzów Krakowa i Torunia przebywali na nauce uczniowie z Polski środkowej czy wschodniej, jednak brak tam szerszych tradycji piernikarskich. Najdalej na wschód w y s u n i ę t y m miastem, gdzie przechowało się wspomnienie dawnego wyrobu pierników, jest Częstochowa i Warszawa, Dopiero na Litwie (Wilno) i Rusi (Lwów) istniały duże warsztaty, które nie¬ wątpliwi© miEiły swoicti sćit(?litóv/ \^ małych ośrod­ kach prowincjonalnych. Zasadniczo rysują się trzy g ł ó w n e ośrodki prze­ mysłu piernikarskiego w Polsce: w Toruniu, K r a k o ­ wie oraz na Dolnym Śląsku, gdzie przede wszystkim prym w i ó d ł Wrocław. Wokoło nich, na przestrzeni X V I , X V I I , X V I I I wieku zaczęły wyrastać p o m n i e j sze ośrodki piernikarskie, współzawodnicząc z miasta­ mi macierzystymi, jak: Poznań, Gdańsk, Nowy Dwór, Kwidzyn, Nysa, Jelenia Góra, Brzeg, Opole, Rybnik, Pszczyna, Racibórz, Wadowice czy Cieszyn. Najpóź­ niej z większych miast, gdyż dopiero przy końcu X V I I I wieku, rozwinie, a w ł a ś c i w i e wznowi ten kunszt Warszawa . Tyle koniecznych, wprowadzają­ cych uwag wstępnych. - 4 TWÓRCY KLOCKÓW P I E R N I K A R S K I C H WARSZTAT I ICH Siady istnienia zdobionych form do wypieku ciasta znajdujemy już w bardzo odległych czasach. W sta­ rożytnym Rzymie u ż y w a n o do tego celu naczyń gli­ nianych , a w średniowiecznych klasztorach wypie. kano nie tylko odciskane w formach opłatki, ale tak­ że zdobione chleby*. 5 Najstarszą jednak formę drewnianą do wypieku ozdobnych pierników spotykamy dopiero w wieku X V . Być może słuszna jest hipoteza T. Seweryna wiążąca narodziny klocków piernikarskich z wynalazkiem czcionki drukarskiej i drzeworytu'. Rzezana w drze­ wie forma do odciskania pierników staje się niezbęd­ nym narzędziem pracy w warsztacie ówczesnych piernikarzy zrzeszonych w cechy i w y k o n u j ą c y c h swoje rzemiosło jedynie na użytek: dworu, szlachty i bo­ gatego patrycjatu miejskiego . 8 Surowe przepisy cechowe, które ograniczały swo­ bodę działania, wkraczając niekiedy nawet w drobne Ryc. 5. Dama w stroju 2 czasów Dyrektoriatu. Klocek pierntJcarski. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 71 �Ryc. 6. Kobieta trzymająca w reku skrzyżowane loże. Klocek piernikarski sygnowany M.M.T., 1876. Na kancie sygnatura: Geschwister Ge­ sellenberg, Tiejenhof 1876. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Ryc. 7. Krakowiak. Klocek piernikarski. Ze .zbio­ rów? Muzeum Etnograficznego w Krakowie. szczegóły organizacji pracy warsztatowej 1 tutaj miały decydujący głos określając, ile klocków może posiadać każdy z mistrzów. Wyraźnie o tym m ó w i ustawa cechu piernikarzy krakowskich z 1630 roku: „aby żaden Brat nie śmiał wiencey form tak na pasy jako o miodowniki mieć, iedno po dwu, iakie mu się będą podobać, tylko żeby różne były od drugiey Braciey pod wina pułkamienia wosku"». Jak z tego wy­ nika, każdy warsztat posiadał zaledwie cztery klocki, przy czym motyw nie mógł być powtórzony w tym samym mieście. Czy liczbą tą objęto ilość tematów czy klocków — nie wiemy, bowiem większość kloc­ ków miała po obu stronach dwa różne motywy. W najlepszym razie każdy warsztat posiadał osiem róż­ nych kompozycji wyrzezanych w drewnianych klockach, ograniczonych ustaloną formą prostopadłościanu, z których połowa miała nie określony bliżej kształt „paska". Klocki te, najczęściej opatrzone haczykiem, wisiały na ścianach warsztatu i były pod opieką chłopców odbywających naukę u mistrza. Do Ich obo­ wiązków należało utrzymanie k l o c k ó w w należytym porządku. Zachodzi pytanie, kto b y ł autorem rzeźb na klockach? Wprawdzie opanowanie tej sztuki, umiejętność wyrzezania ustalonego tradycją motywu, należało do pełnego wykształcenia piernikarza i obowiązywało przy składaniu egzaminu c z e l a d n i c z e g o » , jednak dojrzałość artystyczna wielu klocków, wyraźna swobo- 72 J �Ryc. S. Mieszczanin. I.W.M.F. Ze zbiorów Klocek piernikarski. Muzeum Pomorskiego Sygnowany to Toruniu. K y , ze c 9 j , i piemikarskl zbiorów Muzeu.n Miejskiego w Cieszynie, P a a c K o c e k da w operowaniu narzędziem snycerskim, wreszcie bogactwo wyrazu artystycznego zdecydowanie wskażują na p e w n ą rękę znającego swoje rzemiosło mistrza. B y ć może autorami ich byli wspomniani już w dokumentach z X V I wieku wykwalifikowani w tym rzemiośle wykrawacze k l o c k ó w kołtryniarskich, posiadający własne cechy . Wreszcie, rzezaniem k l o c k ó w mogli się zająć coraz bardziej usuwani w cień przez sztycharzy drzeworytnicy i wykwalifikowani snycerze, którzy już w X V I wieku, nie wytrzymując konkurencji tłumnie napływających cudzoziemców, p o d e j m u j ą się prac mniejszych i przenoszą się często na p r o w i n c j ę . • ' \\ 11 18 Wysoki poziom artystyczny ówczesnych rzeźb na klockac i zawdzięczano nie tylko wykonawcom, ale i za­ pobiegliwości samych mistrzów piernikarskich. Ograniczeni bowiem cechowym rygorem w ilości posiada­ nych klocków usiłowali wyróżnić swoje wyroby najbardziej efektownym i p i ę k n y m kształtem, w s p ó ł z a ­ wodnicząc i na tym polu z innymi towarzyszami cechowymi. Przy końcu X V I I I wieku zniesiono nakaz posiadania w jednym warsztacie określonej ilości klocków. Poszczególni mistrzowie powodowani chęcią zdobycia jak najszerszych r y n k ó w przez podniesienie atrak­ cyjności swoich w y r o b ó w zwiększają s w ó j zasób klocków. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku największa 73 - ��w Polsce manufaktura Weesego w Toruniu posiadała przeszło 500 klocków; w Krakowie mistrz Rothe jesz­ cze w początkach naszego stulecia miał ich około 120, przeważnie dwustronnych. Nawet warsztaty w m a ­ łych miasteczkach posiadały przeciętnie kilkadziesiąt klocków, uzupełniając je od czasu do czasu, gdyż stare, na skutek częstego mycia, niszczały dość szyb­ ko. Niekiedy gruby klocek .pękał tworząc głęboką szczelinę w rysunku rzeźby i nie zawsze ściśnięcie żelazną obręczą czyniło go zdatnym do użytku. Nie tylko wielkie manufaktury, rozrastające s i ę w tym czasie, zwiększają swoje zapotrzebowanie na nowe formy, ale i coraz bardziej gęstniejąca sieć w a r s z t a t ó w prowincjonalnych, Wielkie manufaktury zaopatrywały się w najbardziej cenione klocki — z uwagi na hierarchię społeczną pewnej grupy od­ b i o r c ó w — u zawodowych snycerzy; większość jednak k l o c k ó w specjalnie dla masowego użytku, zwłaszcza w małych warsztatach, w y s z ł a z rak samych piernikarzy, wreszcie przygodnych rzeźbiarzy ludowych. 1 1 ' Bowiem, zdaniem starych mistrzów piernikarskich, rzezanie k l o c k ó w nie było rzeczą ani ważną, ani trudną. Rzeźbił je mistrz bądź w zimowe wieczory, bądź w okresie wczesnego lata, kiedy w warsztacie nie b y ł o jeszcze pracy. Zabawiali się ich robotą czeladnicy piernikarscy nawet w niedzielne p o p o ł u d ­ nia, siedząc gromadnie w gospodzie, co świadczy, że zajęcie to uważano raczej za rozrywkę, a nie za— żmudną p r a c ę . Wykonywali je również w ę d r o w n i ' snycerze przechodząc od warsztatu do warsztatu. { Piernikarze dawali im zniszczone klocki do reperacji i zamawiali nowe w s k a z u j ą c jakie chcą mieć moty­ wy czy tematy czasem nawet sami wykonywali szki­ ce lub rysunki na papierze Snycerz zaś przenosił ie na D ł a s z L z n e klocka N i e k t ó r a niernikarze z Cie „ Skoczowa zamawiali rzeźbione f o m v wnrost u ludowJ* w , I l 1 KnniaLwie" 1 3 v n a c z v h w r67ult£łcic Hicłtertcił który możn.3 podzielić n s trzy zasadnicze grupy: do jednej należeć będą samodzielne pozycji p o s i t d a j ą ^ Ryc. 11. Prządka. K l o c i k pisrnikarski, sygnowa­ ny M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. samodzSlną kon­ cepcję w rozwiązaniu ustalonego tradycją tematu.Do drugiej — najliczniejszej — w e j d ą kopie dokony­ wane przez całą plejadę n a ś l a d o w c ó w przenoszącycKopracowane" już wzory z jednych k l o c k ó w na drugie, później kopiujących wzory z ilustracji. Ale i w ichwyrobach dadzą się dostrzec pewne indywidualne cechy — w zmianie układu motywu, drobnych różnicach w szczegółach a nawet użyciu innej kreski sny­ cerskiej. Niezmiernie bowiem rzadko można spotkać dwie identyczne wersje tego samego motywu czy te­ matu. Wykonawcami tego rodzaju rzeźb, zwłaszcza replik, mogli być w ę d r o w n i czeladnicy, którzy w cza­ sie przymusowej pracy w warsztatach różnych mistrzów kopiowali na s w ó j użytek znajdujące się tam wzory. Starzy mistrzowie rysują w swoich wspomnieniach z początków naszego stulecia sylwetki czeladni­ ków, którzy z workiem p e ł n y m rzeźbionych klocków w ę d r o w a l i od warsztatu do warsztatu, czy to odbywa­ jąc praktykę, czy też poszukując pracy. Ilość posiadanych k l o c k ó w była do pewnego stopnia niezbitym dowodem należycie odbytej w ę d r ó w k i czeladniczej oraz znajomości kunsztu. Oddzielną wreszcie - ^ t r z e c i ą grupę,.stanowią snycerze ludowi, którzy nie posiadali k o n t a k t ó w z warszta­ tami i nie znali obowiązujących tam kanonów, tworzący swe klocki z dala od w i ę k s z y c h ośrodków miej­ skich. To prawdopodobnie oni dostarczali sprzętu piernikarskiego „przeszkodnikom", którzy po kryjo­ mu wyrabiali pierniki, starając się uniknąć prześladowania przez mistrza cechowego. Spośród nich za­ pewne rekrutowali się w ę d r o w n i wykrawacze form, obsługujący małe prowincjonalne warsztaty. Roznosicielami jednak różnorodnych t e m a t ó w i m o t y w ó w byli przede wszystkim w ę d r u j ą c y czeladnicy; i tu leży jedno ze źródeł niezmiernej fluktuacji m o t y w ó w , co gmatwa i zaciemnia możność ich zlokali­ zowania. 75 �Ryc. 12. Lew. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 76 ��Ryc. 16. Kogut. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu i Po.norskiego w Toruniu. 78 ��Antoni Rothe, otwierając w 1876 roku s w ó j warsztat w Krakowie, na Stradomiu, przywiózł na początek większość klocków z praktyki swej w Cieszynie i W a ­ dowicach, gdzie n a b y w a ł w i e d z ę fachową. Jak m ó w i tradycja rodzinna, Rothe nie miał zdolności do rzeź­ by i posługiwał się klockami rzezanymi przez innych Cytowany tutaj przykład świadczy, że klocki, na których odciskano przez szereg lat pierniki w danym warsztacie, nie musiały być dziełem miejscowym i nieraz na próżno staramy się znaleźć tu piętno lokalne. Trudność ustalenia metryk zwiększa jeszcze ano­ n i m o w o ś ć przeważającej większości klocków. Nawet znakowanie ich niewiele rzuca światła na ustalenie osoby twórcy. Niezmiernie rzadko jest to pełne imię i nazwisko autora; przeważnie natrafiamy jedynie na inicjały, które z kolei nie zawsze będą należały do twórców rzeźby. Często są jedynie stwierdzeniem przynależności klocka do danego warsztatu, jak to mogliśmy skonstatować w zbiorach pochodzących z manufaktury Weesego w Toruniu czy Rothego bądź Mikeski w Krakowie. Świadczyć o tym będą, oprócz początkowych liter imion i nazwisk, liczby porządko­ we klocków. Nazwisko Knittla z Nowego Dworu na charakterystycznych grubością klockach może w tym wypadku oznaczać zarówno właściciela warsztatu, jak i w y k o n a w c ę rzeźby. * Wreszcie niektóre klocki zaskakują nas jeszcze jedną niespodzianką: na bocznych ich powierzchniach spo­ strzegamy niekiedy dwa różne znakowania, a nawet dwie różne daty. Na jednym z klocków w zbiorach wrocławskich widzimy z jednej strony S. 1794, na drugiej: C, S. D. 1813; znów w pracowni Rothego znajdujemy klocek, gdzie z jednej strony widnieje podpis: Johann Scholtz 1810, z drugiej: F . Hernich 1854. Który z tych podpisów będzie nazwiskiem w ł a ­ ściciela, który artysty, pozwoli ustalić dopiero anali­ za formalna rzeźby. Czasem rzeźby na obydwóch stronach klocka wvkazuia zasadnicze różnice stylowe odrębne traktowanie kreski snycerskiej, co pozwala nam. przypuszczać że na. tym samym klocku rzeźbiło dwóch r S n v r h » r t v « t ń w rwnw-n n k r ^ a r h W 'JLririU Ryc. 17. Dama z bukietem w stroju z XVIII wie­ ku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Dla n i w k h , * , J * m v M «* k r a k o w s k i e / M , , « , , m T W ^ f ^ n r t W., f t l l i ^ w Zr\rZTT ohLT^uizc cl ™ kanonów i k i s sztuiu tuki ! n v Vzarówno ^i^ ^ M y™ n 0 W , J8K • T T p , n . I P° y' ^ _ ™znorodną -n > u ^ ^ ™l* * * wieniec i w • „ « „ « ^y»• Z strony zas niezupełnie r ó w n o narysowane serce z prostym naiwnym ornamentem i parą całujących się gołąbków. Tuta] widzi­ my ze snycerz miał dużo uboższy asortyment narzędzi i rękę mniej wprawną ntz wykonawca awersu klocka. Z boku rzeźby l i t c r y _ F r . H. Litery te nasuwają przypuszczenie, ze jest to praca młodocianego Franciszka Hern.cha, k t ó r y w I I połowie X I X wieku posiadał warsztat piernikarski w Wadowicach. Gdybyśmy chcieli wziąć pod u w a g ę , ze Hernich w latach 70-tycn ub. stulecia był juz starcem, a jednocześnie przy­ pomnieli sobie, ze mógł pobierać naukę w Cieszynie, to z kolei moglibyśmy w y s n u ć wn.osek, ze klocek pochodzi z warsztatu Jozefa Bielszowickiego z Cieszyna który przy końcu X V I I I stulecia uczył się kunsztu piemikarskiego w Krakowie , prowadził potem warsztat w Cieszynie. Byc może Hernich od niego otrzy­ mał jednostronny klocek, aby na nim uczyć się rzeźby, kiedy terminował w jego warsztacie. Są to jedynie przypuszczenia, które, poza cytowanymi przesłankami, nie mają silniejszego poparcia; raczej tylko wskazują na piętrzące się trudności przy ustalaniu autorstwa klocków. 0 0 0 W r a C s ł U 2 n 0 T m i c m 80 g m i n i a s u tu sl �Z kolei nie m o ż e m y się poddawać sugestiom, że zespół k l o c k ó w znajdujących się w danym muzeum pochodzi z najbliższych mu regionów, Przeczą temu zarówno w ę d r ó w k i czeladnicze, jak i bliższe zapo­ znanie się z proweniencją poszczególnego zbioru. W y ­ jątkiem może być zbiór k l o c k ó w A . Halamy w R a c i ­ borzu czy legat Mirchuli w Cieszynie, wreszcie prze­ kazane do muzeum w R a c i ^ r z u klocki przez ostatnią właścicielkę miejscowego warsztatu. Niekiedy do­ piero analiza formalna pozwoli w y r ó ż n i ć dzieła jed­ nego mistrza czy warsztatu, jak też w y s z u k a ć piętno lokalne. Niemniejsze trudności nastręcza zapoznanie się z przebiegiem pracy warsztatowej rzezacza klocków. Nie m ó w i ą o tym poznane źródła archiwalne, nie żyją twórcy rzeźb. Pozostaje nam wyzyskanie relacji ostat­ nich, naocznych ^ w i a d k ó w pracy rzeźbiarzy, pewne analogie z ż y w y m jeszcze na terenach podgórskich w y ­ robem klocków do odciskania masła czy oszczypków, wreszcie znajdujące się w muzeach n i e w y k o ń c z o n e formy piernikarskie. Zarówno snycerz zawodowy, jak i ludowy drzewo na klocki p r z y g o t o w y w a ł sobie sam. P r z e w a ż n i e uży­ w a ł na ten cel drzewa lipowego, gruszkowego, buko­ wego, czasem nawet cisowego, choć to ostatnie n!e bardzo nadaje się do rycia dłutem w k l ę s ł y m . Bardzo rzadko natrafiamy na klocki d ę b o w e a tylko dwukrot­ nie udało się nam spotkać for.ny rzezane w sosnowej cienkiej desce. W y j ą t k i e m jest mała forma w zbio­ rach krakowskich wykonana z szarego piaskowca — ! oprawiona w grubą deskę. »—^ Drzewo dobierano starannie, gdyż musiało być | twarde, zwarte, spoiste, bez s ę k ó w i szczelin, aby artysta mógł bez przeszkód wyprowadzić zawiły nie­ Ryc. 18. Da <;Q przy kołowrotku w stroju, kiedy rysunek kompozycji i otrzymać ostre linie kon­ z XVII witku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu.n Etnograficznego w Krakowie. turu. Przygotowując klocek cięto drzewo w z d ł u ż słoja, nadając mu jednocześnie formę prawidłowego prosto­ padłościanu. Rzadko odstępowano od tej reguły, w y ­ zyskując kawałek n i e r ó w n e j deski, gdzie tylko jedna powierzchnia nadawała się do zużycia. W większości pokrywano rzeźbą obydwie strony, dając na każdej odrgbjiy motyw. 1 / " W y m i a r y pierników, a więc i k l o c k ó w do ich odciskania, nie były objęte żadną regułą. Obok ma¬ , łych, niekiedy zaledwie parocentymetrowych k l o c k ó w widzimy imponujące swym okazałym w y g l ą d e m deski, '] przekraczające granice jednego metra. Te ostatnie to przeważnie majstersztyki wyrzezane na egzaminie Unistrzowskim; w I I połowie X I X wieku na dużych deskach wykonywano także drobną galanterię piernikarską, co pozwalało w z m ó c wydajność pracy warsztatowej. Na ogół poszczególne regiony miały swoje w tym zakresie normy. Klocki raciborskie czy wrocławskie przekraczające dość często metr wyso­ kości są w y c i ę t e z deski 3 4 cm grubej, podczas gdy twórca form dla warsztatu w Nowym Dworze nawet przy stosunkowo m a ł y m klocku (18 na 13 ern) brał drzewo bez mała 8-centymetrowej grubości. Nie było to społtfodowane chęcią obustronnego wykorzystania klocka, choć większość była pokryta rzeźbą z obu stron. / ' O d d z i e l n ą wreszcie grupę stanowią dwuczęściowe formy, gdzie na dwóch jednakowej w i e l k o ś c i deskach 4nycerz w y c i n a ł dwie p o ł o w y zaprojektowanego jako bryła piernika tak że po ich odciśnięciu i upiecze­ niu zlepione lukrem dały pełny obraz postaci czy przedmiotu. Przeznaczenie tych k l o c k ó w b y ł o k i e d y ś Inne. Odlewano w nich tzw. traganty czyli figurki z cukru bądź krochmalu do przybierania stołów w czasie uczt dworskich lub magnackich Gdy klocki te znalazły się w warsztacie Piernikarskim odcis­ —J kano z nich pierniki u ż y w a n e jako ozdoby na choinkę Rzezanie desek trasantowych wymaflsło zarówno dużei oreevzil i znajomości rzemiosła J v c e r - k i o 5 k M ndnowiednlrh narzędzi frvr 11 W y n o s a ż e n i e w a r w t a t u w v k r ™ ™ k l J L ń w hvtn rółnnrnrin,. 7aw w, , „ 1 , ™ wykwalifikować? w s w o i m rzeminilp J L » h r P J r 7 v n , i « r , 3 m n l r t t Z ^ h m i t n r L » I n ł w TC TV » J m , J r J L , „ _ ' Z ' n * ^ T ^ ^ * f i * t e « r ™ Z T v „ f r ź r Z n ^ Z ^ ^ a S n r t o v lali h f t t v tZrj n kościelnych ^c^jM^^^sTp^eA^^ii f t - n y ^ a w ^ ^ n ^ ^ ^ i T o b ^ 81 �Ryc. 19. Pracownia piernikarska z XVII wieku. gielnicy, cyrkla i drewnianego młota do pobijania wisi na ścianie aż siedem różnego rodzaju noży, dłut i rylców. Należy sądzić, że nie uboższy był warsztat wykrawacza klocków piernikarskieh, o czym ś w i a d ­ czy różnorodność cięć na rzeźbach. Obok ostrego noża posiadał zapewne parę dłut z łyżeczkowatym ostrzem, które pozwoliły mu wybrać owalne lub półokrągłe p ł a ­ szczyzny przyszłego ornamentu: rzeźbiarzowi zaś ludo­ wemu przeważnie zawsze wystarczał jeden zwykły, ostro zakończony nóż-kozik którym posługiwali się zarówno drzeworytnicy ludowi, jak kołtryniarze czy wykrawacze klocków do drukowania płócien, wreszcie twórcy świątków. Snycerze podbeskidzcy używali ta­ kże owalnych dłut i ostrych rylców. Wszyscy oni przy wykonywaniu swoich prac posługiwali się tech­ niką wybrania płaszczyzny tła, aby g ł ó w n y rysunek kompozycji wystąpił na powierzchne rzeźbionej deski bryły drzewnej. Inne natomiast było u ł o ż e n i e techniczne snycerza L ź b i a c e e o f o r ™ niernikarska Tutai oroces rzeźbienia nolesał na d r a ż e " niu w powierzchni klocka modelunku przyszłego piernika. Przy opracowaniu projektu rzeźby i usta­ laniu proporcji, zwłaszcza w kompozycji figuralnej, artysta musiał mieć na uwadze jej -przeznaczenie. Ciasto piernikowe bowiem, po odciśnięciu go w kloc­ ku, zmieniało nieco swoje kształty; rosnąc pod w p ł y ­ wem ciepła w piecu nie tylko traciło ostrość kon­ turu alp klirr7vłrk cip Map w oArp u iprlnrkpTpfinip rozpływało się na boki. Dlatego postacie wyrzezane na klockach były często nieproporcjonalnie w y d ł u ż o n e . J Brak nam, niestety, bezpośrednich relacji o przebiegu pracy wykrawacza form piernikarskich i jej poszczególnych etapach. Mamy zaledwie parę ustnych przekazów bezpośrednich obserwatorów pracy snycerskiej, które jednak nie są w stanie sprecyzować procesu powstawania rzeźby na klocku. Jedynie kryjące się dotychczas w zbiorach muzealnych niedokończone formy piernikarskie pozwalają nam za­ poznać się z tajnikami warsztatu snycerza i choć fragmentarycznie odtworzyć etapy jego pracy. Gdy klocek został starannie wygładzony, snycerz rylcem, bądź ostrzem noża zakreślał kontury przy­ szłego obrazu. Według relacji właścicielki warsztatu piernikarskiego w Raciborzu w ę d r o w n i rzezacze form przenosili na płaszczyznę klocka rysunek wykonany uprzednio na papierze, nakładając go na deskę i na­ kłuwając jego kontury. Po zarysowaniu wszystkich głównych linii obwodowych snycerz wybierał wierzch­ nią w a r s t w ę drzewa pozostawiając nietknięte jedynie te części, które w pierniku miały stanowić niezapełnione ciastem otwory. Jeśli kompozycja przewidywała powtarzający się motyw, gdzie z jednej des­ ki odbijano kilka jednakowych pierników, np. herby Torunia czy rząd ptaszków, wtedy snycerz oddzie­ lał wgłębioną kreską prostokąt na każdy poszczególny motyw. Czasem podzielenie całej płaszczyzny klocka na równe, mniejsze części ułatwiało rzeźbiarzowi przeniesienie kopiowanego wzoru czy przygotowanego uprzednio rysunku. Zdjęcie pierwszej warstwy drzewa w y d o b y ł o g ł ó w n e zarysy przyszłej rzeźby i od tego momentu za­ czynała się dopiero twórcza praca rzeźbiarza. Opracowywał on wtedy poszczególne elementy kompozycji, nadawał liniom i płaszczyznom ich przewidzianą funkję. Różnicując rodzaj stosowanej kreski zastana­ wiał się nad jej wyborem, czyniąc próby na wolnych przestrzeniach deski, bądź na jej bocznych ścia­ nach. Czasami w tym stadium wykańczał rzeźbę zdobiąc poszczególne partie ornamentem rytym, zmie­ niając jedynie rodzaje cięć. Piernik odciśnięty w tak rzeźbionej formie posiadał płaską powierzchnię, po­ krytą z lekka w y p u k ł y m i zarysami ornamentu. Bardziej jednak wytrawny i świadomy swoich możliwości artysta drążył rzeźbioną deskę a rozkładając założenia kompozycyjne na kilka poziomów uzyskiwał w rezultacie relief wgłębiony. Różnicując rodzaj cięcia posługiwał się kilkoma rodzajami dłut: półokrągłym — o szerszym i w ę ż s z y m wykroju, rozwidlo­ nym, zwanym na Śląsku „gęsią łapką", wreszcie ostrym rylcem. Umiejętne operowanie w i ę k s z y m zaso­ bem narzędzi pozwalało zdolnemu, pełnemu Inwencji artyście wzbogacić całość dekoracyjną rysunku, co w przyszłym pierniku dawało pożądaną grę światła i cienia. Wykończenie rzeźby w y m a g a ł o od snycerza dużej staranności, zwłaszcza w wyprowadzeniu ostrego kon­ turu, aby po wyrośnięciu w piecu nie zatracił piernik wyrazistości rysunku. Wnętrze formy pociągano po­ kostem, co ułatwiało później w y j ę c i e piernika. 82 ����Ryc. 23. Klocki piernikarskie złożo­ ne. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Bytomiu. i Ryc. 24. Serce. Klocek piernikarski Ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Cieszynie, 86 �Ryc. 25. Klocek piernikarski. Ze zbiorów prof. Fischera w Bochni (rewers deski dwustronnej). 87 �K;,c. 26. Chrystus upadający pod krzyżem. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Dla obeznanego ze swoim rzemiosłem snycerza, który szedł utartym szlakiem przyjętych z dawna mo­ tywów, wyrzezanie jednej formy o skomplikowanym nawet rysunku nie w y m a g a ł o wiele czasu. Wędrowny wykrawacz mógł w ciągu jednego letniego dnia wyrzeźbić kilka fcr.n licząc się przy tym z w o l ą przy­ szłego ich właściciela, który pilnował pracy, narzucając niekiedy swoje uwagi i dezyderaty. T E M A T Y K A KLOCKÓW ( PIERNIKARSKICH W rozważaniach, ktćre znalazły się w pominiętych rozdziałach, staraliśmy się zwrócić uwagę, na pewne zbieżności w stosowaniu m o t y w ó w w rzeźbie klocków pisrnikar^kich i pieczywie obrzędowym, choć przy­ znawaliśmy, że w obecnym stanie b a d a ń nie mamy możliwości wyprowadzenia nieprzerwanego ciągu roz­ wojowego, ktćry by w pełni uzasadnił nasze przypuszczenia. Zresztą, podobnie brak nam tego typu dokumentacji dla genezy i doboru tematów młodszych,wziętych ze współczesnego danej grupie klocków życia obyczajowego. Wciąż obracamy się jedynie w sferze przypuszczeń, porównań czy prawdopodobieństw, gdyż nie tylko materiał archiwalny przemilcza rodzaj stosowanej tematyki, ale i zabytkowy znajdujący się w zbiorach polskich nie przekracza wieku X V I I , co jeszcze bardziej utrudnia wykreślenie wyraźnych dróg historycznych. ^ P r z y analizie w ą t k ó w tematycznych należy niewątpliwie liczyć się z narastaniem tematyki 88 współczesnej Ann �1 ilikowskiej w Krakowie. każdemu okresowi i splatającej się. z elementami tra­ dycyjnymi. Tradycyjność zaś nie zawsze ma jedna­ kowo głębokie korzenie. Obok tych m o t y w ó w , które — być może — w y s z ł y z symboliki obrzędowej, inne każą szukać swoich początków w starych baśniach i klechdach zagubionych w kulturze średniowiecza, re­ nesansu czy baraku. W szeregu wyobrażeń na kloc­ kach kryje się częstokroć ówczesna popularność pew­ nego motywu wyrosłego z życia obyczajowego da­ nej grupy społecznej. Spotykamy go wtedy i na innych wytworach artystycznego rzemiosła, jak dru­ kowanych płótnach, haftach, koltrynach, ceramice czy tkactwie, których twórcy wyrastali w jednakowym klimacie społeczno-kulturalnym. Wreszcie nie można w y k l u c z y ć możliwości zapożyczeń m o t y w ó w z innych przedmiotów zdobionych a także z dawniejszych czv wsDółczesnvch rycin drzeworytów czv Dóżnieiszych litografowanych obrazków (zwłaszcza dewoeyj nych) pojawiających się na desce klocka nawet drogą &9 ��Ryc. 27. sztatów karski, 1821. Ze „Sztaba" —abecadło z war­ Raciborza. Klocek pternisygnowany A.E., datowanj zbiorów Muzeum. Śląskiego w Bytomiu. Ryc. 28. Krakowiak z psem. Klo­ cek piernikarski. Ze zbiorów Anny Pawlikowskiej w Krakowie, z w y k ł e g o przypadku. Niejednokrotnie przy przenoszeniu tematu wykrawać* zmieniał kompozycję samodzielną, co komplikuje wykrycie źródeł jego inspiracji, szczegóły, tworzatt Na ogół jednak, zarówno w środkach wyrazu artystycznego rzeźbionych klocków jak i tematyce ' „ , , dowala zawsze odzwierciedlenie współczesna epoka wraz ze swoimi upodobaniami i artystycznymi potrze­ bami. Spróbujmy skonfrontować nasze uwagi dróg,] analizy pozostałych zabytków. Najstarszy klocek w Europie znajduje sit; w zbiorach muzeum w Norymberdze pochodzi •/ X V winku i reprezentuje dojrzałą już formę artystyczną p o p r z e d z o n ą niewątpliwi.- szeregiem technicznych d o ś w i a d ­ czeń oraz długą drogą narastania m o t y w ó w . Kompozycja jego opiera się na rysunku kola zamy­ kającego swoim kręgiem postać fantastycznego gryfa i przypomina inicjały z poznogntyckich inkunabu­ łów. Zbiory polskie, choć obfite, wyrażające się liczba około 1000 znanych okazów«*, jak już m ó w i l i ś m y , sięgają zaledwie X V I I wieku. Najstarsze wio.c I I U S A klocki puenodzą z oKresu naibujnieiszeso rozkwitu sztuki piernikarskiej zarówno w Polsce jak i krajach sąsiednich, toteż motvwv ich oDieraia sic na kilkuwiekowej tradycji. Ustalenie drogi rozwoju określonych m o t y w ó w , ich p o p u l a r n o ś c i w dawnych czasach jest niezmiernie utrudnione, tym bardziej że z reguły trzymano su, z uporem traoycyjnycri wątków, tworząc z czasem jedynie ich kopie. Pewien wyraźny,' a jednocześnie mimowolny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w utrudnia zlokalizowanie szeregu klocków w o k r e ś l o n y m czasie, w y k l u c z a j ą c t y m samym możliwość usze­ regowania całego materiału w chronologicznym p o r z ą d k u . Dopiero nieliczne, datowane k l o c k i , pozwa­ lające zestroić datę ich powstania z cechami kostiumologlcznymi w przedstawieniu postaci ludzkich czy innymi motywami, prowadzą do wysunięcia w n i o s k ó w w ł a ś c i w y c h . 9J �Ryc. 29. Diabeł z dziećmi na ple­ cach. Klocek piermkarski. Ze zbio­ rów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 30. „Katarzynki". Klocek nikarski. Ze zbiorów Muzeum skiego w Kwidzyniu. pierMiej­ Ryc. 31. Jeździec. Klocek pternikar­ s k i Ze zbiorów Muzeu n Pomorskie­ go w Toruniu. ���Ryc. 34. Rząd ptaszków. Fragment dwustronnego klocka do wyrobu marcepanów czy tragantów, z któ­ rego w drugrtej połowie XIX wie­ ku odciskano także pierniki. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. �N i e w ą t p l i w i e kiedy klauzule cechowe uległy roz­ luźnieniu, dając możność poszczególnym warsztatom powiększyć zasób posiadanych klocków, wzbogaciły je nowe elementy wyrosłe z ówczesnych potrzeb artystycznych, Z kolei gdy piernik przerwał sztyw­ ne ramy konwenansu, a nawet prawnych zakazów i dzięki warunkom ekonomicznym już przy końcu X V I I I wieku zszedł do szerokiego ogółu mieszczań­ stwa, wreszcie w połowie X I X stulecia w p ł y n ą ł roz­ l e g ł y m nurtem w życie mas ludowych, nastąpiły wyraźne zmiany w ujęciu tradycyjnych tematów, dokumentując dobitnie ich społeczną proweniencję. Materiał zabytkowy w postaci zachowanych kloc­ ków nie jest w stanie zdradzić nam popularności przyjętych w danej epoce t e m a t ó w . Dobry stan za­ chowania większości z nich zdaje się w s k a z y w a ć , że były wykonywane na specjalne okoliczności i zapewne rzadko tłoczono na nich pierniki. Mało zniszczone, okazałe, starannie rzezane, imponujące rozmiarami klocki — to w wielu wypadkach majstersztyki wy­ konane na mistrzowskim egzaminie przez właściciela warsztatu lub dzieła cenionych mistrzów-snycerzy, z wielkim pietyzmem przechowywane i u ż y w a n e bar­ dzo rzadko. Tymczasem już w X V I I wieku istniała n i e w ą t p l i ­ wie masowa produkcja pierników, obliczona na oko­ licznościowego odbiorcę, którym był mniej wybredny, a jednocześnie biedniejszy bywalec wielkich odpu­ s t ó w czy jarmarków. Dla tego odbiorcy mistrz plernikarski przygotowywał większą ilość pierników tło­ cząc je na klockach, które — stale u ż y w a n e z uwagi ria ograniczoną przez statut cechowy ilość — mogły l u l e c szybkiemu zniszczeniu Obok cechowych warszta­ t ó w istniała także nieleg;ilna produkcja uprawiana przez tzw. przeszkodników, trudno uchwytna, a su­ rowo tępiona. Wykrycie nielegalnego warsztatu po­ ciągało za sobą surowe kary aż do zniszczenia całego [ sprzętu włącznie. P a s t w ą tych kar padały między in\ nymi i klocki. — Dlatego więc tematyka pozostałych z przeszłości klocków nie jest w żadnym wypadku w y k ł a d n i k i e m popularności danego motywu. Można twierdzić, że te właśnie klocki używane do masowej produkcji nisz­ czały w pierwszym rzędzie i większość ich mogła nie dochować się do naszych czasów. Dlatego trzeba zda­ w a ć sobie sprawę, że znany nam materiał sugeruje zawężony a nawet wręcz, fałszywy obraz ówczesnej tematyki, akcentując raczej dzieła o charakterze eli­ tarnym. Uderza to zwłaszcza w klockach z wyobrażeniem postaci ludzkich, dominujących w inwentarzach po­ zostałych z X V I I 1 X V I I I wieku. Przeważa wśród nich postać młodego, zastygłego w sztywnej i uro­ czystej pozie, okazałego mężczyzny we wspaniałym, barokowym stroju, zwróconego frontalnie do widza, oraz damy, kunsztownie ufryzowanej, w szacie z cięż­ kiej w misterne wzory tkanej materii, która prze­ sadnie maleńką rączką trzyma wachlarz lub kwiat. Do tej grupy należeć będą zaginione — niestety — klocki z wyobrażeniem królów polskich, będące przed 1939 rokiem w posiadaniu toruńskiej rodziny piernl- karskiej Weese ". B y ł y to cztery klocki przedstawia­ jąca króla Zygmunta I I I , i jego żonę Konstancję, króla Władysława I V i Cecylię Renatę, na których zaślubiny klocki powyższe zostały wykonane. C z a ­ sem u stóp postaci rycerskich widnieje tarcza her­ bowa, niekiedy pusta. To dowód, że odciśnięty w tej formie piernik mógł służyć każdemu rycsrzowi. jeśli pole tarczy można było wypełnić herbem dostojnika, dla którego b y ł przeznaczony. Kanon tak ustawionej postaci ludzkiej będzie obo­ w i ą z y w a ł i w następnych wiekach, gdzie napotykamy jedynie drobne odchylenia od przyjętej pozy, nato­ miast znaczniejsze różnice wystąpią w pozycji spo­ łecznej postaci, wyrażające się przede wszystkim w ubiorze. W X V I I 1 X V I I I wieku b y ł o to paniątko w n a j ­ bardziej wyszukanym stroju, urzekającym przepy­ chem ozdobnego kapelusza z piórem, misternych, koronkowych kołnierzy czy późniejszych osiemnastowiecznych, haftowanych f r a k ó w (ryc. 201. Jednak już w pnczatkach X I X stulecia k b d v piernik staje się bardziej popularny w kołach średniego mieszczaństwa, pojawia się postać z w y k ł e g o choć strojnego żołnierza czy m y ś l i w e g o . Wreszcie, około X I X wieku, z po­ czątku nieśmiało zaczyna wkraczać na płaszczyznę klocka piernikar?kiego człowiek codziennej pracy. Czasem będzie to chłop z koszykiem, czasem parobek prowadzący k r o w ę (ryc. 15), ubrani w regionalne stroje. ^ Analogiczną ewolucję uchwycimy w przedstawie­ niu postaci kobiecej. W X V I I wieku będzie to dama z barokowego pałacu, w bogatym złotogłowiu czy brokacie, z główką okrytą kunsztownie ułożonymi puklami w ł o s ć w fryc. 4. 5). przy ko*cu X V T H stu­ lecia często zastąpi ją bogata mieszczka z koszycz­ kiem k w i a t ó w czy kotkiem na ramieniu. Jednak już na klockach z p o ł o w y X I X wieku coraz częściej napotykamy pracowitą dziewczynę (czasem w ludo­ wym stroju), ktćra doi krowę, ubija masło (str. tyt. i ryc. 61, albo niesie na ramionach wiadra z w o d ą (ryc. 2). Nad r często występuje w starych klockach motyw prządki (ryc. 10, 11, 18). fl Czy jednak to, co przekazuje nam materiał zabytko­ wy, daje obraz rzeczywisty? Z całą p - w n o ś c i ą nie. Zwłaszcza w materiale starszym, z X V I I i X V I I I wieku, brak nam e l e m e n t ó w odzwierciedlających te­ matykę wziętą z życia szerokiego ogółu, przedstawia­ jącą ludzi z najbliższego otoczenia snycerza t w o r z ą ­ cego kompozycie, a spotykanych w tematyce stoso­ wanej na innych przedmiotach artystycznego rzemio­ sła. Jedyny klocek z wyobrażeniem krawca na kozie z nożycami w ręku, zresztą nie datowany, jest ś w i a ­ dectwem zabłąkanego motywu z czasów średnio­ wiecznych. Tematyka postaci ludzkich nie zamyka się jednak na podanych przykładach. Sądząc z istniejącego ma­ teriału zabytkowego w y s t ę p u j e jeszcze u nas postać mężczyzny na koniu, pojawiająca się nieco później. W naszych zbiorach spotykamy ją przy końcu X V I I I wieku, a w ł a ś c i w i e na początku X I X , zawsze w tym samym układzie. Jeździec w y s t ę p u j e prze- 96 1 �może mieć pewien określony związek ze znanym l u ­ dowym obyczajem z okolic Szczebrzeszyna, gdzie wy­ piekano w okresie Godów ptaszki z ciasta, zwane szczodrakami, ""Odległe reminiscencje obrzędowego znaczenia zwierząt w wymowie symbolicznej piernika jeszcze bardziej umacniają nas w przekonaniu, że obok pro­ dukcji dla pewnego odłamu elitarnej klienteli, gdzie Tendencja do łączenia w pary rzezanych postaci tematykę czerpano z otoczenia dworskiego, istniała zdaje się przebijać dopiero w klockach z końca inna, bardziej bliska szerszemu ogółowi, wyrastają­ X V I I I wieku. Będą to dwie odrębne postacie m ę ż ­ ca z miejskiego czy wiejskiego folkloru tematyka czyzny i kobiety utrzymane w tym samym charakte­ pewnych umownych symboli, mających w danym rze, umieszczone na dwóch stronach klocka, czy też okresie, w obrębie danej grupy społecznej, para młodych stojąca obok siebie często zamknięta misterną linią serca, często trzymająca się za ręce n a i swoją w y m o w ę i znaczenie. Poświadczą to klocki rozpowszechnione w X I X stuleciu, których umowna tle drzewa (reminiscencja raju?). W tej wersji w i ­ treść jest dla nas bardziej czytelna. Widzimy tam dzimy ją na dużym starannie opracowanym klocku psa jako posłańca niosącego koszyczek z kwiatami służącym do odciskania piernika wręczanego państwu młodym w czasie obrzędu weselnego. Zwyczaj ten I czy list ptaka z listem sercem czv kwiatem w dzio­ istniał na terenie wschodnich Niemiec, a do Polski*f bie niedźwiedzia z kagańcem wreszcie pare całuia. przywędrował jedynie szlakiem w ę d r ó w e k czeladni-\ cych się gołąbków niezmiernie charakterystyczny czych tracąc na naszym gruncie swoje zwyczajowe/ emblemat symboliki romantycznej. Czasem zresztą znaczenie. ^ i tutaj kryją się wątki baśni i legend, jak w wy­ ważnie w mundurze z okresu walk napoleońskich, w stosowanym kapeluszu lub wysokiej czapie ułana czy huzara (ryc. 22, 31). Wśród okazów znaj­ dujących się w zbiorach polskich mamy liczne wersje tego samego typu z małymi odchyleniami w szczegó­ łach stroju. Np. trzy wersje wojaka ze zbiorów toruń­ skich, koszalińskich, krakowskich i śląskich. W y m o w ę tego motywu podnosiło umieszczenie w obrębie kompozycji niemowlęcia w ozdobnym powijaku. I znowu jak w wersji pary młodzieńczej, częstokroć spotykamy na tym samym klocku z jednej strony postać dziewczyny czy chłopaka — z drugiej niemowlę. Czasem spotykamy połączenie postaci ko­ biecej, niemowlęcia i raka, czasem mężczyzny, ko­ biety, niemowlęcia i ryby (ryc. 371. co w obyczaju obrażeniu niedźwiedzia wdrapującego się na żerdź, lub wilka grającego na dudach. Celom swoistej dydaktyki służyły klocki z wy­ obrażeniem diabła, który niósł na plecach worek z niegrzecznymi dziećmi (ryc. 29); odrębną w y m o w ę miał wizerunek kominiarza z drabiną na ramieniu, będący symbolem szczęścia. T a grupa w ą t k ó w zdaje się najsilniej podkreślać rolę piernika jako daru. Oddzielną wreszcie dziedzinę stanowią k l o c k T z 1, wyobrażeniem przedmiotów martwych. Jednym z najstarszych wśród nich zdaje się być tarcza herbo­ wa, niekiedy opatrzona insygniami królewskimi czy książęcymi. W zbiorach toruńskich znajdujemy klocki z herbami szlachty wielkopolskiej. Już w X V I I wie- ' ku spotykamy na tarczach emblematy zawodu bo­ gatych przedstawicieli miejskiego patrycjatu. Np. najstarszy datowany klocek ze zbiorów polskich jest prostokątną „sztabą", zamkniętą w i e ń c e m stereoty­ Dość licznie występuje w ikonografii klocków pier- | powo splecionych liści lauru czy wawrzynu, z orłem nikarskich świat zwierzęcy, ptaki, ryba i rak, Spo- / cesarskim, pod którym widnieje symbol cechu pie­ karzy i piernikarzy duży obwarzanek podtrzymy­ śród zwierząt ulubionym motywem był koń, jeleń, wany przez dwa lwy. W całość wkomponowane zo­ dzik, niedźwiedź, biegnący zając, nieco później kro­ stały: imię, nazwisko mistrza i data. wa. Tak popularne w tematyce przemysłu artystycz­ nego końca X V I I wieku elementy „zamorskie" wy­ Podobne rozwiązanie ikonograficzne znajdujemy stąpią na klockach w postaci wyobrażeń zwierząt we współczesnych im klockach wyobrażających "Kerb egzotycznych, jak: wielbłąda, słonia, lwa (ryc. 12, miasta. Wśród naszych zabytków najczęściej spoty­ 33) czy tygrysa, jednocześnie z pojawieniem się na kamy herb Torunia i to nie tylko w zbiorach tego klockach wizerunku Turka czy Indianina. \ miasta, ale nawet na obszarze Dolnego Śląska. Fakt ten da się łatwo w y t ł u m a c z y ć ż y w y m i kontak­ Wśród ptaków specjalnie często spotyka się kogu­ tami środowisk piernikarskich obu regionów. Herb ta w rozlicznych wersjach (ryc 14 16) rzadziej orła Torunia sądząc po naszych zbiorach — przewijał sępa czy bociana. W zbiorach się w rzeźbie klocków niemal przez trzy wieki, nie­ ' u z e u m toruńskiego odmiennie w tym samym konwencjonalnym układzie: a także etnograficznego w Krakowi^ natrafiamy na anioł trzymający tarczę herbową. Jest to powszechne postać mężczyzny na kogucie co riasij\va wyraźnie rozwiązanie ikonograficzne szeregu herbów, znane analoeie z l e W d a o nanu Twardnwskim frvr ^ już w X V I w i e k u , a spotykane zarówno na kaf­ Słynęły z ich produkcji warsztatv częstochowskie. lach jak i na rżniętych, kryształowych pucharach, Popularność wyobrażenia koguta, jelenia, dzika haftach czy gobelinach. Piernik odciśnięty na tym czy zająca każe doszukiwać się w tym obrzędów l u ­ klocku mógł być początkowo darem piernikarzy dla dowych. To przypuszczenie potwierdza — między innymi — klocek z szeregiem ptaszków (ryc. 34), co y n e l T SlaTku w e r s i f tkwiące i d ^ ^ M ^ J T ™ ^ " nieniach starych ludzi, wręczony czy przesłany piernile w postaci n i e m o w l ę c i a j**ko samodzielnego mo¬ tywu bądź w w y ż e j wspomnianym zespole, był złośli­ wym żartem, podobnie jak bocian z n i e m o w l ę c i e m w dziobie. Wreszcie n i e m o w l ę w powijaku i czepeczku na głowie występuje często we wszystkich zbiorach polskich, gdyż był to dość powszechnie stosowany dar chrzestnych dla chrzestniaka fryc. 25). a t m 97 �burmistrza czy rajców miasta; jednak już w X I X Wśród klocków o treści religijnej wiele miejsca wieku standartowo rzezane mniejsze i większe kloczajmują postacie świętych, a przede wszystkim ś w i ę ki z herbem Torunia służyły piernikarzom do maso- ' tego Mikołaja, niezmiernie popularnego w kulturze wej produkcji pierników, która nabywali turyści I ludowej, opiekuna zwierząt, a także znanego w całej jako pamiątkę ze s ł a w n e g o grodu. I niemal Europie jako przyjaciel dzieci, przynoszący d a r w d z i s ń s w Symboliczną w y m o w ę miała dość często spotykana 1 ™ y e g o święta. Nieraz spotykamy rękawiczka występująca już na klockach z końca 'i również wizerunki patronów dawnych kościołów czy X V I I I wieku, będąca być może echem jej zna¬ : miejscowości, gdzie odbywały się doroczne odpusty; stosunkowo rzadko występuje postać Madonny. W dworskim obyczaju średniowiecza, zyczenia tej grupie klocków przejawia się najbardziej wy­ skując n o w ą rolę w kulturze mieszczańskiej X I X raźnie brak samodzielnej koncepcji twórczej snyce­ wieku. rza. Uderza wręcz ślepe naśladownictwo dewocyjnych Większość jednak symboli, zawartych w przed mio-f obrazków rozpowszechnianych w kramach odpusto­ tach martwych wyrzezanych na klockach, jest pocho-J wych. Podobnie mało samodzielności w interpretacji dzenia znacznie późniejszego i zdaje się obracać w 'Tematycznej w y k a z u j ą spotykane sceny religijne, z granicach X I X wieku. Motyw serca, którego trady-i których najczęstszym jest motyw szopki, hołdu Trzech cje w pieczywie obrzędowym sięgają czasów dawnych) Króli (ryc. 35), wreszcie ucieczka do Egiptu. To za­ przeszedł do wyrobu pierników jako nosiciel UCZUŁ; w ę ż e n i e tematyki lokalizuje popularność odciska­ i był niezmiernie popularny w warsztatach nych na nich pierników w okraślonych granicach XIX-wiecznych, panując niemal wszechwładnie w czasowych. Ze scen biblijnych występuje Dawid gra­ kramach, „szragach" odpustowych i jarmarcznych jący na harfie, następnie Jozue i Kaleb niosący na (ryc. 24). Częstokroć o jego roli m ó w i ł y symbole drągu winne grono. Ten ostatni, niezmiernie popu­ wyryte na powierzchni. Kryptonim I . H . S. opleciony larny motyw, spotykany był także na klockach do niekiedy w i e ń c e m cierniowym przenosił znaczenie drukowania płócien i malowanych kaflach, głownia jego w sferę kultu, czyniąc zeń przypuszczalnie pa­ w północno-zachodnich rejonach Polski. Zdaniem miątkę odbytego odpustu. Umieszczona tak para no­ niektórych badaczy wiąże się on z kultem prote­ wożeńców mówiła o jego weselnym przeznaczeniu stanckim, podczas gdy motyw szopki jest bliższy o¬ Obdarowywano sercem piernikowym najbliższych środkom z przewagą ludności katolickiej. przy składaniu życzeń noworocznych, najczęściej Własną drogę rozwojową mają sceny rodzajowe jednak zastępowało ono wyznanie uczuć wśród m ł o ­ spotykane na klockach. Tutaj najwyraźniej rysują dzieży Inn przerzynana piła zazdrość umieszczo¬ się motywy wzięte z bajek czy legend. Spotykana na tam para całujących sie gołąbków zgodę i mi­ niejednokrotnie wersja domku z piernika ma s w o j ą " ' łość) Spścjalna w y m o w ę miał koszyczek pusty któ¬ genezę w popularnej na terenie całej Europy bajce ry symbolizował o d m o w ę dziewczyny na nronózycie o Jasiu i Małgosi, czy tajemniczej krainie — Kukanii. małżeńska kawalera inna n a ^ ł n i o n y kwiatami D O Czasem mogła to być ilustracja do bajki albo wprost dobnie jak bukiet "czy wieniec Niekiedy mógł kopia z ilustracji, wzięta z książki. Wreszcie t w ó r ­ być uzupełnieniem stroju np.' krzyżyk z uszkiem wy ca kompozycji mógł podchwycić jakiś moment z po­ konanyrn Hasta p i e r n i k ó w ! ™ okulary zaś r y faika tocznego życia, utrwalić go na klocku, bądź wyko­ , „ „ ^ L i e r i n l m ^ ś r i ń r m dla starców nać określony temat na specjalne zamówienie. Taką pozostających w domu, gdy reszta rodziny bawiła na zapewne proweniencję ma para weselna, gdzie pan kl€iriTlcl.SZLL ! młody jest tak niskiego wzrostu, że chcąc dorównać Znamienne miejsce w ikonografii piernikarskiej , pannie m ł o d e j stoi na m a ł y m stołeczku. Piernik odcizajmuje motyw geometryczny — przypuszczalnie . śnięty na tym klocku mógł być darem weselnym, Z!Dnajstarszy ze wszystkich. Utwierdza nas w tym często [ ś l i w y m i może anonimowo przesłanym przez odrzupowtarzający się rysunek koła, kolistej rozety, wre- ' conego konkurenta. Spotykamy również karetę ciągszcie kilka kół w kompozycji utartego tradycją „pa- • nioną przez parę rosłych i strojnych koni, w k t ó ska". Nasuwają się tu wyraźne skojarzenia ze zna^f rej siedzą sztywne postacie; woltyżerkę wykonującą czeniem koła w pieczywie obrzędowym, łączące się , trudną ewolucję na grzbiecie konia; karła myjącego z kultem słońca. Słynne, niezmiernie popularne „kanogi damie; kobietę zbierającą winogrona; zastawiotarzynki" toruńskie to sześć kół ułożonych w dwa ny stół; wreszcie pędzący pociąg, z którego wyehyszeregi, czasami powiązane zawiłą linią ornamentu łają się podróżni. Sceny tego typu rzadko w y s t ę (ryc. 30). W zbiorach polskich spotykamy ich liczne pują pojedynczo na jednej desce. Najczęściej rzezawersje nie tylko w kręgu Torunia, ale i na Śląsku, " ne były grupami na długich, wąskich klockach i to Osobny dział stanowią „sztaby". Ich układ zamyka przeważnie dwuczęściowych, dających w efekcie p e ł 7 h v i v a w 7 p P linia prostokąta oplecionego girlandą liści; środek zajmują emblematy p a ń s t w o w e czy cechowe, herby miast, wreszcie kompozycje splecione z m o t y w ó w kwietnych i linii geometrycznych (ryc. 2.1). Te ostatnie zdają się być późniejsze. Kształt ten nadawano pier­ nikom cieszącym się dużym powodzeniem jako prze­ kąska po miodzie. 9H ną bryłę piernika. B y ć może klocki te służyły do wykonania wspominanych już tragantów, zdobiących stoły w czasie uczt. Do młodszych m o t y w ó w należy abecadło, mające spełniać specjalną rolę dydaktyczną. Niekiedy były to luźne litery, najczęściej jednak alfabet uszerego­ wany na tabliczce w parę rzędów. Tabliczka ople- �w rozwarstwionym społeczeństwie p o ł o w y X I X wie­ ku jedyną drogą było bogactwo, uzewnętrzniające się okazałością stroju, w y p i e l ę g n o w a n ą rączką, drob­ ną stopą czy nawet kunsztowną fryzurą. T y m bowiem moglibyśmy także usprawiedliwić ich popularność > równą popularności pierników o tematyce wyrosłej W końcu należy jeszcze wspomnieć o r ó ż n o r o d n e j " i z bezpośredniego otoczenia ludowego odbiorcy. galanterii piernikarskiej, rzezanej zazwyczaj na je­ Pozostało nam jeszcze poczynić próbę zlokalizowa­ dnym w i ę k s z y m klocku. Wykonywano tu szereg drob­ nych m o t y w ó w , przeznaczonych jako ozdoby na cho- ' nia omówionych t e m a t ó w czy m o t y w ó w rozpowszech­ inkę. Są to serduszka, obwarzanki, niekiedy o bar- / nionych na ziemiach polskich, częstokroć przekracza­ dziej skomplikowanym układzie; zamknięty obwo •/ jących nawet nasze granice etniczne. Każdy z nich dem koła motyw ptaka, serca, czasem emblemat! ma w pewnym zakresie swoją w ł a s n ą historię, okres największej popularności czy miejsce, gdzie najbar­ określonego zawodu czy wiązanka k w i a t ó w . i dziej się przyjął i przetrwał najdłużej. Ograniczymy W bogatej tematyce rzeźb na klockach było zawsię na tym miejscu do kilku najbardziej typowych | sze świadome bądź podświadome zamówienie spoprzykładów. \ łeczne odbiorców. Dlatego też generalizując możemy! Postacie ludzkie i świat zwierzęcy przewijają się ^ p r z y p u s z c z a ć , że w średniowieczu przewagę miałJ w rzeźbie klocków przez parę w i e k ó w i jedynie róż­ motywy religijne, następnie w okresie renesansu, a;; nice w szczegółach stanowią sprawdzian okresu ich po koniec X V I I I wieku tematyka rzeźb miała cha­ powstania: inne natomiast miały żywot znacznie rakter dworski, w pierwszej połowie X I X stulecii krótszy iak nn zeearek tabliczka z abecadłem czv była wyrazicielką upodobań zamożnej warstwy mie­ nnieriynrw. l i t r v ™ „ ' , nnriae któro n ^ a u r i ł , Z szczańskiej, potem wreszcie odpowiadała szerokim rzeszom ludowym. Owo niepisane zamówienie spo­ na KiocKu w polowie A U Ł wieKu. Jesn cnodzi o po­ łeczne kazało rzezaczom klocków szukać tematów stacie ludzkie, to jedynie ubtór ludowy nie tylko we wspólnych upodobaniach odbiorców; na pewnym podkreśli przynależność klasową przedstawianej oso­ jednak odcinku zmiana w a r u n k ó w ekonomicznych by, ale pozwoli określić teren swego pochodzenia narzuciła masom ludowym nie dla nich przeznaczo-i i popularności. Strojna dama z kwiatem czy wachla­ ne motywy, rzezane w okresach dawniejszych. ) rzem w ręku mieszkać może tak samo w pałacu ma­ gnata polskiego, jak węgierskiego, czy w którymś Wiele warsztatów wielkomiejskich, przechodząc na z zamków nadreńskich; podobnie charakter o g ó l n o ­ produkcję zmechanizowaną albo pozbywało się swo­ europejski ma dziewczyna w biedermayerowskiej ich klocków, oddając je warsztatom prowincjonal­ budce na głowie, trzymająca koszyczek z kwiatami. nym, albo też produkowało nadal pierniki odciskane Natomiast ubrana w rozbardzki strój dziewczyna na tych klockach, lecz już dla nowego odbiorcy: wiejska czy wąsaty krakowiak to klocki wyrze­ chłopa, mieszkańca przedmieść, g w a ł t o w n i e się roz­ zane na lokalny użytek miejscowej ludności, na wy­ rastających ośrodków przemysłowych, a w i ę c dla raźne zlecenie mistrza piernikarskiego który zdawał drobnego rzemieślnika lub robotnika. się znać swoich odbiorców i wiedział, co zapewni Obok pierników tłoczonych na klockach tematycz­ pokupność jego wyrobu. Dlatego możemy śmiało nie bliskich nowemu odbiorcy, odciskano nadal pier­ wiązać postacie krakowiaków z obszarem południo­ niki na starych klockach, rozwożąc po jarmarkach wej Polski, a chłopca w wysokim kapeluszu i usia­ i odpustach wizerunki wytwornych rycerzy i dam. nej drobnymi guziczkami kamizeli umiejscowić w Zachodzi tu niezmiernie interesujący fakt adaptacji którejś wsi z okolic Brzegu, gdzie klocek dotychczas treści w pewnym stopniu narzuconych i swoistego ich jest przechowywany. przyjęcia przez nowy typ odbiorcy. Jak możemy wno­ Występowanie poszczególnych m o t y w ó w nie ma sić z nielicznych, niestety, przekazów ustnych, jednakowego nasilenia na obszarze całej Polski, z wy­ pierniki odciskane na tych klockach cieszyły się jątkiem może motywu serca, które opanowało całko­ wielkim powodzeniem. Okazała postać strojnego aż wicie wszystkie ośrodki piernikarskie w I I p o ł o w i e do przesady rycerza, w otoczeniu bogatej architek­ X I X wieku. Pomimo dużej fluktuacji klocków r y ­ tury, to przecież najbardziej upragniona wśród R a sują się jeszcze w poszczególnych zbiorach różnice ciborzan nagroda za strzelanie do celu. Strojna da­ w częstotliwości stosowania danego tematu, jak też ma z piernika ofiarowana przez chłopca, z ludij. swo^ jego lokalnej interpretacji. jej dziewczynie czy też ozciobria. kareta były vvy razem życzeń i marzeń. Różnica ta uderza przede wszystkim w ilości ciona była wieńcem, czasem trzymana przez anioła jak gdyby żywcem przeniesionego z klocków z her­ bem Torunia. I tu przejawia się. charakterystyczny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w , pomieszani.' starych form z nową, aktualną treścią (ryc. 27). P P i 1 Łatwość, z jaką przyjęło nowe grono odbiorców tę grupę, znajduje swoje pełne uzasadnienie. Świat ba­ jek tak bliski masom ludowym zapełniał zawsze jego wyobraźnię t ł u m e m bohaterskich, strojnych kró­ lewiczów, czy pełnych słodyczy wspaniale wystro­ jonych króle wien. A może w nowej roli tych w y o b r a ż e ń krył się symbol pragnienia awansu społecznego, do którego klocków o tematyce religijnej. W zbiorach m u z e ó w miast leżących na południu Polski mamy ich dużo więcej, zwłaszcza w Krakowie i na terenie Górnego Śląska. Tutaj w ł a ś n i e spotykamy motyw szopki czy postać Madonny w różnych wersjach; duża ilość w i ­ zerunków świętych rzezanych w e d ł u g w z o r ó w z wy­ dawnictw dewocyjnych łączy się z r o z w i n i ę t y m na tym terenie ruchem pątniczym (Częstochowa, Pieka- ,93 �ry Śląskie, Kalwaria Zebrzydowska). Natomiast w zbiorach Torunia, Nowego Dworu czy Kwidzynia mamy zaledwie kilka k l o c k ó w poświęconych tematyce religijnej, przy czym występuje tu popularna scena biblijna, przedstawiająca Jozuego i Kaleba niosących winne grono, Chrystusa na krzyżu, Adama i E w y w raju, Dawida grającego na harfie (Nowy Dwór, Kwidzyn). Z terenami północnymi łączyć się będzie postać syreny, której nie spotykamy w zbiorach po­ łudniowej Polski. Inwencja, pozwalająca wprowadzić na płaszczyznę klocka poszczególne motywy, wychodziła zawsze z głównych ośrodków piernikarskich. Dla prowincjo­ nalnych warsztatów Polski północnej rolę inspira­ tora odgrywał zawsze Toruń. Nawet w niewielkiej ilości k l o c k ó w pozostałych z w a r s z t a t ó w Koszalina odnajdujemy zdecydowaną zależność od Torunia, co w i d a ć np. w wiernej niemal kopii dwóch wersji żołnierza na koniu. Wyraźny ślad odbywanej w T o ­ runiu nauki rzemiosła czy praktyki czeladniczej emanuje ze zbioru k l o c k ó w pochodzących z Elbląga czy Kwidzynia. Nie jest rzeczą przypadku, że zbiory muzeum kwidzyńskiego posiadają osiem wersji her­ bu Torunia, które można było w X I X wieku zamówić w warsztacie snycerskim bądź skopiować samemu i potem skutecznie konkurować z piernikami toruń­ skimi, kiedy nie trzeba już było bać się potężnego niegdyś cechu toruńskiego, a s ł a w a ich wyrobóv. wciąż jeszcze była żywa Zależność ta w y s t ę p u j e nawet w stosowaniu po­ jedynczych m o t y w ó w . „Sztaby" Kwidzynia mają te same proporcje co toruńskie z herbami miasta, przy czym opasuje je ten sam wieniec z liści przewiąza­ nych wstęgą; jedynie zamiast herbu miasta mamy kompozycję k w i a t o w ą lub alfabet. Ten sam wieniec będzie stanowił rączkę rokokowego koszyczka n a ­ pełnionego kwiatami, Podobną rolę, jaką spełniał Toruń dla północnych obszarów Polski, dla Dolnego Śląska odgrywał Wrocław, a Dyć może i Brzeg, mający również stare tradycje rzemieślnicze. Dowodzą tego klocki zebrane po ostatniej wojnie w wielu miejscowościach Dolne­ go Śląska i przechowywane obecnie w zbiorach mu­ z e ó w Wrocławia, Jeleniej Góry czy Brzegu. Brak metryk na tych klockach nie pozwala określić ty­ powych dla danego ośrodka m o t y w ó w , pozwalających jedynie na ogólną charakterystykę i podkreślenie ich wybitnych cech rzemieślniczych. Odrębnym życiem tętniły warsztaty południowych rubieży Polski z Krakowem i Cieszynem na czele. Tędy, poprzez 2ywiec i Wadowice, płynęła żywa wy­ miana w ą t k ó w tematycznych bardziej bliska trady­ cjom i upodobaniom ludowym. Poza tym Cieszyn był bramą, przez którą przychodziły w p ł y w y z war­ sztatów Czechosłowacji. Przykładem może być po­ stać cyrkowca w obręczy, którego spotykamy zarówno w zbiorach czeskich, jak i muzeum cieszyńskiego. Podobne związki formalne noszą klocki warsztatów Cieszyna, Krakowa i Wadowic, co znajduje swoje uzasadnienie w żywych niegdyś kontaktach mistrzów piernikarskich tych ośrodków. 100 P R Ó B A WYODRĘBNIENIA F O R M R O D Z I M Y C H I LUDOWYCH Choć tak różnorodne są drogi historyczne zespo­ ł ó w polskich klocków, spróbujmy jednak uporząd­ kować i wydzielić przez analizę cech formalnych i n ­ dywidualne prace poszczególnych artystów a także w y s z u k a ć w ś r ó d nich dzieła sztuki rodzimej. _^ Dojrzała forma artystyczna XVII-wiecznych kloc- I k ó w polskich prowadzi nas do wielkich, s ł y n n y c h ) warsztatów snycerskich owego czasu. Tutaj zapewne j w i n n i ś m y szukać genezy rzeźb na toruńskich klockach \ z wyobrażeniami królów polskich. Pewne szczególne I cechy warsztatowe, jak: wymiary, układ postaci^rodzaj stosowanej kreski snycsrskiej, wreszcie poszcze­ gólne elementy zdobnicze, jak np.- motyw w i j ą c e j się gałązki na szatach królewskich, w i ą ż ą je z wyobra­ żeniami rycerzy i dam rzezanych na współczesnych im klockach w zasięgu przekraczającym granice P o l ­ ski. Wszystkie podlegają tym samym okrzepłym już kanonom Odnajdujemy je nie tylko w polskich zbio­ rach ale i na k l o c a c h rzezatwch moteusza Prunara m a J c e J w notawt- X V I I wieku , w ó i war-rf.it w N o r Z h P r d 7 P k«ntitv ł l L ' ' nasze ośrodki Pieraikarskie z Zachodem pozwalałyby tam szukać kolebki naszych klocków k r ó l e w s k i c h ? . , Z drugiej zaś strony w i ę z y handlowe i kulturalno Torunia z Gdańskiem, gdzie istniał duży ośrodek snycerski, sugerują niektórym badaczom, że w ł a ś n i e warsztaty gdańskie były źródłem, z którego wyszjy klocki z wizerunkami królów. 8 „ I l r r L w l^L7It J ^ ł S n L r . t o m o w a 7 IZ «- X łła gate elementy zdobnicze, z dominantą wijącej się spiralnie gałązki roślinnej, uzupełniają całość tycn niezwykle okazałych rzeźb. Wyszły one niewątpliwie z warsztatu wytrawnego znawcy artystycznego rze­ miosła: świadczą o tym doskonale utrzymane pro­ porcje, łagodny modelunek twarzy i rąk, miękkość z a w i ł e j kreski snycerskie, w opracowaniu poszczegól­ nych partu postaci i kunsztownego ornamentu. Tę samą artystyczną doskonałość mają klocki nie­ liczne wprawdzie, noszące wyraźnie znamiona jed­ nego kanonu i rozrzucone obecnie w zbiorach Toru­ nia, Wrocławia, Gliwic, Bytomia i Krakowa. W ukła­ dzie postaci, w jej pozie, ułożeniu rąk czy ustawie­ niu nóg przebija pewien schematyzm, uproszczony nieruchomą i niemal symetrycznie narysowaną po­ stawą. Urocze damy prawą ręką przytulają do twa­ rzy kwiat bądź wachlarz, l e w ą zaś opuszczają swo­ bodnie ku dołowi podtrzymując niekiedy fałdy cięż­ kiej sukni; wytworni kawalerowie obie ręce opuszcza­ ją ku dołowi trzymając w jednej z nich kapelusz lub laskę. Twarze ich, rzadko zindywidualizowane, noszą piętno zadowolenia, dosytu i pewności siebie. Nad całą zaś przedstawioną postacią góruje założenie de- �koracyjne kompozycji odbierając częstokroć poszcze­ gólnym liniom ich funkcjonalne znaczenie. P i e c z o ł o ­ wicie wypracowany, jak gdyby wycyzelowany orna­ ment materii szaty, koronki rozłożystego kołnierza czy mankietów, w y m y ś l n a linia fałdów i zagięć wy­ sokiego buta, wyszukana fryzura dam, wreszcie kwia­ ty u stóp przytłaczają i zasłaniają postać ludzką tak, że wreszcie twarz czy stopy, niezmiernie ograniczone w wymiarach, stają się jednym z elementów kom­ pozycji. Zdecydowanie dekoracyjny charakter rzeźb z tego okresu potęguje i umacnia bogactwo użytej kreski snycerskiej. Bowiem piernik musiał być okazały; mu­ siał ucieszyć oko kunsztowną i misterną linią orna­ mentu, w którym gubiła się istotna treść rzeźby ma­ jąca niegdyś znaczenie zasadnicze. Elementy dekoracyjne przeważają nie tylko w przedstawieniach postaci ludzkich. Znajdujemy je również w motywach zwierząt, w stylizowanych ob­ razach ptaków: majestatycznych orłów, sępów czy zadzierżystych kogutów, których liczne wersje kryją dotychczas zbiory naszych muzeów. Znajdujemy je w geometrycznych kompozycjach „pasków" i „sztab" oplecionych bujnym w i e ń c e m , a nawet w drobnej ga­ lanterii piernikarskiej, gdzie stylizowane przedstawie­ nia ptaków, zwierząt czy serc splatają się z motywa­ mi kwiatów, liści i misternie splątanych linii. Dla wydobycia bogactwa walorów zdobniczych rzeź­ biarz posługiwał się szeregiem rozlicznych cięć sny­ cerskich, podobnie jak hafciarka różnorodnymi ście­ gami oddaje motywy hafciarskie. Obok linii prostych przeważnie stosowanych w zespole równolegle biegną­ cych kresek, rytych krótkim, ukośnie ściętym nożem, wyprowadza nim sierpowate małe łuki, oddające za­ rysy oczu, nosa, ust, w ł o s ó w , runa owiec czy pióra ptaków. T y m samym nożem mógł także w y k o n a ć zstępujące w głąb deski spiralne linie kwiatów i ga łązek, półokrągłym dłutem ciął zarysy rybich łusek, ostrym rylcem znaczył drobne rządki zygzakowatych linii zapełniając płaszczyzny szat bądź tła. W pląta­ ninie drobnych cięć jedynie obnażone ramiona ko­ biet, czasem rondo kapelusza, to znów na innym klocku głowa ptaka czy zwierzęcia świeciła większą gładką płaszczyzną. będzie zarówno interpretacja tematyki, jej ujęcie plastyczne, wreszcie środki wyrazu artystycznego. Rozpatrując to zagadnienie, trudno jest określić czas ukazania się pierwszych k l o c k ó w wykonanych przez twórcę ludowego; napotykamy je dużo w c z e ś ­ niej niż oficjalne rzemiosło piernikarskie przejdzie na służbę szerokich mas. Pierwszy klocek wykonany niewątpliwie przez twórcę ludowego datowany jest w 1752 roku. Nie świadczy to bynajmniej, aby klocki rzezane przez twórców ludowych miały się dopiero wtedy ukazać. Raczej należy przypuszczać, że r ó w n o ­ legle z istnieniem dwóch nurtów w rozwoju piernikarstwa: rzemieślniczego oraz nielegalnego, uprawia­ nego przez wspomnianych p o w y ż e j „przeszkodników", istniały także różne źródła zaopatrywania się w klocki. Znane są nam już różnorodne, zagwarantowane pra wem możliwości nabywania przez mistrza cechowego potrzebnego mu do pracy sprzętu, a w i ę c i form do odciskania pierników; z całą pewnością nie korzystał z nich tępiony przez cechy „przeszkodnik", którego ścigały władze miejskie zabierając mu i wyproduko­ wany towar, i narzędzia pracy. Materiał źródłowy zdradza nam rozliczne drogi, jakimi szedł mistrz ce­ chowy w walce ze swoim wrogiem zawodowym. D l a ­ tego „przeszkodnicy" zmuszeni byli gdzie indziej szu­ kać nie tylko odbiorców na swoje wyroby, ale także potrzebnego sprzętu — między innymi rzezanych klocków. I tutaj zapewne t k w i ć będzie geneza ludo­ wych rzeźb klockowych wykonanych przez snycerzy, którym niekiedy obce były kanony rzemieślniczych warsztatów. Oni więc byli prekursorami ludowego nurtu w rzeźbie klocków, gdyż jednocześnie bliżsi byli środowiska, dla którego „przeszkodnik" wyrabiał swoje pierniki. Oni zapoczątkowują szereg przyszłych rzezaczy klocków dla drobnych warsztatów rozrzuco­ nych w połowie X I X wieku w wielu małych polskich miasteczkach. Mając to na uwadze, zajmijmy się klockiem wyko nanym w połowie X V I I I stulecia, który zarówno treś­ cią, jak i techniką wykonania daleko odbiega od ka nonów ustalonych przez rzemiosło. Anonimowy arty­ sta na niewielkiej desce przedstawił chłopa w krótkiej katance i wysokim kapeluszu, który niesie pad pachą gęś, zaś w drugiej ręce trzyma napełniony koszyk. Kreska snycerska świadczy, że wykrawacz tego klocka posługiwał się jedynie z w y k ł y m , ostrym nożem, r y ­ sując nim nieudolnie wszystkie szczegóły kompozycji. Odciśnięty w połowie X V I I I wieku na tym klocku piernik był niewątpliwie przeznaczony dla mało wy­ brednej klienteli, której jednocześnie bliska była treść na nim wyrażona. Podobną proweniencję będzie po­ siadać także X V I I I - w i e c z n y klocek z w y o b r a ż e n i e m krowy Kiedy jednak w X I X wieku rzezacze form-przejdą na wierne kopiowanie dewocyjnych wizerunków ś w i ę ­ tych, pojawią się w rzeźbach duże płaszczyzny w ł a ś ­ ciwe oleodrukom czy litografiom, a tak przecież obce tradycjom dawnej rzeźby na klockach. Jednocześ­ nie pocznie zanikać własna, twórcza inwencja arty­ sty. Odnajdujemy ją wtedy w klockach snycerzy re­ gionalnych, którzy przedłużą tradycje warsztatowe dawnych rzezaczy. Tworząc w oparciu o dorobek Pierwiastki ludowe w tematyce k l o c k ó w piernikarartystyczny swego regionu, zwiążą je ze sztuką ro-J- s iskich najsilniej ujawniają się w regionalizacji typów dzimą. przez wprowadzenie stroju ludowego oraz pokazanie pracy rzemieślnika czy chłopa. Podobnie jak w in­ Spróbujmy wyodrębnić je z bogatych zespołów znaj­ nych przedmiotach ludowej sztuki dekoracyjnej, dość dujących się w naszych zbiorach i ustalić przesłanki, często w y s t ę p u j e na klockach świat zwierzęcy i ptaki, które pozwalają nam zaliczyć dane rzeźby do zabyt­ zwłaszcza motyw koguta; wśród przedmiotów martków ludowej sztuki dekoracyjnej. Decydować o tym 101 �wych naczelne miejsce zajmuje zawsze serce. W kom­ pozycjach twórców ludowych silniej występują upo­ dobania dekoracyjne niż w rzeźbach snycerzy zawo­ dowych. Przemawiająca do wyobraźni twórcy ludo­ wego bujność sztuki baroku, która promieniuj ' z XVII-wiecznych klocków, stanie się dla nich obfi­ tym źródłem przeżyć artystycznych, oddanych następ­ nie prostymi i ł a t w y m i środkami, bliskimi i zrozu­ miałymi tak dla niego, jak i szerokich rzesz od­ biorców. W opracowaniu kompozycji artysta ludowy sprowa­ dził ją do płaszczyznowego rozwiązania, pominął rea­ listyczną prawdę na rzecz bogactwa ornamentu; jedr nak uprościł zawiłe i w y m y ś l n e linie rysunku kieru­ jąc się typową dla twórcy ludowego intuicją. W materiale zabytkowym zdołamy wyśledzić ogniwa pośrednie, wykazujące zależność twórców ludowych od wzorów warsztatowych, zmierzających jednocześnie do własnych, indywidualnych rozwiązań narzuconych nie­ kiedy tematów. W e ź m y np. dwie postacie kobiece wy­ rzezane na niewielkich klockach pochodzących z te­ renów śląskich. W rzeźbach tych nie tylko przysa­ dzista postać, grube rysy, niezdarne ruchy, pretensjo­ nalnie nałożony kapelusz znamionują mieszczańskie środowisko przedstawionej postaci, ale środki wyrazu zdradzają twórcę zamkniętego w ograniczonym kręgu możliwości artystycznych. Symetryczne ustawienie po­ staci ornamentacy jne rozwiązanie sukni wreszci" prostota e l e m e n t ó w zdobniczych wyrażona prostymi cięciami ostrego noża sygnalizuje nam twórcę, któ­ remu obce były precyzyjne narzędzia snycerza zawo dowego, chociaż na pewno znany ustalony kanon (ryc 6 i 10) Te same założenia będą przyświecać twórcy dwu­ stronnego klocka z wyobrażeniem mężczyzny i ko­ biety w strojach ludowych, budującego s w ą kompo­ zycję w konkretnej zależności od rzeźb warsztato­ wych. Tutaj postacie zostały narysowane prawidłowo: dziewczyna ubrana w ozdobny kaftanik, wzorzystą kieckę i obrzeżony haftem fartuszek, w weselnym wieńcu na głowie, trzyma w prawym ręku wachlarz wiernie naśladując wytworną damę z XVII-wiecznego klocka. Chłopiec — b y ć może starosta weselny — dzierży laskę jak rycerz kopię. Strona dekoracyjna — zarówno rysunek szlaku spódnicy czy fartuszka dziew­ czyny, jak zdobin w kształcie parzenic na spodniach chłopca — wykonana czysto, p e w n ą ręką snycerza trzymającego się dawnych tradycji. A jednak całość jest bez porównania uboższa niż na klockach z wize­ runkami dam i kawalerów; artysta operował mniej­ szym zasobem elementów, upraszczał misterną daw­ niej spiralę gałązki, oddając zdecydowaną przewagę liniom prostym. Analogiczny poziom sprawności snycerskiej zdradza niewielka grupa klocków wykonana przez anonimo­ wego rzeźbiarza, wyróżniająca się natomiast tematyką ściśle związaną z regionem krakowskim. Będą to: dwie wersje stojącego krakowiaczka w maglerce (ryc. 7), krakowiak na kogucie (ryc. 32), wreszcie le­ żący krakowiaczek z psem (ryc. 28). Wszystkie te rzeź­ 102 by cechuje poprawne ujęcie proporcji, swobodny ruch postaci, oryginalność kompozycji przy dość umiarko­ wanym zasobie e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Rzeźbiarz pozostawiał duże płaszczyzny puste, uzyskując w ten sposób przejrzystość i jasność. Uderza to zwłaszcza w okrągłej formie przedstawiającej spoczywającego krakowiaczka na pagórku, gładzącego psa. Pod nim został umieszczony napis: Wadowice. Całość ujęta r a ­ czej po malarsku jak obraz. Krakowiaczek na kogu­ cie, choć wykazuje analogiczne ujęcie ubioru, jednak przewyższa poprzednią rzeźbę różnorodnością cięć sto­ sowanych w Oddaniu upierzenia koguta. Dwie zaś nie^ wielkie wersje postaci stojącego krakowiaczka stano¬ w i ą dalsze ogniwa tego samego kręgu, prowadzą nas niespodziewanie do większego klocka znajdującego się w zbiorach cieszyńskich, który zdaje się być pierwo­ wzorem dla obu tych wersji.' Zupełnie ta sama poza ten sam układ rak wreszcie wyraźne nodobieństwo nakrycia fflowv dowodzi n i e w ą t p l i w y c h za­ leżności Śmielszy rv,unek dużn boeatsza ornamen tyka na polach sukmany, zbliżonej jeszcze w swoim kroju do surduta, staje się niezmiernie interesującym przykładem przeobrażeń stosowanych przy przenosze­ niu na nowy klocek starych wzorów. Cała ta grupa klocków nazwijmy ją krakowską należy do w y t w o r ó w tych snycerzy którzy nie po­ siadali Dełnei erudvcii artystów obdarzonych samo¬ dzielna boeata inwencia twórcza iednak znali do brze kanonyją o b oWw iĄ ą zU uJ 4jVeC rzezaeza form do odciska­ nia nierników Nanis umieszczony na iednvm z nich wskazuie na n r z y n a l e L o ś T nil w L y T k i c h to tego wiasme Kioetta co Kioregos z warsztatów waao- tow dekoracyjnych u SKazyw atyny na swwaome w y ł a ­ manie się z obowiązujących szablonów, w y r a ź n e ana­ logie układu ^ p o d o b i e ń s t w a w stosowaniu jednako­ wej gamy cięc umieszczenie napisu pozwala przy­ puszczać ze zostały wykonane przez wędrownych sny­ cerzy, którzy przy końcu X I X i na początku X X stu­ lecia me tylko rzezali formy piernikarskie, jak wspo­ mina Antonina Halama z Raciborza, ale wykonywali także drewniane talerze do chleba, noże do przeci­ nania papieru i mne przedmioty domowego użytku. Dlatego tez nie możemy wiązać tych klocków z oso­ b ą B a n a s z k a Hernicha, znanego mistrza piermkarskiego z Wadowic, który - sądząc z ustnej trady­ cji - b y ł zdolnym snycerzem i sam w wolnych chwi­ lach rzezał klocki dla swego warsztatu, kopiując r a ­ czej dawno, tradycyjne wzory. P o n i e w a ż wymieniony Antoni Rothe odbywał praktykę zarówno w Cieszy­ nie jak Wadowicach, staje się dla nas zrozumiałe, dlaczego klocki z wyobrażeniem krakowiaków zna­ lazły się w jego warsztacie, choć łączy je tak wy­ raźne pokrewieństwo zarówno z krakowiaczkiem z Wadowic jak i prawzorem ich, znajdującym się w zbiorach cieszyńskich. Dużo większą śmiałość w założeniach dekoracyjnych wykazują nieliczne klocki pochodzące z warsztatu w Nowym Dworze, niewielkim miasteczku leżącym �w delcie Wisły. S ą one dziełem snycerza, który ko­ piując dawno przyjęte motywy daje im w ł a s n ą i n ­ terpretację formalną. Przyjrzyjmy się choćby prządce (ryc. 10), gdzie twórca stopił linię kołowrotka i sukni prządki w jedną całość dekoracyjną, zaś dłoń jej w b u d o w a ł jako element wzorzystej tkaniny kaftana. Tak samo potraktował postać stojącej kobiety (ryc. 6), zaś noga jeźdźca na koniu stanowi fragment wzoru na czapraku (ryc. 31). We wszystkich rzeźbach figuralnych tego artysty wyczuwa się brak dyscyp­ liny, która by pozwoliła przedstawić realistycznie całą postać; udaje się to jedynie w górnych partiach rzeźby; w dolnych zaś zwyciężają walory zdobnicze, pozbawiające poszczególne elementy ich funkcjonal­ nego znaczenia. T a grupa rzeźb jest jednym z naj­ bardziej typowych przykładów indywidualnego odtwa­ rzania tradycyjnej tematyki klocków, wyrażonej pro­ stymi środkami twórcy bliskiego ludowym środo¬ wiskom artystycznym Niezaprzeczalnym natomiast dziełem rąk snycerzy ludowych będzie mała, ale niezmiernie ciekawa grup­ ka klocków związanych z regionem Śląska, gdzie tech­ nika wykonania zdecydowanie przenosi nas w krąg prymitywu (ryc. 9, 15). Inaczej podchodzi do swojego dzieła twórca grupy rzeźb, znajdujących się w zbiorach cieszyńskich. Cie­ szyn, abstrahując od bliskości podbeskidzkich trady­ cji snycerskich, miał w latach 80-tych ubiegłego stu­ lecia dwóch zdolnych rzezaczy klocków piernikarskich: Franciszka Fizię i Leopolda Bielszowickiego. Ten ostatni, spadkobierca warsztatu, który od końca X V I I I wieku był w ręku jego rodziny, zdradził nam swoje uzdolnienia rzeźbiarskie klockiem sygnowanym pierwszymi literami swego imienia i nazwiska. Jest to rzeźba przemawiająca znajomością kanonów przy­ jętych w rzezaniu form piernikarskich oraz walorami, którymi mógł operować wytrawny snycerz. To samo m ó w i ą nam nieliczne i uboższe w formie, z piętnem szablonu klocki, które moglibyśmy przypisać F r a n ­ ciszkowi Fizi. Szukając potwierdzenia ludowej proweniencji tej grupy rzeźb na klockach, spóbujmy parównać ich rozwiązanie plastyczne z góralskimi formami do od­ ciskania serków. W swym technicznym założeniu po­ zostają najbliżej składanym formom, które pozwalały uzyskać pełnowartościowy piernik złożony z dwóch części. Forma na redykałki jest tak samo d w u c z ę ś c i o ­ wa, zamknięta na kołeczki; tą samą technikę stosuje snycerz drążąc w desce obraz przyszłej kompozycji. Najsilniej jednak przemawia do nas podobne uprosz­ czenie środków formalnych, gdzie artysta zwłaszcza w przedstawieniach zwierząt czy m o t y w ó w serca zbli­ żonych do beskidzkich serków w kształcie parzenic — operuje gamą prostych cięć. Taką samą, grubą kreskę stosuje pasterz rzeźbiący redykałkę z Nowego Targu czy Zakopanego, jak twórca klocka piernikarskiego ze zbiorów cieszyńskich ryjąc koguta czy kozę. Po­ równajmy jeszcze np. serce rzezane na klocku z W a ­ dowic z góralskimi formami „na syrek". Przyczynę tych zbieżności tłumaczy w tym wypadku pochodze­ nie zarówno klocków jak redykałek czy form na serek z terenów podgórskich. Wiele zbieżności wy­ każe porównanie niektórych „sztab" piernikarskich z rozpowszechnionymi na obszarze Górnego Śląska formami na masło. Niekiedy może się zdawać, że wystarczy spłycić taką formę, a już moglibyśmy od­ cisnąć w niej tradycyjną „sztabę". Podobieństwa te uzasadnią nam przekazy ustne niektórych piernikarzy z Cieszyna i Skoczowa, którzy pamiętają żywe kontakty łączące właścicieli warsztatów piernikarskich ze snycerzami ludowymi z Istebnej, Koniako­ wa czy Brennej. Niemniej silnie od w y ż e j o m ó w i o ­ nych rzeźb przemówi do nas prostota ludowego dzie­ ła sztuki z klocków o tematyce religijnej. W zasa­ dzie ta grupa k l o c k ó w posiada koncepcję ikonogra­ ficzną mało oryginalną. Bez w z g l ę d u na mniej lub więcej dojrzałą formę, staranność wykonania, stwier­ dzamy tu w y r a ź n i e naśladownictwo czy wręcz kopio­ wanie dewocyjnych obrazków, niekiedy tak wierne, że została nawet oddana ramka okalająca obraz. /"~W przeciwstawieniu do innych rzeźb na klockach kompozycja scen religijnych została oparta o trzy wvmiarv WysteDuie to naibardziei iaskrawo w DOpularnej scenie szopki czy hołdu Trzech Króli T a ostatnia iest treścią klocka oznaczoneso data 1689 „ j ! „ a i s t a r - z e e o datowaneeo w c a ' L " «, « , t ukrywaiaev n r 7 V D U C 2 a ] n i p ( f v p w i A n n n i m o w v a r t v a X nnrt inirtałami T B dał sobi doskonale radl w I L ł n w ™ rorwia^nin k n m J L n wr^anei Z E I l W W * , l a k tp* « , S n P r J k f U P Zy^^ prz&J^c^ay w głębi fragmentustajen¬ ki i grupę drzew. Stłoczone w o k o ł o Dzieciątka posta­ cie: Marii, Józefa, trzech magów, wreszcie pasterza oddane zostały poprawnie, a jednocześnie odmiennie niż w innych klockach. Z uwagi na ich znaczenie kultowe, treść wybija się ponad formę. Drugorzędne szczegóły w rysunku zostały wprowadzone jedynie dla oddania pełni akcji rozgrywającej się na obrazie. O ile klocki z portretami monarchów czy Kościuszki, herbami szlachty wielkopolskiej, herbami miast pol­ skich, wreszcie tarczą herbową Władysława I V dzięki swej tematyce wchodzą w krąg polskiego dorobku kulturalnego, to klocki naszych artystów ludowych łączy swoista interpretacja tematu, w y r a ż o n e g o jej tylko w ł a ś c i w y m i środkami, co pozwala wyodrębnić je ze wszystkich zespołów klocków. Klocki zaś, które i w y s z ł y z warsztatów rzemieślniczych, niemal na ca- ' ł y m obszarze środkowej Europy miały piętno tych samych kanonów. W poprzednich rozdziałach stara-, liśmy się to wyjaśnić charakterem caehowym rze­ miosła piernikarskiego oraz w ę d r ó w k a m i rzemieślni­ czymi które zwłaszcza na terenie polskich ziem za¬ chodnich były w dużej mierze ułatwione przynależ­ nością Dolityczna tvch obszarów do uaństw zabor­ czych a w i ę c Niemiec i monarchii austro w ę g i e r s k i e j Dlatego bez żadnych przeszkód piernikarze krakow­ scy ieżdzili na doroczne zjazdy do Oławy "Mikeska odbywał swa nraktyke rzemieślnicza w Wiedniu zaś Marchula krńrv w latach 80 tych u h W W o stulecia mvvhvł ^ 1 ™ L „ W s p i n a W a r e l n na Mora ZZ* Jv«ł»T Z n v m n a n » . ! v 7 ™ m i n * . do Drezna Nie b y ł ^ t a k ż e i s t o t n y c h przeszkód do zawo 103 �dowych kontaktów Wrocławia, Torunia, Gdańska czy Kwidzyn ia z Norymbergą, co niewątpliwie musiało zdecydować o wzajemnych infiltracjach i pozostawiło ślad w doborze m o t y w ó w na klockach czy technice produkcji pierników. Najlepiej zresztą umocnią nasze sugestie zacho­ wane w muzeach Drezna, Debreczyna , Budapesztu, Pragi czy Norymberg! klocki do odciskania pierników. Te same damy odziane w barokowe czy rokokowe stroje, tych samych w o j a k ó w w stosowanych kape­ luszach widzimy na piernikach węgierskich, czeskich, słowackich, bawarskich i saskich, co na pochodzących z warsztatów Wrocławia, Krakowa czy Torunia. 81 Odchylenia od kanonu rzemieślniczego nastąpiły w krajach sąsiednich z tych samych co u nas przy­ czyn ekonomiczno-obyczajowych. T a k w i ę c akcenty narodowe wyróżniły klocki poszczególnych krajów od chwili, gdy tematyka ich została zaczerpnięta z cha­ rakterystycznych obyczajów danego regionu. Dlatego n i e m o w l ę wyrzezane na klocku z Debreczyna (Węgry) zostało zawinięte w paski powijaka zupełnie inaczej niż to widzimy na klockach polskich. Mężczyzna na klocku pochodzącym ze zbiorów muzeum w Dreźnie ubrany jest w strój górnika saskiego; niewątpliwie został wyrzezany dla któregoś z warsztatów saskich terenów górniczych. Ryc. 36. Klocek pierniłcarsłci dwustronny. Sygn. M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 104 Podobnych przykładów znajdziemy w doborze te­ matyki w i ę c e j i one będą rysować sieć geograficzną piernikarstwa danego kraju. Różni je także użycie narzędzi, odmiennych w po­ szczególnych regionach. W ornamencie serca na kloc­ ku węgierskim zwraca naszą uwagę niespotykane na klockach polskich punktowanie zarysu kompozycji, zdradzające stosowanie pewnego typu rylca, nieuży­ wanego przez snycerzy polskich. Zbyt mały materiał porównawczy nie pozwala nam tutaj w y s n u ć jakich­ kolwiek ostatecznych wniosków, co n a j w y ż e j w s k a ­ zuje na szerokie zasięgi poszczególnych m o t y w ó w i techniki wytwarzania klocków. W klockach o tematyce religijnej, których wiele spotyka się w zbiorach południowo-niemieckich, zwłaszcza w Bawarii, przeważa motyw Adama i E w y w raju, Chrystusa na krzyżu, rzadko Madonny czy szopki, interpretacja plastyczna t e m a t ó w uderza dużą surowością, pozbawioną pierwiastka emocjonalnego, tak typowego dla polskiego twórcy scen religijnych. Najbardziej bliskie polskim rzeźbom klockowym, za­ równo w stosowaniu tematyki, jak jej rozwiązaniu, są niewątpliwie klocki pochodzące z terenu Słowacji a zwłaszcza z Moraw, co dostatecznie tłumaczy się o ż y w i o n y m i kontaktami naszych ośrodków piernikarskich z Czechosłowacją. Natomiast niewielki wprawdzie materiał znany nam z krajów Związku Radzieckiego zaskakuje odmien­ nym charakterem®. Wprawdzie i tutaj mamy ślady pewnej umownej konwencji w opracowaniu np. „szta­ by", gdzie mamy godło p a ń s t w o w e w otoczeniu ele­ m e n t ó w linearnych czy roślinnych; a jednak rysuje się wyraźna różnica przede wszystkim w głębokości klocka, następnie w rodzajach cięć snycerskich, które są bardzo drobne, tak że linie robią wrażenie punkto- �t watiych. Szlak obiegający kompozycją został zupełnie inaczej rozwiązany niż to widzimy na klockach pol­ skich czy saskich. Natomiast na klocku, gdzie sny­ cerz rozwinął motyw roślinny, odnajdujemy tradycję bogatej, szeroko rozpracowanej rzeźby drzewnej, tak typowej dla sztuki dekoracyjnej dawnej Rosji. 4 U W A G I KOŃCOWE 4 Wysnute na podstawie omówionych tutaj materia­ łów wnioski prowadziłyby nas w rezultacie do stwier­ dzenia, że polski piernik ludowy odciśnięty w drew­ nianym klocku — zwłaszcza jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę jego stronę ikonograficzną — wyrósł z po­ dłoża o różnorodnym składzie. W przeciwieństwie do niektórych przedmiotów polskiej sztuki ludowej np. wycinanki, która powstała i rozwinęła się wyłącznie R^c. 37. Klocek piernikorski z XVIII wieku. na naszym gruncie, jako samoistne zjawisko estetycz­ ne, polski piernik przeszedł drogę skomplikowaną przemianami ekonomicznymi i kulturowymi i b y ł silnie związany z kulturą krajów sąsiednich. Często poszczególne motywy rzezane w klocku piemikarskim, przeniesionym na nasz teren z innych krajów w torbie wędrującego rzemieślnika, nie zdą­ żyły przejść powolnej drogi adaptacji, która by po­ zwoliła wypracować własne, oryginalne formy, a już odciśnięte na nich pierniki szły do polskiego od­ biorcy. Niektóre z nich zdobywały sobie takie samprawo obywatelstwa, jak pierniki wytwarzane na klockach rzezanych przez polskich twórców, którzy mniej czy bardziej samodzielnie interpretowali zapo­ życzone wzory bądź też wprowadzali oryginalną tema­ tykę regionalną, kładąc na nich piętno rodzime. Trudno byłoby tutaj w y j a ś n i ć przyczyny czy po­ znać bliżej przesłanki, które decydowały o mniejszej Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. 105 �lub większej popularności poszczególnych m o t y w ó w . Podobnie bowiem, jak inne przedmioty z zakresu sztuki wytwarzanej dla ludu, rzeźby na klockach przeszły im tylko w ł a ś c i w ą drogę asymilacji uzależ­ nioną od szeregu czynników natury ekonomicznej i zwyczajowej, wreszcie od upodobań polskiego od­ biorcy. Droga rozwojowa polskiego rzemiosła plernikarskiego, jak i rzezania klocków do ich wyrobu, nie była odosobniona. Łączyła się w jeden szeroki nurt z dro­ gami innych przedmiotów sztuki przechodzących od sfer elitarnych do szerokich mas, wypieranych do warsztatów prowincjonalnych przez mechanizację wielkich manufaktur. Obserwujemy ten proces w l u ­ dowym tkactwie, meblarstwie, ceramice wreszcie w w y t w ć r s t w i e klocków do drukowania płócien, które ulegały tym samym prawom rozwojowym, co klocki piernikarskie. Niektóre z nich, np. tkactwo ludowe, wchłonęło umiejętności techniczne przeniesione przez rzemieśl­ ników, którzy rozproszyli się po Polsce, opuszczając wielkie manufaktury; zapożyczając od nich wzory, tkacze ludowi wzbogacili zakres swoich środków twórczych; przeobrazili widziane wzory splatając f e z własną inwencją twórczą i dotychczasowym do­ robkiem, A jednak tkactwo ludowe pozostało nadal sztuką zamkniętą w obrębie jednej warstwy spo­ łecznej, gdzie lud był jej twórcą i odbiorcą. Tymczasem piernikarstwo, związane z plastyką ludową przez rzeźbę potrzebnych dla jego produkcji klocków, zatrzymało się na progu małych osad miej­ skich, przywarło na przedmieściach dużych miast i pozostało na uboczu, gdy manufaktury przekształ­ cały się w duże zakłady przemysłowe, zalewając rynki miejskie s w o j ą produkcją masową. Wtedy piernik odciśnięty w drewnianym klocku przysto­ sował się do potrzeb artystycznych ludu, stając się przedmiotem sztuki dla niego przeznaczonej, a na­ wet, w pewnych okresach historycznych, nieodzow­ nym w jego życiu obyczajowym. / PRZYPISY 1. J. Minasowicz: Zbiór rytmów, Warszawa 1755, tom I I I , s. 262. 2. A. Ssmrau: Die Thorner Pfefferküchler, Mittei­ lungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1938, Heft 46, S. 121. 3. S. Udziela: Pierniki w Polsce, Rzeczy Piękne, Rok V I , s. 166. 4. F r . Reinstein: Dzieje cechu piemikarzy i woskarzy miast st. Warizawy, Warszawa 1916. \ T. Seweryn: Pierniki krakowskie, Dodatek do Ilustrowanego Kuriera Codziennego z dn. 25 grud­ nia 1931 r. Nr 356. 6. T. Seweryn: tamże. 7. K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. 8. Piernikarze we wszystkich ośrodkach produkcji należeli do cechu piekarzy, jedynie Kraków zrze­ szał ich od 1570 roku w odrębnym cechu. W A P Krakow A. D. 188, s. 74. 9. W A P Kraków A. D. 188, s. 75. 10. H . Karlingers: Deutsche Volkskunst, Bayern, s. 40. 11. I . Baranowski: Przemysł polski w X V I wieku, Warszawa 1939, s. 92. 12. K . Piwocki; O historycznej genezie polskiej sztu­ ki ludowej, Wrocław 1953, s. 35. 13. W. Lindner: Deutsche Volkskunst, Mark B r a n ­ denburg, s. 26. Potwierdza to ustna relacja A. Halamy z Raciborza z 1954 roku. 14. Informacja uzyskana od żyjących jeszcze piernikarzy w Cieszynie. 15. Informacja uzyskana od żony Antoniego w Krakowie. 16. Wł. Skoczylas: Drzeworyt Warszawa 1932. ludowy Polsce. 17. M. Gładysz: Góralskie zdobnictwo drzewne Śląsku, Kraków 1935, s. 5. na 18. Zbiory polskie, zarówno prywatne jak zgroma­ dzone w muzeach, zawierają ledwie cząstkę in­ wentarza istniejących niegdyś warsztatów w P o l ­ sce. W czasie ostatniej wojny uległy one rozpro­ szeniu, zwłaszcza na terenie Dolnego Śląska i Pomorza Zachodniego. Z bogatych zbiorów T o ­ runia ocalała zaledwie część; zginęły najbardziej wartościowe między innymi słynne klocki z wyobrażeniem królów polskich. 19. H . Bosch: Die Sammlung von hölzernen Kuchen­ formen in Germanischen Museum, Mitteilungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1924, Heft 32, S. 259. 20. St. Dąbrowski: Dawne pierniki toruńskie, Toruń 1926, s. 11. 21. J . Szabadfalvi: A Debreceni Mezeskalacs, D e b r ę cen 1954, s. 67. 22. N. Sobolew: Russkij Ornamient, Moskwa 1948. Fotografowali: Stefan Deptuszewski — ryciny: 1, 5, 15, 20, 23, 24, 26, 27, 28, 29, 34, 35. Andrzej Rokicki —ryciny: 4, 13, 14, 16, 33, 36. Jan Swiderski — ryciny: 2, 3, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 17, 18, 19, 21: 22; 25; 30; 31; 32. 106 Rothe � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e970f8d84b7fb611360613b08ba8872.pdf 11075fd95d600a95219ff756c9b675e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2376 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2204 Title A name given to the resource Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.28 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno Andrzej T. Pilichowski-Ragno urodzony w Rzymie w 1967 roku jest doktorantem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od paru lat zajmuje się fotografią. Współpracował jako fotoreporter z „Przeglądem Akademickim" i ,,Bis'em". Jest autorem cyklów fotograficznych „Rzym" i „Żebracy krakowscy", z których ten ostatni uzyskał nagrodę specjalną Prezesa Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa w XV konkursie fotograficznym „Ocalić od zapomnienia" w 1992 roku. Cykl „Rzym" powstawał w czasie kolejnych pobytów we Włoszech w latach 1991-1992. Rzym. Samochód sprzedawcy ubrań. Rzym. Campo di Fiori. Rzym. Antykwariat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/078e9977a0a8cffc231c6142ea74f4a4.pdf 1cb98b793300440d091324304a47eab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource sacrum/profanum Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4785 Title A name given to the resource Sacrum i profanum czy sacrofanum? / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.13-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sieradzan, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 I. STUDIA I MATERIAŁY JACEK SIERADZAN Uniwersytet w Białymstoku SACRUM I PROFANUM CZY SACROFANUM?: PRZEMIANY W R O Z U M I E N I U SACRUM W E W S P Ó Ł C Z E S N Y M ŚWIECIE 1 Jest pobożnym ten, dla kogo coś jest święte . Natan Söderblom Niniejszy artykuł rozpatruje problematykę sacrum u kilku współczesnych badaczy, którzy łączą refleksję nad religiami (głównie starogrecką, judaizmem i chrześcijaństwem) z danymi ze źródeł antropologicznych i etologicznych. Tekst odwołuje się też do rozważań nad wzajemnymi relacjami sacrum iprofanum u klasycznych badaczy oraz popularyzuje termin sacrofanum, będący nowoczesną próbą odniesienia się do poruszanych kwestii. W poszukiwaniu źródeł koncepcji sacrum autor odwołuje się do badań nad wyższymi naczelnymi. Do omawianego tu zagadnienia pozwala też zbliżyć się dygresja na temat związków doświadcze­ nia sacrum z szaleństwem. We współczesnym świecie granica między sacrum a profanum ma charakter liminalny, człowiek zaś żyje w sacrofanum, w którym wszystko jest (albo może stać się) elementem sakralnym. Sacrofanum Na teoretyczne i praktyczne trudności związane z ustaleniem zakresu znacze¬ niowego sacrum zwracało uwagę wielu badaczy . Jest to związane z dwuznacz­ nością łacińskiego sacer (oznaczającego „przeklęty", ale i „święty"), greckiego hagios („czysty", ale i „splamiony"), oraz francuskiego sacré („święty", „prze2 1 N . Söderblom, Das Werben des Gottesglaubes: Untersuchungen über die Anfänge der Religion, b.m. i r. wyd, s. 179, cyt. za T. Margul, Sto lat nauki o religiach świata, Książka i Wiedza, Warszawa 1964, s. 137. Np. M . Eliade, Traktat o historii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966, s. 7. Ostatnio na ten temat pisali m.in. J. Maisonneuve (Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psycholo­ giczne, Gdańsk 1995, s. 12) i D. Hervieu-Léger (Religia jako pamięć, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1999, s. 77). 2 �Jacek Sieradzan 14 3 klęty") . Źródła dwuznaczności pojęcia sacrum kryją się w archaicznych poję­ ciach odpłaty za zbrodnię . To, co jest splamione (skalane), jest zarazem poświę­ cone i znajdujące się w dyspozycji bogów albo Boga , ponieważ jest wyłączone i oddzielone od tego, co święte nie jest . Z drugiej strony, obecność osoby skala­ nej lub kalającej w miejscu świętym (poświęconym) niszczy jego sakralność . Badacze o proweniencji chrześcijańskiej z reguły akceptują definicję Otta sacrum jako numinosum, na które składają się wszechmoc Boga (łac. majestasf, tajemnica (mysterium) , fascynacja (fascinans) , oraz groza i niesamowitość (tremendum) , Najbardziej charakterystyczną cechą sacrum wydaje się jego magnetyczna, tajemnicza, fascynująca i władcza moc, która przyciąga do siebie jak magnes opiłki żelaza . Jak zauważył C.G. Jung: „Człowiek nie czuje się wo­ bec niej (= świętości) podmiotem, lecz zawsze przedmiotem. To nie on dostrzega świętość, tylko ona chwyta go i obezwładnia; to nie on poznaje jej objawienie, tylko ona objawia się jemu, on zaś nie może nawet chwalić się adekwatnym jej zrozumieniem" . Także R. Girard pisał: „Sacrum to coś, co panuje nad czło¬ wiekiem tym mocniej, im bardziej człowiek sądzi, że zdolny jest nad nim za4 5 6 7 9 10 11 12 13 3 Tak jest nie tylko w językach europejskich, ale także np. u Maorysów. Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 83. W myśl koncepcji starożytnych Greków los człowieka był z góry przesądzony. Syn zamordowanego musiał pomścić ojca, gdyż w przeciwnym razie stawał się wyrzutkiem. Narażał się na gniew bogów, ze­ mstę Erynii i choroby, nie wyłączając obłędu. Nie mógł nigdzie znaleźć gościny, dopóki nie oczyścił się ze skalania. Orestes, klasyczny bohater tragiczny, musiał więc zabić swoją matkę Klitaimestrę, która zabiła swego męża, a jego ojcaAgamemnona. Cokolwiek zrobi, będzie to czyn zły. Jeśli zabije matkę, ponieważ ta zabiła ojca, uczyni to w zgodzie z normami boskimi i czyn ten zostanie uznany za „pobożny", ale jeśli to uczyni, to — j ako winny matkobójstwa — stanie się „bezbożny" (R. Turasiewicz, Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 35). Tamże, s. 20-21. Tamże, s. 30-31. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Oficyna Wydawnicza „Volumen", Warszawa 1995, s. 21-22. R. Otto, Świętość: Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonal­ nych, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, s. 48-52. Tamże, s. 53-60. Tamże, s. 64-73. Tamże, s. 41-48. O mocy sacrum pisali m.in. É. Durkheim (Elementarne formy życia religijnego: System tote­ miczny w Australii, PWN, Warszawa 1990, s. 312), N . Soderblom (Holiness, w: J. Hastings [red.], En­ cyclopaedia of Religion and Ethics, Charles Scribner's Sons, vol. 6, New York 1913, s. 731), R. Otto (Świętość, s. 52-53), R. Caillois (Człowiek i sacrum, s. 23), F.J. Strong (Sacred and holy, w: New En­ cyclopaedia Britannica, Chicago 1983, s. 122, cyt. w: M . Buchowski, Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa 1993, s. 81, 83). Także G. van der Leeuw swoje rozważania o przedmiocie religii zaczął od prezentacji mocy w różnych religiach (Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 55-233). Według F.-A. Isamberta (Le sens du Sacré, 1982), sacrum to „moc tajemna" (cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 81). Zdaniem W. Burkerta, religia to „starodawna (ang. aboriginal) tradycja poważnej komunikacji z niewidzialnymi mocami" (Creation of the Sacred: Tracks of Biology in Early Religions, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1996, s. 177). C.G. Jung, Próba psychologicznej interpretacji dogmatu o Trójcy św., w: tenże, Archetypy i sym­ bole: Pisma wybrane, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 186-187. 4 5 6 7 8 9 10 1 1 12 13 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 15 14 15 panować" . Owa hipnotyczna moc stanowi nie tylko cechę miejsc , ale także ludzi. W ostatnim wypadku czyni ona ze zwykłego człowieka osobę wyróżnioną, sakralną, a więc charyzmatyczną . O ile teolog nie ma zazwyczaj kłopotu z oddzieleniem tego, co w jego reli­ gii należy do „świętego", a co do „nieświętego", czy sacrum 'prawdziwego' od 'fałszywego' , trzeba podkreślić, że zarówno z punktu widzenia człowieka pier­ wotnego , jak i antropologii nie istnieje możliwość odróżnienia sacrum od pro­ fanum, 'naturalnego' od 'nadnaturalnego', czy 'zwykłego' od 'nadzwyczajnego'. Zdaniem R.L. Jonesa: „Różnica między nimi jest sprawą języka i metafory" . O ile dla człowieka żyjącego religijną lub „magiczną wizją świata" , to zróżni¬ cowanie stanowi cechę rzeczywistości, to dla antropologa jest tworem ludzkiego umysłu. Według M . Buchowskiego: „dobór elementów świata zewnętrznego re¬ prezentujących nasze idee sacrum jest czysto arbitralny i partykularny kulturo¬ wo. Dla jednych 'ukąszone' sakralnością mogą być elementy środowiska (drze­ wa, źródła, błyskawice), dla drugich wytwory człowieka (świątynie, narzędzia, specjalne przedmioty kultowe), a dla jeszcze innych pewne zachowania, osoby, stany psychiczne (trans, asceza, histeria)" . To samo zdarzenie, które dla religij¬ nego sceptyka jest czysto naturalne, choć trudne do wyjaśnienia (np. materiali¬ zacja popiołu na ołtarzyku ze zdjęciem Satja Sai Baby), dla wyznawcy staje się 16 17 18 19 20 21 14 R. Girard, Sacrum i przemoc, Brama, Książnica Włóczęgów i Uczonych, t. 1, Poznań 1994, s. 41. Cechę miejsc stanowią w niektórych tubylczych tradycjach dwa pojęcia, które zrobiły wielką karierę w nauce; chodzi o tabu i mana. W. Roberston-Smith powiązał sacrum z tabu (Lectures on the Religions of the Semites. First Series: The Fundamental Institutions, Adam & Charles Black, London 1894, s. 446—454), R. Otto sacrum z mana (Świętość, s. 21), zaś sacrum z mana i tabu powiązał G. van der Leeuw (Fenomenologia religii, s. 78-87). Według J. Wacha, postacie charyzmatyczne to osoby, które pozostają „w szczególnie bliskim i intymnym kontakcie z bóstwem" (Socjologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1961, s. 319) i dlatego wzbudzają zarazem lęk i szacunek. Zaliczył do nich założycieli religii, reformatorów, proroków, wizjonerów, szamanów, czarowników, wróżbitów, świętych i kapłanów (s. 316-353). Nade wszystko zaś należą tutaj „święci szaleńcy". Wg dwóch socjologów religii: „Charyzma jest terminem nienauko¬ wym, ponieważ implikuje, że osoba charyzmatyczna rzeczywiście posiada nadludzką moc przywódczą i perswazyjną" (R. Stark, W. S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 239). W dzisiejszych czasach znaczenie słowa 'charyzma' rozmyło się: „W Chicago istnieje pral­ nia chemiczna 'Charyzma', a każdy przywódca gangu ulicznego obwoływany jest 'charyzmatykiem'" (A. Bloom, Umysł zamknięty: O tym, jak amerykańskie szkolnictwo wyższe zawiodło demokrację i zubo­ żyło dusze dzisiejszych studentów, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1997, s. 252). M . Sales, Człowiek między prawdziwym a fałszywym sacrum, w: H. de Lubac, O naturze i łasce, Wydawnictwo Znak, Kraków 1986, s. 171-181. Niektórzy chrześcijanie przeciwstawiają transcen¬ dentnego Boga jako sanctum — jego przebłyskom w świecie, czyli sacrum (A. Pospieszalski, Sacrum i sanctum, „Aneks", 1983, nr 29/30, s. 97). O tym, że w społeczeństwach pierwotnych nie sposób wytyczyć granic „między potocznymi i technicznymi działaniami, a działaniami o charakterze symboliczno—sakralnym", pisał M. Buchowski. Jego zdaniem: „Poszczególne czynności lokują się raczej na pewnym continuum między dwoma biegu¬ nami — czysto sakralnym i czysto profanicznym" (M. Buchowski, Magia i rytuał, s. 79-80). R.L. Jones, Spirit Possession and Society in Nepal, w: J.T. Hitchcock, R.L. Jones (red.), Spirit Possession in the Nepal Shamanism, Vikas Publishing House, New Delhi 1994, s. 2. R. i M. Wax, The Magical World View, „Current Anthropology", 1 (1961/1962), s. 179-188. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 85. 15 16 17 18 19 20 21 �Jacek Sieradzan 16 znaczącym doświadczeniem religijnym albo mistycznym, a miejsce, w którym do niego doszło, zyskuje znamię sakralności. Dla człowieka, który religią żyje na co dzień, wszystko ma znaczenie religijne. Świat jawi się jako system ukrytych znaków, który należy rozszyfrować. Dotyczy to zarówno uczestnika chrześcijań­ skiej wspólnoty modlitewnej, który mówi: „Cały otaczający mnie świat ma reli­ gijny sens. Wszystko, co się zdarza, każde wydarzenie ma znaczenie religijne" , jak i islamskiego fundamentalisty: „U nas w islamie nie ma podziału na sacrum iprofanum. W islamie wszystko jest sakralne. Każdy gest, każdy akt. Idę ulicą, jem — cokolwiek robię, dokonuję aktu wiary" . Eliade zwrócił uwagę na fakt, że każdy element świata, „wszystko to, czego człowiek się dotknął, co odczuł, napotkał lub pokochał, mogło stać się hierofanią. Wiadomo na przykład, że na ogół gesty, tańce, zabawy dziecięce, zabawki itd. mają pochodzenie religijne; były ongiś gestami lub przedmiotami kultowymi. Wiadomo również, że instru¬ menty muzyczne, architektura, środki transportu (zwierzęta, wozy, łodzie itp.) były pierwotnie przedmiotami i czynnościami sakralnymi" . To samo dotyczy zwierząt, roślin, rzemiosł, sztuk, zawodów, zajęć, technik, codziennych czynno¬ ści, z fizjologicznymi włącznie, oraz wyrazów języka . Dlatego z punktu widzenia etnologa czy religioznawcy zamiast o sacrum i profanum, lepiej jest — za Michałem Buchowskim — mówić o sacrofanum . Sacrofanum to pokrywające się z sobą połacie sacrum i profanum . „Są to wyra­ żenia, przedmioty, osoby zarazem czyste i nieczyste" . Z powodu zjawiska wę­ drowania sacrum (o czym dalej) granica między nimi jest czysto umowna, ma więc charakter liminalny . W tradycji A. van Gennepa i V.W. Turnera doświad­ czenie sacrofanum jest udziałem każdego inicjowanego w tradycję plemienną . 22 23 24 25 26 21 28 29 30 22 D. Hervieu-Leger, Religia jako pamięć, s. 229. Z drugiej strony, ta sama autorka wspomniała 0 schizofrenicznym oddzieleniu wewnętrznego świata człowieka zakorzenionego w sacrum i świata zewnętrznego (s. 229). Wypowiedź cyt. za M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 148. M . Eliade, Traktat o historii religii, s. 17. Tamże, s. 17-18. Koncepcja ta odwołuje się do fazy marginalności (fr. marge) A. van Gennepa, w której zanikają po­ działy na sacrum i profanum (Les Rites de Passage, Johnson Reprint Corporation, New York 1969, s. 14). Poniższy rysunek zaczerpnięto z książki M . Buchowskiego, Magia i rytuał, s. 89. Tamże, s. 88. Oznacza to więc, że przedstawione na rysunku sacrofanum może zawłaszczyć sacrum i profanum, 1 w ten sposób zniwelować istniejącą między nimi granicę. Podczas inicjacji (czy to w tradycję plemienną, czy w jakąś rozwiniętą tradycję duchową) do¬ wiaduje się on, że cały świat jest sacrofanum, a wszystkie jego elementy są znakami tajemnego języka, który poznaje, aby mógł odnaleźć swoje miejsce w świecie. Przed wtajemniczeniem góry były dla niego zwykłymi górami w świecie profanum. W toku inicjacji góry nie sąjuż górami, ponieważ w sacrofanum stały się częścią jednej niezróżnicowanej masy świętego/nieświętego. Po inicjacji góry znowu są po­ strzegane jako góry, ale stają się znaczącym miejscem w całym kosmosie, ponieważ odtąd postrzega się je jako nieodrębne od niego, jako elementy świętej przestrzeni. Kwestią interpretacji pozostaje ustale¬ nie, czy ludzie żyjący w tzw. społeczeństwach magicznych — jak uważa Buchowski (Magia i rytuał, s. 92) — nie widzą żadnej różnicy między sacrum a profanum, czy też — jak utrzymują cytowani przez niego Mary Douglas i Edmund Leach — za sacrum uznają wszystko, co niezwykłe i obłożone tabu (s. 87). Prawdopodobnie zależy to od danej tradycji kulturowej. 23 24 25 26 27 28 29 30 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 17 W odróżnieniu od nich, żyjących w świecie, w którym dostęp do sfery sacrum reguluje tabu, w przypadku „szalonych" mistyków cały świat jest doświadcza­ ny jako sacrofanum . 31 32 Pytanie „skąd się wzięło sacrum?", może się wydać absurdalne zarówno temu, kto go doświadcza, jak i teologowi, jednak z punktu widzenia etologa czy antro¬ pologa jest ono jak najbardziej zasadne. Etolog będzie poszukiwał jego źródeł w świecie zwierząt, zaś antropolog na progu hominizacji. Sacrum jako doświadczenie naczelnych Moc sacrum jest mocą pierwotną, odwołuje się do najbardziej elementarnego doświadczenia, które jest wspólne nie tylko ludziom, ale także wyższym naczel¬ nym. Na tym pierwotnym etapie nie wiąże się ono z doświadczeniem boskości, ponieważ „bóstwo jest późnym przybyszem w religii" . O tym, że prymaty rów­ nież mają kontakt z sacrum, świadczy szereg obserwacji etologów: 1) Zapewnienie pochówku zmarłemu, co antropologia uznaje za pierwszy świadomy przejaw religijnej działalności człowieka , ma swoje pierwowzory w świecie zwierząt. Zarówno szympansy, jak i słonie okazują żal po śmierci in¬ nych członków stada. Matki szympansów całują swoich zmarłych potomków. W pobliżu zwłok członków stada szympansy kiwają głowami i przez większą część dnia zachowują ciszę . Słonie przez trzy dni nie dopuszczają do zwłok ścierwojadów, a nawet grzebią pod gałęziami i darnią. Co więcej, zaobserwowa¬ no, jak matka jednego ze zmarłych słoniątek przez kilka dni nosiła go na swoich ciosach ; 33 34 35 36 31 Dokładną analizę „świętego szaleństwa" i „szalonych" mistyków autor zawarł w książce Szaleń¬ stwo w religiach świata: szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, Inter-esse, Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005. Wg M. Buchowskiego „w społeczeństwach pierwotnie magicznych nie odróżnia się sfery sacrum i profa­ num" (Magia i rytuał, s. 89, podkr. M.B.), ponieważ wówczas „całe uniwersum jawi się jako sakralne" (s. 88). G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 84. Pierwszych pochówków intencjonalnych miano dokonywać już przed 300 000 laty. Por. Szyjewski, Etnologia religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2001, s. 186. Tamże, s. 150-151. Tamże, s. 151. V.B. Dróscher, Reguła przetrwania: Jak zwierzęta przezwyciężają niebezpieczeń­ stwa ze strony .środowiska, PIW, Warszawa 1996, s. 186-187. 32 33 34 35 36 �Jacek Sieradzan 18 2) Zdaniem K. Lorenza, „święty dreszcz", jaki odczuwa człowiek przy kon¬ takcie z sacrum, stanowi pozostałość po naszych zwierzęcych przodkach i jest czymś analogicznym do prezentacji genitaliów u małp, jeżenia sierści u psów albo prężenia grzbietu u kotów ; 3) Pierwocin świętego tańca ludzi — uznawanego za jedną z najwcześniej­ szych form aktywności religijnej człowieka — doszukiwano się w tzw. tańcu deszczowym szympansów, będącym reakcją na burzę z piorunami . W. Kohle­ rowi, który obserwował szympansy na Teneryfie, ich zabawy w kręgu przypo­ mniały „rudymenty tańca", w związku z czym poparł opublikowaną w 1915 roku teorię innych badaczy szampansów, Rothmana i Teubera, określającą te zabawy mianem „prymitywnego stanu tańca" ; 4) Co więcej, u wyższych naczelnych można się doszukać pierwocin wyo­ brażeń o zaświatach, co, wydawałoby się, jest typowo ludzką aktywnością. Jedna z małp, pytana przez uczonego za pośrednictwem specjalnie skonstruowanego do porozumiewania się z prymatami komputera, dokąd idą po śmierci małpy, odpo¬ wiedziała, „że idą do głębokiej lub czarnej 'jamy' " . Tę jamę czy też dół w ziemi można uznać za początek wiary w świat podziemny; 5) D.M. Wulff, podsumowując wnioski płynące z lektury dzieł K. Lorenza, stwierdził, iż uprawniają one do wyciągnięcia wniosku, „że ludzki rytuał wyka¬ zuje wiele cech rytualizacji zwierzęcych" . Także w oparciu o dzieło Lorenza, G. Baudler doszedł do wniosku, że szympansy „uprawiają (...) w prymitywny jeszcze sposób kult religijny" . Wnikliwy badacz bez trudu dostrzeże, że wszystkie cechy sacrum (z wyjątkiem wszechmocy), jakie wyszczególnił Otto , można też odnaleźć w stosunku czło37 38 39 40 41 42 43 37 K. Lorenz, Tak zwane zło, PIW, Warszawa 1972, s. 329-331. Por. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31; oraz A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152-153. Jeżenie się włosów na głowie jest też jedną z cech stosunku doskonałego czciciela do swego sacrum, bez względu na to, czy jego przejawem jest bóg (jak np. w krisznaizmie) czy człowiek (jak w buddyzmie). Hinduska Bhagawata-purana (XI 14.23) powiada, że prawdziwie oddanemu Bogu czcicielowi (bhakta) włosy z emocji stają dęba na głowie, a łzy spływają z oczu. G.V. Tagare (tł.), The Bhagavata-purana, Motilal Banarsidass, Delhi 1987-1992, s. 1993. Także lama tybetański Sogyal Rinpocze, pisząc o doświadczeniu pierwotnej natury umysłu jako spotkaniu z wewnętrznym guru, stwierdza: „Powstaje poczucie inspiracji, radości i ekstazy; oczy napełniają się łzami, włosy niemal stają dęba" (Bezpośrednie doświadczenie medytacyjne, Kraków [1994], s. 16). J. van Lawick-Goodall, W cieniu człowieka, PIW, Warszawa 1974, s. 75-76. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 152. W. Kohler, The Mentality of the Apes, Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., London 1931, s. 314. Por. D.M. Wulff, Psychologia religii: Klasyczna i współczesna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 142. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 186. D.M. Wulff, Psychologia religii, s. 143, podkr. D.M.W. W. Baudler, Bóg i kobieta: Historia przemocy, seksualizmu i religii, Uraeus, Gdańsk 1995, s. 48. Por. A. Szyjewski, Etnologia religii, s. 154. W. Burkert trzeźwo zauważył jednak, że „mimo genetycznego podobieństwa do człowieka, szympansy nie mają sztuki ani religii" (Creation of the Sacred, s. 12). W. Otto, Świętość, s. 41-73. 38 39 4 0 41 4 2 43 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 19 44 wieka pierwotnego do zwierząt . Zwierzęcej przeszłości człowieka należy przy¬ pisać fakt, że antropolodzy zgodnie podkreślają animalną naturę Homo sapiens. W opinii E.E. Evansa-Pritcharda: „ludzie są zwierzętami ukrywającymi się za maskami narzuconymi im przez społeczne konwencje" . R. Girard pisał: „każde społeczeństwo myśli, że ono jedno wyłoniło się z sacrum. A skoro tak, to inni lu­ dzie nie są tak do końca ludźmi" . Także A. Wierciński stwierdził: „człowiek jest w gruncie rzeczy po dzień dzisiejszy małpoludem" . Ostatnie zdanie pozostawia wrażenie, jakby autor przywoływał na myśl słynną scenę z filmu Odmienne stany świadomości Kena Russella, w którym bohater, na co dzień poważny naukowiec, w pojemniku do wywoływania odmiennego stanu świadomości zmienił się w małpoluda, a potem w ZOO zabił i pożarł na surowo antylopę. Doświadcze¬ nie tego typu nie było tylko udziałem ludzi pierwotnych. Do dzisiaj przeżywają je w wizjach mistycy związani z bardzo archaicznymi tradycjami. Bengalskiej śiwaitce Jogeśwari Dewi (ur. ok. 1940) podczas stanu ekstatyczno-transowego z ust często wypływa krew; zapytana kiedyś o przyczynę, odparła, że właśnie zjadła kozła . Obie sceny można uznać za modelowe przykłady przebudzenia się i aktualizacji głębokiego, archaicznego materiału nieświadomości. Koncep¬ cja sacrum zadaje gwałt dominującej na współczesnym, zsekularyzowanym Za¬ chodzie religijności, zdominowanej przez obraz dobrego, łagodnego Boga, po¬ dobnego do św. Mikołaja z brodą, który zawsze wszystko wybacza i nikogo nie zostawia bez prezentu. W odstępie 10 lat (w 1972 i 1982 roku) ukazało się kilka prac trzech bada­ czy , którzy, pracując niezależnie od siebie, doszli do podobnych konstatacji. Ukazali ścisłe związki zachodzące między przemocą, rytuałem i powstaniem sacrum. W przeciwieństwie do badaczy nurtu teologicznego czy Eliadowskiego, głoszą pierwszeństwo rytuału względem mitu. Zdaniem Burkerta: „Rytuał jest znacznie starszy w historii ewolucji, ponieważ jego początki sięgają wstecz 45 46 41 48 49 44 Na ten temat zob. J. Sieradzan, Zwierzę jako sacrum w szamanizmie, referat z sesji naukowej „Zwierzę jako sacrum", która odbyła się w Busku Zdroju w listopadzie 2004 roku, złożony do druku. E.E. Evans-Pritchard, The Zande Trickster, Clarendon Press, Oxford 1967, s. 30. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, Poznań 1994, s. 224. Girard zapewne miał tutaj na myśli nazwy niektórych plemion, jak np. Bantu, które znaczą właśnie „ludzie". Stąd dla Bantu wszyscy nie-Bantu to „nieludzie". Identycznie jest u Dakotów. A. Wierciński, Magia i religia: Szkice z antropologii religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kra­ ków 2000, s. 147, podkr. A.W. J. McDaniel, The Madness of Saints: Ecstatic Religion in Bengal, University of Chicago Press, Chicago 1989, s. 227. Są to: W. Burkert, Home Necans: The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual andMyth, University of California Press, Berkeley 1983 (niemiecki pierwodruk ukazał się w 1972 roku); R. Gi¬ rard, Sacrum i przemoc (francuski oryginał ukazał się w 1972 roku); tenże, Kozioł ofiarny (francuski pierwodruk w 1982 roku); oraz H. Maccoby, The Sacred Executioner: Human Sacrifice and the Legacy of Guilt, Thames and Hudson, Bath 1982. Pracę Burkerta H. Lloyd-Jones nazwał „książką rewolucyj­ ną". Ritual and Tragedy, w: F. Graf (red.), Ansichten griechischer Rituale: Geburtstags-Symposium fur Walter Burkert, B.G. Teubner, Stuttgart 1998, s. 273. 45 46 47 48 49 �Jacek Sieradzan 20 nawet do świata zwierząt, podczas gdy mit mógł zaistnieć dopiero wraz z poja¬ wieniem się mowy, specyficznie ludzkiej zdolności" . 50 Sacrum starożytnych Greków według Waltera Burkerta W opinii Waltera Burkerta, najbardziej dociekliwego badacza religii starogreckiej, idea sacrum stanowi konsekwencję zwierzęcej przeszłości człowieka: „szoku na widok śmiertelnych ciosów, płynącej krwi, cielesnego i duchowego upojenia świątecznym posiłkiem" . Jego zdaniem zarówno w religii starogreckiej, jak i judaizmie sacrum doświadczano najpełniej właśnie w zabijaniu: gdy ołtarze spływały krwią ofiar, a nie w modlitwie, muzyce czy tańcu . Cytował H. Kuhna, piszącego: „Ofiara jest najstarszą formą aktywności religijnej" . We¬ dług Burkerta: „Człowiek staje się człowiekiem poprzez polowanie, wskutek aktu zabijania" . Wskazał na ścisłe związki łączące zrytualizowaną przemoc z seksualnością oraz uprawą roli . „Składanie krwawych ofiar jest podstawo­ wym doświadczeniem 'świętości'. Homo religiosus postępuje i osiąga samo­ świadomość jako Homo necans" , czyli Człowiek Zabijający. Człowiek jest więc „małpą, która poluje" . Aby przeżyć, pierwotny myśliwy musiał zabijać. Jednak takie działania myśliwego po łowach, jak zbieranie kości, podnoszenie czaszki czy rozpościeranie skóry zabitego zwierzęcia traktowano jako symbo¬ liczne przywrócenie go do życia, z nadzieją na pośmiertne zmartwychwstanie . „W doświadczeniu zabijania dostrzega się świętość życia; ono karmi się i uwiecz¬ nia w śmierci" . To samo rozumowanie spotykamy w późnoantyczych religiach: 51 52 53 54 55 56 51 58 59 60 50 W. Burkert, Homo Necans, s. 31. Por. H. Maccoby, The Sacred Executioner, s. 9. Tamże, s. 40. Tamże, s. 2. H. Kiihn, Das Problem des Urmonotheismus, „Abh. Mainz", 22 (1950), s. 17, cyt. w: W. Burkert, Homo Necans, s. 13. W przyp. 2 podaje nazwiska trzech innych badaczy (w tym ojca P.W. Schmidta), którzy zgadzali się z tym poglądem. Tamże, s. 22. Tamże, s. 33. „Właśnie dlatego, że akt zabijania jest przesycony seksem, abstynencja seksual¬ na stanowi często część przygotowań do ofiary, wojny i polowania", jak również do wtajemniczenia w misteria (s. 60-61). Podobne zdanie w kwestii związku przemocy z seksem ma R. Girard (Sacrum i przemoc, t. 1, s. 47). Jak pisał: „narzędzia rolnicze przyjmują charakter broni. Ostatecznie, pługa, sierpa i tłuczka uży¬ wano do siekania, cięcia i rozrywania. Cięcie zboża można w ten sposób uznać za symboliczny sub¬ stytut kastracji; mielenie ziarna i tłoczenie wina mogło zająć miejsce rozrywania zwierzęcia podczas polowania lub składania ofiary. W oraniu i sianiu można dojrzeć wstęp do ofiarniczego wyrzeczenia się" (W. Burkert, Homo Necans, s. 45). Tamże, s. 3. Tamże, s. 17. Tamże, s. 16. Tamże, s. 38. 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 21 61 mitraizmie i chrześcijaństwie : „zamordowany człowiek łatwo staje się boha¬ terem, a nawet bogiem, właśnie z powodu straszliwego końca, jaki go spotkał. W każdym wypadku apoteozę zawsze poprzedza śmierć" . Zrozumienie istoty boskiego sacrum Greków nastręczyło problemów na¬ wet Burkertowi. W wydanej w 1972 roku pracy o rytuale ofiarnym podkreślił, że krwawe ofiary umożliwiały doświadczenie sacrum jako „mysterium tremendum, fascinans et augustum", a samo zabijanie i pożeranie mięsa ofiary tworzy „sacra par excellence, ta hiera" . Z kolei w napisanej w 1977 roku monografii religii greckiej stwierdził, że tradycja grecka nie zna odpowiednika semickie¬ go misterium tremendum et fascinans . Pogląd ten podtrzymał w kolejnej pracy, w której stwierdził, że demony mogą straszyć tylko małe dzieci, kobiety się ich nie boją, bo posiadają amulety, a mężczyźni, ponieważ dysponują mieczami . W końcu w wykładach, jakie wygłosił w Uniwersytecie St. Andrews w 1989 roku, przywołał cytaty z Ajschylosa: „Najwyższym strachem jest strach przed bogami" , Teognisa: „Szanuj bogów i bój się ich" , oraz Stacjusza: „To głów¬ nie strach powoduje, że bogowie pojawiają się w świecie" . Na tej podstawie doszedł do wniosku, że „prerogatywa świętości wymaga bojaźni bożej" . Tym samym swoje ujęcie sacrum Greków ostatecznie powiązał z jego rozumieniem u Rudolfa Otto . Trudno się natomiast zgodzić z poglądem Burkerta, że religia starogrecka nie znała zazdrosnego boga typu judeochrześcijańskiego . Już u Herodota (V w. p.n.e.) czytamy bowiem: „Bóstwo jest zmienne i zazdrosne" . Także według Nonnosa (V w. n.e.) bogowie greccy są zazdrośni . 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 61 Zarówno w jednej, jak i drugiej religii zbawienie jest uzależnione od przelania krwi bóstwa. W pozostałościach Mithraeum w rzymskiej Santa Prisca znaleziono inskrypcję: „Zbawiłeś nas, przele¬ wając krew" (Et nos servasti... sanguinefuso). Tamże, s. 22. Tamże, s. 39. Tamże, s. 40. Także R. Turasiewicz podkreślił, że — jak Jahwe — bogowie greccy wzbudzają w ludziach misterium tremendum et fascinans (Między pobożnością a bezbożnością: Studium religii w dramacie Eurypidesa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej", nr 23, PAU, Kraków 1995, s. 58). Taki jest, jego zdaniem, w Bakchantkach stosunek Penteusza do Dionizosa, który zarazem pociąga i odpycha Penteusza. R. Turasiewicz, OpętaniePenteusza: „Bakchantki"Eurypidesa, „Eos", 83 (1995), s. 223. W. Burkert, Greek Religion, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1985, s. 269. W. Burkert, The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1992, s. 87. Ajschylos, fragm. 479, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 32. Teognis, Elegie 1179, D. Wender (tłum.), Hesiod: Theogony; Works and Days. Theognis: Elegies, Penguin Books, Harmondsworth 1973, s. 139. Łac. primus in orbe deos fecit timor. Statius, Tebaida III 661, cyt. w: W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 31. Tamże. W nawiązaniu do Otta, przytoczył też świadectwa akadyjskie, asyryjskie i hebrajskie, które pod¬ kreślają, że istotą stosunku człowieka do sacrum jest lęk (tamże). W. Burkert, Greek Religion, s. 216. Herodot, Dzieje, Czytelnik, Warszawa 1954, s. 34, rozdział I 32. Dzeus jest „szalony z zazdrości" (Dionysiaca I 324, t. 1, s. 27). Ares z zazdrości o Afrodytę wpę¬ dził w szaleństwo Adonisa (Dionysiaca X L I 209-211), a „szalony z zadrości Hefajstos zrobił Adoniso62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 �Jacek Sieradzan 22 74 René Girarda „sacrum, czyli przemoc" Zdaniem R. Gravesa, śmierć dzieci Heraklesa, które tłumaczono obłędem ich rodziców, była w istocie śmiercią rytualną , dobrowolnym złożeniem ich w ofie­ rze bóstwu. Potwierdzenie tego można znaleźć u Eurypidesa, który w wielu miej­ scach Dzieci Heraklesa na określenie zabójstwa używa słowa „ofiara" (sphago) . Do tego nawiązuje też teza R. Girarda o tym, że mity i tragedie starogreckie zafałszowują obraz wydarzeń i — pod pozorem „świętego szaleństwa" (Hera­ kles miał zostać w nie wpędzony przez Herę ) — ukrywają prozaiczną prawdę 0 mordzie rytualnym . Według Girarda zbrodnia popełniona przez zbiorowość jest fundamentem cywilizacji, a „na wszystkich etapach kultury występuje takie samo zjawisko: zatajanie kolektywnego mordu" . Francuski badacz jest prze¬ konany, że znalazł naukowe wyjaśnienie początków człowieczeństwa, odkrył prawdę o człowieku i jego kulturach, oraz istotę i tajemnicę religii: „Religie 1 kultury ukrywają przemoc, żeby się ustanawiać i trwać" . Przyczyną pierwot¬ nej zbrodni jest kryzys mimetyczny w łonie wspólnoty, który miał miejsce na progu hominizacji, a „kończy się szaleństwem i mordem" . Bez mordu założy¬ cielskiego nie byłoby człowieka i cywilizacji, a w związku z tym idei sacrum i bogów. Z nieartykułowanych okrzyków, wydawanych podczas rytuału, powsta¬ ła mowa, która umożliwiła prowadzenie rozumnej działalności i stopniowe wy¬ kształcenie się z hord plemion, a potem narodów . Odpowiedzialność za mord ponosi kolektyw, ale winę zrzuca na ofiarę, którą deifikuje i podnosi do roli sacrum . Zdaniem Girarda: „Przemoc i sacrum są nierozłączne" . Zabity czło¬ wiek staje się transcendensem i , w oczach wspólnoty, odpowiada odtąd za całe 75 16 77 78 79 80 81 82 83 84 85 wi broń do polowania" (Dionysiaca X L I I 320-321, t. 3, s. 251). Strony według wydania W.H.D. Rouse, Nonnos: Dionysiaca with an English Translation, Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1940. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 2, s. 139. R. Graves, Mity greckie, PIW, Warszawa 1982, s. 395. Chodzi tu o wersy 490, 493, 562, 583 i 821 tekstu greckiego. Zob. A.S. Way (tł.), Euripides with an English Translation, William Heinemann, vol. 3, London 1912, s. 290, 296, 318. „Mit (...) jest tekstem przekształconym przez wiarę kapłanów w winę ich ofiary" oraz „w jej boskość. (...) mity wyrażają punkt widzenia wspólnoty pojednanej przez ów kolektywny mord, jednomyśl­ nie przekonanej, że akt był legalny i sakralny, chciany przez samo bóstwo" (R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 128). Por. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 77. O tym, że za szaleństwem Heraklesa stała Hera, pisał m.in. Eurypides (Oszalały Herakles 831— -832, Tragedie, t. 2, PIW, Warszawa 1972, s. 248). R. Girard, Kozioł ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 77, 105-106, 115, 147, 160. W poglądach na naturę sacrum z Girardem zgadza się m.in. R. Schechner (Przyszłość rytuału, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2000, s. 226). R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 134. Tamże, s. 138. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 112. Tamże, s. 120. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Temże, s. 25. Autor wspomina o tym wielokrotnie, m.in. na s. 40 i w t. 2, s. 139. 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 23 zachodzące w niej dobro i zło, jednocząc w sobie wszystkie sprzeczne uczucia: „Ofiary stają się monstrualne, manifestują fantastyczną siłę. Na początku sieją niezgodę, potem zaprowadzają porządek i przybierają postać przodków-założycieli albo bóstw" . Aby utrzymać spokój społeczny, stworzono religijne rytuały, oraz nakazy i zakazy, które przypisano woli bogów albo Boga . W rozumieniu Girarda sacrum i transcendencja są konsekwencją i rezultatem zbiorowej przemocy , tworem morderców, mającymi zapewnić spokój w łonie wspólnoty i nie dopuścić do jej kolejnej eskalacji . „Życie ludzkie" jest „cały czas rzą­ dzone przez sacrum, przez nie regulowane, pilnowane i zapładniane" . Jednak w przeciwieństwie do irracjonalnego sacrum Otta, sacrum Girarda jest całkowicie racjonalne . Girard silnie akcentuje kulturotwórczy charakter „pierwszego spontanicznego linczu" , mordu założycielskiego, który uległ transformacji w najłagodniejszą formę przemocy, za jaką uważa rytuał . „Od zmarłego bóstwa pochodzą nie tyl¬ ko obrzędy, ale rytuały małżeńskie, zakazy, wszelkie formy kulturowe utrwa¬ lające w ludziach człowieczeństwo" . Niezwykle silna była też wiara w kozła ofiarnego „jako źródło wszelkiej płodności" ; jego szczątki rozrzucano pod¬ czas rytuału po polu, gdyż sądzono, że przyczynią się one do zwiększenia uro¬ dzaju. Kozłami ofiarnymi stawali się przestępcy (głównie mordercy członków rodzin), ludzie chorzy, kalecy (np. zdeformowani, jednoocy, ślepi), obłąkani, a nawet przypadkowo skaleczeni; dobierano ich spośród obcych i innych: obco¬ krajowców, sierot, ludzi bardziej od innych bogatych, pięknych, inteligentnych, albo o wybujałym lub zboczonym seksualizmie, innymi słowy takich, którzy wy¬ różniali się z niezróżnicowanej masy i ujawniali zespół cech ofiarniczych . Do modelowych kozłów ofiarnych Girard zaliczył Edypa , Penteusza , Mojżesza, 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 86 99 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. Niekiedy zwłoki ofiar zakopywano w fundamentach miasta, bu­ dynku, mostu itp. jako tzw. ofiary fundacyjne (C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 310). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 27; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 83. O rytuale jako formie bezkrwawego rozwiązania zaistniałego we wspólnocie konfliktu pisał też, niezależnie od Girarda, Burkert (Greek Religion, s. 81). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 120; R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 69. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 19. Tamże, t. 2, s. 147. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 108. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 132. Tamże, s. 130-131. Tamże, s. 130. „Do tego królestwa sacrum należą nie tylko bogowie i wszystkie istoty nadprzyrodzone, najróż­ niejsze monstra, zmarli, lecz także: przyroda jako coś obcego kulturze, kosmos, a nawet inni ludzie" (Sacrum i przemoc, t. 2, s. 146). R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 131. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 29-30, 50-55. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 95-120. Tamże, s. 179-183. 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 �Jacek Sieradzan 24 100 101 Romulusa, Szczepana , Żydów in toto, a nade wszystko Jana Chrzciciela, któ­ rego nazwał „kozłem ofiarnym zakamuflowanym" i Jezusa z Golgoty, będące­ go „kozłem ofiarnym ujawnionym i objawicielskim" . Wraz z pojawieniem się kolejnego kryzysu, konieczna staje się następna ofiara: początkowo z człowieka, później ze zwierzęcia. Podczas rytuału winę przenosi się na ofiarę, ale żeby zdjąć odium mordu z zabijającego j ą ofiarnika, winę zrzuca się (w jednym z rytuałów) na nóż. 102 103 Święty Kat jako sacrum u Hyama Maccoby'ego Brytyjski historyk judaizmu i chrześcijaństwa Hyam Maccoby wprowadził z kolei postać „Świętego Kata" (ang. Sacred Executioner). Jest to „postać osoby (boga lub człowieka), która zabija inną osobę i w wyniku tego jest traktowana jako zarówno święta, jak i przeklęta. Zazwyczaj w micie taka osoba zostaje usu¬ nięta ze społeczności i skazana na długą wędrówkę. Tym niemniej jest również obdarzona szczególnymi przywilejami, w tym ochroną przed atakiem i żyje dłu¬ żej, niż wynosi przeciętna długość życia" . Do postaci Świętych Katów Maccoby zaliczył Kaina, Romulusa, bogów Seta i Lokiego, Żyda Wiecznego Tułacza , oraz — w micie chrześcijańskim — naród żydowski w ogólności, a Judasza w szczególności . Podobnie jak Girard, także Maccoby podkreślił, że mity reli¬ gijne ukrywają prawdę o rytualnej zbrodni. Zamiast tego opowiadają albo o tym, że śmierć miała przypadkowy charakter, albo że doszło do niej z powodów osobi¬ stych. I tak jak Girard, Maccoby akcentował kultorotwórczy charakter rytualnego mordu; poprzedza on bowiem powstanie narodu (np. Żydów), założenie miasta (np. Rzymu) , fundację sanktuarium i wyroczni (np. w Delfach) , uchronie¬ nie ludzi przed gniewem bogów albo zażegnanie klęski żywiołowej . Ponieważ Świętego Kata, czyli egzekutora ofiary, uznaje się za wybrańca bogów (Boga) i przypisuje specjalne, magiczne moce, dlatego gwarantuje mu się nietykalność. Naznaczony popełnioną zbrodnią, jak Kain (Rdz 4.15), zostaje wygnany ze spo­ łeczności . W odróżnieniu od Girarda, dla którego to ofiara staje się sacrum, jed104 105 106 107 108 109 110 100 R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 260-261. Tamże, s. 5-20. Tamże, s. 216. Tamże, s. 217. H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 7. Tamże. Tamże, s. 9. Tamże, s. 8. Tamże, s. 179. Tamże, s. 8. Naznaczenie stygmatem spowodowało, według E. Goffmana, że Kain przestał być osobą nor­ malną w rozumieniu społecznym, ponieważ w wyraźny sposób zaczął odróżniać się od innych (Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Penguin Books, New York 1963, s. 15). Z kolei, zdaniem 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 25 noczącym w sobie wszystkie sprzeczności i przyczyniającym się do zażegnania konfliktu w łonie wspólnoty, dla Maccoby'ego sacrum jest Święty Kat, bo to on — po uznaniu go za sprawcę całego zła — przynosi wielki pożytek wspólnocie, która czuje się uniewinniona od popełnienia zbrodni i może rozpocząć życie nie­ jako ab ovo. W przypadku misteriów Dionizosa czy chrześcijaństwa za sprawą rytualnej identyfikacji z ofiarą (czyli poprzez zjedzenie ciała Boga), wyznawca czuje się zbawiony. Ma wrażenie, że zło całkowicie zniknęło z jego umysłu . Łącznikiem między koncepcjami ofiary jako sacrum u Girarda i Świętego Kata u Maccoby'ego, jest postulowana przez R. Schlesier tajemnicza postać, kryjąca się w tle tragedii greckich za jej bohaterami Klitaimestrą, Dejanirą czy Fedrą. Rzuca ona na nie cień, ponieważ z ukrycia steruje ich losami i wyznacza role w dramacie ofiarnicznym . W jej przekonaniu na „menadyczny", a więc związany z Dionizosem, model ofiarniczy wskazuje fakt zabicia przez bohatera z tragedii swojego współmałżonka lub swoich dzieci . 111 112 113 Szaleństwo jako rezultat spotkania z sacrum Odwołując się do definicji religii podanej przez Joachima Wacha, według którego istotą religii jest „doświadczenie sacrum" , w autorskim rozumieniu boskie szaleństwo jest to „specyficzne doświadczenie sacrum". Jest ono specy­ ficzne w tym sensie, że wykracza poza aprobowaną przez społeczny kontekst codzienność, ponieważ odwołuje się do przeżycia pierwotnego i niezróżnicowanego bóstwa, łączącego w sobie wszelkie przeciwności z dobrem/złem oraz sa­ crum/profanum włącznie. Dotkniętą nim osobę uznaje się za człowieka z innego świata, reprezentanta sacrum , za wyróżnionego przez ten kontakt wybrań114 115 116 R. Girarda, stygmat na czole Kaina ustanawia system zróżnicowań, zapobiegający wybuchowi przemocy (Rzeczy ukryte od założenia świata, s. 126-127). H. Maccoby, Sacred Executioner, s. 186. Jego zdaniem, w przypadku chrześcijaństwa zostaje ono wtedy ponownie uzewnętrznione i wyprojektowane na postacie Szatana, Żydów, Antychrysta itp. R. Schlesier, Mixtures of Masks: Maenads as Tragic Models, w: T.A. Carpenter, C.A. Faraone (red.), Masks of Dionysus, Columbia University Press, Cornell University Press, Ithaca 1993, s. 103-114. Tamże, s. 102. Dlatego Eurypides określił Hekabę, po dokonanej przez nią zbrodni, mianem 'menady Hadesu' (Hekabe 1077); Eurypides nazwał Antygonę 'bachantką zmarłych' lub, według Schlesier, 'menadą śmierci', po tym, jak zginęli jej matka i bracia (Fenicjanki, 1489). Natomiast Medeę, która z rozmysłem zabiła swoje dzieci, teksty nie nazywają menadą. Tamże, s. 102-103. J. Wach, Socjologia religii, s. 44. Słowo „specyficzne" nawiązuje do często cytowanej definicji religii C. Geertza, w której poja­ wia się słowo uniquely (tłumaczone jako „wyjątkowe" lub „osobliwe") (Religiajako system kulturowy, w: Socjologia religii: Antologia tekstów, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 42). Do­ świadczenie sacrum jest w takim stopniu „specyficzne", w jakim doświadczenie religijne — dla ludzi z zewnątrz będące czymś pospolitym i nieistotnym — jest „osobliwie rzeczywiste". P. Kowalski, Leksykon, znaki świata: Omen, przesąd, znaczenie, PWN, Warszawa 1998, s. 540. 111 112 113 114 115 116 �Jacek Sieradzan 26 117 ca bogów lub Boga . Jego głupotę niekiedy uważa się za mądrość nie z tego świata . „Boskie szaleństwo" jest w praktyce trudne do odróżnienia od zwykłego szaleństwa oraz od świętości nie noszącej znamion szaleństwa. Jednak w opinii autora różnica między zwykłym a „świętym" szaleństwem jest łatwa do wytycze­ nia. Są nią zachowania nietolerancyjne. Brak tolerancji w poglądach i słowach niebezpiecznie prowadzi do granicy, poza którą są już tylko przemoc i szaleń­ stwo. Natomiast „szalona" mądrość, przekraczając ograniczenia nałożone przez rytuały socjalizujące danej kultury, transcenduje tym samym podziały istniejące pomiędzy językami, rasami, narodami czy religiami i odwołuje się do wspól¬ nych, szamańskich źródeł religii. „Szaleni" mistycy, choć często zachowują się w sposób ekscentryczny, nigdy nie zalecają przemocy jako metody rozwiązywa¬ nia konfliktów międzyludzkich. Ich „szaleństwa" są grą i metaforą autentyczne­ go szaleństwa świata, w którym przemoc stanowi nieodłączny element. Różnica między inicjowanym w jakąś tradycję plemienną a „boskim szaleńcem" czy eks¬ centrycznym mistrzem cz'an albo tantry polega na tym, że ci drudzy nieustannie żyją w sacrofanum, świecie niezróżnicowanym, będącym stanem permanentnej liminalności, ponieważ przekroczyli „próg między idiotyzmem a świętością" . Ich życie to realizacja ideału „szalonej" mądrości jako odpowiedzi na nietrwałość kondycji ludzkiej, podkreślającej iluzoryczny charakter wszystkich podziałów społecznych wobec jedynej pewnej perspektywy człowieka, jaką jest śmierć. 118 119 Przed Burkertem i Girardem także Durkheim i Freud, dwaj inni klasycy no¬ woczesnego podejścia do religii, akcentowali związki zachodzące między religią a szaleństwem. Durkheim wywodził genezę religii ze zbiorowej ekscytacji , oraz „patologicznej nerwowości" . Pisał, że świętości najpełniej doświadcza¬ no w stanie szaleństwa i zbiorowego entuzjazmu: „Sacrum jest w najwyższym stopniu zaraźliwe" , zaś „religia to (...) efekt pewnego szaleństwa", rezultat „psychicznej egzaltacji", lecz „szaleństwo to (...) jest w pełni uzasadnione. Skła­ dające się nań wizje to nie czyste złudzenia (...). Te wizje mają swe odpowiedniki w rzeczywistości" . Nieco później fakt zbiorowej ekstazy społeczeństw i grup społecznych P.L. Berger przypisał sytuacjom kryzysowym . 120 121 122 123 124 125 Z kolei Freud postawił znak równości pomiędzy religią a chorobą psychiczną. W artykule Czynności natrętne a praktyki religijne (1907) określił religię mia117 R. Stark, W.S. Bainbridge, Teoria religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2000, s. 206. P. Kowalski, Leksykon, znaki świata, s. 540. G. Feuerstein, HolyMadness: The Shock Tactics and Radical Teachings of Crazy-WiseAdepts, Holy Fools, andRascal Gurus, Arkana Books, London 1992, s. 6. E. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 208-212. Tamże, s. 218. Tamże, s. 211. Tamże, s. 214. Tamże, s. 218, podkr. E.D. P.L. Berger, Święty baldachim: Elementy socjologicznej teorii religii, Zakład Wydawniczy „No­ mos", Kraków 1997, s. 79-80. 118 119 120 121 122 123 124 125 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? Bruegel, Szalona Greta (fragment), 15... 2 7 �Jacek Sieradzan 28 126 nem 'zbiorowej nerwicy' . W pracy Przyszłość pewnego złudzenia (1927) nazwał j ą „wspólną wszystkim ludziom nerwicą natręctw" , a w eseju Kultura jako źród­ ło cierpień (1930) utożsamił j ą z 'masowym obłędem' . Dogmaty religijne uznał za 'neurotyczne relikty' . W jego przekonaniu: „Religia wywiera wpływ na tę grę wyboru i przystosowania w ten sposób, że wszystkim narzuca tę samą drogę do zdobycia szczęścia i ochrony przed cierpieniem. Jej technika polega na tym, że obniża wartość życia i obłędnie zniekształca obraz realnego świata — przesłanką do tego jest zastraszenie inteligencji. Za tę cenę — za cenę potężnego utrwalenia infantylizmu psychicznego i popadnięcia w masowe szaleństwo — udaje się reli¬ gii oszczędzić wielu ludziom przeżywania indywidualnej nerwicy" . Podobnie jak Freud, Burkert konstatuje: „Chociaż religijną obsesję można na­ zwać formą paranoi, daje ona [ludziom religijnym — J.S.] szansę przetrwania w skrajnych i beznadziejnych sytuacjach" . Z kolei Girard stwierdził: „Nasza kultura jest (... ) dosłownie schizofreniczna w swojej odmowie rozciągnięcia na całą klasyczną mitologię tej interpretacyjnej procedury, której zastosowanie by¬ łoby tu całkiem na miejscu. Staramy się chronić mit zachodniego humanizmu, wymyślony przez Rousseau mit o naturalnej, prymitywnej dobroci człowieka" . Nazwanie przez Girarda kultury „schizofreniczną" nie jest czczym wymysłem: hominizacja (jako utrata dwóch chromosomów w genie) wiązała się bowiem prawdopodobnie z doświadczeniem szaleństwa, które odtąd jest powielane w cyklu pokoleń . Mitologia kozła ofiarnego znajduje odzwierciedlenie w sta¬ rożytnej koncepcji niezróżnicowanego bóstwa jako przejawu niezróżnicowanego sacrum. Później w łonie samego bóstwa teolodzy dokonali podziału na dobrego Boga i złego Demona, na tego ostatniego zrzucając odpowiedzialność za zło. Szaleństwo i sacrum tworzą wraz z przemocą nierozdzielną triadę. Obłęd prowadzi do przemocy, ona do zbrodni, ta zaś stwarza sacrum. Przeżywanie sa¬ crum wiąże z sobą szaleństwo i przemoc. Girardowi „bachanalia jawią się jako czyste szaleństwo, orgia przemocy" . Jednak doświadczenie „boskiego szaleń¬ stwa" było też udziałem uczestników starożytnych Saturnaliów, średniowiecz¬ nych świąt głupców, renesansowego karnawału, oraz ekstatyczno-transowych 127 128 129 130 131 132 133 134 126 S. Freud, Czynności natrętne a praktyki religijne, w: tenże, Charakter a erotyka, Wydawnictwo KR, Warszawa 1996, s. 14. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, w: tenże, Kultura jako źródło cierpień, Wydawnictwo KR, Warszawa 1995, s. 139. S. Freud, Kultura jako źródło cierpień, w: tenże, Kulturajako źródło cierpień, s. 27. S. Freud, Przyszłość pewnego złudzenia, s. 141. S. Freud, Kulturajako źródło cierpień, s. 31, podkr. J.S. W. Burkert, Creation of the Sacred, s. 16. R. Girard, Kozioł ofiarny, s. 299. Z poglądem o schizofrenicznym charakterze kultury zachodniej zgadza się też Luc de Heusch (Ewangelia według św. Girarda, „Literatura na Świecie", 1983, nr 12, s. 320). Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 181-183. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. 1, s. 189. Ideę triady szaleństwo-sacrum-przemoc wzmiankuje też w t. 2, na s. 171. 127 128 129 130 131 132 133 134 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 29 religii plemiennych (jak wudu, candomblé, santería). Doświadczali go kapłani Ba'ala, prorocy żydowscy, mesjasze i chasydzi, greccy korybanci i kureci, wy­ znawcy Magna Mater, oraz szamani, asceci, mistycy, ekstatycy i entuzjaści reli­ gijni wszystkich czasów i tradycji duchowych, bizantyjscy saloici, oraz rosyjscy jurodiwi, kotnicy, klikusze, chłyści i strannicy, chrześcijańscy biczownicy, kamisardzi, metodyści, anabaptyści, konwulsjoniści, kwakrzy, ranterzy, tarantyści, szakerzy, północnoeuropejscy kaznodzieje transowi, hinduscy sadhu, aghori, awadhuci, kapalikowie, paśupatowie, śaiwa-siddhantowie, wisznuici, krisznaici, alwarowie, baulowie, kartabhadżowie, ekscentryczni mistrzowie cz'an, dzen, son i tantry, oraz muzułmańscy derwisze, fakirzy, madżzubowie, rind, diwane, malamati i mastowie . Tym, co wiąże szaleństwo z sacrum, jest też charyzmatyczna postać święte­ go. O względności pojęć świętości i szaleństwa świadczy choćby to, że składanie ofiar bogom (świętość dla Greków i Rzymian), chrześcijański Kodeks Teodozjusza (XVI 10.2) uznał za „szaleństwo" (insania) . Z drugiej strony, dla niektórych przedstawicieli religii greckiej i rzymskiej chrześcijaństwo było nie czym innym, jak właśnie szaleństwem . Kłopoty z odróżnieniem świętego od szaleńca ma nie tylko tradycja ludowa , ale także psychiatrzy, etnografowie i filozofowie. Zdaniem Lwa Szestowa: „święci to wielcy szaleńcy, świętość to wielkie szaleń­ stwo" . Współcześnie, z jednej strony, wskazuje się na trudności w odróżnieniu świętości od obłędu, czego przejawem może być np. powinowactwo zachodzące między sacrum a autyzmem . Z drugiej strony, podkreśla się związki zacho¬ dzące między zdrowiem i świętością. Wskazuje na to już wspólne pochodzenie angielskich słów heal („leczyć"), whole („pełnia", „cały") i holy („święty"). Wy135 136 137 138 139 140 135 Wszystkich dokładnie omawiam w swojej książce Szaleństwo w religiach świata. C. Pharr (tł.), The Theodosian Code and Novels and the Sirmondian Constitutions, Princeton University Press, Princeton 1952, s. 472. Zob. J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, s. 301-309. W Turcji różnica między świętym (veli) a obłąkanym (deli) jest trudna do ustalenia. Powiedzenie głosi: „Niektórzy mówią, że jest deli, inni, że jest veli". O.M. Ozturk, Folk Treatment of Mental Illness in Turkey, w: A. Kiev (red.), Magic, Faith and Healing: Studies in Primitive Psychiatry Today, Free Press, New York 1964, s. 349. L. Szestow, Sola fide — Tylko przez wiarę, PWN, Warszawa 1995, s. 11. Autyzm do schizofrenii zaliczył J. Silverman. Shamans and Acute Schizophrenia, „American An¬ thropologist", 69 (1967), s. 22. Pod pojęciem autyzmu zazwyczaj rozumie się niemożność nawiązania kon¬ taktu z ludźmi, powstałą wskutek ekstremizmu i obcości treści myślowych, co prowadzi do samotności intelektualnej (J. Sowa, Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii, PWN, Warszawa 1984, s. 273-275). Niezwykłą urodę, nadzwyczajne zdolności, umiejętność przeżycia w ekstremalnych wa¬ runkach, przeplatanie się okresów oderwania i milczenia z niezwykłą żywotnością i gadatliwością, które niegdyś uważano za cechy wybrania przez bogów i obecności sacrum w człowieku, obecnie uznaje się za przejaw autyzmu (A. Pankalla, Psychologia mitu: Kultury tradycyjne a współczesność, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2000, s. 118-122). Z kolei S. Larsen zaznaczył różnice między egoistyczną, indywidualną i, w pewnym sensie, autystyczną wyobraźnią zwykłego człowieka, a odzwier¬ ciedlającą wspólną, archetypową geografię i mitologię plemienia — wyobraźnią szamana (The Shaman 's Doorway: Opening Imagination to Power and Myth, Station Hill Press, Barrytown 1988, s. 79-80). 136 137 138 139 140 �Jacek Sieradzan 30 141 leczenie w tym kontekście oznacza „stanie się całością" (to make whole) , czyli, w kategoriach chrześcijańskich, stanie się świętym, a w rozumieniu buddyjskim stanie się buddą. Paradoks sacrum polega na tym, że ono nikogo nie pozostawia obojętnym. Już u Homera bogowie wpędzają w szaleństwo mądrych, a obłąkanych czynią mądrymi . Według Platona, ludzie są tylko zabawkami w rękach bogów . Bo¬ gowie niszczą kogo chcą, zsyłając szaleństwo na tego, kogo chcą zgubić. Jednak człowiek religijny traktuje je jak błogosławieństwo, dostrzegając w tym znak widomej obecności bóstwa. Dotyczy to zarówno ludzi żyjących życiem świe¬ ckim, czyli poza sacrum, jak ich przeciwieństwa, ludzi religijnych, którzy patrzą na innych jak na istoty niepełnowartościowe, animalne, a więc nie-ludzi, czyli potencjalne ofiary, które można bezkarnie zabić. Poszukując źródeł szaleństwa u starożytnych Greków, Ruth Padel nazwała ich świat wyobrażeń „teatrem szalo­ nych bogów" . Z jednej strony, szaleństwo wypacza percepcję rzeczywistości: dobro jawi się jako zło , a osoby najbliższe jako śmiertelni wrogowie . Znie¬ kształceniu ulega też widzenie świata . Według Padel: „Szaleństwo przesuwa: społecznie, geograficznie, wewnętrznie" . Z drugiej strony, otwiera ono czło¬ wieka na wymiar, którego dotychczas nie postrzegał: „Szaleniec może na pewien czas postrzegać, wyraźniej niż zazwyczaj, świat nawiedzany przez boga (...). Ore¬ stes i Kasandra w swoim szaleństwie widzą Erynie, ponieważ one rzeczywiście istnieją" . Przyczyna, dla których bóg wpędza człowieka w szaleństwo, może nie być znana, ani oczywista . Szaleństwo było karą nakładaną przez bogów na tych, których, dla jakichś powodów, chcieli ukarać. Ponieważ przeznaczenia nie sposób było uniknąć, dlatego jedyne, co pozostawało człowiekowi, to znieść go bez trwogi. „Próbuj po męsku znieść szaleństwa Losu", radził Menander . „Niszczycielskie emocje są zsyłane przez bogów, ucieleśniane przez nich. Czło¬ wiek musi je zwalczyć. Jednak, ostatecznie, walka z bogami jest niemożliwa. Teomachia jest zarazem zgubna i błędna. Istnieją sprzeczne imperatywy. Musi 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 141 M . Winkelman, Altered States of Consciousness and Religious Behaviour, w: S.D. Glazier (red.), Anthropology of Religion: A Handbook, Greenwood Press, Westport 1997, s. 421. Homer, Odyseja XXIII 12-14, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. 415. Platon, Prawa 803C, PWN, Warszawa 1960, s. 300. R. Padel, Whom Gods Destroy: Elements of Greek and Tragic Madness, Princeton University Press, Princeton 1995, s. 8. U Sofoklesa: „Mienią dobrymi ci nieprawe czyny, którym Bóg zmieszał rozumy!" (Antygona 621-623, Tragedie, PIW, Warszawa 1969, s. 126). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 75. Por. np. Eurypides, Orestes 264-265 (Tragedie, t. 2, s. 394) i Oszalały Herakles 970-971 (tamże, s. 253). Por. np. dwa słońca, które widzi Penteusz u Eurypidesa (Bachantki 918, w: Tragedie, t. 3, PIW, Warszawa, s. 458). R. Padel, Whom Gods Destroy, s. 117. Tamże, s. 96, podkr. autorki. Tamże, s. 159. Menander, Wybór komedii i fragmentów, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1982, s. 279, fragm. 632. 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 �Sacrum i profanum czy sacrofanum'? 31 się walczyć z własnymi najgłębszymi uczuciami, a jednak nie możesz, nie wolno ci tego uczynić. Jeśli mimo wszystko się na to zdecydujesz, skończy się to nieszczꜬ ciem. A jeśli tego nie uczynisz, oni i tak cię zniszczą", konkluduje Padel . 152 Sacrofanum współczesności: nothing sacred, czyli „wszystko jest święte" 153 Akceptacja sacrum była dla E. Durkheima i N . Söderbloma wystarczającą cechą dystynktywną religii. Według Durkheima granica między sacrum aprofanum była granicą między duchem i materią, brakiem egoizmu i egoizmem , oraz ciałem i duszą . Za Durkheimem Söderblom zauważył, że „świętość (...) jest nawet bardziej istotnym pojęciem od pojęcia Boga. Prawdziwa religia może istnieć bez określonej koncepcji boskości, natomiast nie ma prawdziwej religii bez odróżnienia sacrum od profanum . W tym znaczeniu sacrum i profanum są dwoma odrębnymi od siebie światami . Profanum staje się swego rodzaju antisacrum. O ile sacrum jest „święte, czyste, przyjazne, bezpieczne, pozytywne i dobre", to antisacrum jest „demoniczne, nieczyste, wrogie, niebezpieczne, ne¬ gatywne, złe" . 154 155 156 155 158 159 Na tej, dziś już nieco anachronicznej płaszczyźnie, podkreślającej całkowitą odrębność obu pojęć, sytuują się też rozważania L. Kołakowskiego. Według nie¬ go w świecie współczesnym istnieje tendencja do zaniku fundamentalnych różnic i rozmywania się przeciwieństw , która nie ominęła też chrześcijaństwa: „Zdjęte strachem przed perspektywą zepchnięcia do pozycji sekty, chrześcijaństwo zdaje 160 152 R. Padel, Whom GodsDestroy, s. 218. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 32. W związku z tym uznał on buddyzm za religię. Tamże, s. 305. Tamże, s. 253. Tamże, s. 175, N . Sôderblom, Holiness, s. 731. W ostatnich latach podważono zasadność ustaleń szkoły Durkheima. N. Luhmann podał listę dziewięciu tekstów, opublikowanych w latach 1960-1974, które kwestionują tezę Durkheima o integrującej funkcji religii (Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 13, przyp. 3). Zdaniem J. Skorupskiego: „Durkheimowskie poglądy są kombinacją pozytywizmu i antropocentrycznej koncepcji religii implicite uformowanej na podstawie charakterystyki zachodniego chrześcijaństwa". Symbol andTheory: A PhilosophicalStudy Théories of Religion in SocialAnthropology, Cambridge University Press, London 1976, cyt. w: J.-P. Olivier de Sardun, Okultyzm i etnograficzne „ja" (Magia, czyli uegzotyczniona nadzwyczajność od Durkheima po antropologię postmodernistyczną), za M. Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 264. Z kolei J.-P. Olivier de Sardun podkreślił, że „Durkheim stale przypisywał 'tubylcom' wyobrażenia (o świecie, o rzeczach świętych, religii, naturze itd.), które stanowiły po prostu projekcję jego własnych przesądzeń i nie posiadały podstaw empirycznych" (tamże). A. Piette zauważył, że choć jednym z „podstawowych elementów religii" jest lansowana przez Durkheima opozycja sacrumlprofa­ num, to jednak ma ona zastosowanie głównie do chrześcijaństwa (Les religions séculières, 1993, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 78). É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 33-35. M . Buchowski, Magia i rytuał, s. 83. L. Kołakowski, Odwet sacrum w kulturze świeckiej (1973), w: tenże, Cywilizacja na ławie oskar­ żonych, Res Publica, Warszawa 1990, s. 148-149. 153 154 155 156 157 158 159 160 �Jacek Sieradzan 32 się podejmować ryzykowny wysiłek mimikry — reakcji z pozoru defensywnej, a w rzeczywistości samoniszczycielskiej — by się nie dać pożreć wrogom; zdaje się przybierać barwy otoczenia w nadziei, że się w ten sposób ocali; naprawdę zaś traci w ten sposób tożsamość własną, która wspiera się na odróżnieniu sa¬ crum i profanum i na wyznaniu możliwego, a często nieuchronnego między nimi konfliktu" . Jest przekonany, że zachowanie ciągłości i przetrwanie kultury za­ leżą od żywotności sacrum, które w sposób wyraźny pozostaje oddzielone od profanum: „Powiedzieć, że wszystko jest sakralne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne" . Jego zdaniem siła sacrum w kulturze zachodniej polegała w przeszłości na naznaczeniu nim wszystkich dziedzin życia: narodzin i śmierci, małżeństwa, wojny, pracy, sztuki, zbrodni i kary . Usunięcie elementu sacrum z kultury oznacza dla niego negację sensu zarówno jej samej, jak i człowieka, prowadzi do szaleństwa, rozpaczy i wybuchu przemocy . Kołakowski oparł się tutaj na słowach klasyka kapitalistycznej kultury mieszczańskiej D. Bella, który ostrzegał, że „jeśli te dwa obszary [sacrum i profanum — J.S.] nie są od siebie oddzielone, a sacrum ulega zniszczeniu, wówczas pozostają nam nasze żądze i interesy niszczące sferę moralności, w której żyje ludzkość" . 161 162 163 164 165 Tutaj za Eliadem warto przypomnieć, że słowo sacrum nie musi wiązać się z potocznie rozumianą religijnością, ani z boskością: „Sacrum nie implikuje wia¬ ry w Boga, w bogów, czy w duchy. Sacrum to (...), doświadczenie tego, co re¬ alne, doświadczenie źródła świadomości istnienia w świecie" . Według niego „prawdziwym problemem (...) jest odszyfrowanie obecności sacrum w zdesakralizowanym świecie" . Może ono więc oznaczać 'świeckie sacrum' Grotowskie­ go, o którym wspomniał Victor Turner . Ponieważ człowiek współczesny żyje w sacrofanum, sakralizacja i sekularyzacja wzajemnie się przenikają, stanowiąc dwa aspekty jednej rzeczywistości. Zdaniem Bouillarda: „sacrum jest elementem profanum" . Życie i świat mają charakter dynamiczny, a nie statyczny, dlatego również cechą sacrum jest nieustanna wędrówka jego elementów składowych: 166 166 168 169 161 Tamże, s. 145-146. Tamże, s. 144. Tamże, s. 146-147. Średniowieczne chrześcijaństwo miało więc charakter totalny. Kołakowski, przeciwnik wszelkich współczesnych totalizmów, ukazuje się jako jego zwolennik: „Porządek sakralny (...) utwierdzał i stabilizował (...) strukturę społeczeństwa (...) a więc z konieczności także jego niespra­ wiedliwości, jego przywileje, jego utrwalone narzędzia opresji" (tamże, s. 147). Tamże, s. 151-153. Z krytyką Kołakowskiego nie zgadza się R. Rorty. Jego zdaniem Kołakowski wprawdzie pisze, że utrata religijnych korzeni kultury europejskiej prowadzi do destrukcji wartości, „ale nie pokazuje tego" (Filozofia pasożytuje na wyobraźni poetyckiej: Rozmowa z Richardem Rortym, w: B. Wildstein, Profile wieku, Politeja, Warszawa 2000, s. 155). D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 207. M . Eliade, Próba labiryntu: Rozmowy z Claude-Henri Roquetem, Sen, Warszawa 1992, s. 166. Tamże, s. 149. V. Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, „Dialog", 1988, nr 9, s. 111. H. Bouillard, Le catégorie de sacré dans la science des religions, Paris 1974, cyt. w: Buchowski, Magia i rytuał, s. 81. 162 163 164 165 166 167 168 169 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 33 „Niektóre przedmioty, wcześniej święte, dostają się do sfery profanum, nato­ miast rzeczy wcześniej świeckie zostają uświęcone" . Grzegorz Kubiński mówi 0 „odwróconej sakralizacji", stwierdza, że „sacrum nie istnieje już obiektywnie", ponieważ człowiek zaczął sakralizować i nadawać moc swoim własnym wytwo­ rom . Już Durkheim zauważył, że „sakralność jest w pewnym stopniu przej­ ściowa" , ponieważ jej korzenie tkwią w emocjonalizmie . W starożytności 1 średniowieczu ludzie wyrywali sobie z rąk relikwie ; współcześnie za repozy­ torium mana i nosicieli sacrum uważa się towary konsumpcyjne . Zwykli ludzie wyniesieni na szczyty przez wydarzenia historyczne stają się elementem sacrum, zaś gwałtowne wydarzenia (takie jak rewolucje) sprowadzają symbole religijne do poziomu profanum. Źródło tego tkwi w sakralności władzy i państwa, ale tak­ że narodu . Skoro — jak głosi W. Pawluczuk — sacrum, transcendencji i religii doświadcza się w codzienności , oznacza to, że „sacrum może manifestować się wszędzie i w każdym" . Karkowskie sacrum może się ujawnić „za okienkami Kas, w labiryntach Biur, w Zakazach i miejscach, gdzie wstęp jest wzbroniony (...). Wierzymy, że te elementy naszego środowiska są przejrzyste: one jednak są matowe, ich Materią jest Sacrum" . 170 171 172 173 174 175 176 177 178 119 Zdaniem Petera Bergera, przeciwstawieniem sacrum nie jest profanum, lecz chaos. Człowiek utrzymuje związki z religią i jej świętym kosmosem dlatego, iż przeraża go widmo pochłonięcia przez chaos , tożsame z popadnięciem 180 170 J. Audinet, Religia, miejsce pojawienia się odmienności, w: F. Lenoir, Y. Tardan-Masquelier (red.), Encyklopedia religii świata, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2002, t. 2, s. 2055. G. Kubiński, Nadprzyrodzone, w: E. Przybył (red.), Nadprzyrodzone, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 41. É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, s. 306. „Sakralność (...) to w rzeczywistości szczególny rodzaj emocji" (tamże, s. 311). Wierzyli bowiem — jak pisał św. Grzegorz z Nazjanzu — że w ciele męczennika, nawet po jego śmierci, znajduje się cudowna moc, „siła świętości", która może przejść na innych (J. Keller, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne w chrześcijaństwie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Iskry, Warsza­ wa 1978, s. 412). Por. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 285. Podczas wyprzedaży ogłoszonej przez sieć sklepów „Media-Markt" 9 I 2004 roku w kilku pol­ skich miastach ludzie wyrywali sobie z rąk towary i demolowali wyposażenie sklepów. Dochodziło też do grabieży. Aby zaprowadzić porządek, wezwano policję. To samo zjawisko, nazwane (w „Panoramie" w TVP 2 o 16.00) „istnym szaleństwem", powtórzyło się 30 III 2004 roku w jednym z nowo otwartych w Warszawie hipermarketów. Tym razem obyło się bez rannych. G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, s. 205-206. W. Pawluczuk, Sposób bycia jako rodzaj wiary, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1990, s. 121. Por. J. Sieradzan, Mistyka w twórczości WłodzimierzaPawluczuka, w: I. Borowik, H. Hoffmann (red.), Światopogląd: między transcendencją a codziennością, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2004, s. 71-78. H. Romanowska—Łakomy, Fenomenologia ludzkiej świętości: O sakralnych możliwościach człowie­ ka, Wydawnictwo Psychologii i Kultury ENETEIA, Warszawa 2003, s. 152. A. Moles, E. Rohmer, Labyrinthes du vécu. L'espace: matière d'actions, Méridiens, Paris 1982, s. 32, cyt. w: J.J. Pawlik, Sacrum ponowoczesności, w: Z. Kunicki (red.), Czy sacrum jest jeszcze święte? (Przedmiot — interpretacje — deformacje), Wydawnictwo Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum", Olsztyn 2000, s. 81. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 58-59. 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 �Jacek Sieradzan 34 181 w szaleństwo . Jednak zdaniem Jamesa Joyce'a nie żyjemy już w kosmosie, ale w „chaosmosie" . Niklas Luhmann pisze o sacrum jako „rezultacie procesu szyfrowania, dzięki któremu to, co nieokreślone, zostaje przekształcone w to, co określone, bądź w to, co określane" . Współprzeżywanie tego systemu szyfrów, nie będących symbolami, znakami, alegoriami ani pojęciami — to religia . D. Hervieu-Leger nazywa sacrum „nowoczesnym", „rozproszonym", „nie­ formalnym" , albo — za V. Turnerem — 'świeckim' . Jej zdaniem sacrum, niegdyś monopolizowane przez religie, które nazywa historycznymi , wykro­ czyło nawet poza nowe ruchy religijne i obecnie „odsyła do specyficznej rze¬ czywistości, nie wyczerpującej się w żadnej ze społecznych form, jakie mogła przybrać" . Jak się wydaje, religia jest dla niej nieodłącznie związana z insty¬ tucją przy jej braku zaś mówi wyłącznie o sacrum . Jej sprzeciw budzi to, że sacrum stało się łatwe do nabycia. Jest teraz jednym z wielu towarów dostępnych w magazynie symboli kultury, ponieważ „nie wymaga (...) pośrednictwa żadnej instytucji, religijnej czy publicznej" . Dlatego oddziela ona sacrum od religii, a sakralność od religijności . Czyni to poprzez odwołanie się do poglądów R. Fenna, który podkreślił, że sprawa definicji pojęć religii i sacrum jest kon­ sekwencją walki o legitymizację struktur władzy . Autorka, która niechętnie uznała zasadność rozważań L. Voye, podsumowanych stwierdzeniem, „iż sac­ rum nie łączy się z definicjami, jakie podają religie historyczne, a szczególnie katolicyzm" , tym niemniej stwierdziła, że „doświadczenie sacrum może pod pewnymi warunkami świadczyć nie tyle o 'powrocie' , ile o końcu religii", po¬ nieważ „sacrum i religia odsyłają do dwóch różnych typów doświadczenia" . 182 183 184 185 186 187 188 1189 190 191 192 193 194 195 181 Tamże, s. 73. J. Joyce, Finnegans Wake, Faber & Faber, London 1939, s. 118. N . Luhmann, Funkcja religii, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 1998, s. 35. Tamże, s. 35-36. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 73. Tamże, s. 79. Religie historyczne wiążą się z przynależnością do określonej „linii wyznaniowej" (tamże, s. 119), co, w jej przekonaniu, oznacza wierność wierze ojców (s. 118). Tylko te religie uznaje za reli­ gie sensu stricto, ponieważ jedynie one są związane z pamięcią (s. 66). Na temat judaizmu jako religii historycznej zob. np. P.L. Berger, Święty baldachim, s. 163-164. D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 74. Tamże, s. 96. Powołała się m.in. na poglądy P. Bourdieu, dla którego granica między sacrum a profanum przebiega między klerem a laikami (Genèse et structure du champ religieux, 1971, cyt. za D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 155). Tamże, s. 61. Tamże, s. 75. R. Fenn, Toward a Theory of Secularization, cyt. w: D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 75. L. Voyé, L'Incontournable Facteur religieux, ou du sacré originaire, 1991, cyt. tamże, s. 76. Według Daniela Bella (1977) powrót sacrum przejawia się na trzech płaszczyznach: religii mo¬ ralizatorskiej typu fundamentalistycznego, religii jako uświadomienia sobie transcendencji, oraz religij¬ ności mityczno-mistycznej (Powrót sacrum, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 63-65; przedruk w: „Znak", nr 346, wrzesień 1983, s. 1387-1389). Zdaniem Krzysztofa Dorosza o powrocie sacrum świadczy „Trwa¬ łość świeckich mitologii" (Ziemia jałowa i poszukiwanie Graala, „Aneks", 1983, nr 29130, s. 130). D. Hervieu-Léger, Religia jako pamięć, s. 93. 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 �Sacrum i profanum czy sacrofanum? 35 Sacrum zaś można przeżywać na sposób świecki, co ma miejsce zawsze wtedy, kiedy „wiąże się z doświadczeniem przewyższającej istoty/mocy" . Jak pisze: „w nowoczesnych społeczeństwach indywidualne i zbiorowe doświadczenie, określane jako 'doświadczenie sacrum', może powstawać poza wszelką 'religią'. Można by — w zamian — rozwinąć myśl, zgodnie z którą ta 'autonomizacja' doświadczenia sacrum w stosunku do sfery religii stała się możliwa jedynie dla¬ tego, że religie historyczne — włączone na Zachodzie w proces rozwoju racjona­ lizacji — same stopniowo odłączyły się od 'świętych kosmizacji', z którymi reli¬ gia utożsamiała się we wszechświecie tradycyjnym" . Z kolei Luc Ferry uważa, że postęp naukowy nie tyle unicestwił, ile wzmocnił poczucie sacrum: „Świętość została przemieszczona do wnętrza człowieka, niejako wcielona w jednostkę ludzką" . J. Krasnowolski uznał nawet, że „tylko ona (= nauka) może zapełnić przestrzeń opuszczoną przez sacrum i mit", chociaż, jak sam zauważył, na prze¬ szkodzie temu staje jej ekskluzywizm i ezoteryzm . Mając powyższe na względzie, nic nie stoi na przeszkodzie, by współcześnie Bóg (bądź inny przedstawiciel sacrum), który kiedyś pojawiał się w naturze — błysku piorunów, na szczycie góry, na pustyni, w jaskini, w lesie, w palącym się krzewie itp. — teraz objawił się np. w telewizji i powołał widza na założyciela nowej religii . O wiążących się z tym niebezpieczeństwach pisał — powołując się na analizę N . Postmana — M . Mrozowski: „Telewizyjny obraz desakralizuje bowiem przestrzeń i aktorów religijnej ceremonii, przekształcając j ą w wido¬ wisko rozrywkowe". W telewizji „aktorem pierwszoplanowym jest Kapłan (per¬ sona), aktorem drugoplanowym jest klaszczący, skandujący i śpiewający tłum (chór), a Bóg jest dopiero aktorem trzecioplanowym, o ile w ogóle jest jeszcze dla Niego miejsce w tym spektaklu. Dominacja obrazu nad słowem sprawia, że widowiskowość zabija tu wszelką transcendentność, a ekscytacja wyklucza medytację" . ' 196 197 198 199 200 201 202 203 196 Tamże, s. 149. Tamże, s. 151. L. Ferry, Człowiek-Bóg czyli o sensie życia, PIW, Warszawa 1998, s. 123. J. Krasnowolski, Sport współczesny a proces desakralizacji, w: Z. Krawczyk (red.), Sport w społeczeństwie współczesnym, PWN, Warszawa 1973, s. 93. Zdaniem W. Burkerta: „boga nie można skonstruować w celu wypełnienia luki; musi się go poznać, on musi się objawić" (GreekReligion, s. 218). To samo dotyczy rytuału: „Rytuału nie można wytworzyć w sposób sztuczny; tym bardziej dotyczy to jego transcendentalnej orientacji, której dłużej nie spowijają przesądy i tajemnice" (HomoNecans, s. 297). Sztucznie nie da się wykreować także prze­ konania o istnieniu pokolenia, co pokazały nieudane próby stworzenia dla celów merkantylnych „gene¬ ration X " czy 'pokolenia frugowców' (B. Fatyga, Dzicy z naszej ulicy: Antropologia kultury młodzieżo­ wej, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1999, s. 130). Jak np. w amerykańskiej komedii „Pogoń za milionami", kilkakrotnie emitowanej w listopadzie 2003 w TV „Puls" i w październiku 2004 w TV4. W filmie Bóg wygląda jak model reklamujący nową rakietę tenisową. Pojawia się w stroju do gry w tenisa i mówi do telewidza, swego proroka: „Objawie­ nia w płonącym krzewie wyszły z mody. Muszę walczyć o oglądalność". Por. N . Postman, Zabawić się na śmierć: Dyskurs publiczny w epoce show-businessu, Warszaw­ skie Wydawnictwo Literackie „Muza SA", Warszawa 2002, s. 170-176. M . Mrozowski, Wstęp do wydania polskiego, w: N. Postman, Zabawić się na śmierć, s. 13-14. 197 198 199 200 201 202 203 �Jacek Sieradzan 36 W związku ze zmianami, jakie zaszły w ostatnich latach w ludzkiej świa­ domości, rozmaici badacze odnajdują sacrum: w laickich rytuałach maso­ wych, takich jak religie polityczne (od kultu Rozumu rewolucji francuskiej do wzbudzających entuzjazm mas „religiach" nazizmu i stalinizmu), w sporcie , w reklamie, w fotografii, w zjawisku UFO, w telewizyjnych serialach i operach mydlanych, w filmie, w helisie DNA, w ćwiczeniach cielesnych (bodybuildingu aerobiku), w rock'and'rollu, w tańcu dyskotekowym, w rave-parties, w in¬ ternetowej cyberprzestrzeni, w fabularnych grach komputerowych, w striptizie, ogólnie: w technologii i we współczesnym świecie zachodnim, a zwłaszcza w sieciach handlowych. Sacrum nieustannie zmienia swoje oblicze, gdyż — jak wszystko w świecie — jest nietrwałe. 204 205 Jacek Sieradzan SACRUM AND PROFANUM OR SACROFANUM? CHANGES IN THE UNDERSTANDING OF SACRUM IN THE MODERN WORLD (Summary) The article analyses the problems of sacrum as discussed by a few modern scholars — Walter Burkert, René Girard and Hyam Maccoby, who link the reflection on religions (mainly Old Greek, Judaism and Christianity) to the data from anthropological and ethological studies. The text also relates on the discussion of the interrelation between sacrum and profanum as analysed by classical scholars, and promotes the concept of sacrofanum, which is the modern reference to the questions discussed in the article. When looking for the sources of the concept of sacrum the author makes references to the study on primacy. The text also touches upon the relations between the experience of sacrum and madness. In the modern world the border between sacrum and profanum is liminal, while man lives in sacrofanum where everything is (or can be) a sacral element. 204 W tym miejscu pomijam źródła, które uwzględnię w osobnym artykule na ten temat. Por. J. Sieradzan, Sport między sacrum a szaleństwem, w: Z. Dziubiński (red.), Edukacja poprzez sport, Salezjańska Organizacja Sportowa, Warszawa 2004, s. 112-142. 205 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc2fb4ddd97f1a72f0ef50507df1798d.pdf d0d4f01d38bad58ae51a409c0e2a756e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2966 Title A name given to the resource Sacrum, mit, książka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.185 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka SACRUM, MIT, KSIĄŻKA O c z y w i ś c i e , że l o s k s i ą ż e k z a w s z e z a l e ż y o d p o j e t n o ś e i n i k a . Pro żytni. captu I lectoris chyba hahent należałoby sua jata — librlli rozumieć tę czytel­ mawiali staro­ ma,ks} mę jako przy­ Z n i e p o k o j o m p a t r z y ł e m , ilekroć książka powracała d o m n i e , na coraz brudniojszo marginesy — widomy ślad podkreślania p e w n y c h j e j fragmentów. Jednocześnie zaskoczeniem było także p o m n i e n i e . B o k s i ą ż k i p o p r o s t u są. I s t n i e j ą o b o k n a s , o f e r u j ą c i t o , że ilość p o s p i e s z n i e s t a r t y c h p o d k r e ś l e ń m a l a ł a w r a z z k o l e j ­ z a w s z e swą g o t o w o ś ć o t w a r c i a . M o g ą czekać służalczo n a b i u r k u nym lub zapominano s. na Bo i wciśnięto pomiędzy znienawidzono, deski zakazane i regałów. Bywają uwielbiono, palone stosach numerem 158. A l e strony, moją by książkę oto po p e w n y m definitywnie czekał zaniknąć los jeszcze w i m i ę d z y w i e r s z a m i nieścierane już z n a k i z a p y t a n i a , kiedy wywyższamy kółka, L o s książek zależy o d c z y t e l n i k a , ale los t o n i e t y l k o kruchość ich grzbietów wartych jest i cienizna t a m myśli, jakby k a r t e k , t e n los d o t y c z y zdarzeń przedłużeniem i historii. czyjejś Bo w obecności, również istocie za­ książka nagromadzonym c i e r p i e n i o m , w y s i ł k i e m i n t e l e k t u a l n y m , zabawą, radością; właśnie dla n a s i los t e j obecności zależy t y l k o o d naszej w o l i . podkreślenia, Najbardziej wzdłuż całej flamastrem jednak strony niepokoiły linie l u b niebieskim tuszem ktoś pionową kreską chwilę historyczną" podkreślił ktoś długopisem, sposoby Mircea zaczytywanycb, Eliade, Sacrum identycznych — Mit — tysięcy na różno książek: Wyboru Historia. dokonał i wstępem opatrzył M a r c i n Czerwiński. Przełożyła A n n a kiewicz. W y d . I I , Warszawa 1974, nakład Tatar­ 6 5 0 0 + 2 9 0 egz. Tę historyczna, to to ktoś inny kosmicznej będzie ludzka n i e z w y k ł y . C h o ć b y d l a t e g o , że p o p r z e d n i n a k ł a d ( 1 9 7 0 , w y d . I , z axis n a k ł a d 4 0 0 0 + 2 9 0 egz.) ta", tane egzemplarze w był coraz trudniej bibliotekach jakby dostępny, a same z m i a n y i odświeżenia ( p o r . n p B i b l i o t e k a P u b l i c z n a w ul. Koszykowa; Nie przypuszczałem właśnie tylko s y g n a t u r a z. t a książka cennych rozumienia z czytaniem tek wyczy­ domagały się Warszawie, 182816). wyświadczy nieocenioną rozumienia nie my-śli a u t o r a , a l e i n n y c h , a zarazem i percepcją przysługę, także coś więcej, bo i pewnego zjawiska mi szansę związanego treści. N i e n a p i s a n o c h y b a t a k i e j r o z p r a w y , w której a u t o r pokusiłby — siedziba — inaczej mówiąc Podkreślone, w e t n o g r a f i c z n y c h p r a c a c h , szkicach, artykułach czy n a w e t marginesie jest — — że wyłącznie przez istnienie ludzkie — — jest możliwe aby się upewnić — flamastrem (63). n a szczycie góry „ P o s t a w i e n i e k r z y ż a —- linia (58). „ T a k na więc — marginesie w rzoczyw stości" ; wszelka wiąże się (75). i wykreślone fragmenty z mojej k s i ą ż k i . Z a s t a n a w i a m się t y l k o j a k i l o s j e s p o t k a ł . C z y s t a ł y się początkiem czy zgrabnie często niepokoił m n i e pomyślaną puentą? s t a r a n n i o zakreślony c y t a t , Jakże oddzielający j e d n a k ż e w s z y s t k o t o , co p o w y ż e j i p o n i ż e j u p r a w n i a ć m o g ł o d o t a k i e g o t w i e r d z e n i a : „ N a obraz i podobieństwo wszechświata klamry niebieskim — długopisem który zaczyna się o d — środka i r o z p o ś c i e r a się w c z t o r y z a s a d n i c z e s t r o n y , w i o s k a rozbudowuje się p o c z ą w s z y o d s k r z y ż o w a n i a d r ó g " ( 6 8 ) . A l e — tego nawias już n i e o b e j m u j e — n a w y s p i e B a l i l u b n a G w i n e i . . . J a k ż e r ó w n i e często, już toria „Otóż narodzeniom" ale z a r a z o m książki, p r z e d z i e l o n y His­ na uwarunkowana zapewne niebieska się o p r ó b ę z e s t a w i e n i a , r z e c z o w o i k o n k r e t n i e w y k a z u j ą c , j a k i e — niekiedy czerwonym u ś w i ę c a ł o o k o l i c ę , b y ł o w j a k i m ś sensie r ó w n o ­ z d a n i a i i l e r a z y by\y c y t o w a n e z k s i ą ż k i Sacrum — Mit biegnące g d y ż człowiek r e l i g i j n y chce ż y ć w „ ś r o d k u świa­ mundi, inspiracją, n a t o m i a s t j e d n e g o , że grudnia długopisu. „ P r a w d ą (37). czerwonym znaczne z „ p o n o w n y m żo l o s t e j k s i ą ż k i się 13 zrobione kółkiem, z n a j d u j e się G o l g o t a " znón: flamaster wiadome . było, rodzi j e d y n i e d z i ę k i o w e j stałej ł ą c z n o ś c i z n i e b e m " ( 5 9 ) . „ D l a chrześci­ janina — cych bazgrolacli na ostatniej kartce, po starych brzegach. o d początku i znaczy m o j ą r o z p o z n a m o d r a z u , p o o d k l o j a j ą c e j się o k ł a d c e , p o dziosię- Już Na człowiek jost zawsze „ w s y t u a c j i " , s y t u a c j a t a j e d n a k n i e zawsze aktualną kilku notatki. (86) zakreślił ktoś mnio podkreślenia dynczym spośród i s. 3 1 , р о г . o p r z e s t r z e n i w t e j k s i ą ż c e s. 4 9 , 5 2 i n a s t . jest jednej kreski o ł ó w k i e m , d o p i s u j ą c : p o r . L . S t o m m a Słońce b y ć m i n i e z w y k l e b l i s k i . O książce b a r d z o k o n k r e t n e j b o o p o j e ­ egzemplarzu; pionowe p r z y k ł a d z n a n y a k a p i t o czasie i p r z e s t r z e n i zaznaczył Otóż chciałbym opowiedzieć o książce, której los zaczął nagle tajemnicze T strzałki, surowy. c z a s i o z a c z ę ł y p o j a w i a ć się n a m a r g i n e s a c h i c z c z o n e . N i o s k a r ż ą się k i e d y n i k t i c h n i e c z y t a , a n i n i e p y s z n i ą jo p o n a d inno. okolicy bardziej w t e k s t a c h , c y t a t , m o ż e właśnie p o r w a n y bywa z mojej myślnikami, pomiędzy które w p i s u ­ j e m y j a k b y d l a podkreślenia, c z y u p e w n i e n i a się — pisze przecież poważniejszych przedsięwzięciach. A w t e d y m o j a książka stałaby Ełiade się l e d w i e , A l e z a p o m i n a m y , a l b o i n i o c h c e m y p a m i ę t a ć , że n i e są t o d e f i ­ j a k sądzę, t a k i e j p r a c y Pozyskiwanie Eliadego przemyśleń, posiłkowanie czymś czy złym jako się wycinkiem. sprzymierzeńca cytatem niegodziwym. Jest nie sprawą do jest, własnych rzecz oczywiście i b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n ą niż b a d a n y t u p r z y p a d e k jasna, szerszą zaczytywania nicje —, - czytamy a raczej u Eliadego z mozołem, potykamy uporczywie „ n a r z u c a się c h y b a p e w i e n sens powstającą t a m w ciągu długich l a t , j a k b y zapisaną nową opo­ wieść. rzecz jasna książka t a cieszyła, się nienaganną linią g r z b i o t u i bielą k a r t e k . S a m zresztą p r z y c z y n i ł e m jej uszkodzeń, płaszczoną, W Eliade obszernego — się...", materiału chyba co akapit okaleczeniem; za­ przypuścić...", wniosek...". Z n i e p o k o j e m patrzę n a moją książkę, k i e d y do m n i e z nowym — j a k ż e często n a ­ się n i e m a l „można, ... n a pocieszonio czytam jej wraca Stanisława Vinconza,: Niedługo wielu „wydaje powtarzające książką, j o s t m i najbliższy. s t a r a m się z r o z u m i e ć na podstawie podaje m i m o n i e s k r ę p o w a n e j f o r m y j a k ą j o s t esej — strzeżenia... Bowiem — jak p o r ó w n a w c z e g o , k o n k r e t y z o w a n e spostrzeżenia. I t a k przecież j e d n e j k o n k r e t n e j książki. A l e t e n p r z y p a d e k , z w i ą z a n y z m o j ą losu, j a k i m i objawiła s w o i m s t a n o m o b e c n y m , b y m mógł odczytać —, jaki grzbietem jednak inny książką, z a w a r t y m i czytywanie. po p r o s t u czytając do góry sposób się l u b odkładając i porzuconą na kilka można, o k a z y w a ć do roz­ tygodni. zainteresowanie w n i e j m y ś l a m i niż p r z e z d o k ł a d n e j e j z a ­ A l e p r z y c z y n i l i się d o t a k i e g o i i n n i , o c h o c z o o d d a j ą c się l e k t u r z e esejów T stanu rzeczy także na temat sakralizacji „Jeżeli drzewa są, h a r f a m i dla, g r y wające prądy. powietrznego, Jeśli czy drzewo jest przystanią dla odpoczynku czy dla istot z snu, czy dla niechaj morza miłości może być przystanią, na której z m o r z a pozaziemskiego c h w i l o w o osiadają ż y w o t y n a d z i e m s k i e . J a k d r z e w o j e s t p o m o s t e m między ziemią i p o w i e t r z e m , t a k n i e c h a j i książka będzie zatoką d l a i s t o t u s k r z y d l o n y c h , l o t n y c h , ze ś w i a t ó w z d a n i e m a u t o r a książki — ich głosy, poczujecie w nas samych. to i d l a w i c i a g n i a z d , czy d l a myśliwskich s t a n o w i s k — t o i książka czasu i p r z e s t r z e n i , świata a r c h a i c z n y c h m i t ó w i s y m b o l i , któro — tkwią m o c n o wiatrowoj, i k s i ą ż k a s t a n i e się n a m harfą, na, k t ó r e j grają z d a l e k a p r z e p ł y ­ odległych. T a m usłyszycie promienie ich oczu". 185 �II. 1. Ś w i ę t e s o s n y k o l o Nowosilik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05aa0ce95e97f26949a2027b85b9e4a6.pdf c7edf1964ea90165f87c9847a1b6e34f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3089 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2893 Title A name given to the resource Sąd Ostateczny artystów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.512-525 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra h&mhm*ka-Luty * SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH ciwu wobec wszelkich nakazów i norm społecznych (co ma się jakoby tłumaczyć wszechogarniającym d u ­ chem tolerancji). W popularnym obiegu tzw. kultury masowej, w tym co przekazuje prasa, radio i telewizja, narasta fala róż­ nych informacji i opinii dotyczących końca pewnej epoki i Wielkiego Sądu - wiadomości, często sensa­ cyjnych, grających na emocjach szerokiej publiczno­ ści. Jedne z nich są rodem z brukowej prasy, inne, bar­ dziej rozumne, dotykają istotnych problemów. W su­ permarketach sprzedaje się nachalnie reklamowaną Wielką księgę przepowiedni, ale w księgarniach można też znaleźć poważne Rozmowy na koniec wieku ze współczesnymi mędrcami. Przywołuje się pamięć o ekscytujących wizjach Nostradamusa i zapowiedziąnadejściu antychrysta Mabusa, ale pisze się też ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Sąd Ostateczny artystów polskich Dedykuję Ince Bal - wiernej przyjaciółce O statnie lata XX wieku skłaniają ludzi do spójrżenia wstecz i w przyszłość, niekiedy do filo­ zoficznych refleksji i metafizycznych odczuć; budzą lęki związane z nieuchronnością przemijania i trudnym do wyobrażenia nadejściem Dks irae, kiedy to nie zostanie kamień na kamieniu. Bo, jak mówi Ewangelista, wtedy „powstanie naród przeciw narodo­ wi i królestwo przeciw królestwu, i będą mory i głody, i trzęsienia ziemi po miejscach [...]. I wielu fałszywych proroków powstanie i wielu zwiodą. A iż się rozmnoży nieprawość, oziębnie miłość wielu. A kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawiony" (Mat., 24, 7-12). Katastroficzne nastroje związane z końcem wieku i przeczuwanym końcem świata powtarzają się cyklicz­ nie. Pojawiały się w średniowieczu i w czasach nowo­ żytnych. Znamy dobrze scenariusz podobnych zjawisk występujących u schyłku X I X wieku. Nadawali im ton ówcześni dekadenci, pisarze, artyści, zarażeni epidemią pesymizmu, neurotyczni apologeci cierpienia przeko­ nani o kryzysie wszelkich wartości. Postawą życiową tych zdesperowanych nerwowców była melancholia, ciemne przeczucia, poczucie beznadziejności, ale i wy­ bujały hedonizm. Niepewność celów, udręki tworzenia i egzystencji, kierowały ich k u pragnieniu nicości w postaci nirwany lub śmierci . Dziś świat pędzi jak szalony, nie ma miejsca dla „nerwowców". 1 Koniec drugiego tysiąclecia przynosi nowe utrapie­ nia - lęk przed bronią masowego rażenia i epidemia­ mi ( A I D S ) , przed globalną katastrofą i chaosem jaki wyzwala pogoń za władzą, pieniądzem, konsumpcją, chęcią użycia za wszelką cenę. Człowiek żyje bardziej faktami niż pryncypiami, szamocze się w niewoli do­ czesności i materii, a równocześnie ciągle poszukuje swojego miejsca w świecie i często kontrowersyjnych wartości rozpiętych na dwóch biegunach - nie wie czy zbliżyć się do Boga czy do szatana. Niektórzy sądzą, że dzisiejsza postmodernistyczna postawa, pojmowana jako sposób na życie i twórczość, skłania do relatywi­ zmu moralnego, zaprzeczania pojęciu absolutu i sprze­ 0 niekontrolowanym rozwoju sekt, o praniu mózgów przez wszechwładnych guru i praktykach satanistycz­ nych, o zwrocie do religii Wschodu (buddyzmu, Hare Kriszna, medytacyjnej filozofii Zen). Są tacy, którzy upatrują jakiejś nadziei w nadchodzącej epoce. Ta nowa, promieniująca pozytywną energią Era W o d n i ­ ka, wywodząca się z kontrkultury hippisów, wedle przekonania jej wyznawców ma wyzwolić i ziścić upragnioną harmonię między człowiekiem a ziemią 1 kosmosem. W ostatnich dziesięcioleciach modna stała się też idea neopoganizmu, powrotu do źródeł, do archetypicznych wątków dawnych bóstw, mitów, wierzeń, ma­ gicznych obrzędów. W Szwecji obchodzi się prastare Święto Światła, w Niemczech obserwowany jest na­ wrót do mitologii germańskiej, do Wotana, W a l k i r i i , legendy Nibelungów (co ma już w tym kraju swoją kul­ turową i polityczną tradycję). W krajach Europy Środ­ kowej i Wschodniej odprawia się święto Kupały (zwłaszcza na Ukrainie) i inne ceremonie kultowe ku czci pogańskich bóstw, m.in. Światowida i Perkuna. W Anglii szczególną fascynację budzi położony na Równinie Salisburskiej megalityczny kromlech, potęż­ na, kolista budowla, której przeznaczenia dotąd nie wyjaśniono. Ów kamienny okrąg w Stonehenge daje pole szczególnemu działaniu wyobraźni - czy była to świątynia słońca, czy miejsce kultu innej religii? Czy snują się tam jeszcze cienie nieznanych kapłanów, Cel­ tów, druidów? Tak objawia się m.in. mitologizacja fanomenów współczesnego życia, które są dziedzictwem XX wieku i jego „historii spuszczonej z łańcucha" (Gustaw Herling-Grudziński). Mity są wyobrażeniem zbiorowym, ale przecież każdy z nas nosi je w sobie. Być może to właśnie stanowi odreagowanie i ucieczkę od wspo­ mnienia koszmarów naszego wieku, jego dwóch wojen światowych (i setek pomniejszych trwających do dziś), dwóch totalitaryzmów, łagrów i obozów, ludobójstwa, 512 �513 �Akksandra M&eduwika.Luts * SĄD OSTATECZNY.... Ahkscmfa Jackowski * APOKALIPSA.. A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 1. D o anioła zboru w Efezie napisz: T o mówi T e n , który trzyma siedem gwiazd w prawicy swojej, który się przechadza pośród siedmiu złotych świeczników: 2. Z n a m uczynki twoje i t r u d , i wytrwałość twoja, i w i e m , że nie możesz ścierpieć złych, i że doświadczyłeś t y c h , którzy podają się za apostołów, a n i m i nie są, i stwierdziłeś, że są kłamcami. 3. Masz też wytrwałość i cierpiałeś dla imienia mego, a nie 4. Lecz mam ci za złe, że porzuciłeś pierwszą twoją miłość. 5. W s p o m n i j więc, z jakiej wyżyny spadłeś i upamiętaj się, i ustałeś. spełniaj uczynki takie, jak pierwej; a jeżeli nie, to przyjdę do ciebie i ruszę świecznik twój z jego miejsca, jeśli się nie upamiętasz. 6. Na swoją obronę ma,z t o , że nienawidzisz uczynków nikolaitów, których i ja nienawidzę. 7. K t o ma uszy, niechaj otucha, co D u c h mówi do zborów. Zwycięzcy d a m spożywać z drzewa żywota, które jest w raju Bożym. 8. A do anioła zboru w Smyrnie napisz: T o mówi pierwszy i ostatni, któr> hyf umarły, a ożył; 9. znam ucisk twój i ubóstwo, lecz tyś bogaty, i wiem, że bluźnią tobie c i , którzy podają się za. Żydów, a nimi me są, ale są synagogą szatana. 10. N i e lękaj się cierpień, które mają przyjść na cię. O t o diabeł wtrąci niektórych z was do więzienia, abyście byli poddani A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 20 próbie, i hędziecie w udręce ptzez dziesięć d n i . Bądź wierny aż 1. do śmierci, a dam ci koronę żywota. 11. I widziałem anioła zstępującego z nieba, który miał klucz o d otchłani i wielki łańcuch w swojej ręce. K t o ma uszy, niechaj słucha, co D u c h mówi do zborów. Zwycięzca nie dozna szkody o d dtugiej śmierci. 2. I pochwycił smoka, węża statodawnego, którym jest diabeł i szatan, i związał go na tysiąc lat. (Biblia Warszawska) 514 (Biblia Warszawska) �mm %,1l-1? A i - 'i a ]ĘĘĘ f 2, ii -23 af A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 12. A d o anioła zboru w Pergamie napisz: T o mówi T e n , który ma ostry miecz obosieczny. W i e m , gdzie mieszkasz, tam, gdzie jest t r o n szatana; a jednak trzymasz się mocno mego imienia i nie zaparłeś się wiary we mnie, nawet w dniach, kiedy Antypas, świadek mój wiemy, został zabity u was, gdzie szatan ma swoje mieszkanie. 18. A do anioła zboru w Tiatyrze napisz: T o mówi Syn Boży, który 14. Lecz mam c i nieco za złe, mianowicie, że są tam tacy, którzy trzymają się n a u k i Balaama, który naucza! Balaka, jak uwodzić synów izraelskich, by spożywali rzeczy bałwanom ofiarowane i uprawiali nierząd. 20. Lecz m a m c i za zle, że pozwalasz niewieście Izebel, która się podaje za prorokinię, i naucza, i zwodzi moje sługi, uprawiać wszeteczeństwo i spożywać rzeczy ofiarowane bałwanom. 21. 15. T a k i ty masz u siebie takich, którzy również trzymają się I dałem jej czas, aby się upamiętała, ale nie chce się upamiętać we wszeteczeństwie swoim. nauki nikolaitów. 22. Toteż rzucę j ą na loże, a tych, którzy z nią cudzołożą, wtrącę Upamiętaj się więc; a jeżeli nie, przyjdę do ciebie wkrótce i będę z n i m i walczył mieczem ust m o i c h . 23. w ucisk wielki, jeśli się nie upamiętają w uczynkach swoich. A dzieci jej zabiję; i poznają wszystkie zbory, że Ja jestem T e n , który bada nerki i serca, i oddam każdemu z was według 13. 16. 17. ma oczy jak płomień ognia, a nogi jego podobne są d o mosiądzu. 19. Znam uczynki twoje i miłość, i wiarę, i służbę, i wytrwałość twoją, i wiem, że ostatnich uczynków t w o i c h jest więcej niż pierwszych. K t o m a uszy, niechaj słucha, c o D u c h mówi d o zborów. Zwycięzcy dam nieco z manny ukrytej i kamyk dam m u biały, a n a kamyku rym wypisane nowe imię, którego n i k t nie zna, jak tylko ten, który je otrzymuje. uczynków waszych. 24. szatańskich głębin, powiadani: N i e nakładam na was innego ciężaru; (Biblia Warszawska) J. Chełmowski, J. Chełmowski, A p o k a l i p s a . Ilustracja rozdz. 2,1-29 A p o k a l i p s a . Ilustracja rozdz. 20,1-2 515 W a m zaś, pozostałym, którzyście w Tiatyrze, wszystkim, którzy nie macie tej nauki, którzyście nie poznali, jak mówią, 25. trzymajcie się t y l k o mocno tego, co posiadacie, aż przyjdę. 26. Zwycięzcy i temu, k t o pełni aż do końca uczynki moje, d a m władzę nad poganami, 27. i będzie rządził n i m i laską żelazną, i będą jak skruszone naczynia gliniane; 28. taką władzę i Ja otrzymałem o d Ojca mojego; d a m m u też gwiazdę poranną. 29. K t o ma uszy, niechaj słucha, co D u c h mówi do zborów. (Biblia Warszawska) �AWtwmíra MtUxchowska-Luty • SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW PQLSKKH �Edward D w u r n i k , 138 polskich artystów malarzy, 517 1999 �518 �Au,!>;->•( P i n i f e * • W U L K A N * |. C h . D a h l , Wezuwiusz w i d z i a n y z b r z e g ó w C a p r i , J. P h . H a c k e r r , W e z u w i u s z w r o k u 1774, 519 Kassel 1822 1774 �Andrzej Piiiifeos • WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNEJ �Mámdm mBmimtimJMti * S Ą D bomby atomowej. Wszystko to niby jest wiadome, ra­ cjonalnie badane i poddane ocenie; człowiek mniema, iż jest panem wszelkiego stworzenia, ale jednak nad na­ szym czasem unosi się atmosfera niepokoju, coś, co przyprawia o dreszczyk atawistycznego lęku. W 1999 roku bywalcy warszawskich muzeów i gale­ rii mogli obejrzeć dwa Sądy Ostateczne: ten zrodzony ze średniowiecznej imaginacji, namalowany przez Hansa Memlinga i drugi, wyobrażony w różny sposób przez współczesnych artystów polskich. Dzieło M e m ­ linga - pokazane wiosną w Muzeum Narodowym jest wspaniałą inscenizacją eschatologii chrześcijań­ skiej, zgodną z ikonografią późnego gotyku. Jego pięk­ ne opisanie zawdzięczamy polskiemu jezuicie Marci­ nowi Hinczowi. „[Miasto Gdańsk] ma jeden kleynot kosztowny w kościele Farskim [...]. N a tym obrazie jest Michał Święty trzymający tarczę, w której wyrazi­ ło się z grobu ludzi powstanie, jednych w piekielny ogień wpadanie, drugich k u niebu drogę odprawujące, a zaś od tej tarczy na jabłku, które Bóg Oyciec trzyma w Niebie, refleksem toż się wszystko wyraziło. Piękny zaiste kunszt tego obrazu że tarcza Michała Świętego pokazuje y wyraża jak w zwierciadle, co się na ziemi dzieje y zaś do świata w ręce Boga Oyca będącego, też dzieła odbiciem puszcza" . 2 Dla ludzi średniowiecza wyczulonych na kontempla­ cję rzeczy ostatecznych, dzieło to było wstrząsającym przeżyciem. Wrażenie potężnej wizji ziemskiego i ko­ smicznego dramatu nasilała jeszcze jego rozbudowana narracja i mistrzostwo pędzla Memlinga. Okazały tryp­ tyk przyciągał wzrok precyzją szczegółów, wyważoną kompozycją i świetnością barwnej powierzchni: feerią wyrazistych kolorów stapiających się w lśniącą, jakby emalierską powłokę. W Memlingowym opowiadaniu wszystko odbywa się, jak należy. Bezgrzeszni spokojnie powstają z mogił w swojej czystej nagości i dostąpiwszy zbawienia wchodzą po kryształowych schodach do gmachu Cimas Dei, gdzie witają ich święci, królowie i prorocy Starego Zakonu wraz z tłumem muzykują­ cych aniołów, trzepoczących skrzydłami jak ptaki\ Po lewicy sędziego, osaczeni przez diabły, rozpaczliwie walczący grzesznicy, spadają w ziejące wyziewami pie­ kielne czeluście. Biblijna i tradycyjna wykładnia Sądu Ostatecznego budziła przerażenie przez wiele stuleci. Wszelako l u ­ dzie grzeszyli i grzeszą, bowiem różne paskudne cechy, a zwłaszcza imperatyw agresji, są wpisane w naszą na­ turę. H o m o sapiens szuka jednak usprawiedliwienia. Jak powiada Carl Gustaw Jung, człowiek, kierując się instynktem samozachowawczym, wypiera z siebie świadomość i pamięć występków i złych intencji za­ truwających mu spokój sumienia. Lecz szata archa­ nioła czeka. Zostaje mała furtka nadziei: bądźcie cho­ ciaż dobrzy dla zwierząt - prosi święta Katarzyna Sie­ 521 OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH neńska - wtedy one upomną się za wami na Sądzie Ostatecznym. Dziś żyje się w oderwaniu od wielu sprawdzonych za­ sad, przykazań i symboli, którym niegdyś prawdziwie dawano wiarę i które w istotny sposób wpływały na za­ chowanie człowieka. Narastająca laicyzacja, polaryza­ cja postaw, zawrotny rozwój techniki, wyobraźnia zdo­ minowana przez media, wojny, zamęty polityczne, nie­ szczęścia narodów rządzonych przez szaleńców, presja egzystencjalnych potrzeb i konieczności, szum infor­ macyjny, kryzys rodziny i więzi międzyludzkich wszystko to doprowadza do rozpaczy, niszczy ducha, za­ ciera tradycyjne wartości. Paroksyzmy współczesnego życia przekładają się na paroksyzmy sztuki. A jeżeli przedsmak sądnego dnia wisi w powietrzu, to jak go wi­ dzą artyści polscy? Wystawa pod nazwą Sąd Ostateczny miała się odbyć w Zachęcie, ale zabrakło na nią środków. Została zor­ ganizowana w mniejszej skali, w czterech warszawskich galeriach. Prezentowane są na niej prace Magdaleny Abakanowicz (w Kordegardzie), Eugeniusza Geta Stankiewicza (w galerii Pokaz), Edwarda Dwurnika, Izabelli Gustowskiej i Gabtieli Morawetz (w galerii Studio), Zuzanny Janin, Jerzego Kaliny i Jacka Sempolińskiego (w galerii Teatr Akademia) . Eksponowane tam dzieła nie są oczywiście w najmniejszym stopniu ilustracją owego „zdarzenia z przyszłości" i zadanego te­ matu, lecz jego obrazową metaforą, wyrazem doznań eschatologicznych. 4 Magdalena Abakanowicz powołuje do życia figury ludzi, drzew, kamieni i nadaje im duchową, ponadcza­ sową egzystencję. Ustawia je w rytmicznych grupach na ogromnych plenerowych przestrzeniach lub w zam­ kniętych pomieszczeniach sal wystawowych. Te rzeźby poświęcone są kondycji ludzkiej i temu, co człowieka otacza. Powstają w wyobraźni artystki, a urzeczywist­ niają się wytrwałą pracą rąk zmagających się z opor­ nym materiałem. Widzieliśmy wielokrotnie rzędy jej hieratycznych, bezgłowych postaci: stały w bezruchu, były jej „stadami", układami zbiorowymi organizujący­ mi przestrzeń - jak architektura lub wytwory natury, jak silva W Kordegardzie Abakanowicz poszła „o krok" dalej; przyprowadziła tam dwadzieścia podob­ nych istot stworzonych z płótna workowego utwardzo­ nego żywicą, bezrękich i bezgłowych - bo wystarcza i m mowa ciała, a twarze nie muszą kłamać - ale t y m ra­ zem Kroczących, obdarzonych ruchem (ich przeciwwa­ gą była drobna, „bolesna" postać, siedząca w bocznej sali). C i ludzie postępują naprzód z wysuniętą prawą lub lewą nogą; widziani wprost zdają się napierać na widza jak anonimowy tłum na przypadkowego prze­ chodnia. Ich pólplastyczne, puste w środku ciała są na­ gie i nie nagie, bo ubrane we własną, ciasno nawleczo­ ną skórę: zmiętą, pofałdowaną, spękaną. Ta powłoka �Aleksandra Mdbecluwska-Lun * SĄH OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH wyraźnie wystrzępia się przy kostkach nóg. Poniżej w i ­ dać już tylko foremne, anatomicznie ukształtowane, a więc „prawdziwe" stopy. T o one kumulują w sobie energię pozwalającą poruszyć się i kroczyć owym nie­ pełnym, niedopowiedzianym figurom, które idą przed siebie, lecz nie wiadomo dokąd - na Sąd Ostateczny, czy ku nam, a może wychodzą naprzeciw swemu prze­ znaczeniu.' Pytania się mnożą, ale nie trzeba na nie da­ wać odpowiedzi. Magdalena Abakanowicz jest artystką od lat dobrze znaną na świecie, uznawaną i podziwianą. Wiele napi­ sano o jej sztuce, co nie znaczy, że wszystko jest wiado­ me. Ona sama broni się przed nadinterpretacją i docie­ kaniem znaczeń swoich dzieł. Mówi więc, że „trzeba zostawić jako tajemnicę pewne sprawy, również w twórczości. Wyjaśniając kaleczymy je albo unice­ stwiamy. Nałóg objaśniania wszystkiego jest katastrofą naszego czasu. Nie należy utożsamiać tajemnicy z pro­ blemem. Problem można podzielić na strefy poddające się analizie, tłumaczeniu, a tajemnica jest całością, która nas ogarnia, choć niechętnie się do tego przyzna­ jemy" . 5 Ściany kameralnej galerii Pokaz wypełnia podłużny szereg drobnych rysunków, rycin, kolaży, obrazów i plakatów Eugeniusza Geta Stankiewicza, zestawia­ nych w najrozmaitszych konfiguracjach - prawdziwy fryz rebusów, groteski, ostrego dowcipu, czarnego h u ­ moru i przewrotnej satyry. Znamy ten repertuar: misty­ fikowane i wietne autoportrety, różne „mordy na łbie", zdefonnowane cielska, ucięte głowy, maski, nosy-marchewki, penisy wyrastające komuś pod pachą, wymiot­ ne odruchy, siusiające krasnale, istoty fantastyczne, myszy i ludzie, śmieszne stworzenia rysowane jak dzie­ cięce obrazki, aluzyjne, metaforyczne plakaty. T ę wstęgę osobliwości - jak zawsze zadziwiającą m i ­ strzostwem warsztatowym - Get Stankiewicz nazwał Korowodami. Przewijają się w nich „szablony" rzeczywi­ stości, obrazoburcze pomysły i prowokacje, choć może nie tak szokujące jak przed laty. Artysta nie oszczędza nikogo i niczego, zaprzecza stereotypom, dogmatom i banałom, narusza tabu i świętości; pamiętamy jego dawne kontrowersyjne przedstawienie krzyża: figury Chrystusa, młotka i trzech gwoździ, z napisem „zrób to sam". Ale te pastisze, paradoksy, „głupstwa", ironia i Rabelais'owski gruby dowcip często bywają podszyte podskórnym smutkiem, goryczą i bólem. Get dotyka sutrealistycznych wątków, ale unika czystej abstrakcji, posługuje się zasobem znanych symboli i znaków przy­ należnych kulturze europejskiej - toposami czytelny­ m i , ale zwykle widzianymi na opak. Ceni nade wszyst­ ko konkret, fachową wiedzę, materiał, dzieło ręki. Pra­ cuje jak mistrz cechowy, na zamówienie, i obraca się głównie w kręgu sztuki użytkowej, łatwo dostępnej (gtafika, plakat). W swoim wnikliwym studium o tym świetnym artyście Mirosław Ratajczak podkreślił, że ignoruje on zupełnie podziały na sztukę wysoką i niską, elitarną i masową, a duch jego nie błąka się na wyży­ nach, szukając sposobu na zbawienie świata. I przywo­ łał słowa artysty o twórcach grafiki użytkowej, którzy żyją ze zleceń: „Mówię o solidnym wykonywaniu zawo­ du. A jeśli w tej profesji pojawi się moment sztuki, to cieszmy się i chwalmy, bo to jest wartość dodatkowa [...] Jesteśmy nauczeni, że nad przedmiotem ma duch ulatać, z góry nastawiamy się na odbiór takich momen­ tów, i ducha sprzedają artyści, a kupują ludzie. Nie można tym handlować, można sprzedać robotę" . 6 W wywiadzie przeprowadzonym z okazji wystawy, autor powiedział, że nie chciałby nadużywać pojęcia Sądu Ostatecznego do swego pokazu, bo znajdą się tam rzeczy dawne, nie wykonane na to zamówienie , ale że Korowody to jednak jego grzechy, a te najcięższe wiszą na metalowych łupkach. Jakie tam grzechy? Należy się spodziewać, że tak pięknie pracujący, przekorny, rze­ telny, uczciwy i prawdomówny Get będzie kiedyś zba­ wiony w pierwszej kolejności. 7 Prace drugiego refleksyjnego prześmiewcy Edwarda Dwurnika można było obejrzeć w galerii Studio. Znala­ zło się tam 14 płócien malowanych przez kronikarza współczesnego życia. Jego sala zaludniła się tłumem postaci, typami i charakterami, była też miejscem róż­ nych dziwnych zdarzeń (kar dla faszystów i komuni­ stów, Prawdziwej histońi z Otwocka). Malowidło zamy­ kające wystawę zawiera rejestr grzechów artysty, m . i n . mniemanie, że wojsko jest najważniejsze, że bijem, bo musiem, pisma kobiece są cudowne (ma je na biurku), a Polska jest krajem ochroniarzy. Wszystkie obrazy po­ dzielił Dwurnik na nieregularne szachownice, nadał im ruchliwe rytmy przesuwających się kwadratów i prosto­ kątów, w które wrysował pędzlem dobroduszne lub zja­ dliwe karykatury osób z różnych środowisk. Bo środo­ wiska i rytmy to dwa ważne elementy sztuki Dwurnika. Rytmy organizują przestrzeń jego płócien: panoramicz­ nych widoków miast, ze skłamaną, poplątaną zabudo­ wą (czasem przypominającą jakiś ornament), portre­ tów zbiorowych i „płaskich" błękitnych obrazów IIU H 1 bez horyzontu, łamanego tylko grzbietami fal. Dwurnik śmieje się z siebie i z nas. N a wystawionych płótnach według własnego klucza, serki fi­ gurek igrających w swoich „klateczkach". Są tam: ko­ biety jego życia, funkcjonariusze mundurowi, malarze, rzeźbiarze, plastyczki polskie, politycy sztuki, 154 mę­ czenników i 22 czarownice oraz 450 kamieni szlachet­ nych, m.in. Jan Kott i Kora, Wiłkomirska i kontestator Liroy, Ficowski, Bryll, Kapuściński i piosenkarka Kay­ ah. Cała ta gromada kręci się, wygina, gra, śpiewa, ma­ luje lub pisze, biega nago i wdzięczy się do widza. Pe­ wien artysta zakrywa sobie newralgiczne miejsce świę­ tym obrazkiem, a inny wygraża mu palcem; znane pi- 522 zgrupował, �Aleksandra imtchewska-Luty * SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH sarki, plastyczki, skrzypaczki paradują nago jak święty turecki. I wreszcie, rozlokowane na osobnym płótnie, mruczą i miauczą wielce urodziwe i sprytne Koty, m.in. Pipka, Ksipek, Boniek, Pieróg, Leon, Kojak, Kiler, Teoś i Wycior. Być może to one łatwiej niz my dosta­ ną się do Raju. Tylko co począć z Behemotem? W drugiej sali galerii Studio znalazło się tylko jedno dzieło - ogromna, podłużna instalacja, sprawiająca oszałamiające wtażenie. T o praca Izabelli Gustowskiej, opatrzona metaforycznym tytułem W podróżyJej kształt i konstrukcja przypomina ramię dźwigu, a zara­ zem szalę Michała Archanioła, chwiejącą się na boki wahadłowym ruchem, ważącą złe i dobre uczynki. Na szczycie owej wagi zainstalowane są tajemnicze Świetli­ k i , błyszczące fioletowo małe ekrany (jakby wideo?), a w ich wnęttzu miarowo poruszają się cienie ludzkich stóp. Idą przed siebie czy drepczą w miejscu? Z boku, przy ścianie można obejrzeć osobliwe urządzenie: ekra­ nik z podłączoną żarówką i zwojem drutów. Jego efekt optyczny i sposób działania jest sekretem artystki. Or­ ganicznymi elementami potężnej, a zarazem powścią­ gliwie czystej kompozycji Izabelli Gustowskiej są świa­ tło i dźwięk. Można ją oglądać w ostrym blasku lamp lub w ciemności, a towarzyszy jej szmer niezrozumia­ łych rozmów, nierozpoznawalnych głosów i słów. T o piękne, tajemnicze, niedopowiedziane dzieło nie pod­ daje się łatwo interpretacji I nie ma potrzeby gruntow­ nie dociekać jego znaczeń, bowiem tłumaczyć „na siłę" cudzą wizję to tak jakby wyrywać sztuce jej język Widz może się tylko poddać własnemu przeżyciu, chwytając tę iskrę, którą nadaje mu artysta, pisarz, po­ eta, muzyk. Bo - jak mowi Janusz Tazbir - nuędzy twórcą a odbiorcą odbywa się nieuchwytny przepływ energii, wznosi się swoiste p r z ę s ł o , które istnieje, czy się to komuś podoba czy nie. Nie trzeba więc upy­ chać wierszy, nut i obrazów po szufladach i schowkach, bo ukryte przestają zyć. W ostatniej sali Studia zawisło siedem wielkich pio¬ nowych płócien Gabrieli Morawetz, na których wid­ nieje zwielokrotniony czlowiek-zjawa. Jego ciało odry­ wa się od ziemi i ulatuje z grobu na Sąd Ostateczny. Podstawowa figura tych kompozycji podlega metamor­ fozie - dzieli się na wiele postaci, z których spadają, osuwają się całuny i pasy płótna, podobne do tych, ja­ kimi owijano mumie. Bezwładni ludzie wymykają się nam, pociągają za sobą, może nawet chcą, by ich ści­ gać? D o tej, jak się zdaje, czytelnej alegorii dołączony jest jeszcze jeden akcent kompozycyjny: rząd czterech postumentów - symbolicznych kamieni nagrobnych. Spod ich szklanej powierzchni prześwitują sylwetki drobnych, delikatnie zarysowanych drzew - znak odra­ dzającego się „życia po życiu". Gabriela Morawetz czerpie inspirację z tradycyjnego repertuaru ikonograficznego, ale w pewnym stopniu 523 przetworzonego przez smak X I X wieku, przez jego za­ miłowanie do czarujących idylli i przez gust salonowy. O d dawna maluje pejzaże do których wprowadza pobu­ dzonych erotycznie ludzi lub postacie mitologiczne i fantastyczne, całe zastępy nagich nimf, boginek, efebów, elfów, duchów. Modeluje ich eteryczne ciała światłocieniowo, na poły realistycznie, na poły umow­ nie, zjawiskowo. Obecnie pokazane obrazy korespondują z hasłem wystawy, są dobrze rozpoznawalne, i owszem, robią wrażenie. Ich efekt jest uderzający. Wszelako ich kształt plastyczny pozostaje kalką XIX-wiecznej figuracji i nośnikiem szczególnego nastroju budzącego nieco staroświeckie sentymenta, jakim poddawali się nasi pradziadowie w salonach paryskich i salonach Zachęty. Gdyby wystawę Gabrieli Morawetz mógł na przykład obejrzeć, przywołany z zaświatów, świetny malatz fan­ tazji i niesamowitych zjawisk W i l h e l m Kotarbiński, byłby na pewno zadowolony. Galeria Teatr Akademia mieści się w starej praskiej kamienicy przy ulicy Targowej. Tam, na podwórzu zniszczonej oficyny, Jerzy Kalina stworzył imponujące rozmachem widowisko. Rzeźbiarz ten jest autorem nie­ konwencjonalnych, często szokujących pomysłów, przystających do nurtu poszukiwań Kantora, Hasiora i Szajny, instalacji wzbogaconych ruchem. T y m razem przy ceglanym m urse oficyny ustawił setki płonących zniczy na przeciwpożarowych schodach, i na tym tle zainscenizował spektakl dtogi na Sąd Ostateczny, w któ­ rym połączył elementy happeningu, performance art i ulicznego teatru jednego aktora. Główną rolę odegrał sam, jako jedyny bohater widowiska, bezimienny Czło­ wiek, Ktoś, Quidam. Posypywał głowę popiołem, po­ tem wspinał się po ognistych schodach do trzech bram (okien): pieklą, czyśćca i nieba. Nigdzie go nie wpusz­ czono, więc zawrócił. Znicze spadły z hukiem, w górę wznosiły się kłęby czerwonego dymu, strzelały race iskier. Na ziemi Człowiek zrzucił nędzne odzienie (jak­ by jego dusza chciała pozbyć się ciała) i spalił je na l u ^ t r " a i Ti y 111 ołtarzu Do tej fantasmagorii Jerzy Kalina dołączył jeszcze efekty dźwiękowe: głuche rytmy muzyki, odgłosy prze­ mówień politycznych z czasów PRL-u i stukot kroków maszerującego wojska. Ten piekielny teatr zapierał dech w piersiach i przykuwał uwagę wizualnym przepy­ chem; można go było nawet odczuć jako parafrazę Mamlingowej wizji. Ale chyba za dużo w n i m było „ilu­ stracyjnych" wątków i zbyt wiele dopowiedzeń, które zakłóciły spoistość i osłabiły symboliczną wymowę dzie­ ła. Kiedy zaproszeni goście zwiedzili już wystawę i opuszczali budynek, na podwórzu unosił się jeszcze za­ wiesisty zapach siarki. Zuzanna Janin tworzy rzeźby i obrazy, które zaciera­ ją granicę między odbiorcą a dziełem, pozwala widzowi �OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH Altkwuha Mtłbechowika-Utt) * SĄD wejść w środek kompozycji. Stosuje „nierealne", ulot­ ne materiały, rozpylone mgły, puder, watę cukrową i korzysta z biegu czasu zapisanego w kadrach filmo­ wych. W Teatrze Akademia ustawiła namiot z lekkiej, wiotkiej, ruchliwej materii, na której odbijał się falują­ cy obraz wysyłany z kamery wideo - zwyczajne scenki z mieszkania jakiejś kobiety zajętej błahymi czynno­ ściami, obracającej się w kręgu swojej byle jakiej co­ dzienności. Pokaz ten nazwała Głupią sprawą, ale do­ bry byłby jeszcze inny tytuł: Memento mori, bowiem w środku przezroczystego namiotu wirował cień ledwie rozpoznawalnej czaszki (sterowanej impulsem elektro­ nicznym), który zagarniał i zamykał kolistą obręczą tę iluzję rzeczywistości. Naprzeciw tej instalacji Zuzanna Janin zawiesiła wielki okrąg kwiatów (sporządzony z mieszanych materiałów: fotografii, papieru, folii), wy­ soko spiętrzonych na czyimś grobie, a dołem osuwają­ cych się z owej mogiły. W galerii na Pradze mogliśmy zobaczyć, jak Jacek Sempoliński powraca do czasów młodości - w każdym sensie i w najrozmaitszy sposób. Niedawno odnalazł glinianą rzeźbę swego popiersia z 1953 roku, piękną głowę zamyślonego efeba. I znowu chce mieć 26 lat. Fotografia tego portretu zawisła na wystawie uwiązana na sznurku; kołysała się w powietrzu, i stała się parabo­ licznym punktem odniesienia do autoportretów, aktów i studiów intymnego ciała. Wizerunki Jacka wyznacza­ ją jakąś ważną drogę, bieg jego życia i nowy etap arty­ stycznej biografii. Teraz, po latach melancholicznych nastrojów, zaczerpnął oddechu i nabrał niezwykłej, prawie euforycznej energii. Studia własnej twarzy - wi­ dzianej „po drugiej stronie lustra" - rozwijają się na ścianach galerii w logiczny ciąg, w szereg przedstawień, punktowanych stanami napięcia psychicznego, zawie­ szonych między młodością a dojrzałością, między na­ dzieją a rezygnacją, a także wyrażających wewnętrzne dramaty, skryte pragnienia, „walkę w człowieku". Bli­ sko autoportretów - tych widziadeł duszy - wiszą po­ dobizny innej głowy nie tak ascetycznej ale batdziej okrągłej - krótkim ściętym nosem i dużymi oczami upodobnionej do kulistego kształtu czaszki I jeszcze jedno czy dwa tajemnicze oblicza bez rysów namalo­ wane tylko plamą i konturem Może są to kryptoautoportrety lub wizerunki kogoś innego — zasłoniętego ukrytego nieobecnego? Studia nagiego ciała, fallusa, genitaliów (zestawione z autoportretami), są silnie umotywowane erotycznie. Przypominają o tym źródle życia, radości, rozkoszy, o archetypicznym symbolu płodności, ale wyzwalają też poczucie grzechu. Charakterystyczne środki artystycz­ nego wyrazu znamy z dawniejszej twórczości Sempolińskiego, jego pejzaży, Czaszek, Ukrzyżowań. Ostatnie ry­ sunki są tak samo energiczne, budowane silnie doci­ śniętą kreską i intensywnym kolorem. Ale wnoszą jesz­ cze coś nowego: na realne, uchwycone z dużym podo­ bieństwem autoportrety - które zatrzymują na mo­ ment jedną chwilę życia - nakładają się czasem jakieś maski, o których nic nie wiemy. Są typowym dla Sempolińskiego znakiem niedopowiedzenia, milczenia, ci­ szy. Niektóre twarze stają się pustą przestrzenią, płasz­ czyzną, pod którą drzemią utajone emocje. Plastyczną urodę tych wszystkich studiów podnoszą jeszcze inne niż zwykle środki techniczne - nowa materia i faktura służącej za tło półprzezroczystej, groszkowej folii, lekko wypukłej i migotliwej (czasem naklejanej na papier). Wystawa Jacka Sempolińskiego gromadzi zespół znakomitych prac i jest jedną z najpoważniejszych pre­ zentacji dorobku tego malarza. Szczególne znaczenie dla zrozumienia jej przesłania ma wiodące motto wstrząsający wiersz Janusza Pasierba Przez ogień: nie zbliża mnie do człowieka jego moja krew i ciało tylko ogień Ten, kto przyjrzy się uważnie tym rysunkom, odkry­ je dla siebie ich głęboki wewnętrzny sens - artystyczne objawienie współczesnego mitu Erosa i Psyche zbrata­ nych w jednym ciele, jednorodnych imperatywów ro­ zumu i instynktów, splatanych doświadczeń ducho­ wych i zmysłowych, pozornych sprzeczności, których w ludzkiej naturze nie da się rozdzielić. Sempoliński równocześnie dotyka absolutu i przestrzeni fizjologicz­ nych. Dlatego w ikonosferze jego dzieł widzi się i prze­ czuwa to, co jest istotą rzeczy - prawdziwą pełnię człowieczeństwa. Na koniec tego przeglądu kilka słów o nieobecnym. Należy żałować, że na wystawie zabrakło dziel Leona Tarasewicza. Chciał wziąć w niej udział, ale planował tak ogromną kompozycję związaną z architekturą, że żadna niewielka galeria by temu nie sprostała. Lubię i podziwiam jego sztukę, monumentalną a wyrafinowa­ ną i delikatną zarazem. Cenię ją za wysokie walory ma­ larskie i szczególny stosunek do natury, za wrażliwą wi­ zję rodzimej przyrody która sprawia że Tarasewicz jest - w najlepszym tego słowa znaczeniu — późnym wnu­ kiem Józefa Chełmońskiego spadkobiercą jego twór­ czości z późnego mistycznego okresu Tarasewicz jak mało kto potrafi w naturalnym odruchu powiązać i scalić w swoim malarstwie pierwiastki abstrakcyjne z przenikliwym oglądem rzeczywistego świata Szkoda że go nie było na naszym Sądzie O n mógłby nam po­ kazać jak wielki widnokrąg nieba szybuje ku ziemi i Sta­ n i a cif* 7 nią w dniu ostatecznym. każe myśleć o sensie ziemskieeo bytowania i bieeu żv cia Wybiia sie na niei watek oielerwmek i D li rysowany w Kroczących Koro\od2h P d ńrs wJdri.' 524 �OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH Aleksandra Melbeckm-ska-Luty • SĄD jących czaszkach i szeregach przesuwających się posta­ ci i portretów. Tak powstał zbiór eschatologicznych drogowskazów vanitas. T o przesłanie kojarzy się z k i l ­ koma strofami cudownego wiersza Cypriana Norwida Bema pamięci żałobny - rapsod. Tam, w orszaku pogrze­ bowym generała: pokusom pieniądza, mody, kariery, władzy, łatwego sukcesu; że nie czynią tego, przed czym przestrzegał ich Norwid: Nie trzeba kłaniać się Okolicznościom, A Prawdom kazać, by za drzwiami stały; Przedawać laury starym znajomościom, Myśląc, że dziejów-ryrm zgłuszą tymbały! Idą panny żałobne: jedne, podnosząc ramiona Ze snopami wonnymi, które wiatr w górze rozrywa; Drugie, w konchy zbierając Izę, co się z rwarzy odrywa, Inne, drogi szukając, choć p r z e d w i e k a m i zrobiona... Te panny to płaczki, narzekalnice, których rzeźbiar­ ską personifikacją są figury stojące przy pomnikach grobowych, w świątyniach i na cmentarzach. A to, cze­ go szukają, to trakt konduktu, ścieżka cmentarna, szlak żałobny, droga dobrze znana ludzkości od zarania dziejów, najdawniejsza z dawnych. August Strindberg mówił: „malować należy to, co się widzi w sobie". Dziś bardzo trudno wyrazić własne ego, tak by się nie powtarzać. Wydaje się, że wszystko już było. A l e to nieprawda. Artyści uporczywie szuka­ ją nowych rozwiązań. Jedni czerpią z zasobów daw­ nych wyobrażeń, przekształcając je po swojemu, i n n i stosują nowoczesne środki techniczne dla uzyskania przejmujących efektów wizualnych i tworzą własną ikonografię, która czasem wchodzi do trwałych kano­ nów, ale najczęściej trwa moment, chwilę. Obiektem dtastycznej penetracji staje się ludzkie ciało, jego i n ­ tymność, a także choroba, patologia, cierpienie i śmierć. I kult brzydoty. Pewna artystka zagraniczna nagrała na taśmie wideo etapy własnej operacji, nada­ jąc temu zdarzeniu rangę dzieła sztuki; inna (Katarzy­ na Kozyra), podejrzała ukrytą kamerą Łaźnię kobiecą i męską. Na wystawy przynosi się gnijące truchła zwie­ rząt, odchody, śmiecie. T o szokuje, wywołuje skanda­ le (niekiedy na skalę międzynarodową). Nowe, ekscy­ tujące zjawiska rodzą się w zawrotnym tempie, a awangarda goni awangardę. Nie wdając się tu w żad¬ ne oceny i etykietki, warto powiedzieć, że to dobrze, iż ten płomień nie gaśnie Nie trzeba s t y l u nastrajać ulicznie Ni Ewangelii brać przez rękawiczkę; Być zacnym ckliwo, być podłym praktycznie, Zapełniać p r ó ż n i ę - s e n s u przez p o t y c z k ę , ] rejterować... lubo - heroicznie!... Przypisy 1 525 (niski, Kraków 1987, s. 91 1 M . H i n c z , Glos Pański : Ewangelyi Adwentowych /.../, W i l n o 1643, cyt. za: M . W a l i c k i , Hans Mending, Sąd Ostateczny. Nie¬ dokończony rękopis opracował i uzupełnił J. Białostocki, W a r ­ szawa 1981, s. 8-9 1 4 W a l i c k i , j . w . , s. 16, 27 C y k l wystaw p.t. Sąd Ostateczny w galeriach: Kordegarda, Po¬ kaz, Studio i Teatr A k a d e m i a , według koncepcji Elżbiety Dzi­ kowskiej i Wiesławy Wierzchowskiej, Warszawa X I I 1999 - I 2000 Przygotowanie wielkiej wystawy pod hasłem Sąd Ostateczny było pomysłem Pań Elżbiety Dzikowskiej i Wiesławy Wierz­ chowskiej, powziętym już w 1995 r o k u . Miała być ona zorgani­ zowana na przełomie stuleci, w terminie o d 17 grudnia 1999 do 17 lutego 2000 r o k u , w salach Galerii Sztuki Współczesnej „Zachęta". Zaproszono 22 artystów polskich i obcych, którzy wkrótce rozpoczęli pracę inspirowaną zadanym tematem. Za­ mierzenie to nie doszło do skutku : powodu braku funduszy. Poprzestano więc na pokazie prac ośmiu polskich twórców w czterech mniejszych galeriach. Materiały wystawy opublikowane są w piśmie krytyki „Po­ kaz", numer specjalny, I I I kwattal 1999. ' Wypowiedź Magdaleny Abakanowicz z 1983 t o k u [ w: | Magda­ lena Abakanowicz, Kroczący, katalog wystawy, galeria Korde­ garda, z serii wystaw Sad Ósu,tecviy, Warszawa X I I 1999 - I 2000, s. 16 " M . Ratajczak. O mordzie na ibie. Eugeniusz Get Stankiewicz, Ga­ leria Sztuki Współczesnej „Zachęta", Warszawa 1996, s. 5-26; cyt. s. 6 7 Dobrze jest też wierzyć w to, że nasi artyści kierują się czystymi intencjami i nie poddają się nadmiernie K . W y k a , Młodu Polska, t. I : Modernizm Rozmowa W . Wierzchowskie, z E. Getem Stankiewiczem [ w : ] Eugeniusz Get Stankiewicz, Korowody, Galeria Krytyków „Po­ kaz", S B W A , Warszawa, grudzień 1999 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9048ff1172f63252f6706512742ad595.pdf 6cb34f1c1d122806591c0121125ed028 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6003 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5595 Title A name given to the resource Sadzanie rodziców chrzestnych na honorowym miejscu podczas innych uroczystości/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.307 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23. Sadzanie rodziców chrzestnych na honorowym miejscu podczas innych uroczystości Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Podczas innych uroczystości (poza przyjęciem po chrzcie) sadzano rodziców chrzestnych na honorowym miejscu: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Pol­ skiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. 4. Znaki wypełnione kropką oznaczają zjawiska odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 58. Czy kumowie są i później przez rodzinę honorowani? Należy zwrócić uwagę na następujące momenty: a) czy są sadzani na honorowych miejscach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c28cf0664e7b6a815f4be977ed9da38e.pdf 3ee895717e04862e9dfbcfce028b7b69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5591 Title A name given to the resource Sadzanie rodziców chrzestnych podczas przyjęcia po chrzcie na honorowym miejscu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.301 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19. Sadzanie rodziców chrzestnych podczas przyjęcia po chrzcie na honorowym miejscu Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Podczas przyjęcia po chrzcie sadzają rodziców chrzestnych na honorowym miejscu: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 56. Jakie funkcje zwyczajowo obrzędowe pełni kum i kuma w dniu chrztu?: c/ Czy w czasie „popielin" sadzają kumów na miejscu honorowym? Czy znane jest określenie moterski kąt" lub podobne? „ku­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a6b111219fb4e3b558e7250dcb173cb.pdf 6d1d491e2d83246ebd8beba958dd2827 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5995 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5587 Title A name given to the resource Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.293 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15. Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak _____ Objaśnienie znaków: Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory (z reguły rodzinne): 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko istniało dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak powiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 54. Czy zdarzały się lub zdarzają jeszcze obecnie wypadki, że zaproszenie w kumy było równocze­ śnie propozycją skończenia waśni i procesów sąsiedzkich? rodowych? (pogodzenie się przez skumo— wanie wiąże się z zagadnieniem „pobratymstwa przybranego"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da13519558dcc70d12d334c8bae33419.pdf 738b2f84cf50ed9b9be1d2a862696905 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2718 Title A name given to the resource Salvador, miasto capoeira / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.193-201 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Salvador, miasto capoeira C MACIEJ apoeira ro krąg ludzi - roda; t o orkiestra grająca m u ­ RÓŻALSKI zykę — bateria; t o wreszcie dwóch tancerzy u p r a w i a ­ jących między sobą grę tanecznych ciosów i uników. Wszystkim zaś kieruje mistrz — Mestre. A l e czy t o t y l k o egzo­ Salvador, miasto capoeira tyczna gra-walka. Może j e d n a k coś więcej t k w i w tej plątani­ n i e k o l o r o w y c h ruchów i głośnej m u z y k i . Szal capoeira, któ­ ry zaczął ogarniać świat, nie kończy się n a b a r w n y m fitness; na w y s p o r t o w a n y c h młodzieńcach potrafiących wykonać se­ rię e f e k t o w n y c h salt. Jest w t y m coś więcej, k u l t u r a i historia, urzekające s w o i m k o l o r o w y m , głośnym pięknem, ale też roz­ paczliwie n a m potrzebna n a u k a , j a k być z i n n y m i , j a k rozu­ m i e ć i n n y c h ludzi. Capoeira m a w sobie coś takiego, co w y ­ rzuca z człowieka gromadzone i przetrzymywane emocje. For­ trzone w prastare szyldy, zdecydowanie pamiętające jeszcze początki wieku X X . Tylko gdzieniegdzie, powtykane, podokręcane, jakby na siłę, szyldy wysta­ wowe nowych sklepów, kolorowe neony reklamują­ ce piwo, papierosy i perfumy. Samochody najnow­ szej generacji mieszają się ze starożytnymi wehikuła­ mi napędzanymi jeszcze chyba na kociołek z wę­ glem. Restauracje w stylu zachodniej Europy obcują z barami, których ściany zdobią białe kafle, kliente­ la wygląda zaś jak starsze rodzeństwo ekipy Buena Vista Social Club. m y i maski, którymi wiecznie się zabudowujemy, które znie­ kształcają i kontrolują nasze relacje ze światem, nagle tracą sens. N i e m a czasu, by myśleć o t y m , czego chce t e n d r u g i , czego j a c h c ę o d niego. M u z y k a , szybkość, gra, wyzwalają nadwątloną przez cywilizację pewność siebie. Pozostaję t y l k o ja i człowiek, z którym tańczę. I t e n szczególny rodzaj relacji, który tworzy się między n a m i , a który sprawia, że muszę spoj­ rzeć w samego siebie i zadać sobie p y t a n i e : k i m jestem... Salvador Powietrze, które nie jest jak powietrze. Gorące, duszne i bardzo, bardzo wilgotne. Trudno oddychać. Jestem w Salvadorze. To dziwne uczucie bycia bardzo daleko od domu - jakby wyrwania, osamotnienia przemieszane z wrażeniem, że to, co mnie otacza, to tylko jakaś kopia rzeczywistości. To trochę tak, jakby znaleźć się na oglądanej właśnie nieruchomej rekla­ mie biura podróży. Jednak jeszcze nie do końca czuję tak bardzo rozreklamowane słowo „egzotyka". Mam na wpół instynktowne wrażenie zawieszenia gdzieś w przestrzeni. Ale mimo to wszystko wygląda chyba normalnie, zwyczajnie. Terminal jest elegancki i czy­ sty. Tak samo przed lotniskiem. Dużo samochodów i autokarów dobrej marki. Czekają na turystów; wy­ pisz, wymaluj, jak z hiszpańskiego kurortu. Jest infor­ macja, specjalny „bagażowy pan", autobus, który co 5 min podjeżdża i zabiera rozkwilony ładunek turystów w odmęty hoteli i turystycznych atrakcji. Przyłączamy się do tej kolorowo zorganizowanej chałtury i pakuje­ my się do kolejnego z turystycznych busów. Ta iluzja trwa jeszcze przez chwilę, kiedy wyjeżdżamy z lotniska przepiękną aleją porośniętą po obydwu stronach pal­ mami. Tworzą one ponad drogą długą, barwną bramę wjazdową, niczym w jakimś pałacu maharadży. Dopiero po chwili orientuję się, że to tylko cząstka Brazylii, kolorowy papierek, kryjący monumentalne, dzikie piękno przyrody, niewyobrażalne bogactwo pa­ łaców i zarazem niezmierzoną biedę faveli. Spomiędzy palm zaczynają wyzierać sypiące się rudery, zabłocone podwórka, małe sklepiki zaopa- Taki właśnie jest Salvador, miasto nędzy i bogac­ twa. Dawna portugalska świetność, a zarazem brud rozsypujących się budynków. Nieprzebrane piękno na­ tury i pył szarych ulic przedmieścia. To w końcu koleb­ ka magii condomble i capoeira, a zarazem jedno z naj­ większych skupisk faveli w Brazylii. Favele to dzielnice nędzy. Biedota żyjąca grubo poza granicą zera socjalnego. Jeden z najmroczniejszych i naj­ bardziej rozpaczliwych problemów dzisiejszej Brazylii. Przerażająca, gigantyczna, szarobrudna masa. Trzę­ sący się twór, pełen smrodu nędzy. Wibrująca dźwięka­ mi, wypełniona po brzegi zbieraniną ludzkich ciał, tło­ czących się, walczących o skrawek miejsca do życia. Dżungla lepianek, ruin, domków, budek z dykty, służą­ cych za trzypokojowe mieszkania. Całe hektary bezna­ dziei. Favele mają w sobie coś z piekła, które udało się zrealizować na ziemi. Salvador - to miejsce, gdzie brzydota i piękno tworzą przedziwne malowidło. Dadaistyczny twór. Barwną plamę poskładaną chaotycznie z tysięcy ma­ łych elementów. Podróżując przez to miasto, trzeba wyczulić swój zmysł estetyczny. Trzeba się nauczyć wczuwać w ten dziejący się obraz, bo inaczej pozosta­ niemy poza nim, w obtębie hoteli, plaż i pięknych wi­ doków. My przyjechaliśmy do Salvadoru szukać capoeira. Okazało się jednak, że nie da się podać definicji, jed­ noznacznie określić, czym ona jest. Tak jak Salvador capoeira ma wiele różnych twarzy. Oto kilka z nich. 193 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Mestre Feherrinia: „To sztuka, która potrzebna jest w życiu" Salvador jest jak bajkowa kraina. Ale bajka bardzo) w stylu Andersena, piękna i przerażająca zarazem. Przypomniałem to sobie, stojąc przed starym, rozsypu­ jącym się budynkiem, którego ścian ledwie trzymają[ się wielkie płaty łuszczącego się tynku, a dwa małe ka­ flowe bary na dole otaczają ze wszystkich stron kałuże błota. Jeden ze starych dziadków-bywalców, spoczywa­ jący przy lokalowym stoliczku, uśmiecha się do mnie bezzębnie i pokazuje, że capoeira, to na górze. Z okna( na piętrze, dochodzi mnie dźwięk berimbau... (berimbau to najważniejszy w capoeira instrument, on kieru­ je całym rytuałem. Wygląda jak łuk. Na dole przywią­ zana jest okrągła puszka akustyczna. Do grania używai się jeszcze patyczka, kamienia i grzechotki) [...] Capoeira w wydaniu Feherrinia i jego uczniów jest fascynująca, jest inna niż ta, którą znam z Europy. Ruchy i muzyka są teoretycznie te same, ale tu jest więcej energii, taniec jest żywszy, jakby jego korzenie wyrastały wprost spod tego budynku. Mestre budzi zaufanie już na pierwszy rzut oka. Wyso­ ka postawna, przystojna, sylwetka, uśmiechnięta twarz. Spod na wpół przymkniętych powiek spoglądają nai mnie uważne oczy. W jego osobie daje się odczuć jakąśi spokojną siłę i pewność, którą przepojone są jego ruchy. Ja: Mestre, chciałbym wiedzieć, czym jest dla ciebie capoeira, co jest w niej takiego ważnego i niezwykłego? Feherrinia: Dla mnie w capoeira najważniejszy jest I moment. Ten punkt, w którym dostajemy sygnał od , drugiego człowieka, że atakuje, wykonuje ruch. To, co muszę zrobić, to błyskawiczna odpowiedź, unik, który następnie przeradza się w kolejny atak. Sztuka jednak nie polega na tym, aby się obronić lub zaatakować. Chodzi o to, żeby swoją odpowiedzią płynnie włączyć się w nieustający ruch, jaki wytwarzacie razem ty i twój partner. Jeżeli uda się zachować płynność, two­ rzy się między wami porozumienie, niepowtarzalna re­ lacja, w której przeplatają się taniec, walka, spryt. To jest właśnie gra, to jest capoeira. ( Ja: Co sądzisz o nowej capoeira, tej znanej z tele­ wizji, efektownej, dynamicznej, akrobatycznej. Jak to, się ma do twojej wizji tego zjawiska oraz do tego, czym ta sztuka była kiedyś? Feherrinia: Sądzę, że wszystko podlega zmianom, niczego się nie da zatrzymać. To samo dotyczy capo­ eira. Zupełnie inna 20 lat temu, zmienia się, ewoluuje. Są tacy, którzy uważają to za wykroczenie. Mówią, że capoeira zostaje wyzuta z tradycji i rytuału, a to właśnie one są jej sednem. Dla mnie najważniejszy jest kontakt dwojga ludzi, to, co się między nimi odbywa. I chyba jeszcze to, że kilkoro dzieciaków nauczy się dzięki temu czegoś cie­ kawego, że nie wpadną w jakieś bagno. 194 Rzeczywiście, akrobacje dla samych akrobacji, wal­ ka dla samej walki, fascynacja swoim ciałem, to abso­ lutnie nie jest to, o co chodzi w capoeira. Trudno podać jednoznaczną definicję, dla każdego granica bę­ dzie gdzie indziej. Najważniejsze, aby ludzie nawiązy­ wali ze sobą w grze relację, o której mówiłem. To sztuka, która potrzebna jest w życiu. Mestre Falcao: „Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze" Mestre Falcao jest szczupłym i niskim człowiekiem, lat około 40, ma lekko siwiejące włosy, delikatną twarz i spo­ kojne spojrzenie. Z rozbrajającym uśmiechem prowadzi mały samochodzik, którym mkniemy na festiwal capo­ eira, odbywający się tego dnia w Salvadorze. Mestre pro­ wadzi tam warsztaty, ma to być - zdaje się - wielka im­ preza, 80 szkół capoeira ma pomieścić się w jednym bu­ dynku i zaprezentować swoje umiejętności... Wszystko idzie świetnie, ale jest jeden problem: chyba nie do koń­ ca wiemy, jak dotrzeć na miejsce. To zabawne, ale do­ strzegam niejaką zależność między byciem mistrzem ca­ poeira a prowadzeniem. Im większy mistrz, tym gorszy kierowca. N o więc walczymy, pchając się przez maleńkie, pokręcone uliczki Salvadoru. Mijamy kamienice, rudery, bloki mieszkalne, wszystko to razem wymieszane bez ładu i składu. Tabuny ludzi, tabuny samochodów - i wszystko to przetacza się leniwie wokół nas, jednych z wielu wiecz­ nie spóźnionych i nigdzie nie spieszących się uczestników ruchu drogowego miasta Salvador. W ogóle są to dwie charakterystyczne, tutejsze cechy miejskiej aglomeracji. Po pierwsze, wszystko jest zawsze spóźnione. Zaczynając od pojedynczych jednostek, kończąc na dużych skupi­ skach ludzi, nikt nigdy nie jest na czas. Po drugie, niko­ mu się nie śpieszy, co jest dosyć dziwne, zważywszy na fakt pierwszy. Ruch samochodowy wygląda jak przelewa­ jąca się powoli gęsta ciecz. Nie przekracza się 60 km/godz., ale też raczej się nie hamuje... [...] zaskoczył mnie temat warsztatów, które prowadził Falcao: odczuwanie radości dzięki capoeira. Uczestnikami były małe dzieci, pozbierane z wielu szkół przybyłych na festiwal, oraz - ku mojemu zaskoczeniu - także grupa dzieci z zespołem Dawna. Okazu­ je się, że są tu dzięki pewnej rządowej fundacji, która zajmuje się wyciąganiem z faveli tych najbiedniejszych, najsłabszych. Jednak te dzieci nie tylko dostają opiekę, celem programu jest także uczenie porozumiewania się i życia z innymi ludźmi. Prawdę powiedziawszy, od razu przygotowałem się na sytuację, w której mocno skrępowani „normalni" opiekunowie będą prezento­ wać z tolerancyjnym uśmiechem wyuczone osiągnię­ cia swoich podopiecznych „specjalnej troski". Nato­ miast „normalna" publiczność ze zrozumieniem będzie oglądać ten smutny show i litować się nad losem tych „biedactw". Okazało się jednak, że zarówno Falcao, opiekunowie, jak i grupa „biednych maleństw", mają �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 1. M e s t r e N e n e l (po środku na ławce) syn M e s t r e B i m b a twórcy jednej z o d m i a n dzisiejszej Capoeira i jego 4 uczniowie. 2. M e s t r e Falcao rozpoczyna swoje warsztaty C a p o e i r a dla małych dzieci. 3. Szkoła M e s t r e C u r i o (trzeci o d prawej) j e d n a z najstarszych w Brazylii. Pozwolono n a m zrobić t y l k o t o j e d n o zdjęcie. 4. Salto, e f e k t o w n a część C a p o e i r a Regional 5. Roda grupy Beribazu w mieście Brasilia. 6. Zajęcia w grupie Beribazu. 7. M e s t r e Joao Piceno. Jest p r a w d o p o d o b n i e najstarszym wciąż tańczącym Capoeiristas na świecie 8. M e s t r e D e c a n i o . M ó w i o oświeceniu i radości A ' w Capoeira. 195 �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 9. Bohaterscy uczestnicy roda p r o w a d z o n e j przez M e s t r e Falcao 10. Sala t r e n i n g o w a w szkole Joao Pequeno. N a tej w y t a r t e j podłodze wychowało się k i l k a pokoleń Capoeiristas 1 1 . D z i e c i bawiące się w przerwie warsztatów M e s t r e Falcao 12. Zajęcia z M e s t r e Falcao 13. Paolo j e d e n z członków grupy Beribazu. 14. Tancerze czekają na grę p o d b r i m b a u (głównym i n s t r u m e n t e m kierującym c a ł ą R o d a ) . 15. A n d r e Reis i n s t r u k t o r z grupy Beribazu. Pierwszy Brazylijczyk, który rozpoczął nauczanie Capoeira w Polsce. 16. Roda w grupie Beribazu. Fot. 3, 7, 8, 14 - A n n a Sienicka. Fot. 6 - Szczepan Różalski. Pozostałe zdjęcia autorstwa M a c i e j a Różalskiego 196 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA inne plany. Miało być o radości i było o radości. Me­ stre kilkoma prostymi zabawami zintegrował całe to­ warzystwo. Zupełnie nie przejmując się powagą swojej osoby, a także tym, czy „biedactwa" dadzą radę, rozpo­ czął skandalizującą naukę wywracania kolegi przez ko­ legę, po czym rzucania się „wszyscy razem na siebie". Odbyło się też bieganie z wrzaskiem dookoła sali, pró­ by nieruchomego baletu oraz sporadyczne ataki na szyję mistrza. Całość zakończyła się godzinną roda, uczestników było bez liku, zrobił się totalny bałagan. Zupełnie nie wiedziałem w pewnym momencie, kto jest „bidulkiem", a kto opiekunem, kto się uśmiecha z pobłażaniem, a kto ryczy ze śmiechu. Co ważniejsze, kogokolwiek przestało to obchodzić, najważniejsza by­ ła capoeira. Ja: Mestre, co jest dla ciebie najważniejsze, co po­ woduje, że chcesz i potrafisz dawać tyle radości i zaba­ wy poprzez capoeira. Falcao: Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze. To obowiązuje także w capo­ eira. Bez przerwy trzeba pamiętać o innych, o tym aby gra była dialogiem. Tylko doceniając nawet tego naj­ mniejszego, jesteśmy ludźmi Ja: Czym jest capoeira dla ciebie? Falcao: Capoeira to sposób życia, to filozofia. Wcho­ dzi w twoje życie i staje się jego częścią. Kiedy zaczynasz grać capoeira, wnikasz w samego siebie, poznajesz siebie i wchodzisz na drogę rozwoju i przemiany. Wielkość tej sztuki polega właśnie na tym, że nie da się rozwijać tyl­ ko ciała, poprzez ciało sięgasz do duszy i umysłu. Ciało i dusza stanowią nierozerwalną jedność. Capoeira po­ zwala przyglądać się tej jedności, sprawia, że nasze życie jest prawdziwsze i bardziej radosne. Niestety, cywilizacja zachodnioeuropejska od daw­ na dowodzi, że dusza i ciało to dwa obce sobie twory, że istnieje pęknięcie w wewnętrznej kondycji człowie­ ka. Siady tej idei wkradają się wszędzie, także do capo­ eira. Ludzie zapominają więc o rytuale tej sztuki, o za­ sadach, o tym, aby uważać na innych. Fascynują się swoją siłą, wyższością. Myślą tylko i wyłącznie o sobie i niszczą przez to płynność, jedność z innymi. Niezau­ ważalnie przestają być także zgodni z samymi sobą. W nowej capoeira, tak jak zresztą na wielu innych płaszczyznach naszego życia, coraz częściej zaczynają liczyć się tylko siła i silni. niowego MTV. Jednak jego spokojny ton głosu i czuj­ ne oczy przypominają od razu, że jest on jednym z naj­ bardziej znanych w Salvadorze mistrzów capoeira, a wreszcie synem legendarnego Mestre Bimba. Ja: Nenel, co możesz powiedzieć mi o swoim ojcu i o tym, co stworzył. Nenel: Bimba był człowiekiem prawdopodobnie od­ powiedzialnym za obecny stan capoeira. To on w la­ tach 30. doszedł do wniosku, że capoeira oderwała się od swoich korzeni. Twierdził, że za bardzo pogrążyła się w kulturowej manifestacji. Według niego zapomniano również o tym, że jest to także walka. Stworzył więc swoją wersję tej sztuki, zdynamizował ją, opracował tzw. sekwencje Bimba, dodał użycie rąk i ciosy oparte na przemocy. Początkowo ta capoeira, nazwana Regio­ nal, niewiele się różniła od tego, co uprawiali inni mi­ strzowie. Bimba stwierdził, że przywrócił capoeira jej dawny stan, gdy służyła ona po prostu walce o przeży­ cie. Ale już jego uczniowie zaczęli dalszą modyfikację. Wraz z wejściem Regional na uniwersytety, opracowy­ wano teorię nauczania capoeira. Zaczęła się ona „usportawiać" i „wygładzać". Teraz tańczy się w wyższej pozycji. Ciosy są szybsze i wyraźniej zaznaczane. Nato­ miast sama gra zaczyna przypominać dynamiczny ta­ niec współczesny. W sferze duchowej Regional powoli „opuszcza ulice", czyli oddala się od swojego miejsca narodzin. Co za tym idzie, przestaje być powoli dome­ ną na wpół magiczną osadzoną blisko condomblć (reli­ gii naszych przodków stwoizonej z wierzeń afrykań­ skich przywiezionych wraz z czarnymi niewolnikami), pogrążoną głęboko w tradycji i kulturze. Istnieją więc głębokie różnice, pomiędzy Regional a Angolą - drugą odmianą capoeira, która miała zachować dawny styl, a którą stworzył inny Mestre - Pastinha. Angola miała być ochroną dawnych rytuałów, dawnego sposobu ży­ cia. Są to więc praktycznie rzecz biorąc, dwa zupełnie różne światy. Nie twierdzę, że lepsze albo gorsze, po prostu inne. Niektórzy próbują je wartościować, ale ro­ dzą się z tego tylko niedobre konflikty. Ja: A jak ty, jako syn Bimba, ale także Mestre, od­ nosisz się do tego wszystkiego? Jaka jest twoja wizja. Nenel: Capoeira jest jedną z dróg, które człowiek może obrać idąc przez życie. Kiedy już jednak wkracza na nią, staje się ona całą jego egzystencją. Myślę, że można powiedzieć, że capoeira jest sztuką dobrego ży­ cia. Tak właśnie uważał mój ojciec. Capoeira była dla niego, po pierwsze, samoobroną, po drugie, dobrą dro­ gą życia. Ale nie jest tak, że capoeira jest tylko tym al­ bo tamtym, że istnieje tylko jedna słuszna droga. Ja wybrałem drogę Bimba i staram się go naśladować. Dla kogoś innego capoeira może być walką, medyta­ cją, tańcem, grą lub wszystkim naraz. Mestre Nenel: „... ćwicząc capoeira, każdy odkrywa swoją prawdę" Mestre Nenel wygląda jak gwiazda amerykańskiej sceny hip-hop. Jest potężnym, czarnym mężczyzną, nosi długie dredy i wełniany beret. Marynarska koszul­ ka ciasno opinająca jego zwalisty tors, duże okulary przeciwsłoneczne, białe mokasyny, wszystko to spra­ wia, że Nenel miałby swobodny wstęp do studia nagra­ Ja: Ale czymś chyba jest w szczególności? Muszą przecież istnieć jakieś podstawowe zasady, które bez względu na różnice w stylu tworzą coś, co się nazywa capoeira. 197 �Maciej Roiakki . SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Nenel: Rzeczywiście, ta sztuka ma swoje fundamen­ ty, prawa, które ją konstytuują, a których łamać nie można. W przeciwnym razie przestaje to być capoeira. To, co się dzieje teraz, jest niejednokrotnie właśnie wykraczaniem poza te prawa. Ewolucja jest naturalna i zmian nie można zatrzymać. Ale capoeira zaczyna przypominać miejscami jakiś sport olimpijski, zostaje obdarta z rytuału. A to właśnie on jest jedną z rzeczy, które tworzą tę sztukę. Dzięki zasadom panującym w roda (czyli kole ludzi, w którym odbywa się gra), znajomości muzyki, szacunku dla ludzi tworzy się to coś, co przyciąga jak magnes. Drugą niezbędną rzeczą jest ginga, czyli podstawowy, zgodny z rytmem krok, na którym opiera się cały taniec. I nie chodzi mi o poru­ szanie się w odpowiedni sposób. Ginga musi być w każ­ dym wykonywanym ruchu, jest swoistą rytmiczną ba­ zą, na której opiera się cała capoeira. Ginga buduje rytm i tworzy płynność gry. To wszystko z kolei, wzięte w całość umożliwia za­ istnienie tego, co w capoeira jest tak niesłychanie po­ ciągające. Tworzy się jakby cielesna konwersacja mię­ dzy ludźmi, nawiązuje się relacja, która zespala dwoje w jedność. Taniec, muzyka, śpiew, emocje wywołane przez bliski i intensywny kontakt z drugą osobą, to wszystko działa na nas jednocześnie, dotyka naszej du­ szy. Capoeira jest innym, magicznym światem. Częste są obecnie walki o wpływy pomiędzy szkoła­ mi. Tendencja redukowania capoeira do egzotycznej walki lub fitness. Albo też roszczenie sobie prawa do prawdy obiektywnej o tej sztuce-walce. Ja nie będę oceniać, co jest złe, a co jest dobre, tym bardziej że sam nie jestem doskonały. Ale ćwicząc capoeira każdy odkrywa swoją prawdę. Mestre Curio: „... trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem..." Pelorinho, niegdyś ociekające złotem centrum por­ tugalskiego Salvadoru, obecnie turystyczna starówka. To miejsce robi rzeczywiście wrażenie, kolorowe ka­ mienice, stare kościoły, tysiące straganików i sklepi­ ków wyładowanych gadżetami związanymi z capoeira. Wokół przetaczają się tłumy turystów, owładniętych żądzą zakupienia sobie kolorowej pamiątki z egzotycz­ nych wakacji, a najlepiej przeżycia jeszcze jakiejś ba­ jecznej przygody. Za nimi następny tłum, tym razem miejscowych, próbujących z rozpaczliwym uśmiechem zarobić jakiekolwiek pieniądze. Jest coś poniżającego w tym układzie. Z jednej strony - turyści, próbują nie zauważać wszechobecnej nędzy, chowając się w swych hotelach i płatnych wycieczkach. Z drugiej - ludzie, którzy starają się zarabiać na drobnej turystyce, którzy nauczyli się jęczeć i przymilać dla kilku groszy. Całe to­ warzystwo kryje się za wzajemnym uśmiechaniem, od­ dalając od siebie widmo biedy. Próbując uciec od jazgotu głównych turystycznych placów, odkrywamy pomniejsze uliczki. Tu jest trochę luźniej, mniej ludzi, a mnóstwo zaułków, małych skle­ pików i nieśmiertelnych kaflowych barów. W pewnym momencie nasza znajoma Clarisa poka­ zuje nam jakiś stary, ledwo widoczny z ulicy szyld. Na kawałku drewna, którego sam bym nie zauważył, wid­ nieje napis: Escola de Capoeira. Budynek wygląda na stary i całkowicie wtapia się w rząd różnokolorowych kamienic szturmowanych przez rozszalałych turystów całą masą nowoczesnego sprzętu fotograficznego. W panującym w środku półmroku można wyczuć ja­ kieś odmienne od ulicznego jazgotu nieruchome do­ stojeństwo. Powywieszane instrumenty muzyczne, wy­ blakłe flagi, maski - wszystko to buduje jakiś nastrój oddalenia, zatrzymania w czasie. Sala widoczna przez pootwierane na parterze drzwi przypomina bardziej muzeum niż jeden z kolorowych okolicznych sklepi­ ków. W całość wnętrza doskonale wtapia się siedzące po przeciwnej stronie sali barwne towarzystwo. O d razu czuć zapach, w którym miesza się odrobina stęchlizny, kurz i stare drewno, coś jakby strych zasta­ wiony starymi przedmiotami sprzed wieku. Za wielkim drewnianym biurkiem siedzi szczupła, młoda Murzyn­ ka, obok niej czarny mężczyzna, w wieku ok. 30 lat. Przedziwnie dopiero prezentuje się trzecia z siedzących osób. Jest to mężczyzna, należący do tego rodzaju lu­ dzi, których wiek trudno jest określić, gdzieś pomiędzy 40 a 70 lat. Jest on właścicielem dużego brzucha, oraz całej kolekcji biżuterii, począwszy od łańcuszków na szyi, a skończywszy na wielkich złotych sygnetach. Ubranie w tonie eleganta z lat 70. Rozszerzane spodnie w kant, koszula z dużym kołnierzem. Kapelusz a la lata 20. Całości dopełniają czarne błyszczące mo­ kasyny. Zdecydowanie jedna z najdziwniej wyglądają­ cych person jakie udało mi się spotkać w tym i tak nie­ zwyczajnym mieście. Ale nie to uderza mnie najbar­ dziej. Najbardziej frapująca jest jego twarz — duża, peł­ na siły i jakiejś delikatnej, raz to przebiegłej, raz dobro­ tliwej złośliwości. Nie zdziwiło mnie zbytnio, gdy do­ wiedziałem się, że jest to szkoła Capoeira Angola, a rubaszny mężczyzna w kapeluszu to Mestre Curio, je­ den z uczniów legendarnego Pastinha, zaciekły wróg wszelkich nowoczesnych przemian w capoeira... Siedzimy na piętrze tego przedziwnego budynku, ota­ czają nas stare sprzęty, pożółkłe fotografie. Za oknem po­ został jazgot Pelorinio, ale tu, gdzie siedzimy, wrzawa jest jeszcze większa. Mestre Curio zgodził się na rozmowę o capoeira, ale bardziej przypomina to monolog przemie­ szany z awanturą o to, że naiwnie zaczęliśmy rozmowę od pytań o Capoeira Regional. Trzeba powiedzieć, że Mestre prawie przez cały czas krzyczy, rzuca się, zdejmu­ je i zakłada kapelusz, generalnie jest mocno poruszony, a to, co mówi, brzmi trochę jak doniesienia z frontu. Curio: Nie ma dwóch capoeira, jest tylko Angola! To, co nazywane jest Regional, to jakieś nowoczesne �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA ćwiczenia fitness, nie ma w tym duchowości i tradycji prawdziwej capoeira! Organizowane w fitnessldubach zajęcia ruchowe, bo tylko tak to mogę nazwać, nie ma­ ją nic wspólnego z rytuałem, rytmem i obrządkiem które tworzą samą strukturę, rdzeń capoeira. Ja: Ale czy nie jest możliwe współistnienie Regio­ nal i Angola? Rozwój i popularność tej pierwszej jest faktem, dlaczego więc sprzeciwiać się postępowi i zmianom? Co szkodzi uszanowanie tego po prostu ja­ ko innej capoeira? Curio: Uważam, że szkodzi, i to bardzo. Ludzie sły­ sząc o capoeira, niejednokrotnie utożsamiają całe zja­ wisko z tym widowiskowym baletem, przyjmują formę zewnętrzną i automatycznie pomijają sferę duchową i wewnętrzną. Aby zrozumieć i poczuć capoeira, trzeba poświęcić wiele pracy i uwagi nie tylko swojemu ciału i technice gry, ale przede wszystkim temu, co się dzieje w nas w środku, trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem, a nie skocznie i szybko podskakiwać wokół siebie. Poza tym nie wystarczy mówić o filozofii capoeira, trzeba ją poczuć całym sobą. To da się zrealizować tylko w roda traktowanej w sposób magiczny, z poszanowaniem za­ sad, szacunkiem dla każdego członka roda, w miejscu do tego przeznaczonym. W Regional, z roda została tyl­ ko zasada, że ma to być koło, natomiast miejscem gry jest zwykle sala gimnastyczna lub klub fitness. Nie wy­ obrażam sobie skupienia w takim miejscu. To pierwsze, co mam do zarzucenia Regional, drugą rzeczą jest natomiast tworzenie euforii w roda. Nie by­ łoby w tym nic złego, ale ciągłe podkręcanie za pomo­ cą muzyki, klaskania i szybkiego rytmu dużych pokła­ dów emocji niszczy kontakt i porozumienie, niszczy ja­ kość tańca, czyniąc go tylko szybką wymianą ciosów. Wreszcie ostatnie i najważniejsze jest wprowadze­ nie do Regional agresji. Capoeira nie może być agre­ sywna. Nie ma w niej miejsca na przemoc. Nie może być tak, że brutalna siła zastępuje miejsce tzw. malan­ dragem (sprytu), który kształtował jakość i styl grania! - Ostatnie słowa Curio wypowiadał znowu podniesio­ nym głosem... scy ubrani w czarne spodnie w kant i żółte koszule. Ten strój, obowiązujący na wszystkich spotkaniach, został wymyślony przez Pastinha na cześć jego ulubio­ nej drużyny futbolowej. Jest też i sam Curio, on też za­ mienił swój rynsztunek i biżuterię na strój „klubowy". Powoli roda rozpoczyna się. Capoeira jest u Curio rytuałem, oni czczą muzykę, nie może być tak, że ktoś przychodzi i łamie zasady. Wszyst­ ko jest takie jakie było prawdopodobnie 100 lat temu. Najpierw, przez pół godziny grają tylko instrumenty , - ludzie z bateria stoją w kole i grają zwróceni do sie- < bie twarzami. Potem Mestre obchodzi całą salę z dy­ miącym kociołkiem, w którym t l i się kadzidło. Ma to służyć pobłogosławieniu uczestników roda. Dopiero wtedy można rozpocząć grę... Mistrz Curio pochyla się przed berimbau. Jego wiel­ ką, bezzębną twarz wykrzywia złośliwy radosny uśmiech, całe jego ciało drga, jakby każda kończyna prowadziła swoje własne, fascynujące życie. Za chwilę nadchodzi sygnał, żeby zacząć i jego wielki brzuch ra­ zem z całą resztą rusza w przedziwny, pogięty taniec pe­ łen pantomimy, gagów, złośliwości i rubasznych pod­ skoków. Raz zatacza się w szaleńczym pijackim tempie, raz popada w pełne płynności i tanecznego piękna po­ wolne ruchy, podcina, rozpycha się za pomocą poślad­ ków, biega po całej sali. Jego gra aż kipi życiem, ener­ gią, ale i symboliką, ciągłą autoironią i autorefleksją. Każda kolejna gra jest jakimś dziwnym spontanicznym, brzydkim i groteskowym teatrem. Tancerze skaczą, bie­ gają, pełzają nawet dookoła siebie, wszystko po to, aby zmylić się nawzajem, oszukać. Ale nie tylko kpina jest w tym, co robią Curio i inni, nie tylko taniec. Muzyka i ruch zmuszają do jakiegoś ponadwerbalnego dialogu, autentyczności. Angola staje się sposobem wyrażenia swoich emocji - ubraniem w symbole przeżyć wielo­ krotnie niemożliwych do wyrażenia. Mestre Decanio: „Tylko poprzez głębokie przeżycie (...) mamy szansę na osiągnięcie oświecenia w Capoeira" Duszna, mała sala wielkiego, drewnianego budynku, jednego z wielu starych zabudowań Pelorinho. Całe pomieszczenie przesycone jest zapachem kadzidła, a nieliczne światła i wieczorny mrok za oknami tworzą atmosferę mistyczną, nierealną. Na ścianach powywie­ szane są instrumenty, flagi, zdjęcia Mestre Pastinha i in­ nych, którzy prawdopodobnie dawno już odeszli z tego świata. Cała podłoga wymalowana jest kabalistycznymi symbolami rozłożonymi na planie koła, rody. Przy wej­ ściu jest kilka krzeseł dla widowni, a po drugiej stronie sali podłużna ławeczka dla bateria. Tak wygląda szkoła Mestre Curio, to tu gra się capoeira Angola. Dzisiejsza roda zaczyna się pod wieczór i będzie trwała jakieś pół nocy. Większość ludzi już jest, wszy­ 199 Na Boga, dlaczego właśnie tutaj, czy mądrość nie może mieszkać w pałacach, albo chociaż w prywatnym mieszkaniu? Jedziemy po wertepach chyba tysięcznej dzikiej ulicy, która prawdopodobnie i tak zakończy się następnym ślepym zaułkiem. Już blisko dwie godziny przedzieramy się przez favele Salvadoru i powoli zaczy­ nam tracić nadzieję, że dotrzemy do celu naszej podró­ ży. Nagle wyjeżdżamy na otwartą przestrzeń. Plaża, choć niesłychanie brudna, stanowi naturalny koniec faveli. Jest tu lepiej, piękniej w porównaniu z labiryn­ tem chaosu, który zostawiamy za sobą. Tu kończy się miasto, kończy się dzielnica nędzy. Mam wrażenie,; jakby ten zakątek wolnej przestrzeni, wciśnięty pomię­ dzy lepiankowego potwora a majaczącą gdzieś w odda­ li fabrykę, był mistyczną samotnią, do której dotarła nasza wyprawa. Bo to tu mieszka Mestre Decanio (89 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA lat), najstarszy żyjący uczeń Bimba, niekwestionowana legenda i autorytet świata capoeira. Myślę sobie, sto­ jąc przed furtką jego malutkiego, parterowego domku, że piekielnie trudno się tu dostać, ale Decanio podob­ no wie najwięcej i chyba trzeba było tu przyjechać. Czekamy przez chwilę, aż szczupły starszy pan wyjdzie z budynku i machając nam ręką na przywitanie, otwo­ rzy pogiętą metalową furtkę wejściową... Mestre jest już starym człowiekiem, jego dom jest także stary, wypełniony po brzegi całą masą przeróż­ nych sprzętów, a także pięcioma bardzo aktywnymi psami. Wnętrze wygląda jak rupieciarnia, zastawiona gratami z przeszłości. Decanio jest szczupły, średniego wzrostu, ma zupełnie siwą czuprynę i , co jest tu rzad­ kością, ma białą skórę. Jednak on sam bynajmniej nie zachowuje się jak przystało na 89 lat. Przez całe pięć godzin, podczas których siedzimy i rozmawiamy o ca­ poeira, Mestre ciągle gdzieś biega, wyraźnie nie może usiedzieć w miejscu. Widać, że mimo swych lat prowa­ dzi bardzo aktywny tryb życia, ciągle odbiera telefony, pokazuje nam na komputerze lub w stosach papierów wciąż nowe informacje lub jakieś grafiki. Jednak to, co mówi jest jasne i bardzo klarowne. Jego myśli, są peł­ ne pasji, a zarazem spokojnej i przemyślanej logiki. Ja: Mestre, na początek spytam o to samo, o co py­ tam wszystkich. Mianowicie - czym jest capoeira? Decanio: Dzisiejsza capoeira zawiera, jak pewnie wiecie dwa style, Angola i Regional. Obecnie Angola to prawie medytacja, spokojna, nierzucająca się w oczy, mocno tkwi w korzeniach, tra­ dycji i kulturze Brazylii. Można by jej zarzucić, że w ogóle nie jest już walką, że przestała nią być na rzecz kulturowej i artystycznej manifestacji. Natomiast Regional jest zupełnie inna. Bardziej sportowa, rozwijała się głównie na uniwersytetach i w szkołach. Ujęta w pewną strukturę nauczania, po­ siada swoją warstwę techniczną, którą da się wykładać jako teorię. Lecz inny jest przede wszystkim rodzaj ener­ gii, tkwiący u podstaw obydwu odmian. Dzisiejsze Re­ gional bazuje na sporej dawce euforii i radości, które niestety - czasami przeradzają się w agresję. Nie będę niczego krytykował, oceniał Angola albo Regional, nie ma rzeczy całkowicie złych albo całkowicie dobrych. Poprzestanę na tym, że ta pierwsza Regional, moja Regional, której miałem zaszczyt uczyć się od Bimba, jest już właściwie martwa, umarła wraz z nim. Więc to nie o niej będzie tu mowa. Ja: Jednak capoeira jest ciągle fenomenem. Podbi­ ja serca i umysły ludzi na całym świecie. Można wręcz powiedzieć, że mamy do czynienia z jakąś szaleńczą modą na capoeira właśnie. Decanio: Tak, to rzeczywiście fascynujące, jak ca­ poeira działa na ludzi, jak pobudza emocje, zmusza do myślenia i niejednokrotnie zmiany poglądów na życie. Jako lekarz próbuję w mej pracy zajmować się wpły­ wem muzyki i capoeira na ludzki mózg i ciało, a także 200 związkami pomiędzy condomble' a capoeira. Uważam, że jest to absolutny ewenement, a jego tajemnica kry­ je się w jakimś magicznym sprzęgnięciu muzyki, śpie­ wu, ruchu, rytuału. Jest tym wszystkim, podanym w takiej mieszance, która potrafi sięgnąć samej głębi, istoty człowieka i poruszyć nią. Ja: N o właśnie, czy dałoby się rozebrać na części pierwsze, tę przedziwną mieszankę, odkopać korzenie magii, która czyni Capoeira tak żywą i fascynującą?Decanio: Wierzę głęboko, że to co najpiękniejsze w Capoeira to ta kolorowa tętniąca życiem kompilacja, to ciągły ruch muzyki, sztuki, tańca. Te rzeczy są inte­ gralnie połączone ze sobą. Towarzyszą człowiekowi od zawsze. Składają się na podstawy tworzące naszą kultu­ rę i są nam potrzebne niczym woda czy tlen. Wszystko to natomiast, w idealnej mieszance daje capoeira. Myślę, że tu tkwi właśnie sekret jej olbrzymiej popularności. Aby jednak zrozumieć capoeira, trzeba poznać jej korzenie, rozwój, aspekt kulturowo-społeczny, w któ­ rym się tworzyła. Zacznijmy więc właśnie od tego. Co prawda, jest wiele teorii co do początków tej sztuki, ale ta, którą tu przedstawię, wydaje mi się najbardziej prawdopodobna. Capoeira zaczęła się kształtować w dokach, brazylij­ skich portów, kilkaset lat temu, za panowania Portu­ galczyków na tych ziemiach. W portach pracowali afrykańscy niewolnicy. Kiedy był przypływ, przez sześć godzin nie można było rozpakowywać towaru, więc pojawiał się czas wolny... Toteż czarni niewołnicy, mając tych kilka godzin wolnego, zaczęli uprawiać coś w rodzaju gry, zabawy, kulturowej manifestacji (sięgającej jeszcze czasów Afryki), a wreszcie i walki. Myślę sobie, że gdzie jest dwóch mężczyzn, tam zawsze pojawi się potrzeba współzawodnictwa. Ciekawą cechą tych spotkań było to, iż raczej nie używano w stosunku do siebie przemocy. Gdyby ci lu­ dzie zadawali sobie ciosy, musieliby potem pracować za dwóch. Toteż nie dotykano się podczas gry, przemoc za­ stępował natomiast spryt (malindragem), wygrywał ten, kto potrafił przechytrzyć swojego przeciwnika. Nawet w późniejszym okresie, kiedy zaczęto zadawać sobie ra­ ny, malandragem stało się integralną częścią capoeira. Ja: Ale, skąd bierze się w tej sztuce tyle pasji, tyle radości, dlaczego działa na ludzi tak hipnotycznie? Decanio: Innym charakterystycznym rysem był związek capoeira z condomble, religią powstałą na ba­ zie wierzeń przywiezionych do Ameryki Południowej przez niewolników z Afryki. Podobieństwa widać od razu, choćby pomiędzy podstawowym krokiem capo­ eira (ginga) a hipnotycznym tańcem stanowiącym część obrzędów Condomble. Sądzę, że to, co najważniejsze, sztuka walki wzięła od religii w sferze duchowej. Wspólne korzenie tkwią �Madej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA w specyficznym, pobudzającym do tańca rytmie i po­ dobnej funkcji muzyki. Słyszymy muzykę i zespalamy się z nią poprzez pierwotny rytm zawarty w ginga. To zjednoczenie się z rytmem w jakiś sposób wyzwala, powoduje, że maski, których używamy na co dzień, dla ukrycia swoich emocji, tracą sens. Muzyka pełni funkcję oczyszczającą i wyzwalającą najgłębsze, szcze­ re emocje drzemiące w człowieku. Tańcząc, niejako jesteśmy zmuszeni stanąć przed samym sobą, dokonać introspekcji nas samych. W roda nie ma czasu na roz­ myślanie nad następnym krokiem, wszystko inne niż spontaniczność wybija z rytmu i niszczy grę. To chyba ta nietrywialna autentyczność, to autoodniesienie mimo, że do końca nieuświadomione, jest tak pocią­ gające. Ja: Dlaczego? Decanio: Bo ten moment autorefleksji, emocjonal­ nego wczucia się w swoją tożsamość, jest rozpaczliwie potrzebny do życia każdej istocie ludzkiej. Co pewien czas musimy wyrzucać naszą wewnętrzność na ze­ wnątrz, aby nie zginęła ona pod skorupą codzienności. Myślę, że dlatego taniec i muzyka są z nami od począt­ ku istnienia ludzkości. To „oglądanie własnej duszy", rytualny trans wy­ zwalany przez taniec, to właśnie jest mądrość condomble. Trzeba jednak zrozumieć, że nie jest to inte­ lektualne poznanie, na modłę europejską. Tu chodzi o mądrość płynącą z emocji, odczuwania siebie same­ go jako autonomicznej jednostki wobec reszty świata. Lecz, jeszcze raz: nie będzie to doświadczenie przemy­ ślane i stopniowo wymyślane. To, czego doświadcza­ my, jest spontaniczne, pierwotne i emocjonalne. To chyba jest bardzo ważne, że refleksja jest wtórna wo­ bec przeżywania. Myślenie jest tu raczej ponownym czerpaniem radości z odbytego doświadczenia emocjo­ nalnego, i to ono niejako kształtuje osobowość, zarów­ no uprawiającego capoeira jak i tancerzy condomble. Tak więc walka czerpie tutaj z mądrości religijnej, du­ chowej, dlatego już od pierwszego momentu zetknię­ cie się z nią jest tak emocjonujące. Ja: Ale capoeira nie kończy się chyba na indywidu­ alnym doświadczaniu nas samych, gram przecież z partnerem, a dookoła przebywa mnóstwo ludzi, któ­ rzy tworzą roda. Decanio: Oczywiście, to ważne, bo capoeira nie kończy się przecież na pojedynczej osobie. Gdyby to na tym tylko polegało, gdyby całe doświadczenie ograniczało się tylko do nas samych, capoeira byłaby prostą drogą do specyficznego narcyzmu. Człowiek uczony odczuwania radości z kontaktu ze swoimi emocjami, uczony świadomego odczuwania ciała i du­ cha, pogrążyłby się prawdopodobnie w samozadowo­ leniu i ciągłej autoprezentacji siebie sobie i reszcie świata. 201 Swoją drogą, tak dzieje się dosyć często, gdy młodzi ludzie zafascynowani swoim ciałem, szybkością i sprawnością pogrążają się w samouwielbieniu, per­ fekcji ruchów i akrobatyce. I nie byłoby w tym nic złe­ go, gdyby każdy z nas żył sam w swoim prywatnym świecie, bez kontaktu z innymi ludźmi. Wtedy byliby­ śmy kimś na kształt bogów, każdy w swoim świecie i każdy przeświadczony o swojej doskonałości. Okazuje się jednak, że sami jesteśmy niczym. Staje­ my się ludźmi dopiero, jeśli posiadamy kulturę, a ona wyłania się w kontakcie z innymi. Kultura to produkt naszej relacji ze światem zewnętrznym, ponownym uprzedmiotowieniem związku podmiotu z przedmio­ tem, Ja i świata. Capoeira będzie więc zarówno medytacją, jak i kul­ turą. Medytacją będzie jako zagłębianie się w siebie, indywidualne odkrywanie swojego świata emocji i przeżyć wewnętrznych, co można by porównać do buddyjskiego satori (najwyższego stopnia zagłębiania się w siebie, zatopienia w sobie, a przez to zjednocze­ nia z całym światem). Ale zarazem capoeira jest kon­ taktem z drugim, przymusem wyjścia z siebie i usto­ sunkowania się do drugiego. I tu zaczyna się prawdziwa przemiana, tu zaczynamy poprzez grę wytwarzać kulturę. Celem capoeira jest ze­ spolenie się z partnerem w grze. Wszystkie ruchy po­ winny mieć swój cel, brać swój początek w tym, co ro­ bi druga osoba, wzajemnie, doskonale, płynnie się prze­ platać. Sukcesem prawdziwej gry powinno być osią­ gnięcie jedności z drugą osobą, a nie pokonanie jej. Oczywiście, że w normalnej grze koniec końców chodzi także o to, aby wygrać, aby być sprytniejszym. Ale ja mówię o generalnym nastawieniu i całościo­ wym sposobie uprawiania capoeira. Tylko poprzez głębokie przeżycie siebie z jednej strony, a z drugiej - umiejętność płynnego dostosowa­ nia się, zespolenia, mamy szansę osiągnięcia oświece­ nia w capoeira. Mestre Joaó Pequeno - najstarszy żyjący mistrz (86 lat), czynnie uprawiający capoeira Joaó Pequeno: Najważniejszą rzeczą na świecie jest miłość. Ona kreuje nas i buduje nasz świat. Tak samo jest z capoeira, jeżeli nie kochamy świata, ludzi, ona nigdy nie zapuści korzeni i nie wyrośnie w nas... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5b9fbd3947215628fdff6f08d7d553d.pdf d405137e3b0908293aa55a586197f9dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2374 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2202 Title A name given to the resource Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.10-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski James Clifford ... ta epoka, w której koczujemy, j a k o s z o ł o m i e n i p o d r ó ż n i w krzykliwym, niewygodnym hotelu. Joseph C o n r a d , Zwycięstwo C a ł a moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej o s o b o w o ś c i . B r o n i s ł a w Malinowski, Trobriand Field Diary Truizmem stało się stwierdzenie, ze jednostka jest kulturo­ wo uwarunkowana. Jesteśmy przyzwyczajeni do opinii, że mieszkaniec Bali, członek plemienia H o p i , lub społeczeństwa średniowiecznego, jest odmienny - ma inne doświadczenie czasu i przestrzeni, inne rozumienie p o k r e w i e ń s t w a i cielesnej tożsamości - od jednostki żyjącej w mieszczańskiej Europie lub we współczesnej Ameryce. Z a k ł a d a m y , prawie bez za­ strzeżenia, że jednostka należy do określonego kulturowego świata, podobnie j a k to, że m ó w i rodzimym językiem: jedno „ j a " , jedna kultura, jeden język. Nie chcę r o z w a ż a ć godnej uwagi prawdy, zawartej w nawet tak jałowej formule; idea, że indywidualność w y r a ż a się w e w n ą t r z światów znaczenia, k t ó r e są kolektywne i ograniczone, nie jest t u naszym problemem. Chcę j e d n a k ż e uhistorycznić stwierdzenie, że „ j a " jest ukształ­ towane kulturowo, b a d a j ą c ów moment w o k ó ł r o k u 1900, kiedy idea ta zaczęła b y ć rozumiana tak j a k dzisiaj. Stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo ograniczona, znaczyło coś zupełnie innego w połowie dziewiętnastego stulecia niż znaczy dziś. „ K u l t u r a " odnosiła się do pojedyn­ czego procesu ewolucyjnego. Ideał autonomicznej indywidual­ ności europejskiego mieszczaństwa był - j a k powszechnie wierzono - naturalnym wynikiem długiego rozwoju, proce­ sem, k t ó r y chociaż z a g r o ż o n y przez rozmaite rozdarcia był - j a k z a k ł a d a n o - podstawowym, p o s t ę p o w y m ruchem ludz­ kości. J e d n a k ż e na przełomie wieków ta ewolucjonistyczna wiara zaczęła się chwiać, a nowa etnograficzna koncepcja kultury stała się możliwa. Słowa „ k u l t u r a " zaczęto używać w liczbie mnogiej, sugerującej świat oddzielnych, wyróżniają­ cych się i r ó w n i e pełnych znaczenia s p o s o b ó w życia. Ideał autonomicznej, wykształconej jednostki, m ó g ł pojawić się j a k o lokalny pomysł, a nie j a k o telos dla całego rodzaju ludzkiego. Właściwe powody owego ideologicznego rozwoju wykra­ czają w t y m miejscu poza zasięg moich z a i t e r e s o w a ń . C h c ę tylko zwrócić u w a g ę na rozwój nowej „etnograficznej subiek­ t y w n o ś c i " na p o c z ą t k u dwudziestego stulecia. Współczesna antropologia - N a u k a o Człowieku z w i ą z a n a blisko z kulturo­ w y m opisem - z a k ł a d a z góry ironiczną p o s t a w ę obserwacji uczestniczącej. Poprzez profesjonalizację b a d a ń terenowych, antropologia przekształciła szeroko rozpowszechnione k ł o p o ­ tliwe położenie w m e t o d ę n a u k o w ą . Wiedza etnograficzna nie m o ż e b y ć własnością j a k i e g o ś pojedynczego dyskursu czy dyscypliny: kondycja bycia poza centrum, w świecie odmniennych systemów znaczeniowych, stan bycia w kulturze podczas patrzenia na k u l t u r ę , przenika dwudziestowieczne pisarstwo i sztukę. Nietzsche wyraźnie zapowiedział tę n o w ą p o s t a w ę w słynnym tekście z a t y t u ł o w a n y m O prawdzie i kłamstwie w znaczeniu pozamoralnym, pytając: „ C z y m zatem jest praw­ da? Z m i e n n ą a r m i ą metafor, metonimii i a n t r o p o m o r f i z m ó w 1 2 - k r ó t k o m ó w i ą c s u m ą ludzkich s t o s u n k ó w , k t ó r e zostały s p o t ę g o w a n e , przekształcone, poetycko i retorycznie upięk- 10 szone i k t ó r e na skutek długiego u ż y t k o w a n i a wydają się ludowi niezmienne, kanoniczne i o b o w i ą z u j ą c e " (Kaufman 1954:46). Nietzsche, być m o ż e bardziej niż Tylor, był g ł ó w n y m o d k r y w c ą relatywistycznej koncepcji kultury: rozdział ten m ó g ł być równie dobrze z a t y t u ł o w a n y „ O prawdzie i kłamst­ wie w znaczeniu k u l t u r o w y m " . Zamiast tego zaczerpnąłem m ó j tytuł z książki Stephena Greenblatta Renaissance Self-Fashioning (1980), pracy, k t ó r a kreśli wyłaniające się, mieszczańskie, zmienne, kosmopolitycz­ ne znaczenie własnego „ j a " . Etnograficzna subiektywność, k t ó r ą się zajmuję, m o ż e być traktowana j a k o jego późny wariant. Szesnastowieczne postacie - M o r e , Spenser, M a r ­ lowe, Tyndale, W y a t t i Shakespeare - s t a n o w i ą dla Greenblat­ ta przykład „wzrastającej s a m o ś w i a d o m o ś c i tego, że kształ­ towanie ludzkiej tożsamości jest dającym się m a n i p u l o w a ć , przemyślnym procesem" (s. 2). Nie m o g ę t u o d d a ć sprawied­ liwości subtelności tej książki i p r z e k o n y w a j ą c y m poszczegól­ nym analizom, ale chciałbym o d n o t o w a ć etnograficzny punkt widzenia Greenblatta, całościowe podejście, k t ó r e zachowuje on wobec wykreowanych jednostek, włączając w to również samego siebie. Ś w i a d o m y jest on stopnia w j a k i m nowe pytania o wolność, t o ż s a m o ś ć i język, ukształtowały k o n ­ s t r u o w a n ą przez niego wersję szesnastowiecznej kultury. Greenblatt wprowadza do swojego m a t e r i a ł u współczesne, kryty­ czne podejście. A l e pisze on jednocześnie j a k k t o ś uwiedziony tradycją i lojalny wobec niej. W poruszającym epilogu autor uparcie dopuszcza możliwość kształtowania czyjejś t o ż s a m o ­ ści, nawet jeśli oznacza to tylko „ o s o b o w o ś ć r o z u m i a n ą j a k o fikcję" (s. 257). Prowadzi to Greenblatta do tego, co Conrad a p r o b u j ą c o nazwał „ p r z e m y ś l a n ą w i a r ą " . Greenblatt jest uczestnikiem-analitykiem, k o n s t r u u j ą c y m i z a a n g a ż o w a n y m w k u l t u r o w ą formację, k t ó r a jest odległa od szesnastego stulecia, j a k i dialektycznie bliska teraźniejszości. Jego „ p ó ź n a " , refleksyjna wersja autokreowania się Renesan­ su, opiera się na zdecydowanie a r t y k u ł o w a n y m etnograficz­ nym punkcie widzenia. U k s z t a ł t o w a n e , fikcyjne „ j a " jest zawsze umieszczone w kontekście, odniesione do swojej kul­ tury, zakodowanych s p o s o b ó w ekspresji, do swojego języka. Studium Greenblatta kończy się wnioskiem, że autokreowanie się Renesansu bynajmniej nie jest swobodnym powstawaniem nowej jednostkowej autonomii. S u b i e k t y w n o ś ć , k t ó r ą od­ krywa, nie jest „epifanią wybranej dowolnie tożsamości, lecz k u l t u r o w y m artefaktem" (s. 256), p o n i e w a ż jednostka manew­ ruje w obrębie ograniczeń i możliwości danych przez zinstytuc­ jonalizowany zestaw zbiorowych praktyk i k o d ó w . Greenblatt odwołuje się do antropologii symboliczno-interpretującej, szczególnie do prac Geertza (ale również do takich a u t o r ó w , j a k Boon, Douglas, Duvignaud, R a b i n ó w i Turner); a ponadto wie on, że kulturowe symbole i przedstawienia nabierają kształtu w sytuacjach związanych z władzą i d o m i n a c j ą . W ostrzeżeniu Greenblatta słychać echo Foucaulta: „ W ł a d z a nadawania k o m u ś kształtu jest przejawem bardziej ogólnej władzy kontrolowania tożsamości - tożsamości innych co najmniej w t y m samym stopniu, co swojej w ł a s n e j " (s. 1). W y n i k a z tego, że etnograficzny dyskurs, włączając jego * Przekład i przedruk 3 rozdziału książki Jamesa Clifforda, The Predica­ ment of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, MA: Harvard University Press za zgodą wydawcy, Copyright © 1988 by The President and Fellows of Harvard College. �literacką o d m i a n ę Greenblatta, funkcjonuje w taki p o d w ó j n y s p o s ó b . C h o c i a ż przedstawia on inne, j a " j a k o ukonstytuowa­ ne kulturowo, to również modeluje tożsamość u p o w a ż n i o n ą do reprezentowania i tłumaczenia prawd sprzecznych świa­ t ó w , a nawet zawierzenia i m - jakkolwiek wiara ta zawsze zabarwiona jest ironią. Etnograficzna subiektywność s k ł a d a się z obserwacji uczest­ niczącej w świecie „ k u l t u r o w y c h a r t e f a k t ó w " związanej (na tym polega oryginalność s f o r m u ł o w a n i a Nietzschego) z n o w ą koncepcją języka - albo lepiej j ę z y k ó w - widzianych j a k o o d r ę b n e systemy z n a k ó w . O p r ó c z Nietzschego, myślicielami, którzy wytyczają sferę moich b a d a ń są Boas, D u r k h e i m i Malinowski (twórcy i popularyzatorzy etnograficznego poję­ cia kultury) oraz Saussure. Wprowadzili oni i zespoili zestaw założeń, k t ó r e dziś, w ostatniej ćwierci dwudziestego wieku, stają się właśnie oczywiste. Historyk formacji intelektualnej r o k u 2010, jeżeli m o ż n a w y o b r a z i ć sobie t a k ą p o s t a ć , m ó g ł b y nawet spojrzeć wstecz na p o c z ą t k o w e dwie trzecie naszego stulecia i spostrzec, że był to czas, kiedy zachodni intelektuali­ ści byli zaabsorbowani podstawami znaczenia i tożsamości tego, co nazywali „ k u l t u r ą " i „językiem" (nieledwie w taki sam s p o s ó b , w j a k i patrzymy teraz na dziewiętnaste stulecie i postrzegamy w n i m p r o b l e m a t y k ę dotyczącą ewolucjonistycznej „ h i s t o r i i " i „ p o s t ę p u " ) . Sądzę, że dostrzegamy oznaki tego, iż przywilej dany j ę z y k o m naturalnym, i niejako natural­ nym k u l t u r o m , zanika. Te przedmioty i epistemologiczne podstawy ukazują się teraz j a k o konstrukcje, dokonane fikcje, k t ó r e zawierają i oswajają r ó ż n o r o d n o ś ć j ę z y k ó w (heteroglosię). W świecie, w k t ó r y m zbyt wiele głosów m ó w i jedno­ cześnie, świecie w k t ó r y m synkretyzm i parodystyczna inwen­ cja stają się regułą, a nie wyjątkiem, w zurbanizowanym wielonarodowym świecie instytucjonalnej tymczasowości - gdzie a m e r y k a ń s k i e ubrania produkowane w K o r e i noszone są przez m ł o d y c h ludzi w Rosji, gdzie „ k o r z e n i e " k a ż d e g o są w pewnym stopniu podcięte - w t a k i m świecie coraz trudniej­ szą rzeczą staje się połączenie ludzkiej tożsamości i znaczenia ze spójną „ k u l t u r ą " czy „językiem". P r z y w o ł a ł e m tę synkretyczną, „ p o s t k u l t u r o w ą " sytuację tylko po to, by w s k a z a ć punkt widzenia (chociaż nie m o ż e on być tak ł a t w o osadzony w przestrzeni), stan niepewności, w k t ó r y m się znajduję, pisząc te słowa. Ale m ó j niepokój nie jest związany z możliwym rozpadem subiektywności zakot­ wiczonej w kulturze i języku. C h c i a ł b y m raczej z b a d a ć dwie potężne artykulacje tej subiektywności w dziełach Conrada i Malinowskiego, d w ó c h o s ó b wyrwanych ze swego ś r o d o w i s ­ ka, z k t ó r y c h każdy zmagał się na p o c z ą t k u dwudziestego wieku z kosmopolityzmem i stworzył swoją własną wersję „ O prawdzie i kłamstwie w znaczeniu k u l t u r o w y m " . Conrad m ó g ł głębiej wejrzeć w istotę rzeczy, gdyż z b u d o w a ł w swoim dziele wizję skonstruowanej istoty kultury i języka, p o w a ż n ą fikcję literacką, k t ó r ą ujął w s p o s ó b przemyślany, niemal absurdal­ nie. A l e p o r ó w n y w a l n e borykanie się z k u l t u r ą i językiem m o ż n a zobaczyć w pracach Malinowskiego, szczególnie w tru­ dnym doświadczeniu i literackim przedstawieniu jego słyn­ nych b a d a ń terenowych na Trobriandach. (Badania te po­ służyły za rodzaj aktu założycielskiego dla dwudziestowiecznej dyscypliny - antropologii.) Conrad osiągnął rzecz niemal niemożliwą, stał się wielkim pisarzem języka angielskiego (jego wzorem był Flaubert), swojego trzeciego języka, k t ó r y zaczął przyswajać sobie w wieku lat dwudziestu. Nie dziwi, że w jego książkach odnajdujemy poczucie równoczesnej biegłości w sztuce słowa, j a k i konieczność kulturowych, językowych konwencji. Dzieje jego pisarstwa, wytrwałego stawania się pisarzem angielskim, oferują paradygmat dla etnograficznej subiektywności; odtwarzają i ustanawiają s t r u k t u r ę poczucia nieustannego uwikłania w tłumaczenie p o m i ę d z y językami, ś w i a d o m o ś ć g ł ę b o k o zdającą sobie sprawę z arbitralności konwencji, nowy świecki relatywizm. Malinowski powiedział kiedyś, „ [ W . H . R . ] Rivers jest Riderem Haggardem Antropologii: j a będę Conradem!" (do B.Z. Seligmana, cytowane u Firtha 1957:6). Prawdopodobnie miał on ś w i a d o m o ś ć różnic p o m i ę d z y w i e l o k u l t u r o w ą o p i s o w ą m e t o d o l o g i ą Riversa ( g r o m a d z ą c ą cechy i genealogie) i swoimi własnymi intensywnymi studiami pojedynczej grupy. D l a Malinowskiego nazwisko Conrada było symbolem głębi, złożoności i subtelności. ( O d w o ł y w a ł się do niego w t y m sensie w swoim dzienniku b a d a ń terenowych.) A l e M a l i n o w s k i nie był Conradem antropologii. Jego najbardziej b e z p o ś r e d n i m modelem literackim był z pewnością James Frazer; a w wielu własnych książkach p r z y p o m i n a ł Zolę - naturalistycznie przedstawiając fakty i d o d a j ą c do nich p o d n i o s ł ą „ a t m o s f e r ę " , jego naukowo-kulturowe opisy niosą moralnie zabarwione, humanistyczne alegorie. Antropologia wciąż czeka na swojego Conrada. Moje p o r ó w n a n i e Malinowskiego i Conrada skupia się na ich t r u d n y m dojściu do pełnej o d k r y ć profesjonalnej ekspresji. Jądro ciemności (1899) jest najbardziej głęboką medytacją Conrada na temat trudnego procesu oddawania siebie A n g l i i i angielszczyźnie. K s i ą ż k a ta została napisana w latach 1898-99, zaraz po t y m j a k zdecydował się on wieść l ą d o w e życie pisarza; i s p o g l ą d a ł a wstecz na p o c z ą t k i tego procesu, na ostatnią, najbardziej z u c h w a ł ą p o d r ó ż Conrada do „najdal­ szego p u n k t u żeglugi". W p o d r ó ż y w g ó r ę rzeki K o n g o dziesięć lat wcześniej, K o n r a d Korzeniowski wiózł ze sobą p o c z ą t k o w e rozdziały swojej pierwszej powieści Szaleństwo Almayera, napisane w niezdarnej, c h o ć bardzo sugestywnej angielszczyźnie. M o j a lektura Jądra ciemności ogarnia z ł o ż o n ą d e k a d ę wyboru lat dziewięćdziesiątych dziewiętnastego stule­ cia, k t ó r a rozpoczyna się p o d r ó ż ą afrykańską, a k o ń c z y jej opisem. W y b ó r ten p o w o d o w a ł uwikłanie się w karierę, język i kulturowe związki. Paralelne doświadczenie Malinowskiego jest zaznaczone przez dwa dzieła, k t ó r e m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o pojedynczy, rozszerzający się tekst: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967) (Dziennik we właściwym sensie tego słowa), osobisty dziennik z T r o b r i a n d ó w za lata 1914-1918, i przez klasyczne dzieło etnograficzne, p o w s t a ł e na podstawie b a d a ń terenowych, Argonautów zachodniego Pacyfiku (1922). N a początek potrzebne jest słowo metodologicznej prze­ strogi. Ł ą c z n e potraktowanie Dziennika i Argonautów nie musi z a k ł a d a ć , że ten pierwszy jest prawdziwym objawieniem b a d a ń terenowych Malinowskiego. (Tak właśnie szeroko rozumiano Dziennik po jego publikacji w r o k u 1967). D o ś w i a d c z e n i a z b a d a ń terenowych na Trobriandach nie są wyczerpane ani przez Argonautów, ani przez Dziennik, ani przez ich połącze­ nie. Te dwa teksty są częściowymi refrakcjami, specyficznymi eksperymentami pisarskimi. Dziennik, pisany w przeważającej części po polsku i w oczywisty s p o s ó b nie przeznaczony do publikacji, wywołał pomniejszy skandal w publicznym obrazie antropologii - chociaż badacze terenowi rozpoznali wiele dobrze sobie znanych rzeczy. Oto jeden z założycieli dyscyp­ liny został pokazany w sytuacjach, gdy o d c z u w a ł prawdziwy gniew wobec swoich tubylczych i n f o r m a t o r ó w . D o ś w i a d c z e ­ nie b a d a ń terenowych, k t ó r e ustaliło standard dla naukowego opisu kulturowego, łączyło się z ambiwalencją. Obdarzony autorytetem antropolog w swoim poufnym dzienniku wy­ stępuje j a k o zaabsorbowany samym sobą hipochondryk, osoba często p r z y g n ę b i o n a , ofiara stałych fantazji na temat europejskich i trobriandzkich kobiet, schwytana w p u ł a p k ę niekończących się z m a g a ń o podtrzymanie się na duchu, 0 zebranie się w sobie. Był postacią M e r k u r y c z n ą , żywą j a k rtęć, p r ó b u j ą c ą p r z e m a w i a ć r ó ż n y m i głosami. U d r ę k a , zmie­ szanie, podniecenie i gniew Dziennika wydają się zostawiać niewiele miejsca dla stałej, rozumiejącej postawy, czy wręcz pozy relatywistycznej etnografii. Ponadto w swojej surowości 1 słabych punktach, bezspornej szczerości i bezkonkluzyjności, Dziennik wydaje się d o s t a r c z a ć nam n a g ą rzeczywistość. Ale jest to tylko jedna w a ż n a wersja złożonej, intersubiektywnej sytuacji ( k t ó r a wytworzyła również Argonautów i inne etno­ graficzne i popularne opisy). Dziennik jest p o m y s ł o w y m , polifonicznym tekstem. D l a historii antropologii jest on tekstem p r z e ł o m o w y m nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficznego doświadczenia, ale ponieważ zmusza nas do 3 U �borykania się ze złożonością takich s p o t k a ń , potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych s p r a w o z d a ń opartych na badaniach terenowych, j a k o stronniczych interpretacji. 4 * Malinowski i Conrad znali się osobiście. Z uwag s p o r z ą d z o ­ nych przez Malinowskiego na temat starszego, d o b r z e . j u ż znanego pisarza, wynika jasno, że miał o n poczucie głębokie­ go, wzajemnego powinowactwa w ich t r u d n y m położeniu. Nie bez powodu - obaj byli Polakami skazanymi przez historyczny przypadek na k o s m o p o l i t y c z n ą europejską t o ż s a m o ś ć ; obaj dążyli do ambitnej kariery pisarskiej w A n g l i i . Odwołując się do znakomitych s t u d i ó w Zdzisława Najdera o Conradzie, m o ż n a sądzić, że udziałem tych d w ó c h u c h o d ź c ó w był osob­ liwy polski kulturowy dystans, gdyż w y w o d z ą się z narodu, k t ó r y od osiemnastego stulecia istniał jedynie j a k o fikcja zbiorowej tożsamości - lecz fikcja, w k t ó r ą gorliwie wierzono. Ponadto szczególna struktura społeczna Polski - znajdująca szerokie oparcie w drobnej szlachcie - uczyniła arystokratycz­ ne wartości niezwykle oczywistymi dla wszystkich warstw społecznych. Było m a ł o prawdopodobne, by wykształceni polscy uchodźcy mogli b y ć urzeczeni p a n u j ą c y m i w Europie wartościami mieszczańskimi: mogli oni z a c h o w a ć dystans. Ten punkt widzenia spoza społeczeństwa mieszczańskiego (choć utrzymywany do pewnego stopnia sztucznie - podobnie j a k p u n k t widzenia Balzaca we Francji lat trzydziestych dziewiętnastego wieku) jest być m o ż e szczególnie k o r z y s t n ą , „ e t n o g r a f i c z n ą " pozycją. Jakkolwiek by nie było nie ma wątpliwości co do silnej sympatii Malinowskiego dla Conrada. ( T u ż przed wojną, p o d a r o w a ł temu starszemu panu, egzemp­ larz swojej pierwszej książki, The Family among the Australian Aborigines z p o l s k ą dedykacją; co Conrad pojął z koncepcji ojcostwa plemienia A r u n t a pozostaje - być m o ż e na szczęście - nieznane). C h o c i a ż ich znajomość była k r ó t k a , M a l i n o w s k i często przedstawiał swoje życie w kategoriach conradowskich i w swoim dzienniku wydaje się on czasami p o w t a r z a ć i p r z e r a b i a ć tematy z Jądra ciemności. Niemal k a ż d y komentator Dziennika pozornie słusznie p o r ó w n y w a ł go z afrykańską opowieścią Conrada (patrz na przykład Stocking 1974). Z a r ó w n o Jądro ciemności, j a k i Dziennik, wydają się p o r t r e t o w a ć kryzys tożsamości - walkę na granicach cywilizacji zachodniej przeciwko groźbie moral­ nego r o z k ł a d u . Oczywiście walka ta i potrzeba osobistego umiaru, jest b a n a ł e m literatury kolonialnej. Wobec tego, p o r ó w n a n i e takie nie jest szczególnie odkrywcze poza t y m , że pokazuje życie (Dziennik) naśladujące „ l i t e r a t u r ę " (Jądro ciemności). Jako dodatek do moralnego r o z k ł a d u Kurtza, Conrad wprowadza bardziej głęboki, wywrotowy temat: słyn­ ne „ k ł a m s t w o " - faktycznie szereg kłamstw, k t ó r e w Jądrze ciemności z a r ó w n o p o d k o p u j ą , j a k i w pewien s p o s ó b czynią możliwą, złożoną p r a w d ę narracji M a r l o w a . Najbardziej wydatnym z tych k ł a m s t w jest oczywiście to, gdy M a r l o w odmawia p o w t ó r z e n i a narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów - „ Z g r o z a ! Zgroza!" i zastępuje je słowami, k t ó r e m o g ł a przyjąć. K ł a m s t w o to jest później zestawione z p r a w d ą - również wielce u w a r u n k o w a n ą okolicznościami - opowie­ d z i a n ą w y o d r ę b n i o n e j grupie A n g l i k ó w na p o k ł a d z i e krążącej po morzu j o l k i Nellie. „ R o z s t r o j o n y " Dziennik Malinows­ kiego wydaje się przedstawiać temat rozpadu. A l e co z kłamst­ wem? Z wszystkimi zbyt wiarygodnymi opisami? Ocalającą fikcją [saving fiction] Malinowskiego - czego d o w i o d ę - jest klasyczna etnografia Argonautów zachodniego Pacyfiku. Jądro ciemności daje się nieustannie i n t e r p r e t o w a ć , ale jednym z t e m a t ó w , k t ó r e g o nie s p o s ó b u n i k n ą ć , jest problem p r a w d o m ó w n o ś c i , wzajemna gra prawdy i k ł a m s t w a w opo­ wieści M a r l o w a . K ł a m s t w o wobec narzeczonej K u r t z a roz­ w a ż a n o j u ż wyczerpująco. M ó w i ą c bardzo schematycznie, m o i m zdaniem, k ł a m s t w o to jest k ł a m s t w e m ocalającym. Oszczędzając narzeczonej K u r t z a jego ostatnich słów, M a r l o w uznaje i wyznacza r ó ż n e domeny prawdy - m ę s k ą i kobiecą, 12 j a k również p r a w d ę metropolii i pogranicza. Prawdy te odbijają podstawowe struktury w tworzeniu u p o r z ą d k o w a ­ nych znaczeń - wiedzy podzielonej przez płeć oraz przez kulturowe centrum i peryferie. K ł a m s t w o wobec narzeczonej jest zestawione z inną p r a w d ą ( k t ó r a jest także ograniczona, zależna od kontekstu i problematyczna), o p o w i e d z i a n ą na pokładzie Nellie A n g l i k o m , o k r e ś l o n y m jedynie j a k o typy społeczne - Prawnik, Buchalter, Dyrektor. Jeżeli M a r l o w o w i u d a ł o się z nimi p o r o z u m i e ć , to tylko w ramach tej ograniczo­ nej domeny. Jako czytelnicy u t o ż s a m i a m y się j e d n a k ż e z niezi­ dentyfikowaną o s o b ą , k t ó r a śledzi ciemne prawdy i jasne k ł a m s t w a M a r l o w a , odegrane na scenie p o k ł a d u j o l k i . T a opowieść drugiego narratora nie jest sama przez się pod­ w a ż o n a ani ograniczona. Reprezentuje ona - m o i m zdaniem - etnograficzny punkt widzenia, s u b i e k t y w n ą pozycję i his­ toryczne miejsce osoby narratora, k t ó r a w s p o s ó b prawdziwy zestawia trudne prawdy. C h o c i a ż M a r l o w p o c z ą t k o w o „brzy­ dzi się k ł a m s t w e m " , to jednak uczy się k ł a m a ć - są to częściowe fikcje życia kulturowego, konieczne by porozumie­ wać się w e w n ą t r z społeczności. Opowiada on gotowe historie. D r u g i narrator ratuje, ocala, p o r ó w n u j e ( i z ironią) wierzy w te odegrane prawdy. Jest to osiągnięcie perspektywy p o w a ż n e g o interpretatora kultur, lokalnej, cząstkowej wiedzy. G ł o s "naj­ bardziej z e w n ę t r z n e g o " narratora u Conrada jest głosem stabilizującym, k t ó r e g o słowa nie są przeznaczone po to, by i m nie d o w i e r z a ć . Jądro ciemności oferuje zatem paradygmat etnograficznej subiektywności. W dalszym ciągu będę b a d a ł szczególne echa i analogie, łączące sytuację kulturowej graniczności Conrada w K o n g u , z sytuacją Malinowskiego na Trobriandach. Jed­ n a k ż e z g o d n o ś ć ta nie jest d o k ł a d n a . Być m o ż e najważniejsza różnica tekstowa polega na tym, że Conrad przyjmuje p o s t a w ę ironiczną, z szacunkiem dla przedstawionej prawdy, p o s t a w ę z a w a r t ą tylko p o ś r e d n i o w pismach Malinowskiego. A u t o r Argonautów poświęca się konstruowaniu realistycznej, k u l ­ turowej fikcji, podczas gdy Conrad, chociaż podobnie zaan­ g a ż o w a n y , przedstawia działanie j a k o kontekstualnie ograni­ c z o n ą p r a k t y k ę opowiadania h i s t o r i i . W p o r ó w n y w a n i u doświadczeń Malinowskiego i Conrada, uderza nas ich naddatek języków. W obu przypadkach są w użyciu trzy języki, p o w o d u j ą c ciągłe tłumaczenie i inter­ ferencje. Trudna sytuacja Conrada jest nadzwyczaj złożona. T u ż przed odjazdem do A f r y k i z niezrozumiałych p o w o d ó w zaczął pisać to, co stało się później powieścią Szaleństwo Almayera. Po napisaniu p o c z ą t k o w y c h rozdziałów n a t k n ą ł się na przeszkody. Mniej więcej w t y m czasie p o z n a ł swoją p o w i n o w a t ą , Marguerite P o r a d o w s k ą , z k t ó r ą w znaczący s p o s ó b związał się uczuciowo. Była k o b i e t ą z a m ę ż n ą i dobrze z n a n ą francuską pisarką; było to w znacznej mierze literackie uwikłanie. Conrad pisał do niej bardzo uczuciowe i otwarte listy po francusku. P o r a d o w s k ą , k t ó r a mieszkała w Brukseli, p o m o g ł a m u w znalezieniu zatrudnienia w K o n g u . N a s t ę p n i e , kilka miesięcy przed wyjazdem do A f r y k i , Conrad wrócił do Polski po raz pierwszy od czasu, gdy piętnaście lat wcześniej uciekł na morze. Wizyta ta odświeżyła jego polszczyznę, k t ó r a p o z o s t a w a ł a niezła, oraz ożywiła jej związki z miejscami dzieciństwa i ambiwalentne uczucia. Z Polski (wówczas rosyjs­ kiej U k r a i n y ) pospieszył niemal prosto, by objąć p o s a d ę w K o n g u . T a m mówił po francusku, w obcym języku, w k t ó r y m osiągnął największą biegłość, ale dziennik prowadził po angielsku i w t y m języku m ó g ł p r a c o w a ć nad rozdziałami Almayera. (Potwierdza to w „Biographical N o t e " z roku 1900). W Afryce Conrad nawiązał przyjaźń z Irlandczykiem Rogerem Casement i całkowicie przejął p o z ę angielskiego gentelemana związanego z morzem. Wciąż pisał gorące listy do Poradowskiej, j a k zwykle po francusku. Jego język ojczysty został niedawno ożywiony. Doświadczenie K o n g a było cza­ sem największej językowej złożoności. W j a k i m języku Conrad stale myślał? N i e ma nic dziwnego w t y m , że słowa i rzeczy w Jądrze ciemności często sprawiają wrażenie, że nie łączą się ze sobą, j a k b y M a r l o w szukał w ciemności znaczeń i dialogu. 5 6 �Malinowski zaś - p r o w a d z i ł w terenie swój prywatny dziennik po polsku i w t y m języku k o r e s p o n d o w a ł z m a t k ą , k t ó r a p r z e b y w a ł a za liniami wroga w A u s t r i i . N a tematy antropologiczne pisał po angielsku do L o n d y n u , do swojego profesora C G . Seligmana. W t y m języku pisywał również często do swojej narzeczonej „ E . R . M . " (Elsie R. Masson) do Australii. Ale pojawiły się w jego myślach również co najmniej dwie inne kobiety, dawne kochanki; przynajmniej jedna z nich miała coś wspólnego z Polską. Jego ś w i a d o m o ś ć nawiedzał także najserdeczniejszy polski przyjaciel Stanisław Ignacy Witkiewicz ( „ S t a ś " w Dzienniku), k t ó r y w k r ó t c e stał się g ł ó w n y m awangardowym artystą i pisarzem. P o d r ó ż o w a l i oni razem po Pacyfiku i pokłócili się t u ż przed pobytem Malinows­ kiego na Trobriandach. Malinowski tęsknił za t y m , aby odzyskać tę przyjaźń, ale jego przyjaciel był j u ż w t y m czasie w Rosji. Te silne angielskie i polskie związki były z a k ł ó c o n e przez trzeci j ę z y k o w o zakodowany świat - wszechświat T r o b riandów - w k t ó r y m musiał żyć i wydajnie p r a c o w a ć . Codzien­ ne kontakty Malinowskiego z Trobriandczykami były prowa­ dzone w języku kiriwińskim i w t y m czasie większość notatek sporządził w t y m właśnie tubylczym j ę z y k u . M o ż e m y z a p r o p o n o w a ć p r ó b n ą s t r u k t u r ę dla tych trzech j ę z y k ó w u ż y w a n y c h przez Conrada i Malinowskiego, w trak­ cie ich egzotycznych doświadczeń. Pomiędzy język polski - ojczysty, i angielski - język przyszłej kariery i małżeństwa, wchodzi język trzeci, związany z erotyzmem i p r z e m o c ą . Francuszczyzna Conrada łączy się z P o r a d o w s k ą , problematy­ cznym przedmiotem miłości (była ona z a r ó w n o zbyt onieś­ mielająca, j a k i zbyt intymna); język francuski wiąże się także z l e k k o m y ś l n ą m ł o d o ś c i ą Conrada w Marsylii i z imperialnym Kongiem, do k t ó r e g o Conrad czuł o d r a z ę za g w a ł t o w n o ś ć i drapieżność. D l a Malinowskiego językiem w p r o w a d z a j ą c y m z a m ę t był kiriwiński, związany ze szczególną bujnością i ludycznym brakiem umiaru (który p o d o b a ł się Malinowskiemu i został przez niego z s y m p a t i ą ukazany w opisach r y t u a ł ó w kula i zwyczajów seksualnych), jak również z erotycznymi pokusami ze strony trobriandzkich kobiet. Dziennik zmaga się nieustannie z tą sferą p o ż ą d a n i a w y t w o r z o n ą przez lokalny język. A więc możliwe jest wyróżnienie w k a ż d y m z p r z y p a d k ó w j ę z y k a ojczystego, j ę z y k a przekroczenia i języka powściągliwo­ ści (małżeństwa i zawodu pisarskiego). Jest to z pewnością formuła nazbyt zręczna. Języki m o g ł y były p r z e n i k a ć się wzajemnie i k o l i d o w a ć na wysoce przypadkowe sposoby, ale powiedziano j u ż być m o ż e wystarczająco d u ż o , by sfor­ m u ł o w a ć konkluzję. Z a r ó w n o Conrad w K o n g u , j a k i M a l i n o ­ wski na Trobriandach, byli w p l ą t a n i w sieć złożonych subiek­ tywnie przeciwstawnych sytuacji, d o c h o d z ą c y c h do głosu na poziomie języka, p o ż ą d a n i a i k u l t u r o w y c h afiliacji. 7 Z a r ó w n o w Jądrze ciemności, j a k i w Dzienniku, widzimy kryzys , j a " , w samym „najdalszym punkcie żeglugi". Obie te książki wyrażają doświadczenie s a m o t n o ś c i , ale takiej samo­ tności, k t ó r a jest w y p e ł n i o n a innymi ludźmi, innymi akcen­ tami, k t ó r a nie pozwala na poczucie „bycia w ś r o d k u " , spójny dialog lub a u t e n t y c z n ą w s p ó l n o t ę . W K o n g u Conrada jego biali towarzysze są dwulicowi i nieopanowani. D ż u n g l a jest kakofoniczna, p r z e p e ł n i o n a zbyt wielu głosami - przeto głucha, niema i chaotyczna. Malinowski nie był oczywiście na Trobriandach odizolowany ani od tubylców, ani od przebywa­ jących tam białych. Lecz Dziennik przedstawia niestabilne zmieszanie innych głosów i światów: m a t k i , kochanek, narze­ czonej, najlepszego przyjaciela, T r o b r i a n d c z y k ó w , miejsco­ wych misjonarzy, k u p c ó w , j a k również głosów z eskapistycznych światów - powieści, k t ó r y m nigdy nie potrafił się oprzeć. Większość badaczy terenowych rozpozna ten wielogłosowy dylemat. Lecz Malinowski doświadczał (albo przynajmniej przedstawia to jego Dziennik) coś podobnego do rzeczywistego duchowego i emocjonalnego kryzysu - k a ż d y z głosów re­ prezentuje p o k u s ę ; autor jest szarpany w zbyt wielu kierun­ kach. Tak, j a k M a r l o w w Jądrze ciemności, Malinowski lgnie do rutyny swojej pracy, rutyny procedur swoich b a d a ń i swojego dziennika - gdzie w zmieszaniu, z trudem łączy on w całość swoje rozbieżne światy i pragnienia. Następujący ustęp z Dziennika ilustruje ten dylemat: „7.18.18... O teorii religii. Moje etyczne stanowisko w stosun­ k u do M a t k i , Stasia, E . R . M . U k ł ó c i a świadomości wynikające z braku zintegrowanych uczuć i prawdy w stosunku do innych o s ó b . C a ł a moja etyka jest oparta na podstawowym p o c i ą g u do spójnej osobowości. W y p ł y w a z tego potrzeba bycia t a k i m samym w r ó ż n y c h sytuacjach (prawda w stosunku do siebie samego) i potrzeba, niezbędność, szczerości: cała w a r t o ś ć przyjaźni opiera się na możliwości w y r a ż a n i a siebie, bycia s o b ą z całkowitą o t w a r t o ś c i ą . Alternatywa p o m i ę d z y k ł a m s t w e m i popsuciem wzajemnych relacji. ( M o j a postawa wobec M a t k i , Stasia i wszystkich moich przyjaciół była n a p i ę t a ) . M i ł o ś ć nie wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Nie ma sposobu by w y d e d u k o w a ć z mojej teorii etykę chrześcijańską. Ale ta etyka nigdy nie wyraziła rzeczywistej prawdy - kochaj bliźniego swego - w stopniu faktycznie możliwym. Rzeczywisty problem to: dlaczego musisz zawsze z a c h o w y w a ć się tak, j a k gdyby B ó g cię o b s e r w o w a ł ? " (s. 296-297). Powyższy fragment wywołuje z a k ł o p o t a n i e , ale być m o ż e uda nam się w y d o b y ć z niego główną kwestię: n i e m o ż n o ś ć bycia szczerym i n i e m o ż n o ś ć posiadania t y m samym etycznego centrum. Malinowski odczuwa w y m ó g spójności swojej oso­ by. K a r z ą c y Bóg obserwuje k a ż d y jego (niekonsekwentny) ruch. Nie jest on zatem wolny, by p r z y j m o w a ć r ó ż n e postawy w odmiennych sytuacjach. Cierpi z powodu faktu, że zasada szczerości, etyka spójnej o s o b o w o ś c i , oznacza, że będzie musiał być w nieprzyjemny s p o s ó b p r a w d o m ó w n y wobec różnych przyjaciół i ukochanych o s ó b . A to by znaczyło - j u ż znaczy - u t r a t ę przyjaciół: „ A l t e r n a t y w a p o m i ę d z y k ł a m s t ­ wem i popsuciem wzajemnych relacji". Nie ma wyjścia. M u s i być wyjście. Z b y t wielka doza p r a w d o m ó w n o ś c i podkopuje kompromisy życia zbiorowego. R o z w i ą z a n i e Malinowskiego s k ł a d a się z budowania d w ó c h spokrewnionych fikcji - swojego, j a " i kultury. C h o c i a ż m o i m zadaniem nie jest analiza psychologiczna ani biograficzna, pozwolę sobie po prostu zasugerować, że o d p o w i e d z i ą na ten dylemat był jego osobisty styl - ekstrawagancki, operowy - k t ó r y z a r ó w n o oczarował, j a k i irytował współczesnych Malinowskiemu. D a w a ł o n upust swojej „słowiańskiej" skraj­ ności; jego rewelacje na temat samego siebie i swojej pracy byty wyolbrzymione i zagadkowo parodystyczne. Przybierał nagle pozy (twierdził, że posiada osobiście wynalezioną „ m e t o d ę f u n k c j o n a l n ą " ) , p r o w o k u j ą c dosłownie myślących do zwróce­ nia uwagi na fakt, że te osobiste prawdy były w pewnym stopniu fikcją. Jego charakter był teatralny, lecz również prawdziwy, b y ł a to poza, lecz m i m o to autentyczna. Jednym ze s p o s o b ó w w j a k i Malinowski starał się z a p a n o w a ć nad s o b ą , było pisanie etnografii. Tutaj u k s z t a ł t o w a n e całości , j a " i kultury, w y d a w a ł y się wzajemnie w z m a c n i a ć alegorie toż­ samości. Esej Harry'ego Payne'a Malinowski's Style (1981) sugestywnie śledzi złożone połączenie powagi autorytetu i f i k cyjności, k t ó r e ustanawia narracyjna forma Argonautów. „ W e w n ą t r z ogromnego zakresu [jej] struktury, M a l i n o w s k i m o ż e określić zmiany w nastawieniu ostrości, tonację i przed­ mioty; cykliczny w ą t e k zawsze dostarcza miejsca, do k t ó r e g o m o ż n a p o w r ó c i ć . Funkcjonalistyczna terapia działa jedynie heurystycznie. O d k ą d wszystko wiąże się ze wszystkim, m o ż n a w ę d r o w a ć nie p o p a d a j ą c w chaos" (s. 438). Literacki problem autorskiego p u n k t u widzenia, wymaganie Jamesa by k a ż d a powieść była odbiciem „kontrolującej inteligencji", było bole­ snym, osobistym problemem autora dziennika trobriandzkiego. Rozległa, wieloperspektywiczna, m e a n d r u j ą c a struk­ tura Argonautów, rozwiązuje ten kryzys szczerości. W rezul­ tacie, j a k o naukowy, p r z e k o n u j ą c y autor tej fikcji, M a l i n o w s k i m o ż e być j a k B ó g Flauberta, wszechobecny w tekście, aran­ żując entuzjastyczne opisy i naukowe wyjaśnienia, opisując grę zdarzeń z r ó ż n y c h p u n k t ó w widzenia, zamieszczając osobiste wyznania i tak dalej. 8 13 �Opisy kulturowe w stylu funkcjonalizmu Malinowskiego, starają się osiągnąć rodzaj ujednoliconego charakteru, lecz przekonywające uogólnienie zawsze i m umyka. Malinowski nigdy nie zebrał w całość trobriandzkiej kultury, stworzył on nie syntetyczny portret, lecz jedynie gęsto skontekstualizowane monografie w a ż n y c h instytucji. Ponadto jego obsesyjne włączanie do tekstu danych, „ i m p o n d e r a b i l i ó w " i tekstów w j ę z y k u tubylczym, m o ż n a odczytać j a k o pragnienie z a r ó w n o niszczenia, j a k i scalania; taki polegający na dodawaniu, metonimiczny empiryzm p o d w a ż a konstrukcję funkcjonal­ nych, synekdochicznych w y o b r a ż e ń . Opisy etnograficzne M a ­ linowskiego - inaczej niż oszczędne, analityczne, funkcjonalne przedstawienia Radcliffe-Browna - stanowią r ó ż n o r o d n e , swobodne, lecz retorycznie udane formy narracyjne (Payne 1981: 420-421). Fikcyjne ekspresje kultury i tego co subiek­ tywne dostarczyły sposobu wyjścia ze s k r ę p o w a n i a szczerością i całościowością, z Conradowskiej problematyki k ł a m s t w a , będącej także zagadnieniem Dziennika. Istnieją bardziej specyficzne echa Jądra ciemności w osobis­ t y m , polskim tekście Malinowskiego. M ó w i ą c o swoich trobriandzkich informatorach, którzy nie chcą w s p ó ł p r a c o w a ć przy badaniach, przeklina ich słowami Kurtza: „ C h w i l a m i byłem na nich wściekły, szczególnie dlatego, że po t y m j a k d a ł e m i m ich porcje tytoniu, wszyscy odeszli. Wszystkie moje uczucia wobec krajowców stanowczo skłaniają się do zdania „wytępić te bestie" (s. 69). Malinowski flirtował z rozmaitymi kolonialnymi rolami białych - włączając w to podobny j a k w przypadku K u r t z a eksces. W t y m miejscu ta ironiczna inwokacja daje m u urojone poczucie zapanowania nad stresa­ m i b a d a ń terenowych i nad gwałtownością swoich uczuć. Podobnie j a k M a r l o w w swojej ambiwalentnej dwulicowości wobec K u r t z a , w Dzienniku Malinowski często stawia czoła nie dającym się rozdzielić p o r z ą d k o m dyskursu i władzy. M u s i walczyć o panowanie nad s o b ą w etnograficznych spotkaniach i potyczkach. Inne, nieironiczne echo Jądra ciemności daje się słyszeć w reakcji g ł ę b o k o zmartwionego Malinowskiego na wiado­ m o ś ć o śmierci matki, reakcji, k t ó r a wyziera z ostatnich stronic Dziennika: „ S t r a s z n a tajemnica, k t ó r a otacza śmierć k o g o ś drogiego, bliskiego. Niewypowiedziane ostatnie słowo - c o ś , co istniało po to, by rzucać światło, jest pogrzebane, reszta życia spoczywa w p ó ł ukryta w c i e m n o ś c i " (s. 293). Malinowski czuje, że pozbawiono go talizmanu M a r l o w a , i dwuznacznie pełnego iluminacji i mocy ostatniego słowa wyszeptanego w momencie śmierci. Poza mniej lub bardziej bezpośrednimi cytatami, w Dzien­ niku m o ż n a z a u w a ż y ć również bardziej o g ó l n e i strukturalne paralele z Jądrem ciemności. Obie te książki są zapisami białych mężczyzn znajdujących się na granicy, w miejscu zagrożenia i rozpadu. W obydwu pojawia się problem płciowości: obydwie przedstawiają innego j a k o konwencjonalnie sfeminizowanego, jednocześnie niebezpiecznego i kuszącego. Postacie kobiece w obu tekstach są ujęte albo w duchowe (miękkie), albo w zmysłowe (twarde) kategorie. Istnieje wspól­ na tematyzacja ciągu p o ż ą d a n i a lub braku umiaru zaledwie kontrolowanego przez pewne decydujące ograniczenie. D l a Malinowskiego ograniczenie to ucieleśnia się w postaci jego narzeczonej, k t ó r a wiąże się w jego myślach z angielską karierą a k a d e m i c k ą , wzniosłą miłością i z małżeństwem. „ M y ś l o E . R . M . ..." jest w Dzienniku cenzorem dla lubieżnych myśli o kobietach, miejscowych b ą d ź białych: „ N i e wolno m i z d r a d z a ć E . R . M . w myśli, to jest p r z y w o ł y w a ć moich wcześ­ niejszych s t o s u n k ó w z kobietami, albo myśleć o przyszłych... Z a c h o w a ć zasadniczą, w e w n ę t r z n ą o s o b o w o ś ć poprzez wszys­ tkie t r u d n o ś c i i zmienne koleje. Nie wolno m i nigdy poświęcać zasad moralnych ani koniecznej pracy, by p o z o w a ć na wesoły Stimmung i t d . M o i m głównym zadaniem musi być praca. Ergo: p r a c o w a ć ! " (s. 268). Jak protagonista Conrada, etnograf zmaga się wciąż by z a c h o w a ć p o d s t a w o w ą d u c h o w ą niezależność - swoje „własne prawdziwe j a " , j a k ujmuje to M a r l o w . Przyciąganie niebez­ piecznych obcych, dezintegrująca granica, jest odpierana 14 dzięki metodycznej, zdyscyplinowanej pracy. D l a M a r l o w a n a t r ę t n e zajmowanie się parowcem i żeglugą daje m u „ p o ­ wierzchowną m ą d r o ś ć " konieczną dla zachowania osobowo­ ści. Odwołując się do Dziennika m o ż n a powiedzieć, że nauko­ wa praca Malinowskiego służyła podobnemu celowi. Po­ wściągliwą, etyczną o s o b o w o ś ć m o ż n a osiągnąć jedynie po­ przez pracę. Ta struktura uczucia m o ż e być umiejscowiona z p e w n ą precyzją w historycznej kategorii p ó ź n o w i k t o r i a ń s kich kolonialnych wyższych sfer i odnosi się ściśle do po­ wstawania etnograficznej kultury. W i k t o r i a ń s c y krytycy społeczni dostrzegli przenikliwy kry­ zys, k t ó r e g o p o d s t a w o w ą diagnozę dostarczyła książka M a t hew A r n o l d a Culture and Anarchy: naprzeciw fragmentacji współczesnego życia stał p o r z ą d e k i całościowość kultury. Raymond Williams (1966) przedstawił subtelny opis humanis­ tycznych reakcji na b e z p r z y k ł a d n ą technologiczną i ideo­ logiczną transformację jakiej uległa praca w połowie dziewięt­ nastego stulecia. Charakterystyczne jest niezwykłe twierdzenie George Eliot: z trzech słów „ B ó g " , „ N i e ś m i e r t e l n o ś ć " i „ O b o ­ w i ą z e k " , k t ó r e wypowiada "ze straszną p o w a g ą , j a k ż e niepo­ jęte jest pierwsze, j a k ż e niewiarygodne drugie i jeszcze j a k ż e ostateczne i absolutne trzeciel" (cytowane u Houghtona 1957:43). O b o w i ą z e k stał się p r z e m y ś l a n y m wierzeniem, upra­ g n i o n ą wiernością przejawom konwencji i pracy (rozwiązanie Carlyle'a). Ian W a t t p r z e k o n y w a j ą c o powiązał Conrada z t a k ą właśnie odpowiedzią (1979:148-151). M a r l o w w ś r o d k u A f ­ ryki, dla ratowania drogiego życia, uczepił się swojego parow­ ca, rutynowych o b o w i ą z k ó w związanych z jego o b s ł u g ą i żeglowaniem. Struktura ta trwa w Dzienniku Malinowskiego, z jego stałym napominaniem siebie by u n i k a ć rozwiązłych dystrakcji i zabierać się do pracy. W problematyce kultury i anarchii ( k t ó r a w pluralistycznych, antropologicznych poję­ ciach kultury obstaje przy przewadze p o r z ą d k u i systemu nad nieładem i konfliktem), osobowa i zbiorowa istota rzeczy musi być wciąż podtrzymywana. Etnograficzny punkt widzenia, k t ó r y m się t u zajmujemy, znajduje się połowicznie poza tymi procesami, zachowując ich lokalne, dowolne lecz nieodzowne wytwory. K u l t u r a , fikcyjne wyobrażenie zbiorowe, jest p o d s t a w ą dla indywidualnej tożsamości i wolności. J a ź ń , „własne praw­ dziwe j a " M a r l o w a , jest produktem pracy, ideologiczną konstrukcją, k t ó r a jest m i m o to konieczna, jest p o d w a l i n ą etyki. A l e od kiedy zaczęto spostrzegać k u l t u r ę j a k o przedmiot i p o d s t a w ę , j a k o jeden z systemów znaczeń, etnograficzne „ j a " nie m o ż e j u ż dłużej zapuszczać korzeni w bezpośredniej tożsamości. Edward Said powiedział o Conradzie, że jego g ł ó w n y m wysiłkiem, odzwierciedlonym w pisarstwie, było „osiągnięcie charakteru" (1966:13). Rzeczywiście, zrekonst­ r u o w a ł on samego siebie d o ś ć starannie w postaci „angiels­ kiego" pisarza, postaci mówiącej w słowie „ o d autora", k t ó r e m ó g ł później d o d a w a ć do k a ż d e g o ze swoich u t w o r ó w . T a konstrukcja własnego „ j a " była z a r ó w n o sztuczna, j a k i śmier­ telnie p o w a ż n a . ( M o ż n a zobaczyć ten proces sparodiowany w Jądrze ciemności przez Buchaltera, k t ó r y wydaje się dosłow­ nie „ t r z y m a ć w sobie" dzięki swojemu śmiesznie formalnemu, lecz w pewien s p o s ó b godnemu podziwu, ubiorowi.) A wszyst­ ko to nadaje szczególnej pikanterii zdaniu, k t ó r e kończy opublikowany Dziennik: „ N a p r a w d ę brak m i prawdziwego charakteru." J e d n a k ż e Malinowski u r a t o w a ł własne , j a " przed dezinteg­ racją i depresją. O w o , j a " m i a ł o się wiązać, tak j a k u Conrada, z procesem pisania. W t y m kontekście warto z b a d a ć i n n ą strefę p o d o b i e ń s t w a p o m i ę d z y Dziennikiem i Jądrem ciemno­ ści: rolę nie przystających do siebie tekstów. P o k a w a ł k o w a n a subiektywność w y r a ż o n a w obydwu książkach jest subiektyw­ nością pisarza, a siła ciążenia r ó ż n y c h p r a g n i e ń i j ę z y k ó w manifestuje się w szeregu pełnych sprzeczności zapisów. Najsłynniejszym p r z y k ł a d e m w Jądrze ciemności, jest na­ strojony na zbyt w y s o k ą n u t ę referat K u r t z a na temat tępienia dzikich obyczajów, raptownie przekreślony jego własną na- �g r y z m o l o n ą u w a g ą „wytępić wszystkie te bestie". A l e innym, równie znaczącym tekstem, porzuconym w dżungli Conrada jest dziwna książka, k t ó r ą odkrywa M a r l o w podczas jednego z d w ó c h tylko, niebezpiecznych m o m e n t ó w opuszczenia po­ k ł a d u swojego parowca (podczas drugiego mocuje się z K u r t zem, by wrócił on z dziczy). W szopie na brzegu rzeki M a r l o w popada w niemal mistyczną z a d u m ę : „ P o z o s t a ł prymitywny stół - deska na d w ó c h pniakach; kupa śmieci leżała w ciemnym kącie, a k o ł o drzwi p o d n i o s ł e m z ziemi książkę. Nie m i a ł a o k ł a d k i , k a r t k i jej od częstego użytku stały się niezmiernie brudne i miękkie; ale grzbiet zeszyto troskliwie na nowo białą b a w e ł n ą , k t ó r a wyglądała jeszcze czysto. Znalezienie tej książki b y ł o czymś nadzwy­ czajnym. T y t u ł jej brzmiał: Badania dotyczące pewnych zagad­ nień marynarskich przez j a k i e g o ś Towsera, Towsona czy c o ś w t y m rodzaju, kapitana marynarki jego królewskiej mości. W y g l ą d a ł o to na dość n u d n ą lekturę, i l u s t r o w a n ą wykresami i odstręczającymi tablicami - a ów egzemplarz pochodził sprzed sześćdziesięciu lat. O g l ą d a ł e m zdumiewający antyk z j a k największą delikatnością, aby m i się nie rozleciał w rękach. Towson czy Towser rozpisywał się z p o w a g ą o nadmiernym przeciążeniu o k r ę t o w y c h ł a ń c u c h ó w i takielunk u tudzież innych t y m podobnych m a t e r i a ł a c h . Niezbyt porywająca książka; ale na pierwszy rzut oka dostrzegało się w niej szczery zamiar, uczciwą troskę o właściwe ujęcie tematu - i to sprawiało, że nie tylko światło wiedzy biło ze skromnych kartek, k t ó r e powstały przed t y l u laty. Dzięki prostemu staremu marynarzowi i jego opowiadaniu o ł a ń c u c h a c h i dźwi­ gach z a p o m n i a ł e m o dżungli i pielgrzymach w rozkosznym poczuciu, że z e t k n ą ł e m się z czymś bezsprzecznie realnym. J u ż znalezienie tam takiej książki było zadziwiające, ale bardziej jeszcze zdumiały mnie notatki skreślone ołówkiem na mar­ ginesach, o d n o s z ą c e się wyraźnie do tekstu. Nie chciałem wierzyć w ł a s n y m oczom! Były pisane szyfrem! Tak, to wy­ glądało na szyfr. W y o b r a ź c i e sobie człowieka, k t ó r y taszczy za sobą w bezludzie książkę tego rodzaju i studiuje j ą - i robi notatki - szyfrem w dodatku! Była to cudaczna tajemnica." (s. 58-59) 9 Powyższy fragment ma religijne akcenty - cudowne szczą­ t k i , raptowny ruch gry w y o b r a ź n i - od brudu i upadku po transcendencję i światło a stąd w tajemnicę, naiwne świad­ czenie o chwili prawdy. Musimy b y ć ostrożni, by nie interp­ retować zainteresowania M a r l o w a Badaniami j a k o zwykłej nostalgii za morzem, chociaż t u leży część ich czaru. Rosyjski „ a r l e k i n " , k t ó r y okazuje się b y ć właścicielem książki, wydaje się czytać j ą przede wszystkim w ten s p o s ó b , gdyż prowadzi d o k ł a d n e notatki, przypuszczalnie dotyczące treści książki, tak j a k gdyby studiował sztukę żeglarską. J e d n a k ż e dla M a r l o w a inspiracja wypływająca z tej książki p o d ą ż a w pe­ wien s p o s ó b d o k ł a d n i e poza to, co w niej zapisane, wykracza­ j ą c poza łańcuchy, statki i takielunek, „ r o z ś w i e t l a j ą innym niż zawodowe światłem". M a r l o w zwraca u w a g ę nie na treść, lecz na język. Interesuje go staranne rzemiosło starego żeglarza; s p o s ó b w j a k i sprawia on, że książka i jego „ w y w ó d " wydają się b y ć konkretne - aż po abstrakcyjne tablice pełne liczb. T o , co urzeka M a r l o w a , nie wiąże się przede wszystkim z możliwością ustalenia autorstwa. Stary w i l k morski „ T o w s e r czy Towson, czy coś w t y m rodzaju, kapitan marynarki jego królewskiej m o ś c i " , jest osobiście nieuchwytny, to nie jego istnienie ma tutaj znaczenie, lecz język. Człowiek ten wydaje się rozpływać w bliżej nieokreślonej typowości; to, co ma znaczenie, to jego prosta angielszczyzna. Z n a c z ą c e jest zatem, że tekstowi nie udaje się zjednoczyć tych d w ó c h swoich równie zagorzałych czytelników; a kiedy w k o ń c u się spotkają, Rosjanin nie posiada się z radości, m o g ą c p o w i t a ć kolegę marynarza, podczas gdy M a r l o w jest rozczarowany, że nie znalazł w n i m Anglika. Problemem jest t u lektura i w s p ó l n o t a lektury. Ten sam egzemplarz książki wywołuje różne, c h o ć r ó w n i e pełne szacunku reakcje. N i e m o g ę z b a d a ć w t y m miejscu biograficznego znaczenia tej rozbieżności: Conrad pozbył się właśnie oficjalnej rosyjskiej przynależności p a ń s t w o w e j , przyjmując obywatelstwo brytyjskie, a arlekin w s p o s ó b uzasadniony łączy się z m ł o d y m w ę d r o w c e m , Korzeniowskim, k t ó r y stał się Conradem. Wystarczy to, by zauważyć radykalny relatywizm: dystans p o m i ę d z y dwoma sposobami czytania. „Szyfr" udowadnia to graficznie, a jeśli uwagi na marginesie okazują się później napisane w języku europejskim, to w żaden s p o s ó b nie pomniejsza to graficznego obrazu odrębności. (Przypomina to uczucie niepokoju jakiego doświadcza się znajdując dziwne znaki w książce, k t ó r e później rozpoznaje się j a k o swoje własne, uczynione - w innej osobie - podczas wcześniejszej lektury.) T y m co istnieje dalej, jest jedynie książka sama w sobie. Zaczytana i pozbawiona o k ł a d e k - czegoś, co m o ż e sym­ bolizować kontekst jej oryginalnej publikacji - tekst pisany musi b y ć odporny na zniszczenie, kiedy p o d r ó ż u j e przez przestrzeń i czas. Po sześćdziesięciu latach - czyli tyle, co długość życia ludzkiego - przychodzi chwila dezintegracji. Dziełu autora grozi pójście w niepamięć, lecz czytelnik z t r o s k ą zszywa stronice w j e d n ą całość. N a s t ę p n i e książka oddana jest na zatracenie gdzieś na obcym kontynencie, jej żeglarska treść osiada na mieliźnie z braku kontekstu - i raz jeszcze czytelnik przychodzi jej na ratunek. Ratunek jest jednym z kluczowych o b r a z ó w w dziele Conrada; akt pisania zawsze poszukuje ocalenia w w y o b r a ż o n y m akcie czytania. Z n a c z ą c o tekst, k t ó r y w Jądrze ciemności znaczy najwięcej, jest jednocześnie tekstem najmniej o d n o s z ą c y m się do kontekstu całości. Doświadczenie b a d a ń terenowych Malinowskiego jest wy­ pełnione pełnymi sprzeczności zapiskami: szczegółowymi no­ tatkami terenowymi z b a d a ń pisanymi po angielsku i w j ę z y k u kiriwiriskim; tekstami w języku tubylczym zapisywanymi często na odwrocie listów z zagranicy; polskimi (faktycznie wielojęzycznymi) zapiskami w dzienniku; k o r e s p o n d e n c j ą p r o w a d z o n ą w wielu językach; i wreszcie zbiorem tekstów, nad k t ó r y m warto z a t r z y m a ć się przez chwilę - a mianowicie nad powieściami, k t ó r y m nie potrafił się oprzeć. Te ostatnie zawierają całość opisanych światów, k t ó r e wydają się czasami bardziej realne (w k a ż d y m razie bardziej p o ż ą d a n e ) , niż codzienna praca badawcza, z towarzyszącymi jej wieloma niepełnymi, sprzecznymi notatkami, w r a ż e n i a m i , danymi, k t ó r e trzeba uczynić spójnymi. Malinowski łapie się na „ucieczce o d " trobriandzkiej rzeczywistości „ d o towarzystwa londyńskich s n o b ó w Thackeraya i chęci p o d ą ż a n i a za nimi ochoczo ulicami wielkiego miasta". (Eskapistyczne lektury etnografów przebywających w terenie, w y m a g a j ą o d r ę b n e g o eseju.) Powieści, k t ó r e pochłaniają Malinowskiego, sugerują od­ słaniającą się, chociaż n i e d o s k o n a ł ą p a r a r e l n o ś ć z Badaniami Towsera - z i n n ą , cudownie nie dającą się o d e p r z e ć fikcją, k t ó r a pojawia się w samym centrum pełnego konfuzji do­ świadczenia. K s i ą ż k a Towsera pokazuje możliwość m ó w i e n i a prawdy osobiście i autentycznie; i wskazuje na pisarstwo (cudowna o b e c n o ś ć w nieobecności) j a k o na ratunek. A l e Towser jest również p o k u s ą , j a k powieści w przypadku Malinowskiego: odciąga M a r l o w a od pracy, parowca i wpro­ wadza w rodzaj marzenia przyprawiającego o z a w r ó t głowy. Takie lektury są upragnionymi sferami łączności duchowej, miejscami, gdzie s p ó j n a subiektywność m o ż e zostać odzys­ kana w fikcyjnej powieściowej identyfikacji z p e ł n y m głosem albo światem. Towser i te powieści p r o p o n u j ą ż y w o t n ą d r o g ę ponad fragmentarycznością, p r z e z n a c z o n ą nie tyle dla oczaro­ wanego nimi czytelnika, lecz dla ciężko pracującego, twór­ czego pisarza. D l a Malinowskiego ratunek leży w tworzeniu realistycznych kulturowych fikcji, z k t ó r y c h Argonauci stali się jego pierwszym urzeczywistnionym sukcesem. Z a r ó w n o w po­ wieściach, j a k i w pracach etnograficznych, „ j a " j a k o autor przedstawia r ó ż n o r a k i e dyskursy i sceny wiarygodnego świa­ ta. * Porzucone, nie p o w i ą z a n e z całością teksty w Jądrze ciemno­ ści i Dzienniku, są strzępami światów; tak j a k nie p o w i ą z a n e są notatki z b a d a ń terenowych. Trzeba z nich zbudować praw­ dopodobny opis. A b y zunifikować tę niechlujną scenę pisars- 15 �k ą , konieczne jest wybranie, połączenie, przerobienie (i w ten s p o s ó b usunięcie w cień) tych tekstów. D l a Malinowskiego p r a w d z i w ą fikcją, rezultatem tych zabiegów, są Argonauci i cała seria etnograficznych prac z T r o b r i a n d ó w , a dla Conrada Szaleństwo Almayera i długi proces uczenia się pisania książek po angielsku, k t ó r y c h kulminacją było jego pierwsze arcydzieło, Jądro ciemności. Oczywiście są to r ó ż n e doświadczenia pisarskie: prace etnograficzne są równocześnie podobne i niepodobne do powieści. A l e w pewien znaczący ogólny s p o s ó b te dwa doświadczenia ustanawiają proces fikcyjnej autokreacji w o d n o ś n y c h systemach kultury i języka, k t ó r e nazywam etnograficznymi. Jądro ciemności odtwarza i w s p o s ó b ironiczny zwraca u w a g ę na ten proces. Argonauci są książką mniej refleksyjną, ale z a r ó w n o t w o r z ą k u l t u r o w ą fikcję, j a k i ogłaszają pojawienie się obdarzonej autorytetem postaci: Bronisława Malinowskiego - antropologa w n o w y m stylu. P o s t a ć ta, w y p o s a ż o n a w coś, co Malinowski n a z w a ł „ m a g i ą etnografa", nowy rodzaj intuicji i doświadczenia, nie p o w s t a ł a szczerze m ó w i ą c w czasie b a d a ń w terenie. N i e przedstawia ona doświadczenia badawczego, lecz je racjonali­ zuje. Dziennik pokazuje to wyraźnie, p o n i e w a ż badania tere­ nowe, j a k i większość podobnych b a d a ń , były ambiwalentne i niezdyscyplinowane. Skonfudowana subiektywność, k t ó r ą opisują, jest zdecydowanie r ó ż n a od tej zainscenizowanej i p o w t ó r n i e opisanej w Argonautach. Kiedy Dziennik został po raz pierwszy opublikowany w r o k u 1967, rozbieżność ta szokowała, p o n i e w a ż obdarzony autorytetem obserwator uczestniczący, j a k i postawa życzliwego rozumienia innego, jest tam po prostu nieuchwytna. N a o d w r ó t , to co widoczne, to w y r a ź n a ambiwalencja w stosunku do T r o b r i a n d c z y k ó w , empatia pomieszana z p o ż ą d a n i e m i awersją, nie występująca nigdzie w Argonautach, gdzie p a n u j ą zrozumienie, skrupulat­ n o ś ć i wielkoduszność. Istnieje pokusa, by z a p r o p o n o w a ć stwierdzenie, że etno­ graficzny s p o s ó b rozumienia (spójna postawa w s p ó ł o d c z u w a nia i hermeneutycznego z a a n g a ż o w a n i a ) ukazuje się bardziej jako kreacja etnograficznego pisarstwa niż konsekwentna j a k o ś ć etnograficznego doświadczenia. W k a ż d y m razie to, co Malinowski osiągnął w pisarstwie, było jednocześnie (1) fikcyjną inwencją na temat T r o b r i a n d c z y k ó w , wynikłą z masy notatek z b a d a ń w terenie, d o k u m e n t ó w , w s p o m n i e ń i tak dalej, oraz (2) konstruowaniem nowej publicznej postaci, antropologa j a k o badacza terenowego, persony, której status m ó g ł być dalej szczegółowo opracowany przez Margaret Mead i innych. W a r t o zauważyć, że osoba antropologa j a k o obserwatora uczestniczącego nie była profesjonalnym wize­ runkiem, na temat k t ó r e g o Malinowski fantazjował w Dzien­ niku (wizerunkiem, k t ó r y pociągałby za s o b ą rycerstwo, „ T o w a r z y s t w a K r ó l e w s k i e " , " N o w e H u m a n i z m y " i t y m po­ dobne). Był o n raczej artefaktem wersji, k t ó r ą retrospektywnie z b u d o w a ł w Argonautach. Ł ą c z ą c a n t r o p o l o g i ę z badaniami terenowymi, Malinowskiemu u d a ł o się stworzyć najlepszą opowieść, optymalnie sprostać wymogom okoliczności. Uwagi te p r o w a d z ą nas do problemu obecnego w roz­ w a ż a n i a c h nad etnograficznymi pracami Malinowskiego, a w rzeczywistości niemalże całej twórczości etnograficznej. Dzięki wzrastającej ilości konfesyjnych i analitycznych opi­ sów, wiemy coraz więcej o doświadczeniach i ograniczeniach związanych z badaniami terenowymi. A l e faktyczny proces pisania prac etnograficznych, pozostaje niejasny i niezanalizowany. Wiemy co nieco o badaniach Malinowskiego na T r o b ­ riandach w 1914 i 1918 roku, ale nie wiemy faktycznie nic o t y m , co robił na Wyspach Kanaryjskich w latach 1920 i 1921. (Pisał w ó w c z a s Argonautów zachodniego Pacyfiku.) Dziennik pozostawia nas w zawieszeniu. Istnieje nagła luka w pisaniu, k t ó r a , j a k dowiadujemy się ze skąpych ujawnień, kiedy tekst zmaga się z podejmowaniem w ą t k u na nowo, sygnalizuje przybycie w i a d o m o ś c i o śmierci m a t k i . Pojawia się rozpaczliwa,. k o ń c z ą c a strofa: „ N a p r a w d ę brak m i praw­ dziwego charakteru". Milczenie. Trzy lata później M a l i n o w s k i pojawia się ponownie j a k o autor Argonautów, b ę d ą c y c h aktem kreującym nowy typ antropologa-badacza terenowego. Co 16 zaszło w t y m czasie? Podobnie j a k Conrad w okresie p o m i ę d z y b e z ł a d n y m odwrotem ze swojej afrykańskiej przygody, a suk­ cesem Jądra ciemności, M a l i n o w s k i z a a k c e p t o w a ł trzy główne zobowiązania: (1) wobec pisarstwa, (2) wobec m a ł ż e ń s t w a i (3) wobec określonej publiczności, a t a k ż e o k r e ś l o n e g o języka i kultury. Wyspy Kanaryjskie są intrygującą scenerią dla pisarskiej kuracji Malinowskiego. U d a ł się tam dla zdrowia, ale w y b ó r ten był p r z e s ą d z o n y z góry. Kusi by spojrzeć na to miejsce j a k o graniczny punkt najdalszego k r a ń c a Europy, odpowiedni dla wyrwanego ze swego ś r o d o w i s k a Polaka, który pisze o etno­ grafii wysp Pacyfiku. J e d n a k ż e ważniejszy jest fakt, że j u ż wcześniej spędził o n na Wyspach Kanaryjskich wakacje z m a t k ą . Teraz jest t u znowu, ze swoją n o w ą ż o n ą , k o ń c z ą c swoje pierwsze ważne dzieło. Przebywa całkowicie w sferze zastępczej, składającej się z serii k o m p r o m i s ó w i zastępstw. D l a Malinowskiego, tak j a k dla Conrada, trzy z tych zastępstw są najistotniejsze: (1) rodzina, w której ż o n a zastępuje m a t k ę ; (2) język, gdzie język macierzysty zostaje porzucony na rzecz angielskiego; i (3) pisarstwo, gdzie zapisy i teksty zastępują bezpośrednie doświadczenie rozmowy. Ostatecznie pierwszeń­ stwo uzyskał arbitralny k o d jednego języka: angielskiego. Język macierzysty ustępuje, a (w t y m punkcie sprawy osobiste i polityczne zbiegają się) angielski dominuje: w n i m znajduje swą reprezentację i tłumaczenie kiriwiński. K u l t u r o w a przyna­ leżność jest ustanowiona przez m a ł ż e ń s t w o . T ę s k n o t a za szczerą w y m i a n ą myśli ustępuje przed g r ą pisanych namiastek. W niektórych z tych zmian i zastępstw z pewnością szło o powodzenie w pisaniu na Wyspach Kanaryjskich. Dziennik Malinowskiego kończy się wraz ze śmiercią jego matki; Argonauci są ratunkiem, zapisem k u l t u r y . 10 Jeszcze kilka k o ń c o w y c h uwag o współczesnym statusie autora prac etnograficznych: kiedy po raz pierwszy opub­ likowano Dziennik Malinowskiego, w y d a w a ł się on skan­ daliczny. W z o r o w y antropolog z Argonautów, faktycznie nie zawsze zachowywał pełne zrozumienia i życzliwe podejście wobec swoich i n f o r m a t o r ó w ; stan jego umysłu w czasie b a d a ń w terenie z pewnością nie był ani c h ł o d n y ani obiektywny; opowieść o etnograficznych badaniach włączona w s k o ń c z o n ą m o n o g r a f i ę , była stylizowana i wybiórcza. Fakty te, raz włączone w publiczne świadectwa antropologii, wstrząsnęły fikcją kulturowego relatywizmu j a k o stabilnej subiektywności, zakwestionowały punkt widzenia „ j a " , k t ó r e rozumie i przed­ stawia k u l t u r o w o innego. Po pojawieniu się Dzienników m i ę d z y k u l t u r o w e zrozumienie o k a z a ł o się retorycznym к о п struktem, k t ó r e g o w y w a ż o n e zrozumienie zostało przecięte przez ambiwalencję i siłę. Przywołajmy los g w a ł t o w n y c h b a z g r o ł ó w K u r t z a w Jądrze ciemności, „ W y t ę p i ć wszystkie te bestie". M a r l o w odrywa ó w przeklęty, prawdziwy suplement, o d d a j ą c do belgijskiej prasy r o z p r a w ę K u r t z a na temat dzikich obyczajów. Jest to wymow­ ny gest i podsuwa on kłopotliwe pytanie dotyczące Malinows­ kiego i antropologii: Co jest zawsze odrywane, niejako po to, by b u d o w a ć publiczny, wiarygodny dyskurs? W Argonautach Dziennik został wyłączony, niejako „ p o w t ó r n i e napisany", w procesie nadawania całości kulturze (trobriandzkiej) i włas­ nemu „ j a " (uczonemu etnografowi). W ten s p o s ó b antropolo­ gia oparta na badaniach terenowych, konstytuuje swój auto­ rytet, konstruuje i rekonstruuje spójnych k u l t u r o w o innych i interpretujące „ j a " . Jeżeli ta etnograficzna autokreacja z a k ł a d a z góry k ł a m s t w a pominięcia i k ł a m s t w a retoryki, czyni ona również m o ż l i w y m mówienie mocnych prawd. A l e tak j a k opowieść M a r l o w a na p o k ł a d z i e Nellie, prawdy kulturowych opisów są pełne znaczenia dla określonych społeczności, w k t ó r y c h dokonuje się interpretacja w określonych historycz­ nych warunkach. W ten s p o s ó b „ o d r y w a n i e " , przypomina Nietzsche, jest równocześnie aktem cenzury, jak i aktem znaczącego tworzenia, zniesieniem niespójności i przeciwstawności. Najlepsze etnograficzne fikcje s ą - j a k u Malinowskiego �- zawile prawdziwe; lecz zawarte w nich fakty, j a k wszystkie fakty w naukach o człowieku, są poklasyfikowane, skontekstualizowane, włączone w narrację i wyostrzone. W ostatnich latach pojawiły się nowe formy etnograficznego realizmu, bardziej dialogiczne i nie k o ń c z ą c e się w swoim narracyjnym stylu. „ J a " i ten inny, kultura i jej interpretatorzy, występują j a k o byty mniej godne zaufania. S p o ś r ó d tych, którzy zrewidowali autorytet i r e t o r y k ę etnografii w y c h o d z ą c z jej wnętrza, chciałbym w s p o m n i e ć tylko trzech ( k t ó r y c h Clifford Geertz wyróżnił za krytycyzm w serii prowokacyj­ nych w y k ł a d ó w na temat pisania etnografii): Paula Rabinowa, Kevina Dwyera i Vincenta Crapanzano. ( Z powodu grzechu samochwalstwa, Geertz n a z w a ł ich „dziećmi Malinowskie­ go".) Tych trzech m o ż e r e p r e z e n t o w a ć wielu innych aktualnie zajmujących się złożoną dziedziną tekstowych e k s p e r y m e n t ó w na pograniczu akademickiej e t n o g r a f i i . Powiedziałem, że antropologia wciąż czeka na swojego Conrada. Współcześni eksperymentatorzy na wiele s p o s o b ó w spełniają tę rolę. Balan­ sują t w ó r c z o , tak j a k robił to Conrad - i j a k , w s p o s ó b bardziej ambiwalentny, balansuje sam Geertz - p o m i ę d z y realizmem a modernizmem. Eksperymentatorzy odsłaniają w swoich pracach ostre odczucie wykreowanego, przypadkowego stanu 11 12 PRZ 1 Na temat rozwoju pojęcia kultury patrz Williams 1966, Stoc­ king 1968 i rozdział 10 tej książki. Na nowość i kruchość zachod­ niego pojęcia jednostki zwrócił uwagę Mauss 1938. Było to być może pierwsze etnograficzne ujęcie tego tematu. Pełna analiza zmian w „kulturze" powinna z góry zakładać istnienie sił uznanych przez Raymonda Williamsa (1966) za deter­ minanty: uprzemysłowienia, konfliktu społecznego, narodzin kul­ tury masowej. Należałoby dodać do nich potrzebę rozumienia przez wysokie warstwy społeczeństw kolonialnych coraz bardziej dostęp­ nej różnorodności naszej planety jako rozproszonej całości. Przed­ stawianie na mapie ludzkiego porządkowania świata jako odręb­ nych kultur potwierdza, że trzymają się one razem - będąc odrębnymi. Interpretacja, którą tutaj proponuję, sporo zawdzięcza wcześ­ niejszym interpretatorom Conrada; najbardziej godnymi uwagi spośród nich są Edward Said i Ian Watt. W warstwie biograficznej czerpie ona z klasycznych prac takich autorów, jak: Baines 1960; Watt 1979; Karl 1979 i Najder 1983. Moje podejście do Jądra ciemności jako alegorii pisarstwa oraz borykanie się z językiem i kulturą, tak jak wyłaniają się one w dwudziestowiecznych definic­ jach, jest - jak sądzę - podejściem nowym, ale czerpie ono w wielu punktach z dobrze ustalonych już kwestii w studiach conradows­ kich. Nie cytuję poszczególnych źródeł dla faktów biograficznych, oprócz tych, które nie były - według mojej wiedzy - rozważane w literaturze przedmiotu. Zestawiam Argonautów i Dziennik, by naświetlić krytyczną sprzeczność pomiędzy dwoma najbardziej znanymi zapisami meto­ dy badawczej Malinowskiego. Czasem przesadnie upraszczam prze­ bieg badań i pisarstwa Malinowskiego; Dziennik rzeczywiście opisu­ je pracę wykonaną na Trobriandach i Mailu. Koncentrując się na tych dwóch tekstach pomijam inne zapisy, które wprowadziłyby komplikacje, w szczególności pewne nie publikowane i aktualnie niedostępne dzienniki, łącznie z Natives of Mailu (1915) i Baloma: The Spirits of the Dead in the Trobriand Islands (1916) Malinows­ kiego. W tych dwóch ostatnich pracach można dostrzec jak wypracowuje on osobisty i naukowy etnograficzny styl, który osiąga swój pełny wyraz w Argonautach. Sporządzając biograficzny zapis, całościowy portret pracy terenowej Malinowskiego albo opis melanezyjskiej kultury i historii, każde z tych podejść pociągnęłoby za sobą wybór innego zbioru dokumentów. Ponadto zatrzymując się na roku 1922 pomijam fakt, że Malinowski stale na nowo przerabiał dialog z Trobriandami. Jego ostatnia wielka monografia Ogrody koralowe i ich magia w ważny sposób eksperymentalnie i samokrytycznie kwestionuje retoryczną postawę, którą zajmował w Ar­ gonautach. Podobny do mojej rodzaj lektury, lecz z innym ogólnym rozłożeniem akcentów, prezentuje J. Hillis Miller 1965. Znajdujemy tam mocne argumenty, by spojrzeć na Jądro ciemności niejako na pozytywny wybór „kulturowego kłamstwa", ale jako coś, co 2 3 4 5 wszelkich kulturowych opisów (i wszystkich a u t o r ó w o p i s ó w kulturowych). Ci obdarzeni autorefleksją pisarze, zajmują ironiczną po­ stawę w ramach o g ó l n e g o projektu etnograficznej subiektyw­ ności i kulturowego opisu. Stoją oni, j a k i m y wszyscy, na niepewnym historycznym gruncie, w miejscu, z k t ó r e g o m o ż e ­ my rozpocząć analizę ideologicznej matrycy, k t ó r a wytworzy­ ła etnografię, m n o g o ś ć definicji kultury, i J a " usytuowane tak, by m e d i o w a ć pomiędzy sprzecznymi światami znaczenia. (Stwierdzenie, że ten historyczny grunt jest, na przykład, postkolonialny b ą d ź postmodernistyczny, nie m ó w i wiele - z wyjątkiem faktu nazwania tego, co m o ż n a mieć nadzieję, że nie musi j u ż dłużej istnieć.) Faktycznie większość piszących dzisiaj s a m o ś w i a d o m y c h e t n o g r a f ó w o nastawieniu hermeneutycznym sięga przynajmniej tak daleko j a k czynił to Conrad w Jądrze ciemności, przynajmniej w przedstawianiu narracyjnego znaczenia. W s k a z u j ą oni teraz na zagadnienie drugiego narratora na p o k ł a d z i e Nellie, j a k gdyby mówili razem z M a r l o w e m : „ W y , koledzy, możecie z tego oczywiście więcej zrozumieć niż j a p o d ó w c z a s . W y rozumiecie mnie, k t ó r e g o znacie." (s. 42) Przełożył Maciej K r u p a PISY podkopuje wszelką prawdę, jako bardziej tragiczny, ciemny, czy wreszcie nihilistyczny tekst. Niewątpliwie zarówno w formie, jak i w treści, opowieść ta zmaga się z nihilizmem. Mimo to dramatyzuje ona udaną konstrukcję fikcji, przypadkową, podkopaną, lecz osta­ tecznie potężną opowieść, pełną znaczenia ekonomię prawd i kłamstw. Świadectwo biograficzne wzmacnia moją sugestię, że Jądro ciemności jest historią ograniczonego, lecz wyraźnego sukcesu w mówieniu prawdy. Jak już wcześniej zaznaczyłem, historia ta została napisana zaraz po tym, gdy Conrad ostatecznie zdecydował postawić wszystko na swoją karierę pisarską w języku angielskim. Jesienią 1898 roku opuścił Essex i ujście Tamizy (miejsce pomiędzy lądem a morzem) dla Kentu, by mieszkać blisko innych pisarzy, takich jak H.G. Wells, Stephen Crane, Ford Maddox Ford^Henry James. Przeprowadzka ta, która nastąpiła zaraz po ostatnim udokumentowanym poszukiwaniu posady morskiej, rozpoczęła najbardziej produktywne lata pracy literackiej Conrada. Złamana została poważna pisarska blokada; Jądro ciemności wyłoniło się w nietypowym dla niego pośpiechu. Z punktu widzenia tej decyzji opowieść sięga dekadę wstecz, do początków zwrotu Korzenio­ wskiego w stronę pisarstwa, kiedy to w Kongu jego bagaż zawierał pierwsze rozdziały Szaleństwa Almayera. W próbie odczytania, jaką próbuję tu naszkicować, Jądro ciemności dotyczy głównie pisarstwa, mówienia prawdy w jej najbardziej odstręczającej, niedialogicznej formie. Conradowi udało się zostać angielskim pisarzem, ograniczo­ nym głosicielem prawdy. Nie ma zatem nic dziwnego w tym, że w zmąconej kakofonii dżungli Marlow tęskni za angielskimi słowa­ mi. Kurtz częściowo kształcił się w Anglii, a jego matka - przypom­ nijmy - była na wpół Angielką. Od samego początku Marlow szuka osobistego i zasadniczego głosu Kurtza; i w końcu „ten wtajem­ niczony duch, który przyszedł z głębi nicości, zaszczycił mnie zdumiewającą ufnością przed swym ostatecznym zniknięciem. A to z tego powodu, że mógł mówić ze mną po angielsku" (s. 76). Nie mogę tutaj rozważać wielu złożoności w prezentowaniu i ocenianiu różnych języków w Jądrze ciemności. 6 W książce Reading for the Plot (1984:259-260) Peter Brooks subtelnie zauważa, że Jądro ciemności prezentuje swoje prawdy raczej jako „narracyjne sprawozdanie" niż „rekapitulację" (jak w ostatnich słowach Kurtza). Znaczenie w opowiadaniu nie jest odsłaniającym się jądrem; istnieje poza nim, dialogicznie, w szcze­ gólnych przekazach; jest ono „umiejscowione w szczelinach pomię­ dzy opowieścią a jej ramą, rodzi się ze stosunku pomiędzy opowiada­ jącymi a słuchaczami". Podkreślając „nieskończoną analizę" tej powieści, Brooks minimalizuje stabilizującą funkcję pierwszego narratora jako szczególnego słuchacza (czytelnika), nie nazwanego, ani nie ograniczonego kulturową funkcją jak pozostałe osoby na pokładzie. Ta nieuchwytność słuchacza gwarantuje szczególną ironiczną władzę, możliwość patrzenia i bycia niewidocznym, mó­ wienia o względnych prawdach bez napotykania sprzeciwu lub decydowania o ich nierozstrzygalności. 17 �7 „Polski" dziennik jest niezwykle wielojęzyczny. Mario Bick (1967:299), którego zamiarem było zestawienie słownika i ogólne „posortowanie tej lingwistycznej mieszaniny", precyzuje, że Malino­ wski pisał „po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po niemiecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczywiś­ cie terminów pochodzących z języków tubylczych" (były to cztery języki: motu, mailu, kiriwiński i pidgin). Występuje tutaj interesujący przeskok pomiędzy cytowanym fragmentem, a przypisem do niego: funkcjonalistyczna „terapia" staje się funkcjonalistyczna „teorią". Numerację stron podajemy tu i gdzie indziej za wydaniem wydawnictwa SEN, Warszawa 1991, przełożyła Aniela Zagórska (przyp. tłum.) Byłoby rzeczą interesującą systematycznie przeanalizować jak z wielojęzycznych spotkań w badaniach terenowych, etnografowie budują teksty, w których dominujący język ostatecznie lekceważy, reprezentuje lub tłumaczy inne języki. Tutaj koncepcja uporczywej, 8 9 1 0 BIBLIO Asad, Talal 1986 The Concept of Cultural Translation in British Social Anth­ ropology, (w:) Writins Culture: The Poetics and Politics of Enthnography, wyd. James Clifford i George Marcus, s. 141-164, Berkeley: University of California Press Baines, Jocelyn 1960 Joseph Conrad: A Critical Biography, New York: McGraw-Hill Bick, Mario 1967 An Index of Native Terms, (w:) Bronisław Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, s. 299-315, New York: Harcourt, Brace, and World Brooks, Peter 1984 Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, New York: Knopf Clifford, James 1979 Naming Names, „Canto: Review of the Arts" 3 (1): 142-153 1980 Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Texts, „Man" 15: 518-532. 1982a Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian World, Berkeley: University of California Press 1982b Review of Nisa, by Marjorie Shostak, „London Times Literary Supplement" Sept. 17: 994-995 1986a Partial Truths (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford i George Marcus, s. 1-26, Berkeley: University of California Press 1986b On Ethnographic Allegory (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford i George Marcus, s. 98-121, Berkeley: University of California Press 1986c The Tropological Realism of Michel Leiris, Introduction do „Sulfur" 15 (numer specjalny poświęcony przekładom Leirisa), wyd. James Clifford, s. 4-20 Clifford James i George Marcus (wyd.) 1986 Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley: University of California Press Conrad, Joseph 1899 Heart of Darkness, New York: Norton Critical Editions, 1971 (w tłumaczeniu użyto przekładu Anieli Zagórskiej, Warszawa 1991, Wydawnictwo SEN - przyp. tłum.) 1911 Victory, London: Methuen. (wyd. pol. Zwycięstwo, War­ szawa 1957) Crapanzano, Vincent 1980 Tuhami: Portrait of a Moroccan, Chicago: University of Chicago Press Dwyer, Kevin 1982 Moroccan Dialogues, Baltimore: Johns Hopkins University Press Firth, Raymond 1957 Man and Culture: An Evaluation of the Work of Bronisław Malinowski London: Routledge and Kegan Paul Geertz, Clifford 1983 Works and Lives: The Anthropologist as Author, Lectures delivered at Stanford University, March 1983, Stanford, California: Stanford University Press, 1988 Greenblatt, Stephen 1980 Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare, Chicago: University of Chicago Press 18 strukturalnej nieprzystawalności języków Talala Asada, nadaje polityczną i historyczną treść jawnie neutralnym procesom kulturo­ wego przekładu (Asad 1986). 1 1 Wykłady Geertza (1983), „Works and Lives: The Anthropoligist as Author", nie zostały jeszcze opublikowane do chwili, w której piszę te słowa. We fragmencie dotyczącym ustnej prezentacji, zajmuję się tym, co Geertz odniósł przede wszystkim do na­ stępujących prac: Rabinów 1977; Crapanzano 1980 i Dwyer 1982. (Wspomniana wyżej książka Geertza ukazała się drukiem w roku i 988, nakładem Stanford University Press, Stanford, California - przyp. tłum.). 1 2 Ta dyskursywna dziedzina nie może oczywiście być ograniczo­ na do antropologii lub jej pograniczy, nie jest ona też adekwatnie uchwycona w takich kategoriach, jak refleksyjna lub dialogiczna. Dla zapoznania się ze wstępnym przeglądem tej tematyki patrz Marcus i Cushman 1982; Clifford 1986a i rozdział 1 tej książki. RAFIA Houghton, Walter 1957 The Victorian Frame of Mind, New Haven: Yale University Press Karl, Frederick 1979 Joseph Conrad: The Three Lives, New York: Farrar, Straus, and Giroux Kaufman, Walter (wyd.) 1954 The Portable Nietzsche, New York: Vintage Malinowski, Bronisław 1915 The Natives of Mailu, „Transactions of the Royal Society of Southern Australia", 39: 49-706 1916 Baloma: Spirits of the Dead in the Trobriand Islands, (w:) Magic, Science and Religion, Garden City, N.Y.: Natural History Press 1922 Argonauts of the Western Pacific, London: Routledge. (Wy­ danie polskie: Argonauci zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967; wydanie II - Warszawa 1981, Dzieła, tom 3 - przyp. tłum.) 1935 Coral Gardens and Their Magic, Bloomington: University of Indiana Press. (Wydanie polskie: Ogrody koralowe i ich magia, Warszawa 1986, Dzieła, tom 4 - przyp. tłum.) 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term, New York: Harcourt, Brace, and World, (brak polskiego wydania - przyp. tłum.). Marcus, George, i Dick Cushman 1982 Ethnographies as Texts, „Annual Review of Anthropology" 11: 25-69 Mauss, Marcel 1938 Une cat'egorie de I'esprit humain: La notion de personne, celle de 'moi', (w:) Sociologie et anthropologie s. 333-362, Paris: Presses Universitaires de la France, 1950. (Wydanie polskie: Socjologia i antropologia, Warszawa 1973) Miller, J. Hillis 1965 Conrad's Darkness, (w:) Poets of Reality, rozdz. 1, Cambrid­ ge, Mass.: Harvard University Press Najder, Zdzisław 1964 Conrad's Polish Background: Letters to and from Polish Friends, Oxford: Oxford University Press 1983 Joseph Conrad: A Chronicle, New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press Payne, Harry 1981 Malinowski's Style, „Proceedings of the American Philosop­ hical Society", 125: 416-440 Rabinów, Paul 1977 Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University of California Press Said, Edward 1966 Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Cambridge, Mass.: Harvard University Press Stocking, George 1968 Arnold, Tylor and the Uses of Invention, (w:) Race, Culture and Evolution, s. 69-90, New York: The Free Press 1974 Empathy and Antipathy in ..Heart of Darkness", (w:) Rea­ dings in the History of Anthropology, wyd. Regna Darnell, s. 85-98 New York: Harper and Row, Watt Ian 1979 Conrad in the Nineteenth Century, Berkeley: University of California Press Williams, Raymond 1966 Culture and Society, 1780-1950, New York: Harper and Row � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de452cfc81c8ab1d1d1b4a8252480f65.jpg a00079ef095069023ee7635743612523 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Samołówki do połowu raków / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia samołówki do połowu raków (tzw. raczniki) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.2.5_01 jezioro narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Suwałk raczniki raki rybołówstwo samołówki Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00f2981f92012d7513097ab69a2ef441.jpg 44e9f8315425cbaa01d811ac0d98016e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Samołówki rybackie typu mieroża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografia przedstawia samołówki rybackie (mieroża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.8.6_01 Lgiń narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa